Википедија mkwiki https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Медиум Специјална Разговор Корисник Разговор со корисник Википедија Разговор за Википедија Податотека Разговор за податотека МедијаВики Разговор за МедијаВики Предлошка Разговор за предлошка Помош Разговор за помош Категорија Разговор за категорија Портал Разговор за Портал TimedText TimedText talk Модул Разговор за модул Event Event talk 0 1177 5616310 5607804 2026-08-24T20:45:43Z Raso mk 2540 /* Културни и природни знаменитости */ 5616310 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Радовиш | native_name = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = Град | image_skyline = Radoviš City 001.png | image_alt = | image_caption = Панорама на Радовиш | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = | map_alt = | map_caption = Местоположба на Радовиш во [[Македонија]] | pushpin_map = Македонија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 41 |latm = 38 |latNS = N | longd = 22 |longm = 28 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Список на држави во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Република Македонија]] | subdivision_type1 = [[Региони на Македонија|Регион]] | subdivision_name1 = [[Југоисточен Регион]] | subdivision_type2 = [[Општини во Македонија|Општина]] | subdivision_name2 = [[Општина Радовиш]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = <!-- established -->| unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags --> | area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_magnitude = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = <!-- dunams used in Middle East articles only --> | dunam_link = <!-- which dunam to link --> | area_total_dunam = | area_land_dunam = | area_water_dunam = | area_urban_dunam = | area_rural_dunam = | area_metro_dunam = | area_blank1_dunam = | area_blank2_dunam = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 380 | population_footnotes = | population_total = 14,460 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = радовишанец, радовишанка, радовишани<ref>{{ОДРМЈ|Радовиш}}</ref><ref>{{ДРМЈ|Радовиш}}</ref> | population_note = | timezone1 = [[UTC+01:00|UTC+1]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[UTC+2]] | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +389 032 | blank_name = [[Автомобилски регистарски таблички во Македонија|Рег. таб.]] | blank_info = RA | blank1_name = [[патрон (светител)|Патрон]] | blank1_info = [[Свети Спасо Радовишки]] | iso_code = | website = [http://radovis.gov.mk/ www.radovis.gov.mk] | footnotes = }} '''Радовиш''' — [[град]] во југоисточниот дел од [[Република Македонија]]. Градот е втор по големина во [[југоисточен регион|југоисточниот регион]], сместен во подножјето на планината [[Плачковица]] и северниот дел на [[Струмичко-радовишка Котлина|Струмичко-радовишката Котлина]]. Магистралниот пат М6 [[Штип]] - Радовиш - [[Струмица]] претставува главна врска на градот. Седиште е на [[Општина Радовиш]] во којашто припаѓаат уште [[Општина Радовиш#.D0.9D.D0.B0.D1.81.D0.B5.D0.BB.D0.B5.D0.BD.D0.B8 .D0.BC.D0.B5.D1.81.D1.82.D0.B0|35 населени места]]. Радовиш е познат по [[Црква „Св. Троица“ - Радовиш|Црквата „Св. Троица“]], Крстот над Радовиш, планината [[Плачковица]], [[рудник Бучим|рудникот Бучим]] и радовишкиот самун и татлијата. == Историја == === Праисторија и антички период === На територијата на општина Радовиш уште од праисторијата се наоѓаат траги на материјалната култура. Посебно се интересни наодите од епохата на неолитот, бакарното време, халштатот и бронзата. Во времето на [[Филип II Македонски]] и [[Александар Македонски]] територијата на радовишко ја населувале [[Пајонци]]те. Се смета дека тука биле населени пајонските племиња [[Добери]] и [[Астраи]], по чии имиња настанале и центрите Добер и Астрајон. Но, во науката сè уште постојат претпоставки околу вистинското лоцирање на овие центри. Бројни остатоци од вредност се од времето на предримската и римската епоха. Тоа се претежно антички населби, некрополи, каструми, терми, аквадукти, милјокази и други наоди. === Средновековен период === Градот Радовиш за првпат се споменува во 1019&nbsp;г. во Грамотата на византискиот цар [[Василиј II]], а така се викала и средновековната жупа, што покажува дека градската функција потекнува од средниот век. Во тоа време Радовиш претставувал значаен регионален трговско-занаетчиски и рударски центар. Името на градот Радовиш е поврзано со името на средновековната кнегиња од словенско потекло, Рада, која живеела во тврдината над градот, чиишто урнатини сè уште постојат. Во периодот на 14 век бил под власт на српските владетели - 1361 година во него престојувал [[Стефан Урош V|Цар Урош]]. === Под османлиска власт === Под власта на Турците, Радовиш потпаднал во 1382-1383 година. Според историски податоци и извори, турската војска на пат кон Средна Европа ги запоседнала градовите кои се нашле пред неа. Во окупираните градови, турските власти поставувале само по неколку чиновници и нивни чувари, како би ја пречекувале и испраќале својата војска. Од друга страна, тие не сакале да го предизвикуваат на бунт тукашното население, за да не им прави проблеми при нивниот поход кон Европа. Под турското освојување во почетокот на 16 век во овој крај многу се населувале [[Јуруци]] - турско номадско племе, етничка група која и денес е присутна во Радовишко. Според пописот на населението од 1519 година, населбата броела 200 домаќинства, од кои 177 биле христијански, 23 муслимански. Во овој документ градот бил потпишан како ''Радовиште''. Меѓутоа, во наредните години состојбата драстично се променила. Со колонизирање на муслиманското население од Мала Азија, се почувствувал поголем прилив на нови жители, како во Радовиш, така и во околните села. Од ваквата вештачка миграција на турското население, во 1572 година Радовиш веќе имал 365 домаќинства, од кои 303 христијански и 62 муслимански. Познатиот турски патописец Евлија Челебија го посетил Радовиш во 1662 година и во неговите белешки за градот забележал: „Касабата има: околу 400 куќи, распоредени во пет маала; има пет џамии, дервишко теќе, мектеба, медреса, амам, три ана, две крчми и мала градска чаршија со околу 150 дуќани. Населбата е опколена со бавчи и лозја“. Челебија понатаму во своите белешки објаснува дека гратчето претставувало излетничко место и ловиште на некојси крал во име Радул.<ref>Македонските градови во турско време, Зоран Сенев, Киро Герасимов, Кочани,2004,стр.68</ref> Документите Ќустендилски метрополити во 17 век се викаат и радовишки. Кон крајот на 18 век Радовиш било гратче опколено од ѕид од стара тврдина чии остатоци стојат и денеска. Некогаш големиот пат од Поморавје преку Куманово и Овче поле и Радовишко поле преку Струмица водел до [[Солунски Залив|Солунскиот]] и [[Струмскиот Залив]]. Во 1820 година, во публикацијата на Г. Хасел, Радовиш е забележан со топонимот Радовиште и во гратчето имало 300 куќи. Со овој топоним, Радовиш бил зацртан и во една карта на европска Турција, објавена во Виена во 1828 година. Во 1854 година, градот го посетил францускиот патописец Ами Буе. Тој го споменува Радовиш како десетти град по важност во Скопскиот пашалак со околу 1.500 жители. Во седумдесеттите години од истиот век, Радовиш прераснал во пазарно средиште, тогаш познато по извозот на тутун и афион. Поголем пораст на населбата бил забележан кон крајот на XIX век. Во 1896 година, Радовиш броел 1.100 куќи, од кои 700 биле муслимански, а само 400 христијански. Во овој период во градот имало шест џамии, десет до петнаесет ана, еден амам, градска саат-кула и христијанска црква, изградена во 1832 година. Улиците во градот биле тесни и криви, делумно калдрмисани, додека куќите биле приземни, ретко на кат. Градот бил поделен на тринаесет маала, од кои 7 биле муслимански, а 6 христијански (македонски). Чаршијата броела 150 дуќани и била доста динамична, во која најмногу било развиено занаетчиството и трговијата. Ваквиот ориентален лик на Радовиш се задржал сѐ до [[Балкански војни|Балканските војни]].<ref>Македонските градови во турско време, Зоран Сенев, Киро Герасимов, Кочани,2004,стр.68-69</ref> [[Податотека:Radovis-old.jpg|250п|мини|лево|Радовиш во почетокот на XX век]] Во XIX и XX век Радовиш и околината биле под влијание на историските настани поврзани со [[Разловечко востание|Разловечкото]], [[Македонско востание|Кресненското]] и [[Илинденско востание|Илинденското востание]], потоа настаните од Балканските војни, [[Прва светска војна|Првата]] и [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и периодот по завршувањето на втората светска војна придонеле за денешниот изглед на Радовиш. Територијата на општина Радовиш е богата со истражени и голем број неистражени археолошки наоѓалишта, манастири и цркви кои се дел од богатата ризница на споменици на културата. === Втора светска војна === На 22 октомври 1944 година германската фашистичка војска запалила поголем број на куќи во централното градско подрачје. Градот е ослободен на 6 ноември 1944 година. == Географски податоци== [[File:Karta na Radovishko pole, pred 1930-te.jpg|thumb|left|200px|Карта на Радовишко поле од 1930.]] Градот Радовиш е сместен во Радовишката Котлина во подножијето на планината [[Плачковица]]. Низ него поминуваат две реки, Стара река и Сушица. Градот се наоѓа на 41° 38' СГШ и 22° 28' ИГД. Надморската височина во градот изнесува 380&nbsp;м. Градот се простира на површина околу 4 км², во широчина 3 км (Индустриска зона - ул. Калузлиска) и во должина 3,5 км (нас. Раклиш - Кеј 8 септември).<ref>[http://maps.google.com/maps?f=q&source=s_q&hl=en&geocode=&q=radovis&sll=41.635524,22.464681&sspn=0.016679,0.058622&ie=UTF8&hq=&hnear=Radovish,+Radovi%C5%A1,+Macedonia+(FYROM)&ll=41.637416,22.46747&spn=0.016678,0.058622&t=h&z=15 Google Maps]</ref>[[File:Center Radovis Macedonia.jpg|thumb|десно|250px|Плоштадот во Радовиш]] === Географска положба и природни ресурси === Сместен во југоисточниот дел од Републиката, град Радовиш го зафаќа северозападниот дел од пространата [[Струмичко-радовишка Котлина]], односно горното [[слив]]но подрачје на [[Радовишка Река]]. Северниот дел припаѓа на планината Плачковица, јужниот дел на планината Смрдешник, на северозапад се наоѓа ридестиот дел на областа Јуруклук или Дамјанско Поле, а на југоисток се протега алувијалната рамнина на реката Радовишка. Општината има добри функционални врски со соседните градови Штип и Струмица, од кои е оддалечен само 36 односно 29 км. Градот Радовиш е сместен во централниот дел на општината, на надморска височина од 380 метри и претставува општински административен центар со добра местоположба за развој на стопанството. Како административен центар ги опслужува и жителите на општина [[Конче]]. Во хидрографски поглед општината е интересна, со појава на подземни води, извори и површински водотеци како и со помали вештачки акумулации. Покрај изворите за вода за пиење во општината има и минерални води, но без некоја поголема стопанска искористеност. Хидрографската мрежа на општината е поделена на два речни слива. Преку Радовишка река водите течат во сливот на Струмица, додека преку реката Крива Лакавица во сливот на Брегалница. Реки во град Радовиш се: Стара река (позната уште и како Радовишка река), како и помалите Сушица и Марлада. Вегетација - Шумските комплекси зафаќаат околу 21 000 хектари. Поголеми шумски комплекси се наоѓаат околу Стара река и Ораовичка река, каде се застапени дабова, букова и четинарска шума. од фитоценозите во шумите најдоминантни се заедниците на Дабот Горун, цените јасенови шуми, заедницата на подгорската бука, буковата шума со учество на брезата на кисели почви и заедницата на горската бука. Радовиш е оддалечен 110 км (1,5 часа) од [[Скопје]], 230 км од [[Охрид]], 500 км од [[Белград]], 160 км од [[Солун]], 620 км од [[Атина]], 370 км од [[Тирана]], 390 км од [[Драч]], 260 км од [[Софија]], 720 км од [[Варна]], 670 км од [[Бургас]], 840 км од [[Истанбул]], 1030 км од [[Љубљана]], 2330 км од [[Париз]] и 2540 км од [[Лондон]].<ref>[http://maps.google.com/ Google Maps]</ref> === Клима === [[Податотека:Radovis centre square.jpg|мини|лево|250px|Центарот во Радовиш]] Радовиш е под влијание на умерено средоземно-континентална клима. Поради изразената височинска разлика (400-707 мнв) одделни климатски елементи варираат меѓу изменета средоземна клима во полето и планинска клима по планините. Просечните годишни температури во рамничарскиот дел се движат од 12.5 до 13.0°С, а на највисоките делови од планинските масиви до 7,5°С. Најтопли месеци се јули и август, со просечна температура од 23°С, а најстуден месец е јануари со 1.2°С. Просечните годишни врнежи изнесуваат 563 мм, со големи варирања од година на година, но постои разлика меѓу планинските и рамничарските реони. што се однесува до годишниот збир на сончеви часови, регионот има 2326 сончеви часови годишно, т.е. 6,4 часови дневно. === Радовишки населби и маала === Во Радовиш постојат неколку населби, нас. [[Раклиш]], нас. Куклевица, нас. Бел Камен и нас. Беверли Хилс. Познати маали се: Шаин маале, Варош, Лисец маало, Шопска маала, Егејска маала. == Население == Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Радовиш живееле 6.230 жители, од кои 4.000 [[Турци]], 2.030 [[Македонци]] и 200 [[Роми]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_35.htm Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“, София, 1900, стр.233.]</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, градот имал 2.800 [[Македонци]], 1.050 [[Турци]] и 150 други жители.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_36_40-42_KRIVA_PALANKA_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Во првиот организиран попис на [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|СФР Југославија]] од 1948 година, во Радовишкиот срез имало 24.249 жители, од кои 4.678 во градот Радовиш, а 19.571 во селата ([[Струмичко-радовишка Котлина|Радовишко Поле]], [[Јуруклак]], [[Радовишки Шоплук|Шоплук]], [[Лакавичко]]). Од етнички аспект, населението го сочинувале 14.055 (57,9 %) [[Македонци]], 9.390 (38,7 %) [[Турци]], 525 (2,16 %) [[Роми]], 93 [[Власи]] и 186 останати.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://pop-stat.mashke.org/yugoslavia-ethnic1948.htm |title=архивски примерок |accessdate=2018-05-09 |archive-date=2017-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107024522/http://pop-stat.mashke.org/yugoslavia-ethnic1948.htm |url-status=dead }}</ref> Според [[попис]]от на [[население]]то во 2002 година, градот Радовиш имал '''16.223 жители''', а Општина Радовиш '''28.244''', густината на населеност во општината е '''46 жит./км²'''. Во градот главно живееле [[Македонци]], како и [[Турци|турско]] и [[Роми|ромско]] население. ;Етнички групи Според пописот на населението од [[2002]] година, во градот имало 16.223 жители и спаѓал во групата на средни градови.<ref>{{СоцГеоМак|глава=II|страница=91}}</ref> Етнички гледано, населението е составено од:<ref name="попис">{{наведена мрежна страница|url= http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=18 јули 2016}}</ref> {{bar box |float=right |title=Етнички групи<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Македонци|red|86.24}} {{Столбен постоток|Турци|orange|11.88}} {{Столбен постоток|Роми|cyan|1.12}} {{Столбен постоток|Срби|blue|0.37}} {{Столбен постоток|други|grey|0.26}} {{Столбен постоток|Власи|yellow|0.12}} {{Столбен постоток|Албанци|black|0.01}} {{Столбен постоток|Бошњаци|green|0.01}} }} Според послениот Попис на населението на Македонија од 2002 година, градот има 16.223 жители. Следува табела на националната структура на населението<ref>[http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Македонија, 2002 - Книга X]</ref> {| border=1 cellspacing=0 cellpadding=2 | '''Националност''' | '''Вкупно''' |- | [[Македонци]] | 13 991 |- | [[Турци]] | 1 927 |- | [[Роми]] | 181 |- | [[Албанци]] | 1 |- | [[Власи]] | 20 |- | [[Срби]] | 60 |- | [[Бошњаци]] | 1 |- | Други | 42 |- |} ;Јазик Во градот се зборуваат следниве јазици<ref name="попис"/>: {{bar box |float=right |title=Јазици<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|македонски|red|86.46}} {{Столбен постоток|турски|orange|12.57}} {{Столбен постоток|ромски|cyan|0.40}} {{Столбен постоток|српски|blue|0.33}} {{Столбен постоток|други|grey|0.19}} {{Столбен постоток|влашки|yellow|0.04}} {{Столбен постоток|бошњачки|green|0.01}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Јазик!!width="100px"| Вкупно!!width="100px" |Удел (%) |- | '''[[македонски]]''' | '''14.027''' | 86,46 |- | [[турски]] | 2.039 | 12,57 |- | [[ромски]] | 65 | 0,40 |- | [[влашки]] | 6 | 0,04 |- | [[српски]] | 54 | 0,33 |- | [[бошњачки]] | 1 | 0,01 |- |други | 31 | 0,19 |} ;Вероисповед Во Радовиш се застапени следните религиски групи<ref name="попис"/>: {{bar box |float=right |title=Религија<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Православие|red|85.75}} {{Столбен постоток|Ислам|green|13.04}} {{Столбен постоток|други|grey|1.12}} {{Столбен постоток|Католицизам|orange|0.07}} {{Столбен постоток|Протестантство|yellow|0.02}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Вероисповед!! width="100px" | Вкупно!! width="100px" |Удел (%) |- | '''[[МПЦ|Православни]]''' | '''13.912''' | 85,75 |- | [[ИВЗ|Муслимани]] | 2.116 | 13,04 |- | [[Грко-католичка црква во Македонија|Католици]] | 11 | 0,07 |- | [[Протестантството во Македонија|Протестанти]] | 3 | 0,02 |- | други | 181 | 1,12 |} Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во градот Радовиш: {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|4.678 |1953|5.255 |1961|6.246 |1971|9.639 |1981|12.188 |1991|15.010 |1994|15.068 |2002|16.223 |2021|14.460 }} {| class="wikitable" |- ! Години ! Македонци ! Албанци ! Турци ! Роми ! Власи ! Срби ! Бошњаци ! {{крат|Ост.|Останати}} ! {{крат|Лица без под.|Лица без податоци}} ! Вкупно |- style="text-align:center;" | 1948 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | '''4.678''' |- style="text-align:center;" | 1953 | 3.663 | 7 | 1.310 | 146 | 0 | 19 | — | 110 | — | '''5.255''' |- style="text-align:center;" | 1961 | 5.183 | 2 | 592 | — | — | 39 | — | 430 | — | '''6.246''' |- style="text-align:center;" | 1971 | 8.201 | 10 | 1.280 | 17 | — | 74 | — | 57 | — | '''9.639''' |- style="text-align:center;" | 1981 | 10.418 | 12 | 1.551 | 28 | 2 | 84 | — | 93 | — | '''12.188''' |- style="text-align:center;" | 1991 | 13.022 | 4 | 1.800 | 19 | 12 | 89 | — | 64 | — | '''15.010''' |- style="text-align:center;" | 1994 | 13.258 | 0 | 1.662 | 43 | 11 | 64 | — | 30 | — | '''15.068''' |- style="text-align:center;" | 2002 | 13.991 | 1 | 1.927 | 181 | 20 | 60 | 1 | 42 | — | '''16.223''' |- style="text-align:center;" | 2021 | 10.688 | 14 | 1.597 | 239 | 11 | 23 | 0 | 54 | 1.834 | '''14.460''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948-2021), според податоци од официјалните пописи во соодветните години</small> == Локална самоуправа == [[Податотека:Centre_of_Radovish.jpg|thumb|250px|Центарот во Радовиш]] Органи на локалната самоуправа се Градоначалникот на Општина Радовиш и Советот на Општина Радовиш. Локалната администрација и секторите во истата се под надлежност на градоначалникот на општина Радовиш, чија работа е да ги претставува и застапува интересите на општината и нејзините жители, а и да го обезбеди извршувањето на работите коишто со закон и се доделени на општината. Градоначалник на општина Радовиш од 2025 е г-дин Љупче Почивалец од партијата [[ВМРО-ДПМНЕ]], којшто беше избран на локалните избори во 2025 година, а неговиот мандат трае четири години, односно од 2025 до ноември 2029 година. Претходни градоначалници на Општина Радовиш биле: Ацо Ристов (2021-2025), Герасим Конзулов (2017-2021), Сашко Николов (2013-2017), Роберт Велков (2005-2013), Ристе Кукутанов (2000-2005), Кирчо Сусинов (1996-2000 ) и Љупчо Захариев (1990-1996). Советот на Општина Радовиш е претставничко тело на граѓаните на општината и е составен е од 19 советници избрани на локални избори. Претседател на Советот од ноември 2025 е г-дин Гоце Дединец (ВМРО-ДПМНЕ). Во состав на советот функционираат постојани комисии. == Стопанство == [[File:Sv. Troica od Radoviš 49.JPG|thumb|250px|Црквата [[Црква „Св. Троица“ - Радовиш|„Св. Троица“ во Радовиш]]]] Економијата во градот ја сочинуваат приватен, државен сектор, како и еден дел од населението се занимава со земјоделство (тутун, градинарство и житни култури). Од државниот сектор најголеми вработувачи се ЈП „Македонски Шуми“ - подружница „Плачковица“, ЈП „Плаваја“, Полициската станица Радовиш, ЈЗУ Здравствен дом, образовниот сектор (градинките, училиштата и факултетот), судот, општината и подрачните министерства. Во приватниот сектор, застапени се овие гранки: Рударството, преку „[[Рудник Бучим|Рудникот Бучим]] / Боров Дол“ - рудник за бакар, злато и сребро. Со 550 работници, рудникот е најголемиот вработувач на населението од општина Радовиш. Во градот развиена е текстилната, односно конфекциската индустрија. Голем дел од населението во градот и општината се занимава со садење и производство на тутун. „Јака табак“ (т.н. монопол) била фирма која откупува, преработува и продава тутун (во стечај од 2011). https://makfax.com.mk/ekonomija/263407/{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Во Радовиш постоеше и фирма за производство и продажба на златен накит - „Голдмак“. Металопреработувачка индустрија, најзначајни фирми се „Метал промет“ и „Семи“. Градежната и проектантска индустрија е претставена преку фирмите: „Техника“, „Алфа Инжинеринг“, „Бино“, „Техноинженеринг“ и др. Индустрија за конзервирање, како „Best Food TI“. Постојат неколку млекари, а најголема е „Млекара Ѓоргиеви“ (поранешна млекара „Кооперант“). Дрвена индустрија и производство и продажба на мебел, преку фирмите „ШИК“, „Современ дом“, „Асти 2007“, „Авто кец“ и др. Од областа на угостителството работат хотелите „Бел Камен“, „Панорама“ и „Бахамас“; рестораните „Шампион“, „Амбасадор“, „Магмар“; пицериите „Џокер“, „Мериџејн“, „Санта Марија“, „Гетсби“, „Беверли Хилс“; ноќните клубови „Full House“ и „Diamond“; кафе баровите „Ti-amo“, „Escape“, „Target“, „Virus“ и др. Исто така постои и месна индустрија (кланици и месарници), млечна индустрија (слаткарници), услужни дејности (козметички и фризерски салони), трговија на големо и мало, занаетчиство (поправка на моторни возила, часовници, чевли , бела техника и др.). Приватната дејност е 90 % од вкупното стопанство. Во градот работат филијали на повеќе банки, како: Стопанска банка, Комерцијална банка, НЛБ Тутунска банка, Халк Банка, ТТК банка и УНИ банка. ==== Поранешно стопанство ==== „[[Дамјан (рудник)|Рудникот Дамјан]]“ бил рудник за [[железна руда]], и бил во експлоатација од 1968 до 1992 година. „[[Јака - 80 (фармацевтска компанија)|АД Јака 80]]“ - фабрика за козметичка, диететска и фармацевтска индустрија. Фабриката е преместена од Радовиш во Скопје. „АД Декортекс“ - фабрика за текстил и текстилни производи. „ЗИК Радовишко поле“ - производство и продажба на земјоделски производи. „Јака табак“ (т.н. монопол) фирма за откуп, преработка и продажба на тутун (во стечај од 2011). == Здравство == Во градот постои една јавна здравствена установа „ЈЗУ Здравствен Дом - Радовиш“, и околу седум амбуланти во населените места под управа на здравствениот дом. Во склоп на ЈЗУ Здравствен Дом - Радовиш влегуваат гинеколошко-акушерско одделение, специалистички амбулантски ординации по очни болести, уво, нос и грло, и др. Во градот работат најмалку 15 приватни здравствени установи (ПЗУ) од примарната медицинска и стоматолошка здравствена заштита. Неколку приватни специалистички ординации по интерна медицина и ортопедска ординација. Исто така работат и седум приватни аптеки. == Образование == Во областа на образованието и воспитувањето работат вкупно пет институции. Една од нив е предучилишна комбинирана установа, две основни училишта со повеќе подрачни објекти и една гимназија од областа на средното образование. ==== Предучилишно воспитување ==== * ЈОУ Детски градинки „Ацо Караманов“ со трите објекти „Цветови“ „Изворче“ и „Управна зграда“. ==== Основно образование ==== * [[ОУ „Крсте Петков Мисирков“ - Радовиш]] - со околу 1266 ученици и 70 вработени. * [[ОУ „Никола Карев“ - Радовиш]] [http://www.nkarev.mk] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120513051931/http://nkarev.mk/ |date=2012-05-13 }} - Радовиш - со околу 1070 ученици и 65 вработени. ==== Средно образование ==== * [[СОУ "Коста Сусинов" - Радовиш]] - со 1146 ученици и 52 вработени. Средното училиште има гимназиска насока, металуршко-техничка насока, и електротехничка насока - електротехничар за компјутерска техника и автоматика. ==== Високо образование ==== * [[Електротехнички факултет - Радовиш]], во состав на [[Универзитет Гоце Делчев|Универзитетот „Гоце Делчев“ - Штип]]. Факултетот од 2013 е преместен во Штип. == Културни и медиумски установи == [[Податотека:ЕкспедицијаЛакавичко 192.jpg|мини|десно|Домот на култура „Ацо Караманов“ во градот]] Во Радовиш работат две институции од областа на културата: * Центар за култура „[[Ацо Караманов]]“ - Радовиш и * Градска [[библиотека „Браќа Миладиновци“ - Радовиш]].[http://www.bibliotekaradovis.org.mk/] Исто така во Радовиш постои „Етнолошки музеј“ каде што се наоѓа вредна „Етнолошка збирка“ од Радовишкиот крај. Познати се фолклорните ансамбли: Ф.А „Бучим“, Ф.А. „Ацо Караманов“, и аматерските драмски студија. Во текот на годината се одржуваат: „Радовишкото културно лето“, Детскиот фолклорен фестивал „Оро весело“, „[[Ацо Караманов|Карамановите]] поетски средби“, Манифестацијата „Самун ем Татлија“ и др. Како културно-историски вредности коишто ги поседува Радовиш се [[Црква „Св. Троица“ - Радовиш|Црквата „Св. Троица“]], Параклисот Св. Спасо Радовишки, „Црква Св. Илија“, „Туљбето“ и „Крстот над Радовиш“. ==== Медиуми ==== Во медиумскиот простор присутна е една регионална телевизија „ТВ Кобра“ и два кабелски оператори “Телекабел“ и „А1“. Печатени локални медиуми се појавуваат периодично, a и еден локален-регионален портал RadovisNews [http://www.radovisnews.com/] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140406123403/http://radovisnews.com/ |date=2014-04-06 }}. ==== Телекомуникации ==== Во градот постои развиена фиксна и мобилна телефонија. Постојат неколку локални интернет доставувачи со безжично покривање на целиот град, и WiFi точки. ==Културни и природни знаменитости== ;Цркви * [[Црква „Св. Троица“ - Радовиш|Црква „Св. Троица“]] * [[Црква „Св. Илија“ - Радовиш|Црква „Св. Илија“]] * [[Црква „Св. Спасо Радовишки“ - Радовиш|Црква „Св. Спасо Радовишки“]] ;Археолошки наоѓалишта<ref>[[Димче Коцо|Коцо, Димче]] (1996). ''Археолошка карта на Република Македонија''. стр. 330, Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069</ref> *[[Градска Корија (Радовиш)|Градска Корија]] — тумул од железното време; *[[Исарот (Радовиш)|Исарот - Кале]] — средновековна тврдина; *[[Кукленица (Радовиш)|Кукленица]] — средновековна населба; *[[Турски Гробишта (Радовиш)|Турски Гробишта - Теќето]] — средновековна некропола *[[Бела Црква (Радовиш)|Бела Црква]] — црква и некропола ;Природни знаменитости *[[Радовишки чинар]] - чинар стар околу 600 години == Туризам == [[Податотека:Radovis_cross.jpg|мини|Крстот над Радовиш]] Богатството на шумскиот фонд, разновидноста на флората и фауната, чистата и здрава околина, конфигурацијата на теренот, реките и вештачките акумулации го прават регионот привлечен за рекреативно-спортскиот, ловниот, риболовниот и селскиот туризам. Во тој поглед, развојните можности на регионот се согледуваат, пред се, во комерцијализацијата на атрактивните природни ресурси. Економското ефектуирање на природните ресурси претпоставува постоење на соодветна инфраструктура, на организација и на соодветна туристичка пропаганда. Во таа насока, значајни развојни поттици може да произлезат од нови и од квалитетни сместувачки капацитети, од капацитетите за исхрана, од различните занаетчиски и услужни објект и дуќани, од спортски терени, од туристички водачи кај селскиот туризам што влегува во рамките на збогатување на туристичката понуда. Развојот на овие специфични видови туризам ќе овозможи поширок фронт за делување и за пазарно ефектуирање на производството на храна (млеко, месо, зеленчук, овошје, вино и слично) во атрактивните ловно-риболовни и рекреативни рурални подрачја. Најсоодветен начин за стопанисување со оваа дејност и со нејзините придружни дејности се малите семејни бизниси. Исто така постои одлична можност за развој на алтернативните форми на туризам (планински, бањски, рурален, археолошки др.) == Спорт == [[Податотека:ЕкспедицијаЛакавичко 187.jpg|мини|десно|Спортската сала „25ти Мај“]] Во Радовиш дејствуваат спортските клубови: [[ФК Плачковица]] (формиран 1942 година), [[КК Радовиш]], пинг-понг клубот „Еми Петрол-Радовиш“ (формиран во 1993 година, а денес се натпреварува во Националните пингпонгарски лиги), РК „Радовиш“ (игра во Супер Лигата на Македонија), борачкиот клуб „Бучим-Радовиш“ (освојувач на титулата Државен шампион на Македонија за 2013 година, Европски и Светски клупски шампион), стрелачкиот клуб „Бучим“, велосипедскиот клуб „Свијок“, триатлон клубот „Ана-да“, риболовниот клуб „Крап-Радовиш“<ref>[http://www.fishing-macedonia.com] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150801110144/http://fishing-macedonia.com/|date=2015-08-01}}</ref>(се натпреварува во Првата македонска риболовна лига), мото клубот „Џинка“, планинарското друштво „Бел Камен“, алпинистичкиот клуб „Плоча“ [http://www.plocaclimbing.com] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140318064916/http://www.plocaclimbing.com/ |date=2014-03-18 }}, џудо-клубот “Сенсеи“, карате клубот “Феникс“, спортски навивачи „Лебари“ и други. Исто така во Општина Радовиш од 2013 година е возобновена и „[[Општинска фудбалска лига - Радовиш]]“, а постои и „Општинска училишна лига во футсал“ за Основните училишта од Општина Радовиш. Радовиш поседува капитални спортски објекти како: Спортско-рекреативниот комплекс „Шампион“ (со олимписки базен, повеќе игралишта за мал фудбал и кошарка, ракомет, одбојка и тениски терени), Спортската сала „25 мај“ со капацитет од 1500 седишта, Градскиот стадионот за фудбал во Радовиш, тениски терени, повеќенаменски спортски терени и други. == Познати личности од Радовиш == {{Главна|Список на луѓе од Радовиш}} * [[Свети Анастасиј Радовишки]] (1774 - † 1794) * [[Никола Георгиев]] (1880 - † 1932) - учител, револуционер и градоначалник на Радовиш * [[Никола Василев]] (1881 - ?) - револуционер, учесник во македонското револуционерно движење и деец на ВМРО * [[Ацо Караманов]] (1927 - † 1944)- поет и борец во [[НОБ]] * [[Марија Арсова]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Вукосава Гајвароска]] (1923 -) — учесник во НОВ на Македонија * [[Милка Ковачова|Милка Вантова Ковачова]] (1926-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Вера Ковачева|Вера Вукова Ковачева]] (1926-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Милка Ефтимова]] (1936 - )- оперска пејачка и професорка на факултетот за музичка уметност * [[Павле Трајанов]] (1952 - ) - политичар и претседател на партијата [[Демократски сојуз]] * [[Коце Крстев]] (1961 – † 2001) - македонски бранител * [[Ристо Гуштеров]] - стопанственик; *[[Васко Тодоров]] - хуморист (К-15) *[[Александар Милановиќ]] (1922 – † 1943) — [[Македонија|македонски]] партизан, борец за слобода на [[Македонија]] и учесник во [[Македонија во Втората светска војна|НОВ]] *[[Ванѓа Чашуле]] (1923 – † 1986) — македонски преведувач, историчар и публицист, како и учесник во [[НОБ]] и носител на "[[Партизанска споменица од 1941|Партизанска споменица 1941]]" *[[Ванчо Тарабунов]] (1951 - ) - македонски фолк-пејач и автор. *[[Јордан Митев]] - македонски пејач. == Галерија == <gallery> Податотека:Радовиш во Општина Радовиш.svg|Радовиш и принадлежното подрачје во рамките на [[Општина Радовиш]] Податотека:Radovis Square Sv.Spaso.jpg|Плоштад Св. Спасо Радовишки Податотека:Radovis Centre.jpg|Плоштадот во Радовиш Податотека:Detail Radovis Macedonia.jpg|Радовиш во зима Податотека:View Radovis.jpg|Радовиш Податотека:Centar za kultura rad.jpg|Центарот за култура Податотека:Krstradovis.jpg|Крстот над Радовиш Податотека:Radovis - Bul. Alexander the Great.jpg|Бул. Александар Македонски Податотека:Radovis View 2019.jpg|Панорама на Радовиш Податотека:Radovis Panorama 2.jpg|Панорама на Радовиш </gallery> == Наводи == {{reflist}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Radoviš}} * [http://www.radovis.gov.mk/ Официјална страница на Општина Радовиш] * [http://etf.ugd.edu.mk Електротехнички факултет - Радовиш] * [http://www.bibliotekaradovis.org.mk/ Општинска Народна Библиотека „Браќа Миладиновци“ - Радовиш] {{Радовиш}} {{Општина Радовиш}} {{Градови во Македонија}} [[Категорија:Радовиш| ]] [[Категорија:Градови во Македонија]] tj095771dk1r2bondvkb3ejlz6m61fk 0 5243 5616325 5605842 2026-08-24T21:20:26Z Јован Блажевски 135479 Играорец 5616325 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Јегуновце | слика = Средиштето на Јегуновце.jpg | големина на слика = 300п | опис = Средишниот дел на Јегуновце | општина = {{општинскигрб|Општина Јегуновце}} | регион = {{грб|Полошки Регион}} | област = [[Полошка Котлина|Долен Полог]] | население = 705 | година = 2002 | поштенски број = 1215 | повикувачки број = 044 | надморска височина = 395 | lat_dir=N | lat_deg=42 | lat_min=4 | lat_sec=24 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=7 | lon_sec=24 | слава = | мрежно место = | карта = Јегуновце во Општина Јегуновце.svg }} '''Јегуновце''' — село и административно седиште на [[Општина Јегуновце|истоимената]] општина, во областа [[Полошка Котлина|Долен Полог]], во околината на градот [[Тетово]]. Во него се наоѓа [[ХЕК „Југохром“|фабриката „Југохром“]], која долги години повеќе не е во функција. == Потекло и значење на името == Името на општината е добиено според своето административно и географско средиште – селото [[Јегуновце]]. Ова име првпат се појавува во пишани извори во XIX век, каде што се среќава во форма „Егуновце“. Потеклото на името е поврзано со зборот ''егумен'' или ''игумен'', кој во православната црковна традиција означува старешина или управител на манастир. Оттука, називот ''Егуменовци'' означувал луѓе или заедница поврзана со игуменот, а со текот на времето преку народна и јазична адаптација ја добил денешна форма – Јегуновце.<ref name="Речник-Иванова">{{Речник-Иванова|102}}</ref> == Географија и местоположба == [[Податотека:Средишниот дел на Јегуновце.jpg|мини|300п|лево|Сретселото на Јегуновце]] Ова големо село се наоѓа во североисточниот дел на областа [[Полошка Котлина|Долен Полог]], сместено непосредна на левата страна на реката [[Вардар]] и претставува седиште и средишно место на [[Општина Јегуновце|истоимената]] општина.<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last= Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=8 февруари 2022|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=141}}</ref> Селото е рамничарско, бидејќи лежи на алувијалната рамнина на Вардар, на надморска височина од 390 метри. Од градот [[Тетово]] е оддалечено 20 километри.<ref name="енциклопедија" /> Низ селото поминува [[Регионален пат 2234|регионалниот пат 2234]], кој ја поврзува [[Скопска Котлина|Скопската Котлина]] со [[Полог]]. Селото се наоѓа во рамница, лево од реката [[Вардар]]. Северно од Јегуновце започнува [[Дервенска Клисура|Дервенската Клисура]]. Водата за пиење, мештаните ја добивале од плитки бунари (длабоки 1 до 2 метри).<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Полог|last=Трифуноски|first=Јован|publisher=САНУ|year=1976|isbn=|location=[[Белград]]|pages=462-464}}</ref> Месностите во атарот на селото ги носат следниве имиња: Пашина Бавча, Челакоо, Селиште, Бозиче, Дубрава, Зука, Црна Река, Ачково, Ракити, Фејзоо Лукинче, Драгајнца, Делба, Драгањак, Дуб, Бучеј, Паљеник, Гумења, Пладниште, Вир, Злокуќане, Долче, Фојник, Дупник, Златица, Косматица, Дворачки Дол, Градиште, Марков Камен, Маркоа Чешма, Олуш, Уши, Ќумуриште, Старо Ѓубре, Цер, Дубрава, Шаини Нивчиња, Рамниште, Присој и Осој.<ref name=":0" /> Селото има збиен тип, а куќите се поделени во две маала: Горно и Долно Маало.<ref name=":0" /> == Историја == [[Податотека:Фабриката Југохром погледната од Подбреѓе.jpg|мини|300п|десно|Комбинатот ХЕК „Југохром“ погледнат од селото [[Подбреге]]]] Во [[Дервенска Клисура|Дервенската Клисура]], на десната страна од [[Вардар]], на околу еден час пеш од Јегуновце се наоѓа месноста [[Јегуновска тврдина|Градиште]] (кота 715 м.). Тоа е високо варовничко возвишение со слаби остатоци на ѕидини (цигли и камен) и ќерамиди. Околу Градиште постојат дупки во кои некогаш се правел вар (варници). Утврдувањето на јегуновскиот атар служело за чување на преминот низ клисурата. Околу Градиште се наоѓаат месностите Волчји Камен, Марков Камен и Маркова Чешма. За последните две се верува дека го носат името по [[Крал Марко|Крале Марко]].<ref name=":0" /> Јужно од селото, во насока кон соседното [[Подбреге]], се наоѓа месноста Селиште. Денес, таму се наоѓаат ниви, а остатоци од старини нема. Жителите не знаат дали таму некогаш имало село.<ref name=":0" /> Денешното Јегуновце го основале доселени родови. Први кои се доселиле биле предците на родот Пепелкои, кои биле од Пештер, денес пусто селиште на планината [[Жеден]]. По нив дошле и доселеници од други места. Во втората половина на {{римски|19}} век, селото имало 16 православни домови.<ref name=":0" /> Во 1945 година, во пожар во селото изгореле 25 куќи, кои потоа веднаш биле обновени.<ref name=":0" /> == Стопанство == Атарот на селото зафаќа простор од 9,9&nbsp;км², при што преовладуваат шумите со површина од 665 [[хектар]]и, на обработливото земјиште отпаѓаат 239 хектари, а на пасиштата незначителен дел.<ref name="енциклопедија" /> Во основа, селото има полјоделска функција. Во селото работи комбинатот [[ХЕК „Југохром“]], има продавници и други услужни објекти.<ref name="енциклопедија" /> Во селото работи и бензинска станица „Макпетрол“, а на реката Вардар е изградена [[МХЕ „Градиште“]]. Кон крајот на {{римски|18}} и {{римски|19}} век, Јегуновци станало чифчиско село. Некои од последните сопственици на имотите биле Есад-паша, Мемет-паша, Акик-паша и Јусуф-бег. Првиот живеел во селото [[Желино]], а останатите во градот [[Тетово]]. Крајот на чифлизите бил во 1912 година.<ref name=":0" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|369 |1953|448 |1961|1.068 |1971|1.134 |1981|1.194 |1991|1.048 |1994|868 |2002|846 |2021|705 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во Јегуновце живееле 110 жители, сите [[Македонци]].<ref>Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 211.</ref> Според статистиката на егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во Јегуновце имало 192 жители, [[Македонци]], под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref>Brancoff, D.M. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, pp.122-123.</ref> Според [[Афанасиј Селишчев]] во [[1929]] година, Јегуновце е село во Шемшевска општина и има 29 куќи со 332 жители, [[Македонци]] и [[Албанци]].<ref>Селищев, Афанасий. „Полог и его болгарское население. Исторические, этнографические и диалектологические очерки северо-западной Македонии“. – София, 1929, стр. 24.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија]] во 1931 година, селото имало 250 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_35_39-42_SKOPLJE_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Јегуновце е големо село, коешто во 1961 година броело 1.068 жители, од кои 965 биле [[Македонци]], 36 [[Македонски Албанци|Албанци]], 25 [[Македонски Срби|Срби]], 18 [[Македонски Хрвати|Хрвати]], 6 [[Словенци]] и 17 други, а во 1994 година имало 868 жители, од кои 785 биле Македонци, 42 [[Македонски Роми|Роми]], 29 Срби, 1 [[Македонски Власи|Влав]] и 11 други.<ref name="енциклопедија" /> Според последниот попис од 2002 година, во селото Јегуновце живееле 846 жители, од кои 804 [[Македонци]], 21 [[Македонски Роми|Ром]], 13 [[Македонски Срби|Срби]] и 8 останати.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=7 февруари 2022}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 705 жители, од кои 631 [[Македонци|Македонец]], 3 [[Македонски Албанци|Албанци]], 14 [[Македонски Роми|Роми]], 6 [[Македонски Срби|Срби]] и 51 лице без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во Јегуновце: {| class="wikitable" |- ! Година ! Македонци ! Албанци ! Роми ! Власи ! Срби ! {{крат|Ост.|Останати}} ! {{крат|б.п.|Лица без податоци}} ! Вкупно |- style="text-align:center;" | 1948 | — | — | — | — | — | — | — | 369 |- style="text-align:center;" | 1953 | 443 | 0 | 0 | 0 | 3 | 2 | — | 448 |- style="text-align:center;" | 1961 | 965 | 36 | — | — | 25 | 42 | — | 1.068 |- style="text-align:center;" | 1971 | 1.026 | 16 | 54 | — | 12 | 26 | — | 1.134 |- style="text-align:center;" | 1981 | 1.042 | 5 | 101 | 0 | 13 | 33 | — | 1.194 |- style="text-align:center;" | 1991 | 933 | 0 | 75 | 0 | 21 | 19 | — | 1.048 |- style="text-align:center;" | 1994 | 785 | 0 | 42 | 0 | 29 | 11 | — | 868 |- style="text-align:center;" | 2002 | 804 | 0 | 21 | 0 | 13 | 8 | — | 846 |- style="text-align:center;" | 2021 | 631 | 3 | 14 | 0 | 6 | 0 | 51 | 846 |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948-2002), според податоци од официјалните пописи во соодветните години</small> === Родови === Јегуновце е македонско село.<ref name=":0" /> Според истражувањата од 1947 година, родови во селото се: * '''Доселеници:''' ''Пепелковци'' (1 к.), најстар селски род. Потекнуваат од предокот Анто. По машка линија овој род е изумрен, па сега во него живее Дамјан, кој бил посинет од [[Долна Лешница]], таму припаѓал на родот ''Кузмановци''. Подалечно потекло од Порече ([[Сушица (Порече)|Сушица]] или [[Брезница (Порече)|Брезница]]); ''Котлинци'' (20 к.), се делат на ''Вучковци'', ''Јовановци'', ''Димовци'' и ''Трајковци''. Доселени се од сега албанското село Котлина кај [[Качаник]]. Го знаат следното родословие: Коле (жив на 37&nbsp;г. во 1947 година) Вељо-Блаже-Анто-Вучко, предокот кој се доселил. Имаат иселеници во [[Тетово]] (две семејства); ''Ѓорчевци'' или ''Смиљановци'' (3 к.), имаат исто потекло како и претходниот род; ''Батовци'' (2 к.), доселени се од селото [[Сопотница (Косово)|Сопотница]] на [[Косово и Метохија|Косово]]. Го знаат следното родословие: Божин (жив на 50&nbsp;г. во 1947 година) Нако-Томо-Трпче, предокот кој се доселил. Имаат иселеници во [[Бугарија]] (едно семејство); ''Машоски'' или ''Димушои'' (5 к.), доселени се од селото [[Копаница]] во подножјето на [[Жеден]]. Го знаат следното родословие: Стојан (жив на 45&nbsp;г. во 1947 година) Спасо-Цветко-Димуш, основачот на родот; ''Кашовци'' (3 к.), не знаат од каде се доселени; ''Ѓуклевци'' (1 к.), доселени се во турско време од селото [[Старо Село (Тетовско)|Старо Село]]; ''Гуштероски'' (1 к.), не знаат точно од каде се доселени, го знаат следното родословие: Трајко (жив на 73&nbsp;г. во 1947 година) Коце-Стојко, кој се доселил. Имаат иселеници во [[Романија]] (едно семејство); ''Рикаловци'' (5 к.), доселени се од селото [[Подбреге]], уште подалечно потекло имаат од селото [[Кучково]] во [[Скопско]]. Имаат иселеници во [[Белград]] (едно семејство); ''Муловци'' (3 к.), доселени се во 1918 година од селото [[Вратница]]; ''Ѓоргијовци'' (1 к.), доселени се во 1921 година од селото [[Старо Село (Тетовско)|Старо Село]], таму припаѓале на родот Краговци; ''Пејчиновци'' (2 к.), доселени се во 1922 година од селото [[Беловиште (Тетовско)|Беловиште]], таму припаѓале на истоимениот род; ''Машкоќевци'' (1 к.), доселени се од селото [[Вратница]]; ''Серафимовци'' (1 к.), доселени се во 1925 година од селото [[Раотинце]], таму биле староседелци; ''Цветан'' (1 к.), по потекло се од селото Сопотница на Косово. <!--=== Иселеништво ===--> == Општествени установи == * Општина Јегуновце * [[ОУ „Александар Здравковски“ - Јегуновце|Основно училиште „Александар Здравковски“]], централно деветгодишно основно училиште * Пошта ([[Поштенски броеви во Македонија|1215]]) * [[ЖС „Јегуновце“]], железничка станица на линијата Скопје-Кичево * [[ЖС „Јегуновце Фабрика“]], железничка станица на линијата Скопје-Кичево * Јавно комунално претпријатие „Чистота“ * Полициска станица * Амбуланта * Дом на културата <gallery mode=packed heights=150px> Податотека:ЈП „Чистота“ во Јегуновце.jpg|ЈП „Чистота“ Податотека:Бензинска станица „Макпетрол“ кај Југохром.jpg|Бензинска станица „Макпетрол“ Податотека:Општина Јегуновце.jpg|Општина Јегуновце Податотека:Пошта во Јегуновце.jpg|Поштата Податотека:ЖС „Јегуновце“.jpg|Железничката станица </gallery> == Самоуправа и политика == Во {{римски|19}} век, Јегуновце било село во [[Тетовска каза|Тетовската каза]] на [[Отоманското Царство]]. Селото претставува административно седиште на [[Општина Јегуновце]], која била променета со новата територијална поделба на Македонија во 2004 година со додавање на поранешната [[Општина Вратница]]. Во периодот од 1996-2004 година, селото било исто така седиште на Општина Јегуновце. Во периодот од 1965 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Тетово. Селото припаѓало на некогашната општина Теарце во периодот од 1955 до 1965 година. Во периодот 1952-1955, селото било во рамките на тогашната Општина Шемшево, во која покрај селото Јегуновце, се наоѓале и селата Жилче, Јанчиште, Копанце, Озормиште, Подбреѓе, Прељубиште, Раотинце, Сиричино, Туденце и Шемшево. Во периодот 1950-1952, селото се наоѓало во некогашната Општина Јанчиште, во која влегувале селата Јанчиште, Јегуновце, Копанце, Подбреѓе и Раотинце. === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 2117 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместено во просториите на основното училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 748 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Локални избори во Македонија (2021)|локалните избори во 2021 година]], на овие избирачки места биле запишани вкупно 726 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/|title=Предвремени избори за пратеници 2020|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715190628/https://rezultati.sec.mk/|archive-date=2020-07-15|dead-url=|accessdate=8 февруари 2022|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == [[Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Јегуновце.jpg|мини|300п|десно|Црквата „Св. Архангел Михаил“ во Јегуновце со селските гробишта]] ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|420}}</ref> * [[Јегуновска тврдина]] — утврдена населба од доцноантичкото време; * [[Римска некропола (Јегуновце)|Кај Фабриката]] — некропола од римското време; и * [[Пештер (Јегуновце)|Пештер]] — некропола од доцниот среден век. ;Цркви<ref name="верски објекти">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Јегуновце|Црква „Св. Архангел Михаил“]] — главна селска црква; и * [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Јегуновце|Црква „Св. Ѓорѓи“]] — возобновена црква во месноста Пештер. ;Реки<ref name="РекиМак">{{РекиМак|страница=13}}</ref> * [[Бистрица (Теаречка)|Бистрица]] — извира на Шар Планина, десна притока на Вардар <!--== Редовни настани ==--> == Личности == ;Родени во или по потекло од Јегуновце * [[Софче Јовановски]] (1954-2007) — македонски иселеник во [[САД]], мал стопанственик, добротвор и дарител. Еден од иницијаторите на [[Полошките иселенички средби]] * [[Ед Јовановски]] (р. 1976 во [[Виндзор]], [[Онтарио]], [[Канада]]) — [[Канада|канадски]] [[професионалец|професионален]] [[хокеј на мраз|хокеар]] од [[Македонци|македонско]] потекло. * Јовица Блажевски (р.1977 во Јегуновце, Тетово) - професионален играорец, кореограф и автор. == Култура и спорт == * '''ФК Југохром''', оформен во [[1952]] година, долги години има настапувано во [[Втора македонска фудбалска лига|2 МФЛ]]. Има постигнато повеќе успеси на различни нивоа. Клубот кој беше најголем спортски амбасадор за селото и општината повеќе од 70 години. * '''ФК Металург Јегуновце''', вториот помал клуб од пониска категорија од село Јегуновце, кој моментално не егзистира. * '''ФК Јегуновце''', моментален младински фудбалски клуб и академија, се натпреварува само во млада категорија. * '''КУД Извор - Јегуновце''', културно уметничко друштво кое се занимава со македонската народна музика, исто така е амбасадор на селото во странство. <gallery mode="packed" heights="150px"> Податотека:ФК_Јегуновце.jpg|ФК Јегуновце Податотека:КУД_Извор_-_Јегуновце.jpg|КУД Извор - Јегуновце </gallery> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150px"> Податотека:Влезот во Југохром.jpg|Влезот во фабриката Југохром Податотека:Улица во Јегуновце.jpg|Улица во Јегуновце Податотека:Управна зграда во Јегуновце.jpg|Управна зграда Податотека:Река Бистрица кај Јегуновце.jpg|Реката Бистрица кај Јегуновце </gallery> == Поврзано == * [[Полог]] * [[Општина Јегуновце]] * [[Тетово]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Jegunovce}} * [http://www.opstinajegunovce.gov.mk/ Општина Јегуновце] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210615012350/https://opstinajegunovce.gov.mk/ |date=2021-06-15 }} {{Општина Јегуновце}} [[Категорија:Јегуновце| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Тетовски села]] [[Категорија:Села во Општина Јегуновце]] szl576r58hd36w2fcdf0koveee8akdv 0 5695 5616351 5491898 2026-08-24T22:40:33Z Buli 2648 5616351 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Писател | name = Пауло Коелјо | image = Paulo Coelho, June 2024.jpg | caption = Пауло Коелјо во јуни 2024 година | birth_date = [[24 август]] [[1947]] | birth_place = [[Рио де Жанеиро]], [[Бразил]] | occupation = [[романописец]], [[текстописец]], [[музичар]] | nationality = [[Бразил]]ец | genre = [[драма]], [[белетристика]], [[психологија|психолошки роман]] | influences = [[Хорхе Луис Борхес]], [[Вилијам Блејк]], [[Хорхе Амадо]], [[Хенри Милер]] | notableworks = [[Алхемичарот (роман)|Алхемичарот]] }} '''Пауло Коелјо''' ([[португалски]]: ''Paulo Coelho''; роден на 24 август 1947 година) — [[бразил]]ски [[писател]] на [[лирика]] и [[роман]]и. == Животопис == '''Пауло Коелјо''' е роден на 24 [[август]] 1947 година во [[Рио де Жанеиро]]. Тој посетувал [[језуит]]ско (католичко) училиште. Како [[адолесцент|тинејџер]], Коелјо имал голема желба да стане [[писател]]. Откако ѝ го рекол ова на својата [[мајка]], таа му одговорила „''Татко ти е инженер, логичен и разумен човек со многу јасен поглед за светот. Дали ти воопшто знаеш, што значи да си писател''?“<ref name="msn">Thind, Jessi [http://www.arabia.msn.com/Kids/March2007/paulocoelho.aspx An Interview with Paulo Coelho] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20091227135648/http://arabia.msn.com/Kids/March2007/paulocoelho.aspx|date=2009-12-27}} ''[[MSN]] Arabia''</ref> Барајќи одговор Коелјо заклучил дека „''писателите секогаш носат очила и никогаш не ја чешлаат косата''“ и дека меѓу другото „''нивна должност и обврска е никогаш да не бидат разбрани од сопствената генерација''“. Кога имал 17 години, поради неговото спротивставување на традиционалниот начин на [[живот]], неговите [[родител]]и го испратиле во ментална институција, од каде побегнал 3 пати пред да биде ослободен на 20 годишна возраст.<ref name=marika>Schaertl, Markia [http://paulocoelhoblog.com/2007/12/19/paulo-coelho-interview-by-marika-schaertl-focus-munich/ The Boy from Ipanema: Interview with Paulo Coelho] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20231005041057/https://paulocoelhoblog.com/2007/12/19/paulo-coelho-interview-by-marika-schaertl-focus-munich/ |date=2023-10-05 }} reposted on ''Paulo Coelho's Blog''. December 20, 2007.</ref><ref name="bnet">Doland, Angela [http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4176/is_20070520/ai_n19164355 Brazilian author Coelho thrives on contradictions and extremes] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130527050741/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4176/is_20070520/ai_n19164355|date=2013-05-27}} ''[[Oakland Tribune]]'' republished on ''BNet''. May 20, 2007.</ref> За тоа искуство рекол „''Не дека тие сакаа да ме повредат, туку не знаеја што да направат... Тие не го направија тоа за да ме уништат, туку за да ме спасат''“. По желба на [[родител]]ите, Коелјо се запишал на [[правен факултет]] и го напуштил [[сон]]от да стане [[писател]]. Една година подоцна, тој се откажал од [[факултет]]от и живеел како [[хипи]]к што ужива во [[дрога]]та, патувајќи низ [[Јужна Америка]], [[Северна Африка]], [[Мексико]] и [[Европа]]. После враќањето во [[Бразил]], Коелјо работел како [[текстописец]] создавајќи текстови за [[Елис Регина]], [[Рита Ли]], и за [[бразил]]ската поп икона [[Раул Сеиксас]]. Пишувањето песни за Раул го поврзало името на Коелјо со [[сатанизам]] поради содржината на одредени песни. Во 1974 година Коелјо бил уапсен поради објавување компромитирачки дела против [[влада]]та која била на власт веќе десет години и ги сметала неговите [[текст]]ови за опасност. Пред да ја започне кариерата како [[писател]], Коелјо работел и како [[актер]], [[новинар]] и [[театар]]ски [[режисер]]. Во 1986 година, Коелјо го изодел [[пат]]от до [[Сантјаго]] долг повеќе од 500 [[милји]] во северозападна [[Шпанија]], што всушност претставувало пресвртница во неговиот [[живот]]. За време на тој пат Коелјо доживеал духовно будење, кое автобиографски го опишал во делото ''Поклонението''. Во едно интервју од 1986 година Коелјо изјавил „''Бев многу среќен со занимањата кои ги работев. Имав работа, личност која ја сакав, заработував пари, но сепак мојот сон не беше исполнет. Мојот сон беше и сè уште е да бидам писател''“. Коелјо ја напуштил профитабилната кариерата како [[текстописец]] и започнал да работи како [[писател]]. == Творештво == Во 1982 година тој ја објавил својата прва книга „Архиви од пеколот“ која не оставила посебен впечаток. Во 1986 тој се посветува на делото Практичен прирачник на вампиризмот (Practical Manual of Vampirism) кое подоцна го повлекол, бидејќи сметал дека не е доволно добро. По изодувањето на поклонението до Сантјаго, Коелјо го напишал делото „Поклонението“. Следната година тој го напишал делото „[[Алхемичарот (роман)|Алхемичарот]]“ и го објавил во мала издавачка куќа која најпрво ја објавила книгата во 900 примероци и не планирала да ја преобјави. Подоцна тој нашол поголема печатница и ја објавил својата следна книга „Брида“ која заедно со „Алхемичарот“ станала бестселер во Бразил. Од „Алхемичарот“ се продадени повеќе од 110 милиони примероци со што станала една од најдобро продаваните книги во историјата која е преведена на повеќе од 70 светски јазици и која истовремено го собори Гинисовиот рекорд како книга од сѐ уште жив автор која е преведена на најмногу странски јазици. По објавувањето на „Алхемичарот“, Коелјо пишувал нов роман во просек на секои 2 години, вклучително и: „На брегот на реката Педра седнав и плачев“, „Петтата гора“, „Вероника реши да умре“, „Демонот и госпоѓицата Прим“, „Единаесет минути“, „Валкирите“ и „Вештицата од Портобело“. Тоа нѐ враќа назад кон „Поклонението“ кога Коелјо се обидувал да го одложи почетокот на својата кариера како писател. Во една прилика, Коелјо рекол: „''Ако денес видам бел пердув, тоа ќе е знак кој ми го дава Бог дека морам да напишам нова книга''“. Коелјо пронашол бел пердув на прозорецот од некоја продавница и почнал да пишува тој ден. Вкупно, Коелјо има издадено 26 книги. Две од нив - „Поклонението“ и „Валкирите“ се автобиографски, додека поголемиот број од останатите дела се фикција, иако проникнуваат од неговото животно искуство. Неговите други дела претставуваат голем број збирки од есеи, статии од весници и одбрани учења. Вкупно, Коелјо има продадено повеќе од 100 милиони книги во повеќе од 150 земји во светот, а неговите дела се преведени на повеќе од 67 светски јазици. Тој е најдобро продаваниот автор на [[португалски јазик]] на сите времиња. Моментално, Коелјо објавува кратки стории за списанието Ода. Секое издание на ова списание обезбедило простор за Коелјо и неговото задоволство од пишувањето. == Преработки == Некои од книгите на Коелјо се [[медиум]]ски преработени. Во 2003 година студиото [[Ворнер Брос]] ги откупило [[автор]]ските права за преработката на „[[Алхемичарот (роман)|Алхемичарот]]“. Проектот заглавил и [[филм]]от никогаш не бил снимен, наводно поради проблем со [[сценарио]]то. На [[Канскиот филмски фестивал]] во 2008 година, Харви Вајнстајн изјавил дека ги има купено [[автор]]ските права за [[филм]]от и дека ќе биде негов продуцент. [[Лоренс Фишберн]] бил поставен на местото [[режисер]]. За [[филм]]от бил најавен буџет од 60 милиони [[долар]]и. „Вероника реши да умре“ е исто така [[филм]]ски преработена според [[сценарио]] од страна на Дас Филмс заедно со Мусе Продукција и Велвет Ентертејнмент. Снимањето на [[филм]]от започнало на 12 мај 2008 година. Режијата е на Емили Јанг, а Сара Мишел Гелар е во главната улога. Во 2007 година, Коелјо го најавил проектот „Експериментална Вештица“, заснован на „Вештицата од Портобело“. == Споделување на сопственото творештво == Пауло Коелјо е силен поборник кога станува збор за достапност на неговите книги преку [[интернет]] мрежата низ целиот [[свет]]. Негов обожавател објавил [[руски]] [[превод]] на еден од неговите [[роман]]и на [[интернет]]. Продажбата на неговите книги пораснала од 3.000 на еден милион книги во период од 3 години, без додатно [[реклама|рекламирање]] и јавен публицитет од страна на неговата издавачка куќа. Коелјо дозволил [[пиратерија]] на неговите книги на Пиратскиот Залив (Pirate Bay). Авторот обезбедил бесплатни [[превод]]и на многу од неговите книги. Тој бил фатен од страна на раководителката на Харпер Колинс - Џејн Фридман, која забележала дека на една од недозволените верзии на Коелјо може да се забележат белешки со негов ракопис. Тие двајца постигнале договор: секој месец на мрежната страница на издавачката куќа посетителите бесплатно можеле да прочитаат друг роман. Поради широката прифатеност, авторот на книгата „Што би направил Гугл“ - Џеф Џервис го нарекол Коелјо „најбараниот писател на Гугл“. == Приватен живот == [[Податотека:Yehudi Menuhin.jpg|мини|десно|Коелјо во друштво на [[виолина|виолинистот]] [[Јехуди Мехунин]] на Светскиот економски форум во [[Давос]], [[Швајцарија]] (1999)]] Коелјо и неговата сопруга Кристина Оиктисија времето го поминуваат на релација [[Европа]] - [[Бразил]]. Тој по [[религија]] е [[католицизам|римокатолик]], но иако оди на [[миса]], сепак не се согласува со папата во врска со неговите погледи околу политичките и социјални проблеми. Во 1996 година, Коелјо го основал институтот „Пауло Коелјо“, кој пружа помош на деца и постари луѓе со финансиски проблеми. Во [[септември]] 2007 година, Коелјо беше прогласен за гласник на [[мир]]от од страна на [[Обединетите нации]]. * член на Управниот одбор на центарот за мир - [[Шимон Перес]] * посебен советник на [[УНЕСКО]] за „меѓукултурен дијалог и духовно комуницирање“ * член на управниот одбор на фондацијата Шваб * член на [[Бразилската академија за литература]] * член на меѓународниот советодавен Совет - Харвард интернешенел * член на Управниот одбор - Доха центар за медиумска слобода * член на советодавниот управен одбор на фондацијата Мајбах На 9 мај - 2006 година во [[Софија]], [[Бугарија]], бугарскиот претседател [[Георги Прванов]] на Пауло Коелјо му ја доделил почесната претседателска награда. == Библиографија == * „Манифестот на Криг-ха“ (1974) * „Театар за образование“ (1974) * „Архиви од пеколот“ (1982) * „Практичен прирачник за вампирство“ (1986) * „Поклонението“ (1988) * „[[Алхемичарот (роман)|Алхемичарот]]“ (1988) * „Брида“ (1990) * „Ангелот чувар“ (1992) * „На брегот на реката Педра седнав и плачев“ (1994) * „Петтата гора“ (1996) * „Вероника реши да умре“ (1998) * „Демонот и госпоѓицата Прим“ (2000) * „Единаесет минути“ (2003) * „Валкирите“ (2004) * „На седмиот ден“ (2004) * „Захир“ (2005) * „Вештицата од Портобело“ (2006) * „Победникот е сам“ (2008) * „Манускрипт пронајден на Акра“ (2012) == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Бразилски писатели]] [[Категорија:Витези на Легијата на честа]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1947 година]] 3p95cb7zhtd7fhsxttbsqcccol4hzv2 0 6293 5616186 5591270 2026-08-24T15:45:35Z Buli 2648 /* Биографија */ 5616186 wikitext text/x-wiki {{Infobox Prime Minister | name = Стојан Новаковиќ<br><small>Стојан Новаковић</small> | honorific-suffix = | image = Stojan Novaković with signature.jpg | order1 = 38-ми [[Премиер на Србија]] | term_start1 = 1895 | term_end1 = 1896 | monarch1 = [[Александар Обреновиќ|Александар I]] | predecessor1 = [[Никола Христиќ]] | successor1 = [[Ѓорѓе Симиќ]] | term_start2 = февруари 1909 | term_end2 = октомври 1909 | monarch2 = [[Петар I Караѓорѓевиќ|Петар I]] | predecessor2 = [[Петар Велимировиќ]] | successor2 = [[Никола Пашиќ]] | birth_name = Коста Новаковиќ | birth_date = {{birth date|1842|11|1|df=y}} | birth_place = [[Шабац]], [[Кнежевство Србија]] | death_date = {{death date and age|1915|2|18|1842|11|1|df=y}} | death_place = [[Ниш]], [[Кралство Србија]] | occupation = [[историчар]], [[филолог]], [[политичар]] и [[дипломат]] | religion = | party = [[Српска напредна странка]] | signature = Stojan Novakovic Signature.png }} '''Стојан Новаковиќ''' ([[1842]] - [[1915]]) бил еден од најистакнатите српски научници и виден политичар и [[државник]], универзитетски [[професор]] и [[академик]], [[министер]] за правда и за внатрешни работи и претседател на српската влада, а повремено и дипломатски претставник на [[Србија]] во [[Цариград]] (1886-1891 и 1897), во [[Париз]] (1899-1902) и во [[Санкт Петербург]] (1902-1905). == Биографија == [[Податотека:Potpisnici londonskog mira.jpg|мини|лево|Новаковиќ (седи прв од лево) ја претставува Србија на [[Лондонски договор (1913)|Лондонската конференција]] 1912-13]] Новаковиќ се трудел да биде близок и до македонските национални дејци за да може да ги искористи за целите на српската политика и пропаганда, па се среќавал и со [[Крсте Петков Мисирков]]. Стојан Новаковиќ пишува до министерот на просветата на Кралство Србија, Белград во 1887 г.: <blockquote> „...Бидејќи бугарската идеја, како што на сите им е добро познато, фати длабоки корени во Македонија, мислам дека е скоро невозможно таа да биде уништена ако ѝ се спротивстави само српската идеја. Се сомневам, дека оваа идеја ќе може да ја потисне бугарската, ако остане само како чисто и голо спротивставуваење. Затоа голема корист би имале од свој соузник, остро спротивставен на бугаризмот и содржејќи во себеси елементи кои ќе го привлечат народот и кои ќе бидат блиски на неговите чувства - точно тие ќе го отцепат од бугаризмот. Како таков сојузник јаc го гледам Македонизмот, или во извесни промислени граници - тактичко негување на македонскиот дијалект и македонските посебности. Ништо не може да биде толку спротивставено на бугарските тенденции, со ништо Бугарите не можат да се доведат во понепомирлива позиција отколку со македонизмот.“ <ref>Кл. Џамбазовски, „Културно-општествените врски на Македонците со Србија во текот на XIX век", Скопје, 1960г. , стр. 17.</ref><ref>Дипломатски архив - Дубровник, ПП оддел, Ф. 1.</ref><ref>„Граѓа за историјата на македонскиот народ“ од Архивот на Србија, том IV, книга III, 1888-1889, стр. [https://fbcdn-sphotos-e-a.akamaihd.net/hphotos-ak-xap1/t1.0-9/10500341_936543706371456_8981888043720977822_n.jpg 305]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [https://scontent-a-fra.xx.fbcdn.net/hphotos-xpa1/t1.0-9/q71/s720x720/10509580_936543736371453_7140760167384808105_n.jpg 306]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [https://scontent-b-fra.xx.fbcdn.net/hphotos-xpf1/t1.0-9/q71/s720x720/10527512_936543789704781_5061678361281669473_n.jpg 307]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [https://scontent-b-fra.xx.fbcdn.net/hphotos-xpf1/v/t1.0-9/q71/s720x720/10547580_936543563038137_2092816706191472293_n.jpg?oh=4200c00d63a1a842530221c4ede9eabf&oe=543FF9DF 308, 309]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> </blockquote> [[Податотека:Ђ и Ћ у македонским народним дијалектима.pdf|page=5|мини|лево|''Ђ и Ћ у македонским народним дијалектима'', 1889]] Со ова Новаковиќ свесно влегува во амбиција да го посрби македонскиот народ подоцна, но со други видови пропаганда, а надевајќи се на тоа што Македонците не би имале своја државност, или пак - засебна црква, за да можат да развијат свои училишта (образовен систем) и други национални институции. Затоа во истото писмо тој ги нафрла чекорите кои ќе следат веднаш потоа, а тоа е издавање на „македонски буквар“, во којшто пак, во други писма, кога истиот ќе се отпечати, ќе препорача еден многу подмолен пропаганден систем за посрбување на Македонците. Имено, како што ќе се види и од [[буквар]]от, иако навистина е напечатен на македонски јазик, на многу перфиден начин се уфрлени 20% српски зборови, точно како што и препорачува Новаковиќ во тие писма. За наредните препечатувања овие проценти се предвидувало да се зголемуваат сè додека целосно не се истисне македонскиот јазик. За ова печатење на букварот во погоре споменатото писмо, тој визионерски пишува: :„Македонизмот како таков нема со што да се одржи, тој нема елементи за развој и по природниот тек на работите, во оној час штом бугаризмот се одвои од него, би му помогнал на србизмот и со истиот би се помешал... „Македонскиот буквар“ кој наскоро се надевам ќе го отпечатиме во Цариград ќе ги удри основите на оваа работа, макар што потребата од тој буквар се правда и од многу други потреби и погледи. Но освен „букварот“, добро би било работата пошироко да се негува и изразито да се зајакнува...“<ref>Граѓа за историјата на македонскиот народ од Архивот на Србија, том IV, книга III, 1888-1889</ref> Во истата година во Цариград, со благослов на Стојан Новаковиќ, дипломатски претставник на Србија таму, било формирано [[Друштвото Србо - Македонци|Друштво на Србо-Македонците]] во кое влегле и членовите на Тајниот македонски комитет од Софиja. == Дела == Новаковиќ е автор на повеќе од 400 дела и 50 книги.<ref>{{Cite journal|last=Vuković|first=Đorđe|date=December 2015|title=CULTURE CAN MAKE THE STATE For the centenary of the death of the Serbian scientist and statesman Stojan Novakovic|url=https://scindeks-clanci.ceon.rs/data/pdf/2232-9641/2015/2232-96411510115V.pdf}}</ref> {{refbegin|2}} *''Srpska biblijografija za noviju književnost, 1741-1867'', U Biogradu : Srpsko učeno društvo, 1869, XXIV+644 pp. *''Istorija srpske književnosti : pregled ugađan za školsku potrebu : s jednim litografisanim snimkom, Drugo sasvim prerađeno izdanje'', Beograd : izdanje i štampa Državne štamparije, 1871, XII+332 pp. *''Kosovo : srpske narodne pjesme o boju na Kosovu : pokušaj da se sastave u cjelinu kao spjev'', U Biogradu : u Državnoj štampariji, 1871, 40 pp. *''Primeri književnosti i jezika staroga i srpsko-slovenskoga'', Beograd, Izdanje i štampa Državne štamparije, 1877, XXVII+593 pp. *''Zemljište radnje Nemanjine'', U Beogradu : u Državnoj štampariji, 1877, 83 pp. *''Die serbischen Volkslieder über die Kosovo-Schlacht (1389): Eine kritische Studie'' 1879, pp.&nbsp;413–462 *''Heraldički običaji u Srba : u primeni i Književnosti'', Beograd, Kraljevsko-srpska državna štamparija, 1884, 140 pp. *''Beleške o Đ. Daničiću : prilog k istoriji srpske književnosti'', U Beogradu, u Kraljevsko-srpskoj Državnoj štampariji, 1885, 100 pp. *''Pronijari i baštinici : (spahije i čitluk-sahibije) : prilog k istoriji nepokretne imovine u Srbiji XIII-XIX veka : jedna glava iz prostranijeg dela "Narod i zemlja u staroj srpskoj državi''", Beograd, Kraljevsko-srpska državna štamparija, 1887, 102 pp. (Glas, Srpska kraljevska akademija, vol. 1) *''Srpska Kraljevska Akademija i negovanje jezika srpskog : poslanica Akademiji nauka filosofskih, pročitana na svečanom skupu akademije, držanom 10 septembra 1888 u slavu stogodišnjice Vuka Stef.Karadžića'', Beograd,Kraljevsko-srpska državna štamparija, 1888, 87 pp. (Glas, Srpska Kraljevska Akademija, vol. 10) *''Manastir Banjska : zadužbina Kralja Milutina u srpskoj istoriji'', Beograd,Državna štamparija Kraljevine Srbije, 1892, 55 pp. (Glas, Srpska Kraljevska Akademija, vol. 32) *''S Morave na Vardar : 1886'', Beograd, Kraljevska srpska državna štamparija, 1892, 76 pp. *''Srpska gramatika'', 1. celokupno izd., Beograd, izdanje i štampa Državne štamparije, 1894, XXII+512 pp. *''Stara srpska vojska : istorijske skice iz dela "Narod i zemlja u staroj srpskoj državi"'', Beograd, Kraljevsko-srpska državna štamparija, 1893, 207 pp. *''Strumska oblast u XIV veku i car Stefan Dušan'', Beograd,Kralj.-srp. državna štamparija,1893, 49 pp. (Glas, Srpska kraljevska akademija, vol. 36) *''Zakonik Stefana Dušana cara srpskog : 1349 i 1354'', Beograd, Državna štamparija, 1898, CLIII+ 312 pp. (Izdanje Zadužbine Ilije M. Kolarca ; vol. 91) *''Srpska knjiga : njeni prodavci i čitaoci u XIX veku'', Beograd : Državna štamparija Kraljevine Srbije, 1900, IV+118 pp. *''Ustanak na dahije 1804 : ocena izvora,karakter ustanka, vojevanje 1804 : s kartom Beogradskog pašaluka'', Beograd, Zadužbina Ilije M. Kolarca,1904, VIII+208 pp.(Izdanje Zadužbine Ilije M. Kolarca; vol. 103) *''Vaskrs države srpske : političko-istorijska studija o prvom srpskom ustanku 1804-1813'', 2. popunjeno i popravljeno izd. Beograd, Srpska književna zadruga, 1904, 252 pp. *''Dva dana u Skoplju : 14-15-16 jul 1905'', Beograd, Državna štamparija Kraljevine Srbije, 1905, 58 pp. *''Tursko carstvo pred Srpski ustanak : 1780-1804'', Beograd: Srpska književna zadruga, 1906, VIII, 429 pp. *''Balkanska pitanja i manje istorijsko-političke beleške o Balkanskom poluostrvu : 1886-1905'', Beograd, Izdanje Zadužbine I. M. Kolarca,1906, VIII+ 559 pp. *''Katolička crkva u Srbiji : Pisma vladike J. J.Štrosmajera iz 1881-1885'', Beograd, "Dositej Obradović" – Štamparija Ace M. Stanojevića, 1907, 55 pp. *''Ustavno pitanje i zakoni Karađorđeva vremena : studija o postanju i razviću vrhovne i središnje vlasti u Srbiji 1805.-1811.'' Stojana Novakovića, Beograd, Nova štamparija "Davidović", 1907 IV+131 pp. *''Jovan Sterijin Popović : 1806-1856'' :književno-istorijska studija Stojana Novakovića, Beograd, Državna štamparija Kraljevine Srbije, 1907, 121 pp. *''Matije Vlastara Sintagmat : azbučni zbornik vizantijskih crkvenih i državnih zakona i pravila : slovenski prevod vremena Dušanova'', Beograd, Državna štamparija Kraljevine Srbije, 1907, LXXXVII+621 pp. (Zbornik za istoriju, jezik i književnost srpskoga naroda. Prvo odeljenje, Spomenici na srpskom jeziku, knj. 4) *''Najnovija balkanska kriza i srpsko pitanje : beleške, razmišljanja, razgovori i politički članci iz 1908-1909'', Beograd, Štamparija "Štampa" St. M. Ivković i Komp., 1910, 100 pp. *''Nemanjićske prestonice : Ras - Pauni - Nerodimlja'', Beograd, Državna štamparija Kraljevine Srbije, 1911, 54 pp. *''Bibliografija Stojana Novakovića : 1858-1911'', Beograd, Državna štamparija Kraljevine Srbije, 1911, 96 pp. *''Zakonski spomenici srpskih država srednjega veka'', Knj. 5, Beograd, Srpska kraljevska akademija, 1912 XLII+912 pp. (Posebna izdanja,Srpska Kraljevska Akademija, vol. 37) *''Dvadeset godina ustavne politike u Srbiji : 1883-1903 : istorijsko-memoarske zapiske k tome vremenu i k postanju i praktikovanju Ustava od 1888 i 1901'', Beograd, S. B. Cvijanović, 1912, 336 pp. *''Kaludjer i hajduk : pripovetka o poslednjim danima Srbije u XV veku'', Beograd, Zadužbina I. M. Kolarca, 1913, 296 pp. *''Selo'', Beograd, Srpska književna zadruga, 1965 243 pp. (Introduction and comments, Sima M. Ćirković) *''Prepiska Stojana Novakovića i Valtazara Bogišića (Correspondance entre Stojan Novaković et Valtazar Bogišić)'', B. M. Nedeljković (ed.), Beograd : Srpska akademija nauka i umetnosti,1968, IX + 264 pp.(Zbornik za istoriju, jezik i književnost srpskog naroda, Odeljenje 1, vol. 28) *''Istorija i tradicija : izabrani radovi'', Beograd, Srpska književna zadruga, 1982 XX+478 pp. (comments by S.M. Ćirković) *''Stojan Novaković i Vladimir Karić'', ed. M. Vojvodić, Beograd : Clio & Arhiv Srbije, 2003, 615 pp. *''Radovi memoarskog karaktera'', Beograd, Zavod za udžbenike, 2007, XVI+500 pp. (Izabrana dela Stojana Novakovića; knj.7) *''Izabrana dela Stojana Novakovića (Selected Works of Stojan Novaković)'', Belgrade: Zavod za udžbenike 2001-2008, 16 vols.( ''Zemlje i narod u staroj srpskoj državi, Spisi iz istorijske geografije, Srbi i Turci, Tursko carstvo pred srpski ustanak, Vaskrs države srpske, Balkanska pitanja, Nacionalna pitanja i misao, vol I, Nacionalna pitanja i misao vol. II, Autobiografski spisi, Istorija srpske književnosti, Prvi osnovi slovenske književnosti, Stara srpska književnost vol. I, Stara srpska književnost vol. II, Primeri književnosti i jezika starog srpskoslovenskog, O narodnoj tradiciji i narodnoj književnosti, Srpska bibliografija''). {{refend}} == Извори == <references/> == Надворешни врски == {{Премиери на Србија}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Новаковиќ, Стојан }} [[Категорија:Српски историчари]] [[Категорија:Српски националисти]] [[Категорија:Српски политичари]] [[Категорија:Српски писатели]] [[Категорија:Академици на САНУ]] [[Категорија:Апсолвенти на Белградскиот универзитет]] [[Категорија:Родени во 1842 година]] [[Категорија:Починати во 1915 година]] [[Категорија:Погребани на Новите гробишта (Белград)]] ofbrts6utpg3hfuhe8qqfzyvjvb6y7y 0 6495 5616277 5449548 2026-08-24T19:45:35Z Bjankuloski06 332 /* Наводи */ 5616277 wikitext text/x-wiki :''За историјата на партијата СКМ по 20 април 1991 година, видете [[Социјалдемократски сојуз на Македонија]].'' {{Infobox political party | country = Македонија | name = Сојуз на комунистите на Македонија | logo = [[File:Emblem of the SKM.svg|170px]] | colorcode = red | leader =[[Лазар Колишевски]] (прв)<br>[[Петар Гошев]] (последен) | predecessor =[[Регионален комитет на комунисти во Македонија]] | foundation = {{Start date and age|df=yes|1943|3|19}} | dissolved = Правно не е распадната. Сè уште постои под името [[Социјалдемократски сојуз на Македонија|СДСМ]] | headquarters = [[Скопје]], [[СР Македонија]], [[СФР Југославија]] | ideology = [[Комунизам]]<br>[[Марксизам – ленинизам]]<br>[[Титоизам]] | position =[[Левица (политика)|Лево крило]] | colours = {{Color box|red|border=darkgray}} [[Црвена]], {{Color box|gold|border=darkgray}} златна | footnotes = Македонски огранок на [[Сојузот на комунистите на Југославија]] |flag=[[File:League of Communists of Yugoslavia Flag mk.svg|170px]]}} '''Сојуз на комунистите на Македонија''' ('''СКМ''') — македонски оддел на [[Сојуз на комунистите на Југославија|Сојузот на комунистите на Југославија]], владејачката партија во [[СФРЈ|СФР Југославија]] во текот на нејзиното постоење. До април [[1952]] го носи називот „'''Комунистичка партија на Македонија'''“ ('''КПМ'''). == Историја == [[Податотека:Memorial Museum of CC of CPM 012.JPG|мини|лево|Куќата на Јовановци во [[Тетово]] во која е создадена Комунистичата Партија на Македонија на 19 март 1943]] КПМ е основана на [[19 март]] [[1943]] година во [[Тетово]]. Нејзиниот прв Централен комитет бил во состав: [[Лазар Колишевски]] (политички секретар), [[Мара Нацева]] (организациски секретар), [[Цветко Узуновски]], [[Кузман Јосифовски - Питу]], [[Страхил Гигов]] и [[Бане Андреев]]. Првиот конгрес на КПМ се одржал во [[1948]] година. === Плурализам === Со воведувањето на партискиот плурализам, СКМ го менува своето име во СКМ - Партија за демократска преобразба (СКМ-ПДП) и под тој назив учествува на [[Македонски парламентарни избори (1990)|првите повеќепартиски избори]] во Република Македонија во [[1990]] година. Истовремено, ја менува својата [[комунизам|комунистичка]] идеологија со [[социјалдемократија|социјалдемократска]]. На својот конгрес од април [[1991]] СКМ - ПДП повторно го менува своето име во [[СДСМ|Социјалдемократски сојуз на Македонија]], СДСМ. Мал дел од членството на СКМ-ПДП се отцепил од матичната партија и ја задржал комунистичката идеологија, или барем комунистичкото име. == Конгреси на СКМ (КПМ) == * Прв конгрес [[1948]] * Втор конгрес [[1953]] * Трет конгрес [[1959]] * Четврт конгрес [[1963]] * Петти конгрес [[1968]] * Шести конгрес [[1974]] * Седми конгрес [[1978]] * Осми конгрес [[1982]] * Деветти конгрес [[1986]] * Десетти конгрес [[1989]] == Секретари на СКМ (КПМ) == {| class="sortable wikitable" |- ! Име ! Слика ! Период на функција |- | [[Лазар Колишевски]] | [[Податотека:Lazar Kolishevski.JPG|65px]] | 19 март 1943 – 3 јули 1963 |- | [[Крсте Црвенковски]] | [[Податотека:Krste Crvenkovski, slika.jpg|65px]] | 3 јули 1963 – 24 март 1969 |- | [[Ангел Чемерски]] | [[Податотека:Ангел Чемерски.jpg|65px]] | 24 март 1969 – 8 мај 1982 |- | [[Крсте Марковски]] | | 8 мај 1982 – 5 мај 1984 |- | [[Милан Панчевски]] | | 5 мај 1984 – 10 мај 1986 |- | [[Јаков Лазароски]] | | 10 мај 1986 – 27 ноември 1989 |- | [[Петар Гошев]] | [[Податотека:Gosev.jpg|65px]] | 27 ноември 1989 – 20 април 1991 |} ==Галерија== <gallery> Prv kongres na KPM, 1948.jpg|Дел од делегатите на I конгрес на КПМ, одржан на 20 декември 1948 година, Скопје. Vtor kongres na KPM, 1954.jpg|Дел од делегатите на II конгрес на КПМ, одржан на 29 мај 1954 година, Скопје. Tret kongres na KPM, 1959.jpg|Дел од делегатите на III конгрес на КПМ, одржан на 22 јуни 1959 година, Скопје. CeKa na KPM.jpg|Земјотресот во Скопје од 1963 година: Зградата на ЦК на КПМ </gallery> == Наводи == {{Сојуз на комунистите на Македонија}} {{Македонија во Втората светска војна}}{{Македонија-ист-никулец}} [[Категорија:Комунистичка партија на Македонија| ]] [[Категорија:Социјалистичка Република Македонија]] pv69w012eyfqx0f1owzwmege07azvx2 0 8258 5616278 5541536 2026-08-24T19:51:37Z Bjankuloski06 332 5616278 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Уметник | bgcolour = #6495ED | name = Никола Мартиноски | image = NIKOLA MARTINOVSKI.tif | imagesize = | alt = | caption = | birthname = | birth_date = 18 август 1903<ref name="Мартиноски">{{нмс|url=http://www.martinoski.mk/mk/life.html|title=Биографија на Никола Мартиноски|language=македонски|accessdate=2010-06-19|archive-date=2012-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20121014090207/http://www.martinoski.mk/mk/life.html|url-status=dead}}</ref> | birth_place = {{роден во|Крушево}},<ref name="мартиноски"/> [[Битолски Вилает]], [[Османлиско Царство]] | death_date = {{починал на и возраст|df=yes|1973|02|07|1903|08|18}}<ref name="Мартиноски"/> | death_place = {{починал во|Скопје}}, [[СР Македонија]], [[СФРЈ]] | nationality = [[СР Македонија|Македонец]]-[[Југославија|Југословен]] | ethnicity = [[Македонски Власи|Влав]] | field = | training = | movement = | works = | patrons = | influenced by = | influenced = | awards = | website = }} [[Податотека:Споменик на Никола Мартиноски на Мостот на уметноста во Скопје 2.jpg|мини|Споменик на Никола Мартиноски на [[Мост на уметноста|Мостот на уметноста]]]] '''Никола Мартиноски''' ([[Крушево]], [[18 август]] [[1903]] - [[Скопје]], [[7 февруари]] [[1973]]) — истакнат [[Македонија|македонски]] уметник и академик и една од најважните личности за развојот на [[Македонска култура|македонската култура]] во [[XX век]].<ref>[http://www.gral.com.mk/Home/Biography/19 Кратка биографија на Никола Мартиноски] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140805221219/http://www.gral.com.mk/Home/Biography/19 |date=2014-08-05 }} — „Грал“</ref> Роден е во [[Крушево]] во [[1903]] година, дипломирал на Школата за убави уметности во [[Букурешт]], [[Романија]] во [[1927]] како најдобар студент за таа година. Во 1927 и [[1928]] година престојувал во [[Париз]] каде ги посетува Академи де ла Гранд Шомјер (''Académie de la Grande Chaumière'') и Академи Рансон (''Académie Ranson''). По враќањето во [[Македонија]], освен воведувањето на европските [[модернизам|модерни сликарски тежнеења]] карактеристични за Париската школа на овие простори, тој се истакнувал и со својата општествена активност. Мартиноски е иницијатор и раководи со формирањето на Средното ликовно училиште во Скопје, Друштвото на ликовни уметници, Уметничката галерија во Скопје или денес позната како [[Национална галерија на Македонија]], учествува во формирањето на [[МАНУ|Македонската академија на науките и уметностите]], установи кои и денес се основни носечки елементи на македонскиот културен живот. Неговите уметнички дела се наоѓаат во збирките на повеќе музеи и галерии, како и во голем број приватни збирки во земјата и во странство. Мартиноски имал повеќе самостојни [[изложба|изложби]] пред и по војната. Првата изложба била во 1929 година во Скопје, а потоа следувале изложби во [[Белград]], [[Загреб]], [[Љубљана]], [[Париз]], [[Дижон]] и во други места. Групно излагал во многу европски земји и во земјата со [[слика|слики]], [[цртеж]]и и [[графика|графики]], како на пример на изложбата „''Уметноста на тлото на Југославија''“ во Париз во 1971 година и слично. Пред војната изработил и неколку [[мурал]]и во Скопје. == Животопис == [[File:nikola martinoski.jpg|thumb|180px|left|Никола Мартиноски слика во своето ателје]] === Ран живот === [[Податотека:Kruševo - 43746546855.jpg|мини|Родната куќа на Мартиноски во Крушево]] [[Податотека:Kruševo.jpg|мини|Галерија „Никола Мартиноски“ во Крушево]] Никола Мартиноски е роден на [[18 август]] [[1903]] година во [[Крушево]], како '''Николаче Мартин''' - едно од четирите деца на угледното и богато [[Власи|Влашко]] семејство на Коста и Анушка Мартин.<ref>Paul Beza (2013). Destination Avdela 2012, Or Back to the Future a Travelogue. Fast-Print Publishing. p. 37. ISBN 978-1-78035-628-0.</ref> Сè до [[1930]], неговото презиме е ''Мартин'' или ''Мартини''. Тоа е периодот на [[Илинденско востание|Илинденското востание]], кое останало запаметено како херојска и нееднаква борба на Македонците против петвековното ропство наметнато од страна на [[Отоманското Царство]]. Во [[1906]] година семејството Мартин се преселило во [[Скопје]]. Градот бил мало турско покраинско [[Паланка|гратче]] во кое, сепак, постоеле знаци на економски, политички и културен живот. Никола Мартиноски го започнал своето образование во [[Романија|романското]] основно училиште во Скопје ([[1910]]), а во средното [[Србија|српско]] училиште во Скопје (од [[1918]] до [[1920]] година) почнал да покажува интерес кон цртањето. Во [[1919]] година, заедно со [[Томо Владимирски]], работел во ателјето на последниот македонски зограф [[Димитар Андонов Папрадишки]] и тука Мартиноски и Владимирски како помошници усвоиле некои знаења од иконописот и [[сликарство]]то. Иако по смртта на Коста Мартин во 1919 финансиската состојба на семејството не била добра, Никола Мартиноски успеал да го продолжи своето образование во [[Букурешт]] па така од [[1920]] до [[1927]] година тој ја посетувал Школата за убави уметности. Ги следел курсевите по цртање, декоративна уметност и сликање, кај професорите [[Георге Миреа]] и [[Камил Ресу]], и скулптура кај професор [[Димитрие Пачуреа]]. На крајот од школувањето Мартиноски бил награден со прва награда за сликарство. Во Букурешт, Мартиноски го следел и тамошниот богат културен живот. === Предвоен период === [[Податотека:The class of Camil Ressu, 1927.jpg|мини|лево|Класата на Камил Ресу на Школата за убави уметности во Букурешт во 1927 година. Во средината Камил Ресу, Никола Мартиноски десно, позади Ресу]] По студиите, тој за кратко останал во [[Скопје]], каде веднаш зел учество во уметничкиот живот на градот, кој до [[1927]] година бил сосема неразвиен. Таа година [[Димитар Пандилов]] и [[Лазар Личеноски]] ги имале своите први самостојни изложби, а заедно со Мартиноски излагале и на една групна изложба. Престојот во [[Париз]], од 1927 до крајот на 1928 година, е најважниот момент и пресвртница во уметничкиот развој на Мартиноски. Таму тој ги посетувал познатите академии [[Гранд Шомјер]] и [[Рансон]]. Негови професори биле [[Роже Бисјер]], [[М. Кислинг]] и [[Амаде де ла Пателер]]. Мартиноски се вратил во Скопје на крајот од [[1928]] година. Политичката, општествената и културната состојба во Македонија, во рамките на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] во тоа време била многу лоша. Назадувањето на економскиот и општествениот живот во Македонија (поради големата светска економска криза и кралскиот диктаторски режим, воведен на [[6 јануари]] [[1929]]), имало особено негативно влијание врз културата и уметноста. Сепак, од политички причини, српските власти, кои се обидувале да го денационализираат македонскиот народ, дозволиле одделни научни и културни активности во Скопје кое во тоа време било главен град на административната единица [[Вардарска Бановина]]. Тука во триесеттите години, се одржувале групни и самостојни изложби главно на македонски уметници, но имало и гости од другите делови на кралството. Мартиноски имал неколку самостојни изложби во Скопје, а треба да се спомене дека освен првата (1929), сите други (1930, 1931, 1935, 1936, 1938 и 1939) биле организирани од новооснованото Друштво на пријателите на уметноста „Јефимија”. Освен во Скопје, Мартиноски самостојно изложувал и во [[Белград]] (1931, 1932) и [[Загреб]] (1936, 1937), а учествувал и на повеќе групни изложби во Југославија и надвор од неа ([[Прага]], [[Софија]], [[Солун]] или [[Рим]]) како член на белградската група „Облик”. Пред [[Втората светска војна]], Мартиноски сликал, цртал, работел на илустрации за книги, а посебно се интересни неколкуте негови ѕидни декорации кои ги изработил во триесеттите години. Една сезона (1939 - 1940) бил и хонорарен сценограф во Скопскиот театар. Напишал неколку написи за уметничкиот живот во Скопје и редовно се дружел со исклучителни личности од тогашниот културен живот кои со голем интерес го следеле неговото творештво. За време на Втората светска војна, под германската и бугарската фашистичка окупација (1941-1944), првите две години Мартиноски живеел во Скопје. Тогаш не создавал многу, бил невработен и ја почувствувал бугарската политика на тотално духовно и национално угнетување на [[Македонци]]те.<ref name="Мартиноски"/> Во 1942 година, Мартиноски имал самостојна изложба во Скопје, а зел учество и на неколку групни изложби. По 1943 година, тој се повлекол во своето родно [[Крушево]]. Веднаш по ослободувањето на градот, се вклучил во различни културни и пропагандни активности за потребите на Генералштабот на [[НОВ]] и бил испратен во [[Прилеп]]. === Повоен период === По ослободувањето на Скопје (13 ноември 1944), Мартиноски се вратил и го основал денешното Училиште за применета уметност и бил негов прв директор сè до 1949 година, кога станал директор на новооснованата Уметничка галерија – Скопје (денес [[Национална галерија на Македонија]]). Во 1945 година, Мартиноски се оженил и имал 2 сина. Двапати бил избран за народен пратеник во федералното собрание на Југославија, а неколкупати бил претседател на ДЛУМ ([[Друштво на ликовните уметници на Македонија]]). Неговите дела биле изложени и на првите повоени изложби во Југославија и странство. Во педесеттите години тој имал повеќе самостојни изложби на цртежи и слики во земјата и странство. Мартиноски често патувал и бил во допир со најновите тенденции во светската современа уметност. Во шеесеттите имал неколку самостојни изложби во Скопје и Белград, а учествувал и на неколку групни изложби во Југославија и странство, вклучувајќи ја и големата изложба на југословенска уметност „''Од праисторијата до модерната''” во [[Париз]], во [[1971]] година. Сè до неговата смрт Мартиноски бил директор на Уметничката галерија - Скопје, а во 1967 година станал и редовен член на [[МАНУ|Македонската академија на науките и уметностите]]. Добил ''Награда за животно дело'' (1964) и ''Наградата АВНОЈ'' (1967). Во 1968 година, во Крушево, беше основана [[Галерија Никола Мартиноски|Галеријата Никола Мартиноски]], со повеќе дела кои тој му ги подарил на својот роден град. Мартиноски бил близок со најистакнатите личности од научната, политичката и уметничката сфера. Имал многу почитувачи и колекционери во Македонија, поранешна Југославија и во странство. Бил креативно активен, сè до неговата ненадејна смрт, на [[7 февруари]] [[1973]] година. == Творештво == === Почетоци === [[Податотека:Пејзаж - Никола Мартиноски.jpg|мини|десно|''Пејзаж'', се датира во 1919 година, во време кога Мартиноски сè уште бил дел од работилницата на [[Димитар Папрадишки]].]] ;Скопје, 1920 Никола Мартиноски покажал интерес за [[цртање]]то уште за време на неговите први училишни години во [[Скопје]]. Научил многу во работилницата на последниот македонски зограф [[Димитар Андонов Папрадишки]], а до 1920 година Мартиноски ги создал своите почетнички дела, главно со мотиви позајмени од разгледници во боја. ;Букурешт (1920 - 1927) Во ''Школата за ликовни уметности'' во [[Букурешт]], Мартиноски се здобил со целосно професионално образование. Се запознал со [[Романска уметност|романската уметност]] од тоа време која меѓу другото била и под влијание на извесни склоности кон [[Експресионизам|експресионизмот]]. Во овие школски години Мартиноски создал неколку дела кои се важни за неговиот развој како уметник. Започнал со разубавени портрети, а завршил со ликови направени со усогласени ликовни експресии како на пример „Портрет на романски Циганин” или „Глава на дете”. За сликата „Женски акт”, работена под влијание на [[Камил Ресу]], Мартиноски ја добил првата награда за сликарство на самиот крај на неговите студии. Ова дело се одликува со сигурен и цврст цртеж и продлабочени, благо степенувани темноокерни бои. ;Париз (1927 - 1928) Престојот на Мартиноски во [[Париз]] е од особено значење за развојот на неговото творештво. Во тоа време таму биле оформени низа модерни [[уметнички правци]]. Како посебно влијателна се издвојува група на уметници со еврејско потекло кои во Париз емигрирале по [[Првата светска војна]], а ние денес ги препознаваме под поимот ''Париска школа''. Во така комплексна креативна средина, Мартиноски покажал особен интерес за сликањето на Модиљани, Сутин, Кислинг и Паскен. Се запознал и со [[Франција|францускиот]], [[Германија|германскиот]] и [[Фламанија|фламанскиот]] експресионизам, со уметноста на А. Дерен и [[Пабло Пикасо]]. Нивното влијание е очигледно во неговиот „париски период” и неколку години потоа, што е од несомнена важност за развојот на сето современо македонско сликарство. Со два пејзажи кои денес не се познати, Мартиноски зел учество на изложбата на југословенските уметници во Париз во [[1928]] година. Тука тој користејќи ги новоздобиените сознанија и под влијание на париските примери создал и други слики: „Глава на жена”, „Женски акт со шапка”, „Дама со мачка” и „Шахисти” и др. === Прв скопски период === [[Податотека:„Невеста“ (1937) -Н.Мартиноски.jpg|thumb|mini|right|Сликата [[Невеста (Мартиноски)|„Невеста“]] (1937)]] [[Податотека:Nikola Martinoski, Berba, Muzej u Smederevu.jpg|мини|десно|[[Берба (Мартиноски)|„Берба“]] (Музеј во Смедерево)]] Од [[1929]] до [[1944]] година Мартиноски доживеал мошне сложен и хетероген творечки развој. Патот од специфичните форми на експресионистичко изразување, испреплетените искуства стекнати во Париз, па сè до изградбата на творештво чии реалистички стилски белези се означени со многу елементи на социјалната уметност бил доста сложен и поминал низ неколку карактеристични фази, кои мошне логично и континуирано се вградуваат една во друга. ;Експресионистичка фаза (1929-1932) Овој период е важна етапа за целата идна уметничка кариера на Мартиноски. Неговата улога на македонската сцена е заснована на уметниковото стремење кон современите текови и обидот да ги надмине ограничувањата наметнати од времето и средината во која живеел. Првата самостојна изложба на Мартиноски била одржана во февруари [[1929]] година. Меѓу другите, тој ги изложил сликите во масло: „Мртва природа”, „Седната Циганка”, „На пазар”, „Берачки на јаболка 1” и „Берачки на јаболка 2”. Во нив уметникот ги прифатил [[Импресионизам|импресионизмот]], [[Кубизам|кубизмот]] и [[Експресионизам|експресионизмот]], се стремел кон геометриско упростување и декоративност, со прилично студено нивелирани бои. „Портретот на младиот филозоф” претставува почеток на нов вид изразување на Мартиноски, обликот на главата е овален, деталите на лицето се манирично подвлечени, формата на телото е вретенесто обликувана и обла. Сите овие одлики се блиски до стилот на Модиљани, но присутна е и блискост со естетиката на македонските средновековни икони. Во творештвото на Мартиноски се појавиле и слики со симболични и метафорични мотиви во кои тој станал поблизок до некои од уметниците на ''Париската школа'' и уште поусогласен со германскиот експресионизам, со симпатијата за лошата општествена и етичка состојба на луѓето. Овие дела на Мартиноски биле специфични и во рамките на југословенската уметност. Нивна единствена врска може да се пронајде во творештвото на некои членови на прогресивната [[хрватска]] група „Земја”, особено на сликарот [[Игњат Јоб]]. Многу од делата на Мартиноски од почетокот на триесеттите години претставуваат сцени од кафеанскиот живот или пак се поврзани со проституцијата. Користејќи го искуството на други уметници, Мартиноски ги деформира, дури и ги карикира фигурите за да ја нагласи бруталноста на мотивите на кои работи. Сликите „Доилка” и „Композиција - Мајка со дете” (1929/30), се дадени со слободни контури на фигурите и пејзажите, со еден вид експресионистичка тензија. Сликата „Кафеана 1” ([[1930]]) е смело „измешана” и преполнета композиција. Формите на женските и машките фигури се дадени со нервозни, раздробени потези, со забележлива кубистичка и експресионистичка инспирација. Во 1930 година, Мартиноски ги создал сликите во масло „Девојче со плетенки” и „Портретот на Олга”. Цврстите форми, силните контури и празните светли подлоги, одделно ја нагласуваат кубистичката структура на сликите. Тогаш настанала и гипсената „Фигура на жена”, единствената зачувана (сега мошне оштетена) скулптура на Мартиноски, со здржаната изразност и патос на позата, блиска е со сликите од истиот период. Во 1930 година, Мартиноски насликал и две платна со религиозни мотиви: „Распнатиот вечен син” (уништена) и „Под распетие”. Во второто, видливите рабови на фигурите градат обли форми со испрекинати движења, драматично и грубо предадени. Ликовите се вулгарно упростени, а боите се рафинирани и јасно распределени. Во [[1931]] година, Мартиноски имал две самостојни изложби и зел учество во неколку групни изложби во Скопје и Белград. Неговите дела се смела потрага по уметничка поединечност, втемелена на париската инспирација и експресионизмот. Таа година ги насликал „Пејзаж од Скопје” и „Пејзаж од Соко Бања”, со извиени, грчевито поставени потези и смело деформирани облици. Го насликал и својот „Автопортрет”, впечатлива синтеза на посткубизмот и рафинманот на Модиљани. Во симболичната композиција „Семејство”, три фигури (маж, жена и дете) се предадени на гола заднина во кубистички и експресионистички манир, со нагласена маса на облиците и поедноставени детали на лицата. Од друга страна сликите „Госпоѓица Арети”, (1931), „Порок” (1931/32), „На дното” (1931/32), „Во кафеана 2” (1932), се голи или облечени машки и женски фигури, во кафеана или некоја друга средина кај кои телата се цилиндрично заоблени или „скршени”, со кубистички деформирани облици кои наликуваат на кукли или марионети, потсетуваат на делата на Пикасо, Грос, Дикс, Кислинг, но ја сугерираат и врската на Мартиноски со македонската уметничка традиција. Во пејзажот „Еврејско маало во Скопје” (1932) збиената композиција е претставена во кубистички третман со геометриско поедноставување на деталите. На крајот на овој период, Мартиноски создал многу цртежи кои во мотивите (особено оние социјалните) и третманот, впечатливо го следат развојот на неговото сликарство. ;Од експресионизам до реализам (1933-1935) До [[1933]] година, творештвото и изложбите на Мартиноски го најавиле крајот на периодот на влијанијата на францускиот и германскиот експресионизам. Во 1933 година, во скопска приватна куќа, Мартиноски ги направил своите први две фрески. Едната од нив е комплетно уништена, a другата („Шумадиска идила”), со своите пасторални мотиви и со третманот ја покажува авторовата тенденција кон благо заоблени форми, грациозни движења и деликатна стилизација на сите детали. Ваквите тенденции се забележливи во многу женски фигури од тоа време. „Циганска свадба” (1933) е динамична композиција со повеќе седнати фигури и разработени етнографски, социјални и психолошки детали. Тука третманот е речиси реалистичен, а во некои портрети обработката е експресивна и претставува издолжени, речиси аскетски ликови. Во [[1934]] година, Мартиноски излагал, со групата „Облик” во [[Софија]] и [[Прага]]. Критиката укажала на експресивната уметност на Мартиноски, на неговиот модернизам, споен со инспирациите од македонската уметничката традиција. Тие експресионистички одлики се забележливи и во неговите илустрации за книгата на [[Растко Пуриќ]] „Наличја”. Тука социјалните мотиви се изработени со карикатурална деформација на облиците, забележлива и во „Портретот на Растко Пуриќ”. Во сликата „Мајка со дете” ([[1934]]), драматичната и патетичната изразеност е особено нагласена, слична со е уметноста на Сутин, а повторно е забележлива и силната врска со македонските икони. Во другите женски ликови, формите се обли, рафинирано изработени, под забележливо влијание на Кислинг. Овие настојувања се согледани и во [[1935]] година, на самостојната изложба на Мартиноски во Скопје, неговиот експресионизам сега е стивнат, интересот за социјалните мотиви останал, но типични се лирските и поетични експресии. Два пејзажа од 1935 година без сомнение се меѓу најдобрите предвоени слики во Македонија. Таа година настанале и тринаесетте смело замислени, сега уништени, [[мурал]]и во кафеаната „Океан”. Овие симболични и еротски сцени биле полни со рафинирана сензуалност, елегантно стилизирани и извиткани форми, блиски до некои од делата на [[Матис]] и на одделни германски експресионисти. === Втор скопски период === До [[1936]] година, уметничката личност на Мартиноски дефинитивно созреала. Тој и понатаму ќе ги бара своите главни мотиви и модели во циганските маала во Скопје, откривајќи ја општествената реалност на предвоена Македонија. ;Лирски реализам (1936-1937) Годините до почетокот на [[Втората светска војна]] биле обележани со интензивна активност на Мартиноски. Во 1936 и 1937 година, тој излагал цртежи во [[Загреб]] заедно со хрватскиот уметник [[Томислав Кризман]]. Неговите лирски и реалистични дела на социјални мотиви критиката ги прогласи за „прогресивна уметност”. На скопската изложба на Мартиноски (1936), видлив бил и неговиот интерес за општествената средина која го опкружувала, предадена со „екстремни, импресивни ликовни средства”. Во оваа фаза на [[лирски реализам]], Мартиноски предал слики на сиромашно облечени момчиња и девојчиња со милосливи, носталгични лица и убаво обликувани тела и глави. Најспецифични цртежи на Мартиноски се илустрациите во книгата „Работнички југ” на Р. Пуриќ каде покрај мотивите на „Мајка со дете”, портретирани се резигнирани машки и женски фигури, со чисти линии и без несуштински детали. Во 1936 година, во приватна куќа во Скопје, Мартиноски ја создал и фреската „Пасторала” (или „Селска идила”) со декоративен третман на композицијата, во неговиот претходно разработен стил, близок на Модиљани. Наредната [[1937]] година, Мартиноски излагал со „Облик” во [[Рим]] и [[Солун]]. Тогаш настанала [[Невеста (Мартиноски)|„Невеста”]], инспирирана од Кислинг и од низа средоземни поттици, изработена со милосливо, деликатно обликувано лице, издолжено и благо опуштено тело. ;Социјален реализам (1938-1941) До 1941 година, во делата на Мартиноски се развил еден вид [[социјален реализам]], како израз на симпатијата кон сиромашните и како вистински одраз на животот. На неговата самостојна изложба во [[1938]] година, уметноста на Мартиноски била класифицирана како реалистична и тој бил наречен „голем македонски сликар”. Од таа година датираат неколку типични дела: „Питач”, во партали и со превез над десното око, „Малиот ерменски емигрант” и „Албанец”, кои претставуваат млади момчиња, со „слатки лица” и деликатен третман, сличен на оној во „Невеста” од 1937 година. Со својата самостојна изложба во 1939 година, Мартиноски продолжил да ја следи оваа тенденција кон социјалниот реализам. Претставувајќи мајки со деца, момчиња и девојчиња, тој често пренагласувал некои детали за да искаже страдање и човечка резигнација. Така во сликата „Дедо и внука” (1940) личностите се портретирани со укажување на горчината на тешкиот и нерадосен живот, а во неколку „мајки со деца” и „доилки”, социјалните и психолошки моменти понекогаш се натуралистички нагласени. Поимпресивни резултати уметникот постигнал во претстави на полуголи девојки и многубројни портрети на деца или момчиња. Мартиноски тогаш насликал и неколку мртви природи кои се меѓу најдобрите негови дела од овој вид. Цртежите и понатаму го следеле реалистичкиот правец, движењата се впечатливо предадени со фина, тенка линија и типична физичко-емоционална обработка на физиономиите. === Воен период === За време на војната творештвото на Мартиноски стилски ја следело претходната експресивно-реалистичка ориентација. Така, во платното „Коледари” (1941), сиромашно облечени девојчиња се дадени во зимски пејзаж, во духот на предвоената социјална уметност со типични деформации и неизразни бои. Во овие години, прво во [[Скопје]], а потоа и во [[Крушево]], Мартиноски портретирал неколку момчиња и девојчиња, роднини и пријатели, каде рутински го следел својот предвоен период. Тоа е видливо и во неколку пејзажи и цртежи од тоа време. По ослободувањето на Крушево, Мартиноски, покрај новите обврски во политичката агитација и пропаганда, изработил неколку дела тематски врзани за [[НОВ]], реалистичниот „Партизан”, серија цртежи со мотиви од партизанскиот живот и борба, каде со убави, цврсти линии ги предава типичните личности и ситуации, како и монументалните и горди ликови. === Социјалистички реализам === Повоеното творештво на Мартиноски се развивало во неколку фази, паралелно со динамичните историски промени во [[Македонија]] во тоа време, но и во битна врска со личниот живот на уметникот. Првата фаза е под влијание на социјалистичкиот реализам и трае до [[1950]] година. Тогаш Мартиноски претежно го следел своето претходно творештво, со промени предизвикани од новите творечки состојби во повоениот период. Така во [[1945]] година, критиката ја нагласила мајсторската вештина на Мартиноски, но барала од него да ја усогласи својата уметност со принципите на социјалистичкиот реализам, јасна тематска определеност, реалистичен пристап кој не дозволува голема слобода на изразот. На почетокот на овој период, Мартиноски продолжил да ги слика познатите мотиви како „Мајка со дете”, „Ученикот Диме”, „Бремена жена” итн. Во [[1946]] година се појавиле слики со идилични и пасторални мотиви, сцени со жетви, ора и слично, предадени со сентиментални и нежни стави. Многу портрети од тоа време се третирани со нервозни потези, без разработка и рафинман. Цртежите на Мартиноски од овој период ја имаат и понатаму истата вредност како и претходните цртачки дела. Во [[1947]] година тој го насликал „Ударник” на реалистичен начин, со масивен и остар цртеж и наметливо спротивставени бои, а во некои тогашни темпери и цртежи, Мартиноски претставил мотиви од доброволни работнички акции и од НОВ, рутинирано, без креативна длабочина. Тука се и маслата „Илинден”, „Портрет на Гоце Делчев”, потоа неколку слики со тековни политички мотиви, серијата темпери со мотиви на партизански колони, пренесување на ранети итн. Делата на Мартиноски од 1950 година покажуваат дека тој постепено ја менувал својата ориентација, но сè уште останал во рамката на реализмот. Така, во „Автопортрет” (1949/50), со студени бои, но користени слободно и грижливо, тој убедливо ги претставил физиономските и психолошките одлики на сопствената личност. Цртежите на Мартиноски од овој период претставуваат поединечни фигури или групни композиции, третирани со сигурна и вешта реалистичка постапка. === Обиди за обнова === Во периодот од [[1950]] до [[1951]] година, Мартиноски се обидел да ја обнови продукцијата на својата уметност, која во фазата на социјалистичкиот реализам значително опаднала. Во педесеттите години во [[Југославија]] се создаваат можности и предуслови за постепено освојување на творечката слобода во уметноста. Тогаш Мартиноски имал неколку самостојни и една ретроспективна изложба, а учествувал и на повеќе групни изложби во Југославија и странство. Неговиот интерес за новите насоки во современата светска уметност и за процесот на модернизација на македонската уметност влијаел врз неговото творештво и неговата личност, со што на некој начин го довел до преобразба на сопствениот изразен систем. ;Личности и сцени од секојдневниот живот (1951-1961) Една од темите кои Мартиноски често ги обработувал во овој период се сцени од секојдневниот [[живот]], дадени со повеќе [[фолклор]]ни одлики. Машките и женските фигури ги претставил во народни носии, неизнасилено, но без особени амбиции. Се изделува големото масло „Тешкото” (1952/54), со типични играорни чекори, вешто и рутинирано предадени. Потоа следуваат и низа слики со „мотиви од Крушево” каде пореалистичниот третман е забележлив во првите дела, а експресионистичкиот во подоцнежните. Во некои од овие дела посебно интересни се приказите на личности и обичаи од крушевската средина како „визити”, „свадби”, „слави” и сл. Овие сцени со многу фигури во народни или модерни облеки, се сместени во крушевските куќи, со сите нивни специфични детали. Уметникот се чувствувал приврзан кон овие луѓе и кон нивната средина, но сепак ги прикажува со блага иронија и ликовна слобода, понекогаш доближена до карикатуралност. ;Симболичен експресионизам (1952-1960) Во педесеттите години Мартиноски создал многу цртежи и слики во стилот на „симболичниот експресионизам”. Посебно се истакнуваат цртежите настанати помеѓу [[1952]] и [[1954]] година. Мартиноски тука ги искажал своите ставови за некои филозофски, морални и социјални проблеми на тоа време, за неговите симпатии кон луѓето, неговите еротски визии, а преку модерен уметнички израз го споил своето предвоено експресионистичко искуство со поттици од [[Грос]], [[Паскен]], [[Шагал]] и германските експресионисти. Некои од цртежите на Мартиноски се во блиска врска so византиската естетика, а други со [[Симболизам|симболизмот]] и [[Надреализам|надреализмот]]. Еротското, како лирска авантура и драма на страста, е присутно во многу цртежи на Мартиноски, а тука е и митолошкиот феномен, но за да предаде некои современи проблеми преку фантазијата и симболизмот Мартиноски никогаш не користи директни и вулгарни асоцијации. Овие цртежи биле придонес за целата југословенска уметност од тоа време. Мартиноски постепено ја менувал својата внатрешна тензија. Така, во цртежите од 1956, 1957, 1958 и 1959 година, внел аглести конструкции и деформации, кубистичка изразност и фантазија во композицијата, невообичаените, драматични и смели позиции на фигурите во просторот или грациозните, рафинирани и извиткани облици, се особено забележливи од 1959 до неговата смрт во 1973 година. Некои од маслата (1954-1955), изложени и во САД, му припаѓаат, исто така, на периодот на „симболичниот експресионизам” на Мартиноски, полни со сензуална и идилична атмосфера, слобода или фантазија во изразот, тие ги поврзуваат експресионистичките модели, со симболистички и надреални моменти. По 1960 година, овие тенденции се следат и во други дела на Мартиноски, особено во некои од неговите масла на стакло. === Последна фаза === Понатамошниот развој на творештвото на Мартиноски се одликува со барање на континуитет и синтеза на сите видови на дотогашниот уметников израз. Не постои еднообразен третман на различните теми, а слободно импровизираните мотиви се многу блиску до експресионистичкиот израз. Делата на Мартиноски од неговата последна фаза, со мотивите и стилот се блиски со неговото претходно творештво. На почетокот на шеесеттите години „мајките” и „доилките” се реалистички обработени. По 1965 година, Мартиноски трага по импресивни пози на фигурите и поубедлив ликовен третман. Потоа создал бројни дела на овој мотив каде без особени иновации го следи академскиот стил и ја нагласува звучноста на боите. Мартиноски во овој период изработил многу портрети и слободни композиции во кои често го следи експресионизмот. Посебно се истакнува „Автопортрет” (масло, 1969), кој е синтеза на фовистички и експресионистички третмани со слободно развиени форми, интензивни бои и импресивна психолошка изразност на ликот. Во многу мртви природи од овие години, Мартиноски речиси ја достигнал синтезата на експресионизмот и третманот на Сезан. Во поуспешните нагласена е масата на предметите, смелоста на редукцијата и богатството на боите. Мартиноски во серија цртежи ја прикажал скопската трагедија од [[1963]] година. Тоа се поетизирани, патетични или драматични претстави, изведени со креди во боја, молив или фломастер. Во елегантни и маниристичко истанчени линии, континуирани, меѓусебно поврзани или прекршени, Мартиноски предал фигурални композиции, сместени или расфрлани во бескраен простор. Такви се (стилски) и двете масла на темата „земјотрес”, кои се негови порутински остварувања. == Изложби == Никола Мартиноски имал околу 40 самостојни изложби. Од [[1929]] до [[1971]] неговите дела повеќепати биле изложувани во [[Скопје]], [[Белград]], [[Нови Сад]], [[Загреб]], [[Љубљана]], [[Париз]] и [[Дижон]]. По неговата смрт во [[1973]] две комеморативни изложби со ретроспективен карактер биле одржани во Белград (1973) и Скопје (1975). Од 1975 до денес со најразлични концепти и по најразлични поводи биле организирани изложби во Скопје и други градови во [[Македонија]]. Некои од ремек-делата на Мартиноски биле изложени и на бројни групни изложби во Скопје, [[Букурешт]], [[Париз]], [[Белград]], [[Софија]], [[Љубљана]], [[Москва]], [[Прага]], [[Варшава]], [[Вашингтон]], [[Њујорк]], [[Лугано]], [[Град Мексико]], [[Осло]], [[Дижон]], [[Лондон]], [[Истанбул]], [[Рим]], [[Њу Делхи]] и др. Од многуте групни изложби во кои учествувал Никола Мартиноски како посебно интересни се издвојуваат: *1927 во Букурешт − изложба на дипломираните студенти на ''Школата за убави уметности''. * 1928 во Париз − изложба на група југословенски уметници (Лубарда, Милуновиќ, Мартиноски, Челебоновиќ, Личеноски) во ''Институтот за словенски студии'' * 1937 во Рим − „Модерна југословенска уметност” во ''„Galeria di Roma“''. * 1947 во Москва − „Сликарство и скулптура на народите на [[Југославија]] во XIX и XX век” * 1948 во Прага − „Сликарство и скулптура на народите на Југославија во XIX и XX век” *1954 во Вашингтон − групна изложба (со Хегедушиќ, Коњовиќ, Мартиноски, Михелиќ) во ''„White Gallery“'' * 1955 во Њујорк − групна изложба (со Хегедушиќ, Коњовиќ, Мартиноски, Михелиќ) * 1956 во Лугано − V биенале ''„Bianco - Nero”'' * 1957 во Њу Делхи − „III меѓународна изложба на современа уметност” * 1962 во Дижон − „Современа ликовна и применета уметност во Македонија” *1964 во Лондон − „Современа македонска уметност” во Југословенскиот информативен центар * 1969 во Истанбул − „Современа македонска уметност” * 1971 во Париз − „Уметност на тлото на Југославија од праисторијата до денес” == Награди == *[[1927]] - „Награда за дипломска работа“, [[Букурешт]], [[Романија]] - <small>постои документ во ''Дирекцијата на уметничката школа во Букурешт'' кој сведочи дека Мартиноски целосно ја завршил школата во [[1927]] година и дека е рангиран како прв во секцијата – сликарство, а освен тоа тој ја добива и првата награда на изложбата на дипломски работи. На делото “Женски акт”, која е негова дипломска работа, во горниот дел покрај сигнатурата ''„Martin”'', а стои и натпис ''„1 Premiu 927”''.</small> *[[1950]] - „Награда за автопортрет“, [[Скопје]] *[[1953]] - „Награда на Град Скопје“ *[[1955]] - „Награда на Град Скопје“ *[[1959]] - „Октомвриска награда на [[СР Македонија]] за сликарство“, Скопје *[[1964]] - „Сребрена плакета на Сојузот на ликовните уметници на Југославија на белградското триенале“, Белград *[[1964]] - „Награда за животно дело“, Скопје *[[1967]] - „Награда на АВНОЈ“, [[Белград]] - <small>наградата АВНОЈ е највисоко признание од областа на науката и уметноста во рамките на бившата СФРЈ. Никола Мартиноски е прв ликовен уметник од Македонија кој е одликуван со награда АВНОЈ, а покрај него како наградени од областа на ликовната уметност во југословенски рамки стојат: [[Антун Аугустинчиќ]], [[Петар Лубарда]], [[Божидар Јакац]], [[Фрањо Кршиниќ]], [[Крсто Хегедушиќ]], [[Марко Челебоновиќ]] и други.</small> *[[1968]] - Награда „Нерешки мајстори” на ДЛУМ, Скопје *[[1972]] - Прва награда за цртеж на изложбата „Нашето историско минато во делата на македонските ликовни уметници”, Скопје == Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Nikola Martinoski}} * [http://www.martinoski.mk/mk/index.html Официјално мрежно место на Мартиноски] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130607100410/http://www.martinoski.mk/mk/index.html |date=2013-06-07 }} * [http://www.martinoski.mk/mk/gallery.html Дела на Мартиноски] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110207174325/http://www.martinoski.mk/mk/gallery.html |date=2011-02-07 }} * [http://visitkrusevo.com.mk/index.php?option=com_content&task=view&id=62&Itemid=43 Галерија „Никола Мартиноски“]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на visitkrusevo.com.mk * [http://www.novamakedonija.com.mk/NewsDetal.asp?vest=1149102143&id=26&setIzdanie=21831 Неизложени дела на Мартиноски]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на Нова Македонија. {{МАНУ |state=expanded}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мартиноски, Никола}} [[Категорија:Македонски сликари]] [[Категорија:Македонски педагози]] [[Категорија:Македонски академици]] [[Категорија:Добитници на награди за уметност]] [[Категорија:Луѓе од Крушево]] [[Категорија:Добитници на наградата „13 Ноември“]] [[Категорија:Сликари од 20 век]] [[Категорија:Родени во 1903 година]] [[Категорија:Починати во 1973 година]] [[Категорија:Македонски Власи]] [[Категорија:Влашки сликари]] ih63nu8hvnworeficjuqwgk13fclhvk 0 9220 5616411 5616084 2026-08-25T11:35:54Z Buli 2648 /* Општо */ сликата се повторува 5616411 wikitext text/x-wiki {{Infobox Military Conflict |conflict = Прва балканска војна |partof = [[Балкански војни]] |image = [[Податотека:First Balkan War Photobox 2.jpg|300px]] |caption = |date = 8 октомври 1912 - 30 мај 1913<br>({{Age in years, months, weeks and days|month1=10|day1=08|year1=1912|month2=05|day2=30|year2=1913}}) |place = [[Балкански Полуостров]] |casus = |territory= |result = Победа на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]], [[Лондонски договор, 1913|Лондонски договор]], повеќето османлиско-балкански територии се загубени, и поделба на [[Македонија (регион)|Македонија]] |combatant1=[[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] [[Отоманско Царство]] |combatant2={{plainlist| * '''[[Балкански сојуз]]''': *{{flagcountry|Kingdom of Bulgaria}} *{{flagcountry|Kingdom of Greece|state}} *{{flagcountry|Kingdom of Serbia}} *{{flagcountry|Kingdom of Montenegro}}}} |commander1=[[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] [[Низам Паша]] <br /> [[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] [[Зеки Паша]] <br /> [[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] [[Есат Паша]] <br /> [[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] [[Абдула Паша]] |commander2= {{plainlist| *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Фердинанд I]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Владимир Вазов]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Георги Вазов]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Михаил Савов]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Иван Фичев]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Васил Кутинчев]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Никола Иванов]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Радко Димитриев]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Стилијан Ковачев]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Георги Тодоров]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Андраник Озанјан]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Карекин Нждех]] [[Податотека:Flag of Greece (1828-1978).svg|22x20px]] [[Константин I (крал на Грција)|Константин I]] <br /> [[Податотека:Flag of Montenegro (1905–1918).svg|22x20px]] [[Никола I Петровиќ|Никола I]] <br /> *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Петар I Караѓорѓевиќ|Петар I]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Александар I Караѓорѓевиќ|Принц Александар]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Радомир Путник]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Петар Бојовиќ]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Степа Степановиќ]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Божидар Јанковиќ]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Живојин Мишиќ]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Павле Јуришиќ Штурм]]}} |strength1=[[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] 570.000 |strength2=[[Податотека:Flag of Bulgaria (1878-1944).svg|22x20px]] 350.000+ <br /> [[Податотека:Flag of Greece (1828-1978).svg|22x20px]] 125.000 <br /> [[Податотека:Flag of Montenegro (1905–1918).svg|22x20px]] 44.500 <br /> [[Податотека:State Flag of Serbia (1882-1918).svg|22x20px]] 230.000 <br>'''Вкупно: 749.500+''' |casualties1= [[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] '''Отоманско Царство''' <br />50.000 загинати<br />100.000 ранети<br />115.000 заробени<br />75.000 загинати или исчезнати<br /> '''Вкупно: 340.000 загинати, ранети и заробени''' |casualties2= [[Податотека:Flag of Bulgaria (1878-1944).svg|22x20px]] '''Бугарија:'''<ref>[http://www.bulgarianartillery.it/Bulgarian%20Artillery%201/T_OOB/Troops%20losses_1912-13.htm Bulgarian troops losses during the Balkan Wars]</ref><br />8.840 загинати <br />4.926 исчезнати<br />36.877 ранети <br />10.995 загинати или исчезнати<br /> [[Податотека:Flag of Greece (1828-1978).svg|22x20px]] '''Грција:'''<ref>Hellenic Army General staff: ''A concise history of the Balkan Wars'', page 287, 1998.</ref><br />2.373 загинати во акција <br />9.295 ранети<br />580 измрзнати<br />1.558 загинати или ранети<br /> [[Податотека:Flag of Montenegro (1905–1918).svg|22x20px]] '''Црна Гора:'''<ref>Erickson, Edward J. (2003). Defeat in Detail: The Ottoman Army in the Balkans, 1912–1913. Greenwood Publishing Group. ISBN 0-275-97888-5.</ref><br />2.836 загинати во акција и починати од болести <br />6.602 ранети<br /> [[Податотека:State Flag of Serbia (1882-1918).svg|22x20px]] '''Србија:''' <br />5.000 загинати <br />18.000 ранети<ref>''Βιβλίο εργασίας 3, Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι'', ΒΑΛΕΡΙ ΚΟΛΕΦ and ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΚΟΥΛΟΥΡΗ, translation by ΙΟΥΛΙΑ ΠΕΝΤΑΖΟΥ, CDRSEE, Thessaloniki 2005, page 120,'''(Greek)'''. Retrieved from http://www.cdsee.org {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150627234917/http://www.cdsee.org/ |date=2015-06-27 }}</ref><br /> '''Вкупно: 108.000 загинати и ранети''' |casualties3= |notes= |campaignbox = {{Прва балканска војна}} }} '''Прва балканска војна''' — воен судир помеѓу [[Османлиското Царство]] и членките на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]]: [[Царство Бугарија]], [[Кралство Србија]], [[Кралство Грција]] и [[Кралство Црна Гора]]. Војната започнала на 25 септември ([[8 октомври (настани)|8 октомври]] по нов стил) [[1912]] година и завршила на 17 мај ([[30 мај (настани)|30 мај]] по нов стил) [[1913]] година со победа на сојузниците. Сојузничката победа ставила крај на петвековната османлиската доминација на [[Балканскиот Полуостров]] и поделба на [[Македонија (регион)|Македонија]] помеѓу победниците. [[Османлиското Царство]] ги изгубила своите територии на полуостровот, со исклучок на еден тесен појас на северниот брег на [[Мраморното Море]]. Останатиот дел на [[Тракија]] заедно со источна Македонија потпаднале под бугарска власт. Српската војска ги освоила [[Косово (регион)|Косово]] и [[Метохија]], северозападна Македонија и во други области, Грција - поголемиот дел на [[Епир (регион)|Епир]], бројни острови во [[Егејското Море]] и југозападна Македонија до [[Солун]], а веднаш по [[Лондонски мировен договор|Лондонскиот мировен договор]] била создадена независна албанска држава, меѓутоа барањето на [[Албанци]]те за обединување на сите територии каде што живеле во една политичка целина останало неостварено. Антагонизмот и претензиите над Македонија помеѓу балканските држави довеле до раскинување на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] и започнување на [[Втора балканска војна|Втората балканска војна]]. Според Карнегиевата анкета, причини за започнување на Првата балканска војна биле: военото и политичкото ослабување на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]], угнетувањето на христијаните, неуспешната борба на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]], противречностите помеѓу големите сили и стремежот на балканските држави за завладување на нови територии. ==Заднина== {{quote|'''Кај голем дел водечки државници во Србија ... може да се воочи убедувањето дека Ориенталното прашање не е докрај решено, и дека порано или подоцна, Турција ќе биде натерана сè повеќе да се повлекува од Балканскиот Полуостров...'''|''Фон Баир''|Извештај, 1880<ref>Извештај 55 Белград 18.10.1880&nbsp;г., 14400.</ref>}} === Берлински конгрес === {{Главна|Берлински конгрес}} [[Податотека:Bundesarchiv Bild 183-R29818, Otto von Bismarck.jpg|150px|мини|лево|Ото фон Бизмарк]] [[Податотека:Berliner kongress.jpg|thumb|350px|[[Антон фон Вернер]]. ''Берлински конгрес''.]] Некои од големите сили, особено [[Австроунгарија]], [[Британија]] и [[Франција]], не биле задоволни со содржината на [[Санстефански Договор|Санстефанскиот договор]]. Причината за незадоволството била што тие сметале дека на [[Русија]] ѝ биле дадени преголеми отстапки. Поради тоа, под закана со војна, тие го иницирале новиот мировен состанок. Конгресот имал за цел да изврши ревизија на Санстефанскиот договор и да го спречи ширењето на руското влијание на Балканот. Исцрпени од претходната меѓусебна војна, Турција и Русија прифатиле одржување на нов мировен конгрес, кој го организирала Германија на чело со [[Ото фон Бизмарк]]<ref>Krasner, Stephen D. (1999). „Sovereignty: Organized Hypocrisy“. Princeton University Press. стр. 165. ISBN 069100711X.</ref>. На Конгресот било одлучено: на Отоманското Царство да ѝ бидат вратени [[Македонија]] и [[Одринска Тракија]], а територијата на [[Бугарија]] е околу трипати намалена од предвидената во Санстефанскиот договор. Од остатокот од територијата на [[Санстефанска Бугарија]], односно [[Источна Румелија]] потпаднала под турска власт и се здобила со статус на автономна област; [[Србија]], [[Црна Гора]] и [[Романија]] да добијат независност; Бугарија добила статус на вазално кнежевство во рамките на Отоманското Царство; [[Босна и Херцеговина]] ѝ била доделена на [[Австроунгарија]]. По Берлинскиот конгрес, Солсбери, Роберт Гаскон-Сесил истакнал: {{Цитат|'''Треба повторно да го воспоставиме неодржливото турско управување со јужниот Балкан. Иако ова е чисто одложување на крајот. Не останала виталност (б.н животна сила) повеќе во нив...'''<ref>Taylor, A. J. P. (1954). The Struggle for Mastery in Europe 1848–1918. Oxford University Press. p. 253.</ref>}} На овој начин моќта на [[Отоманското Царство]] во Европа и Азија била значително намалена. Влијанието на [[Руското Царство]] на Балканот исто така се намалило за сметка на зголеменото влијание на Австроунгарија. Иако била основа за стекнување на државен суверенитет на некои од балканските држави, оваа територијална поделба на Балканот не ги решила сите прашања и аспирации, туку испровоцирала понатамошни тензии кои кулминирале со [[Балканските војни]], а подоцна и [[Првата светска војна]]. ===Источно прашање=== {{Главна|Источно прашање}} Во текот на [[19 век]], големите сили имале различни погледи за решавање на т.н. „Источно прашање“ и интегритетот на [[Отоманското Царство]]. [[Руското Царство]] се стремело да воспостави контрола над [[Босфорот]] и преку него да си обезбеди излез на [[Средоземно Море|Средоземното Море]], руската влада водела [[Панславизам|пансловенски]] надворешна политика и ги поддржувала [[Бугарија]] и [[Србија]]. [[Велика Британија]] од своја страна сакала да го спречи [[Руското Царство]] да излезе на [[Средоземно Море|Средоземното Море]] и залагала за зачувување на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]] и ''статус кво''. Еден француски историчар во 1898 година истакнал: {{Цитат|'''Источното прашање долго било ограничено на односите помеѓу Османлиското Царство и христијанските европски земји. И не можело да биде поинаку бидејќи единствените проблеми со кој европските политичари се соочувале биле независноста на дунавските кнежевства или независноста на Грција, војната помеѓу Русија и Турција околу превласта во Црното Море, автономијата на Египет, Внатрешната организација и административните реформи на Османлиското Царство под европско влијание, дипломатските односи помеѓу христијанските сили и султанот...'''}} [[Австроунгарија]] имала агресивна политика кон [[Балканот]]. Откако [[Хабсбуршка династија|Хабсбурзите]] ја изгубиле [[Италија]], ''Монархијата'' немала основа за создавање на колнијално царство, [[Австроунгарија]] реално можела територијално да се прошири само на [[Балканскиот Полуостров]], нивна стратрешка цел е освојување на [[Солун]] и излегување на [[Егејско Море|Егејското Море]]. Од тактички причини, [[Хабсбуршка династија|Хабсбурзите]] се залагале за зачувување на [[Отоманското Царство]] со цел добивање на време за остварување на своите планови. Една од главните цели на [[Италија]] е да недозволи некоја од големите сили да добие пристап на [[Јадранското Море]]. [[Германско Царство|Германија]] се стремело за зачувување на суверенитетот и инегритетот на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]] со цела да ја претвори во своја колонија. === Македонско прашање === {{Главна|Македонско прашање}} [[Податотека:Ferdinand of Bulgaria.jpg|Фердинанд I|мини|лево|150п]] [[Податотека:Makedonien ethnisch (1892).JPG|thumb|350п|десно|Македонското население според австриска статистика]] Кон крајот на 19 и почетоко на 20 век, особено било актуелно [[Македонско прашање|Македонското прашање]] околу кое се кршеле копјата на балканските држави. [[Бугарија]], [[Србија]] и [[Грција]] имале свои [[Странски пропаганди во Македонија|пропаганди на територијата на Македонија]] со цел да биле придобијат што повеќе т.н. „национални приврзаници“ кои би се искористиле како „внатрешни сојузници“ и оправдувачки фактор за територијалните претензии на балканските држави кои ги имале кон Македонија. Покрај пропагандната дејснот, била водена и жива дипломатска активност по ова прашање. {{Цитат|'''Грчкиот премиер Трикупис во 1899 година повеќе мислел на грчко-турска војна, отколку на балкански сојуз. Според него, грчки соперник на Грција во Македонија била Бугарија. Тој сметал дека расплетот на македонското прашање ќе дојде по една голема војна по 3, 5 или 8 години. Трикупис сметал дека Македонија ќе биде грчка или бугарска, зависно од победникот во војната. Доколку победат Бугарите, ќе успеат да го словенизираат населението до Тесалија. Ако победи Грција, ќе ги направи сите Грци до Источна Румелија.'''<ref name="Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт">Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт...</ref>}} На [[6 април]] [[1896]] година, штотуку признатиот бугарски кнез [[Фердинанд I]] се сретнал со српскиот дипломатски претставник [[Владан Ѓорѓевиќ]]. Фердинанд ја истакнал потребата од [[српско-бугарски односи|српско-бугарско зближување]] за што главен проблем претставувале нивните спротивставени интереси во Македонија. Во разговорот, Фердинанд потенцирал дека додека [[Срби]]те и [[Бугари]]те се расправале за ''раженот'', ''зајакот сè уште бил во шума''. Во контекст на тоа Фердинанд истакнал: {{Цитат|'''Во Македонија, главната маса од населението ниту се Бугари, ниту Срби, туку Словени и христијани, кои зборуваат јазик подеднакво далечен или ако сакате подеднакво близок на српскиот и на бугарскиот јазик, но, јазик, кој е посебен дијалект, ако не и посебен јазик. Наместо да се караме околу тоа, дали тој е дијалект на српскиот или бугарскиот јазик, ние треба заеднички да работиме и тоа овде (Цариград б.н) кај нашиот заеднички татко Султанот, за да им даде на своите верни поданици во Македонија такви реформи кои ќе им осигураат човечки живот и културен развиток... Ако тоа се реши, културата на Македонците ќе го реши прашањето кое што никоја сила не може да го реши, па дури ако Србите и Бугарите поради тоа ја фрлаат на коцка својата државна егзистенција'''<ref name="AMF CARI">'' Државен архив на Репубилка Македонија (ДАРМ), ф. Политичко Одделени (ПО), мф.446, Пов. Но. 228, Цариград, 26. III 1896.''</ref>}} Тој понудил формирање на сојуз во кој, според него, требало да влезат [[Бугарија]], [[Србија]] и [[Црна Гора]], но бил против влегувањето на [[Грција]], сметајќи дека таа сака да го искористи српско-бугарскиот антагонизам и да приграби голем дел од [[Македонија]]. На [[1 март]] [[1897]] г. во [[Софија]] пристигнал српскиот крал со својата делегација. Два дена подоцна бил потпишан договорот меѓу кралството Србија и кнежевството Бугарија, а договорот предвидувал: :''1) Двете влади договорно да ги разгледуваат прашањата од заеднички интерес на српскиот и бугарскиот народ во Османлиското Царство'' :''2) Ниедна од договорните страни, без претходна согласност на другата, да не презема ништо на политички и воен план што ќе го наруши постојното статус кво'' :''3) Додека заемно не се утврдат српските и бугарските интерси на национален, црковен и просветен план во Отоманското Царство, двете страни да не си пречат, туку заемно да си помагаат'' :''4) Со спогодбата да се запознае кнезот на Црна Гора и да се покани и тој да пристапи''<ref name="Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт">Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт...</ref> По потпишувањето на договорот, [[Србија]] постојано барала поделба на [[Македонија]] 50:50 и, според [[Белград]], териториите западно од реката [[Вардар]] требало да ѝ припаднат на [[Србија]] заедно со [[Скопје]] и [[Куманово]], а источно од [[Вардар]] на [[Бугарија]], додека [[Солун]] требало да се наоѓа под заедничка управа. Меѓутоа, српско-бугарските односи биле влошени поради бугарскиот трговски аген [[Димитар Ризов]] од [[Скопје]]. Во почетокот на 1899 година, [[Владан Ѓорѓевиќ]] во Париз имал средба со бугарскиот дипломатски претставник каде јасно истакнал дека Македонското прашање за Србија претставува ''борба за живот или смрт''. Тој исткнал дека ако Србија и Бугарија не се договорат околу [[Македонија]], тогаш Србите ќе си го земат она што им припаѓа. Овој став, од страна на [[Александар Обреновиќ]] му бил презентиран и на Шишманов, бугарскиот дипломатски претставник во [[Белград]]. Набргу потоа, Шишманов имал аудиенција кај Милан. Во текот на средбата, Милан истакнал: {{Цитат|'''Македонците лесно може да се амалгамираат со бугарскиот или српскиот елемент, бидејќи разликата меѓу двата јазика била многу мала... во Македонија можело да се сретнат чисти Срби или Бугари, но тие биле толку малку што не можат да го определат карактерот на Македонија, која од своја страна била словенска земја, ниту бугарска, ниту српска... Македонија требало да се подели помеѓу Бугарија и Србија.'''<ref>Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт, Македонското револуционерно националноослободително движење во Солунскиот вилает 1893-1903, Скопје, 2003.</ref>}} Поради развојот на македонското револуционерно националноослободително движење кон крајот на 19 и почетокот на [[XX век]] грчката влада во [[Атина]] сметала дека нејзините интереси во Македонија се згрозени, отука Грците искажале готовност во помагање на Османлиите за уништување на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]]. Во 1900 година, овој став во [[Цариград]] бил изнесен од Маврокордатис пред османлиските власти. Од своја страна грчкиот конзул во престолнината на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]], Евгенијадис сметал дека Македонија треба да остане под османска власт сè додека грцизмот не успее таму да ја заземе власта. Во [[1903]] г., поради случувањата во [[Македонија]] дошло до влошување на односите меѓу [[Бугарија]] и останатите балкански држави. Францускиот амбасадор во [[Лондон]] - Кабон, по средбата со српскиот крал и романскиот дипломатски претставник, истакнал: {{Цитат|'''Романија, Србија и Грција имале желба да ја видат Бугарија на колена пред султанот, исто како што балканските земји сакале да ја видат Грција во една грчко-турска војна... христијанските народи на Балканот биле подготвени да се уништат меѓу себе, поради што прифаќале соработка со неверникот'''}} Српскиот крал на средбата со Кабон се искажал: ''против сите опции за Македонија. Против делење, против автономија, бидејќи не сакал да види реприза на Источна Румелија и против реформи спроведени од страна на големите сили... да види војна меѓу Бугарија и Турција, со што Бугарија би добила една лекција за наредните 25 години да не помисли да се меша во Македонија''. Во текот на [[Илинденско востание|Илинденското востание]], црногорскиот кнез [[Никола Петровиќ Његош|Никола]] имал средба со бугарскиот дипломатски претставник во [[Цетиње]]. На оваа средба, кнезот истакнал дека [[Црна Гора]] може да покрене 50.000 војници против [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]], а [[Србија]], [[Бугарија]] и [[Црна Гора]] би можеле заедно да изведат 500.000 војници. Меѓу другото, кнезот сметал на руска, англиска и италијанска помош и така би го решиле [[Македонско прашање|македонското прашање]] со делба или автономија. Во текот на [[1903]] г. дошло до затегнување на турско-бугарската граница. За да се нормализираат односите, во [[октомври]] [[1903]] г., во [[Цариград]] бил испратен [[Григор Начовиќ]]. Под притисок на големите сили, двете држави започнале преговори, а Фердинанд, под притисок на [[Германија]], се откажал од барањето за спроведување на реформи во [[Одринско]]. Од овие преговори произлегла [[Бугарско-турска спогодба]] од [[1904]] г. По [[Илинденско востание|Илинденското востание]] било евинденто дека македонскиот народ предводен од [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] тргнал по свој сопствен пат кој не се вклопувал во визиите на балканските држави за иднината на Македонија. Отука тие ја засилиле вооружената пропагандна и започнала т.н [[Борба за Македонија]] која траела сè до [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]]. Овој конфликт е кулминацијата од дејствувањето на трите поголеми пропаганди во [[Македонија]], кој работеле за остварување на националистичките планови на нивните држави, а од другата страна била [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]], таа се залагала за самостојно работење и борба за извојување на човекови права и [[слобода]] преку едно внатрешно востание. Врховистичките, грчките и српските чети ја имале поддршката на [[Бугарија]], [[Грција]] и [[Србија]], а грчките чети, поради отворениот Турцизам, ја имаале наклонетоста и на самата [[Отоманско Царство|Империја]], но андартите често се откажувале од помошта на османлиската војска и се здружувале со четите на [[Српско четничко движење|Српското четничко движење]]. На територијата на [[Македонија]] грчките чети се судрувале и со [[Власи]]те кај кој била силна романската пропаганда како и со дејците на албанското националноослободително движење. Во текот на [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]] во [[Македонија]], според турските извори, имало околу 110 чети на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]], 80 андартски чети, 20 српски и 8 влашки чети. === Босанска криза === {{Главна|Босанска криза}} Во [[1908]] г., австрискиот министер [[Алојз Лекс фон Ерентал]] ја анектирал [[Босна и Херцеговина]]. Оваа област, врз основа на [[Берлински конгрес|Берлинскиот конгрес]], била под австриски мандат, но формално-правно таа сè уште била дел од [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]]<ref>[http://92.55.94.23/learn/docs/9525f834-88d6-48c1-af92-ce14e030bcbc.pdf THE BALKAN WARS 1912–1913]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Областа била анектирана без консултации со останатите големи сили. Франц Јосиф I во царска прокламација од 7 октомври 1908 истакнал: {{Цитат|'''Кога пред едно поколение Нашата Војска ја прекорачи Вашата земја, дедено ви е Вам уверување, дека не дошле како душмани, туку како Ваши пријатели со цврста волја, да ги отстранат сите зла, кои Вашата татковина со години тешко ја притискале. Овие зборови, дадени Вам во оној сериозен момент, чесно е одржана. Нашат влада отсекогаш сериозно се трудела во мир и законитост внимателно да работи, а на Вашата татковина да ѝ донесе среќна иднина...'''<ref>Иван Божић, Сима Ћирковић, Милорад Екмечић, Владимир Дедијер, Историја Југославије, Просвета, Београд 1972. — скуп слика између страна 368-369. Чланак написан на основу факсимила објављене прокламације.</ref>}} Кралството [[Србија]] од стратешки интереси имала територијални претензии кон оваа област. [[Србија]] извршила мобилизација и ја повикала [[Русија]] на помош, [[Австроунгарија]] се обратила кон [[Германија]]. Со тоа е создала првата криза која ја тресела [[Европа]] во почетокот на [[XX век]]. [[Русија]] била подготвена да влезе во војна, но под влијание на [[Франција]] се откажала од таквата намера. Во целата криза била вовлечена [[Бугарија]] и кнезот Фердинанд. На [[Австроунгарија]] ѝ бил потребен сојузник на [[Балкан]]от, кој би ја неутрализирал [[Србија]] во евентуална војна и [[Виена]] го избрала Фердинанд. Неколку дена пред самата анексија, во [[Виена]] биле водени тајни преговори меѓу [[Фердинанд I|Фердинанд]] и [[Франц Јосиф]]. Кнезот прифатил да биде австриски сојузник, под услов да се прогласи за цар и [[Бугарија]] да стане независна држава<ref>Guy Gauthier, Les Aigles at les Lions, Histoire des monarchies balkaniques, Éditions France-Empire, 1996.</ref>. Условите биле прифатени. По извршената анексија, Србија своите територијални апетити можела да ги задоволи само кон југ ([[Македонија]]) и југозапад ([[Албанија]]). ===Албанско национално движење=== {{Главна|Албанско национално движење}} [[Податотека:Hasan Pristina.jpg|150px|мини|лево|Хасан Приштина]] [[Податотека:League of Prizren Map.png|мини|300x300пкс|Териториите предвидени за обединување во автономен Албански вилает во рамките на Османлиската Империја според [[Призренска лига|Призренската лига]] (1878).]] Со потпишувањето на [[Санстефански мировен договор|Санстефанскиот мировен договор]] било предвидено еден дел од предели во кои живеело албанско население да им се отстапи на [[Бугарија]], [[Србија]] и [[Црна Гора]]. По [[Берлинскиот конгрес]] дошло до појава на албанското национално движење. Во цела Албанија биле организирани масовни протести. Против овој договор биле и големите сили и затоа решиле да направат исправка на Берлинскиот конгрес. Во ваква напната состојба во Албанија се барала организација на сите сили за одбрана на албанските етнички области од распарчување. За таа цел се јавила потреба од создавање на единствен центар за организирање на албанските активности. На [[10 јуни (настани)|10 јуни]] 1878 година во [[Призрен]] била формирана [[Призренска лига|Албанската лига]]. Албанските патриоти мислеле дека организираното ослободително востание и прогласување на независност на Албанија е единствен начин да им се спротивстават на балканските држави и големите сили. На собранието на Лигата била донесена одлука да се известат Големите сили дека Албанскиот народ е решен да не дозволи поделба на неговата територија и дека е подготвен веднаш да преземе мерки за практично реализирање на автономија на Албанија и соединување на вилаети каде што живееле Албанци. По предавањето на [[Улцињ]] на [[Црна Гора]], [[Високата Порта]] почнала да се подготвува да ја ликвидира Призренската Лига. Албанците кои барале автономија Султанот ги прогласил за најопасни непријатели на Османлиското Царство. Во декември 1880 г. на Косово започнале албански вооружени напади против османлиската администрација. Во почетокот на 1881. г. бил организиран вонреден собир на Лигата во [[Призрен]] на кој учествувале само оние кои ја поддржувале програмата за автономија. Собирот решил да ги раздолжи од своите органи оние кои не ја поддржувале автономијата. По прочистувањето на своите редови Лигата прогласила ''Привремена влада'' на чело со [[Имер Призрени]] - претседател, а за потпретседател бил избран [[Шаип Спахиу]]. По формирањето на Привремената влада, биле формирани и редовни воени сили како и нова администрација во ослободените краишта. [[Податотека:Shkup1912.jpg|300px|мини|десно|Албанските востаници во Скопје]] Воените сили биле под команда на Сулејман Вокши. Во јануари 1881 г. силите воспоставиле контрола на Косово и на одделни региони од северозападниот дел на Македонија. Но, во април 1881 г. османлиските војски ги разбиле војските на привремената влада и извршиле невиден терор на Косово и во цела Албанија. Илјадници Албанци биле уапсени и казнети со тешка робија, меѓу нив и Абдул Фрашери, член на Привремената влада. [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]] од 1908 година, повторно ги раздвижила [[Албанци]]те. На Балканот, Албанците поради изгубените привилегии кренале две поголеми востанија<ref>[http://www.escholarship.org/editions/view?docId=ft7n39p1dn&chunk.id=introduction&toc.depth=1&toc.id=introduction&brand=ucpress Arabs and Young Turks - Ottomanism, Arabism, and Islamism in the Ottoman Empire, 1908–1918, Hasan Kayalı, UNIVERSITY OF CALIFORNIA PRESS, Berkeley · Los Angeles · London, © 1997 The Regents of the University of California]</ref><ref name=autogenerated1>[http://www.zvrk.rs/Mskola/Istorija/srpskaistorija/balkanski%20ratovi/index.htm Vladimir Ćorović, Istorija Srpskog naroda, (1885-1941), Balkanski ratovi]</ref>. Првото востание било кренато во 1910 година, а второто во јануари 1912 година. Албанците особено биле незадоволни од: ''зголемување на даноците, обврзна воена служба и разоружување на цивилното албанско население''<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://dedgjoluli.org/history1911uprising.php |title=The Highland Uprising of 1911 - Romeo Gurakuqi, University of Shkodra "Luigj Gurakuqi" - Department of History, Phoenix Shkodra 2002 |accessdate=2012-11-07 |archive-date=2011-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725223246/http://www.dedgjoluli.org/history1911uprising.php |url-status=dead }}</ref>. Првото поголемо востание кое било кренато во пролета 1910 година, било задушено од казнена младотурска експедиција предводена од Шефкет Торгут Паша. Првото востание било помогнато од [[Црна Гора]] и [[Бугарија]]. Второто востание започанло во јануари 1912 година, со пари и оружје помогнале [[Србија]] и [[Црна Гора]]<ref>[http://www.rastko.rs/cms/files/books/474e828f5a0ad СРБИЈА, ЦРНА ГОРА И КОСОВО – ПРЕГЛЕД 1878-1914]{{Мртва_врска|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Востанието било предводено од Општ вистанички комитет, а водачи на востанието биле [[Хасан Приштина]], [[Бајрам Цури]], [[Неџиб Драга]], [[Риза Бег Креизи]] и други. Најважните востанички барања биле: обединување на четирите вилаети (Косовскиот, Скадарскиот Јанискиот и Скопскиот) во еден Албански вилает<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.srpskaanalitika.com/arhiva-3-2008.html |title=Intervju Dr. Slavenka Terzića |accessdate=2012-11-07 |archive-date=2010-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100125072917/http://www.srpskaanalitika.com/arhiva-3-2008.html |url-status=dead }}</ref> и Албанците да добијат поголеми политички права во однос на неалбанското христијанско население. Востанието ја принудило [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]] да прифати спроведување на 12 од 14 барања на албанските востаници. Повторното деградација на христијанското население како граѓани од втор ред во [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]], од страна на балканските држави било искористено како еден од поводите за започнување на Првата балканска војна. == Дипломатски подотовки == {{quote|'''Од почетокот на влошувањето на кризата на Балканот следниве две точки јасно се истакнати на царското министерство: 1. Дека избувнувањето на војната на Балканот е готово неизбежно 2. Неопходно е да се стори сè за мирот во регионот, треба истовремено да се преземат мерки за локализација на војната во случај на негово избивање. Дури кога ќе бидат постигнати овие две цели, можеме да очекуваме директен контакт со виенскиот кабинет... Ако и понатаму продолжиме со проценка на овие значајнио акции, прво мора да укажеме на декларацијата за неповредливост на територијалниот статус кво и друго, мора да бидеме свесни на следните фактори: Општо е познато дека оваа декларација била нераскинливо поврзана со уште еден фактор - дека и големите сили ќе преземат одговорност за успехот на реформите. А кој ги спречи во тоа? Балканските земји. Не, тие само спроведоа истражување за значењето на договорените гаранции. Всушност било сосема спротивно. Големите сили не барале од Турција таква декларација и Турција одговорила дека нема да дозволи странска интервенција и дека сама ќе ги спроведе потребните реформи. Така што второто прашање кое се однесува на декларацијата - спроведување на реформите од страна на големите сили - останало нерешено поради Турција, која не дозволувала странска интервенција. Ова, по нашето мислење, ја поништува декларацијата за неповредливост на територијалниот статус кво, ние нема да бидеме препрека на балканските земји по ова прашање. Ако се размислува на овој начин, прашањето за статусот кво не е за нас од пресудно значење, во случај на негово кршење треба да се истакне следното: 1. Недостаток одинтерес на големите сили за територијално ширење 2. Како компезација, принцип на рамнотежа помеѓу балканските земји заоснован врз договорите кои претходеле на нивниот сојуз...'''|''Сазонов, Сергеj Димитриевич''|''Циркуларно писмо до руските претставништва во странство''<ref>Balkanski rat ili Ruska narandžasta knjiga, str. 19.-21.</ref>}} ===Улогата на Русија=== Анексијата на [[Босна и Херцеговина]] од страна на [[Австроунгарија]] бил силен удар за Србија која со доаѓањето на [[Петар I Караѓорѓевиќ|Петар Караѓорѓевиќ]] на српскиот престол, ги прекинала блиските врски со [[Виена]]. Српските националисти, во претходниот период, се надевале дека [[Босна и Херцеговина]] ќе стане дел од српската држава. Меѓутоа со анексијата таквите желби сè помалку имале реална основа. Настанала вистинска криза. Српските водачи се свртеле кон [[Руското Царство]] за помош. Меѓутоа руската влада не била во можност да ѝ помогне на Србија и српските водачи биле принудени да го изменат првобитниот став кон анексијата и да дадат уверување дека Србија: ''ќе ја смени актуелната политика кон Австроунгарија и... од сега со неа ќе живее во добрососедски односи''<ref>Barbara Jelavich, St. Petersburg and Moscow: Tsarist and Soviet Foreign Policy, 1814-1974, Bloomington: Indiana University Press, 1974, страна 266-265</ref>. Барбара Јелавич истакнува: {{Цитат|'''Дури и посеризозен бил потикот на Русија им го дала на балканските држави за започнување преговори за создавање на меѓусебен сојуз. Руската цел била да се создаде фронт против Хабсбуршката Монархија, а не да испровоцира војна или крајна поделба на османлиските области во Европа. Сепак, со активна помош на дипломатски претставници, балканските влади потпишале серија документи, што, всушност, претставувале сојузи насочени против Османлиското Царство...'''}} [[Босанска криза|Босанската криза]] била понижувачка за Србија и Русија. Од тој момент, [[Руското Царство]] ја менува својата позиција кон [[Виена]] и ја напушта политиката на соработка со [[Австроунгарија]]. Русија отогаш била подготвена да договара и да поддржува политика на повторно отворање на т.н [[Источно прашање]]. Но, Русија имала за цел да создаде фронт против [[Австроунгарија]], а не да потикне војна или поделба на османлиските провинции на Балканот. Меѓутоа, со активна поддршка на руската дипломатија, балканските држави потпишале серија на документи со кој всушност се создал [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] против [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]]. === Балкански сојуз === {{Главна|Балкански сојуз}} [[Податотека:Occupied territories in the Balkans, end of April 1913.png|350px|мини|десно|Територијалните придобивки на балканските држави по Првата балканска војна и линијата на разграничување според предвоениот таен договор меѓу Србија и Бугарија]] Содавањето на еден Балкански сојуз бил дамнешна желба. Бугаринот [[Иван Вазов]] истакнал: {{Цитат|'''Балкански сојуз е два збора за кои од целото свое срце посакувам да добијат тело и крв, и што поскоро да станат стварност. А зошто сè уште не станале стварност. За тоа има многу причини: грешки од нашата историја (и српски и бугарски), и блиски и далечни, недостаток на зрели политички мисли меѓу оние кои управуваат со судбината или со нашите две држави, склоност кон судири и соперништво типично само за Словените. Како што се гледа, има многу препреки за реализација на оваа идеја. Треба да вооружи со храброст за меѓусебни остапки, ни треба храброст за меѓусебни остапки да ги заборавиме сите себични национални интереси и да мислиме само на едно: дека и бугарскиот и српскиот народ ќе бидат слободни, моќни само во братски марш напреди во цврст политички сојуз...'''<ref>Balkanski rat u slici i riječi, br. 6, 24. feb. (9. mart) 1913.</ref>}} Обидите за создавање на сојуз помеѓу [[Бугарија]] и [[Србија]] започнале уште пред стивнувањето на [[Босанска криза|Босанската криза]], која била предизвикана од анексијата на [[Босна и Херцеговина]] од страна на [[Австроунгарија]]<ref>Стр. Димитров, стр. 300-304.</ref>. Преговорите се одолговлекувале три години (1909-1911) поради Македонија. [[Софија]] и [[Белград]] не можеле да се договорат околу поделбата на оваа османлиска провинција. [[Руското Царство]] посредува во српско-бугарските преговори и обидот за постигнување на договор, меѓутоа руските дипломати одбиле да ѝ дадат на Бугарија гаранции во случај на романски напад<ref>Стателова, стр. 407-408, 410-413.</ref>. Меѓутоа, неколку околности ги забрзуваат преговорите и ја потикнуваат војната: * Обидите на бугарската дипломатија да издејствуват од [[Цариград]] прекин на прогонството врз македонското егзархиско население, пропаднале<ref>Стателова, стр. 409-410, 422-423.</ref>. * Неуспешните обиди на бугарската дипломатија биле повод за [[Обиди за возобновување и реосновање на ВМОРО|ВМРО]] да започне борба против Младотурската власт преку терористички методи со извршување на т.н [[Магарешки атентати]]. Со атентатите и со очекуваните последици од нив се сакало да се вознемири и пробуди европското јавно мислење против Турците. * Во септември 1911 година избувнува [[Турско-италијанска војна|Турско-италијанската војна]]. Конфликтот го одвлекол вниманието и силите на [[Отоманското Царство]] од [[Балканот]] за заштита на својата провинција [[Либија]]. Релативно брзо по анексијата на Босна и Херцеговина уште една голема сила, овој пат [[Италија]], го прекршила принципот на ''статус кво'', односно зачувување на суверенитетот и интегритетот на Отоманското Царство<ref>Стателова, стр. 423-424.</ref>. * Во летото на 1912 година, албанските востаници ги освојуваат [[Косово]] и [[Скопје]]. Османлиската влада е принудена на отстапки кон албанските барањата за автономија. Можноста од албанска контрола врз Косово и Македонија, ги потикнува балканските сојузници да ги забрзаат воените подготовки и постигнување на меѓусебен договор<ref name="eld3-5">Елдъров, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 3-5] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref><ref>Карнегиева анкета, [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava1_3.html стр. 44]</ref>. На [[29 февруари (настани)|29 февруари]] 1912 година Бугарија и Србија го склучуваат [[Српско-бугарски договор]], кои во следните месеци бил зацврстен со [[Воена конвенција кон српско-бугарската спогодба|Бугарско-српска воена конвенција]] потпишан помеѓу генерал штабовите на двете држави. Одделно од Србите, владата на [[Иван Гешов]] влегла во преговори со [[Грција]], кои резултираат со [[Бугарско-грчки договор|Бугарско-грчкиот договор]] од [[16 мај (настани)|16 мај]]. Неколку дена пред почетокот на воените дејствија [[Софија]] и [[Атина]] договараат и меѓусебна воена конвенција. Во меѓувреме, во август, е постигнат Бугарско-црногорски договор<ref>Стателова, стр. 434-438, 442-443.</ref>. Кон крајот на летото на 1912 година се направени последните обиди за спречување на вооружениот конфликт. На [[25 септември (настани)|25 септември]], кога мобилизацијата на војските на балканските земји веќе е во тек, [[Австроунгарија]] и [[Руско Царство|Русија]] издаваат декларација во која ги предупредуваат дека нема да дозволат промена на границите на Балканот, и ветуваат дека ќе ги обноват напорите за реформи во Македонија. Следниот ден црногорската војска ја напаѓа Скадарската тврдина. На [[30 септември (настани)|30 септември]], Бугарија испраќа нота од името на балканските сојузници во која ја повикува османлиската влада да обезбеди во рок од шест месеци автономија на етничките малцинства во империјата. Како одговор на ова барање, Цариград им објавил војна на сојузниците на [[4 октомври (настани)|4 октомври]]<ref name="karneg46">Карнегиева анкета, [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava1_3.html стр. 45-46]</ref><ref>Георгиев, Трифонов, стр. 20-21.</ref>. Бугарија и Грција на [[5 октомври (настани)|5 октомври]] и објавиле војна на империјата, а Србија два дена подоцна<ref name="EB1-188-189"/> == Воени подготовки == {{панорама|NSRW Balkans15.jpg|900px|Османлиски војници}} {{quote|'''Балканските држави сигурно не тргнуваат во војна за да добијат нешто од ветувањата за реформи во Турција, туку со надеж дека ќе добијат политичка полна автономија за христијанските провинции или барем донекаде територијално да се прошираат... Конечниот успех на балканските држави ќе зависи секако од нивната воена подготвеност и во пронаоѓањето на заеднички интереси. Ако тој сојуз е создаден на солидни темели успехот ќе му биде сигурен, а ќе може да се спротивстави како една целина, како една власт, на сите обиди однадвор. '''|''Обзор, згребски дневен лист''|10 октомври 1912<ref>„Обзор“, који је излазио измеѓу 1860. и 1941, био један од најчитанијих дневних листова у Загребу. Кад су избили балкански ратови, уредник је био Славко Водварка.</ref>}} ===Демографски и економски потенцијал. Односот на силите=== Балканските сојузници биле мали држави, кои финансиски зависеле од големите европски земји ([[Франција]], [[Германија]], [[Австроунгарија]]), со аграрна економија (со исклучок на Грција, која била ориентирана исклучиво кон надворешната трговија) и неразвиена индустрија, неспособна да издржи долготрајна војна. Последното особено било видливо за време на војната, кога бугарската и другите сојузнички армии немаат доволно облека, муниција и сл.<ref>Балканската война 1912-1913 (ДВИ 1961), стр. 67-72.</ref> Османлиското Царство има слични економски и финансиски слабости. Империјата по бројот на населението и површината на територијатабилае надмоќна во однос на балканските држави, меѓутоа таа предност била кородирала од слабата администрација, националните судири, слабата економија и недоразвитата транспортна мрежа<ref>Балканската война 1912-1913 (ДВИ 1961), стр. 73-74.</ref>. ==== Зголемување на балканското население 1878-1912 ==== {| style="text-align:center;" class="wikitable" |- ! style="text-align: left;" | Датум на пописот ! style="text-align: left;" | [[Романија]] ! style="text-align: left;" | [[Бугарија]] ! style="text-align: left;" | [[Србија]] ! style="text-align: left;" | [[Грција]] |- |align=left|1878 - 1879 || 4.486 || || || 1.679 |- |align=left|1880 || || 2.823 || || |- |align=left|1884|| || || 1.902|| |- |align=left|1887|| ||3.154 || || |- |align=left|1889 - 1890||5.038|| || 2.162|| 2.187 |- |align=left|1892|| ||3.311|| || |- |align=left|1894||5.406 || || || 714.000 |- |align=left|1895 - 1896|| || || 2.312||2.434 |- |align=left|1899 - 1900||5.957||3.744||2.494|| |- |align=left|1905|| ||4.036 ||2.689 || |- |align=left|1907|| || || || 2.632 |- |align=left|1910|| ||4.338 || 2.912|| |- |align=left|1912||7.235<ref>Jackson-Lampe, str. 166.</ref>|| || || |- |} ==== Буџетите на балканските држави 1898-1912 ==== {| class="wikitable" |- ! align=left rowspan=2| Години ! align=left colspan=3| [[Романија]] ! align=left colspan=3| [[Бугарија]] ! align=left colspan=3| [[Србија]] ! align=left colspan=3| [[Грција]] |- align=left | '''Приходи'''|| '''Расходи''' ||'''П-Р''' || '''Приходи'''||'''Расходи''' ||'''П-Р''' || '''Приходи'''||'''Расходи''' ||'''П-Р''' || '''Приходи'''||'''Расходи''' ||'''П-Р''' |- align=right |'''1900''' ||210 ||237 ||-27 ||81 ||96 ||-15 ||75 ||84 ||-9 ||120 ||109 ||+11 |- align=right |'''1905''' ||308 || 263 || +45 ||128 ||125 ||+3 ||95 ||87 ||+8 ||130 ||116 ||+4 |- align=right |'''1910''' ||583 || 525 ||+58 ||81 ||198 ||-17 ||126 ||128 ||-2 ||175 ||141 ||+34 |- align=right |'''1911''' ||644 ||533 ||+111 ||199||181||+18 ||140||125 ||+15 ||240 ||181 ||+59<ref>Jackson-Lampe, p. 234.</ref> |} ====Човекови ресурси за време на балканските војни 1912-1913&nbsp;г.==== {| style="text-align:center;" class="wikitable" |- ! style="text-align: left;" | Страни ! style="text-align: left;" | Површина (км²) ! style="text-align: left;" | Население (1912 г.) ! style="text-align: left;" | Воени резерви |- |align=left|[[Бугарија]] || 96.345 || 4.430.000 || 714.000 |- |align=left|[[Србија]] || 48.303 || 2.910.000 || 400.000 |- |align=left|[[Грција]] || 63.211 || 2.630.000 || 300.000 |- |align=left|[[Црна Гора]] || 9.000 || 247.000 || 30.000 |- |align=left|'''[[Балкански сојуз]]''' ||'''216.859'''|| '''10.217.000''' || '''1.444.000''' |- |align=left|'''[[Османска Империја]]''' ||'''2.983.000'''<ref>Г. Георгиев, Лјудски ресурси замалја које су судјеловале у Балканском рату 1912.-1913..</ref> ||'''24.800.000''' || '''1.000.000''' |} === Мобилизција и планови на Османлиското Царство === [[Податотека:Abdullah Pasha.jpg|150px|мини|лево|Абдула Паша]]{{multiple image<!-- begin stack of images, scroll down for article --> |direction = vertical | width = 350 |image1 =Ottoman troops in retreat from Lule Burgas across the bridge at Karisdiran.jpg|caption1 =Османлиски војници <br> |image2 =Ottoman redif soldiers.jpg| caption2 =Османлиски редифи <br> |image3 =Barbaroshayreddin.jpg| caption3 =Барбароса Хајредин <br> | image4 = | caption4 =<br> }} Во моментот, кога балканските сојузници ги мобилизирале своите војници, дел од османлиските сили веќе биле мобилизирани за војната против [[Италија]]. На 10 и 12 септември, османлиската власт извршила делумна мобилизација во своите европски провинции: Тракија, Македонија, Косово и Албанија, а на 18 септември е прогласена општа мобилизација<ref>ВБТ, т. I, стр. 312-313.</ref>. На 5 октомври, кога Бугарија и Грција извршиле напад врз Османлиското Царство, во [[Лозана]] бил склучен мировен договор со [[Италија]]<ref>Encyclopedia Britannica: [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/297469/Italo-Turkish-War ''Italo-Turkish War 1911-1912'']</ref>, со што османлиските власти можеле да се фокусираат на [[Балканот]]. Пред почетокот на Првата балканска војна, османлиските власти се соочувале со голем број на проблеми и војната со Италија, а воениот судир со четирите балкански држави за многумина во империјата бил неочекуван. Изет Фуад-паша истакнува: {{Цитат|'''Никој од нашето окружување не веруваше дека ќе има војна со Бугарија, а уште помалку со останатите четири балкански државаи. Сите и секаде говореа: „Тоа е блеф.“ Сепак, веќе долго ( б.н време) беше очигледно дека овие мали земји, заедно со Русија и Австрија, не смеат да ни дадат време да еден ден да станеме особено моќни. Ако режимот на Абдул Хамид опстанеше, до војна немаше ни да дојде бидејќи политичарите на тие мали и големи сили добро знаеја дека тој режим мошне брзо ќе доведеше до резултатите за кои тие сонуваа...'''}} Османлиската врховна комада сакала да мобилизира 750.000 луѓе. Меѓутоа, поради лошата организација и проблемите во транспортот (недостиг на персонал во железницата и на товарни животни), мобилизацијата и концентрацијата на воените сили се одвивале бавно во споредба со балканските држави<ref name="erick80">Erickson, стр. 78-84.</ref>. До почетокот на воените дејствија, османската власт и команда успеале да соберат 430.000 војници со 930 топови<ref>История на Българите: Военна история, том V, стр. 417.</ref>, а според други извори - само 300.000 војници<ref>Большая советская энциклопедия: [https://web.archive.org/web/20050514201151/http://www.cultinfo.ru/fulltext/1/001/008/092/584.htm ''Балканские войны 1912-1913'']</ref>. Во текот на воените дејствија, османските сили се искачиле на 570.000 војници и 4.000 топови<ref name="въчков-93"/>. Османлискиот план за војна против балканските сојузници предвидувал: : 1) концентрација на главните сили на север против Бугарите и Србите во Тракија и Македонија; и : 2) одбранбени операции против Грција и Црна Гора, за кои биле одвоени послаби воени сили. Против бугарските сили во [[Тракија (појаснување)|Тракија]], требало да настапи '''Источната армија''' на чело со Абдула Паша. До 4 октомври оваа армија одвај броела 120.000 војници, наместо предвидените 320.000 војници според предвидениот план<ref>ВБТ, т. I, стр. 505-506.</ref>. Во оваа армија влегувале нецелосните сили на I, II, III, IV и XVII корпус, војници од ''Одринскиот утврден регион'' (шест дивизии и дополнителни сили), ''Самостојната коњаничка дивизија'' и ''Крџалискиот одред''. Според османлискиот план, до завршувањето на концентрирањето на Источната армија северозападно од [[Виза]], Одринската тврдина требало да ја заштити оваа османлиска армија од бугарските сили. Крџалискиот одред кои се состоел од две дивизии и еден полк, ја зазел реката Арда и требало да ги пресече бугарските сили од пристапот кон [[Егејското Море]] и на тој начин да ги заштити комуникациите помеѓу [[Цариград]] и [[Македонија]]. Османлискиот план за воени дејствија предвидувал опколување и странични напади врз бугарските сили меѓу Тунџели и Странџа<ref name="erick80"/>. [[Податотека:Ali Riza Pasha.jpg|150px|мини|лево|Али Риза Паша.]] Планот предвидувал доколку османлиските сили успешно се пресметаат со бугарските војски, да се преземе офанзива врз Царството Бугарија по двата брега на реката [[Марица]], освојување на Хасково и Трново со Сејмен (Симеоновград), како и потиснување на бугарската армија кон север во правец на [[Стара Планина]]<ref>ВБТ, т. I, стр. 428-429.</ref>. Меѓутоа, османлискиот план не го предвидел настапувањето на Третата бугарска армија во правец на [[Лозенград]]<ref name="erick80"/>. Против српско-бугарската офанзива во Македонија била сконцентрирана '''Вардарската армија''' на чело со [[Зеки Паша]], кој сметал дека главниот српски напад ќе биде извршен во правец на [[Врање]]. Отука, Зеки Паша ги собрал своите главни сили (V, VI и VII корпсус - вкупно околу 58.000 луѓе) за против напад во реонот [[Штип]] и [[Куманово]]. '''Струмскиот корпус''' во јачина од 28.000 војници.<ref name="vbt1-511">ВБТ, т. I, стр. 511.</ref>, трбало да изврши помошен напад во [[Кресненска Клисура|Кресненската Клисура]] против Втората сојузничка армија и на тој начин д аго обезбеди десното османлиско крило во борбите околу [[Куманово]] и [[Врање]].<ref>Erickson, стр. 173.</ref><ref>Hall, стр. 47-48.</ref> Против грчките сили требало да се спротивстави '''Јанискиот корпус''' во јачина од 22.000 војници под команда на Еасат Паша кој имал задача да ги одбрани Епир и Јужна Албанија. VIII корпус во јачина од 29.000 војници и под команда на Хасан Тахсин Паша го преградил преминот помеѓу [[Тесалија]] и [[Солун]]<ref>Erickson, стр. 214-216.</ref>. Во Северна Албанија во борбите против црногорските сили и одбраната на Скадар биле сконцентрирани 25.000 војници <ref name="vbt1-511"/>. Сите османлиски сили западно од реката [[Места]] ја формирале '''Западната армија''' под команда на [[Али Риза Паша]]<ref>Erickson, стр. 163-164.</ref>. За да се спротивстават на грчката поморска надмоќност, османлиските власти се обиделе да ги купат модерните германски оклопни крстосувачи ''Блухер'' и ''Молотке''. Меѓутоа, османлиските власти не можеле да си ја дозволата нивната висока цена и затоа се задоволиле со двата стари воени брод од класата ''Брандербург'', а двата брода биле именувани како ''Барбароса Хајредин'' и ''Тургут Реис''. Овие два брода и крстосувачите ''Хамидиие'' и ''Мисидије'' го сочинувале јадрото на Османлиската флота<ref>Erickson (2003), p. 131.</ref> до летото 1912 година, меѓутоа се наоѓале во тешка механичка состоја. Флотата имала задача да ги обезбеди османлиските комуникации во Црното, Мраморното и Егејското Море. Во почетокот на војната Отоманското Царство имала десет авиони. Два од нив се наоѓале во близината на [[Солун]], а другите осум биле стационирани во [[Сан Стефано]]<ref name="turav">Жирохов, М. [http://www.airwar.ru/history/av1ww/turk/turk.html ''Турецкая авиация в Первой Балканской войне''] (от „Уголок неба. Авиационная енциклопедия“, 24.05.2009)</ref>. === Мобилизција и планови на Балканскиот сојуз === Балканскиот сојуз мобилизација на своите војници објавил на 17-18 септември<ref name="EB1-188-189">ЕБ, т. I, стр. 188-189.</ref>. Четирите балкански држави на оружје кренеале 1,2 милиони луѓе со околу 2000 топа<ref name="въчков-93">Въчков, стр. 93.</ref>. За вкупниот број на активни војници и офицери постојат повеќе разлини бројки од 632.000<ref>Рябинин, [http://militera.lib.ru/h/ryabinin_aa/02.html стр. 147]</ref> до 750.000<ref>Encyclopaedia Britannica: [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/50300/Balkan-Wars ''Balkan Wars''] (21.04.2009)</ref>. Меѓутоа балканските држави имале проблем со транспортот на луѓе и опрема. Бугарскиот генерал [[Иван Фичев]] истакнува: {{Цитат|'''Неодамнешното истражување покажа дека нашата (б.н бугарската) железница нема да биде во состојба да одговори на војните потреби во случај на војна. Значи, нашите оперативни проекти тешко би можеле да се задоволат кога се земаат во предвит потребите за превозот за време на мобилизацијата и концентрацијата на војската на теренот. Поради краткото постоење на бугарското кралство, железницата не можела да го постигне својот полн развој и на тој начин да стане доверливо средство во одбраната на државата. Две товарни железнички пруги кои поминувале низ северена Бугарија и јужна Бугарија и трансбалканската пруга - Горна Ораховица, Трново, Стара Загора, станаа најважните пруги за воент транспорт во време на мобилизацијата. Технички гледано, нашите железнички пруги, кои биле градени исклучиво за потребите на трговијата, имаа многу недостатоци: остар нагиб, мал полупречник, мал број на станици, нема платформи за утовар на војните возови, незадоволувачки залихи на вода во најголемиот дел од железничките станици и многу мал број на скретници...'''<ref>Вълков, Г., Генерал Иван Фичев. Избрани произведения, София, 1988, Военно издателство</ref>.}} Прeдвоените договори на Бугарија, Србија и Грција предвидувале конкретни аранжмани за координација на активностите сојузниците, меѓутоа тие немале заеднички план за борбените операции, а секоја страна дејствува во зависност од потребите. Распределбата на балканските сили против империјата не била избалансирана и отука главниот товар против Турција паднал врз грбот на бугарската армија во [[Источна Тракија]]. Србите и Грците се насочиле своите војници во Западниот оперативен театар, кој поради оддалеченоста од центарот на османлиската држава е второстепен од воена гледна точка, но има огромно политичко значење, бидејќи од развојот на воените дејствија зависело кој ќе владее [[Македонија]]<ref>Криворов, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 15-16] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref>. ==== Бугарија ==== Бугарската армија била мобилизирана во втората половина на септември и броела околу 600.000 војници со 1.116 топови<ref>Крапчански, стр. 161</ref>. Редовните активните сили се состоеле од 336.000 војници и офицери, а останатите биле распоредени во волонтерски, гранични и други делови<ref>ВБТ, т. I, стр. 308-309.</ref><ref>Георгиев, Трифонов, стр. 39-41.</ref>. Од редовите на [[Македонска емиграција во Бугарија|македонската емиграција]], [[Обиди за возобновување и реосновање на ВМОРО|македонското револуционерно движење]] и бегалците од [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]] кои не биле прифатени во редовната војска, било формирано [[Македонско-одринско ополчение|Македонско-одринското доброволство]] во јачина од 14.670 души.<ref>Национално-освободителното движение на македонските и тракийските българи, том III, стр. 269-273.</ref>. Во периодот помеѓу 4-8 октомври<ref name="IBD-II-53">Георгиев, Трифонов, стр. 53.</ref> биле формирани три главни бугарски армии: * '''Прва армија''' - 67.000 војници под команда на пешадискиот генерал Васил Кутинчев - распоредена на двата брега на реката Тунџели во реонот на Казалагач, а Штабот бил сместен во [[Јамбол]]. Во нејзиниот состав влегувале три пешадиски дивизии: 1-ва под команда на генерал-мајор Стефан Тошев, 3-та (генерал-мајор Иван Сарафов) и 10-та (генерал-мајор Стојо Брадистилов)<ref name="EB1-188-189"/><ref name="vbt-II-10-11">ВБТ, т. II, стр. 10-11.</ref>. * '''Втора армија''', командант генерал-полковник Никола Иванов, во состав две пешадиски дивизии (8-ма, на чело со генерал-мајор Димитар Кирков, и 9-та на генерал-мајор Радој Сираков) Хасковскиот одред и Коњаничката зборна бригада, распоредени во реонот на [[Трново]] Сејмен-Харманли<ref name="EB1-188-189"/><ref name="vbt-II-10-11">ВБТ, т. II, стр. 10-11.</ref>. * '''Трета армија''' - над 83.000 војници, под команда на генерал-полковник Радко Димитриев - распоредена источно од [[Јамбол]], со седиште во Стралџа. Во нејзиниот состав влегувале три пешадиски дивизии: 4-та под команда на генерал-мајор [[Климент Бојаџиев]], 5-та (генерал-мајор Павел Христов) и 6-та (генерал-мајор Православ Танев)<ref name="EB1-188-189"/><ref name="vbt-II-10-11"/>. [[Податотека:Ivan Fichev.jpg|150px|мини|лево|Иван Фичев]][[Податотека:The Supreme Military Council in 1910 (Kingdom of Bulgaria).jpg|350px|мини|десно|Високиот воен совет на Бугарската армија во 1910 година. Седат во првиот ред од лево кон десно: ген. Волк Велчев, ген. Георги Агура, ген. Никола Иванов, ген. Данаил Николаев, ген.Васил Кутинчев, ген.Радко Димитриев, ген. Павел Христов; во вториот ред: ген.Иван Фичев, полк Георги Тодоров, ген. Вичо Диков, ген. Стилиjaн Ковачев, ген. Кирил Ботjов, полк Петар Марков, ген. Стефан Тошев, ген. Атанас Назламов; во третиот ред: полк Пантелеj Cenov, ген.Иван Сарафов, ген. Илија Димитриев, ген. Радован Сираков и полк. Симеон Jaнков]]. Конечниот план за бугарското офанзива во [[Одринска Тракија|Тракија]] предвидувал нанасеување на главниот удар со 1-та и 3-та армија во просторот меѓу [[Одрин]] и [[Лозенград]] со општо напредување кон [[Цариград]]. Бугарската команда сметала дека ќе постигне успех преку елементот на изненадување. Затоа армијата на Кутинчев е рапоредена напред, на еден премин на бугарско-турската граница, а војниците на Димитриев биле сместени зад позициите на Самостојната коњаничка дивизија на генералот Атанас Назламов. ''Втора армија'' имала задача да го опколи [[Едрене]] и со помош на Хасковскиот одред да удри кон Крџали. Општиот фрон кој требало да го покриваат трите бугарски армии бил со широчина ос 120 километри<ref name="EB1-188-189"/><ref>Криворов, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 12-13] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref>. За офанзивата во Западните Родопи и Пиринскиот крај бугарската команда подготвила една целосна дивизија и други делови. Родопскиот одред под команда на генерал Стилијан Ковачева, во јачина од 23.000 војници во сосотав на 2-а пешадиска дивизија, бил фокусиран врз турските сили во Тамрашкиот клин и долината на Места. Седмата рилска пешадиска дивизија во јачина од 37.000 војници под команда на генерал Георги Тодоров, кај [[Дупница]] и [[Ќустендил]] челкала наредба за офанзива по текот на долината на [[Струма]] во правец кон [[Солун]] <ref name="EB1-188-189"/><ref>Крапчански, стр. 181-182.</ref><ref>ЕБ, т. V, стр. 806.</ref>. Од [[22 септември (настани)|22 септември]], Бугарскиот генералштаб во соработка со Штабот на македонско-одринските доброволни чети започнал со префрлање на чети на османлиска територија, главно на просторот Македонија, со задача да извршуваат диверзански акции и прибирање на информации за местоположбата, бројот и составот на османлиските сили. Бројот на четите се искачил на 59. На територијата на Македонија веќе дејствувале неколку десетици чети на [[Обиди за возобновување и реосновање на ВМОРО|ВМРО]], а вкупниот број на четниците се искачил на 3.000 души<ref>Национално-освободителното движение на македонските и тракийските българи, том III, стр. 274-277.</ref>. Во октомври 1912 година бугарската борбен флота располага со наставниот команден брод „Надеж“ (тип „Авизо“ 717 т) и шест лесни торпедоносеци „Дрзки“, „Смели“, „Летечки“, „Шумни“, „Храбри“ и „Строги“ (97.5 т) - сите од француско производство<ref name="bvnamore">Балканская война на море, стр. 5-7.</ref><ref>Георги Купов, Торпилирането на крайцера „Хамидие“, стр. 6-7.</ref>. Главните бугарски пристаништа [[Варна]] и [[Бургас]] биле заштитени со подводни мини. При објавувањето на мобилизацијата на [[17 септември (настани)|17 септември]] 1912 година бугарската војска располага само со два воздушни балони („Софија 1“ и „Годар“) и еден авион („Блерио XI“)<ref>Миланов, стр. 23, 24.</ref>. Во текот на војната бројот на авионите во бугарската армија достигнува 29<ref name="bulav">Жирохов, М. [http://www.airwar.ru/history/av1ww/bulgar/bulgar.html ''Болгарская авиация в Первой Балканской войне''] (от „Уголок неба. Авиационная енциклопедия“, 24.05.2009)</ref>. Врховен командант на бугарската армија бил бугарскиот цар [[Фердинанд I|Фердинанд]], но реално со целата бугарска армија командувале помошник-командантот генерал [[Михаил Савов]] и на началникот на Генералштабот генерал [[Иван Фичев]], кои се наоѓаале во [[Стара Загора]]<ref name="sazdlalk279">Саздов, Лалков, стр. 279.</ref>. ==== Србија ==== [[Податотека:P Bojovic.jpg|150px|мини|лево|Петар Бојовиќ]] Пред самиот почеток на војната, во престолнината на [[Србија]] преовладувала општа воена атмосфера меѓу обичните граѓани и речиси сите ја посакувале војната. Србите биле заморени од неуспешните војни кои ги воделе во последните 50 години. Весникот ''Хрватско движење'' објавува: {{Цитат|'''Вчера се пренесе низ градот неповолна вест. „Мириса на мир!“ Говореа Белграѓаните, засолнувајќи го својот нос со марамче. Ако на Србинот му дадете да бира: мир или колера? - тој со своите две раце би ја зграбил колерата... Кога ќе започне војната? Сите прашуваат; тоа го знаат само ладниот ветер кои пири од македонската страна и министерските столови, кои долго во ноќта се осветлени од електричното светло, но никои од овие не сака да проговори...'''<ref>Hrvatski pokret, 9-31 oktobar 1912.</ref>}}. Српската држава мобилизира околу 366.000 луѓе со 544 топови, од кои околу 190.000 души биле во активната војска. Од овие сили биле формирани три армии и два самостојни одреда: * '''Прва српска армија''' - била сконцентрирана околу [[Врање]] (наијужниот регион на тогашна Србија, најблиску до Македонија). Таа е најсилната српска воена групација со приближно 90.000 борци. Тие формираале пет пешадиски дивизии (I Моравска, I Дунавска, I Дринска, II Дунавската и II Тимошка) и една коњаничка дивизија<ref name="vbt1-420">ВБТ, т. I, стр. 420-421, 500-501.</ref>. Главен командант бил српскиот престолонаследникот [[Александар I Караѓорѓевиќ|Александар Караѓорѓевиќ]], меѓутоа клучна улога имале генералите [[Петар Бојовиќ]] и [[Радомир Путник]]. * '''Втора сојузничка армија''' - составена од една српска (I Тимошка) и една бугарска (7-та Рилска) дивизија со вкупна јачина од 50.000 борци под команда на српскиот генерал [[Степа Степановиќ]]. Оваа армија била распоредена на територијата на Бугарија, во реонот помеѓу на [[Дупница]] и [[Ќустендил]]<ref name="vbt1-420"/>. * '''Трета српска армија''' - под команда на српскиот генерал [[Божидар Јанковиќ]] и во состав од три дивизии (I Шумадиска, I Моравска, II Дринска) и една бригада (со вкупно 60.000 војници). Оваа армија била распоредена во реонот помеѓу [[Куршумлија]] и [[Медвеѓе]]<ref name="vbt1-420"/>. * '''Ибарски одред''' - составен од I Шумадиска дивизија и други сили во вкупна јачина од 12.000 војници. Одредот бил распореден во околината на [[Кралево]] и требало да дејствува во правец кон [[Нови Пазар]] и [[Косовска Митровица]]<ref name="vbt1-420"/>. * '''Јаворски одред''' - состевен од една самостојна бригада со јачина од околу 8.000 војници. Одредот зазел уште позападни позиции, кон [[Пожега]]<ref name="vbt1-420"/>. [[Податотека:Radomir Putnik (Serbia; her people, history and aspirations, 1915).jpg|150px|мини|лево|Радомир Путник]] Српскиот врховнен командант [[Александар I Караѓорѓевиќ]], во консултации генералите [[Радомир Путник]] и [[Петар Бојовиќ]], при распоредувањето на српските сили тргнал од претпоставката дека Османлиите во почетокот ќе применат пасивна одбрана на своите албански и македонски територии, било оценето дека најдобрата одбранбена линија се протегала на потегот [[Врање]]-[[Куманово]]-[[Штип]], според српскиот план за дејствување кон оваа одбранбена линија требало да тргне ''Првата српска армија''. ''Втората сојузничка армија'' имала задача да ја обиколи оваа линија од запад преку [[Крива Паланка]] и [[Кочани]], a ''Трета српска армија'' требала да дејствува на североисток кон [[Приштина]] и [[Скопје]]. ''Ибарскиот одред'' требало да навлезе во [[Косово]], додека пак ''Јаворски одред'' требало да остане на својата позиција и да дејствува во случај ако [[Австроунгарија]] се вмеша во војната, подцна овој одред се вклучил во воените операции на територијата на [[Новопазарски санџак|Новопазарскиот санџак]].<ref name="vbt1-420"/><ref>Криворов, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 13-14] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref>. Српската воена авијација се состоела од само четири авиони кои своите воени дејствија ги започнале во последните денови на војната, при опсадата на [[Скадар]]<ref name="serbav">Жирохов, М. [http://www.airwar.ru/history/av1ww/serbia/serbia.html ''Сербская авиация в Первой Балканской войне''] (от „Уголок неба. Авиационная енциклопедия“, 24.05.2009)</ref>. Пред официјалното влегување на [[Србија]] во војната повторно биле активирани силите на распуштениот [[Српски комитет на четничка акција]] чии чети долги години воделе борби со [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] во т.н [[Борба за Македонија]]. Две недели пред преминувањето на границата од страна на српската регуларна армија, на територијата на Македонија биле активни повеќе српски четнички сили. Четничките сили го запоседнале [[Козјак (планина)|Козјак]] и со паралата ослободување и проторување на Османлиите, успеале да ги покренат речиси сите козјачки села во борбата против [[Османлиското Царство]]. Биле активирани повеќе познати војводи и четници, меѓу нив биле: [[Јован Грковиќ Гапон]], војводата [[Доксим Михаиловиќ]] од [[Галичник]], [[Спасе Павлов-Гарда]], [[Јован Довезенски]], [[Василие Трбиќ]], [[Јован Бабунски]], [[Јован Долгач]] и други. ==== Грција ==== [[Податотека:Constantineiofgreece.jpg|150px|мини|лево|Грчкиот престолонаследник Константин]] Грчката држава пред почетокот на војната имала на располагање 125.000 војници, а од овие копнени сили биле формирани две армии. * '''Тесалиска армија''' (околу 100.000 борци на чело со грчкиот престолонаследник [[Константин I (крал на Грција)|Константин]]). Оваа воена групација била распоредена околу градот [[Лариса]], со задача - освојување на [[Солун]] преку јужна Македонија. * '''Епирска армија''' (13.000 војници на чело со генералот Константинос Сапундзакис), со задача - офанзива во [[Епир]] и [[Албанија|јужна Албанија]]<ref>Erickson, стр. 216; Hall, стр. 59.</ref>. Двете воени групаци заедно имале околу 250 топа<ref name="въчков-93"/><ref name="IBTrud418">История на българите, том V: Военна история, стр. 418.</ref>. Во последната фаза од војната, бројот на грчките војници се искачил на 215.000 души<ref>Карнегиева анкета [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/prilozhenie_Ib.htm стр. 366]</ref>. ''Тесалиската армија'' имала четири авиони. Во 1911-1912 година, грчката држава повторно ги активирала своите андартските чети кои се бореле против [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] во т.н [[Борба за Македонија]]. Кон крајот на август 1912 година во [[Македонија]] влегле андартските вооружени чети на [[Михаил Анагностакос]], [[Панајотис Пападзанетеас]], Александрос Занас и многу други. Нивната активност била насочена во околината на [[Солун]] и [[Халкидик]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.scribd.com/doc/49281820/The-Macedonian-Struggle-1903-1912-by-Basil-K-Gounaris |title=The Macedonian Struggle1903-1912.Pavingthe Way fortheLiberation Basil K. Gounari |accessdate=2012-12-01 |archive-date=2016-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307110559/https://www.scribd.com/doc/49281820/The-Macedonian-Struggle-1903-1912-by-Basil-K-Gounaris |url-status=dead }}</ref>. Со формирањето на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] и почетокот на Првата балканска војна, андартските чети активно се вклучиле ја помагале офанзивата на сојузничките армии. Меѓутоа, [[Грција]] била особено важен фактор на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]], поради релативно моќната морнарица. [[Бугарско-грчка воена конвенција|Бугарско-грчката воена конвенција]] од [[22 септември (настани)|22 септември]] 1912 година предвидувала, грчката флота на чело со адмиралот [[Павлос Кунтуриотис]]) да го спречи прееминувањето на османлиските војници од [[Мала Азија]] на [[Балканот]] преку [[Егејското Море]]<ref>Фуракис, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 17-18] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref>. Грчката флота била поделена на две воени групации и една помошна, односно разузунувачка: [[Податотека:Averof Today2.jpg|350px|мини|десно|Грчкиот крстосувач - „Авероф“]] * '''Егејска флота''' : ''Воени бродови'' : 4 (Авероф, Спетсаи, Рибар, Хидра) : ''Уништувачи'' : 10 (Стрела, Безел, Ника, Наукратис, Војвода, Нова генерација, Аспис, Бура, Молња, Копје) : ''Разузунувачи'': 4 (Лав, Пантер, Орел и Сокол) : ''Торпедни чамци'': 5 (11, 12, 14, 15, 16) : ''Подморници'': 1 (Делфин) : ''Хидроавиони'': 1<ref name="grav">Жирохов, М. [http://www.airwar.ru/history/av1ww/greece/greece.html ''Греческая авиация в Первой Балканской войне''] (от „Уголок неба. Авиационная енциклопедия“, 24.05.2009)</ref> : ''Mинери'': 1 (Марс) * '''Јонска флота''' : ''Парни воени бродови со артилерија'' 2: (Актион, Амвракија) : ''Парни корвети'': 4 (Αλφειός, Αχελώος, Πηνειός, Ευρώτας) : ''Mали воени бродови'' (Топовници): 3 (Α, Β, Δ) * '''Крстосувачка ескадрила''' :''Запленети бродови'': :: ''Комерцијални бродови'': 5 (Хесперија, Микале, Македонија, Атина, Аркадија) ::''Помошни бродови'': 3 (Αιγιαλεία, Μονεμβασία, Ναυπλία) ==== Црна Гора ==== [[Податотека:Skadar predaja zastave.jpg|мини|Предавање на Отоманското знаме на црногорскиот крал Никола I, во Скадар, 1913 година]] Во почетокот на војната, [[Црна Гора]] имала 30.000 војници и 140 топови<ref name="EB1-188-189"/>. Малку подоцна кон нив се приклучиле и околу 4.500 доброволци од [[Босна]], [[Херцеговина]] и други области на [[Австроунгарија]], населени со словенско население. Главната цел на црногорската армија е освојување [[Скадар]], со што би се обезбедила доминацијата на Црна Гора во северна [[Албанија]]<ref>Hall, стр. 55, 57.</ref>. За таа цел се определени три девизии со јачина од 22.000 војници (од вкупно четири дивизии) кои требало да ја нападнат главната тврдина преку северниот и јужниот брег на [[Скадарско Езеро|Скадарското Езеро]]. Четвртата дивизија и една бригада требало да дејствуваат кон [[Новопазарски санџак|Новопазарскиот санџак]] кои територијално ги одвојувал Црна Гора и Србија. Главен командант бил црногорскиот крал [[Никола I Петровиќ]], меѓутоа вистинската команда се наоѓала во рацете на началникот на црногорскиот генералштаб-генерал Лазаровиќ<ref>ВБТ, т. I, стр. 422-423.</ref><ref name="krivor1415">Криворов, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 14-15] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref>. === Воружување === [[Податотека:1626 - Salzburg - Festung Hohensalzburg - Repetier.JPG|200px|мини|лево]] [[Податотека:Mannlicher schoennauer 1903-14.jpg|мини|десно|350п|Mанлихерка]] Главно пешадиско оружје во Првата балканска војна била австриската пушка „Манлихер“ во неколку варијанти (во бугарската армија - примероци од 1888 и 1895 година], во грчката - „Манлихер-Шонауер“) и германската „Маузер“ (во османлиската и српската армија) Масовно била користена и Мартинката („Хенри-Мартин“) од страна на османлиските сили, а бугарските и српските војници ја користеле и „Берданката“, како и други модели со калибар меѓу 6,5 и 7,62 мм. Коњаницата била вооружена со карабини „Манлихер“ и „Маузер“. Балканските и османлиските војски биле вооружени и со тешки митралези „Максим“ (232 парчиња во бугарската армија), „Хочкис“ (420 османлиската армија), „Норденфелд“ и други модели. Артилеријата на завојуваните страни била произведена од француската фирма „Шнајдер“ и германската „Круп“. Во годините пред војната, „Шнајдер“ ги снабдува Бугарија, Србија и Грција со модерни полски и планински топови, главно во калибар 75-мм. (Во периодот 1897-1907 година трошоците на Бугарија за Шнајдеровото оружје се трипати поголеми отколку за германското и австриското. Меѓутоа најголемиот дел од артилеријата на балканските сојузници се состола од застарени топови. Истото важи и за османлиската армија, но по 1908 година, таа успева да набави над 800 модерни топови од фирмата „Круп“ (75 и 105-мм). == Воени дејствија до првото примирје (октомври - ноември 1912)== {{Triple image|center|Bulgarian Czar Ferdinand at Adrianople.jpg|320|Ac.balkanwar.jpg|320|Serbian and Montenegrin officers in Đakovica, 1913.jpg|320|Царот Фердинанд кај Одрин|Загинати бугарски војници во Одринско|Српски и црногорски офицери во Ѓаковица}} {{quote|'''На петти октомври беше одржана сеопшта молитва. Фердинанд ја прочита прокламацијата за објавувањето на војната, а Методије Кусевич, митрополит на Стара Загора, одржа говор. Се сеќавам на тие моменти како некој сон. Додека излегувавме од црквата, бевме длабоко погодени, но и понесени од воодушевувањето дека ќе победиме. Упорната борба за време на препородот која секогаш била хрбара и успешна - последниот пример е обединувањето на Источна Румелија и Кнежсетсвото Бугарија во 1885. - кое му донесе на бугарскиот народ огромна самодоверба, можам да кажам дури и нова вера во националниот оптимизам. Од друга страна, Шејново, Шипка и Сливница покажаа дека Бугарите останале неослабени и ја покажаа храброста по која нивните предци со векови биле познати. Пред себеси имавме силен непријател, меѓутоа ја потценивме неговата сила. Чудно, после пет векови под турски јарем, сега, откако владеевме со Турците во Бугрија само триесет и четири години, ги потценивме. Во Бугарија беше омилена приказната дека Турција е држава на умирање. Во печатот, султанот секогаш беше прикажуван како болен со повез околу окото. Во војската многу Бугари на вежбите во стрелање од пушка, пукаа во мета која имаше облик на кукла со фес на главата за да се уверат себеси дека султанот е донапред одредена жртва... '''|''Симеон Радев''|Тоа, што го видов}} [[Податотека:Politika announces the beginning of the First Balkan War, 26 September 1912.png|мини|[[Политика (весник)|''Политика'']] од 26 септември 1912 година го објавува почетокот на Балканската војна.]] Војната започнала на 8 октомври 1912 година (25 септември по стар стил), кога Кралството Црна Гора прво меѓу членките на Балканскиот сојуз му објавило војна на Османлиското Царство. Истиот ден црногорските сили започнале воени дејства со напад на османлиските позиции кај [[Скадар]]. Црна Гора го направила овој чекор во согласност со претходните договори во рамките на Балканскиот сојуз. Останатите сојузници — Бугарија, Србија и Грција — не објавиле веднаш војна. На 13 октомври тие упатиле заеднички ултиматум до Високата порта, барајќи широки реформи и автономија за христијанското население во европскиот дел на Османлиското Царство. По одбивањето на ултиматумот, на 17 октомври Бугарија и Србија објавиле војна, а следниот ден (18 октомври) тоа го сторила и Грција. Географските одлики и воено стратешките одлуки на противниците довеле до формирање на неколку театри на воените дејствија во периметар меѓу [[Цариград]], [[Варна]], [[Скадар]] и [[Арта]] (на Јонско Море). Обидите на османлиската воена команда да се стекне со стратегиска иницијатива во првите денови на војната не успеала, поради иницијативата ја диктирале балканските сојузници. Бугарската армија својот главен удар го нанесува во [[Источна Тракија]]. Бугарските и османлиските сили имале помали судири во [[Родопи]]те и Западна Тракија. Грчката и бугарската војска започанле со свое настапување кон [[Солун]], односно од север, по течението на реката [[Струма]] и од југ преку долината на [[Бистрица]]. Овие операции се поддржани од грчката флота во [[Егејското Море]]. Главниот дел од српската армија навлегува во [[Македонија]], оној дел кој подоцна ќе биде познат како [[Вардарска Македонија]]. Заедно со Црногорците, српските сили ги освоиле [[Санџак]] и [[Косово]] и си пробиле пат низ северна [[Албанија]]. Во [[Епир]], грчките и османлиските сили се бореле за тврдината [[Јанина]]. === Настапување на бугарските сили во Источна Тракија === Во [[Источна Тракија]], од почетокот на октомври па сè до затишјето на воените дејствија во ноември, помеѓу бугарските и османлиските војници се воделе три големи борби. Во текот на Лозенградската операција, 9-10 октомври, Источната османлиска армија на чело со Абдула Паша од [[Одрин]] и [[Лозенград]] започанала да настапува во правец на север. Абдул Паша испратил проглас во кој истакнал: {{Цитат|'''Браќа по оружје и земјаци, одлучивме да го поразиме непријателот кој гази по светата замја на нашата татковина. Утрешниот и задутрешниот ден ќе бидат најсветите деннови на Бајрам за секој муслиманин. Конечниот пораз на непријателите кои толку години ја вознемируваат нашата земја и нашиот народ, и не ги оставаат во мир нашите браќа кои во Бугарија, мора да се смета за света должност на секој муслиманин. Затоа секој офицер и секој братски војник треба да се бори до крај за спас на нашата татковина во која секоја стапка е натопена со крв нашите предсти. Спасот на нашата татковина и на нашиот народ ќе зависат од храброста и одлучноста која што вие ќе ја прикажете во следните два дена. Мој храбри и непоколебливи пријатели! Верувам дека желбата за освета која ја чувствувате во своите срца ќе биде гаранција дека ќе ја исполните својата должност... Напред, драги мои деца! Запамтете дека ве чека среќа на земјата и рај после смрта. Со нас е Алах како и мухамедовиот дух и молитвите на калифата земски - нашиот драг султан.'''<ref>В. Георгиев – Ст. Трифонов</ref>}} [[Податотека:First Balkan war.png|350px|мини|десно|Основни правци на сојузничката офанзива]] Но Источната османлиска армија не успеала да стигне до турско - бугарската границата кога Првата бугарска армија го одбила нападот и го блокира Одринскиот гранизон. Десното османлиско крило паднало под притисокот на Третата бугарска армија која извршила маневар кај [[Странџа]] и се нашла зад позициите на Источната османлиска армија. Главните борби се воделе кај селата Муратчал и Кајпа, Гечкинли, Селиолу, Ескиполос, Петра и Ериклер. Турските војнци почанле да ги напуштаат воените редови, а на 11 октомври, без борба бугарските сили ги окупирале [[Лозенград]].<ref name="peichev_224">Пейчев, стр. 224.</ref><ref>Атанасов, стр. 128.</ref><ref name="markov1.2">Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_1_2.html 1.2. Преломната изненада Лозенград]</ref> По освојувањето на Лозенград, бугарските сили не го продолжиле своето дејствување против непријателот кој се повлекувал. Оваа постапка им овозможила на османлиските сили да се реорганизираат и зад реката Караагач, која го попречувала патот кон [[Цариград]], да довлечкаат засилување. Новоформираната Прва источна армија ја зазела областа околу [[Лулебургаз]], а Втората источна армија се разместила во околината на [[Бунархисар]]. [[Податотека:Bulgarian light artillery - Balkan War.jpg|350px|мини|десно|Бугарска лесна артилерија]] На 15 октомври, овие османлиски армии се судриле со Третата бугарска армија, која подоцна била поддржана од Првата бугарска армија. Борбата продолќила во следните шест дена со променлив успех од двете страни. Од двете страни имало повеќе од 40.000 загинати и ранети војници. Под команда на бугарскиот генерал Ратко Димитриев, бугарските сили постигнале решавачки успех со пробивот на центарот на османлиската одбрана.<ref name="sazdlalk279"/><ref name="markov1.3">Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_1_3.html 1.3. Битката между Бунархисар и Люлебургаз пречупва статуквото]</ref> И по овој успех, бугарските сили повторно не започнале со гонење на Османлиите. На 24 октомври, Првата и Третата бугарска армија ја обновиле офанзивата во правец на [[Цариград]]. Два дена порано, новата османлиска влада на чело со Ќамил Паша побарала од Франција и Русија молба за посредување на примирје со Бугарија, но [[Фердинанд I]] го игнорирал османлискиот предлог, како и руското предупредување да не се напаѓа престолнината на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]].<ref>Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_1_5a.html 1.5. Високата порта моли за милост]</ref> На 4 и 5 ноември, бугарските војски ја нападнале Чаталџанската утврдена позиција која се протегала од Црното и [[Мраморното Море]] на 40 километри западно од Цариград. Бугарската иницијатива пропаднала, а од бугарска страна загинале 12.000 војници.<ref name="mark21">Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_2_1.html 2.1. Бугарска иницијатива]</ref> Во меѓувреме, на 9 и 18 октомври, бугарските сили кај [[Одрин]] ги одбиле двата обида на Османлискиот гарнизон. До средината на ноември, Втората бугарска армија целосно ја блокирала тврдината. Опсадата на Одрин траела следните четири месеци.<ref>ЕБ, т. IV, стр. 695.</ref> Успешната офанзива на бугарските сили во Тракија ја принудила османлиската воена команда да ги задржи засилувањата, кои првенствено требало да се испратат против српските и грчките сили, за одбрана на Тракија и [[Цариград]].<ref>ВБТ, т. VI, стр. 1, 4.</ref> === Српското настапување во Македонија === [[Податотека:Entry of Crown Prince Aleksandar Karađorđević in Skopje in 1912.jpg|лево|мини|Престолонаследникот [[Александар I Караѓорѓевиќ|Александар Караѓорѓевиќ]] влегува во Скопје]] На 7 октомври, Првата српска армија започнала офанзива од [[Врање]] и навлегла во [[Македонија]]<ref>ВБТ, т. VI, стр. 68.</ref>. Пред навлегувањето во Македонија, српските војници имале перцепција дека на оваа територија живеело српско населени, меѓутоа сотојбата била поинаква. Карнегиевата анкета дошла до заклучок дека: {{Цитат|'''Српскиот војник, како и грчкиот, црврсто верувал дека во Македонија ќе пронајде сонародници, луѓе кои го говорат неговиот јазик и кои ќе го поздрават со ''да живее''. Меѓутоа наишол на луѓе кои говореле поинаков јазик, кои извикувал ''ура!'' Или погрешно разбирал или ништо не разбирал. Теоријата за постоењето на српска Македонија и грчка Македонија која ја научил во младоста била погрешна. Но неговото патриотско убедување дека Македонија треба да биде грчка или српска, останало недопрено. Несомнено, Македонија за него била онаква каква што била во времето на Душан Силниот или во времето на визатинските цареви. Бугарските агитатори и активисти кај населението ја всадувале идејата дека се Бугари. Меѓутоа агитаторите треба да се протераат од земјата и таа ќе биде она што отсекогаш била, српска или грчка. Кој биле тие агитатори кои го принудиле народот да го заборави српскиот и грчкиот јазик? Најпрво, тоа биле свешениците, потоа учителите, и најпосле, револуционерните елементи кои под стариот режим основале една организација (б.н ВМРО), потоа предводниците на бандите и нивните членови, селаните кои ги снабдувале со храна и пари - со една реченица целокупното машко население во зависност од тоа колку било образовано и информирано...'''<ref>Carnegie, str. 51., 52..</ref>}} Следниот ден, Тимошката дивизија (од Втората сојузна армија) се упатила од Ќустендил и ги освоила [[Крива Паланка]], [[Страцин]] и [[Кратово]], меѓутоа на 10 октомври западно од [[Кратово]],<ref>ВБТ, т. VI, стр. 137.</ref> напредувањето на Тимошката дивизија било запрено до страна на Петнаесеттата османлиска дивизија. Во исто време, главните сили на Вардарската османлиска армија и Првата српска армија се судриле во [[Кумановска битка|Битката кај Куманово]]. Следниот дена (11 октомври), Првата српска армија го разбила турскиот центар.<ref>ВБТ, VI, стр. 76-88, 90-91.</ref> По оваа битка во српски раце, заедно со [[Куманово]] се нашла и вантрешноста на Македонија, како и железничката линија што ги поврзвала [[Солун]] и [[Косово Поле]]. На 13 октомври српските, на чело со Александар Караѓорѓевиќ, влегле во [[Скопје]].<ref>Рябинин, [http://militera.lib.ru/h/ryabinin_aa/05.html стр. 207]</ref> По три дневни борби (21-23 октомври) во планините северно од [[Прилеп]] биле разбиени османлиските сили, оставени од Зеки паша, и го освоиле градот. Поразените османлиски војници се повлекувале кон [[Битола]]. Еден дел од нив останале изолирани во долината на [[Црн Дрим]]. Во [[Битола]], осмалиските сили се соочиле со притисок од две страни, српските сили од север и грчкото настапување од правец на [[Острово]] и [[Лерин]]. Во Битката кај селото Екши Су, недалеку од Лерин, на 23-24 октомври Петтата грчка дивизија била поразена и одбиена кон [[Кожани]] од страна на Шестиот османлиски корпус под команда на Џавит Паша. Во [[Битка кај Битола (Прва балканска војна)|Битката кај Битола]] на 4 и 5 ноември, Вардарската османлиска армија билла поразена. На 7 ноември српските сили влегле во [[Битола]]. Во почетокот на декември, откако изгубиле добар дел од своите сили, Зеки Паша се повлекол во [[Корча]] и [[Белград (Албанија)|Белград]] до јужна [[Албанија]].<ref>ВБТ, т. VI, стр. 163-166, 207-211.</ref><ref>Рябинин, [http://militera.lib.ru/h/ryabinin_aa/05.html стр. 216-218]</ref> По победата над Вардарската османлиска армија и повлекувањето на нејзините остатоците во јужна Албанија, српската команда оделила значителни сили за помош на своите сојузници во Тракија и Албанија. Уште во октомври 1912 година, пред Битката кај Битола, под ѕидовите на [[Одрин]] биле префрлени Тимошката и Дунавската дивизија под команда на генералот Степа Степановиќ.<ref>Hall, стр. 41.</ref> Други три српски дивизии ја зајакнале црногорската опсада на [[Скадар]] во почетокот на 1913 година.<ref name="vbtvi237">ВБТ, т. VI, стр. 235-237.</ref> === Превласт на грчката флота во Егесјкото Море === [[Податотека:AlmiranteCoundouritis--inheartofgermani00vaka.jpg|150px|мини|лево|Павлос Кунтуриотис]] [[Податотека:Battle Elli.jpg|300px|мини|десно|Битката кај Ели]] Од октомври па до средината на ноември, грчката воена флота контролирала голем број на егејски острови, вклучувајќи ги [[Тасос]], [[Самотракија]], [[Тенедос]], [[Хиос]], [[Лезбос]]. По воспоставувањето на основа на островот [[Лемнос]].<ref>Hall, стр. 64.</ref>, на 14 октомври грчкиот адмирал Павлос Кунтуриотис ги блокирал [[Дарданелите]] и ги прекинал османлиските поморски комуникации помеѓу [[Мала Азија]] и [[Македонија]].<ref name="furakis"/> На тој начин, грчката флота уште во првите денови на војната се стекнале со доминација во [[Егесјкото Море]] и не дозволувала пренесување на турските војници за [[Солун]]. Источната османлиска армија, која се борела против бугарските сили кај при Лулебургас и Чаталџа била ослабена, бидејќи била принудена да одвои дел од своите сили за заштита на [[Галиполе|Галиполскиот полуостров]], а засилувањата од [[Сирија]] и [[Палестина]] многу бавно, преку копнена рута, се движеле кон воените подрчја. По освојувањето на Солун, кон крајот на октомври сојузниците ги користеле егејски правци (во солунското пристаниште) за испраќање на свои војници во [[Источна Тракија]] (Седмата рилска дивизија)<ref>ВБТ, т. VII, стр. 62-63.</ref> и во [[Албанија]] (против [[Скадар]]).<ref name="vbtvi237"/> Грчкиот успех бил олеснет од фактот дека во првите недели на војната османлиската команда главнината од своја флота ја користела за заштита на војниците и воените набавки преку [[Црното Море]], а во почетокот на ноември и за одбивање на нападот на бугарската армија кај [[Чаталџа]] со помош на тешката бродска артилерија.<ref name="bwnamore1114">Балканская война на море, стр. 11-14.</ref> Зачувувајќи ја контролата над теснец, османлиската морнарица непречено пренесувала војски против бугарските сили, од [[Мала Азија]] во [[Источна Тракија]].<ref name="markov1.3"/> Дури на почетокот на декември, по примирјето на фронтот кај Чаталџа, османлиската флота направила обид за пробивање на блокадата на Дарданелите, но во Битката кај Ели (3 декември 1912 година), обидот пробаднал. Месец дена подоцна, бил вториот обид за деблокада, при што дошло до Битката кај Лемнос (5 јануари 1913 година).<ref name="furakis">Фуракис, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 19-20] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }} (27.2.2008)</ref> Само крстосувачот Хамидије успеал да ја пробие блокадата и до крајот на војната, постојано ја вознемирувал грчката трговска морнарица и воени транспортни бродови во [[Егејското Море|Егејското]], [[Средоземното Море|Средоземното]], [[Јонското Море|Јонското]] и [[Јадранското Море]].<ref>Венедиков, Й., стр. 952-954</ref> === Бугарски и грчки операции за освојување на Солун === [[Податотека:Grèce 1ere Guerre balkanique.png|350px|мини|Грчаката офанзива]] [[Податотека:King George I of Greece and Tsar Ferdinand of Bulgaria at Thessaloniki.jpg|мини|десно|350п|Бугарскиот цар Фердинанд и грчкиот крал Георги во Солун, декември 1912]] На 5 октомври грчката армија започнала офанзива од [[Тесалија]] кон [[Солун]]. Во Битката кај Еласона, следниот ден, грчките сили успеале да ја пробијат османлиската одбрана и напредувале до преминот Гликово. Во Битката кај Гликово (Сарандапоро), на 9-10 октомври, османлиските сили биле разбиени и Тесалиската грчка армија навлегла во долината на реката [[Бистрица]]. На 19 и 20 октомври, Тесалиската армија извојувала решавачка победа кај [[Ениџе Вардар]], со што и бил отворен патот кон [[Солун]]. Недела дена подоцна, 27 октомври, османлискиот командант Тахсин-паша го предал градот на принцот Константин<ref name="strdimitr334">Стр. Димитров, стр. 334-335.</ref><ref>Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_1_4.html 1.4. Напредување кон Солун]</ref>. По падот на Солун била испратена една грчка телеграма во која било истакнато: {{Цитат|'''Освојувањето на Солун се очекува во последните 24 часа, меѓутоа објавувањето дека грчката војска вчера вмарширала во градот доведе до силни изливи на емоции и радост. Најпрво Атина, а потоа и останатите делови на Грција, после големите случувања почувствуваа неопишливо олеснување кое избива од душата на целата (грчка б.н) нација. Никој не можеше да верува дека во војната против Турција грчката војска толку брзо победоносно ќе влезе во овој најголем македонски град. А оваа победа - чии губитоци после долгите и тешки борби сразмерни на нејзиното значење, посебно во овој период на годината кога непријателот, повлекувајќи се, ги уништи мостовите па војската се бореше со надојдената река - добива уште на значење поради иронијата со која европското мнение во почеткот ја прими објавата на грчко - турската војна и поради бројноста на непријателските војници против кој се бореше нашата војска. Грчките војници први го ослободија македонскиот град, како некогаш турските, но во суштина, секогаш грчки провинции, па нивното население, кое до вчера беше под турска доминација, сега конечно може слободно да диши. Робовите можат да ги кренат главите и да ја слават својата слобода. Грчката крв која е пролеана во оваа борба дојде како капка роса за да го оживее овеаното цеќе на македонската слобода. Поради тоа никој не е тажен. Родителите кои ги изгубиле синовите во светатат борба за својата земја ја благословуваа својата среќа, а ако некоја мајка пролеала солза, тоа било само затоа што разбрала дека смрта на нејзиниот сакан син ја донесе слободата на илјадници наши браќа. А ако помладите браќа искажуваа тага, тоа беше само затоа што самите немаа среќа да учествуваат во таа благородна победа. Остварувањето на идеалот на нацијата, барем за некој сонародници, создава општо чувство, на неограничена радост. Секое грчко чувство, секоја грчка душа, каде и да се наоѓа на планетата, сега се свртени кон полињата на Македонија. Со влегувањето во Солун, грчката војска додаде уште една славна страница во грчката историја и стекна ново почитување на својата сила.'''<ref>Емброс, Атина, 27 октомври 1912.</ref>}} Од север кон [[Солун]], настапувала Седмата бугарска дивизија која стигнала неколку часа по пристигнувањето на грчките сили. Офанзивата на Седмата бугарска дивизија започнала на 5 октомври со освојувањето на [[Царево село]] и [[Горна Џумаја]]. Десната колона на 11 октомври го освоила [[Кочани]], а централната и левата колона ја зазеле [[Кресненска Клисура|Кресненската Клисура]] на 14 октомври, при што бил поразен Струмскиот османлиски одред.<ref>ВБТ, т. VI, стр. 100-104, 106-111, 113-120.</ref> Следниот ден, офанзивата била запрена со наредба командантот на Втората сојузна армија, генералот Степановиќ. Три дена подоцна, на 18 октомври, заменик командантот на бугарската армија, генералот Савов ја поништил наредбата на српскиот генерал и издал наредба за настапување кон Солун. На 22-23 октомври, бугарските сили ја преминале [[Рупелска Клисура|Рупелската Клисура]], а на 27 октомври се наоѓале кај [[Ајватово]] на 12 километри од [[Солун]].<ref>ВБТ, т. VI, стр. 122, 126-127, 131-136, 182-184, 190-193.</ref> При овие операции, источното крило на Рилската дивизија била обезбедувана од Родопскиот одред кој го зазел преминот на 11 октомври, Неврокоп (18 октомври) и Сер (25 октомври). По падот на [[Солун]], Родопскиот одред учествувал во офанзива кон исток во правец на [[Скеча]] и Ќумурџина.<ref>ВБТ, т. VI, стр. 32-44, 50, 171-181.</ref> === Поразот на Османлиите во Родопите и Западна Тракија === [[Податотека:Nikola Genev - DA Karastoyanov.jpg|150px|мини|лево|Генералот Никола Генев]] [[Податотека:Monument-ossuary, Srednogorets 2021 01.jpg|мини|десно|Спомен-костурница на борците од Дваесетипрвиот средногорски полк, кои на 21 октомври 1912 година кои ја запреле османлиската контраофанзива кај Аламидере]] Во првите недели на војната, бугарските сили кои биле распоредени во средишниот и источниот дел на [[Родопи]]те, Хасковскиот одред и левото крило на Родопскиот одред (Првата бригада на Втората пешадиска дивизија и Деветтиот полк) имале задача да ги покриваат [[Чепеларе]] - [[Хасково]] - [[Пловдив]] во случај на евентуална контраофанзива на османлиските сили со што би се загрозила позадината на бугарските сили кои дејствувале во [[Источна Тракија]].<ref>Иванов, стр. 43-44{{Br}}ВБТ, т. VI, стр. 51.</ref> Затоа до почетокот на ноември, дејствувањето на бугарските сили во Родопите имале ограничен опсег и имале за цел заземање на погодни позиции за одбрана. На 8 октомври 1912 година, Хасковскиот одред однел победа над Крџалскиот корпус и влегол во [[Крџали]]. Османлиските сили под команда на Мехмед Паша Јавер се повлекле во Мастанли. Бугарските сили не ги гонеле непријателите, а по неколку дена поголемиот дел од Хасковскиот одред бил префрлен кај [[Одрин]], за да земе учество во опколувањето на тамошната тврдина. За одбрана на средното течение на [[Арта]] биле оставени малубројни сили, од Крџалискиот бугарски одред, кои успеале да го одбијат противнападот на Мехмед-паша Јавер во почетокот на ноември.<ref>Иванов, стр. 59-60.</ref><ref>Михов, стр. 41-42, 180-181.</ref><ref>Erickson, стр. 149-150.</ref> До 8 октомври, Родопскиот одред успеал да го освои Довлен со целата Тамрашка област. До 13 октомври, одредот ги контролирал Пашмакли и околните села, а неколку дена подоцна направил неуспешен обид за прекинување на железничката пруга кај селото [[Бук]], меѓу [[Драма]] и [[Скеча]]. Одредот се зацврстил на заземените позиции и на 19-21 октомври го одбил османлискиот противнапад кај [[Голем Палас]] и [[Смиљан (Бугарија)|Смиљан]].<ref>ВБТ, т. VI, стр. 22, 29-30, 51-61.</ref> Во почетокот на ноември, по освојувањето на [[Солун]] од страна на грчките сили и протерувањето на главните османлиски сили кон Цариград, главната бугарска команда издала наредба за чистење на Родопските планини од османлиските војници како и освојување на Западна Тракија. Крџалискиот одред на генералот [[Никола Генев]], зајакнат со Третат бригада при [[Македонско-одрински доброволни чети|Македонско-одринските доброволни чети]], 4 ноември презел офанзива и во наредните четири ги разбива османлиските сили кај Мастанли и Балкан Торес.<ref>Иванов, стр. 162 сл.</ref> На 8 ноември, одредот ја освоил [[Ќумурџина]] и по краток одмор ја продолжува офанзивата во правец на пристаништето [[Дедеагач]].<ref>ЕБ, т. I, стр. 185, 190.</ref> Прогонуван од војските на генерал Генев, Мехмед Паша Јавер со своите главни сили во јачина од 9.000 војници и 8 топа бил принуден да се повлече на југоситок во правец на османлиската база на Галипоскиот полустров. Меѓутоа кај Мерхамли, на десниот брег на [[Марица]], на 14 ноември османлискиот корпус бил пресретнат од одредот на полковник Александар Танев (една коњичка бригада и една бригада на [[Македонско-одрински доброволни чети|Македонско-одринските доброволни чети]] и по кратка борба, Мехмед Паша Јавер бил принуден да капитулира.<ref>Иванов, стр. 176-178.</ref> Како резултата на победите кај Балкан Тореси и Мерхамли, бугарските сили ги освоиле [[Родопи]]те и [[Западна Тракија]]. На тој начин била осигурана поздаината на армиите кај [[Чаталџа]] и [[Одрин]], а биле обезбедени и снабдувачките линии во пристаништето Дедеагач и железницата во Димотика и Чорлу.<ref>ЕБ, т. III, стр. 675.</ref> === Сојузнички операции во Албанија, Косово, Санџак и Епир === [[Податотека:Mitar Martinovich Min of Montenegro.jpg|150px|мини|лево|Митар Мартиновиќ]] [[Податотека:Hasan Riza Bey and his staff.jpg|250px|мини|десно|Хасан Риза Паша со својот штаб]] На 26 септември 1912 година, црногорските војски под команда на престолонаследникот кнезот Данило и генералот [[Митар Мартиновиќ]] настапуваат од двете страни на [[Скадарско Езеро|Скадарското Езеро]] и на почетокот на октомври пристигнале пред [[Скадар]], кој бил бранет од дваесет и четири илјади османлиски војници и бранета од 24 илјади турска војска и пет илјади албански доброволци чело со [[Хасан Риза Паша]] и [[Есад Паша Топтани]]. Првите два напад (на 11 и 15 октомври) биле некоординирани и со тешки загуби, бидејќи Црногорците немале доволно пешадија и артилерија. Со српска помош во почетокот на ноември тие ги прекинале врските на Есад Паша со централна Албанија, но не успеале целосно да го блокираат [[Скадар]] и да запрат снабдувањето на гаризонот.<ref>Hall, стр. 55-57.</ref> Битката за [[Косово]] започнала на 2 октомври со напад на албанските против српските сили кај границата. На 7 октомври, Третата српска армија под команда на генералот [[Божидар Јанковиќ]] го пробила својот пат кај [[Подуево]] во долината на реката [[Лаб]]. На 9 октомври, српските сили влегле во [[Приштина]]. Османлискиот приштински одред (со многу албански доброволци во него) го дал последен отпор во преминот кај [[Качаник]], но отстапува при веста за падот на [[Скопје]] на 13 октомври.<ref>ВБТ, т. VI, стр. 138-139.</ref> Во тоа време (во средината на октомври) Црногорската источна дивизија, под команда на генералот [[Јанко Вукотиќ]], во соработка со Јаворскиот српски одред, ги освојува западниот дел на Новопазарскиот санџак со градовите Пљевља и Бело Поле. Српската ибарска група на 10 октомври го освоила [[Нови Пазар]]. Малубројните османлиски сили се повлекле во западниот дел на [[Косово]], прогонувани од црногорските сили. На 20 октомври, црногорските сили го освоиле [[Пеќ]], а два дена подоцна заедно со Третат српска војска влегле во [[Ѓаково]].<ref>Hall, стр. 54, 58.</ref> Успесите во Македонија и Косово и блокирањето на Скадарскиот гарнизон им овозможиле на српските трупи да навлезат во северна и средна [[Албанија]]. По пат, тие наипле на отпор само од албанските герилци. На 4 ноември, десната колона на Третата српска армија стигнала до градот Лежа (Леш, Алесио) и се соединиле со црногорските сили во регионот. Левата колона стигнала до [[Тирана]], а на 15 ноември било освоено пристаништето [[Драч]].<ref>Hall, стр. 54.</ref> Иистиот ден (28 ноември по нов стил) албанскот национално собрание во [[Валона]] прогласило независност на Албанија и ги повикало големите сили на помош против странските војници кои навлегле во земјата.<ref>Stickney, стр. 19-20.</ref> Во [[Епир]] на 21 октомври, грчките сили по освојувањето на [[Превеза]] успеале да го контролираат Абракискиот Залив. Во средината на ноември тие пристиганле пред [[Јанина]]. По освојувањето на Солун, биле префрлени дополнителни три дивизии. Со нивна помош Јаниската тврдината била блокирана од три страни.<ref name="strdimitr334"/> ===Блокада на бугарскиот црноморски брег === [[Податотека:Karte der Stadt Warna 1897.jpg|200px|мини|лево|Варна]] Иако бугарскиот флота претставува помалку од половина процент од бугарската војска во 1912, воените морнари било активно вклучени во борбите по море и копно. Првата минско-артилериска позиција во историјата на Бугарија била изградена во [[Варненски Залив|Варненскиот Залив]]. Во заливот се наоѓала минската преграда од околу 240 француски ударни мини „Сотер и Харли“. Во [[Бургаски Залив|Бургаскиот Залив]] не биле поставени мини, но и двата залива биле прогласени за минирани, што ги принудило османлиските бродови да бидат претпазливи во своите дејствија пред двата бугарски пристанишни града.<ref>Георги Купов, Торпилирането на крайцера „Хамидие“, стр. 10.</ref> На 4 октомври 1912 година, османлиската ескадра го блокирала градот [[Варна]], а трговските бродови кои биле на пар кон ова пристаниште биле задржани. На 6-8 октомври, градот и воените објекти биле изложени на артилериски напад од кај морето. За да го спречи бомбардирањето, бугарската команда од [[Шумен]] довела тешка артилерија. На 8 октомври, била бомбардирана [[Каварна]], а на 18 октомври и [[Бургас]].<ref name="bwnamore1114"/> Истовремено, со овие операции османлиската флота сакала да ги прикрие испораките на оружје од [[Германија]] кои се одвивале преку романското пристаниште [[Констанца]].<ref>ЕБ, т. VII, стр. 247.</ref> Бугарските торпедоносни бродови добиле задача да го попречат пренесувањето на оружјето за [[Османлиското Царство]] преку романското пристаниште [[Констанца]]. Од страна на бугарската разузнавачка служба пристигнала информација за ново пренесување на оружје кое требало да се случи на 7 октомври од страна на египетските бродови „Акдениз“ и „Казалирмак“ под заштита на османлиска воена ескадра. Една група составена од четири бугарски торпедоносци „Летечки“, „Храбар“, „Строг“ и „Дрозок“ под команда на капетанот Димитар Добрев на 7 спроти 8 ноември започанле акција попречување на овој османлиски конвој. Бугарскиот бродови успеале да ја пронајдат само обезбедувачката османлиска ескадра предводена од крстосувачот Хамидије. Сите бугарски торпедоносци стрелаат кон Хамидије, меѓутоа успешен истрел извршил торпедоносец „Дрзок“. Хамидије бил тешко оштетен и се спасил едниствено поради интервенцијата на османлиските кораби.<ref>Георгиев, Трифонов, стр. 62-63.</ref><ref>Георги Купов, Торпилирането на крайцера „Хамидие“, стр. 55-77.</ref> По оваа битка, блокадата на бугарскиот црноморски брег била укината. До 18 ноември, османлсиката флота се насочила кон [[Дарданели]]те<ref>Балканская война на море, стр. 15-16.</ref> и по безуспешните обиди за пробивање на грчката блокада, се фокусирала во поддршка на копнените операции на османлиската армија во [[Источна Тракија]]. === Улога на воздухопловните сили === [[Податотека:Bulgarian balloon at Odrin 1912.jpg|150px|мини|лево|Бугарски набљудувачки балон над Одрин]] [[Податотека:Bleriot XI - Simeon Petrov.jpg|300px|мини|десно|Командантот на Првото бугарско воздухопловно одделение поручникот Симеон Петров во францускиот авион [[Блерио XI]]]] Во Првата балканска војна борбената авијација сè уште била во својот зародиж. Авионите првенствено биле користени за разузнавање на поголем простор (до 60 километри). Бомбардирањата на непријателските позиции се извршувале со рачно изработени бомби и гранати, самото бомбарадирање имало за цел да влијае врз моралот на непријателот отколку нанаесување на голама физичка штета.<ref name="turav"/><ref name="bulav"/><ref name="serbav"/><ref name="grav"/> Воздушни борби нема, бидејќи авионите не се опремени со оружје.<ref>Жирохов, М. [http://www.airwar.ru/history/locwar/europe/1912/1912.html ''Авиация в Балканской войне 1912-13 гг.'']</ref> Први во акција атспаиле грчките воздушни сили во [[Тесалија]]. На 6 октомври 1912 година грчки авион ги бомбардирал османлиските позиции. По заземањето на [[Солун]], грчкте воздушни сили биле пренесени во Превеза, од каде требало да им помогнат на грчките војнци кои дејствувале против тврдината [[Јанина]].<ref name="grav"/> Бугарските воздушни сили биле сместени на еден километар југоисточно од [[Свиленград]]. Во периодот помеѓу 16 октомври-17 ноември, бугарските авиони извршиле 15 полетувања, нивните задачи се состоеле од борбени задачи кои најчесто вклучувсле разузунување на [[Одрин|одринскиот реон]], како и реоните на Караагач, Јуруш, Ескикадин, Доганџа, Емекчикој, и потегот меѓу Марица и Тунџели.<ref>Миланов, стр. 36.</ref> Првото бугарско воздушно бомбардирање врз османлиските позиции кај Одрин било извршено на 17 ноември.<ref name="bulav"/> == Чаталџанско примирје == {{Triple image|center|Istanbul location Arnavutköy.svg|320|Destroyed mosque after fighting in Chataldja.jpg|320|Chataldja armistice.jpg|350|Чаталџа|Уништена џамија по борбите во Чаталџа|Претставниците на завојуваните страни при склучувањето на примирјето}} {{quote|'''Од сите страни во ист момент слушнав дека нашите војници дав дена не добиле леб. Веднаш спроведов истрага. Од мене ја криеле вистината дека Хадемкој Рамнодушниот ги испланирал залихите на тој начин за да ни наштети. А нашите јадни војници сè до последниот момент не се жалеле. Какви храбри луѓе. Луѓе од исклучителен ков. Кога ќе се потпише мир, ќе се одигра голем воен фудбалски натпревар помеѓу нас, помеѓу абдулахистите (Абдулах Паша, командант на Источната османлиска армија б.н) и назимистите (Назим Паша, османлиски министер за војна б.н). Каква шанса, каква среќа да не припаѓаш на ниедна страна! Ова приказна за ускратувањето на леб за војниците сè почесто се потврдува. Од сите страни, од сите корпуси, сите го напаѓаат Хадемкој Рамнодушниот. Ова е лудило. Командантот побудалел, воените заповедници полуделе, сите сме полуделе. Некои луѓе три дена не пробале леб. Железницата е близу, главниот град е веднаш зад нас... Дали некогаш во животот сте се наоѓале меѓу 21 000 луѓе кои четири дена не јаделе леб? Е, јас сега сум во таква состојба...'''|''Изет Фуад Паша''|15-16 декември 1912<ref>Изет-Фуад Паша, стр. 255.</ref>}} По неуспешниот напад при [[Чаталџа]], Бугарија го прифатила османлиското барање за примирје кон крајот на октомври. [[Софија]] го искористила предлогот на големите сили за посредување, упатено непосредно пред борбата и воспоставила контакт со османлиската влада преку [[Руска Империја|рускиот]] амбасадор во [[Цариград]]. По еднонеделни преговори, на 20 ноември кај Чаталџа бил склучен договор за запирање на воените дејствија меѓу Бугарија, Србија и Црна Гора, од една страна, и Османлиското Царство од друга. Според условите на примирјето армиите на завојуваните страни ги задржале своите позиции. Примирјето не било подпишано од [[Грција]], која ги опседнувала османлиските сили кај Јанина и барала овој град да им биде предаден. Сепак грчките претставници учествувале во мирната конференција, која била отворена на 3 декември во [[Лондон]] и се одвивала напоредно со конференција на амбасадорите на големите сили.<ref name="stat452">Стателова, стр. 452-455.</ref> Во текот на преговорите, османлиската влада понудила [[Македонија]] и [[Албанија]] да добијат автономија,<ref>Стр. Димитров, стр. 335-337.</ref> но планот бил отфрлен од сојузниците кои ги сакале сите територии западно од линијата Мидија - Енос. Под притисок на големите сили владата на Ќамил Паша се согласила на отстапки, но пред да го стори тоа, владата паднала. Новата влада, која дошла на власт по Младотурскиот преврат во [[Цариград]] на 10 јануари, подготвувала контраофанзива во [[Источна Тракија]] и не испратила одговор на сојузничките услови. Неколку дена подоцна, на 16 јануари, преговорите во [[Лондон]] биле прекинати.<ref>Стателова, стр. 458-460.</ref> == Воени дејствија (декември 1912 - март 1913 г.) == {{Triple image|center|Bizani Infantry charge.jpg|300|Ottoman soldiers displaying the captured standard of the Montenegrin force during the Siege of Scutari.jpg|370|Skadar predaja zastave.jpg|310|Грчки војници во напад|Османлиски и албански борци со заробено црногорско знаме во Скадар|Црногорскиот крал Никола во Скадар}} {{quote|'''Кажуваат дека некои војници кај штабот викале: Бегајте! Што ќе барате тука? Готово е. Секој на своја страна! Така некои војници побегнаа од фронтот. Настана непотребна паника. Војниците, кои ги ширеа тие гласини, беа Бугари. Јас мислам дека тоа е вистина. Имаше Грци и Бугари во нашата војска. Беа наши државјани. Меѓутоа тие беа турски предавници. Многу од нив со години се бореа против нас. Ова ни е лекција. Нашата власт мора илјадници пати го доживеала тоа така што не би смееле да примаме во војската никој освен муслиманите. Меѓутоа тие (унионистите б.н) кажуваат: Таков е уставот. Тоа не може така. И тие се наши граѓани. Тие се со нас и во добро и во лошо. И тоа беше вистина, меѓутоа состојбата беше ваква. Секогаш Турчинот беше тој што го плаќаше крвавиот данок. Секогаш тој плаќаше со својот живот. Турската нација изумираше... Некој кажуваат дека паниката ја предизикале унионистите, кој наводно викале Бегајте! Нашата војска во Румелија ја победија Србите. Војската се повлече длабоко во Албанија. Кажуваат дека албанските баталјони побегнале од фронтот. Србите ги навлекле Албанците да го направат тоа. Тоа беше вистина. Грците ја изведоа опсадата на Јанина. Таму Вехир Паша и неговиот брат Есад Паша даваа жесток отпор. Нивниот главен командант, Али Фуад, покажа големо јунаштво и беше ранет. И албанските војници дезертираа од Јанина. Турските војници беа гладни и болни. Храбрите војници долго ја бранеа Јанина, меѓутоа на крајот и таа падна. Хасан Риза Паша покажа големо јунаштво во Скадар. Благодарение на него, опсадата на овој град траеше мошне долго. Хасан Риза беше извонреден војник. На крајот албанскиот Есад Паша, кој уште одамна го принуди Абдул Хамид на абдикација, нареди Хасан Риза да се погуби. Неговата смрт беше голема загуба за Турците. Есад беше прав никаквец. Подоцна, по стекнувањето на независноста, Албанците го убија, меѓутоа што со тоа добија? Скадар падна. Командантот на Солун, албанецот Ташин Паша безусловно го предаде Солун без борба. КАжуваат дека за тоа зел пари од Грците. Синџирот на случувањата покажува дека сите несреќи ги предизвикале Албанците. Одличен начин за да се покаже што значи поставувањето на надворешен елемент на важни места. Овој кабинет навистина беше глуп.'''|''Риза Нур''| ''Сеќавања''<ref>Риза Нур, Сеќавања</ref>}} === Во Епир и Албанија === [[Податотека:Scutari - 37-42.jpg|200px|мини|лево|Скадарската област]] [[Податотека:Turkish forces in Shkodër.jpg|350px|мини|десно|Османлиски сили во Скадар]] По одбивањето на Грција да се приклучи кон Чаталџанското примирје, нејзините војници го продолжиле настапувањето во Епир, но долго време немале успех. Првите два напад над Јанинската тврдина (во почетокот на декември 1912 и на 7-9 јануари 1913 година) биле одбиени од османлискиот гаризон. Третиот напад кој се случил на 21 февруари 1913 година завршил со одлучна грчка победа. Поголемиот дел од османлискиот гаризонот на чело со Есад Паша се предал. По падот на Јанина, Грчките сили го освоиле целиот [[Епир]].<ref>Erickson, стр. 293-304.</ref> Примирјето од 20 ноември 1912 година не било почитувано ниту во северна [[Албанија]]. По преземањето на градот [[Елбасан]], во почетокот на декември, српските сили ја запреле својата офанзива во правец на југ од реката [[Шкумба]] со намера да се освојат териториите на север од неа. Областа јужно од реката останале под контрола на остатоците од Вардарската османлиска армија (корпусот на Џавид-паша), кој се повлекол во јужна Албанија по поразот кај [[Битола]]. Во окупираните албански територии се развило силно герилско движење против српските сили. Во март, српските војски ја минале реката Шкумба, за да ги разбијат албанските чети. Иако Џавид Паша бил засилен со неколку илјади борци од Јанискиот гарнизон, бил поразен и се повлекол кон градот [[Белград (Албанија)|Белград (Берат)]] на 30 март.<ref>Hall, стр. 85.</ref> Црногорските сили кои го опседнувале [[Скадар]], биле засилени од српски војници, но двата обиди за освојување на тврдината (на 25-27 јануари и на 18-19 февруари 1913 година) пропаднале.<ref>ВБТ, т. VI, стр. 234-237.</ref> Веднаш по примирјето од 1 април, [[Србија]] ги повлекла своите војници од [[Албанија]] под притисок на [[Австроунгарија]], која се плашела дека српскиот излез на [[Јадранското Море]] ќе загрози нејзините поморските комуникации. Црногорските војници ја продолжиле опсадата на [[Скадар]] и на 10 април влегле во тврдината, која била напуштена од османлиско-албанскиот гарнизон, меѓутоа под притисок на големите сили, црногорските војници биле принудени да го напуштат [[Скадар]].<ref>Hall, стр. 73.</ref><ref>Boekh, стр. 46-47.</ref><ref>ВБТ, т. VI, стр. 238-239.</ref> === Во Источна Тракија === [[Податотека:Ahmed Izzet Pasha 1913.jpg|150px|мини|лево|Ахмед Изет Паша]] [[Податотека:Bulgarian heavy artillery - Balkan War.jpg|350px|мини|десно|Тешка бугарска артилерија]] Со прекинот на лондонските преговори за мир, Младотурската влада сметала дека ќе дојде до делумен пресврт во војната, со што [[Османлиското Царство]] ќе ја задржи контролат над [[Источна Тракија]]. За време на примирјето, Младотурската влада поќнала да собира значителни сили кај своитре утврдени позции кај [[Чаталџа]] и [[Булаир]] (на преминот на Галиполскиот полуостров). Планот на новиот османлиски командант, [[Ахмед Изет Паша]], за одблокирање на [[Одрин]] предвидувал троен напад. Главниот удар треба да биде нанесен во Булаир од Галиполската армија. Ударот требало да биде помогнат со десант на брегот на Мраморното Море во тилот на бугарските сили. Чаталџанската османлска армија требало да го изврши вториот помошен удар.<ref>ВБТ, т. VII, стр. 166-168.</ref> Во очекување на османлиската контраофанзива, бугарската команда ги зајакнала позициите на Првата и Треатат бугарска армија при [[Чаталџа]] и по брегот на [[Црното Море|Црното]] и [[Мраморното Море]]. Кај [[Одрин]], Втората бугарска армија била засилена со две дивизии и опсадна артилерија од Србија. За заштита на тилот на трите армии, во средината на декември 1912 година била создадена Четврта бугарска армија на чело со генерал [[Стилијан Ковачев]]а. Во нејзиниот состав влегувале и две пешадиски дивизии, кои во првата фаза на војната делуваат во Источна Македонија и Родопите, Седмата рилска и Втората тракиска дивизија, делови од [[Македонско-одрински доброволни чети|Македонско-одринските доброволни чети]], Коњаничка дивизија и една Зборна коњичка бригада.<ref name="Erickson, стр. 273-274">Erickson, стр. 273-274.</ref> [[Податотека:Prima guerra balcanica.bg.png|мини|Територии под контрола на балканските сили кон крајот на април 1913 година]] На 26 јануари 1913 година, османлиските војски започнале офанзива од Галиполе. Истовремено, кај Шаркој со осум илјади војници бил извршен десант. Во решавачката битка кај Булаир, Галиполската османлиска армија била поразена од Седматата рилска дивизија. Два дена подоцна Десетиот османлиски корпус под команда Хуршид паша се повлекува од плацдармата, заземена кај Шаркој. Бугарската крајбрежна стража одбила уште неколку помали десанти во Источна Тракија. Османлиската офанзива кај Чаталџа започнува три дена пред офанзивата во Булаир, на 23 јануари.<ref>Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_3_1.html 3.1. Сражението „кланица“ при Булаир и Шаркьой]</ref> По борбите со променлив успех, во почетокот на февруари, бугарските војници се повлекле на 10-20 км западно од Чаталџа.<ref name="Erickson, стр. 273-274"/> На 11-13 март 1913 година бугарско-српските сили ја освоиле Одринскта тврдина. Османлискиот командант Шукри Паша се предал со шеесет илјади својата армија. Истовремено со напад на Одрин, Првата и Третата бугарска армија настапуваат против Чаталџа и ги протерале османлиските сили пд територијата која ја зазеле во јануари. На 31 март, завојуваните страни склучиле примирје кое стапило во сила следниот ден.<ref>Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_3_4.html 3.4. Бойните действия временно се прекратяват]</ref> == Македонците во балканската војна == {{Triple image|center|Todor Alexandrov Hristo Matov, Georgi Monchev, Vlade Slankov, Nikola Ivanov IMARO.JPG|370|Makedonski Glas.jpg|150|Yane Sandanski cheta imaro.JPG|430|Тодор Александров, Христо Матов, Георги Мончев, Владимир Сланков и Никола Иванов во Димотика во Балканската војна.|Првата страница од првиот број на списанието „Македонски Глас“.|Јане Сандански со својата чета}} {{quote|'''... Во името на законот на природата, во името на историјата, во име на здравиот разум, ве преколнуваме, браќа, да го прифатите следното известување: Македонија е населена со хомоген словенски народ кои има своја историја, свој начин на живот, кои во минатото имал своја држава, свои идеи, и според кои тој има право сам да одлучува. Македонија треба да биде независна држава внатре во своите етнички, географски и културно-историски граници, со влада одговорна пред народно собрание. Македонската држава треба да биде посебна и рамноправна единица внатре во Балканскиот сојуз со заедничка царинска граница. Во црковните прашања во Македонија е неопходно повторно да се воспостави старата автокефална Охридска црква која потоа би воспоставила канонски односи со другите православни цркви... Браќа сојузници - ослободители! Се надеваме дека нашите зборови ќе најдат пат до вашето срце и душа, и дека ќе го следите примерот на великодушната Русија и во интерес на сопствената историја, неодложно ќе го подржите создавањето на македонската држава со што ќе биде сочуваан мирот и складот помеѓу себе. Ова решение потекнува од големата словенско-хеленска идеја за Балкански сојуз, а во интрес е и на светската култура и правда.'''|''Димитрија Чуповски''|''Mеморандум на група македонски интелектуалци''<ref>Одбрани текстови за историјата на македонскиот народ, стр. 810-812.</ref>}} [[Податотека:Dimitrija Cupovski- portret.jpg|200px|мини|лево|Димитрија Чуповски]] [[Податотека:Karta Makedonija 1913.jpg|thumb|right|350px|Картата на Македонија изработена од Чуповски во 1913 година]] Пред самиот почеток на Балканските војни, [[Димитрија Чуповски]] со останатите членови на [[Македонско научно-литературно другарство во Санкт Петербург|Македонскотo научно-литературно другарство во Санкт Петербург]] настапувале на јавни собири во рускиот печат и јавен живот. По почетокот на војните, Димитрија пристигнува во [[Велес]] и со [[Петар Попарсов]] организираат ''Општомакедонска конференција'' во [[декември]] [[1912]] година. Целта на конференцијата била да се донесат заклучоци, а воедно и да се испрати сигнал, за зачувување на целоста на Македонија и обезбедување на слободата и државноста на истата. На самата конференција и од нејзиниот исход, Чуповски добива полна поддршка и полномошност за застапување на тие интереси преку [[Македонска колонија во Петроград|Македонската колонија во Петроград]] и да ги презентира истите тие интереси пред Русија и [[Европа]], воопшто. Во тој момент Чуповски ја објавува и првата карта за Македонија во боја и на македонски јазик - „Карта Македониіа“. Покрај картата, Чуповски ги објавува и „Македонски народници“ во март [[1913]] година и „Меморандум на Македонците“<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.mn.mk/aktuelno/2964-Memorandum-za-nezavisnost-na-Makedonija-od-1-mart-1913-godina |title=Меморандум за независност на Македонија од 1 март 1913 година |accessdate=2012-12-17 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305022011/http://www.mn.mk/aktuelno/2964-Memorandum-za-nezavisnost-na-Makedonija-od-1-mart-1913-godina |url-status=dead }}</ref> на [[1 март]] [[1913]] година. Сите три, Чуповски ги испраќа до [[Лондонска конференција|Лондонската конференција]] и до рускиот печат за подобро запознавање со [[Македонско прашање|македонското прашање]] и желбата на Македонците за своја слободна татковина. На [[7 јуни]] бил потпишан и „Меморандумот на Македонците“ кој пак бил испратен до владите на балканските држави, додека пак на [[9 јуни]] [[1913]] година Чуповски и МНЛД го издаваат својот прв број на македонското списание на [[руски јазик]] „[[Македонски глас (Петроград)|Македонски Глас]]“. Ова списание со 11 броја кое излегувало од [[20 ноември]] [[1914]] година е важен историски архив за борбата на Македонците за зачувување на територијалната целост на Македонија и за извојувањето на македонската национална слобода. Непосредно пред објавувањето на Првата балканската војна по дознавањето за [[Српско-бугарска спогодба|Српско-бугарската спогодба]], македонското национално јадро од [[Битола]], односно [[Македонски сепаратистички кружок|македонскиот сепаратистички кружок]], на 15 август 1912 година испратил Програмско писмо до Другарството и до високи раководни органи во [[Русија]], во кое се наведува дека Балканскиот сојуз е создаден заради поделба на [[Македонија]] од страна на [[Србија]], [[Бугарија]] и [[Грција]], а не за нејзино ослободување. Тие не ја признаваат [[Македонци|македонската националност]], па сакаат да ја србизираат, бугаризираат и грцизираат. На Македонија, на потомците на [[Кирил и Методиј]] може да ѝ помогне само [[Русија]], и тоа на следниов начин: # енергично застапување на братска Русија во полза на Македонците; # уништување на бугарската, на српската и на грчката пропаганда во Македонија; # обновување на црковната независност; # слободен развиток на националната свест, т.е. на свеста дека Словеномакедонците се еден и неделив народ; # отворање училишта на македонски јазик; # македонската интелигенција треба еднаш засекогаш да ја прекине срамната продажба на својата совест и чест на бугарските, на српските и на грчките пазари; и # широка внатрешна самоуправа на Македонија. Во писмото на крајот се наведува: {{Цитат|'''дека во Македонија мириса на смрт. Дека единствениот спас за нашето дело, за нашата независност, а со тоа и за спасот на Европа од војна е вмешувањето на Русија, но не во вид на поддршка на словенскиот сојуз против Турција, туку како морална поддршка на Македонија и брз, решителен притисок врз Турција за неодложно спроведување реформи во Македонија. Ако Русија му даде поддршка на Балканскиот сојуз, тогаш ќе избувне балканска воја, а Србија, Бугарија и Грција ќе ја поделат Македонија.'''}} [[Податотека:BASA 1933K-3-68-2 Todor Alexandrov.jpg|200px|мини|лево|Тодор Александров]] [[Податотека:Тодор Александрово војничка униформа.jpg|мини|десно|350п|[[Александар Протугеров]] и [[Тодор Александров]]]] Во предвечерието на војната, македонското револуционерно движење и [[Македонската емиграција во Бугарија|македонската емиграција]] се наоѓале во криза и внатрешни поделби. Непосредното организирање на македонската емиграција и нејзиното активирање во подготовките за војна на Бугарија против Турција, започнало во септември 1912 година. На чело на овие сили бил [[Александар Протогеров]] и Централниот комитет на [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] - [[Тодор Александров]] и други нивни соработници. Истовремено со објавувањето и текот на општата мобилизација во Бугарија во втората половина на септември 1912 година, раководителите на ЦК т.е. десните претставници на ВМРО: Тодор Александров, [[Александар Протогеров]], [[Тодор Лазаров]], потоа, полковник Николов, Петар Д'рвингов, Христо Матов и други, биле повикани кај началникот на Штабот на бугарската армија, генералот [[Иван Фичев]], од кого добиле заповед веднаш да пристапат кон организирање на доброволечки - македонски оружени чети. Организацијата му била доверена на [[Александар Протогеров]] и полковникот [[Петар Дрвингов|Петар Д'рвингов]]. Тие, уште пред почетокот на војната, требало да навлезат во Османската држава, односно Македонија, со цел да развијат известувачка служба и во содејство со месното население да ја попречуваат мобилизацијата и концентрацијата на османските војски<ref>Виолета Аковска и Никола Жежов „ПРЕДАВСТВАТА И АТЕНТАТИТЕ ВО МАКЕДОНСКАТА ИСТОРИЈА“, Скопје, 2004.</ref> [[Податотека:Macedono-Odrin Volunteer Corps.jpg|thumb|десно|350px|Воjници од Македонско-одринското ополчение]] Штабот на [[Македонско-одринско ополчение|Македоно-одринските доброволечки чети]] во состав: Протогеров, Д'рвингов, Николов, Атанасов и Величков, ја започнал работата околу прифаќањето и организирањето, обуката и испраќањето на доброволечките чети преку граница, во Македонија. Пријавувањето на македонските емигранти било масовно. Во текот на октомври, до почетокот на воените дејствија против Османската држава, до Штабот или лично до Протогеров, или до другите членови на Штабот, пристигнувале бројни телеграми во кои илјадници Македонци се јавувале како доброволци во четите или доброволечките одреди за да учествуваат во војната против Османската држава. Четите подготвени од Штабот, упатени во Македонија преку одредените пунктови, ја минале границата меѓу 8 и 11 октомври 1912 година и се нашле во заднината на османските војски и власти, по точно означени реони низ Македонија. Овие чети пристигнати од Бугарија, на теренот наишле на други, од порано постоечки чети кои биле под раководството на Централниот комитет на ВМРО, на чело со Тодор Александров, [[Христо Чернопеев]], [[Петар Чаулев]] и други војводи. Некои од овие чети дејствувале и самостојно, а имало и такви што биле под раководството на серските револуционери на чело со [[Јане Сандански]]. Во почетокот на Првата балканска војна во [[Македонија]] биле формирани два српски четнички одреди, кои биле под српската Врховна команда: [[Козјачки одред|Козјачкиот]], кој дејствувал во реонот на [[Скопска Црна Гора]], па сè до [[Крива Паланка]] со 11 чети, [[Прекувардарски одред|Прекувардарскиот]], кој се состоел од 16 чети; [[Податотека:Milan Gyurlukov.JPG|200px|мини|лево|Милан Ѓурлуков]] [[Податотека:Vojin Popović-Vuk in the First Balkan War.jpg|350px|мини|десно|[[Воин Поповиќ-Вук]] со својата чета]] Во летото [[1912]] година, во [[Македонија]] бил формиран Горски штаб на српските чети. Овој штаб извршил реорганизација на српските чети. За командант на Горскиот штаб во Македонија е поставен капетанот [[Воин Поповиќ-Вук]], членови на штабот биле поручник [[Светозар Ранковиќ]], поручник [[Никола Брзаковиќ]], поручник [[Миливое Чолак Антиќ]] и потпоручник [[Милан Ковиниќ]]. Во Горскиот штаб влегле и поранешните членови на српската четничка организација [[Српски комитет на четничка акција]]. Во почетокот на [[Балкански војни|Балканските војни]] овој штаб бил засилен со седум подофицери од српската армија и со 15 нови војводи. Со Горскиот штаб непосредно раководела Врховната команда, а бил стациониран на територијата на која дејствувала Првата армија и бил потчинет на штабот на Првата армија. Во штабовите на Втората и на Третата армија имало оддели за комитски работи. Со оглед на тоа дека Горскиот штаб бил стациониран на [[Козјак]] и се движел на релацијата [[Скопска Црна Гора]] - [[Крива Паланка]], единиците (11 чети) што му припаѓале го нарекувале Козјачки одре. По [[Кумановска битка|Кумановската битка]], станал Кумановски одред, а најпознат е како четнички одред на [[Воин Поповиќ-Вук]]. Штабот на одредот го сочинувале [[Срби]], односно српски офицери, а четниците и локалните војводи главно биле [[Македонци]]. Покрај Козјачкиот горски штаб кој станал главен за цела Македонија, биле создадени горски штабови за [[Порече]] и за [[Азот]]. Командант на Поречкиот штаб бил потпоручникот [[Милан Ковиниќ]], а во Азот, [[Милан Ѓокиќ]]. Со оглед на тоа дека Поречкиот и Азотскиот штаб формирале чети и во околиите на [[Кичево]] и на [[Дебар]], таа формација (16 чети) е наречена Прекувардарски одред. Составот на четите бил од 10 до 15 луѓе. Вкупната бројна состојба на четниците според формацискиот состав на двата одреда изнесувала околу 400 луѓе<ref>Македонска енциклопедија, МАНУ, Скопие, 2009 г., стр. 382-383.</ref>. Операциите на српските и грчките војски во Македонија бил олеснети од активностите на [[Обиди за возобновување и реосновање на ВМОРО|ВМРО]] во тилот на османлиските сили. Заедно со милициите на локалното македонско население, силите на силите на Внатрешната револуционерна организација достигнале околу 15.000 луѓе. Некои од четите, предводени од [[Ефрем Чучков]], [[Петар Чаулев]], [[Методи Стојчев]], [[Васил Чекаларов]], [[Христо Силјанов]], [[Иван Попов]] и други војводи, броеле до неколку стотици четници. Во Прилепското, четата на [[Милан Ѓурлуков]] навлегла со околу илјада борци. Овие сили ги ослободите градовите [[Велес]], [[Кратово]], [[Штип]], [[Крушево]] и [[Охрид]], уште пред пристигнувањето на српските сили. Дел од четите на ВМРО земале дирекно учество во [[Битка кај Куманово (Прва балканска војна)|Битката кај Куманово]], а четата на [[Милан Ѓурлуков]] помогнала во освојувањето на преминот кон [[Прилеп]]. Костурската здужена чета која била составена од четите на [[Васил Чекаларов]], [[Христо Силјанов]] и [[Иван Попов]], по почетокот на воените дејствија, запонале со акција на потегот [[Лерин]] - [[Костур (град)|Костур]]<ref>Македоно-одринското опълчение 1912-1913 г. Личен състав, Главно управление на архивите, 2006, стр. 580, 892.</ref>. Одредите на [[Петар Чаулев]], [[Христо Силјанов]] и други војводи, во [[Охридско]] заробиле стотина османлиски војници, а во [[Костурско]] 2.500 војници<ref>Гоцев, стр. 21-24.</ref>. [[Податотека:Яне Сандански (1872-1915).jpg|150px|мини|лево|Јане Сандански]] [[Податотека:Sandanski2.jpg|350px|мини|десно|Сандански со бугарски офицери од Седмата пешадиска рилска дивизија]] [[Јане Сандански]] формирал одред од 300 души и заедно со војводите [[Стоју Хаџиев]], [[Димитар Арнаудов]], [[Георги Казепов|Ѓорги Казепов]], [[Крсто Чапрашиков]], [[Иван Чонтев]] и четата на [[Александар Бујнов]] кој останал на лекување во [[Неврокоп]], на мазги и на коњи тргнале за [[Солун]] како претходница на бугарската Седма дивизија. Одредот од 300 Македонци предводен од Сандански, заедно со бугарската коњаничка група на мајорот Цонев, на 28 октомври 1912 година влегол во [[Солун]]. Истовремено, влегле и грчки трупи предводени од престолонаследникот [[Константин I (крал на Грција)|Константин]], а потоа влегла главнината на бугарската војска. Во [[Солун]] особено бил свечено пречекан Сандански, кој имал изграден авторитет уште во [[Младотурската револуција]] како борец за слобода и за рамноправност прокламирани во неговиот Манифест до сите народности во Османлиското Царство. Поради тоа, народот го пречекал со аплаузи и со повици ''Да живее Сандански!'', а од грчкото население со ''Зито Сандански!''. На една прослава организирана од генералот [[Георги Тодоров]], началник на Штабот на Седмата рилска дивизија, се држеле здравици за ослободувањето на [[Македонија]] и за нејзиното приклучување кон татковината [[Бугарија]]. На таквите здравици станал и Сандански и наздравил со зборовите: {{Цитат|'''Пијам за слободна и автономна Македонија, за која се бореа и дадоа скапи жртви обединетите балкански народи.'''}} По овие зборови, бугарските офицери со пцости и со закани му се нафрлиле на Сандански, а некои му се заканиле дека за таквите зборови ќе го исечат со своите сабји. Сандански навидум спокоен, си заминал со сознанието дека протерувањето на турските сили за Македонија не значело ослободување, дека македонскиот народ е измамен, дека следи распарчување и нова окупација на Македонија. == Лондонски мировен договор == {{Main|Лондонски договор (1913)}} {{quote|'''Конечниот пораз на Турција нема да биде крај на балканската трагедија... Државите кои го основале Балканскиот сојуз почнале освојувачка војна за територии. И сосема е природно, кога ќе се земе предвид световното соперништво помеѓу овие народи и нивниот ограничен менталитет, дека најкритичниот момент во развојот на случувањата јужно од Дунав ќе биде моментот кога сојузниците ќе треба да го поделат воениот плен... Под рушевините на европска Турција остана нов вулкан кој за секогаш ќе го тресе европскиот мир. Оваа ситуација не може да се излечи со полумерки и платонски интервенции. Европа има морална обврска да покаже огромна сила за на време да ги спречи надметнувањата и борбите кои го разоруваат балканскиот свет...'''|''Мискареа''|''Букурешт 20 март 1913''<ref>Miscarea, Bukurest, 20. mart/ 2. april 1913.</ref>}} [[Податотека:Midia-enos-map.jpg|мини|Линијата [[Мидија]]–[[Енос (Турција)|Енос]], утврдена со Лондонскиот мировен договор како граница меѓу Османлиското Царство и териториите освоени од балканските сојузници.]] Состаноците на Лондонската конференција на 18 април 1913 година<ref name="giza34">Гиза, [http://www.promacedonia.org/ag/ag_3_4.html 3.4. Лондонската конференция]</ref> биле обновени во услови на засилен анатгонизам меѓу балканските сојузници за распределбата на освоени османлиски територии. Во февруари и мај се случиле спорадични судири меѓу бугарските и грчките војници североисточно од [[Солун]]. Србија и Грција се подготвуваат за заедничка борба против Бугарија<ref>Саздов, Лалков, стр. 289.</ref><ref>Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_3_2.html 3.2.]</ref><ref name="mark44" />. Во предвчерието на [[Втора балканска војна|Втората балканска војна]], британскиот министер за надворешни работи Едвард Греј поставил ултиматум за завршување на преговорите со [[Османлиското Царство]] до крајот на месецов. Мировниот договор бил потпишан на 17 мај 1913 година во [[Свети Јаков (дворец)|палатата „Сент Џејмс“.]]<ref name="giza34" /> Договорот ставил крај на војната помеѓу [[Османлиското Царство]] и [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]]. Империјата се откажала од сите права на запад од линијата Мидија - Енос, Источна Тракија и од суверенитетот над островот Крит. Договорот гарантира создавањето на албанска држава, во која влегувал и Скадар. Други прашања - поделбата на Македонија, статусот на островите во Егејското Море, воените репарации, биле оставени отворени.<ref name="mark44">Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_4_4.html 4.4. Лондонският договор за мир]</ref><ref>Boeckh, стр. 54.</ref> == Последици == {{Triple image|center|Ac.balkanwar.jpg|350|Shqiptarë e ikur nga ushtria serbe në Selanik.jpg|330|Muslim refugees in the initial phase of the First Balkan War.png|330|Загинати бугарски војници|Албански бегалци|Турски бегалци}} {{quote|'''Сите поголеми места во новоослободените краишта беа полни со бедни, голи и боси, гладни и жедни сирачиња. Нивните хранители и бранители заминале во царската војска да се борат, а жените, старците и децата останаа без заштита и тие од страв ги оставија своите домови и се во нив, бегајќи во градовите верувајќи дека таму ќе најдат заштита. Гонети од глата, присилени се да просат за корка леб. И отука во новоослободените градови, човек не може да мине низ улица, а да не му здосадат молбите на турските сираци, нешто да им подели. Еден офицер ми изнесува една ваква слика од Кавадарци: Кавадарци ги полни турските сирачиња кои умираат од глад. На еден агол седнал еден српски војник... на еден камен, во крилото зел две момчиња, Турчиња, еден на едното друг на другото колено, со двете раце ги прегрнал, во едната рака држи таин (војнички леб), а во другата нож. Со ножот го сече таинот, првиот залаг му го дава едното, другиот на другото Турче, а третиот го зема за себе. Јас застанав отстрана и срцето ме заболе, што при рака немам фотографски апарат, да ја сними оваа величествена слика на љубовта на српскиот војник кон децата на победениот непријател и неговото сочувство кон нивната несреќа '''|''Српски војник им помага на турските деца''<ref>Балкански рат у слици и ријечи 12, 7. (20.) април 1913.</ref>}} === Воени жртви === Човечките загуби на сојузничките сили одделно за секоја земја биле: * [[Бугарија]] – околу 87.000 души, 14.000 убиени во борби, 19.000 починати од болести, 50.000 ранети; * [[Србија]] - 39.000 убиени, умрени и ранети; * [[Грција]] - околу 29.000 луѓе (околу 5.000 убиени и над 23.000 ранети); и * [[Црна Гора]] - околу 9.500 луѓе (меѓу кои 2.800 убиени). За загубите на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]] нема сигурни податоци. Нејзините загубите се проценуваат на околу 100.000 или 340.000 луѓе (вклучувајќи 225.000 убиени, умрени од болести и ранети, околу 115.000 заробени)<ref>Erickson, стр. 329.</ref>. ===Цивилно население === Првата балканска војна нанела голема штета врз жителите на областите низ кои поминале војниците. Во [[Тракија]] и [[Родопи]]те биле уништени голем број села (турски, грчки и бугарски)<ref>Георгиев, Трифонов, стр. 115-116, 128, 133.</ref><ref>Карнегиева анкета, [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava3_2.html стр. 117-120]</ref>. Од Лозенградскиот округ избегале околу 50.000 Турци. Десетици илјади Бугари биле принудени да побараат заштита во областите заземени од бугарската војска<ref>Трифонов, Тракия, [http://www.promacedonia.org/giliev/st/st_1_3.html стр. 32-34, 37]</ref>. Муслиманското население во Македонија било подложено на репресија од Македонците и од сојузничките војски, што довело до многу илјадни бегалски бранови кон поголемите градови ([[Скопје]], [[Битола]] и [[Солун]]) и кон [[Мала Азија]]<ref>Карнегиева анкета, [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava2_1.html стр. 67-71], [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava4_1.html стр. 144]</ref>. Опустошувањата, прекинот на трговијата и репресијата врз мирното население, извршени и од двете завојувани страни, довеле до масовен глад во текот на зимата и пролетта 1913 година, кој ги зафатил Одринско, делови од Родопите и регионот на Ќумурџина<ref>Трифонов, Тракия, [http://www.promacedonia.org/giliev/st/st_1_3.html стр. 36]</ref><ref>Георгиев, Трифонов, стр. 115, 119, 122, 135;{{Br}}Карнегиева анкета, [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava3_1.html стр. 104-107]</ref>. Епидемијата на колера и дизентеријата ги одзеле животи на многу жители во [[Источна Тракија]] и [[Бугарија]] во есента 1912 година. Победниците започнале политика на национална и верска асимилација во новоосвоените територии. Под раководството на Бугарската православна црква во јануари-февруари 1913 година биле покрстени илјадници помаци од [[Родопи]]те (вклучувајќи ги оние од старите предели на Царството Бугарија) и од [[Порече]] на [[Места]] и [[Струма]] во Македонија<ref>Георгиев, Трифонов, стр. 117-121, 126-131.</ref>. Албанците во Косово и Македонија, кои се спротивставиле на српските и црногорските војски, биле подложени на масовни колежи<ref>Hall, стр. 137-138.</ref>. Во [[Вардарска Македонија]] уште од есента 1912 година српските окупациски власти извршиле притисок врз Македонците да се изјаснуваат како Срби. Управувањето, утврдено од [[Обиди за возобновување и реосновање на ВМОРО|ВМОРО]] во [[Охрид]], [[Велес]] и други градови, било растурено, многу дејци на револуционерната организација биле уапсени или убиени. На гонења биле подложени и егзархиски свештеници и учители, на чие место дошле Срби. Егзархиските училишта биле затворени, а српските чети извршиле насилно разоружување на месните милиција, придружено со тепање и убиства. Грците во југозападна Македонија спроведуваат слична политика спрема Македонците<ref>Гоцев, стр. 30-35.</ref><ref>Гоцев, стр. 35-36.</ref>. === Ескалација и конфликт помеѓу сојузниците === Сојузничкиот антагонизам околу [[Македонија]], довел до распаѓање на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] веднаш по склучувањето на мирот со Османлиите. Напорите на Русија да ја исполни својата улогата на арбитер, определена со договорот меѓу Бугарија и Србија, пропаднал<ref>Саздов, Лалков, стр. 276, 290.</ref>. На 19 мај 1913 година (два дена по потпишувањето на Лондонскиот мир) бил склучен грчко-српскиот договор со кој двете страни ја гарантирал заедничка граница во Македонија, како и попречување на бугарските стремежи за промена на ''статус квото''. На 16 јуни, бугарската армија ги нападнала позициите на Србите и Грците со што започнала [[Втората балканска војна]]<ref>Стр. Димитров, стр. 344-346.</ref>. == Хронологија == {| style="text-align:center;" class="wikitable" |- ! style="text-align: left;" | Година ! style="text-align: left;" | Месец ! style="text-align: centar;" | Настани |- |align=left|'''<big>1911</big>'''||<small>летото</small>||<small>Оживување на албанското национално движење</small> |- ||| <small>[[4 декември (настани)|4 декември]]</small>||<small>Напад на [[Внатрешна македонска револуционерна организација (Автономистичка)|ВМРО]] во [[Штип]]. Османските противмерки биле повод за започнување на преговорите помеѓу [[Србија]] и [[Бугарија]].</small> |- |||<small>[[16 септември (настани)|16 септември]]</small>||<small>[[Италија]] и објавила војна на [[Османлиското Царство]] поради припојувањето на [[Либија]].</small> |- |align=left|'''<big>1912</big>'''||[[16 мај (настани)|16 мај]]||<small>Склучен [[Таен бугарско-грчки мировен договор (1912)|Тајниот бугарско-грчки мировен договор]] за одбранбен сојуз.</small> |- |||<small>[[21 мај (настани)|21]]-[[27 мај (настани)|27 мај]]</small>||<small>[[Италија]] ги презела островите [[Додеканези]]те.</small> |- |||<small>[[1 август (настани)|1 август]]</small>||<small>[[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] извршува напад во [[Кочани]]. Османлиските против мерки ги раздвижиле балканските христијански држави.</small> |- |||<small>[[30 јули (настани)|30 јули]]</small>||<small>Албанските бунтовници побарале распуштање на Османлискиот парламент во рок од 48 часа и врачиле барање за автономија (четирите европски вилаети [[Скадарски вилает|Скадарскиот]], [[Јаниски вилает|Јанискиот]], [[Косовски вилает|Косовскиот]] и [[Битолски вилает|Битолскиот]] да се обединат во една провинција, [[Албанци]]те да служат војска само во таа провинција, албанскиот јазик да биде јазикот на администрацијата и образованието, сите [[Албанци]] да имаат право да носат оружје).</small> |- |||<small>[[15 август (настани)|15 август]]</small>||<small>Усмен договор помеѓу [[Србија]], [[Бугарија]] и [[Црна Гора]]: [[Бугарија]] дава воен заем на [[Црна Гора]] и ја плаќа црногорската војска во текот на војната. Црна Гора прифатила да завојува со [[Висока Порта|Високата Порта]] без претходна провокација.</small> |- |||<small>[[15 септември (настани)|15 септември]]</small>||<small>Српската влада го испраќа своето тајно упатство под број ''5669'' до сите свои амбасади да делуваат за припојување на [[Охрид]] и [[Прилеп]] кон српската држава.</small> |- |||<small>[[17 септември (настани)|17 септември]]</small>||<small>Ултиматум на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] до Портата за неодложна автономија на [[Македонија]] според [[Берлински конгрес|Берлинскиот конгрес]].</small> |- |||<small>[[18 септември (настани)|18 септември]]</small>||<small>Балканските држави и Империјата објавиле вонредна состојба и општа мобилизација. [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] формира 70 мали групи за извидување и саботажи во [[Македонија]] и [[Одринска Тракија|Тракија]].</small> |- |||<small>[[22 септември (настани)|22 септември]]</small>||<small>[[Бугарско-грчки договор|Таен воен сојуз]] помеѓу [[Бугарија]] и [[Грција]].</small> |- |||<small>[[23 септември (настани)|23 септември]]</small>||<small>Се формира [[Македонско-одринско ополчение|Македонско-одринското ополчение]] .</small> |- |||<small>[[26 септември (настани)|26 септември]]</small>||<small>Црногорската војска започнува воени дејствиа против [[Висока Порта|Високата Порта]].</small> |- |||<small>[[2 октомври (настани)|2 октомври]]</small>||<small>Потпишан мировен договор помеѓу [[Италија]] и [[Османлиското Царство]].</small> |- |||<small>[[3 октомври (настани)|3 октомври]]</small>||<small>[[Османлиското Царство]] го отфрлила ултиматумот на членките на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] и ги прекинува дипломатските односи со [[Србија]], [[Бугарија]], [[Црна Гора]], а се обидува да ги подобри односите со [[Грција]].</small> |- |||<small>[[4 октомври (настани)|4 октомври]]</small>||<small>Империјата им објавува војна на балканските сојузници.</small> |- |||<small>[[5 октомври (настани)|5]]-[[7 октомври (настани)|7 октомври]]</small>||<small>Бугарија, Србија, Грција и Црна Гора и објавиле војна на [[Висока Порта|Високата Порта]]. [[Романија]] ја објавила својата неутралност. Почеток на воените дејствија.</small> |- |||<small>[[7 октомври (настани)|7]]-[[15 октомври (настани)|15 октомври]]</small>||<small>Бугарската војска ги освојува Источните [[Родопи]] и ја спречува османлиската контраофанзива (15-25 октомври)</small> |- |||<small>[[8 октомври (настани)|8]]-[[13 октомври (настани)|13 октомври]]</small>||<small>Првата и Третата бугарска армија го пробиле првиот османлиски фронт Ескиполос-Петра, го освоиле [[Лозенград]], а Втората бугарска армија го опоколила [[Одрин]].</small> |- |||<small>[[13 октомври (настани)|13 октомври]]</small>||<small>Српската војска ги освоила [[Скопје]], [[Куманово]], [[Велес]] и [[Штип]] во [[Македонија]].</small> |- |||<small>[[9 октомври (настани)|9]]-[[10 октомври (настани)|10 октомври]]</small>||<small>Грчката војска победила во Битката кај [[Сарантапорос]].</small> |- |||<small>[[15 октомври (настани)|15 октомври]]</small>||<small>Воведување на српскиот администратитев систем во [[Косово]] и [[Македонија]].</small> |- |||<small>[[16 октомври (настани)|16 октомври]]</small>||<small>Првото бомбардирање од авион во истооријата на војувањето - бугарската авијација го бомбардира одринското утрврдување.</small> |- |||<small>[[17 октомври (настани)|17]]-[[20 октомври (настани)|20 октомври]]</small>||<small>Првата и Третата бугарска армија го пробиле вториот османлиски одбранбен фронт кај Лула Бургас-Бунархисар.</small> |- |||<small>[[19 октомври (настани)|19]]-[[20 октомври (настани)|20 октомври]]</small>||<small>Грчката војска победила во Битката кај [[Јанина]].</small> |- |||<small>[[27 октомври (настани)|27 октомври]]</small>||<small>Во [[Романија]] била формирана нова влада на чело со Титу Мајореско.</small> |- |||<small>[[28 октомври (настани)|28 октомври]]</small>||<small>Утрото, Грчката војска влегува во [[Солун]], а попладнето во градот влегла бугарската Рилска дивизија. Почетокот на спорот околу [[Солун]].</small> |- |||<small>[[29 октомври (настани)|29 октомври]]</small>||<small>[[Висока Порта|Високата Порта]] побарала примирје од Софија. [[Фердинанд I]] ја убедил бугарската влада да го одбие предлогот и да го прикрие од сојузниците.</small> |- |||<small>[[1 ноември (настани)|1 ноември]]</small>||<small>Почеток на покрстувањето на [[Помаци]]те во Родопите.</small> |- |||<small>[[4 ноември (настани)|4]]-[[5 ноември (настани)|5 ноември]]</small>||<small>Првата и Третата бугарска армија извршиле неуспешен напад врз османлиските одбранбени позиции кај Чаталџа </small> |- |||<small>[[4 ноември (настани)|4]]-[[9 ноември (настани)|9 ноември]]</small>||<small>Декларации на Централниот комитет на [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] против српските и грчките активности во [[Македонија]].</small> |- |||<small>[[9 ноември (настани)|9 ноември]]</small>||<small>Воведување на бугарската администрација на освоените територии.</small> |- |||<small>[[14 ноември (настани)|14 ноември]]</small>||<small>[[Македонско-одринско ополчение|Македонско-одринското ополченство]] ги победува османлиските сили во западна [[Одринска Тракија|Тракија]].</small> |- |||<small>[[18 ноември (настани)|18 ноември]]</small>||<small>Македонско-романското друштво врши притисок врз романската влада за дејствување.</small> |- |||<small>[[20 ноември (настани)|20 ноември]]</small>||<small>Примирје помеѓу сојузниците и [[Висока Порта|Високата Порта]]. [[Грција]] го отфрлила примирјето и продлжила со воените дејствија во северен [[Епир]].</small> |- |||<small>[[20 ноември (настани)|20]]-[[21 ноември (настани)|21 ноември]]</small>||<small>Првите судири помеѓу бугарската и грчката војска во близината [[Солун]], кон крајот на месецот судирот бил прекинат.</small> |- |||<small>[[28 ноември (настани)|28 ноември]]</small>||<small>Националниот конгрес во [[Валона]] ја прогласил независноста на [[Албанија]].</small> |- |||<small>[[3 декември (настани)|3 декември]]</small>||<small>Грчко-османлиска поморска битка кај островот Ели.</small> |- |||<small>[[3 декември (настани)|3]]-[[24 декември (настани)|24 декември]]</small>||<small>[[Лондонска мировна конференција]]. Сојузниците ги побарале османлиските провинции во [[Европа]], западно од линијата Енос-Мидија и островот [[Крит]]. Портата предложила на [[Македонија]] да ѝ се даде автономија и одбила да ги остапи териториите. На [[Божиќ]], претставниците на Портата се повлекле од преговорите, меѓутоа големите сили извршиле притисок и барањето на балканските сојузници било прифатено. Било истакнато дека [[Албанија]] треба да стане независна држава.</small> |- |||<small>[[8 декември (настани)|8]]-[[17 декември (настани)|17 декември]]</small>||<small>Тајна бугарска мисија во [[Цариград]] со цел склучување на одделен мир со [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]].</small> |- |align=left|'''<big>1913</big>'''||<small>[[5 јануари (настани)|5 јануари]]</small>||<small>Грчко-османлиска поморска битка кај Лемнос.</small> |- |||<small>[[16 јануари (настани)|16 јануари]]</small>||<small>Бугарско-романски протокол во Лондон за корегирање на територијата во [[Добруџа]]. Под притисок на [[Руското Царство]], Софија е подготвена на исправка на границата.</small> |- |||<small>[[21 јануари (настани)|21 јануари]]</small>||<small>Поратат го осудува примирјето и тргнува во акција под паролата ''Софија или смрт!''</small> |- |||<small>[[26 јануари (настани)|26]]-[[28 јануари (настани)|28 јануари]]</small>||<small>Османлиска контраофанзива на Галиполе и Чаталџа, меѓутоа бугарската војска го одбила нападот.</small> |- |||<small>[[30 јануари (настани)|30 јануари]]-[[2 февруари (настани)|2 февруари]]</small>||<small>Безуспешни бугарско-романски преговори за [[Добруџа]] во Софија.</small> |- |||<small>[[5 февруари (настани)|5 февруари]]</small>||<small>Објавен тајниот мировен договор помеѓу [[Австроунгарија]] и [[Романија]].</small> |- |||<small>[[21 февруари (настани)|21 февруари]]</small>||<small>Грчката војска ја освоила Јанина. Бугарско-грчки инцидент кај Нигрита.</small> |- |||<small>[[5 март (настани)|5 март]]</small>||<small>Убиство на грчкиот крал [[Георгиос I]] во [[Солун]].</small> |- |||<small>[[11 март (настани)|11 март]]-[[13 март (настани)|13 март]]</small>||<small>Бугарската војска го освоила [[Одрин]].</small> |- |||<small>[[18 март (настани)|11 март]]-[[26 април (настани)|26 април]]</small>||<small>Конференција на големите сили во [[Санкт Петербург]] по прашањето за [[Добруџа]]. Бугарија ја отстапила Силистрија на Романија и ги гарантира правата на [[Власите во Македонија|Власите]] во Македонија. Тензиите продолжуваат.</small> |- |||<small>[[10 април (настани)|10 април]]</small>||<small>Црногорската војска го освоила [[Скадар]].</small> |- |||<small>[[13 април (настани)|13 април]]</small>||<small>Примирје помеѓу Сојузниците и Портата.</small> |- |||<small>[[22 април (настани)|22 април]]</small>||<small>Потпишан грчко-српски протокол, следниот ден двете држави потпишале воен сојуз.</small> |- |||<small>[[19 мај (настани)|19]]-[[21 мај (настани)|21 мај]]</small>||<small>Бугарско-грчката комисија во Солун, постигнала договор за разграничување помеѓу двете страни. </small> |- |||<small>[[17 мај (настани)|17 мај]]</small>||<small> [[Лондонски договор (1913)|Лондонски договор]].</small> |- |} == Галерија == === Карти === <center> <gallery> Image:Balkan 1912 es.svg Image:Bulgaria before Balkans Wars.jpg Image:First Balkan War.SVG Image:Guerres balkaniques - situation avant 1912.png Image:Serbian aspirations 1912.jpg Image:First Balkan war - liberated territories 1913.png Image:Minia Enoz Line.jpg Image: Image: Image: Image: Image: <center> <gallery> Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: </gallery> </center> === Општо === <center> <gallery> Image:Gendarmes crétois.jpg Image:0S75mmQF2.JPG Image:Ac.balkanwar.jpg Image:Bulgarian 51st Regiment staff.jpg Image:Bulgarien Farman M.F.7.jpg Image:First Balkan War Medal.jpg Image: Image: Image: Image: Image: <center> <gallery> Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: </gallery> </center> === Битки === <center> <gallery> Image:1912-13 Shukru Pasha.jpg Image:Adrianople siege artillery.jpg Image:Kumanovo1912&nbsp;маrcossouza.jpg Image:Bizani Infantry charge.jpg Image:Battle of Sarantaporos (Christidis).png Image:Albanian soldiers (Siege of Shkodër).jpg Image:Greek infantry Giannitsa 1912.jpg Image: Image: Image: Image: Image: <center> <gallery> Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: </gallery> </center> ===Споменици === <center> <gallery> Image:Macedonian Greeks 1912&nbsp;моnument.jpg Image:Mnimio svoronu.jpg Image:The Monument at Srednogorets.JPG Image:Monument Zebrnjak near Kumanovo.jpg Image:Zebrnjak, Kumanovo.jpg Image: Image: Image: Image: Image: <center> <gallery> Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: </gallery> </center> === Карикатури и друго === <center> <gallery> Image:Европа и немирните деца.png Image:Балканот против тиранинот (тирани против тиранин).png Image:Ослободување на Грција.png Image:Bulgarians overrun the Turkish positions (cartoon).png Image:Патување од задоволство.png Image:Averof in January 1913 between Tenedos and Lemnos.jpg Image:DC-1913-18-d-Crnogorci-slave-pad-skadra.jpg Image: Image: Image: Image: Image: <center> <gallery> Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: </gallery> </center> == Поврзано == * [[Балкански сојуз]]; * [[Лондонски договор (1913)]]; * [[Втора балканска војна]]; * [[Балкански војни]]. ==Наводи== {{наводи|2}} == Литература == {{Refbegin|30em|indent=yes}} === На македонски === * „Македонија во времето на Балканските и првата светска војна “(1912-1918)– Д-р Петар Стојанов, Институт за Национална Историја, Скопје, 1969 * Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт, Македонското револуционерно националноослободително движење во Солунскиот вилает 1893 - 1903, Скопје, 2003 === На руски === * Жебокрицкий В. А., Болгария накануне Балканских войн 1912—1913 г., Киев, 1960 * Жогов П. В., Дипломатия Германии и Австро-Венгрии и Первая Балканская война, М., 1969 * Мерников А. Г., Спектор А. А., Всемирная история войн, Минск, 2005 * Петросян Ю. А., Османская империя: могущество и гибель. Исторические очерки, М., 1990 * Писарев Ю. А., Великие державы и Балканы накануне Первой мировой войны, М., 1986 * Хальгартен Г., Империализм до 1914 года. Социологическое исследование германской внешней политики до Первой мировой войны, М., 1961 * Балканские народы и европейские правительства в XVIII — начале XX в М., Документы и исследования, 1982 === На бугарски === * Атанасов, Щ. и др.'Българското военно изкуство през капитализма, Държавно военно издателство при МНО, София 1959 * Балканската война 1912-1913, Държавно военно издателство, София 1961 * Венедиков, Йордан. Морските действия между Турците и гърците в Балканската война (1912-1913), Българска военна мисъл, г.IV, кн.40, София 1937, с. 947-954 * Войната между България и Турция през 1912-1913 г. (ВБТ), Том I, II, VI, VII, Министерство на войната, София 1928-1937 * Въчков, Ал. Балканската война 1912-1913, „Анжела“, София 2005 * Гиза''', А. ''[http://www.promacedonia.org/ag/ Балканските държави и македонският въпрос], София, 2001, Македонски Научен Институт (от сайта „Книги за Македония“, 06.05.2009) * Георгиев, В.; Трифонов, Ст. История на българите 1878-1944 в документи, том II, „Просвета“, София 1996, ISBN 954-01-0756-3 * Гоцев, Д. Национално-освободителната борба в Македония 1912-1915, Издателство на БАН, София 1981 * История на Българите, том V: Военна история (колектив), ИК „Труд“, София 2007, ISBN 954-528752-7 * Крапчански, В. и др. Кратък обзор на бойния състав, организацията, попълването и мобилизацията на българската армия от 1878 до 1944 г., Държавно военно издателство, София 1961 === На англиски === * {{Наведена книга |title=Defeat in Detail: The Ottoman Army in the Balkans, 1912–1913 |last=Erickson |first=Edward J. |year=2003 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=0-275-97888-5 | url=http://books.google.com/books?id=3fYuy5iUi_sC}} * {{Наведена книга | last=Fotakis |first=Zisis |title=Greek naval strategy and policy, 1910–1919 |year=2005 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-35014-3}} * {{Наведена книга |title=The Balkan Wars, 1912–1913: Prelude to the First World War |last=Hall |first=Richard C. |year=2000 |publisher=Routledge |isbn=0-415-22946-4 | url=http://books.google.com/books?id=ZSllgZ-1D4YC }} * {{Наведена книга |title=The Ottoman Steam Navy, 1828–1923 | last1=Langensiepen | first1=Bernd | last2=Güleryüz | first2=Ahmet | year=1995 | publisher = Conway Maritime Press | isbn = 0-85177-610-8}} * {{Наведена книга |title=The Balkan Wars, 1912 to 1913 |last=Schurman |first=Jacob Gould |year=2004 |publisher=Kessinger Publishing |isbn=1-4191-5345-5 }} * {{Наведена книга |title=The Rise of Nationality in the Balkans | first =R. W. | last = Seton-Watson | year=2009 | origyear=1917 | publisher=BiblioBazaar | isbn=978-1-113-88264-6 | url=http://books.google.com/books?id=gD0N3nJRFGgC}} * {{Наведена книга | last1=Uyar | first1=Mesut | last2=Erickson | first2=Edward | title=A Military History of the Ottomans: From Osman to Atatürk | url=https://archive.org/details/militaryhistoryo0000uyar | year=2009 | isbn=978-0-275-98876-0}} === На грчки=== * Γενικόν Επιτελείον Στρατού., Ο ελληνικός στρατός κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους 1912—1913, Τόμοι Α'—Γ' {{Refend}} ==Надворешни врски == {{рв|First Balkan War}} * [http://www.istorijskabiblioteka.com/art2:savez-u-vozu Историјска библиотека:Савез склопљен у возу] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120302120753/http://www.istorijskabiblioteka.com/art2:savez-u-vozu |date=2012-03-02 }} * [http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=798 1912. Први балкански рат („Вечерње новости“, фељтон, септембар 2012)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121202112254/http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=798 |date=2012-12-02 }} * [http://www.srpskadijaspora.info/vest.asp?id=17159 Sto godina od Prvog Balkanskog rata] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160305175108/http://srpskadijaspora.info/vest.asp?id=17159 |date=2016-03-05 }} * [http://www.politika.rs/rubrike/Tema-nedelje/Sto-godina-od-Prvog-Balkanskog-rata/Rat-je-dobijen-posle-nekoliko-sedmica.sr.html Рат је добијен после неколико седмица („Политика“, 7. октобар 2012)] * [http://www.politika.rs/rubrike/Drustvo/Knjeginja-Dolgorukova-lecila-Srbe.sr.html Књегиња Долгорукова лечила Србе („Политика“, 21. октобар 2012)] * [http://www.gutenberg.org/files/11676/11676.txt Project Guttenberg: The Balkan Wars: 1912-1913] * [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/bw1_intentions.png Замисълът на действие на страните през Балканската война] (карта) * [http://faq.macedonia.org/images/bigmkd2.jpg Карта на немски] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060110211900/http://faq.macedonia.org/images/bigmkd2.jpg |date=2006-01-10 }} * [http://varna.info.bg/1912.htm Атаката на „Дръзки“ срещу „Хамидие“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100111065907/http://varna.info.bg/1912.htm |date=2010-01-11 }} * [http://www.promacedonia.org/ob/index.html Отон Барбар. Моите спомени отъ войните 1912—1918, част I Спомени от Балканската война 1912—1913, София 1923] * [http://www.100godini-balkanskivoini.bg Сайт за 100 години от балканските войни] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140320134046/http://100godini-balkanskivoini.bg/ |date=2014-03-20 }} на Национален военноисторически музей|Националния военноисторически музей {{Избрана}} [[Категорија:Прва балканска војна| ]] [[Категорија:Војни на Отоманското Царство]] [[Категорија:Избрани статии на bg.вики]] [[nl:Balkanoorlogen#De Eerste Balkanoorlog]] k6dzg36kiklbnryr0f0qdjmtqchfbr2 5616412 5616411 2026-08-25T11:36:22Z Buli 2648 /* Битки */ избришана слика 5616412 wikitext text/x-wiki {{Infobox Military Conflict |conflict = Прва балканска војна |partof = [[Балкански војни]] |image = [[Податотека:First Balkan War Photobox 2.jpg|300px]] |caption = |date = 8 октомври 1912 - 30 мај 1913<br>({{Age in years, months, weeks and days|month1=10|day1=08|year1=1912|month2=05|day2=30|year2=1913}}) |place = [[Балкански Полуостров]] |casus = |territory= |result = Победа на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]], [[Лондонски договор, 1913|Лондонски договор]], повеќето османлиско-балкански територии се загубени, и поделба на [[Македонија (регион)|Македонија]] |combatant1=[[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] [[Отоманско Царство]] |combatant2={{plainlist| * '''[[Балкански сојуз]]''': *{{flagcountry|Kingdom of Bulgaria}} *{{flagcountry|Kingdom of Greece|state}} *{{flagcountry|Kingdom of Serbia}} *{{flagcountry|Kingdom of Montenegro}}}} |commander1=[[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] [[Низам Паша]] <br /> [[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] [[Зеки Паша]] <br /> [[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] [[Есат Паша]] <br /> [[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] [[Абдула Паша]] |commander2= {{plainlist| *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Фердинанд I]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Владимир Вазов]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Георги Вазов]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Михаил Савов]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Иван Фичев]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Васил Кутинчев]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Никола Иванов]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Радко Димитриев]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Стилијан Ковачев]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Георги Тодоров]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Андраник Озанјан]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Карекин Нждех]] [[Податотека:Flag of Greece (1828-1978).svg|22x20px]] [[Константин I (крал на Грција)|Константин I]] <br /> [[Податотека:Flag of Montenegro (1905–1918).svg|22x20px]] [[Никола I Петровиќ|Никола I]] <br /> *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Петар I Караѓорѓевиќ|Петар I]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Александар I Караѓорѓевиќ|Принц Александар]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Радомир Путник]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Петар Бојовиќ]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Степа Степановиќ]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Божидар Јанковиќ]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Живојин Мишиќ]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Павле Јуришиќ Штурм]]}} |strength1=[[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] 570.000 |strength2=[[Податотека:Flag of Bulgaria (1878-1944).svg|22x20px]] 350.000+ <br /> [[Податотека:Flag of Greece (1828-1978).svg|22x20px]] 125.000 <br /> [[Податотека:Flag of Montenegro (1905–1918).svg|22x20px]] 44.500 <br /> [[Податотека:State Flag of Serbia (1882-1918).svg|22x20px]] 230.000 <br>'''Вкупно: 749.500+''' |casualties1= [[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] '''Отоманско Царство''' <br />50.000 загинати<br />100.000 ранети<br />115.000 заробени<br />75.000 загинати или исчезнати<br /> '''Вкупно: 340.000 загинати, ранети и заробени''' |casualties2= [[Податотека:Flag of Bulgaria (1878-1944).svg|22x20px]] '''Бугарија:'''<ref>[http://www.bulgarianartillery.it/Bulgarian%20Artillery%201/T_OOB/Troops%20losses_1912-13.htm Bulgarian troops losses during the Balkan Wars]</ref><br />8.840 загинати <br />4.926 исчезнати<br />36.877 ранети <br />10.995 загинати или исчезнати<br /> [[Податотека:Flag of Greece (1828-1978).svg|22x20px]] '''Грција:'''<ref>Hellenic Army General staff: ''A concise history of the Balkan Wars'', page 287, 1998.</ref><br />2.373 загинати во акција <br />9.295 ранети<br />580 измрзнати<br />1.558 загинати или ранети<br /> [[Податотека:Flag of Montenegro (1905–1918).svg|22x20px]] '''Црна Гора:'''<ref>Erickson, Edward J. (2003). Defeat in Detail: The Ottoman Army in the Balkans, 1912–1913. Greenwood Publishing Group. ISBN 0-275-97888-5.</ref><br />2.836 загинати во акција и починати од болести <br />6.602 ранети<br /> [[Податотека:State Flag of Serbia (1882-1918).svg|22x20px]] '''Србија:''' <br />5.000 загинати <br />18.000 ранети<ref>''Βιβλίο εργασίας 3, Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι'', ΒΑΛΕΡΙ ΚΟΛΕΦ and ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΚΟΥΛΟΥΡΗ, translation by ΙΟΥΛΙΑ ΠΕΝΤΑΖΟΥ, CDRSEE, Thessaloniki 2005, page 120,'''(Greek)'''. Retrieved from http://www.cdsee.org {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150627234917/http://www.cdsee.org/ |date=2015-06-27 }}</ref><br /> '''Вкупно: 108.000 загинати и ранети''' |casualties3= |notes= |campaignbox = {{Прва балканска војна}} }} '''Прва балканска војна''' — воен судир помеѓу [[Османлиското Царство]] и членките на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]]: [[Царство Бугарија]], [[Кралство Србија]], [[Кралство Грција]] и [[Кралство Црна Гора]]. Војната започнала на 25 септември ([[8 октомври (настани)|8 октомври]] по нов стил) [[1912]] година и завршила на 17 мај ([[30 мај (настани)|30 мај]] по нов стил) [[1913]] година со победа на сојузниците. Сојузничката победа ставила крај на петвековната османлиската доминација на [[Балканскиот Полуостров]] и поделба на [[Македонија (регион)|Македонија]] помеѓу победниците. [[Османлиското Царство]] ги изгубила своите територии на полуостровот, со исклучок на еден тесен појас на северниот брег на [[Мраморното Море]]. Останатиот дел на [[Тракија]] заедно со источна Македонија потпаднале под бугарска власт. Српската војска ги освоила [[Косово (регион)|Косово]] и [[Метохија]], северозападна Македонија и во други области, Грција - поголемиот дел на [[Епир (регион)|Епир]], бројни острови во [[Егејското Море]] и југозападна Македонија до [[Солун]], а веднаш по [[Лондонски мировен договор|Лондонскиот мировен договор]] била создадена независна албанска држава, меѓутоа барањето на [[Албанци]]те за обединување на сите територии каде што живеле во една политичка целина останало неостварено. Антагонизмот и претензиите над Македонија помеѓу балканските држави довеле до раскинување на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] и започнување на [[Втора балканска војна|Втората балканска војна]]. Според Карнегиевата анкета, причини за започнување на Првата балканска војна биле: военото и политичкото ослабување на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]], угнетувањето на христијаните, неуспешната борба на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]], противречностите помеѓу големите сили и стремежот на балканските држави за завладување на нови територии. ==Заднина== {{quote|'''Кај голем дел водечки државници во Србија ... може да се воочи убедувањето дека Ориенталното прашање не е докрај решено, и дека порано или подоцна, Турција ќе биде натерана сè повеќе да се повлекува од Балканскиот Полуостров...'''|''Фон Баир''|Извештај, 1880<ref>Извештај 55 Белград 18.10.1880&nbsp;г., 14400.</ref>}} === Берлински конгрес === {{Главна|Берлински конгрес}} [[Податотека:Bundesarchiv Bild 183-R29818, Otto von Bismarck.jpg|150px|мини|лево|Ото фон Бизмарк]] [[Податотека:Berliner kongress.jpg|thumb|350px|[[Антон фон Вернер]]. ''Берлински конгрес''.]] Некои од големите сили, особено [[Австроунгарија]], [[Британија]] и [[Франција]], не биле задоволни со содржината на [[Санстефански Договор|Санстефанскиот договор]]. Причината за незадоволството била што тие сметале дека на [[Русија]] ѝ биле дадени преголеми отстапки. Поради тоа, под закана со војна, тие го иницирале новиот мировен состанок. Конгресот имал за цел да изврши ревизија на Санстефанскиот договор и да го спречи ширењето на руското влијание на Балканот. Исцрпени од претходната меѓусебна војна, Турција и Русија прифатиле одржување на нов мировен конгрес, кој го организирала Германија на чело со [[Ото фон Бизмарк]]<ref>Krasner, Stephen D. (1999). „Sovereignty: Organized Hypocrisy“. Princeton University Press. стр. 165. ISBN 069100711X.</ref>. На Конгресот било одлучено: на Отоманското Царство да ѝ бидат вратени [[Македонија]] и [[Одринска Тракија]], а територијата на [[Бугарија]] е околу трипати намалена од предвидената во Санстефанскиот договор. Од остатокот од територијата на [[Санстефанска Бугарија]], односно [[Источна Румелија]] потпаднала под турска власт и се здобила со статус на автономна област; [[Србија]], [[Црна Гора]] и [[Романија]] да добијат независност; Бугарија добила статус на вазално кнежевство во рамките на Отоманското Царство; [[Босна и Херцеговина]] ѝ била доделена на [[Австроунгарија]]. По Берлинскиот конгрес, Солсбери, Роберт Гаскон-Сесил истакнал: {{Цитат|'''Треба повторно да го воспоставиме неодржливото турско управување со јужниот Балкан. Иако ова е чисто одложување на крајот. Не останала виталност (б.н животна сила) повеќе во нив...'''<ref>Taylor, A. J. P. (1954). The Struggle for Mastery in Europe 1848–1918. Oxford University Press. p. 253.</ref>}} На овој начин моќта на [[Отоманското Царство]] во Европа и Азија била значително намалена. Влијанието на [[Руското Царство]] на Балканот исто така се намалило за сметка на зголеменото влијание на Австроунгарија. Иако била основа за стекнување на државен суверенитет на некои од балканските држави, оваа територијална поделба на Балканот не ги решила сите прашања и аспирации, туку испровоцирала понатамошни тензии кои кулминирале со [[Балканските војни]], а подоцна и [[Првата светска војна]]. ===Источно прашање=== {{Главна|Источно прашање}} Во текот на [[19 век]], големите сили имале различни погледи за решавање на т.н. „Источно прашање“ и интегритетот на [[Отоманското Царство]]. [[Руското Царство]] се стремело да воспостави контрола над [[Босфорот]] и преку него да си обезбеди излез на [[Средоземно Море|Средоземното Море]], руската влада водела [[Панславизам|пансловенски]] надворешна политика и ги поддржувала [[Бугарија]] и [[Србија]]. [[Велика Британија]] од своја страна сакала да го спречи [[Руското Царство]] да излезе на [[Средоземно Море|Средоземното Море]] и залагала за зачувување на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]] и ''статус кво''. Еден француски историчар во 1898 година истакнал: {{Цитат|'''Источното прашање долго било ограничено на односите помеѓу Османлиското Царство и христијанските европски земји. И не можело да биде поинаку бидејќи единствените проблеми со кој европските политичари се соочувале биле независноста на дунавските кнежевства или независноста на Грција, војната помеѓу Русија и Турција околу превласта во Црното Море, автономијата на Египет, Внатрешната организација и административните реформи на Османлиското Царство под европско влијание, дипломатските односи помеѓу христијанските сили и султанот...'''}} [[Австроунгарија]] имала агресивна политика кон [[Балканот]]. Откако [[Хабсбуршка династија|Хабсбурзите]] ја изгубиле [[Италија]], ''Монархијата'' немала основа за создавање на колнијално царство, [[Австроунгарија]] реално можела територијално да се прошири само на [[Балканскиот Полуостров]], нивна стратрешка цел е освојување на [[Солун]] и излегување на [[Егејско Море|Егејското Море]]. Од тактички причини, [[Хабсбуршка династија|Хабсбурзите]] се залагале за зачувување на [[Отоманското Царство]] со цел добивање на време за остварување на своите планови. Една од главните цели на [[Италија]] е да недозволи некоја од големите сили да добие пристап на [[Јадранското Море]]. [[Германско Царство|Германија]] се стремело за зачувување на суверенитетот и инегритетот на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]] со цела да ја претвори во своја колонија. === Македонско прашање === {{Главна|Македонско прашање}} [[Податотека:Ferdinand of Bulgaria.jpg|Фердинанд I|мини|лево|150п]] [[Податотека:Makedonien ethnisch (1892).JPG|thumb|350п|десно|Македонското население според австриска статистика]] Кон крајот на 19 и почетоко на 20 век, особено било актуелно [[Македонско прашање|Македонското прашање]] околу кое се кршеле копјата на балканските држави. [[Бугарија]], [[Србија]] и [[Грција]] имале свои [[Странски пропаганди во Македонија|пропаганди на територијата на Македонија]] со цел да биле придобијат што повеќе т.н. „национални приврзаници“ кои би се искористиле како „внатрешни сојузници“ и оправдувачки фактор за територијалните претензии на балканските држави кои ги имале кон Македонија. Покрај пропагандната дејснот, била водена и жива дипломатска активност по ова прашање. {{Цитат|'''Грчкиот премиер Трикупис во 1899 година повеќе мислел на грчко-турска војна, отколку на балкански сојуз. Според него, грчки соперник на Грција во Македонија била Бугарија. Тој сметал дека расплетот на македонското прашање ќе дојде по една голема војна по 3, 5 или 8 години. Трикупис сметал дека Македонија ќе биде грчка или бугарска, зависно од победникот во војната. Доколку победат Бугарите, ќе успеат да го словенизираат населението до Тесалија. Ако победи Грција, ќе ги направи сите Грци до Источна Румелија.'''<ref name="Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт">Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт...</ref>}} На [[6 април]] [[1896]] година, штотуку признатиот бугарски кнез [[Фердинанд I]] се сретнал со српскиот дипломатски претставник [[Владан Ѓорѓевиќ]]. Фердинанд ја истакнал потребата од [[српско-бугарски односи|српско-бугарско зближување]] за што главен проблем претставувале нивните спротивставени интереси во Македонија. Во разговорот, Фердинанд потенцирал дека додека [[Срби]]те и [[Бугари]]те се расправале за ''раженот'', ''зајакот сè уште бил во шума''. Во контекст на тоа Фердинанд истакнал: {{Цитат|'''Во Македонија, главната маса од населението ниту се Бугари, ниту Срби, туку Словени и христијани, кои зборуваат јазик подеднакво далечен или ако сакате подеднакво близок на српскиот и на бугарскиот јазик, но, јазик, кој е посебен дијалект, ако не и посебен јазик. Наместо да се караме околу тоа, дали тој е дијалект на српскиот или бугарскиот јазик, ние треба заеднички да работиме и тоа овде (Цариград б.н) кај нашиот заеднички татко Султанот, за да им даде на своите верни поданици во Македонија такви реформи кои ќе им осигураат човечки живот и културен развиток... Ако тоа се реши, културата на Македонците ќе го реши прашањето кое што никоја сила не може да го реши, па дури ако Србите и Бугарите поради тоа ја фрлаат на коцка својата државна егзистенција'''<ref name="AMF CARI">'' Државен архив на Репубилка Македонија (ДАРМ), ф. Политичко Одделени (ПО), мф.446, Пов. Но. 228, Цариград, 26. III 1896.''</ref>}} Тој понудил формирање на сојуз во кој, според него, требало да влезат [[Бугарија]], [[Србија]] и [[Црна Гора]], но бил против влегувањето на [[Грција]], сметајќи дека таа сака да го искористи српско-бугарскиот антагонизам и да приграби голем дел од [[Македонија]]. На [[1 март]] [[1897]] г. во [[Софија]] пристигнал српскиот крал со својата делегација. Два дена подоцна бил потпишан договорот меѓу кралството Србија и кнежевството Бугарија, а договорот предвидувал: :''1) Двете влади договорно да ги разгледуваат прашањата од заеднички интерес на српскиот и бугарскиот народ во Османлиското Царство'' :''2) Ниедна од договорните страни, без претходна согласност на другата, да не презема ништо на политички и воен план што ќе го наруши постојното статус кво'' :''3) Додека заемно не се утврдат српските и бугарските интерси на национален, црковен и просветен план во Отоманското Царство, двете страни да не си пречат, туку заемно да си помагаат'' :''4) Со спогодбата да се запознае кнезот на Црна Гора и да се покани и тој да пристапи''<ref name="Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт">Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт...</ref> По потпишувањето на договорот, [[Србија]] постојано барала поделба на [[Македонија]] 50:50 и, според [[Белград]], териториите западно од реката [[Вардар]] требало да ѝ припаднат на [[Србија]] заедно со [[Скопје]] и [[Куманово]], а источно од [[Вардар]] на [[Бугарија]], додека [[Солун]] требало да се наоѓа под заедничка управа. Меѓутоа, српско-бугарските односи биле влошени поради бугарскиот трговски аген [[Димитар Ризов]] од [[Скопје]]. Во почетокот на 1899 година, [[Владан Ѓорѓевиќ]] во Париз имал средба со бугарскиот дипломатски претставник каде јасно истакнал дека Македонското прашање за Србија претставува ''борба за живот или смрт''. Тој исткнал дека ако Србија и Бугарија не се договорат околу [[Македонија]], тогаш Србите ќе си го земат она што им припаѓа. Овој став, од страна на [[Александар Обреновиќ]] му бил презентиран и на Шишманов, бугарскиот дипломатски претставник во [[Белград]]. Набргу потоа, Шишманов имал аудиенција кај Милан. Во текот на средбата, Милан истакнал: {{Цитат|'''Македонците лесно може да се амалгамираат со бугарскиот или српскиот елемент, бидејќи разликата меѓу двата јазика била многу мала... во Македонија можело да се сретнат чисти Срби или Бугари, но тие биле толку малку што не можат да го определат карактерот на Македонија, која од своја страна била словенска земја, ниту бугарска, ниту српска... Македонија требало да се подели помеѓу Бугарија и Србија.'''<ref>Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт, Македонското револуционерно националноослободително движење во Солунскиот вилает 1893-1903, Скопје, 2003.</ref>}} Поради развојот на македонското револуционерно националноослободително движење кон крајот на 19 и почетокот на [[XX век]] грчката влада во [[Атина]] сметала дека нејзините интереси во Македонија се згрозени, отука Грците искажале готовност во помагање на Османлиите за уништување на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]]. Во 1900 година, овој став во [[Цариград]] бил изнесен од Маврокордатис пред османлиските власти. Од своја страна грчкиот конзул во престолнината на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]], Евгенијадис сметал дека Македонија треба да остане под османска власт сè додека грцизмот не успее таму да ја заземе власта. Во [[1903]] г., поради случувањата во [[Македонија]] дошло до влошување на односите меѓу [[Бугарија]] и останатите балкански држави. Францускиот амбасадор во [[Лондон]] - Кабон, по средбата со српскиот крал и романскиот дипломатски претставник, истакнал: {{Цитат|'''Романија, Србија и Грција имале желба да ја видат Бугарија на колена пред султанот, исто како што балканските земји сакале да ја видат Грција во една грчко-турска војна... христијанските народи на Балканот биле подготвени да се уништат меѓу себе, поради што прифаќале соработка со неверникот'''}} Српскиот крал на средбата со Кабон се искажал: ''против сите опции за Македонија. Против делење, против автономија, бидејќи не сакал да види реприза на Источна Румелија и против реформи спроведени од страна на големите сили... да види војна меѓу Бугарија и Турција, со што Бугарија би добила една лекција за наредните 25 години да не помисли да се меша во Македонија''. Во текот на [[Илинденско востание|Илинденското востание]], црногорскиот кнез [[Никола Петровиќ Његош|Никола]] имал средба со бугарскиот дипломатски претставник во [[Цетиње]]. На оваа средба, кнезот истакнал дека [[Црна Гора]] може да покрене 50.000 војници против [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]], а [[Србија]], [[Бугарија]] и [[Црна Гора]] би можеле заедно да изведат 500.000 војници. Меѓу другото, кнезот сметал на руска, англиска и италијанска помош и така би го решиле [[Македонско прашање|македонското прашање]] со делба или автономија. Во текот на [[1903]] г. дошло до затегнување на турско-бугарската граница. За да се нормализираат односите, во [[октомври]] [[1903]] г., во [[Цариград]] бил испратен [[Григор Начовиќ]]. Под притисок на големите сили, двете држави започнале преговори, а Фердинанд, под притисок на [[Германија]], се откажал од барањето за спроведување на реформи во [[Одринско]]. Од овие преговори произлегла [[Бугарско-турска спогодба]] од [[1904]] г. По [[Илинденско востание|Илинденското востание]] било евинденто дека македонскиот народ предводен од [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] тргнал по свој сопствен пат кој не се вклопувал во визиите на балканските држави за иднината на Македонија. Отука тие ја засилиле вооружената пропагандна и започнала т.н [[Борба за Македонија]] која траела сè до [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]]. Овој конфликт е кулминацијата од дејствувањето на трите поголеми пропаганди во [[Македонија]], кој работеле за остварување на националистичките планови на нивните држави, а од другата страна била [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]], таа се залагала за самостојно работење и борба за извојување на човекови права и [[слобода]] преку едно внатрешно востание. Врховистичките, грчките и српските чети ја имале поддршката на [[Бугарија]], [[Грција]] и [[Србија]], а грчките чети, поради отворениот Турцизам, ја имаале наклонетоста и на самата [[Отоманско Царство|Империја]], но андартите често се откажувале од помошта на османлиската војска и се здружувале со четите на [[Српско четничко движење|Српското четничко движење]]. На територијата на [[Македонија]] грчките чети се судрувале и со [[Власи]]те кај кој била силна романската пропаганда како и со дејците на албанското националноослободително движење. Во текот на [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]] во [[Македонија]], според турските извори, имало околу 110 чети на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]], 80 андартски чети, 20 српски и 8 влашки чети. === Босанска криза === {{Главна|Босанска криза}} Во [[1908]] г., австрискиот министер [[Алојз Лекс фон Ерентал]] ја анектирал [[Босна и Херцеговина]]. Оваа област, врз основа на [[Берлински конгрес|Берлинскиот конгрес]], била под австриски мандат, но формално-правно таа сè уште била дел од [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]]<ref>[http://92.55.94.23/learn/docs/9525f834-88d6-48c1-af92-ce14e030bcbc.pdf THE BALKAN WARS 1912–1913]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Областа била анектирана без консултации со останатите големи сили. Франц Јосиф I во царска прокламација од 7 октомври 1908 истакнал: {{Цитат|'''Кога пред едно поколение Нашата Војска ја прекорачи Вашата земја, дедено ви е Вам уверување, дека не дошле како душмани, туку како Ваши пријатели со цврста волја, да ги отстранат сите зла, кои Вашата татковина со години тешко ја притискале. Овие зборови, дадени Вам во оној сериозен момент, чесно е одржана. Нашат влада отсекогаш сериозно се трудела во мир и законитост внимателно да работи, а на Вашата татковина да ѝ донесе среќна иднина...'''<ref>Иван Божић, Сима Ћирковић, Милорад Екмечић, Владимир Дедијер, Историја Југославије, Просвета, Београд 1972. — скуп слика између страна 368-369. Чланак написан на основу факсимила објављене прокламације.</ref>}} Кралството [[Србија]] од стратешки интереси имала територијални претензии кон оваа област. [[Србија]] извршила мобилизација и ја повикала [[Русија]] на помош, [[Австроунгарија]] се обратила кон [[Германија]]. Со тоа е создала првата криза која ја тресела [[Европа]] во почетокот на [[XX век]]. [[Русија]] била подготвена да влезе во војна, но под влијание на [[Франција]] се откажала од таквата намера. Во целата криза била вовлечена [[Бугарија]] и кнезот Фердинанд. На [[Австроунгарија]] ѝ бил потребен сојузник на [[Балкан]]от, кој би ја неутрализирал [[Србија]] во евентуална војна и [[Виена]] го избрала Фердинанд. Неколку дена пред самата анексија, во [[Виена]] биле водени тајни преговори меѓу [[Фердинанд I|Фердинанд]] и [[Франц Јосиф]]. Кнезот прифатил да биде австриски сојузник, под услов да се прогласи за цар и [[Бугарија]] да стане независна држава<ref>Guy Gauthier, Les Aigles at les Lions, Histoire des monarchies balkaniques, Éditions France-Empire, 1996.</ref>. Условите биле прифатени. По извршената анексија, Србија своите територијални апетити можела да ги задоволи само кон југ ([[Македонија]]) и југозапад ([[Албанија]]). ===Албанско национално движење=== {{Главна|Албанско национално движење}} [[Податотека:Hasan Pristina.jpg|150px|мини|лево|Хасан Приштина]] [[Податотека:League of Prizren Map.png|мини|300x300пкс|Териториите предвидени за обединување во автономен Албански вилает во рамките на Османлиската Империја според [[Призренска лига|Призренската лига]] (1878).]] Со потпишувањето на [[Санстефански мировен договор|Санстефанскиот мировен договор]] било предвидено еден дел од предели во кои живеело албанско население да им се отстапи на [[Бугарија]], [[Србија]] и [[Црна Гора]]. По [[Берлинскиот конгрес]] дошло до појава на албанското национално движење. Во цела Албанија биле организирани масовни протести. Против овој договор биле и големите сили и затоа решиле да направат исправка на Берлинскиот конгрес. Во ваква напната состојба во Албанија се барала организација на сите сили за одбрана на албанските етнички области од распарчување. За таа цел се јавила потреба од создавање на единствен центар за организирање на албанските активности. На [[10 јуни (настани)|10 јуни]] 1878 година во [[Призрен]] била формирана [[Призренска лига|Албанската лига]]. Албанските патриоти мислеле дека организираното ослободително востание и прогласување на независност на Албанија е единствен начин да им се спротивстават на балканските држави и големите сили. На собранието на Лигата била донесена одлука да се известат Големите сили дека Албанскиот народ е решен да не дозволи поделба на неговата територија и дека е подготвен веднаш да преземе мерки за практично реализирање на автономија на Албанија и соединување на вилаети каде што живееле Албанци. По предавањето на [[Улцињ]] на [[Црна Гора]], [[Високата Порта]] почнала да се подготвува да ја ликвидира Призренската Лига. Албанците кои барале автономија Султанот ги прогласил за најопасни непријатели на Османлиското Царство. Во декември 1880 г. на Косово започнале албански вооружени напади против османлиската администрација. Во почетокот на 1881. г. бил организиран вонреден собир на Лигата во [[Призрен]] на кој учествувале само оние кои ја поддржувале програмата за автономија. Собирот решил да ги раздолжи од своите органи оние кои не ја поддржувале автономијата. По прочистувањето на своите редови Лигата прогласила ''Привремена влада'' на чело со [[Имер Призрени]] - претседател, а за потпретседател бил избран [[Шаип Спахиу]]. По формирањето на Привремената влада, биле формирани и редовни воени сили како и нова администрација во ослободените краишта. [[Податотека:Shkup1912.jpg|300px|мини|десно|Албанските востаници во Скопје]] Воените сили биле под команда на Сулејман Вокши. Во јануари 1881 г. силите воспоставиле контрола на Косово и на одделни региони од северозападниот дел на Македонија. Но, во април 1881 г. османлиските војски ги разбиле војските на привремената влада и извршиле невиден терор на Косово и во цела Албанија. Илјадници Албанци биле уапсени и казнети со тешка робија, меѓу нив и Абдул Фрашери, член на Привремената влада. [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]] од 1908 година, повторно ги раздвижила [[Албанци]]те. На Балканот, Албанците поради изгубените привилегии кренале две поголеми востанија<ref>[http://www.escholarship.org/editions/view?docId=ft7n39p1dn&chunk.id=introduction&toc.depth=1&toc.id=introduction&brand=ucpress Arabs and Young Turks - Ottomanism, Arabism, and Islamism in the Ottoman Empire, 1908–1918, Hasan Kayalı, UNIVERSITY OF CALIFORNIA PRESS, Berkeley · Los Angeles · London, © 1997 The Regents of the University of California]</ref><ref name=autogenerated1>[http://www.zvrk.rs/Mskola/Istorija/srpskaistorija/balkanski%20ratovi/index.htm Vladimir Ćorović, Istorija Srpskog naroda, (1885-1941), Balkanski ratovi]</ref>. Првото востание било кренато во 1910 година, а второто во јануари 1912 година. Албанците особено биле незадоволни од: ''зголемување на даноците, обврзна воена служба и разоружување на цивилното албанско население''<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://dedgjoluli.org/history1911uprising.php |title=The Highland Uprising of 1911 - Romeo Gurakuqi, University of Shkodra "Luigj Gurakuqi" - Department of History, Phoenix Shkodra 2002 |accessdate=2012-11-07 |archive-date=2011-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725223246/http://www.dedgjoluli.org/history1911uprising.php |url-status=dead }}</ref>. Првото поголемо востание кое било кренато во пролета 1910 година, било задушено од казнена младотурска експедиција предводена од Шефкет Торгут Паша. Првото востание било помогнато од [[Црна Гора]] и [[Бугарија]]. Второто востание започанло во јануари 1912 година, со пари и оружје помогнале [[Србија]] и [[Црна Гора]]<ref>[http://www.rastko.rs/cms/files/books/474e828f5a0ad СРБИЈА, ЦРНА ГОРА И КОСОВО – ПРЕГЛЕД 1878-1914]{{Мртва_врска|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Востанието било предводено од Општ вистанички комитет, а водачи на востанието биле [[Хасан Приштина]], [[Бајрам Цури]], [[Неџиб Драга]], [[Риза Бег Креизи]] и други. Најважните востанички барања биле: обединување на четирите вилаети (Косовскиот, Скадарскиот Јанискиот и Скопскиот) во еден Албански вилает<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.srpskaanalitika.com/arhiva-3-2008.html |title=Intervju Dr. Slavenka Terzića |accessdate=2012-11-07 |archive-date=2010-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100125072917/http://www.srpskaanalitika.com/arhiva-3-2008.html |url-status=dead }}</ref> и Албанците да добијат поголеми политички права во однос на неалбанското христијанско население. Востанието ја принудило [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]] да прифати спроведување на 12 од 14 барања на албанските востаници. Повторното деградација на христијанското население како граѓани од втор ред во [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]], од страна на балканските држави било искористено како еден од поводите за започнување на Првата балканска војна. == Дипломатски подотовки == {{quote|'''Од почетокот на влошувањето на кризата на Балканот следниве две точки јасно се истакнати на царското министерство: 1. Дека избувнувањето на војната на Балканот е готово неизбежно 2. Неопходно е да се стори сè за мирот во регионот, треба истовремено да се преземат мерки за локализација на војната во случај на негово избивање. Дури кога ќе бидат постигнати овие две цели, можеме да очекуваме директен контакт со виенскиот кабинет... Ако и понатаму продолжиме со проценка на овие значајнио акции, прво мора да укажеме на декларацијата за неповредливост на територијалниот статус кво и друго, мора да бидеме свесни на следните фактори: Општо е познато дека оваа декларација била нераскинливо поврзана со уште еден фактор - дека и големите сили ќе преземат одговорност за успехот на реформите. А кој ги спречи во тоа? Балканските земји. Не, тие само спроведоа истражување за значењето на договорените гаранции. Всушност било сосема спротивно. Големите сили не барале од Турција таква декларација и Турција одговорила дека нема да дозволи странска интервенција и дека сама ќе ги спроведе потребните реформи. Така што второто прашање кое се однесува на декларацијата - спроведување на реформите од страна на големите сили - останало нерешено поради Турција, која не дозволувала странска интервенција. Ова, по нашето мислење, ја поништува декларацијата за неповредливост на територијалниот статус кво, ние нема да бидеме препрека на балканските земји по ова прашање. Ако се размислува на овој начин, прашањето за статусот кво не е за нас од пресудно значење, во случај на негово кршење треба да се истакне следното: 1. Недостаток одинтерес на големите сили за територијално ширење 2. Како компезација, принцип на рамнотежа помеѓу балканските земји заоснован врз договорите кои претходеле на нивниот сојуз...'''|''Сазонов, Сергеj Димитриевич''|''Циркуларно писмо до руските претставништва во странство''<ref>Balkanski rat ili Ruska narandžasta knjiga, str. 19.-21.</ref>}} ===Улогата на Русија=== Анексијата на [[Босна и Херцеговина]] од страна на [[Австроунгарија]] бил силен удар за Србија која со доаѓањето на [[Петар I Караѓорѓевиќ|Петар Караѓорѓевиќ]] на српскиот престол, ги прекинала блиските врски со [[Виена]]. Српските националисти, во претходниот период, се надевале дека [[Босна и Херцеговина]] ќе стане дел од српската држава. Меѓутоа со анексијата таквите желби сè помалку имале реална основа. Настанала вистинска криза. Српските водачи се свртеле кон [[Руското Царство]] за помош. Меѓутоа руската влада не била во можност да ѝ помогне на Србија и српските водачи биле принудени да го изменат првобитниот став кон анексијата и да дадат уверување дека Србија: ''ќе ја смени актуелната политика кон Австроунгарија и... од сега со неа ќе живее во добрососедски односи''<ref>Barbara Jelavich, St. Petersburg and Moscow: Tsarist and Soviet Foreign Policy, 1814-1974, Bloomington: Indiana University Press, 1974, страна 266-265</ref>. Барбара Јелавич истакнува: {{Цитат|'''Дури и посеризозен бил потикот на Русија им го дала на балканските држави за започнување преговори за создавање на меѓусебен сојуз. Руската цел била да се создаде фронт против Хабсбуршката Монархија, а не да испровоцира војна или крајна поделба на османлиските области во Европа. Сепак, со активна помош на дипломатски претставници, балканските влади потпишале серија документи, што, всушност, претставувале сојузи насочени против Османлиското Царство...'''}} [[Босанска криза|Босанската криза]] била понижувачка за Србија и Русија. Од тој момент, [[Руското Царство]] ја менува својата позиција кон [[Виена]] и ја напушта политиката на соработка со [[Австроунгарија]]. Русија отогаш била подготвена да договара и да поддржува политика на повторно отворање на т.н [[Источно прашање]]. Но, Русија имала за цел да создаде фронт против [[Австроунгарија]], а не да потикне војна или поделба на османлиските провинции на Балканот. Меѓутоа, со активна поддршка на руската дипломатија, балканските држави потпишале серија на документи со кој всушност се создал [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] против [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]]. === Балкански сојуз === {{Главна|Балкански сојуз}} [[Податотека:Occupied territories in the Balkans, end of April 1913.png|350px|мини|десно|Територијалните придобивки на балканските држави по Првата балканска војна и линијата на разграничување според предвоениот таен договор меѓу Србија и Бугарија]] Содавањето на еден Балкански сојуз бил дамнешна желба. Бугаринот [[Иван Вазов]] истакнал: {{Цитат|'''Балкански сојуз е два збора за кои од целото свое срце посакувам да добијат тело и крв, и што поскоро да станат стварност. А зошто сè уште не станале стварност. За тоа има многу причини: грешки од нашата историја (и српски и бугарски), и блиски и далечни, недостаток на зрели политички мисли меѓу оние кои управуваат со судбината или со нашите две држави, склоност кон судири и соперништво типично само за Словените. Како што се гледа, има многу препреки за реализација на оваа идеја. Треба да вооружи со храброст за меѓусебни остапки, ни треба храброст за меѓусебни остапки да ги заборавиме сите себични национални интереси и да мислиме само на едно: дека и бугарскиот и српскиот народ ќе бидат слободни, моќни само во братски марш напреди во цврст политички сојуз...'''<ref>Balkanski rat u slici i riječi, br. 6, 24. feb. (9. mart) 1913.</ref>}} Обидите за создавање на сојуз помеѓу [[Бугарија]] и [[Србија]] започнале уште пред стивнувањето на [[Босанска криза|Босанската криза]], која била предизвикана од анексијата на [[Босна и Херцеговина]] од страна на [[Австроунгарија]]<ref>Стр. Димитров, стр. 300-304.</ref>. Преговорите се одолговлекувале три години (1909-1911) поради Македонија. [[Софија]] и [[Белград]] не можеле да се договорат околу поделбата на оваа османлиска провинција. [[Руското Царство]] посредува во српско-бугарските преговори и обидот за постигнување на договор, меѓутоа руските дипломати одбиле да ѝ дадат на Бугарија гаранции во случај на романски напад<ref>Стателова, стр. 407-408, 410-413.</ref>. Меѓутоа, неколку околности ги забрзуваат преговорите и ја потикнуваат војната: * Обидите на бугарската дипломатија да издејствуват од [[Цариград]] прекин на прогонството врз македонското егзархиско население, пропаднале<ref>Стателова, стр. 409-410, 422-423.</ref>. * Неуспешните обиди на бугарската дипломатија биле повод за [[Обиди за возобновување и реосновање на ВМОРО|ВМРО]] да започне борба против Младотурската власт преку терористички методи со извршување на т.н [[Магарешки атентати]]. Со атентатите и со очекуваните последици од нив се сакало да се вознемири и пробуди европското јавно мислење против Турците. * Во септември 1911 година избувнува [[Турско-италијанска војна|Турско-италијанската војна]]. Конфликтот го одвлекол вниманието и силите на [[Отоманското Царство]] од [[Балканот]] за заштита на својата провинција [[Либија]]. Релативно брзо по анексијата на Босна и Херцеговина уште една голема сила, овој пат [[Италија]], го прекршила принципот на ''статус кво'', односно зачувување на суверенитетот и интегритетот на Отоманското Царство<ref>Стателова, стр. 423-424.</ref>. * Во летото на 1912 година, албанските востаници ги освојуваат [[Косово]] и [[Скопје]]. Османлиската влада е принудена на отстапки кон албанските барањата за автономија. Можноста од албанска контрола врз Косово и Македонија, ги потикнува балканските сојузници да ги забрзаат воените подготовки и постигнување на меѓусебен договор<ref name="eld3-5">Елдъров, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 3-5] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref><ref>Карнегиева анкета, [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava1_3.html стр. 44]</ref>. На [[29 февруари (настани)|29 февруари]] 1912 година Бугарија и Србија го склучуваат [[Српско-бугарски договор]], кои во следните месеци бил зацврстен со [[Воена конвенција кон српско-бугарската спогодба|Бугарско-српска воена конвенција]] потпишан помеѓу генерал штабовите на двете држави. Одделно од Србите, владата на [[Иван Гешов]] влегла во преговори со [[Грција]], кои резултираат со [[Бугарско-грчки договор|Бугарско-грчкиот договор]] од [[16 мај (настани)|16 мај]]. Неколку дена пред почетокот на воените дејствија [[Софија]] и [[Атина]] договараат и меѓусебна воена конвенција. Во меѓувреме, во август, е постигнат Бугарско-црногорски договор<ref>Стателова, стр. 434-438, 442-443.</ref>. Кон крајот на летото на 1912 година се направени последните обиди за спречување на вооружениот конфликт. На [[25 септември (настани)|25 септември]], кога мобилизацијата на војските на балканските земји веќе е во тек, [[Австроунгарија]] и [[Руско Царство|Русија]] издаваат декларација во која ги предупредуваат дека нема да дозволат промена на границите на Балканот, и ветуваат дека ќе ги обноват напорите за реформи во Македонија. Следниот ден црногорската војска ја напаѓа Скадарската тврдина. На [[30 септември (настани)|30 септември]], Бугарија испраќа нота од името на балканските сојузници во која ја повикува османлиската влада да обезбеди во рок од шест месеци автономија на етничките малцинства во империјата. Како одговор на ова барање, Цариград им објавил војна на сојузниците на [[4 октомври (настани)|4 октомври]]<ref name="karneg46">Карнегиева анкета, [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava1_3.html стр. 45-46]</ref><ref>Георгиев, Трифонов, стр. 20-21.</ref>. Бугарија и Грција на [[5 октомври (настани)|5 октомври]] и објавиле војна на империјата, а Србија два дена подоцна<ref name="EB1-188-189"/> == Воени подготовки == {{панорама|NSRW Balkans15.jpg|900px|Османлиски војници}} {{quote|'''Балканските држави сигурно не тргнуваат во војна за да добијат нешто од ветувањата за реформи во Турција, туку со надеж дека ќе добијат политичка полна автономија за христијанските провинции или барем донекаде територијално да се прошираат... Конечниот успех на балканските држави ќе зависи секако од нивната воена подготвеност и во пронаоѓањето на заеднички интереси. Ако тој сојуз е создаден на солидни темели успехот ќе му биде сигурен, а ќе може да се спротивстави како една целина, како една власт, на сите обиди однадвор. '''|''Обзор, згребски дневен лист''|10 октомври 1912<ref>„Обзор“, који је излазио измеѓу 1860. и 1941, био један од најчитанијих дневних листова у Загребу. Кад су избили балкански ратови, уредник је био Славко Водварка.</ref>}} ===Демографски и економски потенцијал. Односот на силите=== Балканските сојузници биле мали држави, кои финансиски зависеле од големите европски земји ([[Франција]], [[Германија]], [[Австроунгарија]]), со аграрна економија (со исклучок на Грција, која била ориентирана исклучиво кон надворешната трговија) и неразвиена индустрија, неспособна да издржи долготрајна војна. Последното особено било видливо за време на војната, кога бугарската и другите сојузнички армии немаат доволно облека, муниција и сл.<ref>Балканската война 1912-1913 (ДВИ 1961), стр. 67-72.</ref> Османлиското Царство има слични економски и финансиски слабости. Империјата по бројот на населението и површината на територијатабилае надмоќна во однос на балканските држави, меѓутоа таа предност била кородирала од слабата администрација, националните судири, слабата економија и недоразвитата транспортна мрежа<ref>Балканската война 1912-1913 (ДВИ 1961), стр. 73-74.</ref>. ==== Зголемување на балканското население 1878-1912 ==== {| style="text-align:center;" class="wikitable" |- ! style="text-align: left;" | Датум на пописот ! style="text-align: left;" | [[Романија]] ! style="text-align: left;" | [[Бугарија]] ! style="text-align: left;" | [[Србија]] ! style="text-align: left;" | [[Грција]] |- |align=left|1878 - 1879 || 4.486 || || || 1.679 |- |align=left|1880 || || 2.823 || || |- |align=left|1884|| || || 1.902|| |- |align=left|1887|| ||3.154 || || |- |align=left|1889 - 1890||5.038|| || 2.162|| 2.187 |- |align=left|1892|| ||3.311|| || |- |align=left|1894||5.406 || || || 714.000 |- |align=left|1895 - 1896|| || || 2.312||2.434 |- |align=left|1899 - 1900||5.957||3.744||2.494|| |- |align=left|1905|| ||4.036 ||2.689 || |- |align=left|1907|| || || || 2.632 |- |align=left|1910|| ||4.338 || 2.912|| |- |align=left|1912||7.235<ref>Jackson-Lampe, str. 166.</ref>|| || || |- |} ==== Буџетите на балканските држави 1898-1912 ==== {| class="wikitable" |- ! align=left rowspan=2| Години ! align=left colspan=3| [[Романија]] ! align=left colspan=3| [[Бугарија]] ! align=left colspan=3| [[Србија]] ! align=left colspan=3| [[Грција]] |- align=left | '''Приходи'''|| '''Расходи''' ||'''П-Р''' || '''Приходи'''||'''Расходи''' ||'''П-Р''' || '''Приходи'''||'''Расходи''' ||'''П-Р''' || '''Приходи'''||'''Расходи''' ||'''П-Р''' |- align=right |'''1900''' ||210 ||237 ||-27 ||81 ||96 ||-15 ||75 ||84 ||-9 ||120 ||109 ||+11 |- align=right |'''1905''' ||308 || 263 || +45 ||128 ||125 ||+3 ||95 ||87 ||+8 ||130 ||116 ||+4 |- align=right |'''1910''' ||583 || 525 ||+58 ||81 ||198 ||-17 ||126 ||128 ||-2 ||175 ||141 ||+34 |- align=right |'''1911''' ||644 ||533 ||+111 ||199||181||+18 ||140||125 ||+15 ||240 ||181 ||+59<ref>Jackson-Lampe, p. 234.</ref> |} ====Човекови ресурси за време на балканските војни 1912-1913&nbsp;г.==== {| style="text-align:center;" class="wikitable" |- ! style="text-align: left;" | Страни ! style="text-align: left;" | Површина (км²) ! style="text-align: left;" | Население (1912 г.) ! style="text-align: left;" | Воени резерви |- |align=left|[[Бугарија]] || 96.345 || 4.430.000 || 714.000 |- |align=left|[[Србија]] || 48.303 || 2.910.000 || 400.000 |- |align=left|[[Грција]] || 63.211 || 2.630.000 || 300.000 |- |align=left|[[Црна Гора]] || 9.000 || 247.000 || 30.000 |- |align=left|'''[[Балкански сојуз]]''' ||'''216.859'''|| '''10.217.000''' || '''1.444.000''' |- |align=left|'''[[Османска Империја]]''' ||'''2.983.000'''<ref>Г. Георгиев, Лјудски ресурси замалја које су судјеловале у Балканском рату 1912.-1913..</ref> ||'''24.800.000''' || '''1.000.000''' |} === Мобилизција и планови на Османлиското Царство === [[Податотека:Abdullah Pasha.jpg|150px|мини|лево|Абдула Паша]]{{multiple image<!-- begin stack of images, scroll down for article --> |direction = vertical | width = 350 |image1 =Ottoman troops in retreat from Lule Burgas across the bridge at Karisdiran.jpg|caption1 =Османлиски војници <br> |image2 =Ottoman redif soldiers.jpg| caption2 =Османлиски редифи <br> |image3 =Barbaroshayreddin.jpg| caption3 =Барбароса Хајредин <br> | image4 = | caption4 =<br> }} Во моментот, кога балканските сојузници ги мобилизирале своите војници, дел од османлиските сили веќе биле мобилизирани за војната против [[Италија]]. На 10 и 12 септември, османлиската власт извршила делумна мобилизација во своите европски провинции: Тракија, Македонија, Косово и Албанија, а на 18 септември е прогласена општа мобилизација<ref>ВБТ, т. I, стр. 312-313.</ref>. На 5 октомври, кога Бугарија и Грција извршиле напад врз Османлиското Царство, во [[Лозана]] бил склучен мировен договор со [[Италија]]<ref>Encyclopedia Britannica: [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/297469/Italo-Turkish-War ''Italo-Turkish War 1911-1912'']</ref>, со што османлиските власти можеле да се фокусираат на [[Балканот]]. Пред почетокот на Првата балканска војна, османлиските власти се соочувале со голем број на проблеми и војната со Италија, а воениот судир со четирите балкански држави за многумина во империјата бил неочекуван. Изет Фуад-паша истакнува: {{Цитат|'''Никој од нашето окружување не веруваше дека ќе има војна со Бугарија, а уште помалку со останатите четири балкански државаи. Сите и секаде говореа: „Тоа е блеф.“ Сепак, веќе долго ( б.н време) беше очигледно дека овие мали земји, заедно со Русија и Австрија, не смеат да ни дадат време да еден ден да станеме особено моќни. Ако режимот на Абдул Хамид опстанеше, до војна немаше ни да дојде бидејќи политичарите на тие мали и големи сили добро знаеја дека тој режим мошне брзо ќе доведеше до резултатите за кои тие сонуваа...'''}} Османлиската врховна комада сакала да мобилизира 750.000 луѓе. Меѓутоа, поради лошата организација и проблемите во транспортот (недостиг на персонал во железницата и на товарни животни), мобилизацијата и концентрацијата на воените сили се одвивале бавно во споредба со балканските држави<ref name="erick80">Erickson, стр. 78-84.</ref>. До почетокот на воените дејствија, османската власт и команда успеале да соберат 430.000 војници со 930 топови<ref>История на Българите: Военна история, том V, стр. 417.</ref>, а според други извори - само 300.000 војници<ref>Большая советская энциклопедия: [https://web.archive.org/web/20050514201151/http://www.cultinfo.ru/fulltext/1/001/008/092/584.htm ''Балканские войны 1912-1913'']</ref>. Во текот на воените дејствија, османските сили се искачиле на 570.000 војници и 4.000 топови<ref name="въчков-93"/>. Османлискиот план за војна против балканските сојузници предвидувал: : 1) концентрација на главните сили на север против Бугарите и Србите во Тракија и Македонија; и : 2) одбранбени операции против Грција и Црна Гора, за кои биле одвоени послаби воени сили. Против бугарските сили во [[Тракија (појаснување)|Тракија]], требало да настапи '''Источната армија''' на чело со Абдула Паша. До 4 октомври оваа армија одвај броела 120.000 војници, наместо предвидените 320.000 војници според предвидениот план<ref>ВБТ, т. I, стр. 505-506.</ref>. Во оваа армија влегувале нецелосните сили на I, II, III, IV и XVII корпус, војници од ''Одринскиот утврден регион'' (шест дивизии и дополнителни сили), ''Самостојната коњаничка дивизија'' и ''Крџалискиот одред''. Според османлискиот план, до завршувањето на концентрирањето на Источната армија северозападно од [[Виза]], Одринската тврдина требало да ја заштити оваа османлиска армија од бугарските сили. Крџалискиот одред кои се состоел од две дивизии и еден полк, ја зазел реката Арда и требало да ги пресече бугарските сили од пристапот кон [[Егејското Море]] и на тој начин да ги заштити комуникациите помеѓу [[Цариград]] и [[Македонија]]. Османлискиот план за воени дејствија предвидувал опколување и странични напади врз бугарските сили меѓу Тунџели и Странџа<ref name="erick80"/>. [[Податотека:Ali Riza Pasha.jpg|150px|мини|лево|Али Риза Паша.]] Планот предвидувал доколку османлиските сили успешно се пресметаат со бугарските војски, да се преземе офанзива врз Царството Бугарија по двата брега на реката [[Марица]], освојување на Хасково и Трново со Сејмен (Симеоновград), како и потиснување на бугарската армија кон север во правец на [[Стара Планина]]<ref>ВБТ, т. I, стр. 428-429.</ref>. Меѓутоа, османлискиот план не го предвидел настапувањето на Третата бугарска армија во правец на [[Лозенград]]<ref name="erick80"/>. Против српско-бугарската офанзива во Македонија била сконцентрирана '''Вардарската армија''' на чело со [[Зеки Паша]], кој сметал дека главниот српски напад ќе биде извршен во правец на [[Врање]]. Отука, Зеки Паша ги собрал своите главни сили (V, VI и VII корпсус - вкупно околу 58.000 луѓе) за против напад во реонот [[Штип]] и [[Куманово]]. '''Струмскиот корпус''' во јачина од 28.000 војници.<ref name="vbt1-511">ВБТ, т. I, стр. 511.</ref>, трбало да изврши помошен напад во [[Кресненска Клисура|Кресненската Клисура]] против Втората сојузничка армија и на тој начин д аго обезбеди десното османлиско крило во борбите околу [[Куманово]] и [[Врање]].<ref>Erickson, стр. 173.</ref><ref>Hall, стр. 47-48.</ref> Против грчките сили требало да се спротивстави '''Јанискиот корпус''' во јачина од 22.000 војници под команда на Еасат Паша кој имал задача да ги одбрани Епир и Јужна Албанија. VIII корпус во јачина од 29.000 војници и под команда на Хасан Тахсин Паша го преградил преминот помеѓу [[Тесалија]] и [[Солун]]<ref>Erickson, стр. 214-216.</ref>. Во Северна Албанија во борбите против црногорските сили и одбраната на Скадар биле сконцентрирани 25.000 војници <ref name="vbt1-511"/>. Сите османлиски сили западно од реката [[Места]] ја формирале '''Западната армија''' под команда на [[Али Риза Паша]]<ref>Erickson, стр. 163-164.</ref>. За да се спротивстават на грчката поморска надмоќност, османлиските власти се обиделе да ги купат модерните германски оклопни крстосувачи ''Блухер'' и ''Молотке''. Меѓутоа, османлиските власти не можеле да си ја дозволата нивната висока цена и затоа се задоволиле со двата стари воени брод од класата ''Брандербург'', а двата брода биле именувани како ''Барбароса Хајредин'' и ''Тургут Реис''. Овие два брода и крстосувачите ''Хамидиие'' и ''Мисидије'' го сочинувале јадрото на Османлиската флота<ref>Erickson (2003), p. 131.</ref> до летото 1912 година, меѓутоа се наоѓале во тешка механичка состоја. Флотата имала задача да ги обезбеди османлиските комуникации во Црното, Мраморното и Егејското Море. Во почетокот на војната Отоманското Царство имала десет авиони. Два од нив се наоѓале во близината на [[Солун]], а другите осум биле стационирани во [[Сан Стефано]]<ref name="turav">Жирохов, М. [http://www.airwar.ru/history/av1ww/turk/turk.html ''Турецкая авиация в Первой Балканской войне''] (от „Уголок неба. Авиационная енциклопедия“, 24.05.2009)</ref>. === Мобилизција и планови на Балканскиот сојуз === Балканскиот сојуз мобилизација на своите војници објавил на 17-18 септември<ref name="EB1-188-189">ЕБ, т. I, стр. 188-189.</ref>. Четирите балкански држави на оружје кренеале 1,2 милиони луѓе со околу 2000 топа<ref name="въчков-93">Въчков, стр. 93.</ref>. За вкупниот број на активни војници и офицери постојат повеќе разлини бројки од 632.000<ref>Рябинин, [http://militera.lib.ru/h/ryabinin_aa/02.html стр. 147]</ref> до 750.000<ref>Encyclopaedia Britannica: [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/50300/Balkan-Wars ''Balkan Wars''] (21.04.2009)</ref>. Меѓутоа балканските држави имале проблем со транспортот на луѓе и опрема. Бугарскиот генерал [[Иван Фичев]] истакнува: {{Цитат|'''Неодамнешното истражување покажа дека нашата (б.н бугарската) железница нема да биде во состојба да одговори на војните потреби во случај на војна. Значи, нашите оперативни проекти тешко би можеле да се задоволат кога се земаат во предвит потребите за превозот за време на мобилизацијата и концентрацијата на војската на теренот. Поради краткото постоење на бугарското кралство, железницата не можела да го постигне својот полн развој и на тој начин да стане доверливо средство во одбраната на државата. Две товарни железнички пруги кои поминувале низ северена Бугарија и јужна Бугарија и трансбалканската пруга - Горна Ораховица, Трново, Стара Загора, станаа најважните пруги за воент транспорт во време на мобилизацијата. Технички гледано, нашите железнички пруги, кои биле градени исклучиво за потребите на трговијата, имаа многу недостатоци: остар нагиб, мал полупречник, мал број на станици, нема платформи за утовар на војните возови, незадоволувачки залихи на вода во најголемиот дел од железничките станици и многу мал број на скретници...'''<ref>Вълков, Г., Генерал Иван Фичев. Избрани произведения, София, 1988, Военно издателство</ref>.}} Прeдвоените договори на Бугарија, Србија и Грција предвидувале конкретни аранжмани за координација на активностите сојузниците, меѓутоа тие немале заеднички план за борбените операции, а секоја страна дејствува во зависност од потребите. Распределбата на балканските сили против империјата не била избалансирана и отука главниот товар против Турција паднал врз грбот на бугарската армија во [[Источна Тракија]]. Србите и Грците се насочиле своите војници во Западниот оперативен театар, кој поради оддалеченоста од центарот на османлиската држава е второстепен од воена гледна точка, но има огромно политичко значење, бидејќи од развојот на воените дејствија зависело кој ќе владее [[Македонија]]<ref>Криворов, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 15-16] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref>. ==== Бугарија ==== Бугарската армија била мобилизирана во втората половина на септември и броела околу 600.000 војници со 1.116 топови<ref>Крапчански, стр. 161</ref>. Редовните активните сили се состоеле од 336.000 војници и офицери, а останатите биле распоредени во волонтерски, гранични и други делови<ref>ВБТ, т. I, стр. 308-309.</ref><ref>Георгиев, Трифонов, стр. 39-41.</ref>. Од редовите на [[Македонска емиграција во Бугарија|македонската емиграција]], [[Обиди за возобновување и реосновање на ВМОРО|македонското револуционерно движење]] и бегалците од [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]] кои не биле прифатени во редовната војска, било формирано [[Македонско-одринско ополчение|Македонско-одринското доброволство]] во јачина од 14.670 души.<ref>Национално-освободителното движение на македонските и тракийските българи, том III, стр. 269-273.</ref>. Во периодот помеѓу 4-8 октомври<ref name="IBD-II-53">Георгиев, Трифонов, стр. 53.</ref> биле формирани три главни бугарски армии: * '''Прва армија''' - 67.000 војници под команда на пешадискиот генерал Васил Кутинчев - распоредена на двата брега на реката Тунџели во реонот на Казалагач, а Штабот бил сместен во [[Јамбол]]. Во нејзиниот состав влегувале три пешадиски дивизии: 1-ва под команда на генерал-мајор Стефан Тошев, 3-та (генерал-мајор Иван Сарафов) и 10-та (генерал-мајор Стојо Брадистилов)<ref name="EB1-188-189"/><ref name="vbt-II-10-11">ВБТ, т. II, стр. 10-11.</ref>. * '''Втора армија''', командант генерал-полковник Никола Иванов, во состав две пешадиски дивизии (8-ма, на чело со генерал-мајор Димитар Кирков, и 9-та на генерал-мајор Радој Сираков) Хасковскиот одред и Коњаничката зборна бригада, распоредени во реонот на [[Трново]] Сејмен-Харманли<ref name="EB1-188-189"/><ref name="vbt-II-10-11">ВБТ, т. II, стр. 10-11.</ref>. * '''Трета армија''' - над 83.000 војници, под команда на генерал-полковник Радко Димитриев - распоредена источно од [[Јамбол]], со седиште во Стралџа. Во нејзиниот состав влегувале три пешадиски дивизии: 4-та под команда на генерал-мајор [[Климент Бојаџиев]], 5-та (генерал-мајор Павел Христов) и 6-та (генерал-мајор Православ Танев)<ref name="EB1-188-189"/><ref name="vbt-II-10-11"/>. [[Податотека:Ivan Fichev.jpg|150px|мини|лево|Иван Фичев]][[Податотека:The Supreme Military Council in 1910 (Kingdom of Bulgaria).jpg|350px|мини|десно|Високиот воен совет на Бугарската армија во 1910 година. Седат во првиот ред од лево кон десно: ген. Волк Велчев, ген. Георги Агура, ген. Никола Иванов, ген. Данаил Николаев, ген.Васил Кутинчев, ген.Радко Димитриев, ген. Павел Христов; во вториот ред: ген.Иван Фичев, полк Георги Тодоров, ген. Вичо Диков, ген. Стилиjaн Ковачев, ген. Кирил Ботjов, полк Петар Марков, ген. Стефан Тошев, ген. Атанас Назламов; во третиот ред: полк Пантелеj Cenov, ген.Иван Сарафов, ген. Илија Димитриев, ген. Радован Сираков и полк. Симеон Jaнков]]. Конечниот план за бугарското офанзива во [[Одринска Тракија|Тракија]] предвидувал нанасеување на главниот удар со 1-та и 3-та армија во просторот меѓу [[Одрин]] и [[Лозенград]] со општо напредување кон [[Цариград]]. Бугарската команда сметала дека ќе постигне успех преку елементот на изненадување. Затоа армијата на Кутинчев е рапоредена напред, на еден премин на бугарско-турската граница, а војниците на Димитриев биле сместени зад позициите на Самостојната коњаничка дивизија на генералот Атанас Назламов. ''Втора армија'' имала задача да го опколи [[Едрене]] и со помош на Хасковскиот одред да удри кон Крџали. Општиот фрон кој требало да го покриваат трите бугарски армии бил со широчина ос 120 километри<ref name="EB1-188-189"/><ref>Криворов, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 12-13] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref>. За офанзивата во Западните Родопи и Пиринскиот крај бугарската команда подготвила една целосна дивизија и други делови. Родопскиот одред под команда на генерал Стилијан Ковачева, во јачина од 23.000 војници во сосотав на 2-а пешадиска дивизија, бил фокусиран врз турските сили во Тамрашкиот клин и долината на Места. Седмата рилска пешадиска дивизија во јачина од 37.000 војници под команда на генерал Георги Тодоров, кај [[Дупница]] и [[Ќустендил]] челкала наредба за офанзива по текот на долината на [[Струма]] во правец кон [[Солун]] <ref name="EB1-188-189"/><ref>Крапчански, стр. 181-182.</ref><ref>ЕБ, т. V, стр. 806.</ref>. Од [[22 септември (настани)|22 септември]], Бугарскиот генералштаб во соработка со Штабот на македонско-одринските доброволни чети започнал со префрлање на чети на османлиска територија, главно на просторот Македонија, со задача да извршуваат диверзански акции и прибирање на информации за местоположбата, бројот и составот на османлиските сили. Бројот на четите се искачил на 59. На територијата на Македонија веќе дејствувале неколку десетици чети на [[Обиди за возобновување и реосновање на ВМОРО|ВМРО]], а вкупниот број на четниците се искачил на 3.000 души<ref>Национално-освободителното движение на македонските и тракийските българи, том III, стр. 274-277.</ref>. Во октомври 1912 година бугарската борбен флота располага со наставниот команден брод „Надеж“ (тип „Авизо“ 717 т) и шест лесни торпедоносеци „Дрзки“, „Смели“, „Летечки“, „Шумни“, „Храбри“ и „Строги“ (97.5 т) - сите од француско производство<ref name="bvnamore">Балканская война на море, стр. 5-7.</ref><ref>Георги Купов, Торпилирането на крайцера „Хамидие“, стр. 6-7.</ref>. Главните бугарски пристаништа [[Варна]] и [[Бургас]] биле заштитени со подводни мини. При објавувањето на мобилизацијата на [[17 септември (настани)|17 септември]] 1912 година бугарската војска располага само со два воздушни балони („Софија 1“ и „Годар“) и еден авион („Блерио XI“)<ref>Миланов, стр. 23, 24.</ref>. Во текот на војната бројот на авионите во бугарската армија достигнува 29<ref name="bulav">Жирохов, М. [http://www.airwar.ru/history/av1ww/bulgar/bulgar.html ''Болгарская авиация в Первой Балканской войне''] (от „Уголок неба. Авиационная енциклопедия“, 24.05.2009)</ref>. Врховен командант на бугарската армија бил бугарскиот цар [[Фердинанд I|Фердинанд]], но реално со целата бугарска армија командувале помошник-командантот генерал [[Михаил Савов]] и на началникот на Генералштабот генерал [[Иван Фичев]], кои се наоѓаале во [[Стара Загора]]<ref name="sazdlalk279">Саздов, Лалков, стр. 279.</ref>. ==== Србија ==== [[Податотека:P Bojovic.jpg|150px|мини|лево|Петар Бојовиќ]] Пред самиот почеток на војната, во престолнината на [[Србија]] преовладувала општа воена атмосфера меѓу обичните граѓани и речиси сите ја посакувале војната. Србите биле заморени од неуспешните војни кои ги воделе во последните 50 години. Весникот ''Хрватско движење'' објавува: {{Цитат|'''Вчера се пренесе низ градот неповолна вест. „Мириса на мир!“ Говореа Белграѓаните, засолнувајќи го својот нос со марамче. Ако на Србинот му дадете да бира: мир или колера? - тој со своите две раце би ја зграбил колерата... Кога ќе започне војната? Сите прашуваат; тоа го знаат само ладниот ветер кои пири од македонската страна и министерските столови, кои долго во ноќта се осветлени од електричното светло, но никои од овие не сака да проговори...'''<ref>Hrvatski pokret, 9-31 oktobar 1912.</ref>}}. Српската држава мобилизира околу 366.000 луѓе со 544 топови, од кои околу 190.000 души биле во активната војска. Од овие сили биле формирани три армии и два самостојни одреда: * '''Прва српска армија''' - била сконцентрирана околу [[Врање]] (наијужниот регион на тогашна Србија, најблиску до Македонија). Таа е најсилната српска воена групација со приближно 90.000 борци. Тие формираале пет пешадиски дивизии (I Моравска, I Дунавска, I Дринска, II Дунавската и II Тимошка) и една коњаничка дивизија<ref name="vbt1-420">ВБТ, т. I, стр. 420-421, 500-501.</ref>. Главен командант бил српскиот престолонаследникот [[Александар I Караѓорѓевиќ|Александар Караѓорѓевиќ]], меѓутоа клучна улога имале генералите [[Петар Бојовиќ]] и [[Радомир Путник]]. * '''Втора сојузничка армија''' - составена од една српска (I Тимошка) и една бугарска (7-та Рилска) дивизија со вкупна јачина од 50.000 борци под команда на српскиот генерал [[Степа Степановиќ]]. Оваа армија била распоредена на територијата на Бугарија, во реонот помеѓу на [[Дупница]] и [[Ќустендил]]<ref name="vbt1-420"/>. * '''Трета српска армија''' - под команда на српскиот генерал [[Божидар Јанковиќ]] и во состав од три дивизии (I Шумадиска, I Моравска, II Дринска) и една бригада (со вкупно 60.000 војници). Оваа армија била распоредена во реонот помеѓу [[Куршумлија]] и [[Медвеѓе]]<ref name="vbt1-420"/>. * '''Ибарски одред''' - составен од I Шумадиска дивизија и други сили во вкупна јачина од 12.000 војници. Одредот бил распореден во околината на [[Кралево]] и требало да дејствува во правец кон [[Нови Пазар]] и [[Косовска Митровица]]<ref name="vbt1-420"/>. * '''Јаворски одред''' - состевен од една самостојна бригада со јачина од околу 8.000 војници. Одредот зазел уште позападни позиции, кон [[Пожега]]<ref name="vbt1-420"/>. [[Податотека:Radomir Putnik (Serbia; her people, history and aspirations, 1915).jpg|150px|мини|лево|Радомир Путник]] Српскиот врховнен командант [[Александар I Караѓорѓевиќ]], во консултации генералите [[Радомир Путник]] и [[Петар Бојовиќ]], при распоредувањето на српските сили тргнал од претпоставката дека Османлиите во почетокот ќе применат пасивна одбрана на своите албански и македонски територии, било оценето дека најдобрата одбранбена линија се протегала на потегот [[Врање]]-[[Куманово]]-[[Штип]], според српскиот план за дејствување кон оваа одбранбена линија требало да тргне ''Првата српска армија''. ''Втората сојузничка армија'' имала задача да ја обиколи оваа линија од запад преку [[Крива Паланка]] и [[Кочани]], a ''Трета српска армија'' требала да дејствува на североисток кон [[Приштина]] и [[Скопје]]. ''Ибарскиот одред'' требало да навлезе во [[Косово]], додека пак ''Јаворски одред'' требало да остане на својата позиција и да дејствува во случај ако [[Австроунгарија]] се вмеша во војната, подцна овој одред се вклучил во воените операции на територијата на [[Новопазарски санџак|Новопазарскиот санџак]].<ref name="vbt1-420"/><ref>Криворов, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 13-14] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref>. Српската воена авијација се состоела од само четири авиони кои своите воени дејствија ги започнале во последните денови на војната, при опсадата на [[Скадар]]<ref name="serbav">Жирохов, М. [http://www.airwar.ru/history/av1ww/serbia/serbia.html ''Сербская авиация в Первой Балканской войне''] (от „Уголок неба. Авиационная енциклопедия“, 24.05.2009)</ref>. Пред официјалното влегување на [[Србија]] во војната повторно биле активирани силите на распуштениот [[Српски комитет на четничка акција]] чии чети долги години воделе борби со [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] во т.н [[Борба за Македонија]]. Две недели пред преминувањето на границата од страна на српската регуларна армија, на територијата на Македонија биле активни повеќе српски четнички сили. Четничките сили го запоседнале [[Козјак (планина)|Козјак]] и со паралата ослободување и проторување на Османлиите, успеале да ги покренат речиси сите козјачки села во борбата против [[Османлиското Царство]]. Биле активирани повеќе познати војводи и четници, меѓу нив биле: [[Јован Грковиќ Гапон]], војводата [[Доксим Михаиловиќ]] од [[Галичник]], [[Спасе Павлов-Гарда]], [[Јован Довезенски]], [[Василие Трбиќ]], [[Јован Бабунски]], [[Јован Долгач]] и други. ==== Грција ==== [[Податотека:Constantineiofgreece.jpg|150px|мини|лево|Грчкиот престолонаследник Константин]] Грчката држава пред почетокот на војната имала на располагање 125.000 војници, а од овие копнени сили биле формирани две армии. * '''Тесалиска армија''' (околу 100.000 борци на чело со грчкиот престолонаследник [[Константин I (крал на Грција)|Константин]]). Оваа воена групација била распоредена околу градот [[Лариса]], со задача - освојување на [[Солун]] преку јужна Македонија. * '''Епирска армија''' (13.000 војници на чело со генералот Константинос Сапундзакис), со задача - офанзива во [[Епир]] и [[Албанија|јужна Албанија]]<ref>Erickson, стр. 216; Hall, стр. 59.</ref>. Двете воени групаци заедно имале околу 250 топа<ref name="въчков-93"/><ref name="IBTrud418">История на българите, том V: Военна история, стр. 418.</ref>. Во последната фаза од војната, бројот на грчките војници се искачил на 215.000 души<ref>Карнегиева анкета [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/prilozhenie_Ib.htm стр. 366]</ref>. ''Тесалиската армија'' имала четири авиони. Во 1911-1912 година, грчката држава повторно ги активирала своите андартските чети кои се бореле против [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] во т.н [[Борба за Македонија]]. Кон крајот на август 1912 година во [[Македонија]] влегле андартските вооружени чети на [[Михаил Анагностакос]], [[Панајотис Пападзанетеас]], Александрос Занас и многу други. Нивната активност била насочена во околината на [[Солун]] и [[Халкидик]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.scribd.com/doc/49281820/The-Macedonian-Struggle-1903-1912-by-Basil-K-Gounaris |title=The Macedonian Struggle1903-1912.Pavingthe Way fortheLiberation Basil K. Gounari |accessdate=2012-12-01 |archive-date=2016-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307110559/https://www.scribd.com/doc/49281820/The-Macedonian-Struggle-1903-1912-by-Basil-K-Gounaris |url-status=dead }}</ref>. Со формирањето на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] и почетокот на Првата балканска војна, андартските чети активно се вклучиле ја помагале офанзивата на сојузничките армии. Меѓутоа, [[Грција]] била особено важен фактор на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]], поради релативно моќната морнарица. [[Бугарско-грчка воена конвенција|Бугарско-грчката воена конвенција]] од [[22 септември (настани)|22 септември]] 1912 година предвидувала, грчката флота на чело со адмиралот [[Павлос Кунтуриотис]]) да го спречи прееминувањето на османлиските војници од [[Мала Азија]] на [[Балканот]] преку [[Егејското Море]]<ref>Фуракис, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 17-18] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref>. Грчката флота била поделена на две воени групации и една помошна, односно разузунувачка: [[Податотека:Averof Today2.jpg|350px|мини|десно|Грчкиот крстосувач - „Авероф“]] * '''Егејска флота''' : ''Воени бродови'' : 4 (Авероф, Спетсаи, Рибар, Хидра) : ''Уништувачи'' : 10 (Стрела, Безел, Ника, Наукратис, Војвода, Нова генерација, Аспис, Бура, Молња, Копје) : ''Разузунувачи'': 4 (Лав, Пантер, Орел и Сокол) : ''Торпедни чамци'': 5 (11, 12, 14, 15, 16) : ''Подморници'': 1 (Делфин) : ''Хидроавиони'': 1<ref name="grav">Жирохов, М. [http://www.airwar.ru/history/av1ww/greece/greece.html ''Греческая авиация в Первой Балканской войне''] (от „Уголок неба. Авиационная енциклопедия“, 24.05.2009)</ref> : ''Mинери'': 1 (Марс) * '''Јонска флота''' : ''Парни воени бродови со артилерија'' 2: (Актион, Амвракија) : ''Парни корвети'': 4 (Αλφειός, Αχελώος, Πηνειός, Ευρώτας) : ''Mали воени бродови'' (Топовници): 3 (Α, Β, Δ) * '''Крстосувачка ескадрила''' :''Запленети бродови'': :: ''Комерцијални бродови'': 5 (Хесперија, Микале, Македонија, Атина, Аркадија) ::''Помошни бродови'': 3 (Αιγιαλεία, Μονεμβασία, Ναυπλία) ==== Црна Гора ==== [[Податотека:Skadar predaja zastave.jpg|мини|Предавање на Отоманското знаме на црногорскиот крал Никола I, во Скадар, 1913 година]] Во почетокот на војната, [[Црна Гора]] имала 30.000 војници и 140 топови<ref name="EB1-188-189"/>. Малку подоцна кон нив се приклучиле и околу 4.500 доброволци од [[Босна]], [[Херцеговина]] и други области на [[Австроунгарија]], населени со словенско население. Главната цел на црногорската армија е освојување [[Скадар]], со што би се обезбедила доминацијата на Црна Гора во северна [[Албанија]]<ref>Hall, стр. 55, 57.</ref>. За таа цел се определени три девизии со јачина од 22.000 војници (од вкупно четири дивизии) кои требало да ја нападнат главната тврдина преку северниот и јужниот брег на [[Скадарско Езеро|Скадарското Езеро]]. Четвртата дивизија и една бригада требало да дејствуваат кон [[Новопазарски санџак|Новопазарскиот санџак]] кои територијално ги одвојувал Црна Гора и Србија. Главен командант бил црногорскиот крал [[Никола I Петровиќ]], меѓутоа вистинската команда се наоѓала во рацете на началникот на црногорскиот генералштаб-генерал Лазаровиќ<ref>ВБТ, т. I, стр. 422-423.</ref><ref name="krivor1415">Криворов, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 14-15] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref>. === Воружување === [[Податотека:1626 - Salzburg - Festung Hohensalzburg - Repetier.JPG|200px|мини|лево]] [[Податотека:Mannlicher schoennauer 1903-14.jpg|мини|десно|350п|Mанлихерка]] Главно пешадиско оружје во Првата балканска војна била австриската пушка „Манлихер“ во неколку варијанти (во бугарската армија - примероци од 1888 и 1895 година], во грчката - „Манлихер-Шонауер“) и германската „Маузер“ (во османлиската и српската армија) Масовно била користена и Мартинката („Хенри-Мартин“) од страна на османлиските сили, а бугарските и српските војници ја користеле и „Берданката“, како и други модели со калибар меѓу 6,5 и 7,62 мм. Коњаницата била вооружена со карабини „Манлихер“ и „Маузер“. Балканските и османлиските војски биле вооружени и со тешки митралези „Максим“ (232 парчиња во бугарската армија), „Хочкис“ (420 османлиската армија), „Норденфелд“ и други модели. Артилеријата на завојуваните страни била произведена од француската фирма „Шнајдер“ и германската „Круп“. Во годините пред војната, „Шнајдер“ ги снабдува Бугарија, Србија и Грција со модерни полски и планински топови, главно во калибар 75-мм. (Во периодот 1897-1907 година трошоците на Бугарија за Шнајдеровото оружје се трипати поголеми отколку за германското и австриското. Меѓутоа најголемиот дел од артилеријата на балканските сојузници се состола од застарени топови. Истото важи и за османлиската армија, но по 1908 година, таа успева да набави над 800 модерни топови од фирмата „Круп“ (75 и 105-мм). == Воени дејствија до првото примирје (октомври - ноември 1912)== {{Triple image|center|Bulgarian Czar Ferdinand at Adrianople.jpg|320|Ac.balkanwar.jpg|320|Serbian and Montenegrin officers in Đakovica, 1913.jpg|320|Царот Фердинанд кај Одрин|Загинати бугарски војници во Одринско|Српски и црногорски офицери во Ѓаковица}} {{quote|'''На петти октомври беше одржана сеопшта молитва. Фердинанд ја прочита прокламацијата за објавувањето на војната, а Методије Кусевич, митрополит на Стара Загора, одржа говор. Се сеќавам на тие моменти како некој сон. Додека излегувавме од црквата, бевме длабоко погодени, но и понесени од воодушевувањето дека ќе победиме. Упорната борба за време на препородот која секогаш била хрбара и успешна - последниот пример е обединувањето на Источна Румелија и Кнежсетсвото Бугарија во 1885. - кое му донесе на бугарскиот народ огромна самодоверба, можам да кажам дури и нова вера во националниот оптимизам. Од друга страна, Шејново, Шипка и Сливница покажаа дека Бугарите останале неослабени и ја покажаа храброста по која нивните предци со векови биле познати. Пред себеси имавме силен непријател, меѓутоа ја потценивме неговата сила. Чудно, после пет векови под турски јарем, сега, откако владеевме со Турците во Бугрија само триесет и четири години, ги потценивме. Во Бугарија беше омилена приказната дека Турција е држава на умирање. Во печатот, султанот секогаш беше прикажуван како болен со повез околу окото. Во војската многу Бугари на вежбите во стрелање од пушка, пукаа во мета која имаше облик на кукла со фес на главата за да се уверат себеси дека султанот е донапред одредена жртва... '''|''Симеон Радев''|Тоа, што го видов}} [[Податотека:Politika announces the beginning of the First Balkan War, 26 September 1912.png|мини|[[Политика (весник)|''Политика'']] од 26 септември 1912 година го објавува почетокот на Балканската војна.]] Војната започнала на 8 октомври 1912 година (25 септември по стар стил), кога Кралството Црна Гора прво меѓу членките на Балканскиот сојуз му објавило војна на Османлиското Царство. Истиот ден црногорските сили започнале воени дејства со напад на османлиските позиции кај [[Скадар]]. Црна Гора го направила овој чекор во согласност со претходните договори во рамките на Балканскиот сојуз. Останатите сојузници — Бугарија, Србија и Грција — не објавиле веднаш војна. На 13 октомври тие упатиле заеднички ултиматум до Високата порта, барајќи широки реформи и автономија за христијанското население во европскиот дел на Османлиското Царство. По одбивањето на ултиматумот, на 17 октомври Бугарија и Србија објавиле војна, а следниот ден (18 октомври) тоа го сторила и Грција. Географските одлики и воено стратешките одлуки на противниците довеле до формирање на неколку театри на воените дејствија во периметар меѓу [[Цариград]], [[Варна]], [[Скадар]] и [[Арта]] (на Јонско Море). Обидите на османлиската воена команда да се стекне со стратегиска иницијатива во првите денови на војната не успеала, поради иницијативата ја диктирале балканските сојузници. Бугарската армија својот главен удар го нанесува во [[Источна Тракија]]. Бугарските и османлиските сили имале помали судири во [[Родопи]]те и Западна Тракија. Грчката и бугарската војска започанле со свое настапување кон [[Солун]], односно од север, по течението на реката [[Струма]] и од југ преку долината на [[Бистрица]]. Овие операции се поддржани од грчката флота во [[Егејското Море]]. Главниот дел од српската армија навлегува во [[Македонија]], оној дел кој подоцна ќе биде познат како [[Вардарска Македонија]]. Заедно со Црногорците, српските сили ги освоиле [[Санџак]] и [[Косово]] и си пробиле пат низ северна [[Албанија]]. Во [[Епир]], грчките и османлиските сили се бореле за тврдината [[Јанина]]. === Настапување на бугарските сили во Источна Тракија === Во [[Источна Тракија]], од почетокот на октомври па сè до затишјето на воените дејствија во ноември, помеѓу бугарските и османлиските војници се воделе три големи борби. Во текот на Лозенградската операција, 9-10 октомври, Источната османлиска армија на чело со Абдула Паша од [[Одрин]] и [[Лозенград]] започанала да настапува во правец на север. Абдул Паша испратил проглас во кој истакнал: {{Цитат|'''Браќа по оружје и земјаци, одлучивме да го поразиме непријателот кој гази по светата замја на нашата татковина. Утрешниот и задутрешниот ден ќе бидат најсветите деннови на Бајрам за секој муслиманин. Конечниот пораз на непријателите кои толку години ја вознемируваат нашата земја и нашиот народ, и не ги оставаат во мир нашите браќа кои во Бугарија, мора да се смета за света должност на секој муслиманин. Затоа секој офицер и секој братски војник треба да се бори до крај за спас на нашата татковина во која секоја стапка е натопена со крв нашите предсти. Спасот на нашата татковина и на нашиот народ ќе зависат од храброста и одлучноста која што вие ќе ја прикажете во следните два дена. Мој храбри и непоколебливи пријатели! Верувам дека желбата за освета која ја чувствувате во своите срца ќе биде гаранција дека ќе ја исполните својата должност... Напред, драги мои деца! Запамтете дека ве чека среќа на земјата и рај после смрта. Со нас е Алах како и мухамедовиот дух и молитвите на калифата земски - нашиот драг султан.'''<ref>В. Георгиев – Ст. Трифонов</ref>}} [[Податотека:First Balkan war.png|350px|мини|десно|Основни правци на сојузничката офанзива]] Но Источната османлиска армија не успеала да стигне до турско - бугарската границата кога Првата бугарска армија го одбила нападот и го блокира Одринскиот гранизон. Десното османлиско крило паднало под притисокот на Третата бугарска армија која извршила маневар кај [[Странџа]] и се нашла зад позициите на Источната османлиска армија. Главните борби се воделе кај селата Муратчал и Кајпа, Гечкинли, Селиолу, Ескиполос, Петра и Ериклер. Турските војнци почанле да ги напуштаат воените редови, а на 11 октомври, без борба бугарските сили ги окупирале [[Лозенград]].<ref name="peichev_224">Пейчев, стр. 224.</ref><ref>Атанасов, стр. 128.</ref><ref name="markov1.2">Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_1_2.html 1.2. Преломната изненада Лозенград]</ref> По освојувањето на Лозенград, бугарските сили не го продолжиле своето дејствување против непријателот кој се повлекувал. Оваа постапка им овозможила на османлиските сили да се реорганизираат и зад реката Караагач, која го попречувала патот кон [[Цариград]], да довлечкаат засилување. Новоформираната Прва источна армија ја зазела областа околу [[Лулебургаз]], а Втората источна армија се разместила во околината на [[Бунархисар]]. [[Податотека:Bulgarian light artillery - Balkan War.jpg|350px|мини|десно|Бугарска лесна артилерија]] На 15 октомври, овие османлиски армии се судриле со Третата бугарска армија, која подоцна била поддржана од Првата бугарска армија. Борбата продолќила во следните шест дена со променлив успех од двете страни. Од двете страни имало повеќе од 40.000 загинати и ранети војници. Под команда на бугарскиот генерал Ратко Димитриев, бугарските сили постигнале решавачки успех со пробивот на центарот на османлиската одбрана.<ref name="sazdlalk279"/><ref name="markov1.3">Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_1_3.html 1.3. Битката между Бунархисар и Люлебургаз пречупва статуквото]</ref> И по овој успех, бугарските сили повторно не започнале со гонење на Османлиите. На 24 октомври, Првата и Третата бугарска армија ја обновиле офанзивата во правец на [[Цариград]]. Два дена порано, новата османлиска влада на чело со Ќамил Паша побарала од Франција и Русија молба за посредување на примирје со Бугарија, но [[Фердинанд I]] го игнорирал османлискиот предлог, како и руското предупредување да не се напаѓа престолнината на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]].<ref>Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_1_5a.html 1.5. Високата порта моли за милост]</ref> На 4 и 5 ноември, бугарските војски ја нападнале Чаталџанската утврдена позиција која се протегала од Црното и [[Мраморното Море]] на 40 километри западно од Цариград. Бугарската иницијатива пропаднала, а од бугарска страна загинале 12.000 војници.<ref name="mark21">Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_2_1.html 2.1. Бугарска иницијатива]</ref> Во меѓувреме, на 9 и 18 октомври, бугарските сили кај [[Одрин]] ги одбиле двата обида на Османлискиот гарнизон. До средината на ноември, Втората бугарска армија целосно ја блокирала тврдината. Опсадата на Одрин траела следните четири месеци.<ref>ЕБ, т. IV, стр. 695.</ref> Успешната офанзива на бугарските сили во Тракија ја принудила османлиската воена команда да ги задржи засилувањата, кои првенствено требало да се испратат против српските и грчките сили, за одбрана на Тракија и [[Цариград]].<ref>ВБТ, т. VI, стр. 1, 4.</ref> === Српското настапување во Македонија === [[Податотека:Entry of Crown Prince Aleksandar Karađorđević in Skopje in 1912.jpg|лево|мини|Престолонаследникот [[Александар I Караѓорѓевиќ|Александар Караѓорѓевиќ]] влегува во Скопје]] На 7 октомври, Првата српска армија започнала офанзива од [[Врање]] и навлегла во [[Македонија]]<ref>ВБТ, т. VI, стр. 68.</ref>. Пред навлегувањето во Македонија, српските војници имале перцепција дека на оваа територија живеело српско населени, меѓутоа сотојбата била поинаква. Карнегиевата анкета дошла до заклучок дека: {{Цитат|'''Српскиот војник, како и грчкиот, црврсто верувал дека во Македонија ќе пронајде сонародници, луѓе кои го говорат неговиот јазик и кои ќе го поздрават со ''да живее''. Меѓутоа наишол на луѓе кои говореле поинаков јазик, кои извикувал ''ура!'' Или погрешно разбирал или ништо не разбирал. Теоријата за постоењето на српска Македонија и грчка Македонија која ја научил во младоста била погрешна. Но неговото патриотско убедување дека Македонија треба да биде грчка или српска, останало недопрено. Несомнено, Македонија за него била онаква каква што била во времето на Душан Силниот или во времето на визатинските цареви. Бугарските агитатори и активисти кај населението ја всадувале идејата дека се Бугари. Меѓутоа агитаторите треба да се протераат од земјата и таа ќе биде она што отсекогаш била, српска или грчка. Кој биле тие агитатори кои го принудиле народот да го заборави српскиот и грчкиот јазик? Најпрво, тоа биле свешениците, потоа учителите, и најпосле, револуционерните елементи кои под стариот режим основале една организација (б.н ВМРО), потоа предводниците на бандите и нивните членови, селаните кои ги снабдувале со храна и пари - со една реченица целокупното машко население во зависност од тоа колку било образовано и информирано...'''<ref>Carnegie, str. 51., 52..</ref>}} Следниот ден, Тимошката дивизија (од Втората сојузна армија) се упатила од Ќустендил и ги освоила [[Крива Паланка]], [[Страцин]] и [[Кратово]], меѓутоа на 10 октомври западно од [[Кратово]],<ref>ВБТ, т. VI, стр. 137.</ref> напредувањето на Тимошката дивизија било запрено до страна на Петнаесеттата османлиска дивизија. Во исто време, главните сили на Вардарската османлиска армија и Првата српска армија се судриле во [[Кумановска битка|Битката кај Куманово]]. Следниот дена (11 октомври), Првата српска армија го разбила турскиот центар.<ref>ВБТ, VI, стр. 76-88, 90-91.</ref> По оваа битка во српски раце, заедно со [[Куманово]] се нашла и вантрешноста на Македонија, како и железничката линија што ги поврзвала [[Солун]] и [[Косово Поле]]. На 13 октомври српските, на чело со Александар Караѓорѓевиќ, влегле во [[Скопје]].<ref>Рябинин, [http://militera.lib.ru/h/ryabinin_aa/05.html стр. 207]</ref> По три дневни борби (21-23 октомври) во планините северно од [[Прилеп]] биле разбиени османлиските сили, оставени од Зеки паша, и го освоиле градот. Поразените османлиски војници се повлекувале кон [[Битола]]. Еден дел од нив останале изолирани во долината на [[Црн Дрим]]. Во [[Битола]], осмалиските сили се соочиле со притисок од две страни, српските сили од север и грчкото настапување од правец на [[Острово]] и [[Лерин]]. Во Битката кај селото Екши Су, недалеку од Лерин, на 23-24 октомври Петтата грчка дивизија била поразена и одбиена кон [[Кожани]] од страна на Шестиот османлиски корпус под команда на Џавит Паша. Во [[Битка кај Битола (Прва балканска војна)|Битката кај Битола]] на 4 и 5 ноември, Вардарската османлиска армија билла поразена. На 7 ноември српските сили влегле во [[Битола]]. Во почетокот на декември, откако изгубиле добар дел од своите сили, Зеки Паша се повлекол во [[Корча]] и [[Белград (Албанија)|Белград]] до јужна [[Албанија]].<ref>ВБТ, т. VI, стр. 163-166, 207-211.</ref><ref>Рябинин, [http://militera.lib.ru/h/ryabinin_aa/05.html стр. 216-218]</ref> По победата над Вардарската османлиска армија и повлекувањето на нејзините остатоците во јужна Албанија, српската команда оделила значителни сили за помош на своите сојузници во Тракија и Албанија. Уште во октомври 1912 година, пред Битката кај Битола, под ѕидовите на [[Одрин]] биле префрлени Тимошката и Дунавската дивизија под команда на генералот Степа Степановиќ.<ref>Hall, стр. 41.</ref> Други три српски дивизии ја зајакнале црногорската опсада на [[Скадар]] во почетокот на 1913 година.<ref name="vbtvi237">ВБТ, т. VI, стр. 235-237.</ref> === Превласт на грчката флота во Егесјкото Море === [[Податотека:AlmiranteCoundouritis--inheartofgermani00vaka.jpg|150px|мини|лево|Павлос Кунтуриотис]] [[Податотека:Battle Elli.jpg|300px|мини|десно|Битката кај Ели]] Од октомври па до средината на ноември, грчката воена флота контролирала голем број на егејски острови, вклучувајќи ги [[Тасос]], [[Самотракија]], [[Тенедос]], [[Хиос]], [[Лезбос]]. По воспоставувањето на основа на островот [[Лемнос]].<ref>Hall, стр. 64.</ref>, на 14 октомври грчкиот адмирал Павлос Кунтуриотис ги блокирал [[Дарданелите]] и ги прекинал османлиските поморски комуникации помеѓу [[Мала Азија]] и [[Македонија]].<ref name="furakis"/> На тој начин, грчката флота уште во првите денови на војната се стекнале со доминација во [[Егесјкото Море]] и не дозволувала пренесување на турските војници за [[Солун]]. Источната османлиска армија, која се борела против бугарските сили кај при Лулебургас и Чаталџа била ослабена, бидејќи била принудена да одвои дел од своите сили за заштита на [[Галиполе|Галиполскиот полуостров]], а засилувањата од [[Сирија]] и [[Палестина]] многу бавно, преку копнена рута, се движеле кон воените подрчја. По освојувањето на Солун, кон крајот на октомври сојузниците ги користеле егејски правци (во солунското пристаниште) за испраќање на свои војници во [[Источна Тракија]] (Седмата рилска дивизија)<ref>ВБТ, т. VII, стр. 62-63.</ref> и во [[Албанија]] (против [[Скадар]]).<ref name="vbtvi237"/> Грчкиот успех бил олеснет од фактот дека во првите недели на војната османлиската команда главнината од своја флота ја користела за заштита на војниците и воените набавки преку [[Црното Море]], а во почетокот на ноември и за одбивање на нападот на бугарската армија кај [[Чаталџа]] со помош на тешката бродска артилерија.<ref name="bwnamore1114">Балканская война на море, стр. 11-14.</ref> Зачувувајќи ја контролата над теснец, османлиската морнарица непречено пренесувала војски против бугарските сили, од [[Мала Азија]] во [[Источна Тракија]].<ref name="markov1.3"/> Дури на почетокот на декември, по примирјето на фронтот кај Чаталџа, османлиската флота направила обид за пробивање на блокадата на Дарданелите, но во Битката кај Ели (3 декември 1912 година), обидот пробаднал. Месец дена подоцна, бил вториот обид за деблокада, при што дошло до Битката кај Лемнос (5 јануари 1913 година).<ref name="furakis">Фуракис, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 19-20] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }} (27.2.2008)</ref> Само крстосувачот Хамидије успеал да ја пробие блокадата и до крајот на војната, постојано ја вознемирувал грчката трговска морнарица и воени транспортни бродови во [[Егејското Море|Егејското]], [[Средоземното Море|Средоземното]], [[Јонското Море|Јонското]] и [[Јадранското Море]].<ref>Венедиков, Й., стр. 952-954</ref> === Бугарски и грчки операции за освојување на Солун === [[Податотека:Grèce 1ere Guerre balkanique.png|350px|мини|Грчаката офанзива]] [[Податотека:King George I of Greece and Tsar Ferdinand of Bulgaria at Thessaloniki.jpg|мини|десно|350п|Бугарскиот цар Фердинанд и грчкиот крал Георги во Солун, декември 1912]] На 5 октомври грчката армија започнала офанзива од [[Тесалија]] кон [[Солун]]. Во Битката кај Еласона, следниот ден, грчките сили успеале да ја пробијат османлиската одбрана и напредувале до преминот Гликово. Во Битката кај Гликово (Сарандапоро), на 9-10 октомври, османлиските сили биле разбиени и Тесалиската грчка армија навлегла во долината на реката [[Бистрица]]. На 19 и 20 октомври, Тесалиската армија извојувала решавачка победа кај [[Ениџе Вардар]], со што и бил отворен патот кон [[Солун]]. Недела дена подоцна, 27 октомври, османлискиот командант Тахсин-паша го предал градот на принцот Константин<ref name="strdimitr334">Стр. Димитров, стр. 334-335.</ref><ref>Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_1_4.html 1.4. Напредување кон Солун]</ref>. По падот на Солун била испратена една грчка телеграма во која било истакнато: {{Цитат|'''Освојувањето на Солун се очекува во последните 24 часа, меѓутоа објавувањето дека грчката војска вчера вмарширала во градот доведе до силни изливи на емоции и радост. Најпрво Атина, а потоа и останатите делови на Грција, после големите случувања почувствуваа неопишливо олеснување кое избива од душата на целата (грчка б.н) нација. Никој не можеше да верува дека во војната против Турција грчката војска толку брзо победоносно ќе влезе во овој најголем македонски град. А оваа победа - чии губитоци после долгите и тешки борби сразмерни на нејзиното значење, посебно во овој период на годината кога непријателот, повлекувајќи се, ги уништи мостовите па војската се бореше со надојдената река - добива уште на значење поради иронијата со која европското мнение во почеткот ја прими објавата на грчко - турската војна и поради бројноста на непријателските војници против кој се бореше нашата војска. Грчките војници први го ослободија македонскиот град, како некогаш турските, но во суштина, секогаш грчки провинции, па нивното население, кое до вчера беше под турска доминација, сега конечно може слободно да диши. Робовите можат да ги кренат главите и да ја слават својата слобода. Грчката крв која е пролеана во оваа борба дојде како капка роса за да го оживее овеаното цеќе на македонската слобода. Поради тоа никој не е тажен. Родителите кои ги изгубиле синовите во светатат борба за својата земја ја благословуваа својата среќа, а ако некоја мајка пролеала солза, тоа било само затоа што разбрала дека смрта на нејзиниот сакан син ја донесе слободата на илјадници наши браќа. А ако помладите браќа искажуваа тага, тоа беше само затоа што самите немаа среќа да учествуваат во таа благородна победа. Остварувањето на идеалот на нацијата, барем за некој сонародници, создава општо чувство, на неограничена радост. Секое грчко чувство, секоја грчка душа, каде и да се наоѓа на планетата, сега се свртени кон полињата на Македонија. Со влегувањето во Солун, грчката војска додаде уште една славна страница во грчката историја и стекна ново почитување на својата сила.'''<ref>Емброс, Атина, 27 октомври 1912.</ref>}} Од север кон [[Солун]], настапувала Седмата бугарска дивизија која стигнала неколку часа по пристигнувањето на грчките сили. Офанзивата на Седмата бугарска дивизија започнала на 5 октомври со освојувањето на [[Царево село]] и [[Горна Џумаја]]. Десната колона на 11 октомври го освоила [[Кочани]], а централната и левата колона ја зазеле [[Кресненска Клисура|Кресненската Клисура]] на 14 октомври, при што бил поразен Струмскиот османлиски одред.<ref>ВБТ, т. VI, стр. 100-104, 106-111, 113-120.</ref> Следниот ден, офанзивата била запрена со наредба командантот на Втората сојузна армија, генералот Степановиќ. Три дена подоцна, на 18 октомври, заменик командантот на бугарската армија, генералот Савов ја поништил наредбата на српскиот генерал и издал наредба за настапување кон Солун. На 22-23 октомври, бугарските сили ја преминале [[Рупелска Клисура|Рупелската Клисура]], а на 27 октомври се наоѓале кај [[Ајватово]] на 12 километри од [[Солун]].<ref>ВБТ, т. VI, стр. 122, 126-127, 131-136, 182-184, 190-193.</ref> При овие операции, источното крило на Рилската дивизија била обезбедувана од Родопскиот одред кој го зазел преминот на 11 октомври, Неврокоп (18 октомври) и Сер (25 октомври). По падот на [[Солун]], Родопскиот одред учествувал во офанзива кон исток во правец на [[Скеча]] и Ќумурџина.<ref>ВБТ, т. VI, стр. 32-44, 50, 171-181.</ref> === Поразот на Османлиите во Родопите и Западна Тракија === [[Податотека:Nikola Genev - DA Karastoyanov.jpg|150px|мини|лево|Генералот Никола Генев]] [[Податотека:Monument-ossuary, Srednogorets 2021 01.jpg|мини|десно|Спомен-костурница на борците од Дваесетипрвиот средногорски полк, кои на 21 октомври 1912 година кои ја запреле османлиската контраофанзива кај Аламидере]] Во првите недели на војната, бугарските сили кои биле распоредени во средишниот и источниот дел на [[Родопи]]те, Хасковскиот одред и левото крило на Родопскиот одред (Првата бригада на Втората пешадиска дивизија и Деветтиот полк) имале задача да ги покриваат [[Чепеларе]] - [[Хасково]] - [[Пловдив]] во случај на евентуална контраофанзива на османлиските сили со што би се загрозила позадината на бугарските сили кои дејствувале во [[Источна Тракија]].<ref>Иванов, стр. 43-44{{Br}}ВБТ, т. VI, стр. 51.</ref> Затоа до почетокот на ноември, дејствувањето на бугарските сили во Родопите имале ограничен опсег и имале за цел заземање на погодни позиции за одбрана. На 8 октомври 1912 година, Хасковскиот одред однел победа над Крџалскиот корпус и влегол во [[Крџали]]. Османлиските сили под команда на Мехмед Паша Јавер се повлекле во Мастанли. Бугарските сили не ги гонеле непријателите, а по неколку дена поголемиот дел од Хасковскиот одред бил префрлен кај [[Одрин]], за да земе учество во опколувањето на тамошната тврдина. За одбрана на средното течение на [[Арта]] биле оставени малубројни сили, од Крџалискиот бугарски одред, кои успеале да го одбијат противнападот на Мехмед-паша Јавер во почетокот на ноември.<ref>Иванов, стр. 59-60.</ref><ref>Михов, стр. 41-42, 180-181.</ref><ref>Erickson, стр. 149-150.</ref> До 8 октомври, Родопскиот одред успеал да го освои Довлен со целата Тамрашка област. До 13 октомври, одредот ги контролирал Пашмакли и околните села, а неколку дена подоцна направил неуспешен обид за прекинување на железничката пруга кај селото [[Бук]], меѓу [[Драма]] и [[Скеча]]. Одредот се зацврстил на заземените позиции и на 19-21 октомври го одбил османлискиот противнапад кај [[Голем Палас]] и [[Смиљан (Бугарија)|Смиљан]].<ref>ВБТ, т. VI, стр. 22, 29-30, 51-61.</ref> Во почетокот на ноември, по освојувањето на [[Солун]] од страна на грчките сили и протерувањето на главните османлиски сили кон Цариград, главната бугарска команда издала наредба за чистење на Родопските планини од османлиските војници како и освојување на Западна Тракија. Крџалискиот одред на генералот [[Никола Генев]], зајакнат со Третат бригада при [[Македонско-одрински доброволни чети|Македонско-одринските доброволни чети]], 4 ноември презел офанзива и во наредните четири ги разбива османлиските сили кај Мастанли и Балкан Торес.<ref>Иванов, стр. 162 сл.</ref> На 8 ноември, одредот ја освоил [[Ќумурџина]] и по краток одмор ја продолжува офанзивата во правец на пристаништето [[Дедеагач]].<ref>ЕБ, т. I, стр. 185, 190.</ref> Прогонуван од војските на генерал Генев, Мехмед Паша Јавер со своите главни сили во јачина од 9.000 војници и 8 топа бил принуден да се повлече на југоситок во правец на османлиската база на Галипоскиот полустров. Меѓутоа кај Мерхамли, на десниот брег на [[Марица]], на 14 ноември османлискиот корпус бил пресретнат од одредот на полковник Александар Танев (една коњичка бригада и една бригада на [[Македонско-одрински доброволни чети|Македонско-одринските доброволни чети]] и по кратка борба, Мехмед Паша Јавер бил принуден да капитулира.<ref>Иванов, стр. 176-178.</ref> Како резултата на победите кај Балкан Тореси и Мерхамли, бугарските сили ги освоиле [[Родопи]]те и [[Западна Тракија]]. На тој начин била осигурана поздаината на армиите кај [[Чаталџа]] и [[Одрин]], а биле обезбедени и снабдувачките линии во пристаништето Дедеагач и железницата во Димотика и Чорлу.<ref>ЕБ, т. III, стр. 675.</ref> === Сојузнички операции во Албанија, Косово, Санџак и Епир === [[Податотека:Mitar Martinovich Min of Montenegro.jpg|150px|мини|лево|Митар Мартиновиќ]] [[Податотека:Hasan Riza Bey and his staff.jpg|250px|мини|десно|Хасан Риза Паша со својот штаб]] На 26 септември 1912 година, црногорските војски под команда на престолонаследникот кнезот Данило и генералот [[Митар Мартиновиќ]] настапуваат од двете страни на [[Скадарско Езеро|Скадарското Езеро]] и на почетокот на октомври пристигнале пред [[Скадар]], кој бил бранет од дваесет и четири илјади османлиски војници и бранета од 24 илјади турска војска и пет илјади албански доброволци чело со [[Хасан Риза Паша]] и [[Есад Паша Топтани]]. Првите два напад (на 11 и 15 октомври) биле некоординирани и со тешки загуби, бидејќи Црногорците немале доволно пешадија и артилерија. Со српска помош во почетокот на ноември тие ги прекинале врските на Есад Паша со централна Албанија, но не успеале целосно да го блокираат [[Скадар]] и да запрат снабдувањето на гаризонот.<ref>Hall, стр. 55-57.</ref> Битката за [[Косово]] започнала на 2 октомври со напад на албанските против српските сили кај границата. На 7 октомври, Третата српска армија под команда на генералот [[Божидар Јанковиќ]] го пробила својот пат кај [[Подуево]] во долината на реката [[Лаб]]. На 9 октомври, српските сили влегле во [[Приштина]]. Османлискиот приштински одред (со многу албански доброволци во него) го дал последен отпор во преминот кај [[Качаник]], но отстапува при веста за падот на [[Скопје]] на 13 октомври.<ref>ВБТ, т. VI, стр. 138-139.</ref> Во тоа време (во средината на октомври) Црногорската источна дивизија, под команда на генералот [[Јанко Вукотиќ]], во соработка со Јаворскиот српски одред, ги освојува западниот дел на Новопазарскиот санџак со градовите Пљевља и Бело Поле. Српската ибарска група на 10 октомври го освоила [[Нови Пазар]]. Малубројните османлиски сили се повлекле во западниот дел на [[Косово]], прогонувани од црногорските сили. На 20 октомври, црногорските сили го освоиле [[Пеќ]], а два дена подоцна заедно со Третат српска војска влегле во [[Ѓаково]].<ref>Hall, стр. 54, 58.</ref> Успесите во Македонија и Косово и блокирањето на Скадарскиот гарнизон им овозможиле на српските трупи да навлезат во северна и средна [[Албанија]]. По пат, тие наипле на отпор само од албанските герилци. На 4 ноември, десната колона на Третата српска армија стигнала до градот Лежа (Леш, Алесио) и се соединиле со црногорските сили во регионот. Левата колона стигнала до [[Тирана]], а на 15 ноември било освоено пристаништето [[Драч]].<ref>Hall, стр. 54.</ref> Иистиот ден (28 ноември по нов стил) албанскот национално собрание во [[Валона]] прогласило независност на Албанија и ги повикало големите сили на помош против странските војници кои навлегле во земјата.<ref>Stickney, стр. 19-20.</ref> Во [[Епир]] на 21 октомври, грчките сили по освојувањето на [[Превеза]] успеале да го контролираат Абракискиот Залив. Во средината на ноември тие пристиганле пред [[Јанина]]. По освојувањето на Солун, биле префрлени дополнителни три дивизии. Со нивна помош Јаниската тврдината била блокирана од три страни.<ref name="strdimitr334"/> ===Блокада на бугарскиот црноморски брег === [[Податотека:Karte der Stadt Warna 1897.jpg|200px|мини|лево|Варна]] Иако бугарскиот флота претставува помалку од половина процент од бугарската војска во 1912, воените морнари било активно вклучени во борбите по море и копно. Првата минско-артилериска позиција во историјата на Бугарија била изградена во [[Варненски Залив|Варненскиот Залив]]. Во заливот се наоѓала минската преграда од околу 240 француски ударни мини „Сотер и Харли“. Во [[Бургаски Залив|Бургаскиот Залив]] не биле поставени мини, но и двата залива биле прогласени за минирани, што ги принудило османлиските бродови да бидат претпазливи во своите дејствија пред двата бугарски пристанишни града.<ref>Георги Купов, Торпилирането на крайцера „Хамидие“, стр. 10.</ref> На 4 октомври 1912 година, османлиската ескадра го блокирала градот [[Варна]], а трговските бродови кои биле на пар кон ова пристаниште биле задржани. На 6-8 октомври, градот и воените објекти биле изложени на артилериски напад од кај морето. За да го спречи бомбардирањето, бугарската команда од [[Шумен]] довела тешка артилерија. На 8 октомври, била бомбардирана [[Каварна]], а на 18 октомври и [[Бургас]].<ref name="bwnamore1114"/> Истовремено, со овие операции османлиската флота сакала да ги прикрие испораките на оружје од [[Германија]] кои се одвивале преку романското пристаниште [[Констанца]].<ref>ЕБ, т. VII, стр. 247.</ref> Бугарските торпедоносни бродови добиле задача да го попречат пренесувањето на оружјето за [[Османлиското Царство]] преку романското пристаниште [[Констанца]]. Од страна на бугарската разузнавачка служба пристигнала информација за ново пренесување на оружје кое требало да се случи на 7 октомври од страна на египетските бродови „Акдениз“ и „Казалирмак“ под заштита на османлиска воена ескадра. Една група составена од четири бугарски торпедоносци „Летечки“, „Храбар“, „Строг“ и „Дрозок“ под команда на капетанот Димитар Добрев на 7 спроти 8 ноември започанле акција попречување на овој османлиски конвој. Бугарскиот бродови успеале да ја пронајдат само обезбедувачката османлиска ескадра предводена од крстосувачот Хамидије. Сите бугарски торпедоносци стрелаат кон Хамидије, меѓутоа успешен истрел извршил торпедоносец „Дрзок“. Хамидије бил тешко оштетен и се спасил едниствено поради интервенцијата на османлиските кораби.<ref>Георгиев, Трифонов, стр. 62-63.</ref><ref>Георги Купов, Торпилирането на крайцера „Хамидие“, стр. 55-77.</ref> По оваа битка, блокадата на бугарскиот црноморски брег била укината. До 18 ноември, османлсиката флота се насочила кон [[Дарданели]]те<ref>Балканская война на море, стр. 15-16.</ref> и по безуспешните обиди за пробивање на грчката блокада, се фокусирала во поддршка на копнените операции на османлиската армија во [[Источна Тракија]]. === Улога на воздухопловните сили === [[Податотека:Bulgarian balloon at Odrin 1912.jpg|150px|мини|лево|Бугарски набљудувачки балон над Одрин]] [[Податотека:Bleriot XI - Simeon Petrov.jpg|300px|мини|десно|Командантот на Првото бугарско воздухопловно одделение поручникот Симеон Петров во францускиот авион [[Блерио XI]]]] Во Првата балканска војна борбената авијација сè уште била во својот зародиж. Авионите првенствено биле користени за разузнавање на поголем простор (до 60 километри). Бомбардирањата на непријателските позиции се извршувале со рачно изработени бомби и гранати, самото бомбарадирање имало за цел да влијае врз моралот на непријателот отколку нанаесување на голама физичка штета.<ref name="turav"/><ref name="bulav"/><ref name="serbav"/><ref name="grav"/> Воздушни борби нема, бидејќи авионите не се опремени со оружје.<ref>Жирохов, М. [http://www.airwar.ru/history/locwar/europe/1912/1912.html ''Авиация в Балканской войне 1912-13 гг.'']</ref> Први во акција атспаиле грчките воздушни сили во [[Тесалија]]. На 6 октомври 1912 година грчки авион ги бомбардирал османлиските позиции. По заземањето на [[Солун]], грчкте воздушни сили биле пренесени во Превеза, од каде требало да им помогнат на грчките војнци кои дејствувале против тврдината [[Јанина]].<ref name="grav"/> Бугарските воздушни сили биле сместени на еден километар југоисточно од [[Свиленград]]. Во периодот помеѓу 16 октомври-17 ноември, бугарските авиони извршиле 15 полетувања, нивните задачи се состоеле од борбени задачи кои најчесто вклучувсле разузунување на [[Одрин|одринскиот реон]], како и реоните на Караагач, Јуруш, Ескикадин, Доганџа, Емекчикој, и потегот меѓу Марица и Тунџели.<ref>Миланов, стр. 36.</ref> Првото бугарско воздушно бомбардирање врз османлиските позиции кај Одрин било извршено на 17 ноември.<ref name="bulav"/> == Чаталџанско примирје == {{Triple image|center|Istanbul location Arnavutköy.svg|320|Destroyed mosque after fighting in Chataldja.jpg|320|Chataldja armistice.jpg|350|Чаталџа|Уништена џамија по борбите во Чаталџа|Претставниците на завојуваните страни при склучувањето на примирјето}} {{quote|'''Од сите страни во ист момент слушнав дека нашите војници дав дена не добиле леб. Веднаш спроведов истрага. Од мене ја криеле вистината дека Хадемкој Рамнодушниот ги испланирал залихите на тој начин за да ни наштети. А нашите јадни војници сè до последниот момент не се жалеле. Какви храбри луѓе. Луѓе од исклучителен ков. Кога ќе се потпише мир, ќе се одигра голем воен фудбалски натпревар помеѓу нас, помеѓу абдулахистите (Абдулах Паша, командант на Источната османлиска армија б.н) и назимистите (Назим Паша, османлиски министер за војна б.н). Каква шанса, каква среќа да не припаѓаш на ниедна страна! Ова приказна за ускратувањето на леб за војниците сè почесто се потврдува. Од сите страни, од сите корпуси, сите го напаѓаат Хадемкој Рамнодушниот. Ова е лудило. Командантот побудалел, воените заповедници полуделе, сите сме полуделе. Некои луѓе три дена не пробале леб. Железницата е близу, главниот град е веднаш зад нас... Дали некогаш во животот сте се наоѓале меѓу 21 000 луѓе кои четири дена не јаделе леб? Е, јас сега сум во таква состојба...'''|''Изет Фуад Паша''|15-16 декември 1912<ref>Изет-Фуад Паша, стр. 255.</ref>}} По неуспешниот напад при [[Чаталџа]], Бугарија го прифатила османлиското барање за примирје кон крајот на октомври. [[Софија]] го искористила предлогот на големите сили за посредување, упатено непосредно пред борбата и воспоставила контакт со османлиската влада преку [[Руска Империја|рускиот]] амбасадор во [[Цариград]]. По еднонеделни преговори, на 20 ноември кај Чаталџа бил склучен договор за запирање на воените дејствија меѓу Бугарија, Србија и Црна Гора, од една страна, и Османлиското Царство од друга. Според условите на примирјето армиите на завојуваните страни ги задржале своите позиции. Примирјето не било подпишано од [[Грција]], која ги опседнувала османлиските сили кај Јанина и барала овој град да им биде предаден. Сепак грчките претставници учествувале во мирната конференција, која била отворена на 3 декември во [[Лондон]] и се одвивала напоредно со конференција на амбасадорите на големите сили.<ref name="stat452">Стателова, стр. 452-455.</ref> Во текот на преговорите, османлиската влада понудила [[Македонија]] и [[Албанија]] да добијат автономија,<ref>Стр. Димитров, стр. 335-337.</ref> но планот бил отфрлен од сојузниците кои ги сакале сите територии западно од линијата Мидија - Енос. Под притисок на големите сили владата на Ќамил Паша се согласила на отстапки, но пред да го стори тоа, владата паднала. Новата влада, која дошла на власт по Младотурскиот преврат во [[Цариград]] на 10 јануари, подготвувала контраофанзива во [[Источна Тракија]] и не испратила одговор на сојузничките услови. Неколку дена подоцна, на 16 јануари, преговорите во [[Лондон]] биле прекинати.<ref>Стателова, стр. 458-460.</ref> == Воени дејствија (декември 1912 - март 1913 г.) == {{Triple image|center|Bizani Infantry charge.jpg|300|Ottoman soldiers displaying the captured standard of the Montenegrin force during the Siege of Scutari.jpg|370|Skadar predaja zastave.jpg|310|Грчки војници во напад|Османлиски и албански борци со заробено црногорско знаме во Скадар|Црногорскиот крал Никола во Скадар}} {{quote|'''Кажуваат дека некои војници кај штабот викале: Бегајте! Што ќе барате тука? Готово е. Секој на своја страна! Така некои војници побегнаа од фронтот. Настана непотребна паника. Војниците, кои ги ширеа тие гласини, беа Бугари. Јас мислам дека тоа е вистина. Имаше Грци и Бугари во нашата војска. Беа наши државјани. Меѓутоа тие беа турски предавници. Многу од нив со години се бореа против нас. Ова ни е лекција. Нашата власт мора илјадници пати го доживеала тоа така што не би смееле да примаме во војската никој освен муслиманите. Меѓутоа тие (унионистите б.н) кажуваат: Таков е уставот. Тоа не може така. И тие се наши граѓани. Тие се со нас и во добро и во лошо. И тоа беше вистина, меѓутоа состојбата беше ваква. Секогаш Турчинот беше тој што го плаќаше крвавиот данок. Секогаш тој плаќаше со својот живот. Турската нација изумираше... Некој кажуваат дека паниката ја предизикале унионистите, кој наводно викале Бегајте! Нашата војска во Румелија ја победија Србите. Војската се повлече длабоко во Албанија. Кажуваат дека албанските баталјони побегнале од фронтот. Србите ги навлекле Албанците да го направат тоа. Тоа беше вистина. Грците ја изведоа опсадата на Јанина. Таму Вехир Паша и неговиот брат Есад Паша даваа жесток отпор. Нивниот главен командант, Али Фуад, покажа големо јунаштво и беше ранет. И албанските војници дезертираа од Јанина. Турските војници беа гладни и болни. Храбрите војници долго ја бранеа Јанина, меѓутоа на крајот и таа падна. Хасан Риза Паша покажа големо јунаштво во Скадар. Благодарение на него, опсадата на овој град траеше мошне долго. Хасан Риза беше извонреден војник. На крајот албанскиот Есад Паша, кој уште одамна го принуди Абдул Хамид на абдикација, нареди Хасан Риза да се погуби. Неговата смрт беше голема загуба за Турците. Есад беше прав никаквец. Подоцна, по стекнувањето на независноста, Албанците го убија, меѓутоа што со тоа добија? Скадар падна. Командантот на Солун, албанецот Ташин Паша безусловно го предаде Солун без борба. КАжуваат дека за тоа зел пари од Грците. Синџирот на случувањата покажува дека сите несреќи ги предизвикале Албанците. Одличен начин за да се покаже што значи поставувањето на надворешен елемент на важни места. Овој кабинет навистина беше глуп.'''|''Риза Нур''| ''Сеќавања''<ref>Риза Нур, Сеќавања</ref>}} === Во Епир и Албанија === [[Податотека:Scutari - 37-42.jpg|200px|мини|лево|Скадарската област]] [[Податотека:Turkish forces in Shkodër.jpg|350px|мини|десно|Османлиски сили во Скадар]] По одбивањето на Грција да се приклучи кон Чаталџанското примирје, нејзините војници го продолжиле настапувањето во Епир, но долго време немале успех. Првите два напад над Јанинската тврдина (во почетокот на декември 1912 и на 7-9 јануари 1913 година) биле одбиени од османлискиот гаризон. Третиот напад кој се случил на 21 февруари 1913 година завршил со одлучна грчка победа. Поголемиот дел од османлискиот гаризонот на чело со Есад Паша се предал. По падот на Јанина, Грчките сили го освоиле целиот [[Епир]].<ref>Erickson, стр. 293-304.</ref> Примирјето од 20 ноември 1912 година не било почитувано ниту во северна [[Албанија]]. По преземањето на градот [[Елбасан]], во почетокот на декември, српските сили ја запреле својата офанзива во правец на југ од реката [[Шкумба]] со намера да се освојат териториите на север од неа. Областа јужно од реката останале под контрола на остатоците од Вардарската османлиска армија (корпусот на Џавид-паша), кој се повлекол во јужна Албанија по поразот кај [[Битола]]. Во окупираните албански територии се развило силно герилско движење против српските сили. Во март, српските војски ја минале реката Шкумба, за да ги разбијат албанските чети. Иако Џавид Паша бил засилен со неколку илјади борци од Јанискиот гарнизон, бил поразен и се повлекол кон градот [[Белград (Албанија)|Белград (Берат)]] на 30 март.<ref>Hall, стр. 85.</ref> Црногорските сили кои го опседнувале [[Скадар]], биле засилени од српски војници, но двата обиди за освојување на тврдината (на 25-27 јануари и на 18-19 февруари 1913 година) пропаднале.<ref>ВБТ, т. VI, стр. 234-237.</ref> Веднаш по примирјето од 1 април, [[Србија]] ги повлекла своите војници од [[Албанија]] под притисок на [[Австроунгарија]], која се плашела дека српскиот излез на [[Јадранското Море]] ќе загрози нејзините поморските комуникации. Црногорските војници ја продолжиле опсадата на [[Скадар]] и на 10 април влегле во тврдината, која била напуштена од османлиско-албанскиот гарнизон, меѓутоа под притисок на големите сили, црногорските војници биле принудени да го напуштат [[Скадар]].<ref>Hall, стр. 73.</ref><ref>Boekh, стр. 46-47.</ref><ref>ВБТ, т. VI, стр. 238-239.</ref> === Во Источна Тракија === [[Податотека:Ahmed Izzet Pasha 1913.jpg|150px|мини|лево|Ахмед Изет Паша]] [[Податотека:Bulgarian heavy artillery - Balkan War.jpg|350px|мини|десно|Тешка бугарска артилерија]] Со прекинот на лондонските преговори за мир, Младотурската влада сметала дека ќе дојде до делумен пресврт во војната, со што [[Османлиското Царство]] ќе ја задржи контролат над [[Источна Тракија]]. За време на примирјето, Младотурската влада поќнала да собира значителни сили кај своитре утврдени позции кај [[Чаталџа]] и [[Булаир]] (на преминот на Галиполскиот полуостров). Планот на новиот османлиски командант, [[Ахмед Изет Паша]], за одблокирање на [[Одрин]] предвидувал троен напад. Главниот удар треба да биде нанесен во Булаир од Галиполската армија. Ударот требало да биде помогнат со десант на брегот на Мраморното Море во тилот на бугарските сили. Чаталџанската османлска армија требало да го изврши вториот помошен удар.<ref>ВБТ, т. VII, стр. 166-168.</ref> Во очекување на османлиската контраофанзива, бугарската команда ги зајакнала позициите на Првата и Треатат бугарска армија при [[Чаталџа]] и по брегот на [[Црното Море|Црното]] и [[Мраморното Море]]. Кај [[Одрин]], Втората бугарска армија била засилена со две дивизии и опсадна артилерија од Србија. За заштита на тилот на трите армии, во средината на декември 1912 година била создадена Четврта бугарска армија на чело со генерал [[Стилијан Ковачев]]а. Во нејзиниот состав влегувале и две пешадиски дивизии, кои во првата фаза на војната делуваат во Источна Македонија и Родопите, Седмата рилска и Втората тракиска дивизија, делови од [[Македонско-одрински доброволни чети|Македонско-одринските доброволни чети]], Коњаничка дивизија и една Зборна коњичка бригада.<ref name="Erickson, стр. 273-274">Erickson, стр. 273-274.</ref> [[Податотека:Prima guerra balcanica.bg.png|мини|Територии под контрола на балканските сили кон крајот на април 1913 година]] На 26 јануари 1913 година, османлиските војски започнале офанзива од Галиполе. Истовремено, кај Шаркој со осум илјади војници бил извршен десант. Во решавачката битка кај Булаир, Галиполската османлиска армија била поразена од Седматата рилска дивизија. Два дена подоцна Десетиот османлиски корпус под команда Хуршид паша се повлекува од плацдармата, заземена кај Шаркој. Бугарската крајбрежна стража одбила уште неколку помали десанти во Источна Тракија. Османлиската офанзива кај Чаталџа започнува три дена пред офанзивата во Булаир, на 23 јануари.<ref>Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_3_1.html 3.1. Сражението „кланица“ при Булаир и Шаркьой]</ref> По борбите со променлив успех, во почетокот на февруари, бугарските војници се повлекле на 10-20 км западно од Чаталџа.<ref name="Erickson, стр. 273-274"/> На 11-13 март 1913 година бугарско-српските сили ја освоиле Одринскта тврдина. Османлискиот командант Шукри Паша се предал со шеесет илјади својата армија. Истовремено со напад на Одрин, Првата и Третата бугарска армија настапуваат против Чаталџа и ги протерале османлиските сили пд територијата која ја зазеле во јануари. На 31 март, завојуваните страни склучиле примирје кое стапило во сила следниот ден.<ref>Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_3_4.html 3.4. Бойните действия временно се прекратяват]</ref> == Македонците во балканската војна == {{Triple image|center|Todor Alexandrov Hristo Matov, Georgi Monchev, Vlade Slankov, Nikola Ivanov IMARO.JPG|370|Makedonski Glas.jpg|150|Yane Sandanski cheta imaro.JPG|430|Тодор Александров, Христо Матов, Георги Мончев, Владимир Сланков и Никола Иванов во Димотика во Балканската војна.|Првата страница од првиот број на списанието „Македонски Глас“.|Јане Сандански со својата чета}} {{quote|'''... Во името на законот на природата, во името на историјата, во име на здравиот разум, ве преколнуваме, браќа, да го прифатите следното известување: Македонија е населена со хомоген словенски народ кои има своја историја, свој начин на живот, кои во минатото имал своја држава, свои идеи, и според кои тој има право сам да одлучува. Македонија треба да биде независна држава внатре во своите етнички, географски и културно-историски граници, со влада одговорна пред народно собрание. Македонската држава треба да биде посебна и рамноправна единица внатре во Балканскиот сојуз со заедничка царинска граница. Во црковните прашања во Македонија е неопходно повторно да се воспостави старата автокефална Охридска црква која потоа би воспоставила канонски односи со другите православни цркви... Браќа сојузници - ослободители! Се надеваме дека нашите зборови ќе најдат пат до вашето срце и душа, и дека ќе го следите примерот на великодушната Русија и во интерес на сопствената историја, неодложно ќе го подржите создавањето на македонската држава со што ќе биде сочуваан мирот и складот помеѓу себе. Ова решение потекнува од големата словенско-хеленска идеја за Балкански сојуз, а во интрес е и на светската култура и правда.'''|''Димитрија Чуповски''|''Mеморандум на група македонски интелектуалци''<ref>Одбрани текстови за историјата на македонскиот народ, стр. 810-812.</ref>}} [[Податотека:Dimitrija Cupovski- portret.jpg|200px|мини|лево|Димитрија Чуповски]] [[Податотека:Karta Makedonija 1913.jpg|thumb|right|350px|Картата на Македонија изработена од Чуповски во 1913 година]] Пред самиот почеток на Балканските војни, [[Димитрија Чуповски]] со останатите членови на [[Македонско научно-литературно другарство во Санкт Петербург|Македонскотo научно-литературно другарство во Санкт Петербург]] настапувале на јавни собири во рускиот печат и јавен живот. По почетокот на војните, Димитрија пристигнува во [[Велес]] и со [[Петар Попарсов]] организираат ''Општомакедонска конференција'' во [[декември]] [[1912]] година. Целта на конференцијата била да се донесат заклучоци, а воедно и да се испрати сигнал, за зачувување на целоста на Македонија и обезбедување на слободата и државноста на истата. На самата конференција и од нејзиниот исход, Чуповски добива полна поддршка и полномошност за застапување на тие интереси преку [[Македонска колонија во Петроград|Македонската колонија во Петроград]] и да ги презентира истите тие интереси пред Русија и [[Европа]], воопшто. Во тој момент Чуповски ја објавува и првата карта за Македонија во боја и на македонски јазик - „Карта Македониіа“. Покрај картата, Чуповски ги објавува и „Македонски народници“ во март [[1913]] година и „Меморандум на Македонците“<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.mn.mk/aktuelno/2964-Memorandum-za-nezavisnost-na-Makedonija-od-1-mart-1913-godina |title=Меморандум за независност на Македонија од 1 март 1913 година |accessdate=2012-12-17 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305022011/http://www.mn.mk/aktuelno/2964-Memorandum-za-nezavisnost-na-Makedonija-od-1-mart-1913-godina |url-status=dead }}</ref> на [[1 март]] [[1913]] година. Сите три, Чуповски ги испраќа до [[Лондонска конференција|Лондонската конференција]] и до рускиот печат за подобро запознавање со [[Македонско прашање|македонското прашање]] и желбата на Македонците за своја слободна татковина. На [[7 јуни]] бил потпишан и „Меморандумот на Македонците“ кој пак бил испратен до владите на балканските држави, додека пак на [[9 јуни]] [[1913]] година Чуповски и МНЛД го издаваат својот прв број на македонското списание на [[руски јазик]] „[[Македонски глас (Петроград)|Македонски Глас]]“. Ова списание со 11 броја кое излегувало од [[20 ноември]] [[1914]] година е важен историски архив за борбата на Македонците за зачувување на територијалната целост на Македонија и за извојувањето на македонската национална слобода. Непосредно пред објавувањето на Првата балканската војна по дознавањето за [[Српско-бугарска спогодба|Српско-бугарската спогодба]], македонското национално јадро од [[Битола]], односно [[Македонски сепаратистички кружок|македонскиот сепаратистички кружок]], на 15 август 1912 година испратил Програмско писмо до Другарството и до високи раководни органи во [[Русија]], во кое се наведува дека Балканскиот сојуз е создаден заради поделба на [[Македонија]] од страна на [[Србија]], [[Бугарија]] и [[Грција]], а не за нејзино ослободување. Тие не ја признаваат [[Македонци|македонската националност]], па сакаат да ја србизираат, бугаризираат и грцизираат. На Македонија, на потомците на [[Кирил и Методиј]] може да ѝ помогне само [[Русија]], и тоа на следниов начин: # енергично застапување на братска Русија во полза на Македонците; # уништување на бугарската, на српската и на грчката пропаганда во Македонија; # обновување на црковната независност; # слободен развиток на националната свест, т.е. на свеста дека Словеномакедонците се еден и неделив народ; # отворање училишта на македонски јазик; # македонската интелигенција треба еднаш засекогаш да ја прекине срамната продажба на својата совест и чест на бугарските, на српските и на грчките пазари; и # широка внатрешна самоуправа на Македонија. Во писмото на крајот се наведува: {{Цитат|'''дека во Македонија мириса на смрт. Дека единствениот спас за нашето дело, за нашата независност, а со тоа и за спасот на Европа од војна е вмешувањето на Русија, но не во вид на поддршка на словенскиот сојуз против Турција, туку како морална поддршка на Македонија и брз, решителен притисок врз Турција за неодложно спроведување реформи во Македонија. Ако Русија му даде поддршка на Балканскиот сојуз, тогаш ќе избувне балканска воја, а Србија, Бугарија и Грција ќе ја поделат Македонија.'''}} [[Податотека:BASA 1933K-3-68-2 Todor Alexandrov.jpg|200px|мини|лево|Тодор Александров]] [[Податотека:Тодор Александрово војничка униформа.jpg|мини|десно|350п|[[Александар Протугеров]] и [[Тодор Александров]]]] Во предвечерието на војната, македонското револуционерно движење и [[Македонската емиграција во Бугарија|македонската емиграција]] се наоѓале во криза и внатрешни поделби. Непосредното организирање на македонската емиграција и нејзиното активирање во подготовките за војна на Бугарија против Турција, започнало во септември 1912 година. На чело на овие сили бил [[Александар Протогеров]] и Централниот комитет на [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] - [[Тодор Александров]] и други нивни соработници. Истовремено со објавувањето и текот на општата мобилизација во Бугарија во втората половина на септември 1912 година, раководителите на ЦК т.е. десните претставници на ВМРО: Тодор Александров, [[Александар Протогеров]], [[Тодор Лазаров]], потоа, полковник Николов, Петар Д'рвингов, Христо Матов и други, биле повикани кај началникот на Штабот на бугарската армија, генералот [[Иван Фичев]], од кого добиле заповед веднаш да пристапат кон организирање на доброволечки - македонски оружени чети. Организацијата му била доверена на [[Александар Протогеров]] и полковникот [[Петар Дрвингов|Петар Д'рвингов]]. Тие, уште пред почетокот на војната, требало да навлезат во Османската држава, односно Македонија, со цел да развијат известувачка служба и во содејство со месното население да ја попречуваат мобилизацијата и концентрацијата на османските војски<ref>Виолета Аковска и Никола Жежов „ПРЕДАВСТВАТА И АТЕНТАТИТЕ ВО МАКЕДОНСКАТА ИСТОРИЈА“, Скопје, 2004.</ref> [[Податотека:Macedono-Odrin Volunteer Corps.jpg|thumb|десно|350px|Воjници од Македонско-одринското ополчение]] Штабот на [[Македонско-одринско ополчение|Македоно-одринските доброволечки чети]] во состав: Протогеров, Д'рвингов, Николов, Атанасов и Величков, ја започнал работата околу прифаќањето и организирањето, обуката и испраќањето на доброволечките чети преку граница, во Македонија. Пријавувањето на македонските емигранти било масовно. Во текот на октомври, до почетокот на воените дејствија против Османската држава, до Штабот или лично до Протогеров, или до другите членови на Штабот, пристигнувале бројни телеграми во кои илјадници Македонци се јавувале како доброволци во четите или доброволечките одреди за да учествуваат во војната против Османската држава. Четите подготвени од Штабот, упатени во Македонија преку одредените пунктови, ја минале границата меѓу 8 и 11 октомври 1912 година и се нашле во заднината на османските војски и власти, по точно означени реони низ Македонија. Овие чети пристигнати од Бугарија, на теренот наишле на други, од порано постоечки чети кои биле под раководството на Централниот комитет на ВМРО, на чело со Тодор Александров, [[Христо Чернопеев]], [[Петар Чаулев]] и други војводи. Некои од овие чети дејствувале и самостојно, а имало и такви што биле под раководството на серските револуционери на чело со [[Јане Сандански]]. Во почетокот на Првата балканска војна во [[Македонија]] биле формирани два српски четнички одреди, кои биле под српската Врховна команда: [[Козјачки одред|Козјачкиот]], кој дејствувал во реонот на [[Скопска Црна Гора]], па сè до [[Крива Паланка]] со 11 чети, [[Прекувардарски одред|Прекувардарскиот]], кој се состоел од 16 чети; [[Податотека:Milan Gyurlukov.JPG|200px|мини|лево|Милан Ѓурлуков]] [[Податотека:Vojin Popović-Vuk in the First Balkan War.jpg|350px|мини|десно|[[Воин Поповиќ-Вук]] со својата чета]] Во летото [[1912]] година, во [[Македонија]] бил формиран Горски штаб на српските чети. Овој штаб извршил реорганизација на српските чети. За командант на Горскиот штаб во Македонија е поставен капетанот [[Воин Поповиќ-Вук]], членови на штабот биле поручник [[Светозар Ранковиќ]], поручник [[Никола Брзаковиќ]], поручник [[Миливое Чолак Антиќ]] и потпоручник [[Милан Ковиниќ]]. Во Горскиот штаб влегле и поранешните членови на српската четничка организација [[Српски комитет на четничка акција]]. Во почетокот на [[Балкански војни|Балканските војни]] овој штаб бил засилен со седум подофицери од српската армија и со 15 нови војводи. Со Горскиот штаб непосредно раководела Врховната команда, а бил стациониран на територијата на која дејствувала Првата армија и бил потчинет на штабот на Првата армија. Во штабовите на Втората и на Третата армија имало оддели за комитски работи. Со оглед на тоа дека Горскиот штаб бил стациониран на [[Козјак]] и се движел на релацијата [[Скопска Црна Гора]] - [[Крива Паланка]], единиците (11 чети) што му припаѓале го нарекувале Козјачки одре. По [[Кумановска битка|Кумановската битка]], станал Кумановски одред, а најпознат е како четнички одред на [[Воин Поповиќ-Вук]]. Штабот на одредот го сочинувале [[Срби]], односно српски офицери, а четниците и локалните војводи главно биле [[Македонци]]. Покрај Козјачкиот горски штаб кој станал главен за цела Македонија, биле создадени горски штабови за [[Порече]] и за [[Азот]]. Командант на Поречкиот штаб бил потпоручникот [[Милан Ковиниќ]], а во Азот, [[Милан Ѓокиќ]]. Со оглед на тоа дека Поречкиот и Азотскиот штаб формирале чети и во околиите на [[Кичево]] и на [[Дебар]], таа формација (16 чети) е наречена Прекувардарски одред. Составот на четите бил од 10 до 15 луѓе. Вкупната бројна состојба на четниците според формацискиот состав на двата одреда изнесувала околу 400 луѓе<ref>Македонска енциклопедија, МАНУ, Скопие, 2009 г., стр. 382-383.</ref>. Операциите на српските и грчките војски во Македонија бил олеснети од активностите на [[Обиди за возобновување и реосновање на ВМОРО|ВМРО]] во тилот на османлиските сили. Заедно со милициите на локалното македонско население, силите на силите на Внатрешната револуционерна организација достигнале околу 15.000 луѓе. Некои од четите, предводени од [[Ефрем Чучков]], [[Петар Чаулев]], [[Методи Стојчев]], [[Васил Чекаларов]], [[Христо Силјанов]], [[Иван Попов]] и други војводи, броеле до неколку стотици четници. Во Прилепското, четата на [[Милан Ѓурлуков]] навлегла со околу илјада борци. Овие сили ги ослободите градовите [[Велес]], [[Кратово]], [[Штип]], [[Крушево]] и [[Охрид]], уште пред пристигнувањето на српските сили. Дел од четите на ВМРО земале дирекно учество во [[Битка кај Куманово (Прва балканска војна)|Битката кај Куманово]], а четата на [[Милан Ѓурлуков]] помогнала во освојувањето на преминот кон [[Прилеп]]. Костурската здужена чета која била составена од четите на [[Васил Чекаларов]], [[Христо Силјанов]] и [[Иван Попов]], по почетокот на воените дејствија, запонале со акција на потегот [[Лерин]] - [[Костур (град)|Костур]]<ref>Македоно-одринското опълчение 1912-1913 г. Личен състав, Главно управление на архивите, 2006, стр. 580, 892.</ref>. Одредите на [[Петар Чаулев]], [[Христо Силјанов]] и други војводи, во [[Охридско]] заробиле стотина османлиски војници, а во [[Костурско]] 2.500 војници<ref>Гоцев, стр. 21-24.</ref>. [[Податотека:Яне Сандански (1872-1915).jpg|150px|мини|лево|Јане Сандански]] [[Податотека:Sandanski2.jpg|350px|мини|десно|Сандански со бугарски офицери од Седмата пешадиска рилска дивизија]] [[Јане Сандански]] формирал одред од 300 души и заедно со војводите [[Стоју Хаџиев]], [[Димитар Арнаудов]], [[Георги Казепов|Ѓорги Казепов]], [[Крсто Чапрашиков]], [[Иван Чонтев]] и четата на [[Александар Бујнов]] кој останал на лекување во [[Неврокоп]], на мазги и на коњи тргнале за [[Солун]] како претходница на бугарската Седма дивизија. Одредот од 300 Македонци предводен од Сандански, заедно со бугарската коњаничка група на мајорот Цонев, на 28 октомври 1912 година влегол во [[Солун]]. Истовремено, влегле и грчки трупи предводени од престолонаследникот [[Константин I (крал на Грција)|Константин]], а потоа влегла главнината на бугарската војска. Во [[Солун]] особено бил свечено пречекан Сандански, кој имал изграден авторитет уште во [[Младотурската револуција]] како борец за слобода и за рамноправност прокламирани во неговиот Манифест до сите народности во Османлиското Царство. Поради тоа, народот го пречекал со аплаузи и со повици ''Да живее Сандански!'', а од грчкото население со ''Зито Сандански!''. На една прослава организирана од генералот [[Георги Тодоров]], началник на Штабот на Седмата рилска дивизија, се држеле здравици за ослободувањето на [[Македонија]] и за нејзиното приклучување кон татковината [[Бугарија]]. На таквите здравици станал и Сандански и наздравил со зборовите: {{Цитат|'''Пијам за слободна и автономна Македонија, за која се бореа и дадоа скапи жртви обединетите балкански народи.'''}} По овие зборови, бугарските офицери со пцости и со закани му се нафрлиле на Сандански, а некои му се заканиле дека за таквите зборови ќе го исечат со своите сабји. Сандански навидум спокоен, си заминал со сознанието дека протерувањето на турските сили за Македонија не значело ослободување, дека македонскиот народ е измамен, дека следи распарчување и нова окупација на Македонија. == Лондонски мировен договор == {{Main|Лондонски договор (1913)}} {{quote|'''Конечниот пораз на Турција нема да биде крај на балканската трагедија... Државите кои го основале Балканскиот сојуз почнале освојувачка војна за територии. И сосема е природно, кога ќе се земе предвид световното соперништво помеѓу овие народи и нивниот ограничен менталитет, дека најкритичниот момент во развојот на случувањата јужно од Дунав ќе биде моментот кога сојузниците ќе треба да го поделат воениот плен... Под рушевините на европска Турција остана нов вулкан кој за секогаш ќе го тресе европскиот мир. Оваа ситуација не може да се излечи со полумерки и платонски интервенции. Европа има морална обврска да покаже огромна сила за на време да ги спречи надметнувањата и борбите кои го разоруваат балканскиот свет...'''|''Мискареа''|''Букурешт 20 март 1913''<ref>Miscarea, Bukurest, 20. mart/ 2. april 1913.</ref>}} [[Податотека:Midia-enos-map.jpg|мини|Линијата [[Мидија]]–[[Енос (Турција)|Енос]], утврдена со Лондонскиот мировен договор како граница меѓу Османлиското Царство и териториите освоени од балканските сојузници.]] Состаноците на Лондонската конференција на 18 април 1913 година<ref name="giza34">Гиза, [http://www.promacedonia.org/ag/ag_3_4.html 3.4. Лондонската конференция]</ref> биле обновени во услови на засилен анатгонизам меѓу балканските сојузници за распределбата на освоени османлиски територии. Во февруари и мај се случиле спорадични судири меѓу бугарските и грчките војници североисточно од [[Солун]]. Србија и Грција се подготвуваат за заедничка борба против Бугарија<ref>Саздов, Лалков, стр. 289.</ref><ref>Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_3_2.html 3.2.]</ref><ref name="mark44" />. Во предвчерието на [[Втора балканска војна|Втората балканска војна]], британскиот министер за надворешни работи Едвард Греј поставил ултиматум за завршување на преговорите со [[Османлиското Царство]] до крајот на месецов. Мировниот договор бил потпишан на 17 мај 1913 година во [[Свети Јаков (дворец)|палатата „Сент Џејмс“.]]<ref name="giza34" /> Договорот ставил крај на војната помеѓу [[Османлиското Царство]] и [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]]. Империјата се откажала од сите права на запад од линијата Мидија - Енос, Источна Тракија и од суверенитетот над островот Крит. Договорот гарантира создавањето на албанска држава, во која влегувал и Скадар. Други прашања - поделбата на Македонија, статусот на островите во Егејското Море, воените репарации, биле оставени отворени.<ref name="mark44">Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_4_4.html 4.4. Лондонският договор за мир]</ref><ref>Boeckh, стр. 54.</ref> == Последици == {{Triple image|center|Ac.balkanwar.jpg|350|Shqiptarë e ikur nga ushtria serbe në Selanik.jpg|330|Muslim refugees in the initial phase of the First Balkan War.png|330|Загинати бугарски војници|Албански бегалци|Турски бегалци}} {{quote|'''Сите поголеми места во новоослободените краишта беа полни со бедни, голи и боси, гладни и жедни сирачиња. Нивните хранители и бранители заминале во царската војска да се борат, а жените, старците и децата останаа без заштита и тие од страв ги оставија своите домови и се во нив, бегајќи во градовите верувајќи дека таму ќе најдат заштита. Гонети од глата, присилени се да просат за корка леб. И отука во новоослободените градови, човек не може да мине низ улица, а да не му здосадат молбите на турските сираци, нешто да им подели. Еден офицер ми изнесува една ваква слика од Кавадарци: Кавадарци ги полни турските сирачиња кои умираат од глад. На еден агол седнал еден српски војник... на еден камен, во крилото зел две момчиња, Турчиња, еден на едното друг на другото колено, со двете раце ги прегрнал, во едната рака држи таин (војнички леб), а во другата нож. Со ножот го сече таинот, првиот залаг му го дава едното, другиот на другото Турче, а третиот го зема за себе. Јас застанав отстрана и срцето ме заболе, што при рака немам фотографски апарат, да ја сними оваа величествена слика на љубовта на српскиот војник кон децата на победениот непријател и неговото сочувство кон нивната несреќа '''|''Српски војник им помага на турските деца''<ref>Балкански рат у слици и ријечи 12, 7. (20.) април 1913.</ref>}} === Воени жртви === Човечките загуби на сојузничките сили одделно за секоја земја биле: * [[Бугарија]] – околу 87.000 души, 14.000 убиени во борби, 19.000 починати од болести, 50.000 ранети; * [[Србија]] - 39.000 убиени, умрени и ранети; * [[Грција]] - околу 29.000 луѓе (околу 5.000 убиени и над 23.000 ранети); и * [[Црна Гора]] - околу 9.500 луѓе (меѓу кои 2.800 убиени). За загубите на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]] нема сигурни податоци. Нејзините загубите се проценуваат на околу 100.000 или 340.000 луѓе (вклучувајќи 225.000 убиени, умрени од болести и ранети, околу 115.000 заробени)<ref>Erickson, стр. 329.</ref>. ===Цивилно население === Првата балканска војна нанела голема штета врз жителите на областите низ кои поминале војниците. Во [[Тракија]] и [[Родопи]]те биле уништени голем број села (турски, грчки и бугарски)<ref>Георгиев, Трифонов, стр. 115-116, 128, 133.</ref><ref>Карнегиева анкета, [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava3_2.html стр. 117-120]</ref>. Од Лозенградскиот округ избегале околу 50.000 Турци. Десетици илјади Бугари биле принудени да побараат заштита во областите заземени од бугарската војска<ref>Трифонов, Тракия, [http://www.promacedonia.org/giliev/st/st_1_3.html стр. 32-34, 37]</ref>. Муслиманското население во Македонија било подложено на репресија од Македонците и од сојузничките војски, што довело до многу илјадни бегалски бранови кон поголемите градови ([[Скопје]], [[Битола]] и [[Солун]]) и кон [[Мала Азија]]<ref>Карнегиева анкета, [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava2_1.html стр. 67-71], [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava4_1.html стр. 144]</ref>. Опустошувањата, прекинот на трговијата и репресијата врз мирното население, извршени и од двете завојувани страни, довеле до масовен глад во текот на зимата и пролетта 1913 година, кој ги зафатил Одринско, делови од Родопите и регионот на Ќумурџина<ref>Трифонов, Тракия, [http://www.promacedonia.org/giliev/st/st_1_3.html стр. 36]</ref><ref>Георгиев, Трифонов, стр. 115, 119, 122, 135;{{Br}}Карнегиева анкета, [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava3_1.html стр. 104-107]</ref>. Епидемијата на колера и дизентеријата ги одзеле животи на многу жители во [[Источна Тракија]] и [[Бугарија]] во есента 1912 година. Победниците започнале политика на национална и верска асимилација во новоосвоените територии. Под раководството на Бугарската православна црква во јануари-февруари 1913 година биле покрстени илјадници помаци од [[Родопи]]те (вклучувајќи ги оние од старите предели на Царството Бугарија) и од [[Порече]] на [[Места]] и [[Струма]] во Македонија<ref>Георгиев, Трифонов, стр. 117-121, 126-131.</ref>. Албанците во Косово и Македонија, кои се спротивставиле на српските и црногорските војски, биле подложени на масовни колежи<ref>Hall, стр. 137-138.</ref>. Во [[Вардарска Македонија]] уште од есента 1912 година српските окупациски власти извршиле притисок врз Македонците да се изјаснуваат како Срби. Управувањето, утврдено од [[Обиди за возобновување и реосновање на ВМОРО|ВМОРО]] во [[Охрид]], [[Велес]] и други градови, било растурено, многу дејци на револуционерната организација биле уапсени или убиени. На гонења биле подложени и егзархиски свештеници и учители, на чие место дошле Срби. Егзархиските училишта биле затворени, а српските чети извршиле насилно разоружување на месните милиција, придружено со тепање и убиства. Грците во југозападна Македонија спроведуваат слична политика спрема Македонците<ref>Гоцев, стр. 30-35.</ref><ref>Гоцев, стр. 35-36.</ref>. === Ескалација и конфликт помеѓу сојузниците === Сојузничкиот антагонизам околу [[Македонија]], довел до распаѓање на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] веднаш по склучувањето на мирот со Османлиите. Напорите на Русија да ја исполни својата улогата на арбитер, определена со договорот меѓу Бугарија и Србија, пропаднал<ref>Саздов, Лалков, стр. 276, 290.</ref>. На 19 мај 1913 година (два дена по потпишувањето на Лондонскиот мир) бил склучен грчко-српскиот договор со кој двете страни ја гарантирал заедничка граница во Македонија, како и попречување на бугарските стремежи за промена на ''статус квото''. На 16 јуни, бугарската армија ги нападнала позициите на Србите и Грците со што започнала [[Втората балканска војна]]<ref>Стр. Димитров, стр. 344-346.</ref>. == Хронологија == {| style="text-align:center;" class="wikitable" |- ! style="text-align: left;" | Година ! style="text-align: left;" | Месец ! style="text-align: centar;" | Настани |- |align=left|'''<big>1911</big>'''||<small>летото</small>||<small>Оживување на албанското национално движење</small> |- ||| <small>[[4 декември (настани)|4 декември]]</small>||<small>Напад на [[Внатрешна македонска револуционерна организација (Автономистичка)|ВМРО]] во [[Штип]]. Османските противмерки биле повод за започнување на преговорите помеѓу [[Србија]] и [[Бугарија]].</small> |- |||<small>[[16 септември (настани)|16 септември]]</small>||<small>[[Италија]] и објавила војна на [[Османлиското Царство]] поради припојувањето на [[Либија]].</small> |- |align=left|'''<big>1912</big>'''||[[16 мај (настани)|16 мај]]||<small>Склучен [[Таен бугарско-грчки мировен договор (1912)|Тајниот бугарско-грчки мировен договор]] за одбранбен сојуз.</small> |- |||<small>[[21 мај (настани)|21]]-[[27 мај (настани)|27 мај]]</small>||<small>[[Италија]] ги презела островите [[Додеканези]]те.</small> |- |||<small>[[1 август (настани)|1 август]]</small>||<small>[[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] извршува напад во [[Кочани]]. Османлиските против мерки ги раздвижиле балканските христијански држави.</small> |- |||<small>[[30 јули (настани)|30 јули]]</small>||<small>Албанските бунтовници побарале распуштање на Османлискиот парламент во рок од 48 часа и врачиле барање за автономија (четирите европски вилаети [[Скадарски вилает|Скадарскиот]], [[Јаниски вилает|Јанискиот]], [[Косовски вилает|Косовскиот]] и [[Битолски вилает|Битолскиот]] да се обединат во една провинција, [[Албанци]]те да служат војска само во таа провинција, албанскиот јазик да биде јазикот на администрацијата и образованието, сите [[Албанци]] да имаат право да носат оружје).</small> |- |||<small>[[15 август (настани)|15 август]]</small>||<small>Усмен договор помеѓу [[Србија]], [[Бугарија]] и [[Црна Гора]]: [[Бугарија]] дава воен заем на [[Црна Гора]] и ја плаќа црногорската војска во текот на војната. Црна Гора прифатила да завојува со [[Висока Порта|Високата Порта]] без претходна провокација.</small> |- |||<small>[[15 септември (настани)|15 септември]]</small>||<small>Српската влада го испраќа своето тајно упатство под број ''5669'' до сите свои амбасади да делуваат за припојување на [[Охрид]] и [[Прилеп]] кон српската држава.</small> |- |||<small>[[17 септември (настани)|17 септември]]</small>||<small>Ултиматум на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] до Портата за неодложна автономија на [[Македонија]] според [[Берлински конгрес|Берлинскиот конгрес]].</small> |- |||<small>[[18 септември (настани)|18 септември]]</small>||<small>Балканските држави и Империјата објавиле вонредна состојба и општа мобилизација. [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] формира 70 мали групи за извидување и саботажи во [[Македонија]] и [[Одринска Тракија|Тракија]].</small> |- |||<small>[[22 септември (настани)|22 септември]]</small>||<small>[[Бугарско-грчки договор|Таен воен сојуз]] помеѓу [[Бугарија]] и [[Грција]].</small> |- |||<small>[[23 септември (настани)|23 септември]]</small>||<small>Се формира [[Македонско-одринско ополчение|Македонско-одринското ополчение]] .</small> |- |||<small>[[26 септември (настани)|26 септември]]</small>||<small>Црногорската војска започнува воени дејствиа против [[Висока Порта|Високата Порта]].</small> |- |||<small>[[2 октомври (настани)|2 октомври]]</small>||<small>Потпишан мировен договор помеѓу [[Италија]] и [[Османлиското Царство]].</small> |- |||<small>[[3 октомври (настани)|3 октомври]]</small>||<small>[[Османлиското Царство]] го отфрлила ултиматумот на членките на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] и ги прекинува дипломатските односи со [[Србија]], [[Бугарија]], [[Црна Гора]], а се обидува да ги подобри односите со [[Грција]].</small> |- |||<small>[[4 октомври (настани)|4 октомври]]</small>||<small>Империјата им објавува војна на балканските сојузници.</small> |- |||<small>[[5 октомври (настани)|5]]-[[7 октомври (настани)|7 октомври]]</small>||<small>Бугарија, Србија, Грција и Црна Гора и објавиле војна на [[Висока Порта|Високата Порта]]. [[Романија]] ја објавила својата неутралност. Почеток на воените дејствија.</small> |- |||<small>[[7 октомври (настани)|7]]-[[15 октомври (настани)|15 октомври]]</small>||<small>Бугарската војска ги освојува Источните [[Родопи]] и ја спречува османлиската контраофанзива (15-25 октомври)</small> |- |||<small>[[8 октомври (настани)|8]]-[[13 октомври (настани)|13 октомври]]</small>||<small>Првата и Третата бугарска армија го пробиле првиот османлиски фронт Ескиполос-Петра, го освоиле [[Лозенград]], а Втората бугарска армија го опоколила [[Одрин]].</small> |- |||<small>[[13 октомври (настани)|13 октомври]]</small>||<small>Српската војска ги освоила [[Скопје]], [[Куманово]], [[Велес]] и [[Штип]] во [[Македонија]].</small> |- |||<small>[[9 октомври (настани)|9]]-[[10 октомври (настани)|10 октомври]]</small>||<small>Грчката војска победила во Битката кај [[Сарантапорос]].</small> |- |||<small>[[15 октомври (настани)|15 октомври]]</small>||<small>Воведување на српскиот администратитев систем во [[Косово]] и [[Македонија]].</small> |- |||<small>[[16 октомври (настани)|16 октомври]]</small>||<small>Првото бомбардирање од авион во истооријата на војувањето - бугарската авијација го бомбардира одринското утрврдување.</small> |- |||<small>[[17 октомври (настани)|17]]-[[20 октомври (настани)|20 октомври]]</small>||<small>Првата и Третата бугарска армија го пробиле вториот османлиски одбранбен фронт кај Лула Бургас-Бунархисар.</small> |- |||<small>[[19 октомври (настани)|19]]-[[20 октомври (настани)|20 октомври]]</small>||<small>Грчката војска победила во Битката кај [[Јанина]].</small> |- |||<small>[[27 октомври (настани)|27 октомври]]</small>||<small>Во [[Романија]] била формирана нова влада на чело со Титу Мајореско.</small> |- |||<small>[[28 октомври (настани)|28 октомври]]</small>||<small>Утрото, Грчката војска влегува во [[Солун]], а попладнето во градот влегла бугарската Рилска дивизија. Почетокот на спорот околу [[Солун]].</small> |- |||<small>[[29 октомври (настани)|29 октомври]]</small>||<small>[[Висока Порта|Високата Порта]] побарала примирје од Софија. [[Фердинанд I]] ја убедил бугарската влада да го одбие предлогот и да го прикрие од сојузниците.</small> |- |||<small>[[1 ноември (настани)|1 ноември]]</small>||<small>Почеток на покрстувањето на [[Помаци]]те во Родопите.</small> |- |||<small>[[4 ноември (настани)|4]]-[[5 ноември (настани)|5 ноември]]</small>||<small>Првата и Третата бугарска армија извршиле неуспешен напад врз османлиските одбранбени позиции кај Чаталџа </small> |- |||<small>[[4 ноември (настани)|4]]-[[9 ноември (настани)|9 ноември]]</small>||<small>Декларации на Централниот комитет на [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] против српските и грчките активности во [[Македонија]].</small> |- |||<small>[[9 ноември (настани)|9 ноември]]</small>||<small>Воведување на бугарската администрација на освоените територии.</small> |- |||<small>[[14 ноември (настани)|14 ноември]]</small>||<small>[[Македонско-одринско ополчение|Македонско-одринското ополченство]] ги победува османлиските сили во западна [[Одринска Тракија|Тракија]].</small> |- |||<small>[[18 ноември (настани)|18 ноември]]</small>||<small>Македонско-романското друштво врши притисок врз романската влада за дејствување.</small> |- |||<small>[[20 ноември (настани)|20 ноември]]</small>||<small>Примирје помеѓу сојузниците и [[Висока Порта|Високата Порта]]. [[Грција]] го отфрлила примирјето и продлжила со воените дејствија во северен [[Епир]].</small> |- |||<small>[[20 ноември (настани)|20]]-[[21 ноември (настани)|21 ноември]]</small>||<small>Првите судири помеѓу бугарската и грчката војска во близината [[Солун]], кон крајот на месецот судирот бил прекинат.</small> |- |||<small>[[28 ноември (настани)|28 ноември]]</small>||<small>Националниот конгрес во [[Валона]] ја прогласил независноста на [[Албанија]].</small> |- |||<small>[[3 декември (настани)|3 декември]]</small>||<small>Грчко-османлиска поморска битка кај островот Ели.</small> |- |||<small>[[3 декември (настани)|3]]-[[24 декември (настани)|24 декември]]</small>||<small>[[Лондонска мировна конференција]]. Сојузниците ги побарале османлиските провинции во [[Европа]], западно од линијата Енос-Мидија и островот [[Крит]]. Портата предложила на [[Македонија]] да ѝ се даде автономија и одбила да ги остапи териториите. На [[Божиќ]], претставниците на Портата се повлекле од преговорите, меѓутоа големите сили извршиле притисок и барањето на балканските сојузници било прифатено. Било истакнато дека [[Албанија]] треба да стане независна држава.</small> |- |||<small>[[8 декември (настани)|8]]-[[17 декември (настани)|17 декември]]</small>||<small>Тајна бугарска мисија во [[Цариград]] со цел склучување на одделен мир со [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]].</small> |- |align=left|'''<big>1913</big>'''||<small>[[5 јануари (настани)|5 јануари]]</small>||<small>Грчко-османлиска поморска битка кај Лемнос.</small> |- |||<small>[[16 јануари (настани)|16 јануари]]</small>||<small>Бугарско-романски протокол во Лондон за корегирање на територијата во [[Добруџа]]. Под притисок на [[Руското Царство]], Софија е подготвена на исправка на границата.</small> |- |||<small>[[21 јануари (настани)|21 јануари]]</small>||<small>Поратат го осудува примирјето и тргнува во акција под паролата ''Софија или смрт!''</small> |- |||<small>[[26 јануари (настани)|26]]-[[28 јануари (настани)|28 јануари]]</small>||<small>Османлиска контраофанзива на Галиполе и Чаталџа, меѓутоа бугарската војска го одбила нападот.</small> |- |||<small>[[30 јануари (настани)|30 јануари]]-[[2 февруари (настани)|2 февруари]]</small>||<small>Безуспешни бугарско-романски преговори за [[Добруџа]] во Софија.</small> |- |||<small>[[5 февруари (настани)|5 февруари]]</small>||<small>Објавен тајниот мировен договор помеѓу [[Австроунгарија]] и [[Романија]].</small> |- |||<small>[[21 февруари (настани)|21 февруари]]</small>||<small>Грчката војска ја освоила Јанина. Бугарско-грчки инцидент кај Нигрита.</small> |- |||<small>[[5 март (настани)|5 март]]</small>||<small>Убиство на грчкиот крал [[Георгиос I]] во [[Солун]].</small> |- |||<small>[[11 март (настани)|11 март]]-[[13 март (настани)|13 март]]</small>||<small>Бугарската војска го освоила [[Одрин]].</small> |- |||<small>[[18 март (настани)|11 март]]-[[26 април (настани)|26 април]]</small>||<small>Конференција на големите сили во [[Санкт Петербург]] по прашањето за [[Добруџа]]. Бугарија ја отстапила Силистрија на Романија и ги гарантира правата на [[Власите во Македонија|Власите]] во Македонија. Тензиите продолжуваат.</small> |- |||<small>[[10 април (настани)|10 април]]</small>||<small>Црногорската војска го освоила [[Скадар]].</small> |- |||<small>[[13 април (настани)|13 април]]</small>||<small>Примирје помеѓу Сојузниците и Портата.</small> |- |||<small>[[22 април (настани)|22 април]]</small>||<small>Потпишан грчко-српски протокол, следниот ден двете држави потпишале воен сојуз.</small> |- |||<small>[[19 мај (настани)|19]]-[[21 мај (настани)|21 мај]]</small>||<small>Бугарско-грчката комисија во Солун, постигнала договор за разграничување помеѓу двете страни. </small> |- |||<small>[[17 мај (настани)|17 мај]]</small>||<small> [[Лондонски договор (1913)|Лондонски договор]].</small> |- |} == Галерија == === Карти === <center> <gallery> Image:Balkan 1912 es.svg Image:Bulgaria before Balkans Wars.jpg Image:First Balkan War.SVG Image:Guerres balkaniques - situation avant 1912.png Image:Serbian aspirations 1912.jpg Image:First Balkan war - liberated territories 1913.png Image:Minia Enoz Line.jpg Image: Image: Image: Image: Image: <center> <gallery> Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: </gallery> </center> === Општо === <center> <gallery> Image:Gendarmes crétois.jpg Image:0S75mmQF2.JPG Image:Ac.balkanwar.jpg Image:Bulgarian 51st Regiment staff.jpg Image:Bulgarien Farman M.F.7.jpg Image:First Balkan War Medal.jpg Image: Image: Image: Image: Image: <center> <gallery> Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: </gallery> </center> === Битки === <center> <gallery> Image:1912-13 Shukru Pasha.jpg Image:Adrianople siege artillery.jpg Image:Bizani Infantry charge.jpg Image:Battle of Sarantaporos (Christidis).png Image:Albanian soldiers (Siege of Shkodër).jpg Image:Greek infantry Giannitsa 1912.jpg Image: Image: Image: Image: Image: <center> <gallery> Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: </gallery> </center> ===Споменици === <center> <gallery> Image:Macedonian Greeks 1912&nbsp;моnument.jpg Image:Mnimio svoronu.jpg Image:The Monument at Srednogorets.JPG Image:Monument Zebrnjak near Kumanovo.jpg Image:Zebrnjak, Kumanovo.jpg Image: Image: Image: Image: Image: <center> <gallery> Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: </gallery> </center> === Карикатури и друго === <center> <gallery> Image:Европа и немирните деца.png Image:Балканот против тиранинот (тирани против тиранин).png Image:Ослободување на Грција.png Image:Bulgarians overrun the Turkish positions (cartoon).png Image:Патување од задоволство.png Image:Averof in January 1913 between Tenedos and Lemnos.jpg Image:DC-1913-18-d-Crnogorci-slave-pad-skadra.jpg Image: Image: Image: Image: Image: <center> <gallery> Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: </gallery> </center> == Поврзано == * [[Балкански сојуз]]; * [[Лондонски договор (1913)]]; * [[Втора балканска војна]]; * [[Балкански војни]]. ==Наводи== {{наводи|2}} == Литература == {{Refbegin|30em|indent=yes}} === На македонски === * „Македонија во времето на Балканските и првата светска војна “(1912-1918)– Д-р Петар Стојанов, Институт за Национална Историја, Скопје, 1969 * Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт, Македонското револуционерно националноослободително движење во Солунскиот вилает 1893 - 1903, Скопје, 2003 === На руски === * Жебокрицкий В. А., Болгария накануне Балканских войн 1912—1913 г., Киев, 1960 * Жогов П. В., Дипломатия Германии и Австро-Венгрии и Первая Балканская война, М., 1969 * Мерников А. Г., Спектор А. А., Всемирная история войн, Минск, 2005 * Петросян Ю. А., Османская империя: могущество и гибель. Исторические очерки, М., 1990 * Писарев Ю. А., Великие державы и Балканы накануне Первой мировой войны, М., 1986 * Хальгартен Г., Империализм до 1914 года. Социологическое исследование германской внешней политики до Первой мировой войны, М., 1961 * Балканские народы и европейские правительства в XVIII — начале XX в М., Документы и исследования, 1982 === На бугарски === * Атанасов, Щ. и др.'Българското военно изкуство през капитализма, Държавно военно издателство при МНО, София 1959 * Балканската война 1912-1913, Държавно военно издателство, София 1961 * Венедиков, Йордан. Морските действия между Турците и гърците в Балканската война (1912-1913), Българска военна мисъл, г.IV, кн.40, София 1937, с. 947-954 * Войната между България и Турция през 1912-1913 г. (ВБТ), Том I, II, VI, VII, Министерство на войната, София 1928-1937 * Въчков, Ал. Балканската война 1912-1913, „Анжела“, София 2005 * Гиза''', А. ''[http://www.promacedonia.org/ag/ Балканските държави и македонският въпрос], София, 2001, Македонски Научен Институт (от сайта „Книги за Македония“, 06.05.2009) * Георгиев, В.; Трифонов, Ст. История на българите 1878-1944 в документи, том II, „Просвета“, София 1996, ISBN 954-01-0756-3 * Гоцев, Д. Национално-освободителната борба в Македония 1912-1915, Издателство на БАН, София 1981 * История на Българите, том V: Военна история (колектив), ИК „Труд“, София 2007, ISBN 954-528752-7 * Крапчански, В. и др. Кратък обзор на бойния състав, организацията, попълването и мобилизацията на българската армия от 1878 до 1944 г., Държавно военно издателство, София 1961 === На англиски === * {{Наведена книга |title=Defeat in Detail: The Ottoman Army in the Balkans, 1912–1913 |last=Erickson |first=Edward J. |year=2003 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=0-275-97888-5 | url=http://books.google.com/books?id=3fYuy5iUi_sC}} * {{Наведена книга | last=Fotakis |first=Zisis |title=Greek naval strategy and policy, 1910–1919 |year=2005 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-35014-3}} * {{Наведена книга |title=The Balkan Wars, 1912–1913: Prelude to the First World War |last=Hall |first=Richard C. |year=2000 |publisher=Routledge |isbn=0-415-22946-4 | url=http://books.google.com/books?id=ZSllgZ-1D4YC }} * {{Наведена книга |title=The Ottoman Steam Navy, 1828–1923 | last1=Langensiepen | first1=Bernd | last2=Güleryüz | first2=Ahmet | year=1995 | publisher = Conway Maritime Press | isbn = 0-85177-610-8}} * {{Наведена книга |title=The Balkan Wars, 1912 to 1913 |last=Schurman |first=Jacob Gould |year=2004 |publisher=Kessinger Publishing |isbn=1-4191-5345-5 }} * {{Наведена книга |title=The Rise of Nationality in the Balkans | first =R. W. | last = Seton-Watson | year=2009 | origyear=1917 | publisher=BiblioBazaar | isbn=978-1-113-88264-6 | url=http://books.google.com/books?id=gD0N3nJRFGgC}} * {{Наведена книга | last1=Uyar | first1=Mesut | last2=Erickson | first2=Edward | title=A Military History of the Ottomans: From Osman to Atatürk | url=https://archive.org/details/militaryhistoryo0000uyar | year=2009 | isbn=978-0-275-98876-0}} === На грчки=== * Γενικόν Επιτελείον Στρατού., Ο ελληνικός στρατός κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους 1912—1913, Τόμοι Α'—Γ' {{Refend}} ==Надворешни врски == {{рв|First Balkan War}} * [http://www.istorijskabiblioteka.com/art2:savez-u-vozu Историјска библиотека:Савез склопљен у возу] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120302120753/http://www.istorijskabiblioteka.com/art2:savez-u-vozu |date=2012-03-02 }} * [http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=798 1912. Први балкански рат („Вечерње новости“, фељтон, септембар 2012)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121202112254/http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=798 |date=2012-12-02 }} * [http://www.srpskadijaspora.info/vest.asp?id=17159 Sto godina od Prvog Balkanskog rata] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160305175108/http://srpskadijaspora.info/vest.asp?id=17159 |date=2016-03-05 }} * [http://www.politika.rs/rubrike/Tema-nedelje/Sto-godina-od-Prvog-Balkanskog-rata/Rat-je-dobijen-posle-nekoliko-sedmica.sr.html Рат је добијен после неколико седмица („Политика“, 7. октобар 2012)] * [http://www.politika.rs/rubrike/Drustvo/Knjeginja-Dolgorukova-lecila-Srbe.sr.html Књегиња Долгорукова лечила Србе („Политика“, 21. октобар 2012)] * [http://www.gutenberg.org/files/11676/11676.txt Project Guttenberg: The Balkan Wars: 1912-1913] * [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/bw1_intentions.png Замисълът на действие на страните през Балканската война] (карта) * [http://faq.macedonia.org/images/bigmkd2.jpg Карта на немски] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060110211900/http://faq.macedonia.org/images/bigmkd2.jpg |date=2006-01-10 }} * [http://varna.info.bg/1912.htm Атаката на „Дръзки“ срещу „Хамидие“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100111065907/http://varna.info.bg/1912.htm |date=2010-01-11 }} * [http://www.promacedonia.org/ob/index.html Отон Барбар. Моите спомени отъ войните 1912—1918, част I Спомени от Балканската война 1912—1913, София 1923] * [http://www.100godini-balkanskivoini.bg Сайт за 100 години от балканските войни] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140320134046/http://100godini-balkanskivoini.bg/ |date=2014-03-20 }} на Национален военноисторически музей|Националния военноисторически музей {{Избрана}} [[Категорија:Прва балканска војна| ]] [[Категорија:Војни на Отоманското Царство]] [[Категорија:Избрани статии на bg.вики]] [[nl:Balkanoorlogen#De Eerste Balkanoorlog]] 22jpm2hmavd1fgvyt39ylm68q7jblcw 5616413 5616412 2026-08-25T11:36:48Z Buli 2648 /* Споменици */ избришана слика 5616413 wikitext text/x-wiki {{Infobox Military Conflict |conflict = Прва балканска војна |partof = [[Балкански војни]] |image = [[Податотека:First Balkan War Photobox 2.jpg|300px]] |caption = |date = 8 октомври 1912 - 30 мај 1913<br>({{Age in years, months, weeks and days|month1=10|day1=08|year1=1912|month2=05|day2=30|year2=1913}}) |place = [[Балкански Полуостров]] |casus = |territory= |result = Победа на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]], [[Лондонски договор, 1913|Лондонски договор]], повеќето османлиско-балкански територии се загубени, и поделба на [[Македонија (регион)|Македонија]] |combatant1=[[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] [[Отоманско Царство]] |combatant2={{plainlist| * '''[[Балкански сојуз]]''': *{{flagcountry|Kingdom of Bulgaria}} *{{flagcountry|Kingdom of Greece|state}} *{{flagcountry|Kingdom of Serbia}} *{{flagcountry|Kingdom of Montenegro}}}} |commander1=[[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] [[Низам Паша]] <br /> [[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] [[Зеки Паша]] <br /> [[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] [[Есат Паша]] <br /> [[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] [[Абдула Паша]] |commander2= {{plainlist| *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Фердинанд I]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Владимир Вазов]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Георги Вазов]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Михаил Савов]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Иван Фичев]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Васил Кутинчев]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Никола Иванов]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Радко Димитриев]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Стилијан Ковачев]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Георги Тодоров]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Андраник Озанјан]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Карекин Нждех]] [[Податотека:Flag of Greece (1828-1978).svg|22x20px]] [[Константин I (крал на Грција)|Константин I]] <br /> [[Податотека:Flag of Montenegro (1905–1918).svg|22x20px]] [[Никола I Петровиќ|Никола I]] <br /> *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Петар I Караѓорѓевиќ|Петар I]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Александар I Караѓорѓевиќ|Принц Александар]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Радомир Путник]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Петар Бојовиќ]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Степа Степановиќ]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Божидар Јанковиќ]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Живојин Мишиќ]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Павле Јуришиќ Штурм]]}} |strength1=[[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] 570.000 |strength2=[[Податотека:Flag of Bulgaria (1878-1944).svg|22x20px]] 350.000+ <br /> [[Податотека:Flag of Greece (1828-1978).svg|22x20px]] 125.000 <br /> [[Податотека:Flag of Montenegro (1905–1918).svg|22x20px]] 44.500 <br /> [[Податотека:State Flag of Serbia (1882-1918).svg|22x20px]] 230.000 <br>'''Вкупно: 749.500+''' |casualties1= [[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] '''Отоманско Царство''' <br />50.000 загинати<br />100.000 ранети<br />115.000 заробени<br />75.000 загинати или исчезнати<br /> '''Вкупно: 340.000 загинати, ранети и заробени''' |casualties2= [[Податотека:Flag of Bulgaria (1878-1944).svg|22x20px]] '''Бугарија:'''<ref>[http://www.bulgarianartillery.it/Bulgarian%20Artillery%201/T_OOB/Troops%20losses_1912-13.htm Bulgarian troops losses during the Balkan Wars]</ref><br />8.840 загинати <br />4.926 исчезнати<br />36.877 ранети <br />10.995 загинати или исчезнати<br /> [[Податотека:Flag of Greece (1828-1978).svg|22x20px]] '''Грција:'''<ref>Hellenic Army General staff: ''A concise history of the Balkan Wars'', page 287, 1998.</ref><br />2.373 загинати во акција <br />9.295 ранети<br />580 измрзнати<br />1.558 загинати или ранети<br /> [[Податотека:Flag of Montenegro (1905–1918).svg|22x20px]] '''Црна Гора:'''<ref>Erickson, Edward J. (2003). Defeat in Detail: The Ottoman Army in the Balkans, 1912–1913. Greenwood Publishing Group. ISBN 0-275-97888-5.</ref><br />2.836 загинати во акција и починати од болести <br />6.602 ранети<br /> [[Податотека:State Flag of Serbia (1882-1918).svg|22x20px]] '''Србија:''' <br />5.000 загинати <br />18.000 ранети<ref>''Βιβλίο εργασίας 3, Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι'', ΒΑΛΕΡΙ ΚΟΛΕΦ and ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΚΟΥΛΟΥΡΗ, translation by ΙΟΥΛΙΑ ΠΕΝΤΑΖΟΥ, CDRSEE, Thessaloniki 2005, page 120,'''(Greek)'''. Retrieved from http://www.cdsee.org {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150627234917/http://www.cdsee.org/ |date=2015-06-27 }}</ref><br /> '''Вкупно: 108.000 загинати и ранети''' |casualties3= |notes= |campaignbox = {{Прва балканска војна}} }} '''Прва балканска војна''' — воен судир помеѓу [[Османлиското Царство]] и членките на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]]: [[Царство Бугарија]], [[Кралство Србија]], [[Кралство Грција]] и [[Кралство Црна Гора]]. Војната започнала на 25 септември ([[8 октомври (настани)|8 октомври]] по нов стил) [[1912]] година и завршила на 17 мај ([[30 мај (настани)|30 мај]] по нов стил) [[1913]] година со победа на сојузниците. Сојузничката победа ставила крај на петвековната османлиската доминација на [[Балканскиот Полуостров]] и поделба на [[Македонија (регион)|Македонија]] помеѓу победниците. [[Османлиското Царство]] ги изгубила своите територии на полуостровот, со исклучок на еден тесен појас на северниот брег на [[Мраморното Море]]. Останатиот дел на [[Тракија]] заедно со источна Македонија потпаднале под бугарска власт. Српската војска ги освоила [[Косово (регион)|Косово]] и [[Метохија]], северозападна Македонија и во други области, Грција - поголемиот дел на [[Епир (регион)|Епир]], бројни острови во [[Егејското Море]] и југозападна Македонија до [[Солун]], а веднаш по [[Лондонски мировен договор|Лондонскиот мировен договор]] била создадена независна албанска држава, меѓутоа барањето на [[Албанци]]те за обединување на сите територии каде што живеле во една политичка целина останало неостварено. Антагонизмот и претензиите над Македонија помеѓу балканските држави довеле до раскинување на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] и започнување на [[Втора балканска војна|Втората балканска војна]]. Според Карнегиевата анкета, причини за започнување на Првата балканска војна биле: военото и политичкото ослабување на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]], угнетувањето на христијаните, неуспешната борба на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]], противречностите помеѓу големите сили и стремежот на балканските држави за завладување на нови територии. ==Заднина== {{quote|'''Кај голем дел водечки државници во Србија ... може да се воочи убедувањето дека Ориенталното прашање не е докрај решено, и дека порано или подоцна, Турција ќе биде натерана сè повеќе да се повлекува од Балканскиот Полуостров...'''|''Фон Баир''|Извештај, 1880<ref>Извештај 55 Белград 18.10.1880&nbsp;г., 14400.</ref>}} === Берлински конгрес === {{Главна|Берлински конгрес}} [[Податотека:Bundesarchiv Bild 183-R29818, Otto von Bismarck.jpg|150px|мини|лево|Ото фон Бизмарк]] [[Податотека:Berliner kongress.jpg|thumb|350px|[[Антон фон Вернер]]. ''Берлински конгрес''.]] Некои од големите сили, особено [[Австроунгарија]], [[Британија]] и [[Франција]], не биле задоволни со содржината на [[Санстефански Договор|Санстефанскиот договор]]. Причината за незадоволството била што тие сметале дека на [[Русија]] ѝ биле дадени преголеми отстапки. Поради тоа, под закана со војна, тие го иницирале новиот мировен состанок. Конгресот имал за цел да изврши ревизија на Санстефанскиот договор и да го спречи ширењето на руското влијание на Балканот. Исцрпени од претходната меѓусебна војна, Турција и Русија прифатиле одржување на нов мировен конгрес, кој го организирала Германија на чело со [[Ото фон Бизмарк]]<ref>Krasner, Stephen D. (1999). „Sovereignty: Organized Hypocrisy“. Princeton University Press. стр. 165. ISBN 069100711X.</ref>. На Конгресот било одлучено: на Отоманското Царство да ѝ бидат вратени [[Македонија]] и [[Одринска Тракија]], а територијата на [[Бугарија]] е околу трипати намалена од предвидената во Санстефанскиот договор. Од остатокот од територијата на [[Санстефанска Бугарија]], односно [[Источна Румелија]] потпаднала под турска власт и се здобила со статус на автономна област; [[Србија]], [[Црна Гора]] и [[Романија]] да добијат независност; Бугарија добила статус на вазално кнежевство во рамките на Отоманското Царство; [[Босна и Херцеговина]] ѝ била доделена на [[Австроунгарија]]. По Берлинскиот конгрес, Солсбери, Роберт Гаскон-Сесил истакнал: {{Цитат|'''Треба повторно да го воспоставиме неодржливото турско управување со јужниот Балкан. Иако ова е чисто одложување на крајот. Не останала виталност (б.н животна сила) повеќе во нив...'''<ref>Taylor, A. J. P. (1954). The Struggle for Mastery in Europe 1848–1918. Oxford University Press. p. 253.</ref>}} На овој начин моќта на [[Отоманското Царство]] во Европа и Азија била значително намалена. Влијанието на [[Руското Царство]] на Балканот исто така се намалило за сметка на зголеменото влијание на Австроунгарија. Иако била основа за стекнување на државен суверенитет на некои од балканските држави, оваа територијална поделба на Балканот не ги решила сите прашања и аспирации, туку испровоцирала понатамошни тензии кои кулминирале со [[Балканските војни]], а подоцна и [[Првата светска војна]]. ===Источно прашање=== {{Главна|Источно прашање}} Во текот на [[19 век]], големите сили имале различни погледи за решавање на т.н. „Источно прашање“ и интегритетот на [[Отоманското Царство]]. [[Руското Царство]] се стремело да воспостави контрола над [[Босфорот]] и преку него да си обезбеди излез на [[Средоземно Море|Средоземното Море]], руската влада водела [[Панславизам|пансловенски]] надворешна политика и ги поддржувала [[Бугарија]] и [[Србија]]. [[Велика Британија]] од своја страна сакала да го спречи [[Руското Царство]] да излезе на [[Средоземно Море|Средоземното Море]] и залагала за зачувување на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]] и ''статус кво''. Еден француски историчар во 1898 година истакнал: {{Цитат|'''Источното прашање долго било ограничено на односите помеѓу Османлиското Царство и христијанските европски земји. И не можело да биде поинаку бидејќи единствените проблеми со кој европските политичари се соочувале биле независноста на дунавските кнежевства или независноста на Грција, војната помеѓу Русија и Турција околу превласта во Црното Море, автономијата на Египет, Внатрешната организација и административните реформи на Османлиското Царство под европско влијание, дипломатските односи помеѓу христијанските сили и султанот...'''}} [[Австроунгарија]] имала агресивна политика кон [[Балканот]]. Откако [[Хабсбуршка династија|Хабсбурзите]] ја изгубиле [[Италија]], ''Монархијата'' немала основа за создавање на колнијално царство, [[Австроунгарија]] реално можела територијално да се прошири само на [[Балканскиот Полуостров]], нивна стратрешка цел е освојување на [[Солун]] и излегување на [[Егејско Море|Егејското Море]]. Од тактички причини, [[Хабсбуршка династија|Хабсбурзите]] се залагале за зачувување на [[Отоманското Царство]] со цел добивање на време за остварување на своите планови. Една од главните цели на [[Италија]] е да недозволи некоја од големите сили да добие пристап на [[Јадранското Море]]. [[Германско Царство|Германија]] се стремело за зачувување на суверенитетот и инегритетот на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]] со цела да ја претвори во своја колонија. === Македонско прашање === {{Главна|Македонско прашање}} [[Податотека:Ferdinand of Bulgaria.jpg|Фердинанд I|мини|лево|150п]] [[Податотека:Makedonien ethnisch (1892).JPG|thumb|350п|десно|Македонското население според австриска статистика]] Кон крајот на 19 и почетоко на 20 век, особено било актуелно [[Македонско прашање|Македонското прашање]] околу кое се кршеле копјата на балканските држави. [[Бугарија]], [[Србија]] и [[Грција]] имале свои [[Странски пропаганди во Македонија|пропаганди на територијата на Македонија]] со цел да биле придобијат што повеќе т.н. „национални приврзаници“ кои би се искористиле како „внатрешни сојузници“ и оправдувачки фактор за територијалните претензии на балканските држави кои ги имале кон Македонија. Покрај пропагандната дејснот, била водена и жива дипломатска активност по ова прашање. {{Цитат|'''Грчкиот премиер Трикупис во 1899 година повеќе мислел на грчко-турска војна, отколку на балкански сојуз. Според него, грчки соперник на Грција во Македонија била Бугарија. Тој сметал дека расплетот на македонското прашање ќе дојде по една голема војна по 3, 5 или 8 години. Трикупис сметал дека Македонија ќе биде грчка или бугарска, зависно од победникот во војната. Доколку победат Бугарите, ќе успеат да го словенизираат населението до Тесалија. Ако победи Грција, ќе ги направи сите Грци до Источна Румелија.'''<ref name="Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт">Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт...</ref>}} На [[6 април]] [[1896]] година, штотуку признатиот бугарски кнез [[Фердинанд I]] се сретнал со српскиот дипломатски претставник [[Владан Ѓорѓевиќ]]. Фердинанд ја истакнал потребата од [[српско-бугарски односи|српско-бугарско зближување]] за што главен проблем претставувале нивните спротивставени интереси во Македонија. Во разговорот, Фердинанд потенцирал дека додека [[Срби]]те и [[Бугари]]те се расправале за ''раженот'', ''зајакот сè уште бил во шума''. Во контекст на тоа Фердинанд истакнал: {{Цитат|'''Во Македонија, главната маса од населението ниту се Бугари, ниту Срби, туку Словени и христијани, кои зборуваат јазик подеднакво далечен или ако сакате подеднакво близок на српскиот и на бугарскиот јазик, но, јазик, кој е посебен дијалект, ако не и посебен јазик. Наместо да се караме околу тоа, дали тој е дијалект на српскиот или бугарскиот јазик, ние треба заеднички да работиме и тоа овде (Цариград б.н) кај нашиот заеднички татко Султанот, за да им даде на своите верни поданици во Македонија такви реформи кои ќе им осигураат човечки живот и културен развиток... Ако тоа се реши, културата на Македонците ќе го реши прашањето кое што никоја сила не може да го реши, па дури ако Србите и Бугарите поради тоа ја фрлаат на коцка својата државна егзистенција'''<ref name="AMF CARI">'' Државен архив на Репубилка Македонија (ДАРМ), ф. Политичко Одделени (ПО), мф.446, Пов. Но. 228, Цариград, 26. III 1896.''</ref>}} Тој понудил формирање на сојуз во кој, според него, требало да влезат [[Бугарија]], [[Србија]] и [[Црна Гора]], но бил против влегувањето на [[Грција]], сметајќи дека таа сака да го искористи српско-бугарскиот антагонизам и да приграби голем дел од [[Македонија]]. На [[1 март]] [[1897]] г. во [[Софија]] пристигнал српскиот крал со својата делегација. Два дена подоцна бил потпишан договорот меѓу кралството Србија и кнежевството Бугарија, а договорот предвидувал: :''1) Двете влади договорно да ги разгледуваат прашањата од заеднички интерес на српскиот и бугарскиот народ во Османлиското Царство'' :''2) Ниедна од договорните страни, без претходна согласност на другата, да не презема ништо на политички и воен план што ќе го наруши постојното статус кво'' :''3) Додека заемно не се утврдат српските и бугарските интерси на национален, црковен и просветен план во Отоманското Царство, двете страни да не си пречат, туку заемно да си помагаат'' :''4) Со спогодбата да се запознае кнезот на Црна Гора и да се покани и тој да пристапи''<ref name="Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт">Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт...</ref> По потпишувањето на договорот, [[Србија]] постојано барала поделба на [[Македонија]] 50:50 и, според [[Белград]], териториите западно од реката [[Вардар]] требало да ѝ припаднат на [[Србија]] заедно со [[Скопје]] и [[Куманово]], а источно од [[Вардар]] на [[Бугарија]], додека [[Солун]] требало да се наоѓа под заедничка управа. Меѓутоа, српско-бугарските односи биле влошени поради бугарскиот трговски аген [[Димитар Ризов]] од [[Скопје]]. Во почетокот на 1899 година, [[Владан Ѓорѓевиќ]] во Париз имал средба со бугарскиот дипломатски претставник каде јасно истакнал дека Македонското прашање за Србија претставува ''борба за живот или смрт''. Тој исткнал дека ако Србија и Бугарија не се договорат околу [[Македонија]], тогаш Србите ќе си го земат она што им припаѓа. Овој став, од страна на [[Александар Обреновиќ]] му бил презентиран и на Шишманов, бугарскиот дипломатски претставник во [[Белград]]. Набргу потоа, Шишманов имал аудиенција кај Милан. Во текот на средбата, Милан истакнал: {{Цитат|'''Македонците лесно може да се амалгамираат со бугарскиот или српскиот елемент, бидејќи разликата меѓу двата јазика била многу мала... во Македонија можело да се сретнат чисти Срби или Бугари, но тие биле толку малку што не можат да го определат карактерот на Македонија, која од своја страна била словенска земја, ниту бугарска, ниту српска... Македонија требало да се подели помеѓу Бугарија и Србија.'''<ref>Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт, Македонското револуционерно националноослободително движење во Солунскиот вилает 1893-1903, Скопје, 2003.</ref>}} Поради развојот на македонското револуционерно националноослободително движење кон крајот на 19 и почетокот на [[XX век]] грчката влада во [[Атина]] сметала дека нејзините интереси во Македонија се згрозени, отука Грците искажале готовност во помагање на Османлиите за уништување на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]]. Во 1900 година, овој став во [[Цариград]] бил изнесен од Маврокордатис пред османлиските власти. Од своја страна грчкиот конзул во престолнината на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]], Евгенијадис сметал дека Македонија треба да остане под османска власт сè додека грцизмот не успее таму да ја заземе власта. Во [[1903]] г., поради случувањата во [[Македонија]] дошло до влошување на односите меѓу [[Бугарија]] и останатите балкански држави. Францускиот амбасадор во [[Лондон]] - Кабон, по средбата со српскиот крал и романскиот дипломатски претставник, истакнал: {{Цитат|'''Романија, Србија и Грција имале желба да ја видат Бугарија на колена пред султанот, исто како што балканските земји сакале да ја видат Грција во една грчко-турска војна... христијанските народи на Балканот биле подготвени да се уништат меѓу себе, поради што прифаќале соработка со неверникот'''}} Српскиот крал на средбата со Кабон се искажал: ''против сите опции за Македонија. Против делење, против автономија, бидејќи не сакал да види реприза на Источна Румелија и против реформи спроведени од страна на големите сили... да види војна меѓу Бугарија и Турција, со што Бугарија би добила една лекција за наредните 25 години да не помисли да се меша во Македонија''. Во текот на [[Илинденско востание|Илинденското востание]], црногорскиот кнез [[Никола Петровиќ Његош|Никола]] имал средба со бугарскиот дипломатски претставник во [[Цетиње]]. На оваа средба, кнезот истакнал дека [[Црна Гора]] може да покрене 50.000 војници против [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]], а [[Србија]], [[Бугарија]] и [[Црна Гора]] би можеле заедно да изведат 500.000 војници. Меѓу другото, кнезот сметал на руска, англиска и италијанска помош и така би го решиле [[Македонско прашање|македонското прашање]] со делба или автономија. Во текот на [[1903]] г. дошло до затегнување на турско-бугарската граница. За да се нормализираат односите, во [[октомври]] [[1903]] г., во [[Цариград]] бил испратен [[Григор Начовиќ]]. Под притисок на големите сили, двете држави започнале преговори, а Фердинанд, под притисок на [[Германија]], се откажал од барањето за спроведување на реформи во [[Одринско]]. Од овие преговори произлегла [[Бугарско-турска спогодба]] од [[1904]] г. По [[Илинденско востание|Илинденското востание]] било евинденто дека македонскиот народ предводен од [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] тргнал по свој сопствен пат кој не се вклопувал во визиите на балканските држави за иднината на Македонија. Отука тие ја засилиле вооружената пропагандна и започнала т.н [[Борба за Македонија]] која траела сè до [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]]. Овој конфликт е кулминацијата од дејствувањето на трите поголеми пропаганди во [[Македонија]], кој работеле за остварување на националистичките планови на нивните држави, а од другата страна била [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]], таа се залагала за самостојно работење и борба за извојување на човекови права и [[слобода]] преку едно внатрешно востание. Врховистичките, грчките и српските чети ја имале поддршката на [[Бугарија]], [[Грција]] и [[Србија]], а грчките чети, поради отворениот Турцизам, ја имаале наклонетоста и на самата [[Отоманско Царство|Империја]], но андартите често се откажувале од помошта на османлиската војска и се здружувале со четите на [[Српско четничко движење|Српското четничко движење]]. На територијата на [[Македонија]] грчките чети се судрувале и со [[Власи]]те кај кој била силна романската пропаганда како и со дејците на албанското националноослободително движење. Во текот на [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]] во [[Македонија]], според турските извори, имало околу 110 чети на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]], 80 андартски чети, 20 српски и 8 влашки чети. === Босанска криза === {{Главна|Босанска криза}} Во [[1908]] г., австрискиот министер [[Алојз Лекс фон Ерентал]] ја анектирал [[Босна и Херцеговина]]. Оваа област, врз основа на [[Берлински конгрес|Берлинскиот конгрес]], била под австриски мандат, но формално-правно таа сè уште била дел од [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]]<ref>[http://92.55.94.23/learn/docs/9525f834-88d6-48c1-af92-ce14e030bcbc.pdf THE BALKAN WARS 1912–1913]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Областа била анектирана без консултации со останатите големи сили. Франц Јосиф I во царска прокламација од 7 октомври 1908 истакнал: {{Цитат|'''Кога пред едно поколение Нашата Војска ја прекорачи Вашата земја, дедено ви е Вам уверување, дека не дошле како душмани, туку како Ваши пријатели со цврста волја, да ги отстранат сите зла, кои Вашата татковина со години тешко ја притискале. Овие зборови, дадени Вам во оној сериозен момент, чесно е одржана. Нашат влада отсекогаш сериозно се трудела во мир и законитост внимателно да работи, а на Вашата татковина да ѝ донесе среќна иднина...'''<ref>Иван Божић, Сима Ћирковић, Милорад Екмечић, Владимир Дедијер, Историја Југославије, Просвета, Београд 1972. — скуп слика између страна 368-369. Чланак написан на основу факсимила објављене прокламације.</ref>}} Кралството [[Србија]] од стратешки интереси имала територијални претензии кон оваа област. [[Србија]] извршила мобилизација и ја повикала [[Русија]] на помош, [[Австроунгарија]] се обратила кон [[Германија]]. Со тоа е создала првата криза која ја тресела [[Европа]] во почетокот на [[XX век]]. [[Русија]] била подготвена да влезе во војна, но под влијание на [[Франција]] се откажала од таквата намера. Во целата криза била вовлечена [[Бугарија]] и кнезот Фердинанд. На [[Австроунгарија]] ѝ бил потребен сојузник на [[Балкан]]от, кој би ја неутрализирал [[Србија]] во евентуална војна и [[Виена]] го избрала Фердинанд. Неколку дена пред самата анексија, во [[Виена]] биле водени тајни преговори меѓу [[Фердинанд I|Фердинанд]] и [[Франц Јосиф]]. Кнезот прифатил да биде австриски сојузник, под услов да се прогласи за цар и [[Бугарија]] да стане независна држава<ref>Guy Gauthier, Les Aigles at les Lions, Histoire des monarchies balkaniques, Éditions France-Empire, 1996.</ref>. Условите биле прифатени. По извршената анексија, Србија своите територијални апетити можела да ги задоволи само кон југ ([[Македонија]]) и југозапад ([[Албанија]]). ===Албанско национално движење=== {{Главна|Албанско национално движење}} [[Податотека:Hasan Pristina.jpg|150px|мини|лево|Хасан Приштина]] [[Податотека:League of Prizren Map.png|мини|300x300пкс|Териториите предвидени за обединување во автономен Албански вилает во рамките на Османлиската Империја според [[Призренска лига|Призренската лига]] (1878).]] Со потпишувањето на [[Санстефански мировен договор|Санстефанскиот мировен договор]] било предвидено еден дел од предели во кои живеело албанско население да им се отстапи на [[Бугарија]], [[Србија]] и [[Црна Гора]]. По [[Берлинскиот конгрес]] дошло до појава на албанското национално движење. Во цела Албанија биле организирани масовни протести. Против овој договор биле и големите сили и затоа решиле да направат исправка на Берлинскиот конгрес. Во ваква напната состојба во Албанија се барала организација на сите сили за одбрана на албанските етнички области од распарчување. За таа цел се јавила потреба од создавање на единствен центар за организирање на албанските активности. На [[10 јуни (настани)|10 јуни]] 1878 година во [[Призрен]] била формирана [[Призренска лига|Албанската лига]]. Албанските патриоти мислеле дека организираното ослободително востание и прогласување на независност на Албанија е единствен начин да им се спротивстават на балканските држави и големите сили. На собранието на Лигата била донесена одлука да се известат Големите сили дека Албанскиот народ е решен да не дозволи поделба на неговата територија и дека е подготвен веднаш да преземе мерки за практично реализирање на автономија на Албанија и соединување на вилаети каде што живееле Албанци. По предавањето на [[Улцињ]] на [[Црна Гора]], [[Високата Порта]] почнала да се подготвува да ја ликвидира Призренската Лига. Албанците кои барале автономија Султанот ги прогласил за најопасни непријатели на Османлиското Царство. Во декември 1880 г. на Косово започнале албански вооружени напади против османлиската администрација. Во почетокот на 1881. г. бил организиран вонреден собир на Лигата во [[Призрен]] на кој учествувале само оние кои ја поддржувале програмата за автономија. Собирот решил да ги раздолжи од своите органи оние кои не ја поддржувале автономијата. По прочистувањето на своите редови Лигата прогласила ''Привремена влада'' на чело со [[Имер Призрени]] - претседател, а за потпретседател бил избран [[Шаип Спахиу]]. По формирањето на Привремената влада, биле формирани и редовни воени сили како и нова администрација во ослободените краишта. [[Податотека:Shkup1912.jpg|300px|мини|десно|Албанските востаници во Скопје]] Воените сили биле под команда на Сулејман Вокши. Во јануари 1881 г. силите воспоставиле контрола на Косово и на одделни региони од северозападниот дел на Македонија. Но, во април 1881 г. османлиските војски ги разбиле војските на привремената влада и извршиле невиден терор на Косово и во цела Албанија. Илјадници Албанци биле уапсени и казнети со тешка робија, меѓу нив и Абдул Фрашери, член на Привремената влада. [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]] од 1908 година, повторно ги раздвижила [[Албанци]]те. На Балканот, Албанците поради изгубените привилегии кренале две поголеми востанија<ref>[http://www.escholarship.org/editions/view?docId=ft7n39p1dn&chunk.id=introduction&toc.depth=1&toc.id=introduction&brand=ucpress Arabs and Young Turks - Ottomanism, Arabism, and Islamism in the Ottoman Empire, 1908–1918, Hasan Kayalı, UNIVERSITY OF CALIFORNIA PRESS, Berkeley · Los Angeles · London, © 1997 The Regents of the University of California]</ref><ref name=autogenerated1>[http://www.zvrk.rs/Mskola/Istorija/srpskaistorija/balkanski%20ratovi/index.htm Vladimir Ćorović, Istorija Srpskog naroda, (1885-1941), Balkanski ratovi]</ref>. Првото востание било кренато во 1910 година, а второто во јануари 1912 година. Албанците особено биле незадоволни од: ''зголемување на даноците, обврзна воена служба и разоружување на цивилното албанско население''<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://dedgjoluli.org/history1911uprising.php |title=The Highland Uprising of 1911 - Romeo Gurakuqi, University of Shkodra "Luigj Gurakuqi" - Department of History, Phoenix Shkodra 2002 |accessdate=2012-11-07 |archive-date=2011-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725223246/http://www.dedgjoluli.org/history1911uprising.php |url-status=dead }}</ref>. Првото поголемо востание кое било кренато во пролета 1910 година, било задушено од казнена младотурска експедиција предводена од Шефкет Торгут Паша. Првото востание било помогнато од [[Црна Гора]] и [[Бугарија]]. Второто востание започанло во јануари 1912 година, со пари и оружје помогнале [[Србија]] и [[Црна Гора]]<ref>[http://www.rastko.rs/cms/files/books/474e828f5a0ad СРБИЈА, ЦРНА ГОРА И КОСОВО – ПРЕГЛЕД 1878-1914]{{Мртва_врска|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Востанието било предводено од Општ вистанички комитет, а водачи на востанието биле [[Хасан Приштина]], [[Бајрам Цури]], [[Неџиб Драга]], [[Риза Бег Креизи]] и други. Најважните востанички барања биле: обединување на четирите вилаети (Косовскиот, Скадарскиот Јанискиот и Скопскиот) во еден Албански вилает<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.srpskaanalitika.com/arhiva-3-2008.html |title=Intervju Dr. Slavenka Terzića |accessdate=2012-11-07 |archive-date=2010-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100125072917/http://www.srpskaanalitika.com/arhiva-3-2008.html |url-status=dead }}</ref> и Албанците да добијат поголеми политички права во однос на неалбанското христијанско население. Востанието ја принудило [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]] да прифати спроведување на 12 од 14 барања на албанските востаници. Повторното деградација на христијанското население како граѓани од втор ред во [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]], од страна на балканските држави било искористено како еден од поводите за започнување на Првата балканска војна. == Дипломатски подотовки == {{quote|'''Од почетокот на влошувањето на кризата на Балканот следниве две точки јасно се истакнати на царското министерство: 1. Дека избувнувањето на војната на Балканот е готово неизбежно 2. Неопходно е да се стори сè за мирот во регионот, треба истовремено да се преземат мерки за локализација на војната во случај на негово избивање. Дури кога ќе бидат постигнати овие две цели, можеме да очекуваме директен контакт со виенскиот кабинет... Ако и понатаму продолжиме со проценка на овие значајнио акции, прво мора да укажеме на декларацијата за неповредливост на територијалниот статус кво и друго, мора да бидеме свесни на следните фактори: Општо е познато дека оваа декларација била нераскинливо поврзана со уште еден фактор - дека и големите сили ќе преземат одговорност за успехот на реформите. А кој ги спречи во тоа? Балканските земји. Не, тие само спроведоа истражување за значењето на договорените гаранции. Всушност било сосема спротивно. Големите сили не барале од Турција таква декларација и Турција одговорила дека нема да дозволи странска интервенција и дека сама ќе ги спроведе потребните реформи. Така што второто прашање кое се однесува на декларацијата - спроведување на реформите од страна на големите сили - останало нерешено поради Турција, која не дозволувала странска интервенција. Ова, по нашето мислење, ја поништува декларацијата за неповредливост на територијалниот статус кво, ние нема да бидеме препрека на балканските земји по ова прашање. Ако се размислува на овој начин, прашањето за статусот кво не е за нас од пресудно значење, во случај на негово кршење треба да се истакне следното: 1. Недостаток одинтерес на големите сили за територијално ширење 2. Како компезација, принцип на рамнотежа помеѓу балканските земји заоснован врз договорите кои претходеле на нивниот сојуз...'''|''Сазонов, Сергеj Димитриевич''|''Циркуларно писмо до руските претставништва во странство''<ref>Balkanski rat ili Ruska narandžasta knjiga, str. 19.-21.</ref>}} ===Улогата на Русија=== Анексијата на [[Босна и Херцеговина]] од страна на [[Австроунгарија]] бил силен удар за Србија која со доаѓањето на [[Петар I Караѓорѓевиќ|Петар Караѓорѓевиќ]] на српскиот престол, ги прекинала блиските врски со [[Виена]]. Српските националисти, во претходниот период, се надевале дека [[Босна и Херцеговина]] ќе стане дел од српската држава. Меѓутоа со анексијата таквите желби сè помалку имале реална основа. Настанала вистинска криза. Српските водачи се свртеле кон [[Руското Царство]] за помош. Меѓутоа руската влада не била во можност да ѝ помогне на Србија и српските водачи биле принудени да го изменат првобитниот став кон анексијата и да дадат уверување дека Србија: ''ќе ја смени актуелната политика кон Австроунгарија и... од сега со неа ќе живее во добрососедски односи''<ref>Barbara Jelavich, St. Petersburg and Moscow: Tsarist and Soviet Foreign Policy, 1814-1974, Bloomington: Indiana University Press, 1974, страна 266-265</ref>. Барбара Јелавич истакнува: {{Цитат|'''Дури и посеризозен бил потикот на Русија им го дала на балканските држави за започнување преговори за создавање на меѓусебен сојуз. Руската цел била да се создаде фронт против Хабсбуршката Монархија, а не да испровоцира војна или крајна поделба на османлиските области во Европа. Сепак, со активна помош на дипломатски претставници, балканските влади потпишале серија документи, што, всушност, претставувале сојузи насочени против Османлиското Царство...'''}} [[Босанска криза|Босанската криза]] била понижувачка за Србија и Русија. Од тој момент, [[Руското Царство]] ја менува својата позиција кон [[Виена]] и ја напушта политиката на соработка со [[Австроунгарија]]. Русија отогаш била подготвена да договара и да поддржува политика на повторно отворање на т.н [[Источно прашање]]. Но, Русија имала за цел да создаде фронт против [[Австроунгарија]], а не да потикне војна или поделба на османлиските провинции на Балканот. Меѓутоа, со активна поддршка на руската дипломатија, балканските држави потпишале серија на документи со кој всушност се создал [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] против [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]]. === Балкански сојуз === {{Главна|Балкански сојуз}} [[Податотека:Occupied territories in the Balkans, end of April 1913.png|350px|мини|десно|Територијалните придобивки на балканските држави по Првата балканска војна и линијата на разграничување според предвоениот таен договор меѓу Србија и Бугарија]] Содавањето на еден Балкански сојуз бил дамнешна желба. Бугаринот [[Иван Вазов]] истакнал: {{Цитат|'''Балкански сојуз е два збора за кои од целото свое срце посакувам да добијат тело и крв, и што поскоро да станат стварност. А зошто сè уште не станале стварност. За тоа има многу причини: грешки од нашата историја (и српски и бугарски), и блиски и далечни, недостаток на зрели политички мисли меѓу оние кои управуваат со судбината или со нашите две држави, склоност кон судири и соперништво типично само за Словените. Како што се гледа, има многу препреки за реализација на оваа идеја. Треба да вооружи со храброст за меѓусебни остапки, ни треба храброст за меѓусебни остапки да ги заборавиме сите себични национални интереси и да мислиме само на едно: дека и бугарскиот и српскиот народ ќе бидат слободни, моќни само во братски марш напреди во цврст политички сојуз...'''<ref>Balkanski rat u slici i riječi, br. 6, 24. feb. (9. mart) 1913.</ref>}} Обидите за создавање на сојуз помеѓу [[Бугарија]] и [[Србија]] започнале уште пред стивнувањето на [[Босанска криза|Босанската криза]], која била предизвикана од анексијата на [[Босна и Херцеговина]] од страна на [[Австроунгарија]]<ref>Стр. Димитров, стр. 300-304.</ref>. Преговорите се одолговлекувале три години (1909-1911) поради Македонија. [[Софија]] и [[Белград]] не можеле да се договорат околу поделбата на оваа османлиска провинција. [[Руското Царство]] посредува во српско-бугарските преговори и обидот за постигнување на договор, меѓутоа руските дипломати одбиле да ѝ дадат на Бугарија гаранции во случај на романски напад<ref>Стателова, стр. 407-408, 410-413.</ref>. Меѓутоа, неколку околности ги забрзуваат преговорите и ја потикнуваат војната: * Обидите на бугарската дипломатија да издејствуват од [[Цариград]] прекин на прогонството врз македонското егзархиско население, пропаднале<ref>Стателова, стр. 409-410, 422-423.</ref>. * Неуспешните обиди на бугарската дипломатија биле повод за [[Обиди за возобновување и реосновање на ВМОРО|ВМРО]] да започне борба против Младотурската власт преку терористички методи со извршување на т.н [[Магарешки атентати]]. Со атентатите и со очекуваните последици од нив се сакало да се вознемири и пробуди европското јавно мислење против Турците. * Во септември 1911 година избувнува [[Турско-италијанска војна|Турско-италијанската војна]]. Конфликтот го одвлекол вниманието и силите на [[Отоманското Царство]] од [[Балканот]] за заштита на својата провинција [[Либија]]. Релативно брзо по анексијата на Босна и Херцеговина уште една голема сила, овој пат [[Италија]], го прекршила принципот на ''статус кво'', односно зачувување на суверенитетот и интегритетот на Отоманското Царство<ref>Стателова, стр. 423-424.</ref>. * Во летото на 1912 година, албанските востаници ги освојуваат [[Косово]] и [[Скопје]]. Османлиската влада е принудена на отстапки кон албанските барањата за автономија. Можноста од албанска контрола врз Косово и Македонија, ги потикнува балканските сојузници да ги забрзаат воените подготовки и постигнување на меѓусебен договор<ref name="eld3-5">Елдъров, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 3-5] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref><ref>Карнегиева анкета, [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava1_3.html стр. 44]</ref>. На [[29 февруари (настани)|29 февруари]] 1912 година Бугарија и Србија го склучуваат [[Српско-бугарски договор]], кои во следните месеци бил зацврстен со [[Воена конвенција кон српско-бугарската спогодба|Бугарско-српска воена конвенција]] потпишан помеѓу генерал штабовите на двете држави. Одделно од Србите, владата на [[Иван Гешов]] влегла во преговори со [[Грција]], кои резултираат со [[Бугарско-грчки договор|Бугарско-грчкиот договор]] од [[16 мај (настани)|16 мај]]. Неколку дена пред почетокот на воените дејствија [[Софија]] и [[Атина]] договараат и меѓусебна воена конвенција. Во меѓувреме, во август, е постигнат Бугарско-црногорски договор<ref>Стателова, стр. 434-438, 442-443.</ref>. Кон крајот на летото на 1912 година се направени последните обиди за спречување на вооружениот конфликт. На [[25 септември (настани)|25 септември]], кога мобилизацијата на војските на балканските земји веќе е во тек, [[Австроунгарија]] и [[Руско Царство|Русија]] издаваат декларација во која ги предупредуваат дека нема да дозволат промена на границите на Балканот, и ветуваат дека ќе ги обноват напорите за реформи во Македонија. Следниот ден црногорската војска ја напаѓа Скадарската тврдина. На [[30 септември (настани)|30 септември]], Бугарија испраќа нота од името на балканските сојузници во која ја повикува османлиската влада да обезбеди во рок од шест месеци автономија на етничките малцинства во империјата. Како одговор на ова барање, Цариград им објавил војна на сојузниците на [[4 октомври (настани)|4 октомври]]<ref name="karneg46">Карнегиева анкета, [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava1_3.html стр. 45-46]</ref><ref>Георгиев, Трифонов, стр. 20-21.</ref>. Бугарија и Грција на [[5 октомври (настани)|5 октомври]] и објавиле војна на империјата, а Србија два дена подоцна<ref name="EB1-188-189"/> == Воени подготовки == {{панорама|NSRW Balkans15.jpg|900px|Османлиски војници}} {{quote|'''Балканските држави сигурно не тргнуваат во војна за да добијат нешто од ветувањата за реформи во Турција, туку со надеж дека ќе добијат политичка полна автономија за христијанските провинции или барем донекаде територијално да се прошираат... Конечниот успех на балканските држави ќе зависи секако од нивната воена подготвеност и во пронаоѓањето на заеднички интереси. Ако тој сојуз е создаден на солидни темели успехот ќе му биде сигурен, а ќе може да се спротивстави како една целина, како една власт, на сите обиди однадвор. '''|''Обзор, згребски дневен лист''|10 октомври 1912<ref>„Обзор“, који је излазио измеѓу 1860. и 1941, био један од најчитанијих дневних листова у Загребу. Кад су избили балкански ратови, уредник је био Славко Водварка.</ref>}} ===Демографски и економски потенцијал. Односот на силите=== Балканските сојузници биле мали држави, кои финансиски зависеле од големите европски земји ([[Франција]], [[Германија]], [[Австроунгарија]]), со аграрна економија (со исклучок на Грција, која била ориентирана исклучиво кон надворешната трговија) и неразвиена индустрија, неспособна да издржи долготрајна војна. Последното особено било видливо за време на војната, кога бугарската и другите сојузнички армии немаат доволно облека, муниција и сл.<ref>Балканската война 1912-1913 (ДВИ 1961), стр. 67-72.</ref> Османлиското Царство има слични економски и финансиски слабости. Империјата по бројот на населението и површината на територијатабилае надмоќна во однос на балканските држави, меѓутоа таа предност била кородирала од слабата администрација, националните судири, слабата економија и недоразвитата транспортна мрежа<ref>Балканската война 1912-1913 (ДВИ 1961), стр. 73-74.</ref>. ==== Зголемување на балканското население 1878-1912 ==== {| style="text-align:center;" class="wikitable" |- ! style="text-align: left;" | Датум на пописот ! style="text-align: left;" | [[Романија]] ! style="text-align: left;" | [[Бугарија]] ! style="text-align: left;" | [[Србија]] ! style="text-align: left;" | [[Грција]] |- |align=left|1878 - 1879 || 4.486 || || || 1.679 |- |align=left|1880 || || 2.823 || || |- |align=left|1884|| || || 1.902|| |- |align=left|1887|| ||3.154 || || |- |align=left|1889 - 1890||5.038|| || 2.162|| 2.187 |- |align=left|1892|| ||3.311|| || |- |align=left|1894||5.406 || || || 714.000 |- |align=left|1895 - 1896|| || || 2.312||2.434 |- |align=left|1899 - 1900||5.957||3.744||2.494|| |- |align=left|1905|| ||4.036 ||2.689 || |- |align=left|1907|| || || || 2.632 |- |align=left|1910|| ||4.338 || 2.912|| |- |align=left|1912||7.235<ref>Jackson-Lampe, str. 166.</ref>|| || || |- |} ==== Буџетите на балканските држави 1898-1912 ==== {| class="wikitable" |- ! align=left rowspan=2| Години ! align=left colspan=3| [[Романија]] ! align=left colspan=3| [[Бугарија]] ! align=left colspan=3| [[Србија]] ! align=left colspan=3| [[Грција]] |- align=left | '''Приходи'''|| '''Расходи''' ||'''П-Р''' || '''Приходи'''||'''Расходи''' ||'''П-Р''' || '''Приходи'''||'''Расходи''' ||'''П-Р''' || '''Приходи'''||'''Расходи''' ||'''П-Р''' |- align=right |'''1900''' ||210 ||237 ||-27 ||81 ||96 ||-15 ||75 ||84 ||-9 ||120 ||109 ||+11 |- align=right |'''1905''' ||308 || 263 || +45 ||128 ||125 ||+3 ||95 ||87 ||+8 ||130 ||116 ||+4 |- align=right |'''1910''' ||583 || 525 ||+58 ||81 ||198 ||-17 ||126 ||128 ||-2 ||175 ||141 ||+34 |- align=right |'''1911''' ||644 ||533 ||+111 ||199||181||+18 ||140||125 ||+15 ||240 ||181 ||+59<ref>Jackson-Lampe, p. 234.</ref> |} ====Човекови ресурси за време на балканските војни 1912-1913&nbsp;г.==== {| style="text-align:center;" class="wikitable" |- ! style="text-align: left;" | Страни ! style="text-align: left;" | Површина (км²) ! style="text-align: left;" | Население (1912 г.) ! style="text-align: left;" | Воени резерви |- |align=left|[[Бугарија]] || 96.345 || 4.430.000 || 714.000 |- |align=left|[[Србија]] || 48.303 || 2.910.000 || 400.000 |- |align=left|[[Грција]] || 63.211 || 2.630.000 || 300.000 |- |align=left|[[Црна Гора]] || 9.000 || 247.000 || 30.000 |- |align=left|'''[[Балкански сојуз]]''' ||'''216.859'''|| '''10.217.000''' || '''1.444.000''' |- |align=left|'''[[Османска Империја]]''' ||'''2.983.000'''<ref>Г. Георгиев, Лјудски ресурси замалја које су судјеловале у Балканском рату 1912.-1913..</ref> ||'''24.800.000''' || '''1.000.000''' |} === Мобилизција и планови на Османлиското Царство === [[Податотека:Abdullah Pasha.jpg|150px|мини|лево|Абдула Паша]]{{multiple image<!-- begin stack of images, scroll down for article --> |direction = vertical | width = 350 |image1 =Ottoman troops in retreat from Lule Burgas across the bridge at Karisdiran.jpg|caption1 =Османлиски војници <br> |image2 =Ottoman redif soldiers.jpg| caption2 =Османлиски редифи <br> |image3 =Barbaroshayreddin.jpg| caption3 =Барбароса Хајредин <br> | image4 = | caption4 =<br> }} Во моментот, кога балканските сојузници ги мобилизирале своите војници, дел од османлиските сили веќе биле мобилизирани за војната против [[Италија]]. На 10 и 12 септември, османлиската власт извршила делумна мобилизација во своите европски провинции: Тракија, Македонија, Косово и Албанија, а на 18 септември е прогласена општа мобилизација<ref>ВБТ, т. I, стр. 312-313.</ref>. На 5 октомври, кога Бугарија и Грција извршиле напад врз Османлиското Царство, во [[Лозана]] бил склучен мировен договор со [[Италија]]<ref>Encyclopedia Britannica: [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/297469/Italo-Turkish-War ''Italo-Turkish War 1911-1912'']</ref>, со што османлиските власти можеле да се фокусираат на [[Балканот]]. Пред почетокот на Првата балканска војна, османлиските власти се соочувале со голем број на проблеми и војната со Италија, а воениот судир со четирите балкански држави за многумина во империјата бил неочекуван. Изет Фуад-паша истакнува: {{Цитат|'''Никој од нашето окружување не веруваше дека ќе има војна со Бугарија, а уште помалку со останатите четири балкански државаи. Сите и секаде говореа: „Тоа е блеф.“ Сепак, веќе долго ( б.н време) беше очигледно дека овие мали земји, заедно со Русија и Австрија, не смеат да ни дадат време да еден ден да станеме особено моќни. Ако режимот на Абдул Хамид опстанеше, до војна немаше ни да дојде бидејќи политичарите на тие мали и големи сили добро знаеја дека тој режим мошне брзо ќе доведеше до резултатите за кои тие сонуваа...'''}} Османлиската врховна комада сакала да мобилизира 750.000 луѓе. Меѓутоа, поради лошата организација и проблемите во транспортот (недостиг на персонал во железницата и на товарни животни), мобилизацијата и концентрацијата на воените сили се одвивале бавно во споредба со балканските држави<ref name="erick80">Erickson, стр. 78-84.</ref>. До почетокот на воените дејствија, османската власт и команда успеале да соберат 430.000 војници со 930 топови<ref>История на Българите: Военна история, том V, стр. 417.</ref>, а според други извори - само 300.000 војници<ref>Большая советская энциклопедия: [https://web.archive.org/web/20050514201151/http://www.cultinfo.ru/fulltext/1/001/008/092/584.htm ''Балканские войны 1912-1913'']</ref>. Во текот на воените дејствија, османските сили се искачиле на 570.000 војници и 4.000 топови<ref name="въчков-93"/>. Османлискиот план за војна против балканските сојузници предвидувал: : 1) концентрација на главните сили на север против Бугарите и Србите во Тракија и Македонија; и : 2) одбранбени операции против Грција и Црна Гора, за кои биле одвоени послаби воени сили. Против бугарските сили во [[Тракија (појаснување)|Тракија]], требало да настапи '''Источната армија''' на чело со Абдула Паша. До 4 октомври оваа армија одвај броела 120.000 војници, наместо предвидените 320.000 војници според предвидениот план<ref>ВБТ, т. I, стр. 505-506.</ref>. Во оваа армија влегувале нецелосните сили на I, II, III, IV и XVII корпус, војници од ''Одринскиот утврден регион'' (шест дивизии и дополнителни сили), ''Самостојната коњаничка дивизија'' и ''Крџалискиот одред''. Според османлискиот план, до завршувањето на концентрирањето на Источната армија северозападно од [[Виза]], Одринската тврдина требало да ја заштити оваа османлиска армија од бугарските сили. Крџалискиот одред кои се состоел од две дивизии и еден полк, ја зазел реката Арда и требало да ги пресече бугарските сили од пристапот кон [[Егејското Море]] и на тој начин да ги заштити комуникациите помеѓу [[Цариград]] и [[Македонија]]. Османлискиот план за воени дејствија предвидувал опколување и странични напади врз бугарските сили меѓу Тунџели и Странџа<ref name="erick80"/>. [[Податотека:Ali Riza Pasha.jpg|150px|мини|лево|Али Риза Паша.]] Планот предвидувал доколку османлиските сили успешно се пресметаат со бугарските војски, да се преземе офанзива врз Царството Бугарија по двата брега на реката [[Марица]], освојување на Хасково и Трново со Сејмен (Симеоновград), како и потиснување на бугарската армија кон север во правец на [[Стара Планина]]<ref>ВБТ, т. I, стр. 428-429.</ref>. Меѓутоа, османлискиот план не го предвидел настапувањето на Третата бугарска армија во правец на [[Лозенград]]<ref name="erick80"/>. Против српско-бугарската офанзива во Македонија била сконцентрирана '''Вардарската армија''' на чело со [[Зеки Паша]], кој сметал дека главниот српски напад ќе биде извршен во правец на [[Врање]]. Отука, Зеки Паша ги собрал своите главни сили (V, VI и VII корпсус - вкупно околу 58.000 луѓе) за против напад во реонот [[Штип]] и [[Куманово]]. '''Струмскиот корпус''' во јачина од 28.000 војници.<ref name="vbt1-511">ВБТ, т. I, стр. 511.</ref>, трбало да изврши помошен напад во [[Кресненска Клисура|Кресненската Клисура]] против Втората сојузничка армија и на тој начин д аго обезбеди десното османлиско крило во борбите околу [[Куманово]] и [[Врање]].<ref>Erickson, стр. 173.</ref><ref>Hall, стр. 47-48.</ref> Против грчките сили требало да се спротивстави '''Јанискиот корпус''' во јачина од 22.000 војници под команда на Еасат Паша кој имал задача да ги одбрани Епир и Јужна Албанија. VIII корпус во јачина од 29.000 војници и под команда на Хасан Тахсин Паша го преградил преминот помеѓу [[Тесалија]] и [[Солун]]<ref>Erickson, стр. 214-216.</ref>. Во Северна Албанија во борбите против црногорските сили и одбраната на Скадар биле сконцентрирани 25.000 војници <ref name="vbt1-511"/>. Сите османлиски сили западно од реката [[Места]] ја формирале '''Западната армија''' под команда на [[Али Риза Паша]]<ref>Erickson, стр. 163-164.</ref>. За да се спротивстават на грчката поморска надмоќност, османлиските власти се обиделе да ги купат модерните германски оклопни крстосувачи ''Блухер'' и ''Молотке''. Меѓутоа, османлиските власти не можеле да си ја дозволата нивната висока цена и затоа се задоволиле со двата стари воени брод од класата ''Брандербург'', а двата брода биле именувани како ''Барбароса Хајредин'' и ''Тургут Реис''. Овие два брода и крстосувачите ''Хамидиие'' и ''Мисидије'' го сочинувале јадрото на Османлиската флота<ref>Erickson (2003), p. 131.</ref> до летото 1912 година, меѓутоа се наоѓале во тешка механичка состоја. Флотата имала задача да ги обезбеди османлиските комуникации во Црното, Мраморното и Егејското Море. Во почетокот на војната Отоманското Царство имала десет авиони. Два од нив се наоѓале во близината на [[Солун]], а другите осум биле стационирани во [[Сан Стефано]]<ref name="turav">Жирохов, М. [http://www.airwar.ru/history/av1ww/turk/turk.html ''Турецкая авиация в Первой Балканской войне''] (от „Уголок неба. Авиационная енциклопедия“, 24.05.2009)</ref>. === Мобилизција и планови на Балканскиот сојуз === Балканскиот сојуз мобилизација на своите војници објавил на 17-18 септември<ref name="EB1-188-189">ЕБ, т. I, стр. 188-189.</ref>. Четирите балкански држави на оружје кренеале 1,2 милиони луѓе со околу 2000 топа<ref name="въчков-93">Въчков, стр. 93.</ref>. За вкупниот број на активни војници и офицери постојат повеќе разлини бројки од 632.000<ref>Рябинин, [http://militera.lib.ru/h/ryabinin_aa/02.html стр. 147]</ref> до 750.000<ref>Encyclopaedia Britannica: [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/50300/Balkan-Wars ''Balkan Wars''] (21.04.2009)</ref>. Меѓутоа балканските држави имале проблем со транспортот на луѓе и опрема. Бугарскиот генерал [[Иван Фичев]] истакнува: {{Цитат|'''Неодамнешното истражување покажа дека нашата (б.н бугарската) железница нема да биде во состојба да одговори на војните потреби во случај на војна. Значи, нашите оперативни проекти тешко би можеле да се задоволат кога се земаат во предвит потребите за превозот за време на мобилизацијата и концентрацијата на војската на теренот. Поради краткото постоење на бугарското кралство, железницата не можела да го постигне својот полн развој и на тој начин да стане доверливо средство во одбраната на државата. Две товарни железнички пруги кои поминувале низ северена Бугарија и јужна Бугарија и трансбалканската пруга - Горна Ораховица, Трново, Стара Загора, станаа најважните пруги за воент транспорт во време на мобилизацијата. Технички гледано, нашите железнички пруги, кои биле градени исклучиво за потребите на трговијата, имаа многу недостатоци: остар нагиб, мал полупречник, мал број на станици, нема платформи за утовар на војните возови, незадоволувачки залихи на вода во најголемиот дел од железничките станици и многу мал број на скретници...'''<ref>Вълков, Г., Генерал Иван Фичев. Избрани произведения, София, 1988, Военно издателство</ref>.}} Прeдвоените договори на Бугарија, Србија и Грција предвидувале конкретни аранжмани за координација на активностите сојузниците, меѓутоа тие немале заеднички план за борбените операции, а секоја страна дејствува во зависност од потребите. Распределбата на балканските сили против империјата не била избалансирана и отука главниот товар против Турција паднал врз грбот на бугарската армија во [[Источна Тракија]]. Србите и Грците се насочиле своите војници во Западниот оперативен театар, кој поради оддалеченоста од центарот на османлиската држава е второстепен од воена гледна точка, но има огромно политичко значење, бидејќи од развојот на воените дејствија зависело кој ќе владее [[Македонија]]<ref>Криворов, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 15-16] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref>. ==== Бугарија ==== Бугарската армија била мобилизирана во втората половина на септември и броела околу 600.000 војници со 1.116 топови<ref>Крапчански, стр. 161</ref>. Редовните активните сили се состоеле од 336.000 војници и офицери, а останатите биле распоредени во волонтерски, гранични и други делови<ref>ВБТ, т. I, стр. 308-309.</ref><ref>Георгиев, Трифонов, стр. 39-41.</ref>. Од редовите на [[Македонска емиграција во Бугарија|македонската емиграција]], [[Обиди за возобновување и реосновање на ВМОРО|македонското револуционерно движење]] и бегалците од [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]] кои не биле прифатени во редовната војска, било формирано [[Македонско-одринско ополчение|Македонско-одринското доброволство]] во јачина од 14.670 души.<ref>Национално-освободителното движение на македонските и тракийските българи, том III, стр. 269-273.</ref>. Во периодот помеѓу 4-8 октомври<ref name="IBD-II-53">Георгиев, Трифонов, стр. 53.</ref> биле формирани три главни бугарски армии: * '''Прва армија''' - 67.000 војници под команда на пешадискиот генерал Васил Кутинчев - распоредена на двата брега на реката Тунџели во реонот на Казалагач, а Штабот бил сместен во [[Јамбол]]. Во нејзиниот состав влегувале три пешадиски дивизии: 1-ва под команда на генерал-мајор Стефан Тошев, 3-та (генерал-мајор Иван Сарафов) и 10-та (генерал-мајор Стојо Брадистилов)<ref name="EB1-188-189"/><ref name="vbt-II-10-11">ВБТ, т. II, стр. 10-11.</ref>. * '''Втора армија''', командант генерал-полковник Никола Иванов, во состав две пешадиски дивизии (8-ма, на чело со генерал-мајор Димитар Кирков, и 9-та на генерал-мајор Радој Сираков) Хасковскиот одред и Коњаничката зборна бригада, распоредени во реонот на [[Трново]] Сејмен-Харманли<ref name="EB1-188-189"/><ref name="vbt-II-10-11">ВБТ, т. II, стр. 10-11.</ref>. * '''Трета армија''' - над 83.000 војници, под команда на генерал-полковник Радко Димитриев - распоредена источно од [[Јамбол]], со седиште во Стралџа. Во нејзиниот состав влегувале три пешадиски дивизии: 4-та под команда на генерал-мајор [[Климент Бојаџиев]], 5-та (генерал-мајор Павел Христов) и 6-та (генерал-мајор Православ Танев)<ref name="EB1-188-189"/><ref name="vbt-II-10-11"/>. [[Податотека:Ivan Fichev.jpg|150px|мини|лево|Иван Фичев]][[Податотека:The Supreme Military Council in 1910 (Kingdom of Bulgaria).jpg|350px|мини|десно|Високиот воен совет на Бугарската армија во 1910 година. Седат во првиот ред од лево кон десно: ген. Волк Велчев, ген. Георги Агура, ген. Никола Иванов, ген. Данаил Николаев, ген.Васил Кутинчев, ген.Радко Димитриев, ген. Павел Христов; во вториот ред: ген.Иван Фичев, полк Георги Тодоров, ген. Вичо Диков, ген. Стилиjaн Ковачев, ген. Кирил Ботjов, полк Петар Марков, ген. Стефан Тошев, ген. Атанас Назламов; во третиот ред: полк Пантелеj Cenov, ген.Иван Сарафов, ген. Илија Димитриев, ген. Радован Сираков и полк. Симеон Jaнков]]. Конечниот план за бугарското офанзива во [[Одринска Тракија|Тракија]] предвидувал нанасеување на главниот удар со 1-та и 3-та армија во просторот меѓу [[Одрин]] и [[Лозенград]] со општо напредување кон [[Цариград]]. Бугарската команда сметала дека ќе постигне успех преку елементот на изненадување. Затоа армијата на Кутинчев е рапоредена напред, на еден премин на бугарско-турската граница, а војниците на Димитриев биле сместени зад позициите на Самостојната коњаничка дивизија на генералот Атанас Назламов. ''Втора армија'' имала задача да го опколи [[Едрене]] и со помош на Хасковскиот одред да удри кон Крџали. Општиот фрон кој требало да го покриваат трите бугарски армии бил со широчина ос 120 километри<ref name="EB1-188-189"/><ref>Криворов, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 12-13] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref>. За офанзивата во Западните Родопи и Пиринскиот крај бугарската команда подготвила една целосна дивизија и други делови. Родопскиот одред под команда на генерал Стилијан Ковачева, во јачина од 23.000 војници во сосотав на 2-а пешадиска дивизија, бил фокусиран врз турските сили во Тамрашкиот клин и долината на Места. Седмата рилска пешадиска дивизија во јачина од 37.000 војници под команда на генерал Георги Тодоров, кај [[Дупница]] и [[Ќустендил]] челкала наредба за офанзива по текот на долината на [[Струма]] во правец кон [[Солун]] <ref name="EB1-188-189"/><ref>Крапчански, стр. 181-182.</ref><ref>ЕБ, т. V, стр. 806.</ref>. Од [[22 септември (настани)|22 септември]], Бугарскиот генералштаб во соработка со Штабот на македонско-одринските доброволни чети започнал со префрлање на чети на османлиска територија, главно на просторот Македонија, со задача да извршуваат диверзански акции и прибирање на информации за местоположбата, бројот и составот на османлиските сили. Бројот на четите се искачил на 59. На територијата на Македонија веќе дејствувале неколку десетици чети на [[Обиди за возобновување и реосновање на ВМОРО|ВМРО]], а вкупниот број на четниците се искачил на 3.000 души<ref>Национално-освободителното движение на македонските и тракийските българи, том III, стр. 274-277.</ref>. Во октомври 1912 година бугарската борбен флота располага со наставниот команден брод „Надеж“ (тип „Авизо“ 717 т) и шест лесни торпедоносеци „Дрзки“, „Смели“, „Летечки“, „Шумни“, „Храбри“ и „Строги“ (97.5 т) - сите од француско производство<ref name="bvnamore">Балканская война на море, стр. 5-7.</ref><ref>Георги Купов, Торпилирането на крайцера „Хамидие“, стр. 6-7.</ref>. Главните бугарски пристаништа [[Варна]] и [[Бургас]] биле заштитени со подводни мини. При објавувањето на мобилизацијата на [[17 септември (настани)|17 септември]] 1912 година бугарската војска располага само со два воздушни балони („Софија 1“ и „Годар“) и еден авион („Блерио XI“)<ref>Миланов, стр. 23, 24.</ref>. Во текот на војната бројот на авионите во бугарската армија достигнува 29<ref name="bulav">Жирохов, М. [http://www.airwar.ru/history/av1ww/bulgar/bulgar.html ''Болгарская авиация в Первой Балканской войне''] (от „Уголок неба. Авиационная енциклопедия“, 24.05.2009)</ref>. Врховен командант на бугарската армија бил бугарскиот цар [[Фердинанд I|Фердинанд]], но реално со целата бугарска армија командувале помошник-командантот генерал [[Михаил Савов]] и на началникот на Генералштабот генерал [[Иван Фичев]], кои се наоѓаале во [[Стара Загора]]<ref name="sazdlalk279">Саздов, Лалков, стр. 279.</ref>. ==== Србија ==== [[Податотека:P Bojovic.jpg|150px|мини|лево|Петар Бојовиќ]] Пред самиот почеток на војната, во престолнината на [[Србија]] преовладувала општа воена атмосфера меѓу обичните граѓани и речиси сите ја посакувале војната. Србите биле заморени од неуспешните војни кои ги воделе во последните 50 години. Весникот ''Хрватско движење'' објавува: {{Цитат|'''Вчера се пренесе низ градот неповолна вест. „Мириса на мир!“ Говореа Белграѓаните, засолнувајќи го својот нос со марамче. Ако на Србинот му дадете да бира: мир или колера? - тој со своите две раце би ја зграбил колерата... Кога ќе започне војната? Сите прашуваат; тоа го знаат само ладниот ветер кои пири од македонската страна и министерските столови, кои долго во ноќта се осветлени од електричното светло, но никои од овие не сака да проговори...'''<ref>Hrvatski pokret, 9-31 oktobar 1912.</ref>}}. Српската држава мобилизира околу 366.000 луѓе со 544 топови, од кои околу 190.000 души биле во активната војска. Од овие сили биле формирани три армии и два самостојни одреда: * '''Прва српска армија''' - била сконцентрирана околу [[Врање]] (наијужниот регион на тогашна Србија, најблиску до Македонија). Таа е најсилната српска воена групација со приближно 90.000 борци. Тие формираале пет пешадиски дивизии (I Моравска, I Дунавска, I Дринска, II Дунавската и II Тимошка) и една коњаничка дивизија<ref name="vbt1-420">ВБТ, т. I, стр. 420-421, 500-501.</ref>. Главен командант бил српскиот престолонаследникот [[Александар I Караѓорѓевиќ|Александар Караѓорѓевиќ]], меѓутоа клучна улога имале генералите [[Петар Бојовиќ]] и [[Радомир Путник]]. * '''Втора сојузничка армија''' - составена од една српска (I Тимошка) и една бугарска (7-та Рилска) дивизија со вкупна јачина од 50.000 борци под команда на српскиот генерал [[Степа Степановиќ]]. Оваа армија била распоредена на територијата на Бугарија, во реонот помеѓу на [[Дупница]] и [[Ќустендил]]<ref name="vbt1-420"/>. * '''Трета српска армија''' - под команда на српскиот генерал [[Божидар Јанковиќ]] и во состав од три дивизии (I Шумадиска, I Моравска, II Дринска) и една бригада (со вкупно 60.000 војници). Оваа армија била распоредена во реонот помеѓу [[Куршумлија]] и [[Медвеѓе]]<ref name="vbt1-420"/>. * '''Ибарски одред''' - составен од I Шумадиска дивизија и други сили во вкупна јачина од 12.000 војници. Одредот бил распореден во околината на [[Кралево]] и требало да дејствува во правец кон [[Нови Пазар]] и [[Косовска Митровица]]<ref name="vbt1-420"/>. * '''Јаворски одред''' - состевен од една самостојна бригада со јачина од околу 8.000 војници. Одредот зазел уште позападни позиции, кон [[Пожега]]<ref name="vbt1-420"/>. [[Податотека:Radomir Putnik (Serbia; her people, history and aspirations, 1915).jpg|150px|мини|лево|Радомир Путник]] Српскиот врховнен командант [[Александар I Караѓорѓевиќ]], во консултации генералите [[Радомир Путник]] и [[Петар Бојовиќ]], при распоредувањето на српските сили тргнал од претпоставката дека Османлиите во почетокот ќе применат пасивна одбрана на своите албански и македонски територии, било оценето дека најдобрата одбранбена линија се протегала на потегот [[Врање]]-[[Куманово]]-[[Штип]], според српскиот план за дејствување кон оваа одбранбена линија требало да тргне ''Првата српска армија''. ''Втората сојузничка армија'' имала задача да ја обиколи оваа линија од запад преку [[Крива Паланка]] и [[Кочани]], a ''Трета српска армија'' требала да дејствува на североисток кон [[Приштина]] и [[Скопје]]. ''Ибарскиот одред'' требало да навлезе во [[Косово]], додека пак ''Јаворски одред'' требало да остане на својата позиција и да дејствува во случај ако [[Австроунгарија]] се вмеша во војната, подцна овој одред се вклучил во воените операции на територијата на [[Новопазарски санџак|Новопазарскиот санџак]].<ref name="vbt1-420"/><ref>Криворов, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 13-14] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref>. Српската воена авијација се состоела од само четири авиони кои своите воени дејствија ги започнале во последните денови на војната, при опсадата на [[Скадар]]<ref name="serbav">Жирохов, М. [http://www.airwar.ru/history/av1ww/serbia/serbia.html ''Сербская авиация в Первой Балканской войне''] (от „Уголок неба. Авиационная енциклопедия“, 24.05.2009)</ref>. Пред официјалното влегување на [[Србија]] во војната повторно биле активирани силите на распуштениот [[Српски комитет на четничка акција]] чии чети долги години воделе борби со [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] во т.н [[Борба за Македонија]]. Две недели пред преминувањето на границата од страна на српската регуларна армија, на територијата на Македонија биле активни повеќе српски четнички сили. Четничките сили го запоседнале [[Козјак (планина)|Козјак]] и со паралата ослободување и проторување на Османлиите, успеале да ги покренат речиси сите козјачки села во борбата против [[Османлиското Царство]]. Биле активирани повеќе познати војводи и четници, меѓу нив биле: [[Јован Грковиќ Гапон]], војводата [[Доксим Михаиловиќ]] од [[Галичник]], [[Спасе Павлов-Гарда]], [[Јован Довезенски]], [[Василие Трбиќ]], [[Јован Бабунски]], [[Јован Долгач]] и други. ==== Грција ==== [[Податотека:Constantineiofgreece.jpg|150px|мини|лево|Грчкиот престолонаследник Константин]] Грчката држава пред почетокот на војната имала на располагање 125.000 војници, а од овие копнени сили биле формирани две армии. * '''Тесалиска армија''' (околу 100.000 борци на чело со грчкиот престолонаследник [[Константин I (крал на Грција)|Константин]]). Оваа воена групација била распоредена околу градот [[Лариса]], со задача - освојување на [[Солун]] преку јужна Македонија. * '''Епирска армија''' (13.000 војници на чело со генералот Константинос Сапундзакис), со задача - офанзива во [[Епир]] и [[Албанија|јужна Албанија]]<ref>Erickson, стр. 216; Hall, стр. 59.</ref>. Двете воени групаци заедно имале околу 250 топа<ref name="въчков-93"/><ref name="IBTrud418">История на българите, том V: Военна история, стр. 418.</ref>. Во последната фаза од војната, бројот на грчките војници се искачил на 215.000 души<ref>Карнегиева анкета [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/prilozhenie_Ib.htm стр. 366]</ref>. ''Тесалиската армија'' имала четири авиони. Во 1911-1912 година, грчката држава повторно ги активирала своите андартските чети кои се бореле против [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] во т.н [[Борба за Македонија]]. Кон крајот на август 1912 година во [[Македонија]] влегле андартските вооружени чети на [[Михаил Анагностакос]], [[Панајотис Пападзанетеас]], Александрос Занас и многу други. Нивната активност била насочена во околината на [[Солун]] и [[Халкидик]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.scribd.com/doc/49281820/The-Macedonian-Struggle-1903-1912-by-Basil-K-Gounaris |title=The Macedonian Struggle1903-1912.Pavingthe Way fortheLiberation Basil K. Gounari |accessdate=2012-12-01 |archive-date=2016-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307110559/https://www.scribd.com/doc/49281820/The-Macedonian-Struggle-1903-1912-by-Basil-K-Gounaris |url-status=dead }}</ref>. Со формирањето на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] и почетокот на Првата балканска војна, андартските чети активно се вклучиле ја помагале офанзивата на сојузничките армии. Меѓутоа, [[Грција]] била особено важен фактор на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]], поради релативно моќната морнарица. [[Бугарско-грчка воена конвенција|Бугарско-грчката воена конвенција]] од [[22 септември (настани)|22 септември]] 1912 година предвидувала, грчката флота на чело со адмиралот [[Павлос Кунтуриотис]]) да го спречи прееминувањето на османлиските војници од [[Мала Азија]] на [[Балканот]] преку [[Егејското Море]]<ref>Фуракис, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 17-18] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref>. Грчката флота била поделена на две воени групации и една помошна, односно разузунувачка: [[Податотека:Averof Today2.jpg|350px|мини|десно|Грчкиот крстосувач - „Авероф“]] * '''Егејска флота''' : ''Воени бродови'' : 4 (Авероф, Спетсаи, Рибар, Хидра) : ''Уништувачи'' : 10 (Стрела, Безел, Ника, Наукратис, Војвода, Нова генерација, Аспис, Бура, Молња, Копје) : ''Разузунувачи'': 4 (Лав, Пантер, Орел и Сокол) : ''Торпедни чамци'': 5 (11, 12, 14, 15, 16) : ''Подморници'': 1 (Делфин) : ''Хидроавиони'': 1<ref name="grav">Жирохов, М. [http://www.airwar.ru/history/av1ww/greece/greece.html ''Греческая авиация в Первой Балканской войне''] (от „Уголок неба. Авиационная енциклопедия“, 24.05.2009)</ref> : ''Mинери'': 1 (Марс) * '''Јонска флота''' : ''Парни воени бродови со артилерија'' 2: (Актион, Амвракија) : ''Парни корвети'': 4 (Αλφειός, Αχελώος, Πηνειός, Ευρώτας) : ''Mали воени бродови'' (Топовници): 3 (Α, Β, Δ) * '''Крстосувачка ескадрила''' :''Запленети бродови'': :: ''Комерцијални бродови'': 5 (Хесперија, Микале, Македонија, Атина, Аркадија) ::''Помошни бродови'': 3 (Αιγιαλεία, Μονεμβασία, Ναυπλία) ==== Црна Гора ==== [[Податотека:Skadar predaja zastave.jpg|мини|Предавање на Отоманското знаме на црногорскиот крал Никола I, во Скадар, 1913 година]] Во почетокот на војната, [[Црна Гора]] имала 30.000 војници и 140 топови<ref name="EB1-188-189"/>. Малку подоцна кон нив се приклучиле и околу 4.500 доброволци од [[Босна]], [[Херцеговина]] и други области на [[Австроунгарија]], населени со словенско население. Главната цел на црногорската армија е освојување [[Скадар]], со што би се обезбедила доминацијата на Црна Гора во северна [[Албанија]]<ref>Hall, стр. 55, 57.</ref>. За таа цел се определени три девизии со јачина од 22.000 војници (од вкупно четири дивизии) кои требало да ја нападнат главната тврдина преку северниот и јужниот брег на [[Скадарско Езеро|Скадарското Езеро]]. Четвртата дивизија и една бригада требало да дејствуваат кон [[Новопазарски санџак|Новопазарскиот санџак]] кои територијално ги одвојувал Црна Гора и Србија. Главен командант бил црногорскиот крал [[Никола I Петровиќ]], меѓутоа вистинската команда се наоѓала во рацете на началникот на црногорскиот генералштаб-генерал Лазаровиќ<ref>ВБТ, т. I, стр. 422-423.</ref><ref name="krivor1415">Криворов, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 14-15] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref>. === Воружување === [[Податотека:1626 - Salzburg - Festung Hohensalzburg - Repetier.JPG|200px|мини|лево]] [[Податотека:Mannlicher schoennauer 1903-14.jpg|мини|десно|350п|Mанлихерка]] Главно пешадиско оружје во Првата балканска војна била австриската пушка „Манлихер“ во неколку варијанти (во бугарската армија - примероци од 1888 и 1895 година], во грчката - „Манлихер-Шонауер“) и германската „Маузер“ (во османлиската и српската армија) Масовно била користена и Мартинката („Хенри-Мартин“) од страна на османлиските сили, а бугарските и српските војници ја користеле и „Берданката“, како и други модели со калибар меѓу 6,5 и 7,62 мм. Коњаницата била вооружена со карабини „Манлихер“ и „Маузер“. Балканските и османлиските војски биле вооружени и со тешки митралези „Максим“ (232 парчиња во бугарската армија), „Хочкис“ (420 османлиската армија), „Норденфелд“ и други модели. Артилеријата на завојуваните страни била произведена од француската фирма „Шнајдер“ и германската „Круп“. Во годините пред војната, „Шнајдер“ ги снабдува Бугарија, Србија и Грција со модерни полски и планински топови, главно во калибар 75-мм. (Во периодот 1897-1907 година трошоците на Бугарија за Шнајдеровото оружје се трипати поголеми отколку за германското и австриското. Меѓутоа најголемиот дел од артилеријата на балканските сојузници се состола од застарени топови. Истото важи и за османлиската армија, но по 1908 година, таа успева да набави над 800 модерни топови од фирмата „Круп“ (75 и 105-мм). == Воени дејствија до првото примирје (октомври - ноември 1912)== {{Triple image|center|Bulgarian Czar Ferdinand at Adrianople.jpg|320|Ac.balkanwar.jpg|320|Serbian and Montenegrin officers in Đakovica, 1913.jpg|320|Царот Фердинанд кај Одрин|Загинати бугарски војници во Одринско|Српски и црногорски офицери во Ѓаковица}} {{quote|'''На петти октомври беше одржана сеопшта молитва. Фердинанд ја прочита прокламацијата за објавувањето на војната, а Методије Кусевич, митрополит на Стара Загора, одржа говор. Се сеќавам на тие моменти како некој сон. Додека излегувавме од црквата, бевме длабоко погодени, но и понесени од воодушевувањето дека ќе победиме. Упорната борба за време на препородот која секогаш била хрбара и успешна - последниот пример е обединувањето на Источна Румелија и Кнежсетсвото Бугарија во 1885. - кое му донесе на бугарскиот народ огромна самодоверба, можам да кажам дури и нова вера во националниот оптимизам. Од друга страна, Шејново, Шипка и Сливница покажаа дека Бугарите останале неослабени и ја покажаа храброста по која нивните предци со векови биле познати. Пред себеси имавме силен непријател, меѓутоа ја потценивме неговата сила. Чудно, после пет векови под турски јарем, сега, откако владеевме со Турците во Бугрија само триесет и четири години, ги потценивме. Во Бугарија беше омилена приказната дека Турција е држава на умирање. Во печатот, султанот секогаш беше прикажуван како болен со повез околу окото. Во војската многу Бугари на вежбите во стрелање од пушка, пукаа во мета која имаше облик на кукла со фес на главата за да се уверат себеси дека султанот е донапред одредена жртва... '''|''Симеон Радев''|Тоа, што го видов}} [[Податотека:Politika announces the beginning of the First Balkan War, 26 September 1912.png|мини|[[Политика (весник)|''Политика'']] од 26 септември 1912 година го објавува почетокот на Балканската војна.]] Војната започнала на 8 октомври 1912 година (25 септември по стар стил), кога Кралството Црна Гора прво меѓу членките на Балканскиот сојуз му објавило војна на Османлиското Царство. Истиот ден црногорските сили започнале воени дејства со напад на османлиските позиции кај [[Скадар]]. Црна Гора го направила овој чекор во согласност со претходните договори во рамките на Балканскиот сојуз. Останатите сојузници — Бугарија, Србија и Грција — не објавиле веднаш војна. На 13 октомври тие упатиле заеднички ултиматум до Високата порта, барајќи широки реформи и автономија за христијанското население во европскиот дел на Османлиското Царство. По одбивањето на ултиматумот, на 17 октомври Бугарија и Србија објавиле војна, а следниот ден (18 октомври) тоа го сторила и Грција. Географските одлики и воено стратешките одлуки на противниците довеле до формирање на неколку театри на воените дејствија во периметар меѓу [[Цариград]], [[Варна]], [[Скадар]] и [[Арта]] (на Јонско Море). Обидите на османлиската воена команда да се стекне со стратегиска иницијатива во првите денови на војната не успеала, поради иницијативата ја диктирале балканските сојузници. Бугарската армија својот главен удар го нанесува во [[Источна Тракија]]. Бугарските и османлиските сили имале помали судири во [[Родопи]]те и Западна Тракија. Грчката и бугарската војска започанле со свое настапување кон [[Солун]], односно од север, по течението на реката [[Струма]] и од југ преку долината на [[Бистрица]]. Овие операции се поддржани од грчката флота во [[Егејското Море]]. Главниот дел од српската армија навлегува во [[Македонија]], оној дел кој подоцна ќе биде познат како [[Вардарска Македонија]]. Заедно со Црногорците, српските сили ги освоиле [[Санџак]] и [[Косово]] и си пробиле пат низ северна [[Албанија]]. Во [[Епир]], грчките и османлиските сили се бореле за тврдината [[Јанина]]. === Настапување на бугарските сили во Источна Тракија === Во [[Источна Тракија]], од почетокот на октомври па сè до затишјето на воените дејствија во ноември, помеѓу бугарските и османлиските војници се воделе три големи борби. Во текот на Лозенградската операција, 9-10 октомври, Источната османлиска армија на чело со Абдула Паша од [[Одрин]] и [[Лозенград]] започанала да настапува во правец на север. Абдул Паша испратил проглас во кој истакнал: {{Цитат|'''Браќа по оружје и земјаци, одлучивме да го поразиме непријателот кој гази по светата замја на нашата татковина. Утрешниот и задутрешниот ден ќе бидат најсветите деннови на Бајрам за секој муслиманин. Конечниот пораз на непријателите кои толку години ја вознемируваат нашата земја и нашиот народ, и не ги оставаат во мир нашите браќа кои во Бугарија, мора да се смета за света должност на секој муслиманин. Затоа секој офицер и секој братски војник треба да се бори до крај за спас на нашата татковина во која секоја стапка е натопена со крв нашите предсти. Спасот на нашата татковина и на нашиот народ ќе зависат од храброста и одлучноста која што вие ќе ја прикажете во следните два дена. Мој храбри и непоколебливи пријатели! Верувам дека желбата за освета која ја чувствувате во своите срца ќе биде гаранција дека ќе ја исполните својата должност... Напред, драги мои деца! Запамтете дека ве чека среќа на земјата и рај после смрта. Со нас е Алах како и мухамедовиот дух и молитвите на калифата земски - нашиот драг султан.'''<ref>В. Георгиев – Ст. Трифонов</ref>}} [[Податотека:First Balkan war.png|350px|мини|десно|Основни правци на сојузничката офанзива]] Но Источната османлиска армија не успеала да стигне до турско - бугарската границата кога Првата бугарска армија го одбила нападот и го блокира Одринскиот гранизон. Десното османлиско крило паднало под притисокот на Третата бугарска армија која извршила маневар кај [[Странџа]] и се нашла зад позициите на Источната османлиска армија. Главните борби се воделе кај селата Муратчал и Кајпа, Гечкинли, Селиолу, Ескиполос, Петра и Ериклер. Турските војнци почанле да ги напуштаат воените редови, а на 11 октомври, без борба бугарските сили ги окупирале [[Лозенград]].<ref name="peichev_224">Пейчев, стр. 224.</ref><ref>Атанасов, стр. 128.</ref><ref name="markov1.2">Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_1_2.html 1.2. Преломната изненада Лозенград]</ref> По освојувањето на Лозенград, бугарските сили не го продолжиле своето дејствување против непријателот кој се повлекувал. Оваа постапка им овозможила на османлиските сили да се реорганизираат и зад реката Караагач, која го попречувала патот кон [[Цариград]], да довлечкаат засилување. Новоформираната Прва источна армија ја зазела областа околу [[Лулебургаз]], а Втората источна армија се разместила во околината на [[Бунархисар]]. [[Податотека:Bulgarian light artillery - Balkan War.jpg|350px|мини|десно|Бугарска лесна артилерија]] На 15 октомври, овие османлиски армии се судриле со Третата бугарска армија, која подоцна била поддржана од Првата бугарска армија. Борбата продолќила во следните шест дена со променлив успех од двете страни. Од двете страни имало повеќе од 40.000 загинати и ранети војници. Под команда на бугарскиот генерал Ратко Димитриев, бугарските сили постигнале решавачки успех со пробивот на центарот на османлиската одбрана.<ref name="sazdlalk279"/><ref name="markov1.3">Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_1_3.html 1.3. Битката между Бунархисар и Люлебургаз пречупва статуквото]</ref> И по овој успех, бугарските сили повторно не започнале со гонење на Османлиите. На 24 октомври, Првата и Третата бугарска армија ја обновиле офанзивата во правец на [[Цариград]]. Два дена порано, новата османлиска влада на чело со Ќамил Паша побарала од Франција и Русија молба за посредување на примирје со Бугарија, но [[Фердинанд I]] го игнорирал османлискиот предлог, како и руското предупредување да не се напаѓа престолнината на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]].<ref>Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_1_5a.html 1.5. Високата порта моли за милост]</ref> На 4 и 5 ноември, бугарските војски ја нападнале Чаталџанската утврдена позиција која се протегала од Црното и [[Мраморното Море]] на 40 километри западно од Цариград. Бугарската иницијатива пропаднала, а од бугарска страна загинале 12.000 војници.<ref name="mark21">Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_2_1.html 2.1. Бугарска иницијатива]</ref> Во меѓувреме, на 9 и 18 октомври, бугарските сили кај [[Одрин]] ги одбиле двата обида на Османлискиот гарнизон. До средината на ноември, Втората бугарска армија целосно ја блокирала тврдината. Опсадата на Одрин траела следните четири месеци.<ref>ЕБ, т. IV, стр. 695.</ref> Успешната офанзива на бугарските сили во Тракија ја принудила османлиската воена команда да ги задржи засилувањата, кои првенствено требало да се испратат против српските и грчките сили, за одбрана на Тракија и [[Цариград]].<ref>ВБТ, т. VI, стр. 1, 4.</ref> === Српското настапување во Македонија === [[Податотека:Entry of Crown Prince Aleksandar Karađorđević in Skopje in 1912.jpg|лево|мини|Престолонаследникот [[Александар I Караѓорѓевиќ|Александар Караѓорѓевиќ]] влегува во Скопје]] На 7 октомври, Првата српска армија започнала офанзива од [[Врање]] и навлегла во [[Македонија]]<ref>ВБТ, т. VI, стр. 68.</ref>. Пред навлегувањето во Македонија, српските војници имале перцепција дека на оваа територија живеело српско населени, меѓутоа сотојбата била поинаква. Карнегиевата анкета дошла до заклучок дека: {{Цитат|'''Српскиот војник, како и грчкиот, црврсто верувал дека во Македонија ќе пронајде сонародници, луѓе кои го говорат неговиот јазик и кои ќе го поздрават со ''да живее''. Меѓутоа наишол на луѓе кои говореле поинаков јазик, кои извикувал ''ура!'' Или погрешно разбирал или ништо не разбирал. Теоријата за постоењето на српска Македонија и грчка Македонија која ја научил во младоста била погрешна. Но неговото патриотско убедување дека Македонија треба да биде грчка или српска, останало недопрено. Несомнено, Македонија за него била онаква каква што била во времето на Душан Силниот или во времето на визатинските цареви. Бугарските агитатори и активисти кај населението ја всадувале идејата дека се Бугари. Меѓутоа агитаторите треба да се протераат од земјата и таа ќе биде она што отсекогаш била, српска или грчка. Кој биле тие агитатори кои го принудиле народот да го заборави српскиот и грчкиот јазик? Најпрво, тоа биле свешениците, потоа учителите, и најпосле, револуционерните елементи кои под стариот режим основале една организација (б.н ВМРО), потоа предводниците на бандите и нивните членови, селаните кои ги снабдувале со храна и пари - со една реченица целокупното машко население во зависност од тоа колку било образовано и информирано...'''<ref>Carnegie, str. 51., 52..</ref>}} Следниот ден, Тимошката дивизија (од Втората сојузна армија) се упатила од Ќустендил и ги освоила [[Крива Паланка]], [[Страцин]] и [[Кратово]], меѓутоа на 10 октомври западно од [[Кратово]],<ref>ВБТ, т. VI, стр. 137.</ref> напредувањето на Тимошката дивизија било запрено до страна на Петнаесеттата османлиска дивизија. Во исто време, главните сили на Вардарската османлиска армија и Првата српска армија се судриле во [[Кумановска битка|Битката кај Куманово]]. Следниот дена (11 октомври), Првата српска армија го разбила турскиот центар.<ref>ВБТ, VI, стр. 76-88, 90-91.</ref> По оваа битка во српски раце, заедно со [[Куманово]] се нашла и вантрешноста на Македонија, како и железничката линија што ги поврзвала [[Солун]] и [[Косово Поле]]. На 13 октомври српските, на чело со Александар Караѓорѓевиќ, влегле во [[Скопје]].<ref>Рябинин, [http://militera.lib.ru/h/ryabinin_aa/05.html стр. 207]</ref> По три дневни борби (21-23 октомври) во планините северно од [[Прилеп]] биле разбиени османлиските сили, оставени од Зеки паша, и го освоиле градот. Поразените османлиски војници се повлекувале кон [[Битола]]. Еден дел од нив останале изолирани во долината на [[Црн Дрим]]. Во [[Битола]], осмалиските сили се соочиле со притисок од две страни, српските сили од север и грчкото настапување од правец на [[Острово]] и [[Лерин]]. Во Битката кај селото Екши Су, недалеку од Лерин, на 23-24 октомври Петтата грчка дивизија била поразена и одбиена кон [[Кожани]] од страна на Шестиот османлиски корпус под команда на Џавит Паша. Во [[Битка кај Битола (Прва балканска војна)|Битката кај Битола]] на 4 и 5 ноември, Вардарската османлиска армија билла поразена. На 7 ноември српските сили влегле во [[Битола]]. Во почетокот на декември, откако изгубиле добар дел од своите сили, Зеки Паша се повлекол во [[Корча]] и [[Белград (Албанија)|Белград]] до јужна [[Албанија]].<ref>ВБТ, т. VI, стр. 163-166, 207-211.</ref><ref>Рябинин, [http://militera.lib.ru/h/ryabinin_aa/05.html стр. 216-218]</ref> По победата над Вардарската османлиска армија и повлекувањето на нејзините остатоците во јужна Албанија, српската команда оделила значителни сили за помош на своите сојузници во Тракија и Албанија. Уште во октомври 1912 година, пред Битката кај Битола, под ѕидовите на [[Одрин]] биле префрлени Тимошката и Дунавската дивизија под команда на генералот Степа Степановиќ.<ref>Hall, стр. 41.</ref> Други три српски дивизии ја зајакнале црногорската опсада на [[Скадар]] во почетокот на 1913 година.<ref name="vbtvi237">ВБТ, т. VI, стр. 235-237.</ref> === Превласт на грчката флота во Егесјкото Море === [[Податотека:AlmiranteCoundouritis--inheartofgermani00vaka.jpg|150px|мини|лево|Павлос Кунтуриотис]] [[Податотека:Battle Elli.jpg|300px|мини|десно|Битката кај Ели]] Од октомври па до средината на ноември, грчката воена флота контролирала голем број на егејски острови, вклучувајќи ги [[Тасос]], [[Самотракија]], [[Тенедос]], [[Хиос]], [[Лезбос]]. По воспоставувањето на основа на островот [[Лемнос]].<ref>Hall, стр. 64.</ref>, на 14 октомври грчкиот адмирал Павлос Кунтуриотис ги блокирал [[Дарданелите]] и ги прекинал османлиските поморски комуникации помеѓу [[Мала Азија]] и [[Македонија]].<ref name="furakis"/> На тој начин, грчката флота уште во првите денови на војната се стекнале со доминација во [[Егесјкото Море]] и не дозволувала пренесување на турските војници за [[Солун]]. Источната османлиска армија, која се борела против бугарските сили кај при Лулебургас и Чаталџа била ослабена, бидејќи била принудена да одвои дел од своите сили за заштита на [[Галиполе|Галиполскиот полуостров]], а засилувањата од [[Сирија]] и [[Палестина]] многу бавно, преку копнена рута, се движеле кон воените подрчја. По освојувањето на Солун, кон крајот на октомври сојузниците ги користеле егејски правци (во солунското пристаниште) за испраќање на свои војници во [[Источна Тракија]] (Седмата рилска дивизија)<ref>ВБТ, т. VII, стр. 62-63.</ref> и во [[Албанија]] (против [[Скадар]]).<ref name="vbtvi237"/> Грчкиот успех бил олеснет од фактот дека во првите недели на војната османлиската команда главнината од своја флота ја користела за заштита на војниците и воените набавки преку [[Црното Море]], а во почетокот на ноември и за одбивање на нападот на бугарската армија кај [[Чаталџа]] со помош на тешката бродска артилерија.<ref name="bwnamore1114">Балканская война на море, стр. 11-14.</ref> Зачувувајќи ја контролата над теснец, османлиската морнарица непречено пренесувала војски против бугарските сили, од [[Мала Азија]] во [[Источна Тракија]].<ref name="markov1.3"/> Дури на почетокот на декември, по примирјето на фронтот кај Чаталџа, османлиската флота направила обид за пробивање на блокадата на Дарданелите, но во Битката кај Ели (3 декември 1912 година), обидот пробаднал. Месец дена подоцна, бил вториот обид за деблокада, при што дошло до Битката кај Лемнос (5 јануари 1913 година).<ref name="furakis">Фуракис, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 19-20] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }} (27.2.2008)</ref> Само крстосувачот Хамидије успеал да ја пробие блокадата и до крајот на војната, постојано ја вознемирувал грчката трговска морнарица и воени транспортни бродови во [[Егејското Море|Егејското]], [[Средоземното Море|Средоземното]], [[Јонското Море|Јонското]] и [[Јадранското Море]].<ref>Венедиков, Й., стр. 952-954</ref> === Бугарски и грчки операции за освојување на Солун === [[Податотека:Grèce 1ere Guerre balkanique.png|350px|мини|Грчаката офанзива]] [[Податотека:King George I of Greece and Tsar Ferdinand of Bulgaria at Thessaloniki.jpg|мини|десно|350п|Бугарскиот цар Фердинанд и грчкиот крал Георги во Солун, декември 1912]] На 5 октомври грчката армија започнала офанзива од [[Тесалија]] кон [[Солун]]. Во Битката кај Еласона, следниот ден, грчките сили успеале да ја пробијат османлиската одбрана и напредувале до преминот Гликово. Во Битката кај Гликово (Сарандапоро), на 9-10 октомври, османлиските сили биле разбиени и Тесалиската грчка армија навлегла во долината на реката [[Бистрица]]. На 19 и 20 октомври, Тесалиската армија извојувала решавачка победа кај [[Ениџе Вардар]], со што и бил отворен патот кон [[Солун]]. Недела дена подоцна, 27 октомври, османлискиот командант Тахсин-паша го предал градот на принцот Константин<ref name="strdimitr334">Стр. Димитров, стр. 334-335.</ref><ref>Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_1_4.html 1.4. Напредување кон Солун]</ref>. По падот на Солун била испратена една грчка телеграма во која било истакнато: {{Цитат|'''Освојувањето на Солун се очекува во последните 24 часа, меѓутоа објавувањето дека грчката војска вчера вмарширала во градот доведе до силни изливи на емоции и радост. Најпрво Атина, а потоа и останатите делови на Грција, после големите случувања почувствуваа неопишливо олеснување кое избива од душата на целата (грчка б.н) нација. Никој не можеше да верува дека во војната против Турција грчката војска толку брзо победоносно ќе влезе во овој најголем македонски град. А оваа победа - чии губитоци после долгите и тешки борби сразмерни на нејзиното значење, посебно во овој период на годината кога непријателот, повлекувајќи се, ги уништи мостовите па војската се бореше со надојдената река - добива уште на значење поради иронијата со која европското мнение во почеткот ја прими објавата на грчко - турската војна и поради бројноста на непријателските војници против кој се бореше нашата војска. Грчките војници први го ослободија македонскиот град, како некогаш турските, но во суштина, секогаш грчки провинции, па нивното население, кое до вчера беше под турска доминација, сега конечно може слободно да диши. Робовите можат да ги кренат главите и да ја слават својата слобода. Грчката крв која е пролеана во оваа борба дојде како капка роса за да го оживее овеаното цеќе на македонската слобода. Поради тоа никој не е тажен. Родителите кои ги изгубиле синовите во светатат борба за својата земја ја благословуваа својата среќа, а ако некоја мајка пролеала солза, тоа било само затоа што разбрала дека смрта на нејзиниот сакан син ја донесе слободата на илјадници наши браќа. А ако помладите браќа искажуваа тага, тоа беше само затоа што самите немаа среќа да учествуваат во таа благородна победа. Остварувањето на идеалот на нацијата, барем за некој сонародници, создава општо чувство, на неограничена радост. Секое грчко чувство, секоја грчка душа, каде и да се наоѓа на планетата, сега се свртени кон полињата на Македонија. Со влегувањето во Солун, грчката војска додаде уште една славна страница во грчката историја и стекна ново почитување на својата сила.'''<ref>Емброс, Атина, 27 октомври 1912.</ref>}} Од север кон [[Солун]], настапувала Седмата бугарска дивизија која стигнала неколку часа по пристигнувањето на грчките сили. Офанзивата на Седмата бугарска дивизија започнала на 5 октомври со освојувањето на [[Царево село]] и [[Горна Џумаја]]. Десната колона на 11 октомври го освоила [[Кочани]], а централната и левата колона ја зазеле [[Кресненска Клисура|Кресненската Клисура]] на 14 октомври, при што бил поразен Струмскиот османлиски одред.<ref>ВБТ, т. VI, стр. 100-104, 106-111, 113-120.</ref> Следниот ден, офанзивата била запрена со наредба командантот на Втората сојузна армија, генералот Степановиќ. Три дена подоцна, на 18 октомври, заменик командантот на бугарската армија, генералот Савов ја поништил наредбата на српскиот генерал и издал наредба за настапување кон Солун. На 22-23 октомври, бугарските сили ја преминале [[Рупелска Клисура|Рупелската Клисура]], а на 27 октомври се наоѓале кај [[Ајватово]] на 12 километри од [[Солун]].<ref>ВБТ, т. VI, стр. 122, 126-127, 131-136, 182-184, 190-193.</ref> При овие операции, источното крило на Рилската дивизија била обезбедувана од Родопскиот одред кој го зазел преминот на 11 октомври, Неврокоп (18 октомври) и Сер (25 октомври). По падот на [[Солун]], Родопскиот одред учествувал во офанзива кон исток во правец на [[Скеча]] и Ќумурџина.<ref>ВБТ, т. VI, стр. 32-44, 50, 171-181.</ref> === Поразот на Османлиите во Родопите и Западна Тракија === [[Податотека:Nikola Genev - DA Karastoyanov.jpg|150px|мини|лево|Генералот Никола Генев]] [[Податотека:Monument-ossuary, Srednogorets 2021 01.jpg|мини|десно|Спомен-костурница на борците од Дваесетипрвиот средногорски полк, кои на 21 октомври 1912 година кои ја запреле османлиската контраофанзива кај Аламидере]] Во првите недели на војната, бугарските сили кои биле распоредени во средишниот и источниот дел на [[Родопи]]те, Хасковскиот одред и левото крило на Родопскиот одред (Првата бригада на Втората пешадиска дивизија и Деветтиот полк) имале задача да ги покриваат [[Чепеларе]] - [[Хасково]] - [[Пловдив]] во случај на евентуална контраофанзива на османлиските сили со што би се загрозила позадината на бугарските сили кои дејствувале во [[Источна Тракија]].<ref>Иванов, стр. 43-44{{Br}}ВБТ, т. VI, стр. 51.</ref> Затоа до почетокот на ноември, дејствувањето на бугарските сили во Родопите имале ограничен опсег и имале за цел заземање на погодни позиции за одбрана. На 8 октомври 1912 година, Хасковскиот одред однел победа над Крџалскиот корпус и влегол во [[Крџали]]. Османлиските сили под команда на Мехмед Паша Јавер се повлекле во Мастанли. Бугарските сили не ги гонеле непријателите, а по неколку дена поголемиот дел од Хасковскиот одред бил префрлен кај [[Одрин]], за да земе учество во опколувањето на тамошната тврдина. За одбрана на средното течение на [[Арта]] биле оставени малубројни сили, од Крџалискиот бугарски одред, кои успеале да го одбијат противнападот на Мехмед-паша Јавер во почетокот на ноември.<ref>Иванов, стр. 59-60.</ref><ref>Михов, стр. 41-42, 180-181.</ref><ref>Erickson, стр. 149-150.</ref> До 8 октомври, Родопскиот одред успеал да го освои Довлен со целата Тамрашка област. До 13 октомври, одредот ги контролирал Пашмакли и околните села, а неколку дена подоцна направил неуспешен обид за прекинување на железничката пруга кај селото [[Бук]], меѓу [[Драма]] и [[Скеча]]. Одредот се зацврстил на заземените позиции и на 19-21 октомври го одбил османлискиот противнапад кај [[Голем Палас]] и [[Смиљан (Бугарија)|Смиљан]].<ref>ВБТ, т. VI, стр. 22, 29-30, 51-61.</ref> Во почетокот на ноември, по освојувањето на [[Солун]] од страна на грчките сили и протерувањето на главните османлиски сили кон Цариград, главната бугарска команда издала наредба за чистење на Родопските планини од османлиските војници како и освојување на Западна Тракија. Крџалискиот одред на генералот [[Никола Генев]], зајакнат со Третат бригада при [[Македонско-одрински доброволни чети|Македонско-одринските доброволни чети]], 4 ноември презел офанзива и во наредните четири ги разбива османлиските сили кај Мастанли и Балкан Торес.<ref>Иванов, стр. 162 сл.</ref> На 8 ноември, одредот ја освоил [[Ќумурџина]] и по краток одмор ја продолжува офанзивата во правец на пристаништето [[Дедеагач]].<ref>ЕБ, т. I, стр. 185, 190.</ref> Прогонуван од војските на генерал Генев, Мехмед Паша Јавер со своите главни сили во јачина од 9.000 војници и 8 топа бил принуден да се повлече на југоситок во правец на османлиската база на Галипоскиот полустров. Меѓутоа кај Мерхамли, на десниот брег на [[Марица]], на 14 ноември османлискиот корпус бил пресретнат од одредот на полковник Александар Танев (една коњичка бригада и една бригада на [[Македонско-одрински доброволни чети|Македонско-одринските доброволни чети]] и по кратка борба, Мехмед Паша Јавер бил принуден да капитулира.<ref>Иванов, стр. 176-178.</ref> Како резултата на победите кај Балкан Тореси и Мерхамли, бугарските сили ги освоиле [[Родопи]]те и [[Западна Тракија]]. На тој начин била осигурана поздаината на армиите кај [[Чаталџа]] и [[Одрин]], а биле обезбедени и снабдувачките линии во пристаништето Дедеагач и железницата во Димотика и Чорлу.<ref>ЕБ, т. III, стр. 675.</ref> === Сојузнички операции во Албанија, Косово, Санџак и Епир === [[Податотека:Mitar Martinovich Min of Montenegro.jpg|150px|мини|лево|Митар Мартиновиќ]] [[Податотека:Hasan Riza Bey and his staff.jpg|250px|мини|десно|Хасан Риза Паша со својот штаб]] На 26 септември 1912 година, црногорските војски под команда на престолонаследникот кнезот Данило и генералот [[Митар Мартиновиќ]] настапуваат од двете страни на [[Скадарско Езеро|Скадарското Езеро]] и на почетокот на октомври пристигнале пред [[Скадар]], кој бил бранет од дваесет и четири илјади османлиски војници и бранета од 24 илјади турска војска и пет илјади албански доброволци чело со [[Хасан Риза Паша]] и [[Есад Паша Топтани]]. Првите два напад (на 11 и 15 октомври) биле некоординирани и со тешки загуби, бидејќи Црногорците немале доволно пешадија и артилерија. Со српска помош во почетокот на ноември тие ги прекинале врските на Есад Паша со централна Албанија, но не успеале целосно да го блокираат [[Скадар]] и да запрат снабдувањето на гаризонот.<ref>Hall, стр. 55-57.</ref> Битката за [[Косово]] започнала на 2 октомври со напад на албанските против српските сили кај границата. На 7 октомври, Третата српска армија под команда на генералот [[Божидар Јанковиќ]] го пробила својот пат кај [[Подуево]] во долината на реката [[Лаб]]. На 9 октомври, српските сили влегле во [[Приштина]]. Османлискиот приштински одред (со многу албански доброволци во него) го дал последен отпор во преминот кај [[Качаник]], но отстапува при веста за падот на [[Скопје]] на 13 октомври.<ref>ВБТ, т. VI, стр. 138-139.</ref> Во тоа време (во средината на октомври) Црногорската источна дивизија, под команда на генералот [[Јанко Вукотиќ]], во соработка со Јаворскиот српски одред, ги освојува западниот дел на Новопазарскиот санџак со градовите Пљевља и Бело Поле. Српската ибарска група на 10 октомври го освоила [[Нови Пазар]]. Малубројните османлиски сили се повлекле во западниот дел на [[Косово]], прогонувани од црногорските сили. На 20 октомври, црногорските сили го освоиле [[Пеќ]], а два дена подоцна заедно со Третат српска војска влегле во [[Ѓаково]].<ref>Hall, стр. 54, 58.</ref> Успесите во Македонија и Косово и блокирањето на Скадарскиот гарнизон им овозможиле на српските трупи да навлезат во северна и средна [[Албанија]]. По пат, тие наипле на отпор само од албанските герилци. На 4 ноември, десната колона на Третата српска армија стигнала до градот Лежа (Леш, Алесио) и се соединиле со црногорските сили во регионот. Левата колона стигнала до [[Тирана]], а на 15 ноември било освоено пристаништето [[Драч]].<ref>Hall, стр. 54.</ref> Иистиот ден (28 ноември по нов стил) албанскот национално собрание во [[Валона]] прогласило независност на Албанија и ги повикало големите сили на помош против странските војници кои навлегле во земјата.<ref>Stickney, стр. 19-20.</ref> Во [[Епир]] на 21 октомври, грчките сили по освојувањето на [[Превеза]] успеале да го контролираат Абракискиот Залив. Во средината на ноември тие пристиганле пред [[Јанина]]. По освојувањето на Солун, биле префрлени дополнителни три дивизии. Со нивна помош Јаниската тврдината била блокирана од три страни.<ref name="strdimitr334"/> ===Блокада на бугарскиот црноморски брег === [[Податотека:Karte der Stadt Warna 1897.jpg|200px|мини|лево|Варна]] Иако бугарскиот флота претставува помалку од половина процент од бугарската војска во 1912, воените морнари било активно вклучени во борбите по море и копно. Првата минско-артилериска позиција во историјата на Бугарија била изградена во [[Варненски Залив|Варненскиот Залив]]. Во заливот се наоѓала минската преграда од околу 240 француски ударни мини „Сотер и Харли“. Во [[Бургаски Залив|Бургаскиот Залив]] не биле поставени мини, но и двата залива биле прогласени за минирани, што ги принудило османлиските бродови да бидат претпазливи во своите дејствија пред двата бугарски пристанишни града.<ref>Георги Купов, Торпилирането на крайцера „Хамидие“, стр. 10.</ref> На 4 октомври 1912 година, османлиската ескадра го блокирала градот [[Варна]], а трговските бродови кои биле на пар кон ова пристаниште биле задржани. На 6-8 октомври, градот и воените објекти биле изложени на артилериски напад од кај морето. За да го спречи бомбардирањето, бугарската команда од [[Шумен]] довела тешка артилерија. На 8 октомври, била бомбардирана [[Каварна]], а на 18 октомври и [[Бургас]].<ref name="bwnamore1114"/> Истовремено, со овие операции османлиската флота сакала да ги прикрие испораките на оружје од [[Германија]] кои се одвивале преку романското пристаниште [[Констанца]].<ref>ЕБ, т. VII, стр. 247.</ref> Бугарските торпедоносни бродови добиле задача да го попречат пренесувањето на оружјето за [[Османлиското Царство]] преку романското пристаниште [[Констанца]]. Од страна на бугарската разузнавачка служба пристигнала информација за ново пренесување на оружје кое требало да се случи на 7 октомври од страна на египетските бродови „Акдениз“ и „Казалирмак“ под заштита на османлиска воена ескадра. Една група составена од четири бугарски торпедоносци „Летечки“, „Храбар“, „Строг“ и „Дрозок“ под команда на капетанот Димитар Добрев на 7 спроти 8 ноември започанле акција попречување на овој османлиски конвој. Бугарскиот бродови успеале да ја пронајдат само обезбедувачката османлиска ескадра предводена од крстосувачот Хамидије. Сите бугарски торпедоносци стрелаат кон Хамидије, меѓутоа успешен истрел извршил торпедоносец „Дрзок“. Хамидије бил тешко оштетен и се спасил едниствено поради интервенцијата на османлиските кораби.<ref>Георгиев, Трифонов, стр. 62-63.</ref><ref>Георги Купов, Торпилирането на крайцера „Хамидие“, стр. 55-77.</ref> По оваа битка, блокадата на бугарскиот црноморски брег била укината. До 18 ноември, османлсиката флота се насочила кон [[Дарданели]]те<ref>Балканская война на море, стр. 15-16.</ref> и по безуспешните обиди за пробивање на грчката блокада, се фокусирала во поддршка на копнените операции на османлиската армија во [[Источна Тракија]]. === Улога на воздухопловните сили === [[Податотека:Bulgarian balloon at Odrin 1912.jpg|150px|мини|лево|Бугарски набљудувачки балон над Одрин]] [[Податотека:Bleriot XI - Simeon Petrov.jpg|300px|мини|десно|Командантот на Првото бугарско воздухопловно одделение поручникот Симеон Петров во францускиот авион [[Блерио XI]]]] Во Првата балканска војна борбената авијација сè уште била во својот зародиж. Авионите првенствено биле користени за разузнавање на поголем простор (до 60 километри). Бомбардирањата на непријателските позиции се извршувале со рачно изработени бомби и гранати, самото бомбарадирање имало за цел да влијае врз моралот на непријателот отколку нанаесување на голама физичка штета.<ref name="turav"/><ref name="bulav"/><ref name="serbav"/><ref name="grav"/> Воздушни борби нема, бидејќи авионите не се опремени со оружје.<ref>Жирохов, М. [http://www.airwar.ru/history/locwar/europe/1912/1912.html ''Авиация в Балканской войне 1912-13 гг.'']</ref> Први во акција атспаиле грчките воздушни сили во [[Тесалија]]. На 6 октомври 1912 година грчки авион ги бомбардирал османлиските позиции. По заземањето на [[Солун]], грчкте воздушни сили биле пренесени во Превеза, од каде требало да им помогнат на грчките војнци кои дејствувале против тврдината [[Јанина]].<ref name="grav"/> Бугарските воздушни сили биле сместени на еден километар југоисточно од [[Свиленград]]. Во периодот помеѓу 16 октомври-17 ноември, бугарските авиони извршиле 15 полетувања, нивните задачи се состоеле од борбени задачи кои најчесто вклучувсле разузунување на [[Одрин|одринскиот реон]], како и реоните на Караагач, Јуруш, Ескикадин, Доганџа, Емекчикој, и потегот меѓу Марица и Тунџели.<ref>Миланов, стр. 36.</ref> Првото бугарско воздушно бомбардирање врз османлиските позиции кај Одрин било извршено на 17 ноември.<ref name="bulav"/> == Чаталџанско примирје == {{Triple image|center|Istanbul location Arnavutköy.svg|320|Destroyed mosque after fighting in Chataldja.jpg|320|Chataldja armistice.jpg|350|Чаталџа|Уништена џамија по борбите во Чаталџа|Претставниците на завојуваните страни при склучувањето на примирјето}} {{quote|'''Од сите страни во ист момент слушнав дека нашите војници дав дена не добиле леб. Веднаш спроведов истрага. Од мене ја криеле вистината дека Хадемкој Рамнодушниот ги испланирал залихите на тој начин за да ни наштети. А нашите јадни војници сè до последниот момент не се жалеле. Какви храбри луѓе. Луѓе од исклучителен ков. Кога ќе се потпише мир, ќе се одигра голем воен фудбалски натпревар помеѓу нас, помеѓу абдулахистите (Абдулах Паша, командант на Источната османлиска армија б.н) и назимистите (Назим Паша, османлиски министер за војна б.н). Каква шанса, каква среќа да не припаѓаш на ниедна страна! Ова приказна за ускратувањето на леб за војниците сè почесто се потврдува. Од сите страни, од сите корпуси, сите го напаѓаат Хадемкој Рамнодушниот. Ова е лудило. Командантот побудалел, воените заповедници полуделе, сите сме полуделе. Некои луѓе три дена не пробале леб. Железницата е близу, главниот град е веднаш зад нас... Дали некогаш во животот сте се наоѓале меѓу 21 000 луѓе кои четири дена не јаделе леб? Е, јас сега сум во таква состојба...'''|''Изет Фуад Паша''|15-16 декември 1912<ref>Изет-Фуад Паша, стр. 255.</ref>}} По неуспешниот напад при [[Чаталџа]], Бугарија го прифатила османлиското барање за примирје кон крајот на октомври. [[Софија]] го искористила предлогот на големите сили за посредување, упатено непосредно пред борбата и воспоставила контакт со османлиската влада преку [[Руска Империја|рускиот]] амбасадор во [[Цариград]]. По еднонеделни преговори, на 20 ноември кај Чаталџа бил склучен договор за запирање на воените дејствија меѓу Бугарија, Србија и Црна Гора, од една страна, и Османлиското Царство од друга. Според условите на примирјето армиите на завојуваните страни ги задржале своите позиции. Примирјето не било подпишано од [[Грција]], која ги опседнувала османлиските сили кај Јанина и барала овој град да им биде предаден. Сепак грчките претставници учествувале во мирната конференција, која била отворена на 3 декември во [[Лондон]] и се одвивала напоредно со конференција на амбасадорите на големите сили.<ref name="stat452">Стателова, стр. 452-455.</ref> Во текот на преговорите, османлиската влада понудила [[Македонија]] и [[Албанија]] да добијат автономија,<ref>Стр. Димитров, стр. 335-337.</ref> но планот бил отфрлен од сојузниците кои ги сакале сите територии западно од линијата Мидија - Енос. Под притисок на големите сили владата на Ќамил Паша се согласила на отстапки, но пред да го стори тоа, владата паднала. Новата влада, која дошла на власт по Младотурскиот преврат во [[Цариград]] на 10 јануари, подготвувала контраофанзива во [[Источна Тракија]] и не испратила одговор на сојузничките услови. Неколку дена подоцна, на 16 јануари, преговорите во [[Лондон]] биле прекинати.<ref>Стателова, стр. 458-460.</ref> == Воени дејствија (декември 1912 - март 1913 г.) == {{Triple image|center|Bizani Infantry charge.jpg|300|Ottoman soldiers displaying the captured standard of the Montenegrin force during the Siege of Scutari.jpg|370|Skadar predaja zastave.jpg|310|Грчки војници во напад|Османлиски и албански борци со заробено црногорско знаме во Скадар|Црногорскиот крал Никола во Скадар}} {{quote|'''Кажуваат дека некои војници кај штабот викале: Бегајте! Што ќе барате тука? Готово е. Секој на своја страна! Така некои војници побегнаа од фронтот. Настана непотребна паника. Војниците, кои ги ширеа тие гласини, беа Бугари. Јас мислам дека тоа е вистина. Имаше Грци и Бугари во нашата војска. Беа наши државјани. Меѓутоа тие беа турски предавници. Многу од нив со години се бореа против нас. Ова ни е лекција. Нашата власт мора илјадници пати го доживеала тоа така што не би смееле да примаме во војската никој освен муслиманите. Меѓутоа тие (унионистите б.н) кажуваат: Таков е уставот. Тоа не може така. И тие се наши граѓани. Тие се со нас и во добро и во лошо. И тоа беше вистина, меѓутоа состојбата беше ваква. Секогаш Турчинот беше тој што го плаќаше крвавиот данок. Секогаш тој плаќаше со својот живот. Турската нација изумираше... Некој кажуваат дека паниката ја предизикале унионистите, кој наводно викале Бегајте! Нашата војска во Румелија ја победија Србите. Војската се повлече длабоко во Албанија. Кажуваат дека албанските баталјони побегнале од фронтот. Србите ги навлекле Албанците да го направат тоа. Тоа беше вистина. Грците ја изведоа опсадата на Јанина. Таму Вехир Паша и неговиот брат Есад Паша даваа жесток отпор. Нивниот главен командант, Али Фуад, покажа големо јунаштво и беше ранет. И албанските војници дезертираа од Јанина. Турските војници беа гладни и болни. Храбрите војници долго ја бранеа Јанина, меѓутоа на крајот и таа падна. Хасан Риза Паша покажа големо јунаштво во Скадар. Благодарение на него, опсадата на овој град траеше мошне долго. Хасан Риза беше извонреден војник. На крајот албанскиот Есад Паша, кој уште одамна го принуди Абдул Хамид на абдикација, нареди Хасан Риза да се погуби. Неговата смрт беше голема загуба за Турците. Есад беше прав никаквец. Подоцна, по стекнувањето на независноста, Албанците го убија, меѓутоа што со тоа добија? Скадар падна. Командантот на Солун, албанецот Ташин Паша безусловно го предаде Солун без борба. КАжуваат дека за тоа зел пари од Грците. Синџирот на случувањата покажува дека сите несреќи ги предизвикале Албанците. Одличен начин за да се покаже што значи поставувањето на надворешен елемент на важни места. Овој кабинет навистина беше глуп.'''|''Риза Нур''| ''Сеќавања''<ref>Риза Нур, Сеќавања</ref>}} === Во Епир и Албанија === [[Податотека:Scutari - 37-42.jpg|200px|мини|лево|Скадарската област]] [[Податотека:Turkish forces in Shkodër.jpg|350px|мини|десно|Османлиски сили во Скадар]] По одбивањето на Грција да се приклучи кон Чаталџанското примирје, нејзините војници го продолжиле настапувањето во Епир, но долго време немале успех. Првите два напад над Јанинската тврдина (во почетокот на декември 1912 и на 7-9 јануари 1913 година) биле одбиени од османлискиот гаризон. Третиот напад кој се случил на 21 февруари 1913 година завршил со одлучна грчка победа. Поголемиот дел од османлискиот гаризонот на чело со Есад Паша се предал. По падот на Јанина, Грчките сили го освоиле целиот [[Епир]].<ref>Erickson, стр. 293-304.</ref> Примирјето од 20 ноември 1912 година не било почитувано ниту во северна [[Албанија]]. По преземањето на градот [[Елбасан]], во почетокот на декември, српските сили ја запреле својата офанзива во правец на југ од реката [[Шкумба]] со намера да се освојат териториите на север од неа. Областа јужно од реката останале под контрола на остатоците од Вардарската османлиска армија (корпусот на Џавид-паша), кој се повлекол во јужна Албанија по поразот кај [[Битола]]. Во окупираните албански територии се развило силно герилско движење против српските сили. Во март, српските војски ја минале реката Шкумба, за да ги разбијат албанските чети. Иако Џавид Паша бил засилен со неколку илјади борци од Јанискиот гарнизон, бил поразен и се повлекол кон градот [[Белград (Албанија)|Белград (Берат)]] на 30 март.<ref>Hall, стр. 85.</ref> Црногорските сили кои го опседнувале [[Скадар]], биле засилени од српски војници, но двата обиди за освојување на тврдината (на 25-27 јануари и на 18-19 февруари 1913 година) пропаднале.<ref>ВБТ, т. VI, стр. 234-237.</ref> Веднаш по примирјето од 1 април, [[Србија]] ги повлекла своите војници од [[Албанија]] под притисок на [[Австроунгарија]], која се плашела дека српскиот излез на [[Јадранското Море]] ќе загрози нејзините поморските комуникации. Црногорските војници ја продолжиле опсадата на [[Скадар]] и на 10 април влегле во тврдината, која била напуштена од османлиско-албанскиот гарнизон, меѓутоа под притисок на големите сили, црногорските војници биле принудени да го напуштат [[Скадар]].<ref>Hall, стр. 73.</ref><ref>Boekh, стр. 46-47.</ref><ref>ВБТ, т. VI, стр. 238-239.</ref> === Во Источна Тракија === [[Податотека:Ahmed Izzet Pasha 1913.jpg|150px|мини|лево|Ахмед Изет Паша]] [[Податотека:Bulgarian heavy artillery - Balkan War.jpg|350px|мини|десно|Тешка бугарска артилерија]] Со прекинот на лондонските преговори за мир, Младотурската влада сметала дека ќе дојде до делумен пресврт во војната, со што [[Османлиското Царство]] ќе ја задржи контролат над [[Источна Тракија]]. За време на примирјето, Младотурската влада поќнала да собира значителни сили кај своитре утврдени позции кај [[Чаталџа]] и [[Булаир]] (на преминот на Галиполскиот полуостров). Планот на новиот османлиски командант, [[Ахмед Изет Паша]], за одблокирање на [[Одрин]] предвидувал троен напад. Главниот удар треба да биде нанесен во Булаир од Галиполската армија. Ударот требало да биде помогнат со десант на брегот на Мраморното Море во тилот на бугарските сили. Чаталџанската османлска армија требало да го изврши вториот помошен удар.<ref>ВБТ, т. VII, стр. 166-168.</ref> Во очекување на османлиската контраофанзива, бугарската команда ги зајакнала позициите на Првата и Треатат бугарска армија при [[Чаталџа]] и по брегот на [[Црното Море|Црното]] и [[Мраморното Море]]. Кај [[Одрин]], Втората бугарска армија била засилена со две дивизии и опсадна артилерија од Србија. За заштита на тилот на трите армии, во средината на декември 1912 година била создадена Четврта бугарска армија на чело со генерал [[Стилијан Ковачев]]а. Во нејзиниот состав влегувале и две пешадиски дивизии, кои во првата фаза на војната делуваат во Источна Македонија и Родопите, Седмата рилска и Втората тракиска дивизија, делови од [[Македонско-одрински доброволни чети|Македонско-одринските доброволни чети]], Коњаничка дивизија и една Зборна коњичка бригада.<ref name="Erickson, стр. 273-274">Erickson, стр. 273-274.</ref> [[Податотека:Prima guerra balcanica.bg.png|мини|Територии под контрола на балканските сили кон крајот на април 1913 година]] На 26 јануари 1913 година, османлиските војски започнале офанзива од Галиполе. Истовремено, кај Шаркој со осум илјади војници бил извршен десант. Во решавачката битка кај Булаир, Галиполската османлиска армија била поразена од Седматата рилска дивизија. Два дена подоцна Десетиот османлиски корпус под команда Хуршид паша се повлекува од плацдармата, заземена кај Шаркој. Бугарската крајбрежна стража одбила уште неколку помали десанти во Источна Тракија. Османлиската офанзива кај Чаталџа започнува три дена пред офанзивата во Булаир, на 23 јануари.<ref>Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_3_1.html 3.1. Сражението „кланица“ при Булаир и Шаркьой]</ref> По борбите со променлив успех, во почетокот на февруари, бугарските војници се повлекле на 10-20 км западно од Чаталџа.<ref name="Erickson, стр. 273-274"/> На 11-13 март 1913 година бугарско-српските сили ја освоиле Одринскта тврдина. Османлискиот командант Шукри Паша се предал со шеесет илјади својата армија. Истовремено со напад на Одрин, Првата и Третата бугарска армија настапуваат против Чаталџа и ги протерале османлиските сили пд територијата која ја зазеле во јануари. На 31 март, завојуваните страни склучиле примирје кое стапило во сила следниот ден.<ref>Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_3_4.html 3.4. Бойните действия временно се прекратяват]</ref> == Македонците во балканската војна == {{Triple image|center|Todor Alexandrov Hristo Matov, Georgi Monchev, Vlade Slankov, Nikola Ivanov IMARO.JPG|370|Makedonski Glas.jpg|150|Yane Sandanski cheta imaro.JPG|430|Тодор Александров, Христо Матов, Георги Мончев, Владимир Сланков и Никола Иванов во Димотика во Балканската војна.|Првата страница од првиот број на списанието „Македонски Глас“.|Јане Сандански со својата чета}} {{quote|'''... Во името на законот на природата, во името на историјата, во име на здравиот разум, ве преколнуваме, браќа, да го прифатите следното известување: Македонија е населена со хомоген словенски народ кои има своја историја, свој начин на живот, кои во минатото имал своја држава, свои идеи, и според кои тој има право сам да одлучува. Македонија треба да биде независна држава внатре во своите етнички, географски и културно-историски граници, со влада одговорна пред народно собрание. Македонската држава треба да биде посебна и рамноправна единица внатре во Балканскиот сојуз со заедничка царинска граница. Во црковните прашања во Македонија е неопходно повторно да се воспостави старата автокефална Охридска црква која потоа би воспоставила канонски односи со другите православни цркви... Браќа сојузници - ослободители! Се надеваме дека нашите зборови ќе најдат пат до вашето срце и душа, и дека ќе го следите примерот на великодушната Русија и во интерес на сопствената историја, неодложно ќе го подржите создавањето на македонската држава со што ќе биде сочуваан мирот и складот помеѓу себе. Ова решение потекнува од големата словенско-хеленска идеја за Балкански сојуз, а во интрес е и на светската култура и правда.'''|''Димитрија Чуповски''|''Mеморандум на група македонски интелектуалци''<ref>Одбрани текстови за историјата на македонскиот народ, стр. 810-812.</ref>}} [[Податотека:Dimitrija Cupovski- portret.jpg|200px|мини|лево|Димитрија Чуповски]] [[Податотека:Karta Makedonija 1913.jpg|thumb|right|350px|Картата на Македонија изработена од Чуповски во 1913 година]] Пред самиот почеток на Балканските војни, [[Димитрија Чуповски]] со останатите членови на [[Македонско научно-литературно другарство во Санкт Петербург|Македонскотo научно-литературно другарство во Санкт Петербург]] настапувале на јавни собири во рускиот печат и јавен живот. По почетокот на војните, Димитрија пристигнува во [[Велес]] и со [[Петар Попарсов]] организираат ''Општомакедонска конференција'' во [[декември]] [[1912]] година. Целта на конференцијата била да се донесат заклучоци, а воедно и да се испрати сигнал, за зачувување на целоста на Македонија и обезбедување на слободата и државноста на истата. На самата конференција и од нејзиниот исход, Чуповски добива полна поддршка и полномошност за застапување на тие интереси преку [[Македонска колонија во Петроград|Македонската колонија во Петроград]] и да ги презентира истите тие интереси пред Русија и [[Европа]], воопшто. Во тој момент Чуповски ја објавува и првата карта за Македонија во боја и на македонски јазик - „Карта Македониіа“. Покрај картата, Чуповски ги објавува и „Македонски народници“ во март [[1913]] година и „Меморандум на Македонците“<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.mn.mk/aktuelno/2964-Memorandum-za-nezavisnost-na-Makedonija-od-1-mart-1913-godina |title=Меморандум за независност на Македонија од 1 март 1913 година |accessdate=2012-12-17 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305022011/http://www.mn.mk/aktuelno/2964-Memorandum-za-nezavisnost-na-Makedonija-od-1-mart-1913-godina |url-status=dead }}</ref> на [[1 март]] [[1913]] година. Сите три, Чуповски ги испраќа до [[Лондонска конференција|Лондонската конференција]] и до рускиот печат за подобро запознавање со [[Македонско прашање|македонското прашање]] и желбата на Македонците за своја слободна татковина. На [[7 јуни]] бил потпишан и „Меморандумот на Македонците“ кој пак бил испратен до владите на балканските држави, додека пак на [[9 јуни]] [[1913]] година Чуповски и МНЛД го издаваат својот прв број на македонското списание на [[руски јазик]] „[[Македонски глас (Петроград)|Македонски Глас]]“. Ова списание со 11 броја кое излегувало од [[20 ноември]] [[1914]] година е важен историски архив за борбата на Македонците за зачувување на територијалната целост на Македонија и за извојувањето на македонската национална слобода. Непосредно пред објавувањето на Првата балканската војна по дознавањето за [[Српско-бугарска спогодба|Српско-бугарската спогодба]], македонското национално јадро од [[Битола]], односно [[Македонски сепаратистички кружок|македонскиот сепаратистички кружок]], на 15 август 1912 година испратил Програмско писмо до Другарството и до високи раководни органи во [[Русија]], во кое се наведува дека Балканскиот сојуз е создаден заради поделба на [[Македонија]] од страна на [[Србија]], [[Бугарија]] и [[Грција]], а не за нејзино ослободување. Тие не ја признаваат [[Македонци|македонската националност]], па сакаат да ја србизираат, бугаризираат и грцизираат. На Македонија, на потомците на [[Кирил и Методиј]] може да ѝ помогне само [[Русија]], и тоа на следниов начин: # енергично застапување на братска Русија во полза на Македонците; # уништување на бугарската, на српската и на грчката пропаганда во Македонија; # обновување на црковната независност; # слободен развиток на националната свест, т.е. на свеста дека Словеномакедонците се еден и неделив народ; # отворање училишта на македонски јазик; # македонската интелигенција треба еднаш засекогаш да ја прекине срамната продажба на својата совест и чест на бугарските, на српските и на грчките пазари; и # широка внатрешна самоуправа на Македонија. Во писмото на крајот се наведува: {{Цитат|'''дека во Македонија мириса на смрт. Дека единствениот спас за нашето дело, за нашата независност, а со тоа и за спасот на Европа од војна е вмешувањето на Русија, но не во вид на поддршка на словенскиот сојуз против Турција, туку како морална поддршка на Македонија и брз, решителен притисок врз Турција за неодложно спроведување реформи во Македонија. Ако Русија му даде поддршка на Балканскиот сојуз, тогаш ќе избувне балканска воја, а Србија, Бугарија и Грција ќе ја поделат Македонија.'''}} [[Податотека:BASA 1933K-3-68-2 Todor Alexandrov.jpg|200px|мини|лево|Тодор Александров]] [[Податотека:Тодор Александрово војничка униформа.jpg|мини|десно|350п|[[Александар Протугеров]] и [[Тодор Александров]]]] Во предвечерието на војната, македонското револуционерно движење и [[Македонската емиграција во Бугарија|македонската емиграција]] се наоѓале во криза и внатрешни поделби. Непосредното организирање на македонската емиграција и нејзиното активирање во подготовките за војна на Бугарија против Турција, започнало во септември 1912 година. На чело на овие сили бил [[Александар Протогеров]] и Централниот комитет на [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] - [[Тодор Александров]] и други нивни соработници. Истовремено со објавувањето и текот на општата мобилизација во Бугарија во втората половина на септември 1912 година, раководителите на ЦК т.е. десните претставници на ВМРО: Тодор Александров, [[Александар Протогеров]], [[Тодор Лазаров]], потоа, полковник Николов, Петар Д'рвингов, Христо Матов и други, биле повикани кај началникот на Штабот на бугарската армија, генералот [[Иван Фичев]], од кого добиле заповед веднаш да пристапат кон организирање на доброволечки - македонски оружени чети. Организацијата му била доверена на [[Александар Протогеров]] и полковникот [[Петар Дрвингов|Петар Д'рвингов]]. Тие, уште пред почетокот на војната, требало да навлезат во Османската држава, односно Македонија, со цел да развијат известувачка служба и во содејство со месното население да ја попречуваат мобилизацијата и концентрацијата на османските војски<ref>Виолета Аковска и Никола Жежов „ПРЕДАВСТВАТА И АТЕНТАТИТЕ ВО МАКЕДОНСКАТА ИСТОРИЈА“, Скопје, 2004.</ref> [[Податотека:Macedono-Odrin Volunteer Corps.jpg|thumb|десно|350px|Воjници од Македонско-одринското ополчение]] Штабот на [[Македонско-одринско ополчение|Македоно-одринските доброволечки чети]] во состав: Протогеров, Д'рвингов, Николов, Атанасов и Величков, ја започнал работата околу прифаќањето и организирањето, обуката и испраќањето на доброволечките чети преку граница, во Македонија. Пријавувањето на македонските емигранти било масовно. Во текот на октомври, до почетокот на воените дејствија против Османската држава, до Штабот или лично до Протогеров, или до другите членови на Штабот, пристигнувале бројни телеграми во кои илјадници Македонци се јавувале како доброволци во четите или доброволечките одреди за да учествуваат во војната против Османската држава. Четите подготвени од Штабот, упатени во Македонија преку одредените пунктови, ја минале границата меѓу 8 и 11 октомври 1912 година и се нашле во заднината на османските војски и власти, по точно означени реони низ Македонија. Овие чети пристигнати од Бугарија, на теренот наишле на други, од порано постоечки чети кои биле под раководството на Централниот комитет на ВМРО, на чело со Тодор Александров, [[Христо Чернопеев]], [[Петар Чаулев]] и други војводи. Некои од овие чети дејствувале и самостојно, а имало и такви што биле под раководството на серските револуционери на чело со [[Јане Сандански]]. Во почетокот на Првата балканска војна во [[Македонија]] биле формирани два српски четнички одреди, кои биле под српската Врховна команда: [[Козјачки одред|Козјачкиот]], кој дејствувал во реонот на [[Скопска Црна Гора]], па сè до [[Крива Паланка]] со 11 чети, [[Прекувардарски одред|Прекувардарскиот]], кој се состоел од 16 чети; [[Податотека:Milan Gyurlukov.JPG|200px|мини|лево|Милан Ѓурлуков]] [[Податотека:Vojin Popović-Vuk in the First Balkan War.jpg|350px|мини|десно|[[Воин Поповиќ-Вук]] со својата чета]] Во летото [[1912]] година, во [[Македонија]] бил формиран Горски штаб на српските чети. Овој штаб извршил реорганизација на српските чети. За командант на Горскиот штаб во Македонија е поставен капетанот [[Воин Поповиќ-Вук]], членови на штабот биле поручник [[Светозар Ранковиќ]], поручник [[Никола Брзаковиќ]], поручник [[Миливое Чолак Антиќ]] и потпоручник [[Милан Ковиниќ]]. Во Горскиот штаб влегле и поранешните членови на српската четничка организација [[Српски комитет на четничка акција]]. Во почетокот на [[Балкански војни|Балканските војни]] овој штаб бил засилен со седум подофицери од српската армија и со 15 нови војводи. Со Горскиот штаб непосредно раководела Врховната команда, а бил стациониран на територијата на која дејствувала Првата армија и бил потчинет на штабот на Првата армија. Во штабовите на Втората и на Третата армија имало оддели за комитски работи. Со оглед на тоа дека Горскиот штаб бил стациониран на [[Козјак]] и се движел на релацијата [[Скопска Црна Гора]] - [[Крива Паланка]], единиците (11 чети) што му припаѓале го нарекувале Козјачки одре. По [[Кумановска битка|Кумановската битка]], станал Кумановски одред, а најпознат е како четнички одред на [[Воин Поповиќ-Вук]]. Штабот на одредот го сочинувале [[Срби]], односно српски офицери, а четниците и локалните војводи главно биле [[Македонци]]. Покрај Козјачкиот горски штаб кој станал главен за цела Македонија, биле создадени горски штабови за [[Порече]] и за [[Азот]]. Командант на Поречкиот штаб бил потпоручникот [[Милан Ковиниќ]], а во Азот, [[Милан Ѓокиќ]]. Со оглед на тоа дека Поречкиот и Азотскиот штаб формирале чети и во околиите на [[Кичево]] и на [[Дебар]], таа формација (16 чети) е наречена Прекувардарски одред. Составот на четите бил од 10 до 15 луѓе. Вкупната бројна состојба на четниците според формацискиот состав на двата одреда изнесувала околу 400 луѓе<ref>Македонска енциклопедија, МАНУ, Скопие, 2009 г., стр. 382-383.</ref>. Операциите на српските и грчките војски во Македонија бил олеснети од активностите на [[Обиди за возобновување и реосновање на ВМОРО|ВМРО]] во тилот на османлиските сили. Заедно со милициите на локалното македонско население, силите на силите на Внатрешната револуционерна организација достигнале околу 15.000 луѓе. Некои од четите, предводени од [[Ефрем Чучков]], [[Петар Чаулев]], [[Методи Стојчев]], [[Васил Чекаларов]], [[Христо Силјанов]], [[Иван Попов]] и други војводи, броеле до неколку стотици четници. Во Прилепското, четата на [[Милан Ѓурлуков]] навлегла со околу илјада борци. Овие сили ги ослободите градовите [[Велес]], [[Кратово]], [[Штип]], [[Крушево]] и [[Охрид]], уште пред пристигнувањето на српските сили. Дел од четите на ВМРО земале дирекно учество во [[Битка кај Куманово (Прва балканска војна)|Битката кај Куманово]], а четата на [[Милан Ѓурлуков]] помогнала во освојувањето на преминот кон [[Прилеп]]. Костурската здужена чета која била составена од четите на [[Васил Чекаларов]], [[Христо Силјанов]] и [[Иван Попов]], по почетокот на воените дејствија, запонале со акција на потегот [[Лерин]] - [[Костур (град)|Костур]]<ref>Македоно-одринското опълчение 1912-1913 г. Личен състав, Главно управление на архивите, 2006, стр. 580, 892.</ref>. Одредите на [[Петар Чаулев]], [[Христо Силјанов]] и други војводи, во [[Охридско]] заробиле стотина османлиски војници, а во [[Костурско]] 2.500 војници<ref>Гоцев, стр. 21-24.</ref>. [[Податотека:Яне Сандански (1872-1915).jpg|150px|мини|лево|Јане Сандански]] [[Податотека:Sandanski2.jpg|350px|мини|десно|Сандански со бугарски офицери од Седмата пешадиска рилска дивизија]] [[Јане Сандански]] формирал одред од 300 души и заедно со војводите [[Стоју Хаџиев]], [[Димитар Арнаудов]], [[Георги Казепов|Ѓорги Казепов]], [[Крсто Чапрашиков]], [[Иван Чонтев]] и четата на [[Александар Бујнов]] кој останал на лекување во [[Неврокоп]], на мазги и на коњи тргнале за [[Солун]] како претходница на бугарската Седма дивизија. Одредот од 300 Македонци предводен од Сандански, заедно со бугарската коњаничка група на мајорот Цонев, на 28 октомври 1912 година влегол во [[Солун]]. Истовремено, влегле и грчки трупи предводени од престолонаследникот [[Константин I (крал на Грција)|Константин]], а потоа влегла главнината на бугарската војска. Во [[Солун]] особено бил свечено пречекан Сандански, кој имал изграден авторитет уште во [[Младотурската револуција]] како борец за слобода и за рамноправност прокламирани во неговиот Манифест до сите народности во Османлиското Царство. Поради тоа, народот го пречекал со аплаузи и со повици ''Да живее Сандански!'', а од грчкото население со ''Зито Сандански!''. На една прослава организирана од генералот [[Георги Тодоров]], началник на Штабот на Седмата рилска дивизија, се држеле здравици за ослободувањето на [[Македонија]] и за нејзиното приклучување кон татковината [[Бугарија]]. На таквите здравици станал и Сандански и наздравил со зборовите: {{Цитат|'''Пијам за слободна и автономна Македонија, за која се бореа и дадоа скапи жртви обединетите балкански народи.'''}} По овие зборови, бугарските офицери со пцости и со закани му се нафрлиле на Сандански, а некои му се заканиле дека за таквите зборови ќе го исечат со своите сабји. Сандански навидум спокоен, си заминал со сознанието дека протерувањето на турските сили за Македонија не значело ослободување, дека македонскиот народ е измамен, дека следи распарчување и нова окупација на Македонија. == Лондонски мировен договор == {{Main|Лондонски договор (1913)}} {{quote|'''Конечниот пораз на Турција нема да биде крај на балканската трагедија... Државите кои го основале Балканскиот сојуз почнале освојувачка војна за територии. И сосема е природно, кога ќе се земе предвид световното соперништво помеѓу овие народи и нивниот ограничен менталитет, дека најкритичниот момент во развојот на случувањата јужно од Дунав ќе биде моментот кога сојузниците ќе треба да го поделат воениот плен... Под рушевините на европска Турција остана нов вулкан кој за секогаш ќе го тресе европскиот мир. Оваа ситуација не може да се излечи со полумерки и платонски интервенции. Европа има морална обврска да покаже огромна сила за на време да ги спречи надметнувањата и борбите кои го разоруваат балканскиот свет...'''|''Мискареа''|''Букурешт 20 март 1913''<ref>Miscarea, Bukurest, 20. mart/ 2. april 1913.</ref>}} [[Податотека:Midia-enos-map.jpg|мини|Линијата [[Мидија]]–[[Енос (Турција)|Енос]], утврдена со Лондонскиот мировен договор како граница меѓу Османлиското Царство и териториите освоени од балканските сојузници.]] Состаноците на Лондонската конференција на 18 април 1913 година<ref name="giza34">Гиза, [http://www.promacedonia.org/ag/ag_3_4.html 3.4. Лондонската конференция]</ref> биле обновени во услови на засилен анатгонизам меѓу балканските сојузници за распределбата на освоени османлиски територии. Во февруари и мај се случиле спорадични судири меѓу бугарските и грчките војници североисточно од [[Солун]]. Србија и Грција се подготвуваат за заедничка борба против Бугарија<ref>Саздов, Лалков, стр. 289.</ref><ref>Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_3_2.html 3.2.]</ref><ref name="mark44" />. Во предвчерието на [[Втора балканска војна|Втората балканска војна]], британскиот министер за надворешни работи Едвард Греј поставил ултиматум за завршување на преговорите со [[Османлиското Царство]] до крајот на месецов. Мировниот договор бил потпишан на 17 мај 1913 година во [[Свети Јаков (дворец)|палатата „Сент Џејмс“.]]<ref name="giza34" /> Договорот ставил крај на војната помеѓу [[Османлиското Царство]] и [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]]. Империјата се откажала од сите права на запад од линијата Мидија - Енос, Источна Тракија и од суверенитетот над островот Крит. Договорот гарантира создавањето на албанска држава, во која влегувал и Скадар. Други прашања - поделбата на Македонија, статусот на островите во Егејското Море, воените репарации, биле оставени отворени.<ref name="mark44">Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_4_4.html 4.4. Лондонският договор за мир]</ref><ref>Boeckh, стр. 54.</ref> == Последици == {{Triple image|center|Ac.balkanwar.jpg|350|Shqiptarë e ikur nga ushtria serbe në Selanik.jpg|330|Muslim refugees in the initial phase of the First Balkan War.png|330|Загинати бугарски војници|Албански бегалци|Турски бегалци}} {{quote|'''Сите поголеми места во новоослободените краишта беа полни со бедни, голи и боси, гладни и жедни сирачиња. Нивните хранители и бранители заминале во царската војска да се борат, а жените, старците и децата останаа без заштита и тие од страв ги оставија своите домови и се во нив, бегајќи во градовите верувајќи дека таму ќе најдат заштита. Гонети од глата, присилени се да просат за корка леб. И отука во новоослободените градови, човек не може да мине низ улица, а да не му здосадат молбите на турските сираци, нешто да им подели. Еден офицер ми изнесува една ваква слика од Кавадарци: Кавадарци ги полни турските сирачиња кои умираат од глад. На еден агол седнал еден српски војник... на еден камен, во крилото зел две момчиња, Турчиња, еден на едното друг на другото колено, со двете раце ги прегрнал, во едната рака држи таин (војнички леб), а во другата нож. Со ножот го сече таинот, првиот залаг му го дава едното, другиот на другото Турче, а третиот го зема за себе. Јас застанав отстрана и срцето ме заболе, што при рака немам фотографски апарат, да ја сними оваа величествена слика на љубовта на српскиот војник кон децата на победениот непријател и неговото сочувство кон нивната несреќа '''|''Српски војник им помага на турските деца''<ref>Балкански рат у слици и ријечи 12, 7. (20.) април 1913.</ref>}} === Воени жртви === Човечките загуби на сојузничките сили одделно за секоја земја биле: * [[Бугарија]] – околу 87.000 души, 14.000 убиени во борби, 19.000 починати од болести, 50.000 ранети; * [[Србија]] - 39.000 убиени, умрени и ранети; * [[Грција]] - околу 29.000 луѓе (околу 5.000 убиени и над 23.000 ранети); и * [[Црна Гора]] - околу 9.500 луѓе (меѓу кои 2.800 убиени). За загубите на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]] нема сигурни податоци. Нејзините загубите се проценуваат на околу 100.000 или 340.000 луѓе (вклучувајќи 225.000 убиени, умрени од болести и ранети, околу 115.000 заробени)<ref>Erickson, стр. 329.</ref>. ===Цивилно население === Првата балканска војна нанела голема штета врз жителите на областите низ кои поминале војниците. Во [[Тракија]] и [[Родопи]]те биле уништени голем број села (турски, грчки и бугарски)<ref>Георгиев, Трифонов, стр. 115-116, 128, 133.</ref><ref>Карнегиева анкета, [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava3_2.html стр. 117-120]</ref>. Од Лозенградскиот округ избегале околу 50.000 Турци. Десетици илјади Бугари биле принудени да побараат заштита во областите заземени од бугарската војска<ref>Трифонов, Тракия, [http://www.promacedonia.org/giliev/st/st_1_3.html стр. 32-34, 37]</ref>. Муслиманското население во Македонија било подложено на репресија од Македонците и од сојузничките војски, што довело до многу илјадни бегалски бранови кон поголемите градови ([[Скопје]], [[Битола]] и [[Солун]]) и кон [[Мала Азија]]<ref>Карнегиева анкета, [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava2_1.html стр. 67-71], [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava4_1.html стр. 144]</ref>. Опустошувањата, прекинот на трговијата и репресијата врз мирното население, извршени и од двете завојувани страни, довеле до масовен глад во текот на зимата и пролетта 1913 година, кој ги зафатил Одринско, делови од Родопите и регионот на Ќумурџина<ref>Трифонов, Тракия, [http://www.promacedonia.org/giliev/st/st_1_3.html стр. 36]</ref><ref>Георгиев, Трифонов, стр. 115, 119, 122, 135;{{Br}}Карнегиева анкета, [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava3_1.html стр. 104-107]</ref>. Епидемијата на колера и дизентеријата ги одзеле животи на многу жители во [[Источна Тракија]] и [[Бугарија]] во есента 1912 година. Победниците започнале политика на национална и верска асимилација во новоосвоените територии. Под раководството на Бугарската православна црква во јануари-февруари 1913 година биле покрстени илјадници помаци од [[Родопи]]те (вклучувајќи ги оние од старите предели на Царството Бугарија) и од [[Порече]] на [[Места]] и [[Струма]] во Македонија<ref>Георгиев, Трифонов, стр. 117-121, 126-131.</ref>. Албанците во Косово и Македонија, кои се спротивставиле на српските и црногорските војски, биле подложени на масовни колежи<ref>Hall, стр. 137-138.</ref>. Во [[Вардарска Македонија]] уште од есента 1912 година српските окупациски власти извршиле притисок врз Македонците да се изјаснуваат како Срби. Управувањето, утврдено од [[Обиди за возобновување и реосновање на ВМОРО|ВМОРО]] во [[Охрид]], [[Велес]] и други градови, било растурено, многу дејци на револуционерната организација биле уапсени или убиени. На гонења биле подложени и егзархиски свештеници и учители, на чие место дошле Срби. Егзархиските училишта биле затворени, а српските чети извршиле насилно разоружување на месните милиција, придружено со тепање и убиства. Грците во југозападна Македонија спроведуваат слична политика спрема Македонците<ref>Гоцев, стр. 30-35.</ref><ref>Гоцев, стр. 35-36.</ref>. === Ескалација и конфликт помеѓу сојузниците === Сојузничкиот антагонизам околу [[Македонија]], довел до распаѓање на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] веднаш по склучувањето на мирот со Османлиите. Напорите на Русија да ја исполни својата улогата на арбитер, определена со договорот меѓу Бугарија и Србија, пропаднал<ref>Саздов, Лалков, стр. 276, 290.</ref>. На 19 мај 1913 година (два дена по потпишувањето на Лондонскиот мир) бил склучен грчко-српскиот договор со кој двете страни ја гарантирал заедничка граница во Македонија, како и попречување на бугарските стремежи за промена на ''статус квото''. На 16 јуни, бугарската армија ги нападнала позициите на Србите и Грците со што започнала [[Втората балканска војна]]<ref>Стр. Димитров, стр. 344-346.</ref>. == Хронологија == {| style="text-align:center;" class="wikitable" |- ! style="text-align: left;" | Година ! style="text-align: left;" | Месец ! style="text-align: centar;" | Настани |- |align=left|'''<big>1911</big>'''||<small>летото</small>||<small>Оживување на албанското национално движење</small> |- ||| <small>[[4 декември (настани)|4 декември]]</small>||<small>Напад на [[Внатрешна македонска револуционерна организација (Автономистичка)|ВМРО]] во [[Штип]]. Османските противмерки биле повод за започнување на преговорите помеѓу [[Србија]] и [[Бугарија]].</small> |- |||<small>[[16 септември (настани)|16 септември]]</small>||<small>[[Италија]] и објавила војна на [[Османлиското Царство]] поради припојувањето на [[Либија]].</small> |- |align=left|'''<big>1912</big>'''||[[16 мај (настани)|16 мај]]||<small>Склучен [[Таен бугарско-грчки мировен договор (1912)|Тајниот бугарско-грчки мировен договор]] за одбранбен сојуз.</small> |- |||<small>[[21 мај (настани)|21]]-[[27 мај (настани)|27 мај]]</small>||<small>[[Италија]] ги презела островите [[Додеканези]]те.</small> |- |||<small>[[1 август (настани)|1 август]]</small>||<small>[[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] извршува напад во [[Кочани]]. Османлиските против мерки ги раздвижиле балканските христијански држави.</small> |- |||<small>[[30 јули (настани)|30 јули]]</small>||<small>Албанските бунтовници побарале распуштање на Османлискиот парламент во рок од 48 часа и врачиле барање за автономија (четирите европски вилаети [[Скадарски вилает|Скадарскиот]], [[Јаниски вилает|Јанискиот]], [[Косовски вилает|Косовскиот]] и [[Битолски вилает|Битолскиот]] да се обединат во една провинција, [[Албанци]]те да служат војска само во таа провинција, албанскиот јазик да биде јазикот на администрацијата и образованието, сите [[Албанци]] да имаат право да носат оружје).</small> |- |||<small>[[15 август (настани)|15 август]]</small>||<small>Усмен договор помеѓу [[Србија]], [[Бугарија]] и [[Црна Гора]]: [[Бугарија]] дава воен заем на [[Црна Гора]] и ја плаќа црногорската војска во текот на војната. Црна Гора прифатила да завојува со [[Висока Порта|Високата Порта]] без претходна провокација.</small> |- |||<small>[[15 септември (настани)|15 септември]]</small>||<small>Српската влада го испраќа своето тајно упатство под број ''5669'' до сите свои амбасади да делуваат за припојување на [[Охрид]] и [[Прилеп]] кон српската држава.</small> |- |||<small>[[17 септември (настани)|17 септември]]</small>||<small>Ултиматум на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] до Портата за неодложна автономија на [[Македонија]] според [[Берлински конгрес|Берлинскиот конгрес]].</small> |- |||<small>[[18 септември (настани)|18 септември]]</small>||<small>Балканските држави и Империјата објавиле вонредна состојба и општа мобилизација. [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] формира 70 мали групи за извидување и саботажи во [[Македонија]] и [[Одринска Тракија|Тракија]].</small> |- |||<small>[[22 септември (настани)|22 септември]]</small>||<small>[[Бугарско-грчки договор|Таен воен сојуз]] помеѓу [[Бугарија]] и [[Грција]].</small> |- |||<small>[[23 септември (настани)|23 септември]]</small>||<small>Се формира [[Македонско-одринско ополчение|Македонско-одринското ополчение]] .</small> |- |||<small>[[26 септември (настани)|26 септември]]</small>||<small>Црногорската војска започнува воени дејствиа против [[Висока Порта|Високата Порта]].</small> |- |||<small>[[2 октомври (настани)|2 октомври]]</small>||<small>Потпишан мировен договор помеѓу [[Италија]] и [[Османлиското Царство]].</small> |- |||<small>[[3 октомври (настани)|3 октомври]]</small>||<small>[[Османлиското Царство]] го отфрлила ултиматумот на членките на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] и ги прекинува дипломатските односи со [[Србија]], [[Бугарија]], [[Црна Гора]], а се обидува да ги подобри односите со [[Грција]].</small> |- |||<small>[[4 октомври (настани)|4 октомври]]</small>||<small>Империјата им објавува војна на балканските сојузници.</small> |- |||<small>[[5 октомври (настани)|5]]-[[7 октомври (настани)|7 октомври]]</small>||<small>Бугарија, Србија, Грција и Црна Гора и објавиле војна на [[Висока Порта|Високата Порта]]. [[Романија]] ја објавила својата неутралност. Почеток на воените дејствија.</small> |- |||<small>[[7 октомври (настани)|7]]-[[15 октомври (настани)|15 октомври]]</small>||<small>Бугарската војска ги освојува Источните [[Родопи]] и ја спречува османлиската контраофанзива (15-25 октомври)</small> |- |||<small>[[8 октомври (настани)|8]]-[[13 октомври (настани)|13 октомври]]</small>||<small>Првата и Третата бугарска армија го пробиле првиот османлиски фронт Ескиполос-Петра, го освоиле [[Лозенград]], а Втората бугарска армија го опоколила [[Одрин]].</small> |- |||<small>[[13 октомври (настани)|13 октомври]]</small>||<small>Српската војска ги освоила [[Скопје]], [[Куманово]], [[Велес]] и [[Штип]] во [[Македонија]].</small> |- |||<small>[[9 октомври (настани)|9]]-[[10 октомври (настани)|10 октомври]]</small>||<small>Грчката војска победила во Битката кај [[Сарантапорос]].</small> |- |||<small>[[15 октомври (настани)|15 октомври]]</small>||<small>Воведување на српскиот администратитев систем во [[Косово]] и [[Македонија]].</small> |- |||<small>[[16 октомври (настани)|16 октомври]]</small>||<small>Првото бомбардирање од авион во истооријата на војувањето - бугарската авијација го бомбардира одринското утрврдување.</small> |- |||<small>[[17 октомври (настани)|17]]-[[20 октомври (настани)|20 октомври]]</small>||<small>Првата и Третата бугарска армија го пробиле вториот османлиски одбранбен фронт кај Лула Бургас-Бунархисар.</small> |- |||<small>[[19 октомври (настани)|19]]-[[20 октомври (настани)|20 октомври]]</small>||<small>Грчката војска победила во Битката кај [[Јанина]].</small> |- |||<small>[[27 октомври (настани)|27 октомври]]</small>||<small>Во [[Романија]] била формирана нова влада на чело со Титу Мајореско.</small> |- |||<small>[[28 октомври (настани)|28 октомври]]</small>||<small>Утрото, Грчката војска влегува во [[Солун]], а попладнето во градот влегла бугарската Рилска дивизија. Почетокот на спорот околу [[Солун]].</small> |- |||<small>[[29 октомври (настани)|29 октомври]]</small>||<small>[[Висока Порта|Високата Порта]] побарала примирје од Софија. [[Фердинанд I]] ја убедил бугарската влада да го одбие предлогот и да го прикрие од сојузниците.</small> |- |||<small>[[1 ноември (настани)|1 ноември]]</small>||<small>Почеток на покрстувањето на [[Помаци]]те во Родопите.</small> |- |||<small>[[4 ноември (настани)|4]]-[[5 ноември (настани)|5 ноември]]</small>||<small>Првата и Третата бугарска армија извршиле неуспешен напад врз османлиските одбранбени позиции кај Чаталџа </small> |- |||<small>[[4 ноември (настани)|4]]-[[9 ноември (настани)|9 ноември]]</small>||<small>Декларации на Централниот комитет на [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] против српските и грчките активности во [[Македонија]].</small> |- |||<small>[[9 ноември (настани)|9 ноември]]</small>||<small>Воведување на бугарската администрација на освоените територии.</small> |- |||<small>[[14 ноември (настани)|14 ноември]]</small>||<small>[[Македонско-одринско ополчение|Македонско-одринското ополченство]] ги победува османлиските сили во западна [[Одринска Тракија|Тракија]].</small> |- |||<small>[[18 ноември (настани)|18 ноември]]</small>||<small>Македонско-романското друштво врши притисок врз романската влада за дејствување.</small> |- |||<small>[[20 ноември (настани)|20 ноември]]</small>||<small>Примирје помеѓу сојузниците и [[Висока Порта|Високата Порта]]. [[Грција]] го отфрлила примирјето и продлжила со воените дејствија во северен [[Епир]].</small> |- |||<small>[[20 ноември (настани)|20]]-[[21 ноември (настани)|21 ноември]]</small>||<small>Првите судири помеѓу бугарската и грчката војска во близината [[Солун]], кон крајот на месецот судирот бил прекинат.</small> |- |||<small>[[28 ноември (настани)|28 ноември]]</small>||<small>Националниот конгрес во [[Валона]] ја прогласил независноста на [[Албанија]].</small> |- |||<small>[[3 декември (настани)|3 декември]]</small>||<small>Грчко-османлиска поморска битка кај островот Ели.</small> |- |||<small>[[3 декември (настани)|3]]-[[24 декември (настани)|24 декември]]</small>||<small>[[Лондонска мировна конференција]]. Сојузниците ги побарале османлиските провинции во [[Европа]], западно од линијата Енос-Мидија и островот [[Крит]]. Портата предложила на [[Македонија]] да ѝ се даде автономија и одбила да ги остапи териториите. На [[Божиќ]], претставниците на Портата се повлекле од преговорите, меѓутоа големите сили извршиле притисок и барањето на балканските сојузници било прифатено. Било истакнато дека [[Албанија]] треба да стане независна држава.</small> |- |||<small>[[8 декември (настани)|8]]-[[17 декември (настани)|17 декември]]</small>||<small>Тајна бугарска мисија во [[Цариград]] со цел склучување на одделен мир со [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]].</small> |- |align=left|'''<big>1913</big>'''||<small>[[5 јануари (настани)|5 јануари]]</small>||<small>Грчко-османлиска поморска битка кај Лемнос.</small> |- |||<small>[[16 јануари (настани)|16 јануари]]</small>||<small>Бугарско-романски протокол во Лондон за корегирање на територијата во [[Добруџа]]. Под притисок на [[Руското Царство]], Софија е подготвена на исправка на границата.</small> |- |||<small>[[21 јануари (настани)|21 јануари]]</small>||<small>Поратат го осудува примирјето и тргнува во акција под паролата ''Софија или смрт!''</small> |- |||<small>[[26 јануари (настани)|26]]-[[28 јануари (настани)|28 јануари]]</small>||<small>Османлиска контраофанзива на Галиполе и Чаталџа, меѓутоа бугарската војска го одбила нападот.</small> |- |||<small>[[30 јануари (настани)|30 јануари]]-[[2 февруари (настани)|2 февруари]]</small>||<small>Безуспешни бугарско-романски преговори за [[Добруџа]] во Софија.</small> |- |||<small>[[5 февруари (настани)|5 февруари]]</small>||<small>Објавен тајниот мировен договор помеѓу [[Австроунгарија]] и [[Романија]].</small> |- |||<small>[[21 февруари (настани)|21 февруари]]</small>||<small>Грчката војска ја освоила Јанина. Бугарско-грчки инцидент кај Нигрита.</small> |- |||<small>[[5 март (настани)|5 март]]</small>||<small>Убиство на грчкиот крал [[Георгиос I]] во [[Солун]].</small> |- |||<small>[[11 март (настани)|11 март]]-[[13 март (настани)|13 март]]</small>||<small>Бугарската војска го освоила [[Одрин]].</small> |- |||<small>[[18 март (настани)|11 март]]-[[26 април (настани)|26 април]]</small>||<small>Конференција на големите сили во [[Санкт Петербург]] по прашањето за [[Добруџа]]. Бугарија ја отстапила Силистрија на Романија и ги гарантира правата на [[Власите во Македонија|Власите]] во Македонија. Тензиите продолжуваат.</small> |- |||<small>[[10 април (настани)|10 април]]</small>||<small>Црногорската војска го освоила [[Скадар]].</small> |- |||<small>[[13 април (настани)|13 април]]</small>||<small>Примирје помеѓу Сојузниците и Портата.</small> |- |||<small>[[22 април (настани)|22 април]]</small>||<small>Потпишан грчко-српски протокол, следниот ден двете држави потпишале воен сојуз.</small> |- |||<small>[[19 мај (настани)|19]]-[[21 мај (настани)|21 мај]]</small>||<small>Бугарско-грчката комисија во Солун, постигнала договор за разграничување помеѓу двете страни. </small> |- |||<small>[[17 мај (настани)|17 мај]]</small>||<small> [[Лондонски договор (1913)|Лондонски договор]].</small> |- |} == Галерија == === Карти === <center> <gallery> Image:Balkan 1912 es.svg Image:Bulgaria before Balkans Wars.jpg Image:First Balkan War.SVG Image:Guerres balkaniques - situation avant 1912.png Image:Serbian aspirations 1912.jpg Image:First Balkan war - liberated territories 1913.png Image:Minia Enoz Line.jpg Image: Image: Image: Image: Image: <center> <gallery> Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: </gallery> </center> === Општо === <center> <gallery> Image:Gendarmes crétois.jpg Image:0S75mmQF2.JPG Image:Ac.balkanwar.jpg Image:Bulgarian 51st Regiment staff.jpg Image:Bulgarien Farman M.F.7.jpg Image:First Balkan War Medal.jpg Image: Image: Image: Image: Image: <center> <gallery> Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: </gallery> </center> === Битки === <center> <gallery> Image:1912-13 Shukru Pasha.jpg Image:Adrianople siege artillery.jpg Image:Bizani Infantry charge.jpg Image:Battle of Sarantaporos (Christidis).png Image:Albanian soldiers (Siege of Shkodër).jpg Image:Greek infantry Giannitsa 1912.jpg Image: Image: Image: Image: Image: <center> <gallery> Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: </gallery> </center> ===Споменици === <center> <gallery> Image:Mnimio svoronu.jpg Image:The Monument at Srednogorets.JPG Image:Monument Zebrnjak near Kumanovo.jpg Image:Zebrnjak, Kumanovo.jpg Image: Image: Image: Image: Image: <center> <gallery> Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: </gallery> </center> === Карикатури и друго === <center> <gallery> Image:Европа и немирните деца.png Image:Балканот против тиранинот (тирани против тиранин).png Image:Ослободување на Грција.png Image:Bulgarians overrun the Turkish positions (cartoon).png Image:Патување од задоволство.png Image:Averof in January 1913 between Tenedos and Lemnos.jpg Image:DC-1913-18-d-Crnogorci-slave-pad-skadra.jpg Image: Image: Image: Image: Image: <center> <gallery> Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: </gallery> </center> == Поврзано == * [[Балкански сојуз]]; * [[Лондонски договор (1913)]]; * [[Втора балканска војна]]; * [[Балкански војни]]. ==Наводи== {{наводи|2}} == Литература == {{Refbegin|30em|indent=yes}} === На македонски === * „Македонија во времето на Балканските и првата светска војна “(1912-1918)– Д-р Петар Стојанов, Институт за Национална Историја, Скопје, 1969 * Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт, Македонското револуционерно националноослободително движење во Солунскиот вилает 1893 - 1903, Скопје, 2003 === На руски === * Жебокрицкий В. А., Болгария накануне Балканских войн 1912—1913 г., Киев, 1960 * Жогов П. В., Дипломатия Германии и Австро-Венгрии и Первая Балканская война, М., 1969 * Мерников А. Г., Спектор А. А., Всемирная история войн, Минск, 2005 * Петросян Ю. А., Османская империя: могущество и гибель. Исторические очерки, М., 1990 * Писарев Ю. А., Великие державы и Балканы накануне Первой мировой войны, М., 1986 * Хальгартен Г., Империализм до 1914 года. Социологическое исследование германской внешней политики до Первой мировой войны, М., 1961 * Балканские народы и европейские правительства в XVIII — начале XX в М., Документы и исследования, 1982 === На бугарски === * Атанасов, Щ. и др.'Българското военно изкуство през капитализма, Държавно военно издателство при МНО, София 1959 * Балканската война 1912-1913, Държавно военно издателство, София 1961 * Венедиков, Йордан. Морските действия между Турците и гърците в Балканската война (1912-1913), Българска военна мисъл, г.IV, кн.40, София 1937, с. 947-954 * Войната между България и Турция през 1912-1913 г. (ВБТ), Том I, II, VI, VII, Министерство на войната, София 1928-1937 * Въчков, Ал. Балканската война 1912-1913, „Анжела“, София 2005 * Гиза''', А. ''[http://www.promacedonia.org/ag/ Балканските държави и македонският въпрос], София, 2001, Македонски Научен Институт (от сайта „Книги за Македония“, 06.05.2009) * Георгиев, В.; Трифонов, Ст. История на българите 1878-1944 в документи, том II, „Просвета“, София 1996, ISBN 954-01-0756-3 * Гоцев, Д. Национално-освободителната борба в Македония 1912-1915, Издателство на БАН, София 1981 * История на Българите, том V: Военна история (колектив), ИК „Труд“, София 2007, ISBN 954-528752-7 * Крапчански, В. и др. Кратък обзор на бойния състав, организацията, попълването и мобилизацията на българската армия от 1878 до 1944 г., Държавно военно издателство, София 1961 === На англиски === * {{Наведена книга |title=Defeat in Detail: The Ottoman Army in the Balkans, 1912–1913 |last=Erickson |first=Edward J. |year=2003 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=0-275-97888-5 | url=http://books.google.com/books?id=3fYuy5iUi_sC}} * {{Наведена книга | last=Fotakis |first=Zisis |title=Greek naval strategy and policy, 1910–1919 |year=2005 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-35014-3}} * {{Наведена книга |title=The Balkan Wars, 1912–1913: Prelude to the First World War |last=Hall |first=Richard C. |year=2000 |publisher=Routledge |isbn=0-415-22946-4 | url=http://books.google.com/books?id=ZSllgZ-1D4YC }} * {{Наведена книга |title=The Ottoman Steam Navy, 1828–1923 | last1=Langensiepen | first1=Bernd | last2=Güleryüz | first2=Ahmet | year=1995 | publisher = Conway Maritime Press | isbn = 0-85177-610-8}} * {{Наведена книга |title=The Balkan Wars, 1912 to 1913 |last=Schurman |first=Jacob Gould |year=2004 |publisher=Kessinger Publishing |isbn=1-4191-5345-5 }} * {{Наведена книга |title=The Rise of Nationality in the Balkans | first =R. W. | last = Seton-Watson | year=2009 | origyear=1917 | publisher=BiblioBazaar | isbn=978-1-113-88264-6 | url=http://books.google.com/books?id=gD0N3nJRFGgC}} * {{Наведена книга | last1=Uyar | first1=Mesut | last2=Erickson | first2=Edward | title=A Military History of the Ottomans: From Osman to Atatürk | url=https://archive.org/details/militaryhistoryo0000uyar | year=2009 | isbn=978-0-275-98876-0}} === На грчки=== * Γενικόν Επιτελείον Στρατού., Ο ελληνικός στρατός κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους 1912—1913, Τόμοι Α'—Γ' {{Refend}} ==Надворешни врски == {{рв|First Balkan War}} * [http://www.istorijskabiblioteka.com/art2:savez-u-vozu Историјска библиотека:Савез склопљен у возу] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120302120753/http://www.istorijskabiblioteka.com/art2:savez-u-vozu |date=2012-03-02 }} * [http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=798 1912. Први балкански рат („Вечерње новости“, фељтон, септембар 2012)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121202112254/http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=798 |date=2012-12-02 }} * [http://www.srpskadijaspora.info/vest.asp?id=17159 Sto godina od Prvog Balkanskog rata] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160305175108/http://srpskadijaspora.info/vest.asp?id=17159 |date=2016-03-05 }} * [http://www.politika.rs/rubrike/Tema-nedelje/Sto-godina-od-Prvog-Balkanskog-rata/Rat-je-dobijen-posle-nekoliko-sedmica.sr.html Рат је добијен после неколико седмица („Политика“, 7. октобар 2012)] * [http://www.politika.rs/rubrike/Drustvo/Knjeginja-Dolgorukova-lecila-Srbe.sr.html Књегиња Долгорукова лечила Србе („Политика“, 21. октобар 2012)] * [http://www.gutenberg.org/files/11676/11676.txt Project Guttenberg: The Balkan Wars: 1912-1913] * [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/bw1_intentions.png Замисълът на действие на страните през Балканската война] (карта) * [http://faq.macedonia.org/images/bigmkd2.jpg Карта на немски] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060110211900/http://faq.macedonia.org/images/bigmkd2.jpg |date=2006-01-10 }} * [http://varna.info.bg/1912.htm Атаката на „Дръзки“ срещу „Хамидие“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100111065907/http://varna.info.bg/1912.htm |date=2010-01-11 }} * [http://www.promacedonia.org/ob/index.html Отон Барбар. Моите спомени отъ войните 1912—1918, част I Спомени от Балканската война 1912—1913, София 1923] * [http://www.100godini-balkanskivoini.bg Сайт за 100 години от балканските войни] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140320134046/http://100godini-balkanskivoini.bg/ |date=2014-03-20 }} на Национален военноисторически музей|Националния военноисторически музей {{Избрана}} [[Категорија:Прва балканска војна| ]] [[Категорија:Војни на Отоманското Царство]] [[Категорија:Избрани статии на bg.вики]] [[nl:Balkanoorlogen#De Eerste Balkanoorlog]] 2h9csfb7xk6wmxk3yzc3gffrg1yzb89 5616415 5616413 2026-08-25T11:37:24Z Buli 2648 /* Карикатури и друго */ избришана слика 5616415 wikitext text/x-wiki {{Infobox Military Conflict |conflict = Прва балканска војна |partof = [[Балкански војни]] |image = [[Податотека:First Balkan War Photobox 2.jpg|300px]] |caption = |date = 8 октомври 1912 - 30 мај 1913<br>({{Age in years, months, weeks and days|month1=10|day1=08|year1=1912|month2=05|day2=30|year2=1913}}) |place = [[Балкански Полуостров]] |casus = |territory= |result = Победа на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]], [[Лондонски договор, 1913|Лондонски договор]], повеќето османлиско-балкански територии се загубени, и поделба на [[Македонија (регион)|Македонија]] |combatant1=[[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] [[Отоманско Царство]] |combatant2={{plainlist| * '''[[Балкански сојуз]]''': *{{flagcountry|Kingdom of Bulgaria}} *{{flagcountry|Kingdom of Greece|state}} *{{flagcountry|Kingdom of Serbia}} *{{flagcountry|Kingdom of Montenegro}}}} |commander1=[[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] [[Низам Паша]] <br /> [[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] [[Зеки Паша]] <br /> [[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] [[Есат Паша]] <br /> [[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] [[Абдула Паша]] |commander2= {{plainlist| *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Фердинанд I]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Владимир Вазов]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Георги Вазов]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Михаил Савов]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Иван Фичев]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Васил Кутинчев]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Никола Иванов]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Радко Димитриев]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Стилијан Ковачев]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Георги Тодоров]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Андраник Озанјан]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Карекин Нждех]] [[Податотека:Flag of Greece (1828-1978).svg|22x20px]] [[Константин I (крал на Грција)|Константин I]] <br /> [[Податотека:Flag of Montenegro (1905–1918).svg|22x20px]] [[Никола I Петровиќ|Никола I]] <br /> *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Петар I Караѓорѓевиќ|Петар I]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Александар I Караѓорѓевиќ|Принц Александар]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Радомир Путник]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Петар Бојовиќ]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Степа Степановиќ]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Божидар Јанковиќ]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Живојин Мишиќ]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Павле Јуришиќ Штурм]]}} |strength1=[[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] 570.000 |strength2=[[Податотека:Flag of Bulgaria (1878-1944).svg|22x20px]] 350.000+ <br /> [[Податотека:Flag of Greece (1828-1978).svg|22x20px]] 125.000 <br /> [[Податотека:Flag of Montenegro (1905–1918).svg|22x20px]] 44.500 <br /> [[Податотека:State Flag of Serbia (1882-1918).svg|22x20px]] 230.000 <br>'''Вкупно: 749.500+''' |casualties1= [[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] '''Отоманско Царство''' <br />50.000 загинати<br />100.000 ранети<br />115.000 заробени<br />75.000 загинати или исчезнати<br /> '''Вкупно: 340.000 загинати, ранети и заробени''' |casualties2= [[Податотека:Flag of Bulgaria (1878-1944).svg|22x20px]] '''Бугарија:'''<ref>[http://www.bulgarianartillery.it/Bulgarian%20Artillery%201/T_OOB/Troops%20losses_1912-13.htm Bulgarian troops losses during the Balkan Wars]</ref><br />8.840 загинати <br />4.926 исчезнати<br />36.877 ранети <br />10.995 загинати или исчезнати<br /> [[Податотека:Flag of Greece (1828-1978).svg|22x20px]] '''Грција:'''<ref>Hellenic Army General staff: ''A concise history of the Balkan Wars'', page 287, 1998.</ref><br />2.373 загинати во акција <br />9.295 ранети<br />580 измрзнати<br />1.558 загинати или ранети<br /> [[Податотека:Flag of Montenegro (1905–1918).svg|22x20px]] '''Црна Гора:'''<ref>Erickson, Edward J. (2003). Defeat in Detail: The Ottoman Army in the Balkans, 1912–1913. Greenwood Publishing Group. ISBN 0-275-97888-5.</ref><br />2.836 загинати во акција и починати од болести <br />6.602 ранети<br /> [[Податотека:State Flag of Serbia (1882-1918).svg|22x20px]] '''Србија:''' <br />5.000 загинати <br />18.000 ранети<ref>''Βιβλίο εργασίας 3, Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι'', ΒΑΛΕΡΙ ΚΟΛΕΦ and ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΚΟΥΛΟΥΡΗ, translation by ΙΟΥΛΙΑ ΠΕΝΤΑΖΟΥ, CDRSEE, Thessaloniki 2005, page 120,'''(Greek)'''. Retrieved from http://www.cdsee.org {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150627234917/http://www.cdsee.org/ |date=2015-06-27 }}</ref><br /> '''Вкупно: 108.000 загинати и ранети''' |casualties3= |notes= |campaignbox = {{Прва балканска војна}} }} '''Прва балканска војна''' — воен судир помеѓу [[Османлиското Царство]] и членките на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]]: [[Царство Бугарија]], [[Кралство Србија]], [[Кралство Грција]] и [[Кралство Црна Гора]]. Војната започнала на 25 септември ([[8 октомври (настани)|8 октомври]] по нов стил) [[1912]] година и завршила на 17 мај ([[30 мај (настани)|30 мај]] по нов стил) [[1913]] година со победа на сојузниците. Сојузничката победа ставила крај на петвековната османлиската доминација на [[Балканскиот Полуостров]] и поделба на [[Македонија (регион)|Македонија]] помеѓу победниците. [[Османлиското Царство]] ги изгубила своите територии на полуостровот, со исклучок на еден тесен појас на северниот брег на [[Мраморното Море]]. Останатиот дел на [[Тракија]] заедно со источна Македонија потпаднале под бугарска власт. Српската војска ги освоила [[Косово (регион)|Косово]] и [[Метохија]], северозападна Македонија и во други области, Грција - поголемиот дел на [[Епир (регион)|Епир]], бројни острови во [[Егејското Море]] и југозападна Македонија до [[Солун]], а веднаш по [[Лондонски мировен договор|Лондонскиот мировен договор]] била создадена независна албанска држава, меѓутоа барањето на [[Албанци]]те за обединување на сите територии каде што живеле во една политичка целина останало неостварено. Антагонизмот и претензиите над Македонија помеѓу балканските држави довеле до раскинување на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] и започнување на [[Втора балканска војна|Втората балканска војна]]. Според Карнегиевата анкета, причини за започнување на Првата балканска војна биле: военото и политичкото ослабување на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]], угнетувањето на христијаните, неуспешната борба на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]], противречностите помеѓу големите сили и стремежот на балканските држави за завладување на нови територии. ==Заднина== {{quote|'''Кај голем дел водечки државници во Србија ... може да се воочи убедувањето дека Ориенталното прашање не е докрај решено, и дека порано или подоцна, Турција ќе биде натерана сè повеќе да се повлекува од Балканскиот Полуостров...'''|''Фон Баир''|Извештај, 1880<ref>Извештај 55 Белград 18.10.1880&nbsp;г., 14400.</ref>}} === Берлински конгрес === {{Главна|Берлински конгрес}} [[Податотека:Bundesarchiv Bild 183-R29818, Otto von Bismarck.jpg|150px|мини|лево|Ото фон Бизмарк]] [[Податотека:Berliner kongress.jpg|thumb|350px|[[Антон фон Вернер]]. ''Берлински конгрес''.]] Некои од големите сили, особено [[Австроунгарија]], [[Британија]] и [[Франција]], не биле задоволни со содржината на [[Санстефански Договор|Санстефанскиот договор]]. Причината за незадоволството била што тие сметале дека на [[Русија]] ѝ биле дадени преголеми отстапки. Поради тоа, под закана со војна, тие го иницирале новиот мировен состанок. Конгресот имал за цел да изврши ревизија на Санстефанскиот договор и да го спречи ширењето на руското влијание на Балканот. Исцрпени од претходната меѓусебна војна, Турција и Русија прифатиле одржување на нов мировен конгрес, кој го организирала Германија на чело со [[Ото фон Бизмарк]]<ref>Krasner, Stephen D. (1999). „Sovereignty: Organized Hypocrisy“. Princeton University Press. стр. 165. ISBN 069100711X.</ref>. На Конгресот било одлучено: на Отоманското Царство да ѝ бидат вратени [[Македонија]] и [[Одринска Тракија]], а територијата на [[Бугарија]] е околу трипати намалена од предвидената во Санстефанскиот договор. Од остатокот од територијата на [[Санстефанска Бугарија]], односно [[Источна Румелија]] потпаднала под турска власт и се здобила со статус на автономна област; [[Србија]], [[Црна Гора]] и [[Романија]] да добијат независност; Бугарија добила статус на вазално кнежевство во рамките на Отоманското Царство; [[Босна и Херцеговина]] ѝ била доделена на [[Австроунгарија]]. По Берлинскиот конгрес, Солсбери, Роберт Гаскон-Сесил истакнал: {{Цитат|'''Треба повторно да го воспоставиме неодржливото турско управување со јужниот Балкан. Иако ова е чисто одложување на крајот. Не останала виталност (б.н животна сила) повеќе во нив...'''<ref>Taylor, A. J. P. (1954). The Struggle for Mastery in Europe 1848–1918. Oxford University Press. p. 253.</ref>}} На овој начин моќта на [[Отоманското Царство]] во Европа и Азија била значително намалена. Влијанието на [[Руското Царство]] на Балканот исто така се намалило за сметка на зголеменото влијание на Австроунгарија. Иако била основа за стекнување на државен суверенитет на некои од балканските држави, оваа територијална поделба на Балканот не ги решила сите прашања и аспирации, туку испровоцирала понатамошни тензии кои кулминирале со [[Балканските војни]], а подоцна и [[Првата светска војна]]. ===Источно прашање=== {{Главна|Источно прашање}} Во текот на [[19 век]], големите сили имале различни погледи за решавање на т.н. „Источно прашање“ и интегритетот на [[Отоманското Царство]]. [[Руското Царство]] се стремело да воспостави контрола над [[Босфорот]] и преку него да си обезбеди излез на [[Средоземно Море|Средоземното Море]], руската влада водела [[Панславизам|пансловенски]] надворешна политика и ги поддржувала [[Бугарија]] и [[Србија]]. [[Велика Британија]] од своја страна сакала да го спречи [[Руското Царство]] да излезе на [[Средоземно Море|Средоземното Море]] и залагала за зачувување на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]] и ''статус кво''. Еден француски историчар во 1898 година истакнал: {{Цитат|'''Источното прашање долго било ограничено на односите помеѓу Османлиското Царство и христијанските европски земји. И не можело да биде поинаку бидејќи единствените проблеми со кој европските политичари се соочувале биле независноста на дунавските кнежевства или независноста на Грција, војната помеѓу Русија и Турција околу превласта во Црното Море, автономијата на Египет, Внатрешната организација и административните реформи на Османлиското Царство под европско влијание, дипломатските односи помеѓу христијанските сили и султанот...'''}} [[Австроунгарија]] имала агресивна политика кон [[Балканот]]. Откако [[Хабсбуршка династија|Хабсбурзите]] ја изгубиле [[Италија]], ''Монархијата'' немала основа за создавање на колнијално царство, [[Австроунгарија]] реално можела територијално да се прошири само на [[Балканскиот Полуостров]], нивна стратрешка цел е освојување на [[Солун]] и излегување на [[Егејско Море|Егејското Море]]. Од тактички причини, [[Хабсбуршка династија|Хабсбурзите]] се залагале за зачувување на [[Отоманското Царство]] со цел добивање на време за остварување на своите планови. Една од главните цели на [[Италија]] е да недозволи некоја од големите сили да добие пристап на [[Јадранското Море]]. [[Германско Царство|Германија]] се стремело за зачувување на суверенитетот и инегритетот на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]] со цела да ја претвори во своја колонија. === Македонско прашање === {{Главна|Македонско прашање}} [[Податотека:Ferdinand of Bulgaria.jpg|Фердинанд I|мини|лево|150п]] [[Податотека:Makedonien ethnisch (1892).JPG|thumb|350п|десно|Македонското население според австриска статистика]] Кон крајот на 19 и почетоко на 20 век, особено било актуелно [[Македонско прашање|Македонското прашање]] околу кое се кршеле копјата на балканските држави. [[Бугарија]], [[Србија]] и [[Грција]] имале свои [[Странски пропаганди во Македонија|пропаганди на територијата на Македонија]] со цел да биле придобијат што повеќе т.н. „национални приврзаници“ кои би се искористиле како „внатрешни сојузници“ и оправдувачки фактор за територијалните претензии на балканските држави кои ги имале кон Македонија. Покрај пропагандната дејснот, била водена и жива дипломатска активност по ова прашање. {{Цитат|'''Грчкиот премиер Трикупис во 1899 година повеќе мислел на грчко-турска војна, отколку на балкански сојуз. Според него, грчки соперник на Грција во Македонија била Бугарија. Тој сметал дека расплетот на македонското прашање ќе дојде по една голема војна по 3, 5 или 8 години. Трикупис сметал дека Македонија ќе биде грчка или бугарска, зависно од победникот во војната. Доколку победат Бугарите, ќе успеат да го словенизираат населението до Тесалија. Ако победи Грција, ќе ги направи сите Грци до Источна Румелија.'''<ref name="Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт">Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт...</ref>}} На [[6 април]] [[1896]] година, штотуку признатиот бугарски кнез [[Фердинанд I]] се сретнал со српскиот дипломатски претставник [[Владан Ѓорѓевиќ]]. Фердинанд ја истакнал потребата од [[српско-бугарски односи|српско-бугарско зближување]] за што главен проблем претставувале нивните спротивставени интереси во Македонија. Во разговорот, Фердинанд потенцирал дека додека [[Срби]]те и [[Бугари]]те се расправале за ''раженот'', ''зајакот сè уште бил во шума''. Во контекст на тоа Фердинанд истакнал: {{Цитат|'''Во Македонија, главната маса од населението ниту се Бугари, ниту Срби, туку Словени и христијани, кои зборуваат јазик подеднакво далечен или ако сакате подеднакво близок на српскиот и на бугарскиот јазик, но, јазик, кој е посебен дијалект, ако не и посебен јазик. Наместо да се караме околу тоа, дали тој е дијалект на српскиот или бугарскиот јазик, ние треба заеднички да работиме и тоа овде (Цариград б.н) кај нашиот заеднички татко Султанот, за да им даде на своите верни поданици во Македонија такви реформи кои ќе им осигураат човечки живот и културен развиток... Ако тоа се реши, културата на Македонците ќе го реши прашањето кое што никоја сила не може да го реши, па дури ако Србите и Бугарите поради тоа ја фрлаат на коцка својата државна егзистенција'''<ref name="AMF CARI">'' Државен архив на Репубилка Македонија (ДАРМ), ф. Политичко Одделени (ПО), мф.446, Пов. Но. 228, Цариград, 26. III 1896.''</ref>}} Тој понудил формирање на сојуз во кој, според него, требало да влезат [[Бугарија]], [[Србија]] и [[Црна Гора]], но бил против влегувањето на [[Грција]], сметајќи дека таа сака да го искористи српско-бугарскиот антагонизам и да приграби голем дел од [[Македонија]]. На [[1 март]] [[1897]] г. во [[Софија]] пристигнал српскиот крал со својата делегација. Два дена подоцна бил потпишан договорот меѓу кралството Србија и кнежевството Бугарија, а договорот предвидувал: :''1) Двете влади договорно да ги разгледуваат прашањата од заеднички интерес на српскиот и бугарскиот народ во Османлиското Царство'' :''2) Ниедна од договорните страни, без претходна согласност на другата, да не презема ништо на политички и воен план што ќе го наруши постојното статус кво'' :''3) Додека заемно не се утврдат српските и бугарските интерси на национален, црковен и просветен план во Отоманското Царство, двете страни да не си пречат, туку заемно да си помагаат'' :''4) Со спогодбата да се запознае кнезот на Црна Гора и да се покани и тој да пристапи''<ref name="Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт">Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт...</ref> По потпишувањето на договорот, [[Србија]] постојано барала поделба на [[Македонија]] 50:50 и, според [[Белград]], териториите западно од реката [[Вардар]] требало да ѝ припаднат на [[Србија]] заедно со [[Скопје]] и [[Куманово]], а источно од [[Вардар]] на [[Бугарија]], додека [[Солун]] требало да се наоѓа под заедничка управа. Меѓутоа, српско-бугарските односи биле влошени поради бугарскиот трговски аген [[Димитар Ризов]] од [[Скопје]]. Во почетокот на 1899 година, [[Владан Ѓорѓевиќ]] во Париз имал средба со бугарскиот дипломатски претставник каде јасно истакнал дека Македонското прашање за Србија претставува ''борба за живот или смрт''. Тој исткнал дека ако Србија и Бугарија не се договорат околу [[Македонија]], тогаш Србите ќе си го земат она што им припаѓа. Овој став, од страна на [[Александар Обреновиќ]] му бил презентиран и на Шишманов, бугарскиот дипломатски претставник во [[Белград]]. Набргу потоа, Шишманов имал аудиенција кај Милан. Во текот на средбата, Милан истакнал: {{Цитат|'''Македонците лесно може да се амалгамираат со бугарскиот или српскиот елемент, бидејќи разликата меѓу двата јазика била многу мала... во Македонија можело да се сретнат чисти Срби или Бугари, но тие биле толку малку што не можат да го определат карактерот на Македонија, која од своја страна била словенска земја, ниту бугарска, ниту српска... Македонија требало да се подели помеѓу Бугарија и Србија.'''<ref>Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт, Македонското револуционерно националноослободително движење во Солунскиот вилает 1893-1903, Скопје, 2003.</ref>}} Поради развојот на македонското револуционерно националноослободително движење кон крајот на 19 и почетокот на [[XX век]] грчката влада во [[Атина]] сметала дека нејзините интереси во Македонија се згрозени, отука Грците искажале готовност во помагање на Османлиите за уништување на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]]. Во 1900 година, овој став во [[Цариград]] бил изнесен од Маврокордатис пред османлиските власти. Од своја страна грчкиот конзул во престолнината на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]], Евгенијадис сметал дека Македонија треба да остане под османска власт сè додека грцизмот не успее таму да ја заземе власта. Во [[1903]] г., поради случувањата во [[Македонија]] дошло до влошување на односите меѓу [[Бугарија]] и останатите балкански држави. Францускиот амбасадор во [[Лондон]] - Кабон, по средбата со српскиот крал и романскиот дипломатски претставник, истакнал: {{Цитат|'''Романија, Србија и Грција имале желба да ја видат Бугарија на колена пред султанот, исто како што балканските земји сакале да ја видат Грција во една грчко-турска војна... христијанските народи на Балканот биле подготвени да се уништат меѓу себе, поради што прифаќале соработка со неверникот'''}} Српскиот крал на средбата со Кабон се искажал: ''против сите опции за Македонија. Против делење, против автономија, бидејќи не сакал да види реприза на Источна Румелија и против реформи спроведени од страна на големите сили... да види војна меѓу Бугарија и Турција, со што Бугарија би добила една лекција за наредните 25 години да не помисли да се меша во Македонија''. Во текот на [[Илинденско востание|Илинденското востание]], црногорскиот кнез [[Никола Петровиќ Његош|Никола]] имал средба со бугарскиот дипломатски претставник во [[Цетиње]]. На оваа средба, кнезот истакнал дека [[Црна Гора]] може да покрене 50.000 војници против [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]], а [[Србија]], [[Бугарија]] и [[Црна Гора]] би можеле заедно да изведат 500.000 војници. Меѓу другото, кнезот сметал на руска, англиска и италијанска помош и така би го решиле [[Македонско прашање|македонското прашање]] со делба или автономија. Во текот на [[1903]] г. дошло до затегнување на турско-бугарската граница. За да се нормализираат односите, во [[октомври]] [[1903]] г., во [[Цариград]] бил испратен [[Григор Начовиќ]]. Под притисок на големите сили, двете држави започнале преговори, а Фердинанд, под притисок на [[Германија]], се откажал од барањето за спроведување на реформи во [[Одринско]]. Од овие преговори произлегла [[Бугарско-турска спогодба]] од [[1904]] г. По [[Илинденско востание|Илинденското востание]] било евинденто дека македонскиот народ предводен од [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] тргнал по свој сопствен пат кој не се вклопувал во визиите на балканските држави за иднината на Македонија. Отука тие ја засилиле вооружената пропагандна и започнала т.н [[Борба за Македонија]] која траела сè до [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]]. Овој конфликт е кулминацијата од дејствувањето на трите поголеми пропаганди во [[Македонија]], кој работеле за остварување на националистичките планови на нивните држави, а од другата страна била [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]], таа се залагала за самостојно работење и борба за извојување на човекови права и [[слобода]] преку едно внатрешно востание. Врховистичките, грчките и српските чети ја имале поддршката на [[Бугарија]], [[Грција]] и [[Србија]], а грчките чети, поради отворениот Турцизам, ја имаале наклонетоста и на самата [[Отоманско Царство|Империја]], но андартите често се откажувале од помошта на османлиската војска и се здружувале со четите на [[Српско четничко движење|Српското четничко движење]]. На територијата на [[Македонија]] грчките чети се судрувале и со [[Власи]]те кај кој била силна романската пропаганда како и со дејците на албанското националноослободително движење. Во текот на [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]] во [[Македонија]], според турските извори, имало околу 110 чети на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]], 80 андартски чети, 20 српски и 8 влашки чети. === Босанска криза === {{Главна|Босанска криза}} Во [[1908]] г., австрискиот министер [[Алојз Лекс фон Ерентал]] ја анектирал [[Босна и Херцеговина]]. Оваа област, врз основа на [[Берлински конгрес|Берлинскиот конгрес]], била под австриски мандат, но формално-правно таа сè уште била дел од [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]]<ref>[http://92.55.94.23/learn/docs/9525f834-88d6-48c1-af92-ce14e030bcbc.pdf THE BALKAN WARS 1912–1913]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Областа била анектирана без консултации со останатите големи сили. Франц Јосиф I во царска прокламација од 7 октомври 1908 истакнал: {{Цитат|'''Кога пред едно поколение Нашата Војска ја прекорачи Вашата земја, дедено ви е Вам уверување, дека не дошле како душмани, туку како Ваши пријатели со цврста волја, да ги отстранат сите зла, кои Вашата татковина со години тешко ја притискале. Овие зборови, дадени Вам во оној сериозен момент, чесно е одржана. Нашат влада отсекогаш сериозно се трудела во мир и законитост внимателно да работи, а на Вашата татковина да ѝ донесе среќна иднина...'''<ref>Иван Божић, Сима Ћирковић, Милорад Екмечић, Владимир Дедијер, Историја Југославије, Просвета, Београд 1972. — скуп слика између страна 368-369. Чланак написан на основу факсимила објављене прокламације.</ref>}} Кралството [[Србија]] од стратешки интереси имала територијални претензии кон оваа област. [[Србија]] извршила мобилизација и ја повикала [[Русија]] на помош, [[Австроунгарија]] се обратила кон [[Германија]]. Со тоа е создала првата криза која ја тресела [[Европа]] во почетокот на [[XX век]]. [[Русија]] била подготвена да влезе во војна, но под влијание на [[Франција]] се откажала од таквата намера. Во целата криза била вовлечена [[Бугарија]] и кнезот Фердинанд. На [[Австроунгарија]] ѝ бил потребен сојузник на [[Балкан]]от, кој би ја неутрализирал [[Србија]] во евентуална војна и [[Виена]] го избрала Фердинанд. Неколку дена пред самата анексија, во [[Виена]] биле водени тајни преговори меѓу [[Фердинанд I|Фердинанд]] и [[Франц Јосиф]]. Кнезот прифатил да биде австриски сојузник, под услов да се прогласи за цар и [[Бугарија]] да стане независна држава<ref>Guy Gauthier, Les Aigles at les Lions, Histoire des monarchies balkaniques, Éditions France-Empire, 1996.</ref>. Условите биле прифатени. По извршената анексија, Србија своите територијални апетити можела да ги задоволи само кон југ ([[Македонија]]) и југозапад ([[Албанија]]). ===Албанско национално движење=== {{Главна|Албанско национално движење}} [[Податотека:Hasan Pristina.jpg|150px|мини|лево|Хасан Приштина]] [[Податотека:League of Prizren Map.png|мини|300x300пкс|Териториите предвидени за обединување во автономен Албански вилает во рамките на Османлиската Империја според [[Призренска лига|Призренската лига]] (1878).]] Со потпишувањето на [[Санстефански мировен договор|Санстефанскиот мировен договор]] било предвидено еден дел од предели во кои живеело албанско население да им се отстапи на [[Бугарија]], [[Србија]] и [[Црна Гора]]. По [[Берлинскиот конгрес]] дошло до појава на албанското национално движење. Во цела Албанија биле организирани масовни протести. Против овој договор биле и големите сили и затоа решиле да направат исправка на Берлинскиот конгрес. Во ваква напната состојба во Албанија се барала организација на сите сили за одбрана на албанските етнички области од распарчување. За таа цел се јавила потреба од создавање на единствен центар за организирање на албанските активности. На [[10 јуни (настани)|10 јуни]] 1878 година во [[Призрен]] била формирана [[Призренска лига|Албанската лига]]. Албанските патриоти мислеле дека организираното ослободително востание и прогласување на независност на Албанија е единствен начин да им се спротивстават на балканските држави и големите сили. На собранието на Лигата била донесена одлука да се известат Големите сили дека Албанскиот народ е решен да не дозволи поделба на неговата територија и дека е подготвен веднаш да преземе мерки за практично реализирање на автономија на Албанија и соединување на вилаети каде што живееле Албанци. По предавањето на [[Улцињ]] на [[Црна Гора]], [[Високата Порта]] почнала да се подготвува да ја ликвидира Призренската Лига. Албанците кои барале автономија Султанот ги прогласил за најопасни непријатели на Османлиското Царство. Во декември 1880 г. на Косово започнале албански вооружени напади против османлиската администрација. Во почетокот на 1881. г. бил организиран вонреден собир на Лигата во [[Призрен]] на кој учествувале само оние кои ја поддржувале програмата за автономија. Собирот решил да ги раздолжи од своите органи оние кои не ја поддржувале автономијата. По прочистувањето на своите редови Лигата прогласила ''Привремена влада'' на чело со [[Имер Призрени]] - претседател, а за потпретседател бил избран [[Шаип Спахиу]]. По формирањето на Привремената влада, биле формирани и редовни воени сили како и нова администрација во ослободените краишта. [[Податотека:Shkup1912.jpg|300px|мини|десно|Албанските востаници во Скопје]] Воените сили биле под команда на Сулејман Вокши. Во јануари 1881 г. силите воспоставиле контрола на Косово и на одделни региони од северозападниот дел на Македонија. Но, во април 1881 г. османлиските војски ги разбиле војските на привремената влада и извршиле невиден терор на Косово и во цела Албанија. Илјадници Албанци биле уапсени и казнети со тешка робија, меѓу нив и Абдул Фрашери, член на Привремената влада. [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]] од 1908 година, повторно ги раздвижила [[Албанци]]те. На Балканот, Албанците поради изгубените привилегии кренале две поголеми востанија<ref>[http://www.escholarship.org/editions/view?docId=ft7n39p1dn&chunk.id=introduction&toc.depth=1&toc.id=introduction&brand=ucpress Arabs and Young Turks - Ottomanism, Arabism, and Islamism in the Ottoman Empire, 1908–1918, Hasan Kayalı, UNIVERSITY OF CALIFORNIA PRESS, Berkeley · Los Angeles · London, © 1997 The Regents of the University of California]</ref><ref name=autogenerated1>[http://www.zvrk.rs/Mskola/Istorija/srpskaistorija/balkanski%20ratovi/index.htm Vladimir Ćorović, Istorija Srpskog naroda, (1885-1941), Balkanski ratovi]</ref>. Првото востание било кренато во 1910 година, а второто во јануари 1912 година. Албанците особено биле незадоволни од: ''зголемување на даноците, обврзна воена служба и разоружување на цивилното албанско население''<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://dedgjoluli.org/history1911uprising.php |title=The Highland Uprising of 1911 - Romeo Gurakuqi, University of Shkodra "Luigj Gurakuqi" - Department of History, Phoenix Shkodra 2002 |accessdate=2012-11-07 |archive-date=2011-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725223246/http://www.dedgjoluli.org/history1911uprising.php |url-status=dead }}</ref>. Првото поголемо востание кое било кренато во пролета 1910 година, било задушено од казнена младотурска експедиција предводена од Шефкет Торгут Паша. Првото востание било помогнато од [[Црна Гора]] и [[Бугарија]]. Второто востание започанло во јануари 1912 година, со пари и оружје помогнале [[Србија]] и [[Црна Гора]]<ref>[http://www.rastko.rs/cms/files/books/474e828f5a0ad СРБИЈА, ЦРНА ГОРА И КОСОВО – ПРЕГЛЕД 1878-1914]{{Мртва_врска|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Востанието било предводено од Општ вистанички комитет, а водачи на востанието биле [[Хасан Приштина]], [[Бајрам Цури]], [[Неџиб Драга]], [[Риза Бег Креизи]] и други. Најважните востанички барања биле: обединување на четирите вилаети (Косовскиот, Скадарскиот Јанискиот и Скопскиот) во еден Албански вилает<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.srpskaanalitika.com/arhiva-3-2008.html |title=Intervju Dr. Slavenka Terzića |accessdate=2012-11-07 |archive-date=2010-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100125072917/http://www.srpskaanalitika.com/arhiva-3-2008.html |url-status=dead }}</ref> и Албанците да добијат поголеми политички права во однос на неалбанското христијанско население. Востанието ја принудило [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]] да прифати спроведување на 12 од 14 барања на албанските востаници. Повторното деградација на христијанското население како граѓани од втор ред во [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]], од страна на балканските држави било искористено како еден од поводите за започнување на Првата балканска војна. == Дипломатски подотовки == {{quote|'''Од почетокот на влошувањето на кризата на Балканот следниве две точки јасно се истакнати на царското министерство: 1. Дека избувнувањето на војната на Балканот е готово неизбежно 2. Неопходно е да се стори сè за мирот во регионот, треба истовремено да се преземат мерки за локализација на војната во случај на негово избивање. Дури кога ќе бидат постигнати овие две цели, можеме да очекуваме директен контакт со виенскиот кабинет... Ако и понатаму продолжиме со проценка на овие значајнио акции, прво мора да укажеме на декларацијата за неповредливост на територијалниот статус кво и друго, мора да бидеме свесни на следните фактори: Општо е познато дека оваа декларација била нераскинливо поврзана со уште еден фактор - дека и големите сили ќе преземат одговорност за успехот на реформите. А кој ги спречи во тоа? Балканските земји. Не, тие само спроведоа истражување за значењето на договорените гаранции. Всушност било сосема спротивно. Големите сили не барале од Турција таква декларација и Турција одговорила дека нема да дозволи странска интервенција и дека сама ќе ги спроведе потребните реформи. Така што второто прашање кое се однесува на декларацијата - спроведување на реформите од страна на големите сили - останало нерешено поради Турција, која не дозволувала странска интервенција. Ова, по нашето мислење, ја поништува декларацијата за неповредливост на територијалниот статус кво, ние нема да бидеме препрека на балканските земји по ова прашање. Ако се размислува на овој начин, прашањето за статусот кво не е за нас од пресудно значење, во случај на негово кршење треба да се истакне следното: 1. Недостаток одинтерес на големите сили за територијално ширење 2. Како компезација, принцип на рамнотежа помеѓу балканските земји заоснован врз договорите кои претходеле на нивниот сојуз...'''|''Сазонов, Сергеj Димитриевич''|''Циркуларно писмо до руските претставништва во странство''<ref>Balkanski rat ili Ruska narandžasta knjiga, str. 19.-21.</ref>}} ===Улогата на Русија=== Анексијата на [[Босна и Херцеговина]] од страна на [[Австроунгарија]] бил силен удар за Србија која со доаѓањето на [[Петар I Караѓорѓевиќ|Петар Караѓорѓевиќ]] на српскиот престол, ги прекинала блиските врски со [[Виена]]. Српските националисти, во претходниот период, се надевале дека [[Босна и Херцеговина]] ќе стане дел од српската држава. Меѓутоа со анексијата таквите желби сè помалку имале реална основа. Настанала вистинска криза. Српските водачи се свртеле кон [[Руското Царство]] за помош. Меѓутоа руската влада не била во можност да ѝ помогне на Србија и српските водачи биле принудени да го изменат првобитниот став кон анексијата и да дадат уверување дека Србија: ''ќе ја смени актуелната политика кон Австроунгарија и... од сега со неа ќе живее во добрососедски односи''<ref>Barbara Jelavich, St. Petersburg and Moscow: Tsarist and Soviet Foreign Policy, 1814-1974, Bloomington: Indiana University Press, 1974, страна 266-265</ref>. Барбара Јелавич истакнува: {{Цитат|'''Дури и посеризозен бил потикот на Русија им го дала на балканските држави за започнување преговори за создавање на меѓусебен сојуз. Руската цел била да се создаде фронт против Хабсбуршката Монархија, а не да испровоцира војна или крајна поделба на османлиските области во Европа. Сепак, со активна помош на дипломатски претставници, балканските влади потпишале серија документи, што, всушност, претставувале сојузи насочени против Османлиското Царство...'''}} [[Босанска криза|Босанската криза]] била понижувачка за Србија и Русија. Од тој момент, [[Руското Царство]] ја менува својата позиција кон [[Виена]] и ја напушта политиката на соработка со [[Австроунгарија]]. Русија отогаш била подготвена да договара и да поддржува политика на повторно отворање на т.н [[Источно прашање]]. Но, Русија имала за цел да создаде фронт против [[Австроунгарија]], а не да потикне војна или поделба на османлиските провинции на Балканот. Меѓутоа, со активна поддршка на руската дипломатија, балканските држави потпишале серија на документи со кој всушност се создал [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] против [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]]. === Балкански сојуз === {{Главна|Балкански сојуз}} [[Податотека:Occupied territories in the Balkans, end of April 1913.png|350px|мини|десно|Територијалните придобивки на балканските држави по Првата балканска војна и линијата на разграничување според предвоениот таен договор меѓу Србија и Бугарија]] Содавањето на еден Балкански сојуз бил дамнешна желба. Бугаринот [[Иван Вазов]] истакнал: {{Цитат|'''Балкански сојуз е два збора за кои од целото свое срце посакувам да добијат тело и крв, и што поскоро да станат стварност. А зошто сè уште не станале стварност. За тоа има многу причини: грешки од нашата историја (и српски и бугарски), и блиски и далечни, недостаток на зрели политички мисли меѓу оние кои управуваат со судбината или со нашите две држави, склоност кон судири и соперништво типично само за Словените. Како што се гледа, има многу препреки за реализација на оваа идеја. Треба да вооружи со храброст за меѓусебни остапки, ни треба храброст за меѓусебни остапки да ги заборавиме сите себични национални интереси и да мислиме само на едно: дека и бугарскиот и српскиот народ ќе бидат слободни, моќни само во братски марш напреди во цврст политички сојуз...'''<ref>Balkanski rat u slici i riječi, br. 6, 24. feb. (9. mart) 1913.</ref>}} Обидите за создавање на сојуз помеѓу [[Бугарија]] и [[Србија]] започнале уште пред стивнувањето на [[Босанска криза|Босанската криза]], која била предизвикана од анексијата на [[Босна и Херцеговина]] од страна на [[Австроунгарија]]<ref>Стр. Димитров, стр. 300-304.</ref>. Преговорите се одолговлекувале три години (1909-1911) поради Македонија. [[Софија]] и [[Белград]] не можеле да се договорат околу поделбата на оваа османлиска провинција. [[Руското Царство]] посредува во српско-бугарските преговори и обидот за постигнување на договор, меѓутоа руските дипломати одбиле да ѝ дадат на Бугарија гаранции во случај на романски напад<ref>Стателова, стр. 407-408, 410-413.</ref>. Меѓутоа, неколку околности ги забрзуваат преговорите и ја потикнуваат војната: * Обидите на бугарската дипломатија да издејствуват од [[Цариград]] прекин на прогонството врз македонското егзархиско население, пропаднале<ref>Стателова, стр. 409-410, 422-423.</ref>. * Неуспешните обиди на бугарската дипломатија биле повод за [[Обиди за возобновување и реосновање на ВМОРО|ВМРО]] да започне борба против Младотурската власт преку терористички методи со извршување на т.н [[Магарешки атентати]]. Со атентатите и со очекуваните последици од нив се сакало да се вознемири и пробуди европското јавно мислење против Турците. * Во септември 1911 година избувнува [[Турско-италијанска војна|Турско-италијанската војна]]. Конфликтот го одвлекол вниманието и силите на [[Отоманското Царство]] од [[Балканот]] за заштита на својата провинција [[Либија]]. Релативно брзо по анексијата на Босна и Херцеговина уште една голема сила, овој пат [[Италија]], го прекршила принципот на ''статус кво'', односно зачувување на суверенитетот и интегритетот на Отоманското Царство<ref>Стателова, стр. 423-424.</ref>. * Во летото на 1912 година, албанските востаници ги освојуваат [[Косово]] и [[Скопје]]. Османлиската влада е принудена на отстапки кон албанските барањата за автономија. Можноста од албанска контрола врз Косово и Македонија, ги потикнува балканските сојузници да ги забрзаат воените подготовки и постигнување на меѓусебен договор<ref name="eld3-5">Елдъров, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 3-5] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref><ref>Карнегиева анкета, [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava1_3.html стр. 44]</ref>. На [[29 февруари (настани)|29 февруари]] 1912 година Бугарија и Србија го склучуваат [[Српско-бугарски договор]], кои во следните месеци бил зацврстен со [[Воена конвенција кон српско-бугарската спогодба|Бугарско-српска воена конвенција]] потпишан помеѓу генерал штабовите на двете држави. Одделно од Србите, владата на [[Иван Гешов]] влегла во преговори со [[Грција]], кои резултираат со [[Бугарско-грчки договор|Бугарско-грчкиот договор]] од [[16 мај (настани)|16 мај]]. Неколку дена пред почетокот на воените дејствија [[Софија]] и [[Атина]] договараат и меѓусебна воена конвенција. Во меѓувреме, во август, е постигнат Бугарско-црногорски договор<ref>Стателова, стр. 434-438, 442-443.</ref>. Кон крајот на летото на 1912 година се направени последните обиди за спречување на вооружениот конфликт. На [[25 септември (настани)|25 септември]], кога мобилизацијата на војските на балканските земји веќе е во тек, [[Австроунгарија]] и [[Руско Царство|Русија]] издаваат декларација во која ги предупредуваат дека нема да дозволат промена на границите на Балканот, и ветуваат дека ќе ги обноват напорите за реформи во Македонија. Следниот ден црногорската војска ја напаѓа Скадарската тврдина. На [[30 септември (настани)|30 септември]], Бугарија испраќа нота од името на балканските сојузници во која ја повикува османлиската влада да обезбеди во рок од шест месеци автономија на етничките малцинства во империјата. Како одговор на ова барање, Цариград им објавил војна на сојузниците на [[4 октомври (настани)|4 октомври]]<ref name="karneg46">Карнегиева анкета, [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava1_3.html стр. 45-46]</ref><ref>Георгиев, Трифонов, стр. 20-21.</ref>. Бугарија и Грција на [[5 октомври (настани)|5 октомври]] и објавиле војна на империјата, а Србија два дена подоцна<ref name="EB1-188-189"/> == Воени подготовки == {{панорама|NSRW Balkans15.jpg|900px|Османлиски војници}} {{quote|'''Балканските држави сигурно не тргнуваат во војна за да добијат нешто од ветувањата за реформи во Турција, туку со надеж дека ќе добијат политичка полна автономија за христијанските провинции или барем донекаде територијално да се прошираат... Конечниот успех на балканските држави ќе зависи секако од нивната воена подготвеност и во пронаоѓањето на заеднички интереси. Ако тој сојуз е создаден на солидни темели успехот ќе му биде сигурен, а ќе може да се спротивстави како една целина, како една власт, на сите обиди однадвор. '''|''Обзор, згребски дневен лист''|10 октомври 1912<ref>„Обзор“, који је излазио измеѓу 1860. и 1941, био један од најчитанијих дневних листова у Загребу. Кад су избили балкански ратови, уредник је био Славко Водварка.</ref>}} ===Демографски и економски потенцијал. Односот на силите=== Балканските сојузници биле мали држави, кои финансиски зависеле од големите европски земји ([[Франција]], [[Германија]], [[Австроунгарија]]), со аграрна економија (со исклучок на Грција, која била ориентирана исклучиво кон надворешната трговија) и неразвиена индустрија, неспособна да издржи долготрајна војна. Последното особено било видливо за време на војната, кога бугарската и другите сојузнички армии немаат доволно облека, муниција и сл.<ref>Балканската война 1912-1913 (ДВИ 1961), стр. 67-72.</ref> Османлиското Царство има слични економски и финансиски слабости. Империјата по бројот на населението и површината на територијатабилае надмоќна во однос на балканските држави, меѓутоа таа предност била кородирала од слабата администрација, националните судири, слабата економија и недоразвитата транспортна мрежа<ref>Балканската война 1912-1913 (ДВИ 1961), стр. 73-74.</ref>. ==== Зголемување на балканското население 1878-1912 ==== {| style="text-align:center;" class="wikitable" |- ! style="text-align: left;" | Датум на пописот ! style="text-align: left;" | [[Романија]] ! style="text-align: left;" | [[Бугарија]] ! style="text-align: left;" | [[Србија]] ! style="text-align: left;" | [[Грција]] |- |align=left|1878 - 1879 || 4.486 || || || 1.679 |- |align=left|1880 || || 2.823 || || |- |align=left|1884|| || || 1.902|| |- |align=left|1887|| ||3.154 || || |- |align=left|1889 - 1890||5.038|| || 2.162|| 2.187 |- |align=left|1892|| ||3.311|| || |- |align=left|1894||5.406 || || || 714.000 |- |align=left|1895 - 1896|| || || 2.312||2.434 |- |align=left|1899 - 1900||5.957||3.744||2.494|| |- |align=left|1905|| ||4.036 ||2.689 || |- |align=left|1907|| || || || 2.632 |- |align=left|1910|| ||4.338 || 2.912|| |- |align=left|1912||7.235<ref>Jackson-Lampe, str. 166.</ref>|| || || |- |} ==== Буџетите на балканските држави 1898-1912 ==== {| class="wikitable" |- ! align=left rowspan=2| Години ! align=left colspan=3| [[Романија]] ! align=left colspan=3| [[Бугарија]] ! align=left colspan=3| [[Србија]] ! align=left colspan=3| [[Грција]] |- align=left | '''Приходи'''|| '''Расходи''' ||'''П-Р''' || '''Приходи'''||'''Расходи''' ||'''П-Р''' || '''Приходи'''||'''Расходи''' ||'''П-Р''' || '''Приходи'''||'''Расходи''' ||'''П-Р''' |- align=right |'''1900''' ||210 ||237 ||-27 ||81 ||96 ||-15 ||75 ||84 ||-9 ||120 ||109 ||+11 |- align=right |'''1905''' ||308 || 263 || +45 ||128 ||125 ||+3 ||95 ||87 ||+8 ||130 ||116 ||+4 |- align=right |'''1910''' ||583 || 525 ||+58 ||81 ||198 ||-17 ||126 ||128 ||-2 ||175 ||141 ||+34 |- align=right |'''1911''' ||644 ||533 ||+111 ||199||181||+18 ||140||125 ||+15 ||240 ||181 ||+59<ref>Jackson-Lampe, p. 234.</ref> |} ====Човекови ресурси за време на балканските војни 1912-1913&nbsp;г.==== {| style="text-align:center;" class="wikitable" |- ! style="text-align: left;" | Страни ! style="text-align: left;" | Површина (км²) ! style="text-align: left;" | Население (1912 г.) ! style="text-align: left;" | Воени резерви |- |align=left|[[Бугарија]] || 96.345 || 4.430.000 || 714.000 |- |align=left|[[Србија]] || 48.303 || 2.910.000 || 400.000 |- |align=left|[[Грција]] || 63.211 || 2.630.000 || 300.000 |- |align=left|[[Црна Гора]] || 9.000 || 247.000 || 30.000 |- |align=left|'''[[Балкански сојуз]]''' ||'''216.859'''|| '''10.217.000''' || '''1.444.000''' |- |align=left|'''[[Османска Империја]]''' ||'''2.983.000'''<ref>Г. Георгиев, Лјудски ресурси замалја које су судјеловале у Балканском рату 1912.-1913..</ref> ||'''24.800.000''' || '''1.000.000''' |} === Мобилизција и планови на Османлиското Царство === [[Податотека:Abdullah Pasha.jpg|150px|мини|лево|Абдула Паша]]{{multiple image<!-- begin stack of images, scroll down for article --> |direction = vertical | width = 350 |image1 =Ottoman troops in retreat from Lule Burgas across the bridge at Karisdiran.jpg|caption1 =Османлиски војници <br> |image2 =Ottoman redif soldiers.jpg| caption2 =Османлиски редифи <br> |image3 =Barbaroshayreddin.jpg| caption3 =Барбароса Хајредин <br> | image4 = | caption4 =<br> }} Во моментот, кога балканските сојузници ги мобилизирале своите војници, дел од османлиските сили веќе биле мобилизирани за војната против [[Италија]]. На 10 и 12 септември, османлиската власт извршила делумна мобилизација во своите европски провинции: Тракија, Македонија, Косово и Албанија, а на 18 септември е прогласена општа мобилизација<ref>ВБТ, т. I, стр. 312-313.</ref>. На 5 октомври, кога Бугарија и Грција извршиле напад врз Османлиското Царство, во [[Лозана]] бил склучен мировен договор со [[Италија]]<ref>Encyclopedia Britannica: [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/297469/Italo-Turkish-War ''Italo-Turkish War 1911-1912'']</ref>, со што османлиските власти можеле да се фокусираат на [[Балканот]]. Пред почетокот на Првата балканска војна, османлиските власти се соочувале со голем број на проблеми и војната со Италија, а воениот судир со четирите балкански држави за многумина во империјата бил неочекуван. Изет Фуад-паша истакнува: {{Цитат|'''Никој од нашето окружување не веруваше дека ќе има војна со Бугарија, а уште помалку со останатите четири балкански државаи. Сите и секаде говореа: „Тоа е блеф.“ Сепак, веќе долго ( б.н време) беше очигледно дека овие мали земји, заедно со Русија и Австрија, не смеат да ни дадат време да еден ден да станеме особено моќни. Ако режимот на Абдул Хамид опстанеше, до војна немаше ни да дојде бидејќи политичарите на тие мали и големи сили добро знаеја дека тој режим мошне брзо ќе доведеше до резултатите за кои тие сонуваа...'''}} Османлиската врховна комада сакала да мобилизира 750.000 луѓе. Меѓутоа, поради лошата организација и проблемите во транспортот (недостиг на персонал во железницата и на товарни животни), мобилизацијата и концентрацијата на воените сили се одвивале бавно во споредба со балканските држави<ref name="erick80">Erickson, стр. 78-84.</ref>. До почетокот на воените дејствија, османската власт и команда успеале да соберат 430.000 војници со 930 топови<ref>История на Българите: Военна история, том V, стр. 417.</ref>, а според други извори - само 300.000 војници<ref>Большая советская энциклопедия: [https://web.archive.org/web/20050514201151/http://www.cultinfo.ru/fulltext/1/001/008/092/584.htm ''Балканские войны 1912-1913'']</ref>. Во текот на воените дејствија, османските сили се искачиле на 570.000 војници и 4.000 топови<ref name="въчков-93"/>. Османлискиот план за војна против балканските сојузници предвидувал: : 1) концентрација на главните сили на север против Бугарите и Србите во Тракија и Македонија; и : 2) одбранбени операции против Грција и Црна Гора, за кои биле одвоени послаби воени сили. Против бугарските сили во [[Тракија (појаснување)|Тракија]], требало да настапи '''Источната армија''' на чело со Абдула Паша. До 4 октомври оваа армија одвај броела 120.000 војници, наместо предвидените 320.000 војници според предвидениот план<ref>ВБТ, т. I, стр. 505-506.</ref>. Во оваа армија влегувале нецелосните сили на I, II, III, IV и XVII корпус, војници од ''Одринскиот утврден регион'' (шест дивизии и дополнителни сили), ''Самостојната коњаничка дивизија'' и ''Крџалискиот одред''. Според османлискиот план, до завршувањето на концентрирањето на Источната армија северозападно од [[Виза]], Одринската тврдина требало да ја заштити оваа османлиска армија од бугарските сили. Крџалискиот одред кои се состоел од две дивизии и еден полк, ја зазел реката Арда и требало да ги пресече бугарските сили од пристапот кон [[Егејското Море]] и на тој начин да ги заштити комуникациите помеѓу [[Цариград]] и [[Македонија]]. Османлискиот план за воени дејствија предвидувал опколување и странични напади врз бугарските сили меѓу Тунџели и Странџа<ref name="erick80"/>. [[Податотека:Ali Riza Pasha.jpg|150px|мини|лево|Али Риза Паша.]] Планот предвидувал доколку османлиските сили успешно се пресметаат со бугарските војски, да се преземе офанзива врз Царството Бугарија по двата брега на реката [[Марица]], освојување на Хасково и Трново со Сејмен (Симеоновград), како и потиснување на бугарската армија кон север во правец на [[Стара Планина]]<ref>ВБТ, т. I, стр. 428-429.</ref>. Меѓутоа, османлискиот план не го предвидел настапувањето на Третата бугарска армија во правец на [[Лозенград]]<ref name="erick80"/>. Против српско-бугарската офанзива во Македонија била сконцентрирана '''Вардарската армија''' на чело со [[Зеки Паша]], кој сметал дека главниот српски напад ќе биде извршен во правец на [[Врање]]. Отука, Зеки Паша ги собрал своите главни сили (V, VI и VII корпсус - вкупно околу 58.000 луѓе) за против напад во реонот [[Штип]] и [[Куманово]]. '''Струмскиот корпус''' во јачина од 28.000 војници.<ref name="vbt1-511">ВБТ, т. I, стр. 511.</ref>, трбало да изврши помошен напад во [[Кресненска Клисура|Кресненската Клисура]] против Втората сојузничка армија и на тој начин д аго обезбеди десното османлиско крило во борбите околу [[Куманово]] и [[Врање]].<ref>Erickson, стр. 173.</ref><ref>Hall, стр. 47-48.</ref> Против грчките сили требало да се спротивстави '''Јанискиот корпус''' во јачина од 22.000 војници под команда на Еасат Паша кој имал задача да ги одбрани Епир и Јужна Албанија. VIII корпус во јачина од 29.000 војници и под команда на Хасан Тахсин Паша го преградил преминот помеѓу [[Тесалија]] и [[Солун]]<ref>Erickson, стр. 214-216.</ref>. Во Северна Албанија во борбите против црногорските сили и одбраната на Скадар биле сконцентрирани 25.000 војници <ref name="vbt1-511"/>. Сите османлиски сили западно од реката [[Места]] ја формирале '''Западната армија''' под команда на [[Али Риза Паша]]<ref>Erickson, стр. 163-164.</ref>. За да се спротивстават на грчката поморска надмоќност, османлиските власти се обиделе да ги купат модерните германски оклопни крстосувачи ''Блухер'' и ''Молотке''. Меѓутоа, османлиските власти не можеле да си ја дозволата нивната висока цена и затоа се задоволиле со двата стари воени брод од класата ''Брандербург'', а двата брода биле именувани како ''Барбароса Хајредин'' и ''Тургут Реис''. Овие два брода и крстосувачите ''Хамидиие'' и ''Мисидије'' го сочинувале јадрото на Османлиската флота<ref>Erickson (2003), p. 131.</ref> до летото 1912 година, меѓутоа се наоѓале во тешка механичка состоја. Флотата имала задача да ги обезбеди османлиските комуникации во Црното, Мраморното и Егејското Море. Во почетокот на војната Отоманското Царство имала десет авиони. Два од нив се наоѓале во близината на [[Солун]], а другите осум биле стационирани во [[Сан Стефано]]<ref name="turav">Жирохов, М. [http://www.airwar.ru/history/av1ww/turk/turk.html ''Турецкая авиация в Первой Балканской войне''] (от „Уголок неба. Авиационная енциклопедия“, 24.05.2009)</ref>. === Мобилизција и планови на Балканскиот сојуз === Балканскиот сојуз мобилизација на своите војници објавил на 17-18 септември<ref name="EB1-188-189">ЕБ, т. I, стр. 188-189.</ref>. Четирите балкански држави на оружје кренеале 1,2 милиони луѓе со околу 2000 топа<ref name="въчков-93">Въчков, стр. 93.</ref>. За вкупниот број на активни војници и офицери постојат повеќе разлини бројки од 632.000<ref>Рябинин, [http://militera.lib.ru/h/ryabinin_aa/02.html стр. 147]</ref> до 750.000<ref>Encyclopaedia Britannica: [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/50300/Balkan-Wars ''Balkan Wars''] (21.04.2009)</ref>. Меѓутоа балканските држави имале проблем со транспортот на луѓе и опрема. Бугарскиот генерал [[Иван Фичев]] истакнува: {{Цитат|'''Неодамнешното истражување покажа дека нашата (б.н бугарската) железница нема да биде во состојба да одговори на војните потреби во случај на војна. Значи, нашите оперативни проекти тешко би можеле да се задоволат кога се земаат во предвит потребите за превозот за време на мобилизацијата и концентрацијата на војската на теренот. Поради краткото постоење на бугарското кралство, железницата не можела да го постигне својот полн развој и на тој начин да стане доверливо средство во одбраната на државата. Две товарни железнички пруги кои поминувале низ северена Бугарија и јужна Бугарија и трансбалканската пруга - Горна Ораховица, Трново, Стара Загора, станаа најважните пруги за воент транспорт во време на мобилизацијата. Технички гледано, нашите железнички пруги, кои биле градени исклучиво за потребите на трговијата, имаа многу недостатоци: остар нагиб, мал полупречник, мал број на станици, нема платформи за утовар на војните возови, незадоволувачки залихи на вода во најголемиот дел од железничките станици и многу мал број на скретници...'''<ref>Вълков, Г., Генерал Иван Фичев. Избрани произведения, София, 1988, Военно издателство</ref>.}} Прeдвоените договори на Бугарија, Србија и Грција предвидувале конкретни аранжмани за координација на активностите сојузниците, меѓутоа тие немале заеднички план за борбените операции, а секоја страна дејствува во зависност од потребите. Распределбата на балканските сили против империјата не била избалансирана и отука главниот товар против Турција паднал врз грбот на бугарската армија во [[Источна Тракија]]. Србите и Грците се насочиле своите војници во Западниот оперативен театар, кој поради оддалеченоста од центарот на османлиската држава е второстепен од воена гледна точка, но има огромно политичко значење, бидејќи од развојот на воените дејствија зависело кој ќе владее [[Македонија]]<ref>Криворов, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 15-16] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref>. ==== Бугарија ==== Бугарската армија била мобилизирана во втората половина на септември и броела околу 600.000 војници со 1.116 топови<ref>Крапчански, стр. 161</ref>. Редовните активните сили се состоеле од 336.000 војници и офицери, а останатите биле распоредени во волонтерски, гранични и други делови<ref>ВБТ, т. I, стр. 308-309.</ref><ref>Георгиев, Трифонов, стр. 39-41.</ref>. Од редовите на [[Македонска емиграција во Бугарија|македонската емиграција]], [[Обиди за возобновување и реосновање на ВМОРО|македонското револуционерно движење]] и бегалците од [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]] кои не биле прифатени во редовната војска, било формирано [[Македонско-одринско ополчение|Македонско-одринското доброволство]] во јачина од 14.670 души.<ref>Национално-освободителното движение на македонските и тракийските българи, том III, стр. 269-273.</ref>. Во периодот помеѓу 4-8 октомври<ref name="IBD-II-53">Георгиев, Трифонов, стр. 53.</ref> биле формирани три главни бугарски армии: * '''Прва армија''' - 67.000 војници под команда на пешадискиот генерал Васил Кутинчев - распоредена на двата брега на реката Тунџели во реонот на Казалагач, а Штабот бил сместен во [[Јамбол]]. Во нејзиниот состав влегувале три пешадиски дивизии: 1-ва под команда на генерал-мајор Стефан Тошев, 3-та (генерал-мајор Иван Сарафов) и 10-та (генерал-мајор Стојо Брадистилов)<ref name="EB1-188-189"/><ref name="vbt-II-10-11">ВБТ, т. II, стр. 10-11.</ref>. * '''Втора армија''', командант генерал-полковник Никола Иванов, во состав две пешадиски дивизии (8-ма, на чело со генерал-мајор Димитар Кирков, и 9-та на генерал-мајор Радој Сираков) Хасковскиот одред и Коњаничката зборна бригада, распоредени во реонот на [[Трново]] Сејмен-Харманли<ref name="EB1-188-189"/><ref name="vbt-II-10-11">ВБТ, т. II, стр. 10-11.</ref>. * '''Трета армија''' - над 83.000 војници, под команда на генерал-полковник Радко Димитриев - распоредена источно од [[Јамбол]], со седиште во Стралџа. Во нејзиниот состав влегувале три пешадиски дивизии: 4-та под команда на генерал-мајор [[Климент Бојаџиев]], 5-та (генерал-мајор Павел Христов) и 6-та (генерал-мајор Православ Танев)<ref name="EB1-188-189"/><ref name="vbt-II-10-11"/>. [[Податотека:Ivan Fichev.jpg|150px|мини|лево|Иван Фичев]][[Податотека:The Supreme Military Council in 1910 (Kingdom of Bulgaria).jpg|350px|мини|десно|Високиот воен совет на Бугарската армија во 1910 година. Седат во првиот ред од лево кон десно: ген. Волк Велчев, ген. Георги Агура, ген. Никола Иванов, ген. Данаил Николаев, ген.Васил Кутинчев, ген.Радко Димитриев, ген. Павел Христов; во вториот ред: ген.Иван Фичев, полк Георги Тодоров, ген. Вичо Диков, ген. Стилиjaн Ковачев, ген. Кирил Ботjов, полк Петар Марков, ген. Стефан Тошев, ген. Атанас Назламов; во третиот ред: полк Пантелеj Cenov, ген.Иван Сарафов, ген. Илија Димитриев, ген. Радован Сираков и полк. Симеон Jaнков]]. Конечниот план за бугарското офанзива во [[Одринска Тракија|Тракија]] предвидувал нанасеување на главниот удар со 1-та и 3-та армија во просторот меѓу [[Одрин]] и [[Лозенград]] со општо напредување кон [[Цариград]]. Бугарската команда сметала дека ќе постигне успех преку елементот на изненадување. Затоа армијата на Кутинчев е рапоредена напред, на еден премин на бугарско-турската граница, а војниците на Димитриев биле сместени зад позициите на Самостојната коњаничка дивизија на генералот Атанас Назламов. ''Втора армија'' имала задача да го опколи [[Едрене]] и со помош на Хасковскиот одред да удри кон Крџали. Општиот фрон кој требало да го покриваат трите бугарски армии бил со широчина ос 120 километри<ref name="EB1-188-189"/><ref>Криворов, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 12-13] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref>. За офанзивата во Западните Родопи и Пиринскиот крај бугарската команда подготвила една целосна дивизија и други делови. Родопскиот одред под команда на генерал Стилијан Ковачева, во јачина од 23.000 војници во сосотав на 2-а пешадиска дивизија, бил фокусиран врз турските сили во Тамрашкиот клин и долината на Места. Седмата рилска пешадиска дивизија во јачина од 37.000 војници под команда на генерал Георги Тодоров, кај [[Дупница]] и [[Ќустендил]] челкала наредба за офанзива по текот на долината на [[Струма]] во правец кон [[Солун]] <ref name="EB1-188-189"/><ref>Крапчански, стр. 181-182.</ref><ref>ЕБ, т. V, стр. 806.</ref>. Од [[22 септември (настани)|22 септември]], Бугарскиот генералштаб во соработка со Штабот на македонско-одринските доброволни чети започнал со префрлање на чети на османлиска територија, главно на просторот Македонија, со задача да извршуваат диверзански акции и прибирање на информации за местоположбата, бројот и составот на османлиските сили. Бројот на четите се искачил на 59. На територијата на Македонија веќе дејствувале неколку десетици чети на [[Обиди за возобновување и реосновање на ВМОРО|ВМРО]], а вкупниот број на четниците се искачил на 3.000 души<ref>Национално-освободителното движение на македонските и тракийските българи, том III, стр. 274-277.</ref>. Во октомври 1912 година бугарската борбен флота располага со наставниот команден брод „Надеж“ (тип „Авизо“ 717 т) и шест лесни торпедоносеци „Дрзки“, „Смели“, „Летечки“, „Шумни“, „Храбри“ и „Строги“ (97.5 т) - сите од француско производство<ref name="bvnamore">Балканская война на море, стр. 5-7.</ref><ref>Георги Купов, Торпилирането на крайцера „Хамидие“, стр. 6-7.</ref>. Главните бугарски пристаништа [[Варна]] и [[Бургас]] биле заштитени со подводни мини. При објавувањето на мобилизацијата на [[17 септември (настани)|17 септември]] 1912 година бугарската војска располага само со два воздушни балони („Софија 1“ и „Годар“) и еден авион („Блерио XI“)<ref>Миланов, стр. 23, 24.</ref>. Во текот на војната бројот на авионите во бугарската армија достигнува 29<ref name="bulav">Жирохов, М. [http://www.airwar.ru/history/av1ww/bulgar/bulgar.html ''Болгарская авиация в Первой Балканской войне''] (от „Уголок неба. Авиационная енциклопедия“, 24.05.2009)</ref>. Врховен командант на бугарската армија бил бугарскиот цар [[Фердинанд I|Фердинанд]], но реално со целата бугарска армија командувале помошник-командантот генерал [[Михаил Савов]] и на началникот на Генералштабот генерал [[Иван Фичев]], кои се наоѓаале во [[Стара Загора]]<ref name="sazdlalk279">Саздов, Лалков, стр. 279.</ref>. ==== Србија ==== [[Податотека:P Bojovic.jpg|150px|мини|лево|Петар Бојовиќ]] Пред самиот почеток на војната, во престолнината на [[Србија]] преовладувала општа воена атмосфера меѓу обичните граѓани и речиси сите ја посакувале војната. Србите биле заморени од неуспешните војни кои ги воделе во последните 50 години. Весникот ''Хрватско движење'' објавува: {{Цитат|'''Вчера се пренесе низ градот неповолна вест. „Мириса на мир!“ Говореа Белграѓаните, засолнувајќи го својот нос со марамче. Ако на Србинот му дадете да бира: мир или колера? - тој со своите две раце би ја зграбил колерата... Кога ќе започне војната? Сите прашуваат; тоа го знаат само ладниот ветер кои пири од македонската страна и министерските столови, кои долго во ноќта се осветлени од електричното светло, но никои од овие не сака да проговори...'''<ref>Hrvatski pokret, 9-31 oktobar 1912.</ref>}}. Српската држава мобилизира околу 366.000 луѓе со 544 топови, од кои околу 190.000 души биле во активната војска. Од овие сили биле формирани три армии и два самостојни одреда: * '''Прва српска армија''' - била сконцентрирана околу [[Врање]] (наијужниот регион на тогашна Србија, најблиску до Македонија). Таа е најсилната српска воена групација со приближно 90.000 борци. Тие формираале пет пешадиски дивизии (I Моравска, I Дунавска, I Дринска, II Дунавската и II Тимошка) и една коњаничка дивизија<ref name="vbt1-420">ВБТ, т. I, стр. 420-421, 500-501.</ref>. Главен командант бил српскиот престолонаследникот [[Александар I Караѓорѓевиќ|Александар Караѓорѓевиќ]], меѓутоа клучна улога имале генералите [[Петар Бојовиќ]] и [[Радомир Путник]]. * '''Втора сојузничка армија''' - составена од една српска (I Тимошка) и една бугарска (7-та Рилска) дивизија со вкупна јачина од 50.000 борци под команда на српскиот генерал [[Степа Степановиќ]]. Оваа армија била распоредена на територијата на Бугарија, во реонот помеѓу на [[Дупница]] и [[Ќустендил]]<ref name="vbt1-420"/>. * '''Трета српска армија''' - под команда на српскиот генерал [[Божидар Јанковиќ]] и во состав од три дивизии (I Шумадиска, I Моравска, II Дринска) и една бригада (со вкупно 60.000 војници). Оваа армија била распоредена во реонот помеѓу [[Куршумлија]] и [[Медвеѓе]]<ref name="vbt1-420"/>. * '''Ибарски одред''' - составен од I Шумадиска дивизија и други сили во вкупна јачина од 12.000 војници. Одредот бил распореден во околината на [[Кралево]] и требало да дејствува во правец кон [[Нови Пазар]] и [[Косовска Митровица]]<ref name="vbt1-420"/>. * '''Јаворски одред''' - состевен од една самостојна бригада со јачина од околу 8.000 војници. Одредот зазел уште позападни позиции, кон [[Пожега]]<ref name="vbt1-420"/>. [[Податотека:Radomir Putnik (Serbia; her people, history and aspirations, 1915).jpg|150px|мини|лево|Радомир Путник]] Српскиот врховнен командант [[Александар I Караѓорѓевиќ]], во консултации генералите [[Радомир Путник]] и [[Петар Бојовиќ]], при распоредувањето на српските сили тргнал од претпоставката дека Османлиите во почетокот ќе применат пасивна одбрана на своите албански и македонски територии, било оценето дека најдобрата одбранбена линија се протегала на потегот [[Врање]]-[[Куманово]]-[[Штип]], според српскиот план за дејствување кон оваа одбранбена линија требало да тргне ''Првата српска армија''. ''Втората сојузничка армија'' имала задача да ја обиколи оваа линија од запад преку [[Крива Паланка]] и [[Кочани]], a ''Трета српска армија'' требала да дејствува на североисток кон [[Приштина]] и [[Скопје]]. ''Ибарскиот одред'' требало да навлезе во [[Косово]], додека пак ''Јаворски одред'' требало да остане на својата позиција и да дејствува во случај ако [[Австроунгарија]] се вмеша во војната, подцна овој одред се вклучил во воените операции на територијата на [[Новопазарски санџак|Новопазарскиот санџак]].<ref name="vbt1-420"/><ref>Криворов, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 13-14] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref>. Српската воена авијација се состоела од само четири авиони кои своите воени дејствија ги започнале во последните денови на војната, при опсадата на [[Скадар]]<ref name="serbav">Жирохов, М. [http://www.airwar.ru/history/av1ww/serbia/serbia.html ''Сербская авиация в Первой Балканской войне''] (от „Уголок неба. Авиационная енциклопедия“, 24.05.2009)</ref>. Пред официјалното влегување на [[Србија]] во војната повторно биле активирани силите на распуштениот [[Српски комитет на четничка акција]] чии чети долги години воделе борби со [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] во т.н [[Борба за Македонија]]. Две недели пред преминувањето на границата од страна на српската регуларна армија, на територијата на Македонија биле активни повеќе српски четнички сили. Четничките сили го запоседнале [[Козјак (планина)|Козјак]] и со паралата ослободување и проторување на Османлиите, успеале да ги покренат речиси сите козјачки села во борбата против [[Османлиското Царство]]. Биле активирани повеќе познати војводи и четници, меѓу нив биле: [[Јован Грковиќ Гапон]], војводата [[Доксим Михаиловиќ]] од [[Галичник]], [[Спасе Павлов-Гарда]], [[Јован Довезенски]], [[Василие Трбиќ]], [[Јован Бабунски]], [[Јован Долгач]] и други. ==== Грција ==== [[Податотека:Constantineiofgreece.jpg|150px|мини|лево|Грчкиот престолонаследник Константин]] Грчката држава пред почетокот на војната имала на располагање 125.000 војници, а од овие копнени сили биле формирани две армии. * '''Тесалиска армија''' (околу 100.000 борци на чело со грчкиот престолонаследник [[Константин I (крал на Грција)|Константин]]). Оваа воена групација била распоредена околу градот [[Лариса]], со задача - освојување на [[Солун]] преку јужна Македонија. * '''Епирска армија''' (13.000 војници на чело со генералот Константинос Сапундзакис), со задача - офанзива во [[Епир]] и [[Албанија|јужна Албанија]]<ref>Erickson, стр. 216; Hall, стр. 59.</ref>. Двете воени групаци заедно имале околу 250 топа<ref name="въчков-93"/><ref name="IBTrud418">История на българите, том V: Военна история, стр. 418.</ref>. Во последната фаза од војната, бројот на грчките војници се искачил на 215.000 души<ref>Карнегиева анкета [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/prilozhenie_Ib.htm стр. 366]</ref>. ''Тесалиската армија'' имала четири авиони. Во 1911-1912 година, грчката држава повторно ги активирала своите андартските чети кои се бореле против [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] во т.н [[Борба за Македонија]]. Кон крајот на август 1912 година во [[Македонија]] влегле андартските вооружени чети на [[Михаил Анагностакос]], [[Панајотис Пападзанетеас]], Александрос Занас и многу други. Нивната активност била насочена во околината на [[Солун]] и [[Халкидик]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.scribd.com/doc/49281820/The-Macedonian-Struggle-1903-1912-by-Basil-K-Gounaris |title=The Macedonian Struggle1903-1912.Pavingthe Way fortheLiberation Basil K. Gounari |accessdate=2012-12-01 |archive-date=2016-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307110559/https://www.scribd.com/doc/49281820/The-Macedonian-Struggle-1903-1912-by-Basil-K-Gounaris |url-status=dead }}</ref>. Со формирањето на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] и почетокот на Првата балканска војна, андартските чети активно се вклучиле ја помагале офанзивата на сојузничките армии. Меѓутоа, [[Грција]] била особено важен фактор на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]], поради релативно моќната морнарица. [[Бугарско-грчка воена конвенција|Бугарско-грчката воена конвенција]] од [[22 септември (настани)|22 септември]] 1912 година предвидувала, грчката флота на чело со адмиралот [[Павлос Кунтуриотис]]) да го спречи прееминувањето на османлиските војници од [[Мала Азија]] на [[Балканот]] преку [[Егејското Море]]<ref>Фуракис, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 17-18] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref>. Грчката флота била поделена на две воени групации и една помошна, односно разузунувачка: [[Податотека:Averof Today2.jpg|350px|мини|десно|Грчкиот крстосувач - „Авероф“]] * '''Егејска флота''' : ''Воени бродови'' : 4 (Авероф, Спетсаи, Рибар, Хидра) : ''Уништувачи'' : 10 (Стрела, Безел, Ника, Наукратис, Војвода, Нова генерација, Аспис, Бура, Молња, Копје) : ''Разузунувачи'': 4 (Лав, Пантер, Орел и Сокол) : ''Торпедни чамци'': 5 (11, 12, 14, 15, 16) : ''Подморници'': 1 (Делфин) : ''Хидроавиони'': 1<ref name="grav">Жирохов, М. [http://www.airwar.ru/history/av1ww/greece/greece.html ''Греческая авиация в Первой Балканской войне''] (от „Уголок неба. Авиационная енциклопедия“, 24.05.2009)</ref> : ''Mинери'': 1 (Марс) * '''Јонска флота''' : ''Парни воени бродови со артилерија'' 2: (Актион, Амвракија) : ''Парни корвети'': 4 (Αλφειός, Αχελώος, Πηνειός, Ευρώτας) : ''Mали воени бродови'' (Топовници): 3 (Α, Β, Δ) * '''Крстосувачка ескадрила''' :''Запленети бродови'': :: ''Комерцијални бродови'': 5 (Хесперија, Микале, Македонија, Атина, Аркадија) ::''Помошни бродови'': 3 (Αιγιαλεία, Μονεμβασία, Ναυπλία) ==== Црна Гора ==== [[Податотека:Skadar predaja zastave.jpg|мини|Предавање на Отоманското знаме на црногорскиот крал Никола I, во Скадар, 1913 година]] Во почетокот на војната, [[Црна Гора]] имала 30.000 војници и 140 топови<ref name="EB1-188-189"/>. Малку подоцна кон нив се приклучиле и околу 4.500 доброволци од [[Босна]], [[Херцеговина]] и други области на [[Австроунгарија]], населени со словенско население. Главната цел на црногорската армија е освојување [[Скадар]], со што би се обезбедила доминацијата на Црна Гора во северна [[Албанија]]<ref>Hall, стр. 55, 57.</ref>. За таа цел се определени три девизии со јачина од 22.000 војници (од вкупно четири дивизии) кои требало да ја нападнат главната тврдина преку северниот и јужниот брег на [[Скадарско Езеро|Скадарското Езеро]]. Четвртата дивизија и една бригада требало да дејствуваат кон [[Новопазарски санџак|Новопазарскиот санџак]] кои територијално ги одвојувал Црна Гора и Србија. Главен командант бил црногорскиот крал [[Никола I Петровиќ]], меѓутоа вистинската команда се наоѓала во рацете на началникот на црногорскиот генералштаб-генерал Лазаровиќ<ref>ВБТ, т. I, стр. 422-423.</ref><ref name="krivor1415">Криворов, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 14-15] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref>. === Воружување === [[Податотека:1626 - Salzburg - Festung Hohensalzburg - Repetier.JPG|200px|мини|лево]] [[Податотека:Mannlicher schoennauer 1903-14.jpg|мини|десно|350п|Mанлихерка]] Главно пешадиско оружје во Првата балканска војна била австриската пушка „Манлихер“ во неколку варијанти (во бугарската армија - примероци од 1888 и 1895 година], во грчката - „Манлихер-Шонауер“) и германската „Маузер“ (во османлиската и српската армија) Масовно била користена и Мартинката („Хенри-Мартин“) од страна на османлиските сили, а бугарските и српските војници ја користеле и „Берданката“, како и други модели со калибар меѓу 6,5 и 7,62 мм. Коњаницата била вооружена со карабини „Манлихер“ и „Маузер“. Балканските и османлиските војски биле вооружени и со тешки митралези „Максим“ (232 парчиња во бугарската армија), „Хочкис“ (420 османлиската армија), „Норденфелд“ и други модели. Артилеријата на завојуваните страни била произведена од француската фирма „Шнајдер“ и германската „Круп“. Во годините пред војната, „Шнајдер“ ги снабдува Бугарија, Србија и Грција со модерни полски и планински топови, главно во калибар 75-мм. (Во периодот 1897-1907 година трошоците на Бугарија за Шнајдеровото оружје се трипати поголеми отколку за германското и австриското. Меѓутоа најголемиот дел од артилеријата на балканските сојузници се состола од застарени топови. Истото важи и за османлиската армија, но по 1908 година, таа успева да набави над 800 модерни топови од фирмата „Круп“ (75 и 105-мм). == Воени дејствија до првото примирје (октомври - ноември 1912)== {{Triple image|center|Bulgarian Czar Ferdinand at Adrianople.jpg|320|Ac.balkanwar.jpg|320|Serbian and Montenegrin officers in Đakovica, 1913.jpg|320|Царот Фердинанд кај Одрин|Загинати бугарски војници во Одринско|Српски и црногорски офицери во Ѓаковица}} {{quote|'''На петти октомври беше одржана сеопшта молитва. Фердинанд ја прочита прокламацијата за објавувањето на војната, а Методије Кусевич, митрополит на Стара Загора, одржа говор. Се сеќавам на тие моменти како некој сон. Додека излегувавме од црквата, бевме длабоко погодени, но и понесени од воодушевувањето дека ќе победиме. Упорната борба за време на препородот која секогаш била хрбара и успешна - последниот пример е обединувањето на Источна Румелија и Кнежсетсвото Бугарија во 1885. - кое му донесе на бугарскиот народ огромна самодоверба, можам да кажам дури и нова вера во националниот оптимизам. Од друга страна, Шејново, Шипка и Сливница покажаа дека Бугарите останале неослабени и ја покажаа храброста по која нивните предци со векови биле познати. Пред себеси имавме силен непријател, меѓутоа ја потценивме неговата сила. Чудно, после пет векови под турски јарем, сега, откако владеевме со Турците во Бугрија само триесет и четири години, ги потценивме. Во Бугарија беше омилена приказната дека Турција е држава на умирање. Во печатот, султанот секогаш беше прикажуван како болен со повез околу окото. Во војската многу Бугари на вежбите во стрелање од пушка, пукаа во мета која имаше облик на кукла со фес на главата за да се уверат себеси дека султанот е донапред одредена жртва... '''|''Симеон Радев''|Тоа, што го видов}} [[Податотека:Politika announces the beginning of the First Balkan War, 26 September 1912.png|мини|[[Политика (весник)|''Политика'']] од 26 септември 1912 година го објавува почетокот на Балканската војна.]] Војната започнала на 8 октомври 1912 година (25 септември по стар стил), кога Кралството Црна Гора прво меѓу членките на Балканскиот сојуз му објавило војна на Османлиското Царство. Истиот ден црногорските сили започнале воени дејства со напад на османлиските позиции кај [[Скадар]]. Црна Гора го направила овој чекор во согласност со претходните договори во рамките на Балканскиот сојуз. Останатите сојузници — Бугарија, Србија и Грција — не објавиле веднаш војна. На 13 октомври тие упатиле заеднички ултиматум до Високата порта, барајќи широки реформи и автономија за христијанското население во европскиот дел на Османлиското Царство. По одбивањето на ултиматумот, на 17 октомври Бугарија и Србија објавиле војна, а следниот ден (18 октомври) тоа го сторила и Грција. Географските одлики и воено стратешките одлуки на противниците довеле до формирање на неколку театри на воените дејствија во периметар меѓу [[Цариград]], [[Варна]], [[Скадар]] и [[Арта]] (на Јонско Море). Обидите на османлиската воена команда да се стекне со стратегиска иницијатива во првите денови на војната не успеала, поради иницијативата ја диктирале балканските сојузници. Бугарската армија својот главен удар го нанесува во [[Источна Тракија]]. Бугарските и османлиските сили имале помали судири во [[Родопи]]те и Западна Тракија. Грчката и бугарската војска започанле со свое настапување кон [[Солун]], односно од север, по течението на реката [[Струма]] и од југ преку долината на [[Бистрица]]. Овие операции се поддржани од грчката флота во [[Егејското Море]]. Главниот дел од српската армија навлегува во [[Македонија]], оној дел кој подоцна ќе биде познат како [[Вардарска Македонија]]. Заедно со Црногорците, српските сили ги освоиле [[Санџак]] и [[Косово]] и си пробиле пат низ северна [[Албанија]]. Во [[Епир]], грчките и османлиските сили се бореле за тврдината [[Јанина]]. === Настапување на бугарските сили во Источна Тракија === Во [[Источна Тракија]], од почетокот на октомври па сè до затишјето на воените дејствија во ноември, помеѓу бугарските и османлиските војници се воделе три големи борби. Во текот на Лозенградската операција, 9-10 октомври, Источната османлиска армија на чело со Абдула Паша од [[Одрин]] и [[Лозенград]] започанала да настапува во правец на север. Абдул Паша испратил проглас во кој истакнал: {{Цитат|'''Браќа по оружје и земјаци, одлучивме да го поразиме непријателот кој гази по светата замја на нашата татковина. Утрешниот и задутрешниот ден ќе бидат најсветите деннови на Бајрам за секој муслиманин. Конечниот пораз на непријателите кои толку години ја вознемируваат нашата земја и нашиот народ, и не ги оставаат во мир нашите браќа кои во Бугарија, мора да се смета за света должност на секој муслиманин. Затоа секој офицер и секој братски војник треба да се бори до крај за спас на нашата татковина во која секоја стапка е натопена со крв нашите предсти. Спасот на нашата татковина и на нашиот народ ќе зависат од храброста и одлучноста која што вие ќе ја прикажете во следните два дена. Мој храбри и непоколебливи пријатели! Верувам дека желбата за освета која ја чувствувате во своите срца ќе биде гаранција дека ќе ја исполните својата должност... Напред, драги мои деца! Запамтете дека ве чека среќа на земјата и рај после смрта. Со нас е Алах како и мухамедовиот дух и молитвите на калифата земски - нашиот драг султан.'''<ref>В. Георгиев – Ст. Трифонов</ref>}} [[Податотека:First Balkan war.png|350px|мини|десно|Основни правци на сојузничката офанзива]] Но Источната османлиска армија не успеала да стигне до турско - бугарската границата кога Првата бугарска армија го одбила нападот и го блокира Одринскиот гранизон. Десното османлиско крило паднало под притисокот на Третата бугарска армија која извршила маневар кај [[Странџа]] и се нашла зад позициите на Источната османлиска армија. Главните борби се воделе кај селата Муратчал и Кајпа, Гечкинли, Селиолу, Ескиполос, Петра и Ериклер. Турските војнци почанле да ги напуштаат воените редови, а на 11 октомври, без борба бугарските сили ги окупирале [[Лозенград]].<ref name="peichev_224">Пейчев, стр. 224.</ref><ref>Атанасов, стр. 128.</ref><ref name="markov1.2">Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_1_2.html 1.2. Преломната изненада Лозенград]</ref> По освојувањето на Лозенград, бугарските сили не го продолжиле своето дејствување против непријателот кој се повлекувал. Оваа постапка им овозможила на османлиските сили да се реорганизираат и зад реката Караагач, која го попречувала патот кон [[Цариград]], да довлечкаат засилување. Новоформираната Прва источна армија ја зазела областа околу [[Лулебургаз]], а Втората источна армија се разместила во околината на [[Бунархисар]]. [[Податотека:Bulgarian light artillery - Balkan War.jpg|350px|мини|десно|Бугарска лесна артилерија]] На 15 октомври, овие османлиски армии се судриле со Третата бугарска армија, која подоцна била поддржана од Првата бугарска армија. Борбата продолќила во следните шест дена со променлив успех од двете страни. Од двете страни имало повеќе од 40.000 загинати и ранети војници. Под команда на бугарскиот генерал Ратко Димитриев, бугарските сили постигнале решавачки успех со пробивот на центарот на османлиската одбрана.<ref name="sazdlalk279"/><ref name="markov1.3">Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_1_3.html 1.3. Битката между Бунархисар и Люлебургаз пречупва статуквото]</ref> И по овој успех, бугарските сили повторно не започнале со гонење на Османлиите. На 24 октомври, Првата и Третата бугарска армија ја обновиле офанзивата во правец на [[Цариград]]. Два дена порано, новата османлиска влада на чело со Ќамил Паша побарала од Франција и Русија молба за посредување на примирје со Бугарија, но [[Фердинанд I]] го игнорирал османлискиот предлог, како и руското предупредување да не се напаѓа престолнината на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]].<ref>Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_1_5a.html 1.5. Високата порта моли за милост]</ref> На 4 и 5 ноември, бугарските војски ја нападнале Чаталџанската утврдена позиција која се протегала од Црното и [[Мраморното Море]] на 40 километри западно од Цариград. Бугарската иницијатива пропаднала, а од бугарска страна загинале 12.000 војници.<ref name="mark21">Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_2_1.html 2.1. Бугарска иницијатива]</ref> Во меѓувреме, на 9 и 18 октомври, бугарските сили кај [[Одрин]] ги одбиле двата обида на Османлискиот гарнизон. До средината на ноември, Втората бугарска армија целосно ја блокирала тврдината. Опсадата на Одрин траела следните четири месеци.<ref>ЕБ, т. IV, стр. 695.</ref> Успешната офанзива на бугарските сили во Тракија ја принудила османлиската воена команда да ги задржи засилувањата, кои првенствено требало да се испратат против српските и грчките сили, за одбрана на Тракија и [[Цариград]].<ref>ВБТ, т. VI, стр. 1, 4.</ref> === Српското настапување во Македонија === [[Податотека:Entry of Crown Prince Aleksandar Karađorđević in Skopje in 1912.jpg|лево|мини|Престолонаследникот [[Александар I Караѓорѓевиќ|Александар Караѓорѓевиќ]] влегува во Скопје]] На 7 октомври, Првата српска армија започнала офанзива од [[Врање]] и навлегла во [[Македонија]]<ref>ВБТ, т. VI, стр. 68.</ref>. Пред навлегувањето во Македонија, српските војници имале перцепција дека на оваа територија живеело српско населени, меѓутоа сотојбата била поинаква. Карнегиевата анкета дошла до заклучок дека: {{Цитат|'''Српскиот војник, како и грчкиот, црврсто верувал дека во Македонија ќе пронајде сонародници, луѓе кои го говорат неговиот јазик и кои ќе го поздрават со ''да живее''. Меѓутоа наишол на луѓе кои говореле поинаков јазик, кои извикувал ''ура!'' Или погрешно разбирал или ништо не разбирал. Теоријата за постоењето на српска Македонија и грчка Македонија која ја научил во младоста била погрешна. Но неговото патриотско убедување дека Македонија треба да биде грчка или српска, останало недопрено. Несомнено, Македонија за него била онаква каква што била во времето на Душан Силниот или во времето на визатинските цареви. Бугарските агитатори и активисти кај населението ја всадувале идејата дека се Бугари. Меѓутоа агитаторите треба да се протераат од земјата и таа ќе биде она што отсекогаш била, српска или грчка. Кој биле тие агитатори кои го принудиле народот да го заборави српскиот и грчкиот јазик? Најпрво, тоа биле свешениците, потоа учителите, и најпосле, револуционерните елементи кои под стариот режим основале една организација (б.н ВМРО), потоа предводниците на бандите и нивните членови, селаните кои ги снабдувале со храна и пари - со една реченица целокупното машко население во зависност од тоа колку било образовано и информирано...'''<ref>Carnegie, str. 51., 52..</ref>}} Следниот ден, Тимошката дивизија (од Втората сојузна армија) се упатила од Ќустендил и ги освоила [[Крива Паланка]], [[Страцин]] и [[Кратово]], меѓутоа на 10 октомври западно од [[Кратово]],<ref>ВБТ, т. VI, стр. 137.</ref> напредувањето на Тимошката дивизија било запрено до страна на Петнаесеттата османлиска дивизија. Во исто време, главните сили на Вардарската османлиска армија и Првата српска армија се судриле во [[Кумановска битка|Битката кај Куманово]]. Следниот дена (11 октомври), Првата српска армија го разбила турскиот центар.<ref>ВБТ, VI, стр. 76-88, 90-91.</ref> По оваа битка во српски раце, заедно со [[Куманово]] се нашла и вантрешноста на Македонија, како и железничката линија што ги поврзвала [[Солун]] и [[Косово Поле]]. На 13 октомври српските, на чело со Александар Караѓорѓевиќ, влегле во [[Скопје]].<ref>Рябинин, [http://militera.lib.ru/h/ryabinin_aa/05.html стр. 207]</ref> По три дневни борби (21-23 октомври) во планините северно од [[Прилеп]] биле разбиени османлиските сили, оставени од Зеки паша, и го освоиле градот. Поразените османлиски војници се повлекувале кон [[Битола]]. Еден дел од нив останале изолирани во долината на [[Црн Дрим]]. Во [[Битола]], осмалиските сили се соочиле со притисок од две страни, српските сили од север и грчкото настапување од правец на [[Острово]] и [[Лерин]]. Во Битката кај селото Екши Су, недалеку од Лерин, на 23-24 октомври Петтата грчка дивизија била поразена и одбиена кон [[Кожани]] од страна на Шестиот османлиски корпус под команда на Џавит Паша. Во [[Битка кај Битола (Прва балканска војна)|Битката кај Битола]] на 4 и 5 ноември, Вардарската османлиска армија билла поразена. На 7 ноември српските сили влегле во [[Битола]]. Во почетокот на декември, откако изгубиле добар дел од своите сили, Зеки Паша се повлекол во [[Корча]] и [[Белград (Албанија)|Белград]] до јужна [[Албанија]].<ref>ВБТ, т. VI, стр. 163-166, 207-211.</ref><ref>Рябинин, [http://militera.lib.ru/h/ryabinin_aa/05.html стр. 216-218]</ref> По победата над Вардарската османлиска армија и повлекувањето на нејзините остатоците во јужна Албанија, српската команда оделила значителни сили за помош на своите сојузници во Тракија и Албанија. Уште во октомври 1912 година, пред Битката кај Битола, под ѕидовите на [[Одрин]] биле префрлени Тимошката и Дунавската дивизија под команда на генералот Степа Степановиќ.<ref>Hall, стр. 41.</ref> Други три српски дивизии ја зајакнале црногорската опсада на [[Скадар]] во почетокот на 1913 година.<ref name="vbtvi237">ВБТ, т. VI, стр. 235-237.</ref> === Превласт на грчката флота во Егесјкото Море === [[Податотека:AlmiranteCoundouritis--inheartofgermani00vaka.jpg|150px|мини|лево|Павлос Кунтуриотис]] [[Податотека:Battle Elli.jpg|300px|мини|десно|Битката кај Ели]] Од октомври па до средината на ноември, грчката воена флота контролирала голем број на егејски острови, вклучувајќи ги [[Тасос]], [[Самотракија]], [[Тенедос]], [[Хиос]], [[Лезбос]]. По воспоставувањето на основа на островот [[Лемнос]].<ref>Hall, стр. 64.</ref>, на 14 октомври грчкиот адмирал Павлос Кунтуриотис ги блокирал [[Дарданелите]] и ги прекинал османлиските поморски комуникации помеѓу [[Мала Азија]] и [[Македонија]].<ref name="furakis"/> На тој начин, грчката флота уште во првите денови на војната се стекнале со доминација во [[Егесјкото Море]] и не дозволувала пренесување на турските војници за [[Солун]]. Источната османлиска армија, која се борела против бугарските сили кај при Лулебургас и Чаталџа била ослабена, бидејќи била принудена да одвои дел од своите сили за заштита на [[Галиполе|Галиполскиот полуостров]], а засилувањата од [[Сирија]] и [[Палестина]] многу бавно, преку копнена рута, се движеле кон воените подрчја. По освојувањето на Солун, кон крајот на октомври сојузниците ги користеле егејски правци (во солунското пристаниште) за испраќање на свои војници во [[Источна Тракија]] (Седмата рилска дивизија)<ref>ВБТ, т. VII, стр. 62-63.</ref> и во [[Албанија]] (против [[Скадар]]).<ref name="vbtvi237"/> Грчкиот успех бил олеснет од фактот дека во првите недели на војната османлиската команда главнината од своја флота ја користела за заштита на војниците и воените набавки преку [[Црното Море]], а во почетокот на ноември и за одбивање на нападот на бугарската армија кај [[Чаталџа]] со помош на тешката бродска артилерија.<ref name="bwnamore1114">Балканская война на море, стр. 11-14.</ref> Зачувувајќи ја контролата над теснец, османлиската морнарица непречено пренесувала војски против бугарските сили, од [[Мала Азија]] во [[Источна Тракија]].<ref name="markov1.3"/> Дури на почетокот на декември, по примирјето на фронтот кај Чаталџа, османлиската флота направила обид за пробивање на блокадата на Дарданелите, но во Битката кај Ели (3 декември 1912 година), обидот пробаднал. Месец дена подоцна, бил вториот обид за деблокада, при што дошло до Битката кај Лемнос (5 јануари 1913 година).<ref name="furakis">Фуракис, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 19-20] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }} (27.2.2008)</ref> Само крстосувачот Хамидије успеал да ја пробие блокадата и до крајот на војната, постојано ја вознемирувал грчката трговска морнарица и воени транспортни бродови во [[Егејското Море|Егејското]], [[Средоземното Море|Средоземното]], [[Јонското Море|Јонското]] и [[Јадранското Море]].<ref>Венедиков, Й., стр. 952-954</ref> === Бугарски и грчки операции за освојување на Солун === [[Податотека:Grèce 1ere Guerre balkanique.png|350px|мини|Грчаката офанзива]] [[Податотека:King George I of Greece and Tsar Ferdinand of Bulgaria at Thessaloniki.jpg|мини|десно|350п|Бугарскиот цар Фердинанд и грчкиот крал Георги во Солун, декември 1912]] На 5 октомври грчката армија започнала офанзива од [[Тесалија]] кон [[Солун]]. Во Битката кај Еласона, следниот ден, грчките сили успеале да ја пробијат османлиската одбрана и напредувале до преминот Гликово. Во Битката кај Гликово (Сарандапоро), на 9-10 октомври, османлиските сили биле разбиени и Тесалиската грчка армија навлегла во долината на реката [[Бистрица]]. На 19 и 20 октомври, Тесалиската армија извојувала решавачка победа кај [[Ениџе Вардар]], со што и бил отворен патот кон [[Солун]]. Недела дена подоцна, 27 октомври, османлискиот командант Тахсин-паша го предал градот на принцот Константин<ref name="strdimitr334">Стр. Димитров, стр. 334-335.</ref><ref>Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_1_4.html 1.4. Напредување кон Солун]</ref>. По падот на Солун била испратена една грчка телеграма во која било истакнато: {{Цитат|'''Освојувањето на Солун се очекува во последните 24 часа, меѓутоа објавувањето дека грчката војска вчера вмарширала во градот доведе до силни изливи на емоции и радост. Најпрво Атина, а потоа и останатите делови на Грција, после големите случувања почувствуваа неопишливо олеснување кое избива од душата на целата (грчка б.н) нација. Никој не можеше да верува дека во војната против Турција грчката војска толку брзо победоносно ќе влезе во овој најголем македонски град. А оваа победа - чии губитоци после долгите и тешки борби сразмерни на нејзиното значење, посебно во овој период на годината кога непријателот, повлекувајќи се, ги уништи мостовите па војската се бореше со надојдената река - добива уште на значење поради иронијата со која европското мнение во почеткот ја прими објавата на грчко - турската војна и поради бројноста на непријателските војници против кој се бореше нашата војска. Грчките војници први го ослободија македонскиот град, како некогаш турските, но во суштина, секогаш грчки провинции, па нивното население, кое до вчера беше под турска доминација, сега конечно може слободно да диши. Робовите можат да ги кренат главите и да ја слават својата слобода. Грчката крв која е пролеана во оваа борба дојде како капка роса за да го оживее овеаното цеќе на македонската слобода. Поради тоа никој не е тажен. Родителите кои ги изгубиле синовите во светатат борба за својата земја ја благословуваа својата среќа, а ако некоја мајка пролеала солза, тоа било само затоа што разбрала дека смрта на нејзиниот сакан син ја донесе слободата на илјадници наши браќа. А ако помладите браќа искажуваа тага, тоа беше само затоа што самите немаа среќа да учествуваат во таа благородна победа. Остварувањето на идеалот на нацијата, барем за некој сонародници, создава општо чувство, на неограничена радост. Секое грчко чувство, секоја грчка душа, каде и да се наоѓа на планетата, сега се свртени кон полињата на Македонија. Со влегувањето во Солун, грчката војска додаде уште една славна страница во грчката историја и стекна ново почитување на својата сила.'''<ref>Емброс, Атина, 27 октомври 1912.</ref>}} Од север кон [[Солун]], настапувала Седмата бугарска дивизија која стигнала неколку часа по пристигнувањето на грчките сили. Офанзивата на Седмата бугарска дивизија започнала на 5 октомври со освојувањето на [[Царево село]] и [[Горна Џумаја]]. Десната колона на 11 октомври го освоила [[Кочани]], а централната и левата колона ја зазеле [[Кресненска Клисура|Кресненската Клисура]] на 14 октомври, при што бил поразен Струмскиот османлиски одред.<ref>ВБТ, т. VI, стр. 100-104, 106-111, 113-120.</ref> Следниот ден, офанзивата била запрена со наредба командантот на Втората сојузна армија, генералот Степановиќ. Три дена подоцна, на 18 октомври, заменик командантот на бугарската армија, генералот Савов ја поништил наредбата на српскиот генерал и издал наредба за настапување кон Солун. На 22-23 октомври, бугарските сили ја преминале [[Рупелска Клисура|Рупелската Клисура]], а на 27 октомври се наоѓале кај [[Ајватово]] на 12 километри од [[Солун]].<ref>ВБТ, т. VI, стр. 122, 126-127, 131-136, 182-184, 190-193.</ref> При овие операции, источното крило на Рилската дивизија била обезбедувана од Родопскиот одред кој го зазел преминот на 11 октомври, Неврокоп (18 октомври) и Сер (25 октомври). По падот на [[Солун]], Родопскиот одред учествувал во офанзива кон исток во правец на [[Скеча]] и Ќумурџина.<ref>ВБТ, т. VI, стр. 32-44, 50, 171-181.</ref> === Поразот на Османлиите во Родопите и Западна Тракија === [[Податотека:Nikola Genev - DA Karastoyanov.jpg|150px|мини|лево|Генералот Никола Генев]] [[Податотека:Monument-ossuary, Srednogorets 2021 01.jpg|мини|десно|Спомен-костурница на борците од Дваесетипрвиот средногорски полк, кои на 21 октомври 1912 година кои ја запреле османлиската контраофанзива кај Аламидере]] Во првите недели на војната, бугарските сили кои биле распоредени во средишниот и источниот дел на [[Родопи]]те, Хасковскиот одред и левото крило на Родопскиот одред (Првата бригада на Втората пешадиска дивизија и Деветтиот полк) имале задача да ги покриваат [[Чепеларе]] - [[Хасково]] - [[Пловдив]] во случај на евентуална контраофанзива на османлиските сили со што би се загрозила позадината на бугарските сили кои дејствувале во [[Источна Тракија]].<ref>Иванов, стр. 43-44{{Br}}ВБТ, т. VI, стр. 51.</ref> Затоа до почетокот на ноември, дејствувањето на бугарските сили во Родопите имале ограничен опсег и имале за цел заземање на погодни позиции за одбрана. На 8 октомври 1912 година, Хасковскиот одред однел победа над Крџалскиот корпус и влегол во [[Крџали]]. Османлиските сили под команда на Мехмед Паша Јавер се повлекле во Мастанли. Бугарските сили не ги гонеле непријателите, а по неколку дена поголемиот дел од Хасковскиот одред бил префрлен кај [[Одрин]], за да земе учество во опколувањето на тамошната тврдина. За одбрана на средното течение на [[Арта]] биле оставени малубројни сили, од Крџалискиот бугарски одред, кои успеале да го одбијат противнападот на Мехмед-паша Јавер во почетокот на ноември.<ref>Иванов, стр. 59-60.</ref><ref>Михов, стр. 41-42, 180-181.</ref><ref>Erickson, стр. 149-150.</ref> До 8 октомври, Родопскиот одред успеал да го освои Довлен со целата Тамрашка област. До 13 октомври, одредот ги контролирал Пашмакли и околните села, а неколку дена подоцна направил неуспешен обид за прекинување на железничката пруга кај селото [[Бук]], меѓу [[Драма]] и [[Скеча]]. Одредот се зацврстил на заземените позиции и на 19-21 октомври го одбил османлискиот противнапад кај [[Голем Палас]] и [[Смиљан (Бугарија)|Смиљан]].<ref>ВБТ, т. VI, стр. 22, 29-30, 51-61.</ref> Во почетокот на ноември, по освојувањето на [[Солун]] од страна на грчките сили и протерувањето на главните османлиски сили кон Цариград, главната бугарска команда издала наредба за чистење на Родопските планини од османлиските војници како и освојување на Западна Тракија. Крџалискиот одред на генералот [[Никола Генев]], зајакнат со Третат бригада при [[Македонско-одрински доброволни чети|Македонско-одринските доброволни чети]], 4 ноември презел офанзива и во наредните четири ги разбива османлиските сили кај Мастанли и Балкан Торес.<ref>Иванов, стр. 162 сл.</ref> На 8 ноември, одредот ја освоил [[Ќумурџина]] и по краток одмор ја продолжува офанзивата во правец на пристаништето [[Дедеагач]].<ref>ЕБ, т. I, стр. 185, 190.</ref> Прогонуван од војските на генерал Генев, Мехмед Паша Јавер со своите главни сили во јачина од 9.000 војници и 8 топа бил принуден да се повлече на југоситок во правец на османлиската база на Галипоскиот полустров. Меѓутоа кај Мерхамли, на десниот брег на [[Марица]], на 14 ноември османлискиот корпус бил пресретнат од одредот на полковник Александар Танев (една коњичка бригада и една бригада на [[Македонско-одрински доброволни чети|Македонско-одринските доброволни чети]] и по кратка борба, Мехмед Паша Јавер бил принуден да капитулира.<ref>Иванов, стр. 176-178.</ref> Како резултата на победите кај Балкан Тореси и Мерхамли, бугарските сили ги освоиле [[Родопи]]те и [[Западна Тракија]]. На тој начин била осигурана поздаината на армиите кај [[Чаталџа]] и [[Одрин]], а биле обезбедени и снабдувачките линии во пристаништето Дедеагач и железницата во Димотика и Чорлу.<ref>ЕБ, т. III, стр. 675.</ref> === Сојузнички операции во Албанија, Косово, Санџак и Епир === [[Податотека:Mitar Martinovich Min of Montenegro.jpg|150px|мини|лево|Митар Мартиновиќ]] [[Податотека:Hasan Riza Bey and his staff.jpg|250px|мини|десно|Хасан Риза Паша со својот штаб]] На 26 септември 1912 година, црногорските војски под команда на престолонаследникот кнезот Данило и генералот [[Митар Мартиновиќ]] настапуваат од двете страни на [[Скадарско Езеро|Скадарското Езеро]] и на почетокот на октомври пристигнале пред [[Скадар]], кој бил бранет од дваесет и четири илјади османлиски војници и бранета од 24 илјади турска војска и пет илјади албански доброволци чело со [[Хасан Риза Паша]] и [[Есад Паша Топтани]]. Првите два напад (на 11 и 15 октомври) биле некоординирани и со тешки загуби, бидејќи Црногорците немале доволно пешадија и артилерија. Со српска помош во почетокот на ноември тие ги прекинале врските на Есад Паша со централна Албанија, но не успеале целосно да го блокираат [[Скадар]] и да запрат снабдувањето на гаризонот.<ref>Hall, стр. 55-57.</ref> Битката за [[Косово]] започнала на 2 октомври со напад на албанските против српските сили кај границата. На 7 октомври, Третата српска армија под команда на генералот [[Божидар Јанковиќ]] го пробила својот пат кај [[Подуево]] во долината на реката [[Лаб]]. На 9 октомври, српските сили влегле во [[Приштина]]. Османлискиот приштински одред (со многу албански доброволци во него) го дал последен отпор во преминот кај [[Качаник]], но отстапува при веста за падот на [[Скопје]] на 13 октомври.<ref>ВБТ, т. VI, стр. 138-139.</ref> Во тоа време (во средината на октомври) Црногорската источна дивизија, под команда на генералот [[Јанко Вукотиќ]], во соработка со Јаворскиот српски одред, ги освојува западниот дел на Новопазарскиот санџак со градовите Пљевља и Бело Поле. Српската ибарска група на 10 октомври го освоила [[Нови Пазар]]. Малубројните османлиски сили се повлекле во западниот дел на [[Косово]], прогонувани од црногорските сили. На 20 октомври, црногорските сили го освоиле [[Пеќ]], а два дена подоцна заедно со Третат српска војска влегле во [[Ѓаково]].<ref>Hall, стр. 54, 58.</ref> Успесите во Македонија и Косово и блокирањето на Скадарскиот гарнизон им овозможиле на српските трупи да навлезат во северна и средна [[Албанија]]. По пат, тие наипле на отпор само од албанските герилци. На 4 ноември, десната колона на Третата српска армија стигнала до градот Лежа (Леш, Алесио) и се соединиле со црногорските сили во регионот. Левата колона стигнала до [[Тирана]], а на 15 ноември било освоено пристаништето [[Драч]].<ref>Hall, стр. 54.</ref> Иистиот ден (28 ноември по нов стил) албанскот национално собрание во [[Валона]] прогласило независност на Албанија и ги повикало големите сили на помош против странските војници кои навлегле во земјата.<ref>Stickney, стр. 19-20.</ref> Во [[Епир]] на 21 октомври, грчките сили по освојувањето на [[Превеза]] успеале да го контролираат Абракискиот Залив. Во средината на ноември тие пристиганле пред [[Јанина]]. По освојувањето на Солун, биле префрлени дополнителни три дивизии. Со нивна помош Јаниската тврдината била блокирана од три страни.<ref name="strdimitr334"/> ===Блокада на бугарскиот црноморски брег === [[Податотека:Karte der Stadt Warna 1897.jpg|200px|мини|лево|Варна]] Иако бугарскиот флота претставува помалку од половина процент од бугарската војска во 1912, воените морнари било активно вклучени во борбите по море и копно. Првата минско-артилериска позиција во историјата на Бугарија била изградена во [[Варненски Залив|Варненскиот Залив]]. Во заливот се наоѓала минската преграда од околу 240 француски ударни мини „Сотер и Харли“. Во [[Бургаски Залив|Бургаскиот Залив]] не биле поставени мини, но и двата залива биле прогласени за минирани, што ги принудило османлиските бродови да бидат претпазливи во своите дејствија пред двата бугарски пристанишни града.<ref>Георги Купов, Торпилирането на крайцера „Хамидие“, стр. 10.</ref> На 4 октомври 1912 година, османлиската ескадра го блокирала градот [[Варна]], а трговските бродови кои биле на пар кон ова пристаниште биле задржани. На 6-8 октомври, градот и воените објекти биле изложени на артилериски напад од кај морето. За да го спречи бомбардирањето, бугарската команда од [[Шумен]] довела тешка артилерија. На 8 октомври, била бомбардирана [[Каварна]], а на 18 октомври и [[Бургас]].<ref name="bwnamore1114"/> Истовремено, со овие операции османлиската флота сакала да ги прикрие испораките на оружје од [[Германија]] кои се одвивале преку романското пристаниште [[Констанца]].<ref>ЕБ, т. VII, стр. 247.</ref> Бугарските торпедоносни бродови добиле задача да го попречат пренесувањето на оружјето за [[Османлиското Царство]] преку романското пристаниште [[Констанца]]. Од страна на бугарската разузнавачка служба пристигнала информација за ново пренесување на оружје кое требало да се случи на 7 октомври од страна на египетските бродови „Акдениз“ и „Казалирмак“ под заштита на османлиска воена ескадра. Една група составена од четири бугарски торпедоносци „Летечки“, „Храбар“, „Строг“ и „Дрозок“ под команда на капетанот Димитар Добрев на 7 спроти 8 ноември започанле акција попречување на овој османлиски конвој. Бугарскиот бродови успеале да ја пронајдат само обезбедувачката османлиска ескадра предводена од крстосувачот Хамидије. Сите бугарски торпедоносци стрелаат кон Хамидије, меѓутоа успешен истрел извршил торпедоносец „Дрзок“. Хамидије бил тешко оштетен и се спасил едниствено поради интервенцијата на османлиските кораби.<ref>Георгиев, Трифонов, стр. 62-63.</ref><ref>Георги Купов, Торпилирането на крайцера „Хамидие“, стр. 55-77.</ref> По оваа битка, блокадата на бугарскиот црноморски брег била укината. До 18 ноември, османлсиката флота се насочила кон [[Дарданели]]те<ref>Балканская война на море, стр. 15-16.</ref> и по безуспешните обиди за пробивање на грчката блокада, се фокусирала во поддршка на копнените операции на османлиската армија во [[Источна Тракија]]. === Улога на воздухопловните сили === [[Податотека:Bulgarian balloon at Odrin 1912.jpg|150px|мини|лево|Бугарски набљудувачки балон над Одрин]] [[Податотека:Bleriot XI - Simeon Petrov.jpg|300px|мини|десно|Командантот на Првото бугарско воздухопловно одделение поручникот Симеон Петров во францускиот авион [[Блерио XI]]]] Во Првата балканска војна борбената авијација сè уште била во својот зародиж. Авионите првенствено биле користени за разузнавање на поголем простор (до 60 километри). Бомбардирањата на непријателските позиции се извршувале со рачно изработени бомби и гранати, самото бомбарадирање имало за цел да влијае врз моралот на непријателот отколку нанаесување на голама физичка штета.<ref name="turav"/><ref name="bulav"/><ref name="serbav"/><ref name="grav"/> Воздушни борби нема, бидејќи авионите не се опремени со оружје.<ref>Жирохов, М. [http://www.airwar.ru/history/locwar/europe/1912/1912.html ''Авиация в Балканской войне 1912-13 гг.'']</ref> Први во акција атспаиле грчките воздушни сили во [[Тесалија]]. На 6 октомври 1912 година грчки авион ги бомбардирал османлиските позиции. По заземањето на [[Солун]], грчкте воздушни сили биле пренесени во Превеза, од каде требало да им помогнат на грчките војнци кои дејствувале против тврдината [[Јанина]].<ref name="grav"/> Бугарските воздушни сили биле сместени на еден километар југоисточно од [[Свиленград]]. Во периодот помеѓу 16 октомври-17 ноември, бугарските авиони извршиле 15 полетувања, нивните задачи се состоеле од борбени задачи кои најчесто вклучувсле разузунување на [[Одрин|одринскиот реон]], како и реоните на Караагач, Јуруш, Ескикадин, Доганџа, Емекчикој, и потегот меѓу Марица и Тунџели.<ref>Миланов, стр. 36.</ref> Првото бугарско воздушно бомбардирање врз османлиските позиции кај Одрин било извршено на 17 ноември.<ref name="bulav"/> == Чаталџанско примирје == {{Triple image|center|Istanbul location Arnavutköy.svg|320|Destroyed mosque after fighting in Chataldja.jpg|320|Chataldja armistice.jpg|350|Чаталџа|Уништена џамија по борбите во Чаталџа|Претставниците на завојуваните страни при склучувањето на примирјето}} {{quote|'''Од сите страни во ист момент слушнав дека нашите војници дав дена не добиле леб. Веднаш спроведов истрага. Од мене ја криеле вистината дека Хадемкој Рамнодушниот ги испланирал залихите на тој начин за да ни наштети. А нашите јадни војници сè до последниот момент не се жалеле. Какви храбри луѓе. Луѓе од исклучителен ков. Кога ќе се потпише мир, ќе се одигра голем воен фудбалски натпревар помеѓу нас, помеѓу абдулахистите (Абдулах Паша, командант на Источната османлиска армија б.н) и назимистите (Назим Паша, османлиски министер за војна б.н). Каква шанса, каква среќа да не припаѓаш на ниедна страна! Ова приказна за ускратувањето на леб за војниците сè почесто се потврдува. Од сите страни, од сите корпуси, сите го напаѓаат Хадемкој Рамнодушниот. Ова е лудило. Командантот побудалел, воените заповедници полуделе, сите сме полуделе. Некои луѓе три дена не пробале леб. Железницата е близу, главниот град е веднаш зад нас... Дали некогаш во животот сте се наоѓале меѓу 21 000 луѓе кои четири дена не јаделе леб? Е, јас сега сум во таква состојба...'''|''Изет Фуад Паша''|15-16 декември 1912<ref>Изет-Фуад Паша, стр. 255.</ref>}} По неуспешниот напад при [[Чаталџа]], Бугарија го прифатила османлиското барање за примирје кон крајот на октомври. [[Софија]] го искористила предлогот на големите сили за посредување, упатено непосредно пред борбата и воспоставила контакт со османлиската влада преку [[Руска Империја|рускиот]] амбасадор во [[Цариград]]. По еднонеделни преговори, на 20 ноември кај Чаталџа бил склучен договор за запирање на воените дејствија меѓу Бугарија, Србија и Црна Гора, од една страна, и Османлиското Царство од друга. Според условите на примирјето армиите на завојуваните страни ги задржале своите позиции. Примирјето не било подпишано од [[Грција]], која ги опседнувала османлиските сили кај Јанина и барала овој град да им биде предаден. Сепак грчките претставници учествувале во мирната конференција, која била отворена на 3 декември во [[Лондон]] и се одвивала напоредно со конференција на амбасадорите на големите сили.<ref name="stat452">Стателова, стр. 452-455.</ref> Во текот на преговорите, османлиската влада понудила [[Македонија]] и [[Албанија]] да добијат автономија,<ref>Стр. Димитров, стр. 335-337.</ref> но планот бил отфрлен од сојузниците кои ги сакале сите територии западно од линијата Мидија - Енос. Под притисок на големите сили владата на Ќамил Паша се согласила на отстапки, но пред да го стори тоа, владата паднала. Новата влада, која дошла на власт по Младотурскиот преврат во [[Цариград]] на 10 јануари, подготвувала контраофанзива во [[Источна Тракија]] и не испратила одговор на сојузничките услови. Неколку дена подоцна, на 16 јануари, преговорите во [[Лондон]] биле прекинати.<ref>Стателова, стр. 458-460.</ref> == Воени дејствија (декември 1912 - март 1913 г.) == {{Triple image|center|Bizani Infantry charge.jpg|300|Ottoman soldiers displaying the captured standard of the Montenegrin force during the Siege of Scutari.jpg|370|Skadar predaja zastave.jpg|310|Грчки војници во напад|Османлиски и албански борци со заробено црногорско знаме во Скадар|Црногорскиот крал Никола во Скадар}} {{quote|'''Кажуваат дека некои војници кај штабот викале: Бегајте! Што ќе барате тука? Готово е. Секој на своја страна! Така некои војници побегнаа од фронтот. Настана непотребна паника. Војниците, кои ги ширеа тие гласини, беа Бугари. Јас мислам дека тоа е вистина. Имаше Грци и Бугари во нашата војска. Беа наши државјани. Меѓутоа тие беа турски предавници. Многу од нив со години се бореа против нас. Ова ни е лекција. Нашата власт мора илјадници пати го доживеала тоа така што не би смееле да примаме во војската никој освен муслиманите. Меѓутоа тие (унионистите б.н) кажуваат: Таков е уставот. Тоа не може така. И тие се наши граѓани. Тие се со нас и во добро и во лошо. И тоа беше вистина, меѓутоа состојбата беше ваква. Секогаш Турчинот беше тој што го плаќаше крвавиот данок. Секогаш тој плаќаше со својот живот. Турската нација изумираше... Некој кажуваат дека паниката ја предизикале унионистите, кој наводно викале Бегајте! Нашата војска во Румелија ја победија Србите. Војската се повлече длабоко во Албанија. Кажуваат дека албанските баталјони побегнале од фронтот. Србите ги навлекле Албанците да го направат тоа. Тоа беше вистина. Грците ја изведоа опсадата на Јанина. Таму Вехир Паша и неговиот брат Есад Паша даваа жесток отпор. Нивниот главен командант, Али Фуад, покажа големо јунаштво и беше ранет. И албанските војници дезертираа од Јанина. Турските војници беа гладни и болни. Храбрите војници долго ја бранеа Јанина, меѓутоа на крајот и таа падна. Хасан Риза Паша покажа големо јунаштво во Скадар. Благодарение на него, опсадата на овој град траеше мошне долго. Хасан Риза беше извонреден војник. На крајот албанскиот Есад Паша, кој уште одамна го принуди Абдул Хамид на абдикација, нареди Хасан Риза да се погуби. Неговата смрт беше голема загуба за Турците. Есад беше прав никаквец. Подоцна, по стекнувањето на независноста, Албанците го убија, меѓутоа што со тоа добија? Скадар падна. Командантот на Солун, албанецот Ташин Паша безусловно го предаде Солун без борба. КАжуваат дека за тоа зел пари од Грците. Синџирот на случувањата покажува дека сите несреќи ги предизвикале Албанците. Одличен начин за да се покаже што значи поставувањето на надворешен елемент на важни места. Овој кабинет навистина беше глуп.'''|''Риза Нур''| ''Сеќавања''<ref>Риза Нур, Сеќавања</ref>}} === Во Епир и Албанија === [[Податотека:Scutari - 37-42.jpg|200px|мини|лево|Скадарската област]] [[Податотека:Turkish forces in Shkodër.jpg|350px|мини|десно|Османлиски сили во Скадар]] По одбивањето на Грција да се приклучи кон Чаталџанското примирје, нејзините војници го продолжиле настапувањето во Епир, но долго време немале успех. Првите два напад над Јанинската тврдина (во почетокот на декември 1912 и на 7-9 јануари 1913 година) биле одбиени од османлискиот гаризон. Третиот напад кој се случил на 21 февруари 1913 година завршил со одлучна грчка победа. Поголемиот дел од османлискиот гаризонот на чело со Есад Паша се предал. По падот на Јанина, Грчките сили го освоиле целиот [[Епир]].<ref>Erickson, стр. 293-304.</ref> Примирјето од 20 ноември 1912 година не било почитувано ниту во северна [[Албанија]]. По преземањето на градот [[Елбасан]], во почетокот на декември, српските сили ја запреле својата офанзива во правец на југ од реката [[Шкумба]] со намера да се освојат териториите на север од неа. Областа јужно од реката останале под контрола на остатоците од Вардарската османлиска армија (корпусот на Џавид-паша), кој се повлекол во јужна Албанија по поразот кај [[Битола]]. Во окупираните албански територии се развило силно герилско движење против српските сили. Во март, српските војски ја минале реката Шкумба, за да ги разбијат албанските чети. Иако Џавид Паша бил засилен со неколку илјади борци од Јанискиот гарнизон, бил поразен и се повлекол кон градот [[Белград (Албанија)|Белград (Берат)]] на 30 март.<ref>Hall, стр. 85.</ref> Црногорските сили кои го опседнувале [[Скадар]], биле засилени од српски војници, но двата обиди за освојување на тврдината (на 25-27 јануари и на 18-19 февруари 1913 година) пропаднале.<ref>ВБТ, т. VI, стр. 234-237.</ref> Веднаш по примирјето од 1 април, [[Србија]] ги повлекла своите војници од [[Албанија]] под притисок на [[Австроунгарија]], која се плашела дека српскиот излез на [[Јадранското Море]] ќе загрози нејзините поморските комуникации. Црногорските војници ја продолжиле опсадата на [[Скадар]] и на 10 април влегле во тврдината, која била напуштена од османлиско-албанскиот гарнизон, меѓутоа под притисок на големите сили, црногорските војници биле принудени да го напуштат [[Скадар]].<ref>Hall, стр. 73.</ref><ref>Boekh, стр. 46-47.</ref><ref>ВБТ, т. VI, стр. 238-239.</ref> === Во Источна Тракија === [[Податотека:Ahmed Izzet Pasha 1913.jpg|150px|мини|лево|Ахмед Изет Паша]] [[Податотека:Bulgarian heavy artillery - Balkan War.jpg|350px|мини|десно|Тешка бугарска артилерија]] Со прекинот на лондонските преговори за мир, Младотурската влада сметала дека ќе дојде до делумен пресврт во војната, со што [[Османлиското Царство]] ќе ја задржи контролат над [[Источна Тракија]]. За време на примирјето, Младотурската влада поќнала да собира значителни сили кај своитре утврдени позции кај [[Чаталџа]] и [[Булаир]] (на преминот на Галиполскиот полуостров). Планот на новиот османлиски командант, [[Ахмед Изет Паша]], за одблокирање на [[Одрин]] предвидувал троен напад. Главниот удар треба да биде нанесен во Булаир од Галиполската армија. Ударот требало да биде помогнат со десант на брегот на Мраморното Море во тилот на бугарските сили. Чаталџанската османлска армија требало да го изврши вториот помошен удар.<ref>ВБТ, т. VII, стр. 166-168.</ref> Во очекување на османлиската контраофанзива, бугарската команда ги зајакнала позициите на Првата и Треатат бугарска армија при [[Чаталџа]] и по брегот на [[Црното Море|Црното]] и [[Мраморното Море]]. Кај [[Одрин]], Втората бугарска армија била засилена со две дивизии и опсадна артилерија од Србија. За заштита на тилот на трите армии, во средината на декември 1912 година била создадена Четврта бугарска армија на чело со генерал [[Стилијан Ковачев]]а. Во нејзиниот состав влегувале и две пешадиски дивизии, кои во првата фаза на војната делуваат во Источна Македонија и Родопите, Седмата рилска и Втората тракиска дивизија, делови од [[Македонско-одрински доброволни чети|Македонско-одринските доброволни чети]], Коњаничка дивизија и една Зборна коњичка бригада.<ref name="Erickson, стр. 273-274">Erickson, стр. 273-274.</ref> [[Податотека:Prima guerra balcanica.bg.png|мини|Територии под контрола на балканските сили кон крајот на април 1913 година]] На 26 јануари 1913 година, османлиските војски започнале офанзива од Галиполе. Истовремено, кај Шаркој со осум илјади војници бил извршен десант. Во решавачката битка кај Булаир, Галиполската османлиска армија била поразена од Седматата рилска дивизија. Два дена подоцна Десетиот османлиски корпус под команда Хуршид паша се повлекува од плацдармата, заземена кај Шаркој. Бугарската крајбрежна стража одбила уште неколку помали десанти во Источна Тракија. Османлиската офанзива кај Чаталџа започнува три дена пред офанзивата во Булаир, на 23 јануари.<ref>Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_3_1.html 3.1. Сражението „кланица“ при Булаир и Шаркьой]</ref> По борбите со променлив успех, во почетокот на февруари, бугарските војници се повлекле на 10-20 км западно од Чаталџа.<ref name="Erickson, стр. 273-274"/> На 11-13 март 1913 година бугарско-српските сили ја освоиле Одринскта тврдина. Османлискиот командант Шукри Паша се предал со шеесет илјади својата армија. Истовремено со напад на Одрин, Првата и Третата бугарска армија настапуваат против Чаталџа и ги протерале османлиските сили пд територијата која ја зазеле во јануари. На 31 март, завојуваните страни склучиле примирје кое стапило во сила следниот ден.<ref>Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_3_4.html 3.4. Бойните действия временно се прекратяват]</ref> == Македонците во балканската војна == {{Triple image|center|Todor Alexandrov Hristo Matov, Georgi Monchev, Vlade Slankov, Nikola Ivanov IMARO.JPG|370|Makedonski Glas.jpg|150|Yane Sandanski cheta imaro.JPG|430|Тодор Александров, Христо Матов, Георги Мончев, Владимир Сланков и Никола Иванов во Димотика во Балканската војна.|Првата страница од првиот број на списанието „Македонски Глас“.|Јане Сандански со својата чета}} {{quote|'''... Во името на законот на природата, во името на историјата, во име на здравиот разум, ве преколнуваме, браќа, да го прифатите следното известување: Македонија е населена со хомоген словенски народ кои има своја историја, свој начин на живот, кои во минатото имал своја држава, свои идеи, и според кои тој има право сам да одлучува. Македонија треба да биде независна држава внатре во своите етнички, географски и културно-историски граници, со влада одговорна пред народно собрание. Македонската држава треба да биде посебна и рамноправна единица внатре во Балканскиот сојуз со заедничка царинска граница. Во црковните прашања во Македонија е неопходно повторно да се воспостави старата автокефална Охридска црква која потоа би воспоставила канонски односи со другите православни цркви... Браќа сојузници - ослободители! Се надеваме дека нашите зборови ќе најдат пат до вашето срце и душа, и дека ќе го следите примерот на великодушната Русија и во интерес на сопствената историја, неодложно ќе го подржите создавањето на македонската држава со што ќе биде сочуваан мирот и складот помеѓу себе. Ова решение потекнува од големата словенско-хеленска идеја за Балкански сојуз, а во интрес е и на светската култура и правда.'''|''Димитрија Чуповски''|''Mеморандум на група македонски интелектуалци''<ref>Одбрани текстови за историјата на македонскиот народ, стр. 810-812.</ref>}} [[Податотека:Dimitrija Cupovski- portret.jpg|200px|мини|лево|Димитрија Чуповски]] [[Податотека:Karta Makedonija 1913.jpg|thumb|right|350px|Картата на Македонија изработена од Чуповски во 1913 година]] Пред самиот почеток на Балканските војни, [[Димитрија Чуповски]] со останатите членови на [[Македонско научно-литературно другарство во Санкт Петербург|Македонскотo научно-литературно другарство во Санкт Петербург]] настапувале на јавни собири во рускиот печат и јавен живот. По почетокот на војните, Димитрија пристигнува во [[Велес]] и со [[Петар Попарсов]] организираат ''Општомакедонска конференција'' во [[декември]] [[1912]] година. Целта на конференцијата била да се донесат заклучоци, а воедно и да се испрати сигнал, за зачувување на целоста на Македонија и обезбедување на слободата и државноста на истата. На самата конференција и од нејзиниот исход, Чуповски добива полна поддршка и полномошност за застапување на тие интереси преку [[Македонска колонија во Петроград|Македонската колонија во Петроград]] и да ги презентира истите тие интереси пред Русија и [[Европа]], воопшто. Во тој момент Чуповски ја објавува и првата карта за Македонија во боја и на македонски јазик - „Карта Македониіа“. Покрај картата, Чуповски ги објавува и „Македонски народници“ во март [[1913]] година и „Меморандум на Македонците“<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.mn.mk/aktuelno/2964-Memorandum-za-nezavisnost-na-Makedonija-od-1-mart-1913-godina |title=Меморандум за независност на Македонија од 1 март 1913 година |accessdate=2012-12-17 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305022011/http://www.mn.mk/aktuelno/2964-Memorandum-za-nezavisnost-na-Makedonija-od-1-mart-1913-godina |url-status=dead }}</ref> на [[1 март]] [[1913]] година. Сите три, Чуповски ги испраќа до [[Лондонска конференција|Лондонската конференција]] и до рускиот печат за подобро запознавање со [[Македонско прашање|македонското прашање]] и желбата на Македонците за своја слободна татковина. На [[7 јуни]] бил потпишан и „Меморандумот на Македонците“ кој пак бил испратен до владите на балканските држави, додека пак на [[9 јуни]] [[1913]] година Чуповски и МНЛД го издаваат својот прв број на македонското списание на [[руски јазик]] „[[Македонски глас (Петроград)|Македонски Глас]]“. Ова списание со 11 броја кое излегувало од [[20 ноември]] [[1914]] година е важен историски архив за борбата на Македонците за зачувување на територијалната целост на Македонија и за извојувањето на македонската национална слобода. Непосредно пред објавувањето на Првата балканската војна по дознавањето за [[Српско-бугарска спогодба|Српско-бугарската спогодба]], македонското национално јадро од [[Битола]], односно [[Македонски сепаратистички кружок|македонскиот сепаратистички кружок]], на 15 август 1912 година испратил Програмско писмо до Другарството и до високи раководни органи во [[Русија]], во кое се наведува дека Балканскиот сојуз е создаден заради поделба на [[Македонија]] од страна на [[Србија]], [[Бугарија]] и [[Грција]], а не за нејзино ослободување. Тие не ја признаваат [[Македонци|македонската националност]], па сакаат да ја србизираат, бугаризираат и грцизираат. На Македонија, на потомците на [[Кирил и Методиј]] може да ѝ помогне само [[Русија]], и тоа на следниов начин: # енергично застапување на братска Русија во полза на Македонците; # уништување на бугарската, на српската и на грчката пропаганда во Македонија; # обновување на црковната независност; # слободен развиток на националната свест, т.е. на свеста дека Словеномакедонците се еден и неделив народ; # отворање училишта на македонски јазик; # македонската интелигенција треба еднаш засекогаш да ја прекине срамната продажба на својата совест и чест на бугарските, на српските и на грчките пазари; и # широка внатрешна самоуправа на Македонија. Во писмото на крајот се наведува: {{Цитат|'''дека во Македонија мириса на смрт. Дека единствениот спас за нашето дело, за нашата независност, а со тоа и за спасот на Европа од војна е вмешувањето на Русија, но не во вид на поддршка на словенскиот сојуз против Турција, туку како морална поддршка на Македонија и брз, решителен притисок врз Турција за неодложно спроведување реформи во Македонија. Ако Русија му даде поддршка на Балканскиот сојуз, тогаш ќе избувне балканска воја, а Србија, Бугарија и Грција ќе ја поделат Македонија.'''}} [[Податотека:BASA 1933K-3-68-2 Todor Alexandrov.jpg|200px|мини|лево|Тодор Александров]] [[Податотека:Тодор Александрово војничка униформа.jpg|мини|десно|350п|[[Александар Протугеров]] и [[Тодор Александров]]]] Во предвечерието на војната, македонското револуционерно движење и [[Македонската емиграција во Бугарија|македонската емиграција]] се наоѓале во криза и внатрешни поделби. Непосредното организирање на македонската емиграција и нејзиното активирање во подготовките за војна на Бугарија против Турција, започнало во септември 1912 година. На чело на овие сили бил [[Александар Протогеров]] и Централниот комитет на [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] - [[Тодор Александров]] и други нивни соработници. Истовремено со објавувањето и текот на општата мобилизација во Бугарија во втората половина на септември 1912 година, раководителите на ЦК т.е. десните претставници на ВМРО: Тодор Александров, [[Александар Протогеров]], [[Тодор Лазаров]], потоа, полковник Николов, Петар Д'рвингов, Христо Матов и други, биле повикани кај началникот на Штабот на бугарската армија, генералот [[Иван Фичев]], од кого добиле заповед веднаш да пристапат кон организирање на доброволечки - македонски оружени чети. Организацијата му била доверена на [[Александар Протогеров]] и полковникот [[Петар Дрвингов|Петар Д'рвингов]]. Тие, уште пред почетокот на војната, требало да навлезат во Османската држава, односно Македонија, со цел да развијат известувачка служба и во содејство со месното население да ја попречуваат мобилизацијата и концентрацијата на османските војски<ref>Виолета Аковска и Никола Жежов „ПРЕДАВСТВАТА И АТЕНТАТИТЕ ВО МАКЕДОНСКАТА ИСТОРИЈА“, Скопје, 2004.</ref> [[Податотека:Macedono-Odrin Volunteer Corps.jpg|thumb|десно|350px|Воjници од Македонско-одринското ополчение]] Штабот на [[Македонско-одринско ополчение|Македоно-одринските доброволечки чети]] во состав: Протогеров, Д'рвингов, Николов, Атанасов и Величков, ја започнал работата околу прифаќањето и организирањето, обуката и испраќањето на доброволечките чети преку граница, во Македонија. Пријавувањето на македонските емигранти било масовно. Во текот на октомври, до почетокот на воените дејствија против Османската држава, до Штабот или лично до Протогеров, или до другите членови на Штабот, пристигнувале бројни телеграми во кои илјадници Македонци се јавувале како доброволци во четите или доброволечките одреди за да учествуваат во војната против Османската држава. Четите подготвени од Штабот, упатени во Македонија преку одредените пунктови, ја минале границата меѓу 8 и 11 октомври 1912 година и се нашле во заднината на османските војски и власти, по точно означени реони низ Македонија. Овие чети пристигнати од Бугарија, на теренот наишле на други, од порано постоечки чети кои биле под раководството на Централниот комитет на ВМРО, на чело со Тодор Александров, [[Христо Чернопеев]], [[Петар Чаулев]] и други војводи. Некои од овие чети дејствувале и самостојно, а имало и такви што биле под раководството на серските револуционери на чело со [[Јане Сандански]]. Во почетокот на Првата балканска војна во [[Македонија]] биле формирани два српски четнички одреди, кои биле под српската Врховна команда: [[Козјачки одред|Козјачкиот]], кој дејствувал во реонот на [[Скопска Црна Гора]], па сè до [[Крива Паланка]] со 11 чети, [[Прекувардарски одред|Прекувардарскиот]], кој се состоел од 16 чети; [[Податотека:Milan Gyurlukov.JPG|200px|мини|лево|Милан Ѓурлуков]] [[Податотека:Vojin Popović-Vuk in the First Balkan War.jpg|350px|мини|десно|[[Воин Поповиќ-Вук]] со својата чета]] Во летото [[1912]] година, во [[Македонија]] бил формиран Горски штаб на српските чети. Овој штаб извршил реорганизација на српските чети. За командант на Горскиот штаб во Македонија е поставен капетанот [[Воин Поповиќ-Вук]], членови на штабот биле поручник [[Светозар Ранковиќ]], поручник [[Никола Брзаковиќ]], поручник [[Миливое Чолак Антиќ]] и потпоручник [[Милан Ковиниќ]]. Во Горскиот штаб влегле и поранешните членови на српската четничка организација [[Српски комитет на четничка акција]]. Во почетокот на [[Балкански војни|Балканските војни]] овој штаб бил засилен со седум подофицери од српската армија и со 15 нови војводи. Со Горскиот штаб непосредно раководела Врховната команда, а бил стациониран на територијата на која дејствувала Првата армија и бил потчинет на штабот на Првата армија. Во штабовите на Втората и на Третата армија имало оддели за комитски работи. Со оглед на тоа дека Горскиот штаб бил стациониран на [[Козјак]] и се движел на релацијата [[Скопска Црна Гора]] - [[Крива Паланка]], единиците (11 чети) што му припаѓале го нарекувале Козјачки одре. По [[Кумановска битка|Кумановската битка]], станал Кумановски одред, а најпознат е како четнички одред на [[Воин Поповиќ-Вук]]. Штабот на одредот го сочинувале [[Срби]], односно српски офицери, а четниците и локалните војводи главно биле [[Македонци]]. Покрај Козјачкиот горски штаб кој станал главен за цела Македонија, биле создадени горски штабови за [[Порече]] и за [[Азот]]. Командант на Поречкиот штаб бил потпоручникот [[Милан Ковиниќ]], а во Азот, [[Милан Ѓокиќ]]. Со оглед на тоа дека Поречкиот и Азотскиот штаб формирале чети и во околиите на [[Кичево]] и на [[Дебар]], таа формација (16 чети) е наречена Прекувардарски одред. Составот на четите бил од 10 до 15 луѓе. Вкупната бројна состојба на четниците според формацискиот состав на двата одреда изнесувала околу 400 луѓе<ref>Македонска енциклопедија, МАНУ, Скопие, 2009 г., стр. 382-383.</ref>. Операциите на српските и грчките војски во Македонија бил олеснети од активностите на [[Обиди за возобновување и реосновање на ВМОРО|ВМРО]] во тилот на османлиските сили. Заедно со милициите на локалното македонско население, силите на силите на Внатрешната револуционерна организација достигнале околу 15.000 луѓе. Некои од четите, предводени од [[Ефрем Чучков]], [[Петар Чаулев]], [[Методи Стојчев]], [[Васил Чекаларов]], [[Христо Силјанов]], [[Иван Попов]] и други војводи, броеле до неколку стотици четници. Во Прилепското, четата на [[Милан Ѓурлуков]] навлегла со околу илјада борци. Овие сили ги ослободите градовите [[Велес]], [[Кратово]], [[Штип]], [[Крушево]] и [[Охрид]], уште пред пристигнувањето на српските сили. Дел од четите на ВМРО земале дирекно учество во [[Битка кај Куманово (Прва балканска војна)|Битката кај Куманово]], а четата на [[Милан Ѓурлуков]] помогнала во освојувањето на преминот кон [[Прилеп]]. Костурската здужена чета која била составена од четите на [[Васил Чекаларов]], [[Христо Силјанов]] и [[Иван Попов]], по почетокот на воените дејствија, запонале со акција на потегот [[Лерин]] - [[Костур (град)|Костур]]<ref>Македоно-одринското опълчение 1912-1913 г. Личен състав, Главно управление на архивите, 2006, стр. 580, 892.</ref>. Одредите на [[Петар Чаулев]], [[Христо Силјанов]] и други војводи, во [[Охридско]] заробиле стотина османлиски војници, а во [[Костурско]] 2.500 војници<ref>Гоцев, стр. 21-24.</ref>. [[Податотека:Яне Сандански (1872-1915).jpg|150px|мини|лево|Јане Сандански]] [[Податотека:Sandanski2.jpg|350px|мини|десно|Сандански со бугарски офицери од Седмата пешадиска рилска дивизија]] [[Јане Сандански]] формирал одред од 300 души и заедно со војводите [[Стоју Хаџиев]], [[Димитар Арнаудов]], [[Георги Казепов|Ѓорги Казепов]], [[Крсто Чапрашиков]], [[Иван Чонтев]] и четата на [[Александар Бујнов]] кој останал на лекување во [[Неврокоп]], на мазги и на коњи тргнале за [[Солун]] како претходница на бугарската Седма дивизија. Одредот од 300 Македонци предводен од Сандански, заедно со бугарската коњаничка група на мајорот Цонев, на 28 октомври 1912 година влегол во [[Солун]]. Истовремено, влегле и грчки трупи предводени од престолонаследникот [[Константин I (крал на Грција)|Константин]], а потоа влегла главнината на бугарската војска. Во [[Солун]] особено бил свечено пречекан Сандански, кој имал изграден авторитет уште во [[Младотурската револуција]] како борец за слобода и за рамноправност прокламирани во неговиот Манифест до сите народности во Османлиското Царство. Поради тоа, народот го пречекал со аплаузи и со повици ''Да живее Сандански!'', а од грчкото население со ''Зито Сандански!''. На една прослава организирана од генералот [[Георги Тодоров]], началник на Штабот на Седмата рилска дивизија, се држеле здравици за ослободувањето на [[Македонија]] и за нејзиното приклучување кон татковината [[Бугарија]]. На таквите здравици станал и Сандански и наздравил со зборовите: {{Цитат|'''Пијам за слободна и автономна Македонија, за која се бореа и дадоа скапи жртви обединетите балкански народи.'''}} По овие зборови, бугарските офицери со пцости и со закани му се нафрлиле на Сандански, а некои му се заканиле дека за таквите зборови ќе го исечат со своите сабји. Сандански навидум спокоен, си заминал со сознанието дека протерувањето на турските сили за Македонија не значело ослободување, дека македонскиот народ е измамен, дека следи распарчување и нова окупација на Македонија. == Лондонски мировен договор == {{Main|Лондонски договор (1913)}} {{quote|'''Конечниот пораз на Турција нема да биде крај на балканската трагедија... Државите кои го основале Балканскиот сојуз почнале освојувачка војна за територии. И сосема е природно, кога ќе се земе предвид световното соперништво помеѓу овие народи и нивниот ограничен менталитет, дека најкритичниот момент во развојот на случувањата јужно од Дунав ќе биде моментот кога сојузниците ќе треба да го поделат воениот плен... Под рушевините на европска Турција остана нов вулкан кој за секогаш ќе го тресе европскиот мир. Оваа ситуација не може да се излечи со полумерки и платонски интервенции. Европа има морална обврска да покаже огромна сила за на време да ги спречи надметнувањата и борбите кои го разоруваат балканскиот свет...'''|''Мискареа''|''Букурешт 20 март 1913''<ref>Miscarea, Bukurest, 20. mart/ 2. april 1913.</ref>}} [[Податотека:Midia-enos-map.jpg|мини|Линијата [[Мидија]]–[[Енос (Турција)|Енос]], утврдена со Лондонскиот мировен договор како граница меѓу Османлиското Царство и териториите освоени од балканските сојузници.]] Состаноците на Лондонската конференција на 18 април 1913 година<ref name="giza34">Гиза, [http://www.promacedonia.org/ag/ag_3_4.html 3.4. Лондонската конференция]</ref> биле обновени во услови на засилен анатгонизам меѓу балканските сојузници за распределбата на освоени османлиски територии. Во февруари и мај се случиле спорадични судири меѓу бугарските и грчките војници североисточно од [[Солун]]. Србија и Грција се подготвуваат за заедничка борба против Бугарија<ref>Саздов, Лалков, стр. 289.</ref><ref>Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_3_2.html 3.2.]</ref><ref name="mark44" />. Во предвчерието на [[Втора балканска војна|Втората балканска војна]], британскиот министер за надворешни работи Едвард Греј поставил ултиматум за завршување на преговорите со [[Османлиското Царство]] до крајот на месецов. Мировниот договор бил потпишан на 17 мај 1913 година во [[Свети Јаков (дворец)|палатата „Сент Џејмс“.]]<ref name="giza34" /> Договорот ставил крај на војната помеѓу [[Османлиското Царство]] и [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]]. Империјата се откажала од сите права на запад од линијата Мидија - Енос, Источна Тракија и од суверенитетот над островот Крит. Договорот гарантира создавањето на албанска држава, во која влегувал и Скадар. Други прашања - поделбата на Македонија, статусот на островите во Егејското Море, воените репарации, биле оставени отворени.<ref name="mark44">Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_4_4.html 4.4. Лондонският договор за мир]</ref><ref>Boeckh, стр. 54.</ref> == Последици == {{Triple image|center|Ac.balkanwar.jpg|350|Shqiptarë e ikur nga ushtria serbe në Selanik.jpg|330|Muslim refugees in the initial phase of the First Balkan War.png|330|Загинати бугарски војници|Албански бегалци|Турски бегалци}} {{quote|'''Сите поголеми места во новоослободените краишта беа полни со бедни, голи и боси, гладни и жедни сирачиња. Нивните хранители и бранители заминале во царската војска да се борат, а жените, старците и децата останаа без заштита и тие од страв ги оставија своите домови и се во нив, бегајќи во градовите верувајќи дека таму ќе најдат заштита. Гонети од глата, присилени се да просат за корка леб. И отука во новоослободените градови, човек не може да мине низ улица, а да не му здосадат молбите на турските сираци, нешто да им подели. Еден офицер ми изнесува една ваква слика од Кавадарци: Кавадарци ги полни турските сирачиња кои умираат од глад. На еден агол седнал еден српски војник... на еден камен, во крилото зел две момчиња, Турчиња, еден на едното друг на другото колено, со двете раце ги прегрнал, во едната рака држи таин (војнички леб), а во другата нож. Со ножот го сече таинот, првиот залаг му го дава едното, другиот на другото Турче, а третиот го зема за себе. Јас застанав отстрана и срцето ме заболе, што при рака немам фотографски апарат, да ја сними оваа величествена слика на љубовта на српскиот војник кон децата на победениот непријател и неговото сочувство кон нивната несреќа '''|''Српски војник им помага на турските деца''<ref>Балкански рат у слици и ријечи 12, 7. (20.) април 1913.</ref>}} === Воени жртви === Човечките загуби на сојузничките сили одделно за секоја земја биле: * [[Бугарија]] – околу 87.000 души, 14.000 убиени во борби, 19.000 починати од болести, 50.000 ранети; * [[Србија]] - 39.000 убиени, умрени и ранети; * [[Грција]] - околу 29.000 луѓе (околу 5.000 убиени и над 23.000 ранети); и * [[Црна Гора]] - околу 9.500 луѓе (меѓу кои 2.800 убиени). За загубите на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]] нема сигурни податоци. Нејзините загубите се проценуваат на околу 100.000 или 340.000 луѓе (вклучувајќи 225.000 убиени, умрени од болести и ранети, околу 115.000 заробени)<ref>Erickson, стр. 329.</ref>. ===Цивилно население === Првата балканска војна нанела голема штета врз жителите на областите низ кои поминале војниците. Во [[Тракија]] и [[Родопи]]те биле уништени голем број села (турски, грчки и бугарски)<ref>Георгиев, Трифонов, стр. 115-116, 128, 133.</ref><ref>Карнегиева анкета, [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava3_2.html стр. 117-120]</ref>. Од Лозенградскиот округ избегале околу 50.000 Турци. Десетици илјади Бугари биле принудени да побараат заштита во областите заземени од бугарската војска<ref>Трифонов, Тракия, [http://www.promacedonia.org/giliev/st/st_1_3.html стр. 32-34, 37]</ref>. Муслиманското население во Македонија било подложено на репресија од Македонците и од сојузничките војски, што довело до многу илјадни бегалски бранови кон поголемите градови ([[Скопје]], [[Битола]] и [[Солун]]) и кон [[Мала Азија]]<ref>Карнегиева анкета, [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava2_1.html стр. 67-71], [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava4_1.html стр. 144]</ref>. Опустошувањата, прекинот на трговијата и репресијата врз мирното население, извршени и од двете завојувани страни, довеле до масовен глад во текот на зимата и пролетта 1913 година, кој ги зафатил Одринско, делови од Родопите и регионот на Ќумурџина<ref>Трифонов, Тракия, [http://www.promacedonia.org/giliev/st/st_1_3.html стр. 36]</ref><ref>Георгиев, Трифонов, стр. 115, 119, 122, 135;{{Br}}Карнегиева анкета, [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava3_1.html стр. 104-107]</ref>. Епидемијата на колера и дизентеријата ги одзеле животи на многу жители во [[Источна Тракија]] и [[Бугарија]] во есента 1912 година. Победниците започнале политика на национална и верска асимилација во новоосвоените територии. Под раководството на Бугарската православна црква во јануари-февруари 1913 година биле покрстени илјадници помаци од [[Родопи]]те (вклучувајќи ги оние од старите предели на Царството Бугарија) и од [[Порече]] на [[Места]] и [[Струма]] во Македонија<ref>Георгиев, Трифонов, стр. 117-121, 126-131.</ref>. Албанците во Косово и Македонија, кои се спротивставиле на српските и црногорските војски, биле подложени на масовни колежи<ref>Hall, стр. 137-138.</ref>. Во [[Вардарска Македонија]] уште од есента 1912 година српските окупациски власти извршиле притисок врз Македонците да се изјаснуваат како Срби. Управувањето, утврдено од [[Обиди за возобновување и реосновање на ВМОРО|ВМОРО]] во [[Охрид]], [[Велес]] и други градови, било растурено, многу дејци на револуционерната организација биле уапсени или убиени. На гонења биле подложени и егзархиски свештеници и учители, на чие место дошле Срби. Егзархиските училишта биле затворени, а српските чети извршиле насилно разоружување на месните милиција, придружено со тепање и убиства. Грците во југозападна Македонија спроведуваат слична политика спрема Македонците<ref>Гоцев, стр. 30-35.</ref><ref>Гоцев, стр. 35-36.</ref>. === Ескалација и конфликт помеѓу сојузниците === Сојузничкиот антагонизам околу [[Македонија]], довел до распаѓање на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] веднаш по склучувањето на мирот со Османлиите. Напорите на Русија да ја исполни својата улогата на арбитер, определена со договорот меѓу Бугарија и Србија, пропаднал<ref>Саздов, Лалков, стр. 276, 290.</ref>. На 19 мај 1913 година (два дена по потпишувањето на Лондонскиот мир) бил склучен грчко-српскиот договор со кој двете страни ја гарантирал заедничка граница во Македонија, како и попречување на бугарските стремежи за промена на ''статус квото''. На 16 јуни, бугарската армија ги нападнала позициите на Србите и Грците со што започнала [[Втората балканска војна]]<ref>Стр. Димитров, стр. 344-346.</ref>. == Хронологија == {| style="text-align:center;" class="wikitable" |- ! style="text-align: left;" | Година ! style="text-align: left;" | Месец ! style="text-align: centar;" | Настани |- |align=left|'''<big>1911</big>'''||<small>летото</small>||<small>Оживување на албанското национално движење</small> |- ||| <small>[[4 декември (настани)|4 декември]]</small>||<small>Напад на [[Внатрешна македонска револуционерна организација (Автономистичка)|ВМРО]] во [[Штип]]. Османските противмерки биле повод за започнување на преговорите помеѓу [[Србија]] и [[Бугарија]].</small> |- |||<small>[[16 септември (настани)|16 септември]]</small>||<small>[[Италија]] и објавила војна на [[Османлиското Царство]] поради припојувањето на [[Либија]].</small> |- |align=left|'''<big>1912</big>'''||[[16 мај (настани)|16 мај]]||<small>Склучен [[Таен бугарско-грчки мировен договор (1912)|Тајниот бугарско-грчки мировен договор]] за одбранбен сојуз.</small> |- |||<small>[[21 мај (настани)|21]]-[[27 мај (настани)|27 мај]]</small>||<small>[[Италија]] ги презела островите [[Додеканези]]те.</small> |- |||<small>[[1 август (настани)|1 август]]</small>||<small>[[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] извршува напад во [[Кочани]]. Османлиските против мерки ги раздвижиле балканските христијански држави.</small> |- |||<small>[[30 јули (настани)|30 јули]]</small>||<small>Албанските бунтовници побарале распуштање на Османлискиот парламент во рок од 48 часа и врачиле барање за автономија (четирите европски вилаети [[Скадарски вилает|Скадарскиот]], [[Јаниски вилает|Јанискиот]], [[Косовски вилает|Косовскиот]] и [[Битолски вилает|Битолскиот]] да се обединат во една провинција, [[Албанци]]те да служат војска само во таа провинција, албанскиот јазик да биде јазикот на администрацијата и образованието, сите [[Албанци]] да имаат право да носат оружје).</small> |- |||<small>[[15 август (настани)|15 август]]</small>||<small>Усмен договор помеѓу [[Србија]], [[Бугарија]] и [[Црна Гора]]: [[Бугарија]] дава воен заем на [[Црна Гора]] и ја плаќа црногорската војска во текот на војната. Црна Гора прифатила да завојува со [[Висока Порта|Високата Порта]] без претходна провокација.</small> |- |||<small>[[15 септември (настани)|15 септември]]</small>||<small>Српската влада го испраќа своето тајно упатство под број ''5669'' до сите свои амбасади да делуваат за припојување на [[Охрид]] и [[Прилеп]] кон српската држава.</small> |- |||<small>[[17 септември (настани)|17 септември]]</small>||<small>Ултиматум на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] до Портата за неодложна автономија на [[Македонија]] според [[Берлински конгрес|Берлинскиот конгрес]].</small> |- |||<small>[[18 септември (настани)|18 септември]]</small>||<small>Балканските држави и Империјата објавиле вонредна состојба и општа мобилизација. [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] формира 70 мали групи за извидување и саботажи во [[Македонија]] и [[Одринска Тракија|Тракија]].</small> |- |||<small>[[22 септември (настани)|22 септември]]</small>||<small>[[Бугарско-грчки договор|Таен воен сојуз]] помеѓу [[Бугарија]] и [[Грција]].</small> |- |||<small>[[23 септември (настани)|23 септември]]</small>||<small>Се формира [[Македонско-одринско ополчение|Македонско-одринското ополчение]] .</small> |- |||<small>[[26 септември (настани)|26 септември]]</small>||<small>Црногорската војска започнува воени дејствиа против [[Висока Порта|Високата Порта]].</small> |- |||<small>[[2 октомври (настани)|2 октомври]]</small>||<small>Потпишан мировен договор помеѓу [[Италија]] и [[Османлиското Царство]].</small> |- |||<small>[[3 октомври (настани)|3 октомври]]</small>||<small>[[Османлиското Царство]] го отфрлила ултиматумот на членките на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] и ги прекинува дипломатските односи со [[Србија]], [[Бугарија]], [[Црна Гора]], а се обидува да ги подобри односите со [[Грција]].</small> |- |||<small>[[4 октомври (настани)|4 октомври]]</small>||<small>Империјата им објавува војна на балканските сојузници.</small> |- |||<small>[[5 октомври (настани)|5]]-[[7 октомври (настани)|7 октомври]]</small>||<small>Бугарија, Србија, Грција и Црна Гора и објавиле војна на [[Висока Порта|Високата Порта]]. [[Романија]] ја објавила својата неутралност. Почеток на воените дејствија.</small> |- |||<small>[[7 октомври (настани)|7]]-[[15 октомври (настани)|15 октомври]]</small>||<small>Бугарската војска ги освојува Источните [[Родопи]] и ја спречува османлиската контраофанзива (15-25 октомври)</small> |- |||<small>[[8 октомври (настани)|8]]-[[13 октомври (настани)|13 октомври]]</small>||<small>Првата и Третата бугарска армија го пробиле првиот османлиски фронт Ескиполос-Петра, го освоиле [[Лозенград]], а Втората бугарска армија го опоколила [[Одрин]].</small> |- |||<small>[[13 октомври (настани)|13 октомври]]</small>||<small>Српската војска ги освоила [[Скопје]], [[Куманово]], [[Велес]] и [[Штип]] во [[Македонија]].</small> |- |||<small>[[9 октомври (настани)|9]]-[[10 октомври (настани)|10 октомври]]</small>||<small>Грчката војска победила во Битката кај [[Сарантапорос]].</small> |- |||<small>[[15 октомври (настани)|15 октомври]]</small>||<small>Воведување на српскиот администратитев систем во [[Косово]] и [[Македонија]].</small> |- |||<small>[[16 октомври (настани)|16 октомври]]</small>||<small>Првото бомбардирање од авион во истооријата на војувањето - бугарската авијација го бомбардира одринското утрврдување.</small> |- |||<small>[[17 октомври (настани)|17]]-[[20 октомври (настани)|20 октомври]]</small>||<small>Првата и Третата бугарска армија го пробиле вториот османлиски одбранбен фронт кај Лула Бургас-Бунархисар.</small> |- |||<small>[[19 октомври (настани)|19]]-[[20 октомври (настани)|20 октомври]]</small>||<small>Грчката војска победила во Битката кај [[Јанина]].</small> |- |||<small>[[27 октомври (настани)|27 октомври]]</small>||<small>Во [[Романија]] била формирана нова влада на чело со Титу Мајореско.</small> |- |||<small>[[28 октомври (настани)|28 октомври]]</small>||<small>Утрото, Грчката војска влегува во [[Солун]], а попладнето во градот влегла бугарската Рилска дивизија. Почетокот на спорот околу [[Солун]].</small> |- |||<small>[[29 октомври (настани)|29 октомври]]</small>||<small>[[Висока Порта|Високата Порта]] побарала примирје од Софија. [[Фердинанд I]] ја убедил бугарската влада да го одбие предлогот и да го прикрие од сојузниците.</small> |- |||<small>[[1 ноември (настани)|1 ноември]]</small>||<small>Почеток на покрстувањето на [[Помаци]]те во Родопите.</small> |- |||<small>[[4 ноември (настани)|4]]-[[5 ноември (настани)|5 ноември]]</small>||<small>Првата и Третата бугарска армија извршиле неуспешен напад врз османлиските одбранбени позиции кај Чаталџа </small> |- |||<small>[[4 ноември (настани)|4]]-[[9 ноември (настани)|9 ноември]]</small>||<small>Декларации на Централниот комитет на [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] против српските и грчките активности во [[Македонија]].</small> |- |||<small>[[9 ноември (настани)|9 ноември]]</small>||<small>Воведување на бугарската администрација на освоените територии.</small> |- |||<small>[[14 ноември (настани)|14 ноември]]</small>||<small>[[Македонско-одринско ополчение|Македонско-одринското ополченство]] ги победува османлиските сили во западна [[Одринска Тракија|Тракија]].</small> |- |||<small>[[18 ноември (настани)|18 ноември]]</small>||<small>Македонско-романското друштво врши притисок врз романската влада за дејствување.</small> |- |||<small>[[20 ноември (настани)|20 ноември]]</small>||<small>Примирје помеѓу сојузниците и [[Висока Порта|Високата Порта]]. [[Грција]] го отфрлила примирјето и продлжила со воените дејствија во северен [[Епир]].</small> |- |||<small>[[20 ноември (настани)|20]]-[[21 ноември (настани)|21 ноември]]</small>||<small>Првите судири помеѓу бугарската и грчката војска во близината [[Солун]], кон крајот на месецот судирот бил прекинат.</small> |- |||<small>[[28 ноември (настани)|28 ноември]]</small>||<small>Националниот конгрес во [[Валона]] ја прогласил независноста на [[Албанија]].</small> |- |||<small>[[3 декември (настани)|3 декември]]</small>||<small>Грчко-османлиска поморска битка кај островот Ели.</small> |- |||<small>[[3 декември (настани)|3]]-[[24 декември (настани)|24 декември]]</small>||<small>[[Лондонска мировна конференција]]. Сојузниците ги побарале османлиските провинции во [[Европа]], западно од линијата Енос-Мидија и островот [[Крит]]. Портата предложила на [[Македонија]] да ѝ се даде автономија и одбила да ги остапи териториите. На [[Божиќ]], претставниците на Портата се повлекле од преговорите, меѓутоа големите сили извршиле притисок и барањето на балканските сојузници било прифатено. Било истакнато дека [[Албанија]] треба да стане независна држава.</small> |- |||<small>[[8 декември (настани)|8]]-[[17 декември (настани)|17 декември]]</small>||<small>Тајна бугарска мисија во [[Цариград]] со цел склучување на одделен мир со [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]].</small> |- |align=left|'''<big>1913</big>'''||<small>[[5 јануари (настани)|5 јануари]]</small>||<small>Грчко-османлиска поморска битка кај Лемнос.</small> |- |||<small>[[16 јануари (настани)|16 јануари]]</small>||<small>Бугарско-романски протокол во Лондон за корегирање на територијата во [[Добруџа]]. Под притисок на [[Руското Царство]], Софија е подготвена на исправка на границата.</small> |- |||<small>[[21 јануари (настани)|21 јануари]]</small>||<small>Поратат го осудува примирјето и тргнува во акција под паролата ''Софија или смрт!''</small> |- |||<small>[[26 јануари (настани)|26]]-[[28 јануари (настани)|28 јануари]]</small>||<small>Османлиска контраофанзива на Галиполе и Чаталџа, меѓутоа бугарската војска го одбила нападот.</small> |- |||<small>[[30 јануари (настани)|30 јануари]]-[[2 февруари (настани)|2 февруари]]</small>||<small>Безуспешни бугарско-романски преговори за [[Добруџа]] во Софија.</small> |- |||<small>[[5 февруари (настани)|5 февруари]]</small>||<small>Објавен тајниот мировен договор помеѓу [[Австроунгарија]] и [[Романија]].</small> |- |||<small>[[21 февруари (настани)|21 февруари]]</small>||<small>Грчката војска ја освоила Јанина. Бугарско-грчки инцидент кај Нигрита.</small> |- |||<small>[[5 март (настани)|5 март]]</small>||<small>Убиство на грчкиот крал [[Георгиос I]] во [[Солун]].</small> |- |||<small>[[11 март (настани)|11 март]]-[[13 март (настани)|13 март]]</small>||<small>Бугарската војска го освоила [[Одрин]].</small> |- |||<small>[[18 март (настани)|11 март]]-[[26 април (настани)|26 април]]</small>||<small>Конференција на големите сили во [[Санкт Петербург]] по прашањето за [[Добруџа]]. Бугарија ја отстапила Силистрија на Романија и ги гарантира правата на [[Власите во Македонија|Власите]] во Македонија. Тензиите продолжуваат.</small> |- |||<small>[[10 април (настани)|10 април]]</small>||<small>Црногорската војска го освоила [[Скадар]].</small> |- |||<small>[[13 април (настани)|13 април]]</small>||<small>Примирје помеѓу Сојузниците и Портата.</small> |- |||<small>[[22 април (настани)|22 април]]</small>||<small>Потпишан грчко-српски протокол, следниот ден двете држави потпишале воен сојуз.</small> |- |||<small>[[19 мај (настани)|19]]-[[21 мај (настани)|21 мај]]</small>||<small>Бугарско-грчката комисија во Солун, постигнала договор за разграничување помеѓу двете страни. </small> |- |||<small>[[17 мај (настани)|17 мај]]</small>||<small> [[Лондонски договор (1913)|Лондонски договор]].</small> |- |} == Галерија == === Карти === <center> <gallery> Image:Balkan 1912 es.svg Image:Bulgaria before Balkans Wars.jpg Image:First Balkan War.SVG Image:Guerres balkaniques - situation avant 1912.png Image:Serbian aspirations 1912.jpg Image:First Balkan war - liberated territories 1913.png Image:Minia Enoz Line.jpg Image: Image: Image: Image: Image: <center> <gallery> Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: </gallery> </center> === Општо === <center> <gallery> Image:Gendarmes crétois.jpg Image:0S75mmQF2.JPG Image:Ac.balkanwar.jpg Image:Bulgarian 51st Regiment staff.jpg Image:Bulgarien Farman M.F.7.jpg Image:First Balkan War Medal.jpg Image: Image: Image: Image: Image: <center> <gallery> Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: </gallery> </center> === Битки === <center> <gallery> Image:1912-13 Shukru Pasha.jpg Image:Adrianople siege artillery.jpg Image:Bizani Infantry charge.jpg Image:Battle of Sarantaporos (Christidis).png Image:Albanian soldiers (Siege of Shkodër).jpg Image:Greek infantry Giannitsa 1912.jpg Image: Image: Image: Image: Image: <center> <gallery> Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: </gallery> </center> ===Споменици === <center> <gallery> Image:Mnimio svoronu.jpg Image:The Monument at Srednogorets.JPG Image:Monument Zebrnjak near Kumanovo.jpg Image:Zebrnjak, Kumanovo.jpg Image: Image: Image: Image: Image: <center> <gallery> Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: </gallery> </center> === Карикатури и друго === <center> <gallery> Image:Европа и немирните деца.png Image:Ослободување на Грција.png Image:Bulgarians overrun the Turkish positions (cartoon).png Image:Патување од задоволство.png Image:Averof in January 1913 between Tenedos and Lemnos.jpg Image:DC-1913-18-d-Crnogorci-slave-pad-skadra.jpg Image: Image: Image: Image: Image: <center> <gallery> Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: </gallery> </center> == Поврзано == * [[Балкански сојуз]]; * [[Лондонски договор (1913)]]; * [[Втора балканска војна]]; * [[Балкански војни]]. ==Наводи== {{наводи|2}} == Литература == {{Refbegin|30em|indent=yes}} === На македонски === * „Македонија во времето на Балканските и првата светска војна “(1912-1918)– Д-р Петар Стојанов, Институт за Национална Историја, Скопје, 1969 * Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт, Македонското револуционерно националноослободително движење во Солунскиот вилает 1893 - 1903, Скопје, 2003 === На руски === * Жебокрицкий В. А., Болгария накануне Балканских войн 1912—1913 г., Киев, 1960 * Жогов П. В., Дипломатия Германии и Австро-Венгрии и Первая Балканская война, М., 1969 * Мерников А. Г., Спектор А. А., Всемирная история войн, Минск, 2005 * Петросян Ю. А., Османская империя: могущество и гибель. Исторические очерки, М., 1990 * Писарев Ю. А., Великие державы и Балканы накануне Первой мировой войны, М., 1986 * Хальгартен Г., Империализм до 1914 года. Социологическое исследование германской внешней политики до Первой мировой войны, М., 1961 * Балканские народы и европейские правительства в XVIII — начале XX в М., Документы и исследования, 1982 === На бугарски === * Атанасов, Щ. и др.'Българското военно изкуство през капитализма, Държавно военно издателство при МНО, София 1959 * Балканската война 1912-1913, Държавно военно издателство, София 1961 * Венедиков, Йордан. Морските действия между Турците и гърците в Балканската война (1912-1913), Българска военна мисъл, г.IV, кн.40, София 1937, с. 947-954 * Войната между България и Турция през 1912-1913 г. (ВБТ), Том I, II, VI, VII, Министерство на войната, София 1928-1937 * Въчков, Ал. Балканската война 1912-1913, „Анжела“, София 2005 * Гиза''', А. ''[http://www.promacedonia.org/ag/ Балканските държави и македонският въпрос], София, 2001, Македонски Научен Институт (от сайта „Книги за Македония“, 06.05.2009) * Георгиев, В.; Трифонов, Ст. История на българите 1878-1944 в документи, том II, „Просвета“, София 1996, ISBN 954-01-0756-3 * Гоцев, Д. Национално-освободителната борба в Македония 1912-1915, Издателство на БАН, София 1981 * История на Българите, том V: Военна история (колектив), ИК „Труд“, София 2007, ISBN 954-528752-7 * Крапчански, В. и др. Кратък обзор на бойния състав, организацията, попълването и мобилизацията на българската армия от 1878 до 1944 г., Държавно военно издателство, София 1961 === На англиски === * {{Наведена книга |title=Defeat in Detail: The Ottoman Army in the Balkans, 1912–1913 |last=Erickson |first=Edward J. |year=2003 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=0-275-97888-5 | url=http://books.google.com/books?id=3fYuy5iUi_sC}} * {{Наведена книга | last=Fotakis |first=Zisis |title=Greek naval strategy and policy, 1910–1919 |year=2005 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-35014-3}} * {{Наведена книга |title=The Balkan Wars, 1912–1913: Prelude to the First World War |last=Hall |first=Richard C. |year=2000 |publisher=Routledge |isbn=0-415-22946-4 | url=http://books.google.com/books?id=ZSllgZ-1D4YC }} * {{Наведена книга |title=The Ottoman Steam Navy, 1828–1923 | last1=Langensiepen | first1=Bernd | last2=Güleryüz | first2=Ahmet | year=1995 | publisher = Conway Maritime Press | isbn = 0-85177-610-8}} * {{Наведена книга |title=The Balkan Wars, 1912 to 1913 |last=Schurman |first=Jacob Gould |year=2004 |publisher=Kessinger Publishing |isbn=1-4191-5345-5 }} * {{Наведена книга |title=The Rise of Nationality in the Balkans | first =R. W. | last = Seton-Watson | year=2009 | origyear=1917 | publisher=BiblioBazaar | isbn=978-1-113-88264-6 | url=http://books.google.com/books?id=gD0N3nJRFGgC}} * {{Наведена книга | last1=Uyar | first1=Mesut | last2=Erickson | first2=Edward | title=A Military History of the Ottomans: From Osman to Atatürk | url=https://archive.org/details/militaryhistoryo0000uyar | year=2009 | isbn=978-0-275-98876-0}} === На грчки=== * Γενικόν Επιτελείον Στρατού., Ο ελληνικός στρατός κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους 1912—1913, Τόμοι Α'—Γ' {{Refend}} ==Надворешни врски == {{рв|First Balkan War}} * [http://www.istorijskabiblioteka.com/art2:savez-u-vozu Историјска библиотека:Савез склопљен у возу] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120302120753/http://www.istorijskabiblioteka.com/art2:savez-u-vozu |date=2012-03-02 }} * [http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=798 1912. Први балкански рат („Вечерње новости“, фељтон, септембар 2012)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121202112254/http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=798 |date=2012-12-02 }} * [http://www.srpskadijaspora.info/vest.asp?id=17159 Sto godina od Prvog Balkanskog rata] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160305175108/http://srpskadijaspora.info/vest.asp?id=17159 |date=2016-03-05 }} * [http://www.politika.rs/rubrike/Tema-nedelje/Sto-godina-od-Prvog-Balkanskog-rata/Rat-je-dobijen-posle-nekoliko-sedmica.sr.html Рат је добијен после неколико седмица („Политика“, 7. октобар 2012)] * [http://www.politika.rs/rubrike/Drustvo/Knjeginja-Dolgorukova-lecila-Srbe.sr.html Књегиња Долгорукова лечила Србе („Политика“, 21. октобар 2012)] * [http://www.gutenberg.org/files/11676/11676.txt Project Guttenberg: The Balkan Wars: 1912-1913] * [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/bw1_intentions.png Замисълът на действие на страните през Балканската война] (карта) * [http://faq.macedonia.org/images/bigmkd2.jpg Карта на немски] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060110211900/http://faq.macedonia.org/images/bigmkd2.jpg |date=2006-01-10 }} * [http://varna.info.bg/1912.htm Атаката на „Дръзки“ срещу „Хамидие“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100111065907/http://varna.info.bg/1912.htm |date=2010-01-11 }} * [http://www.promacedonia.org/ob/index.html Отон Барбар. Моите спомени отъ войните 1912—1918, част I Спомени от Балканската война 1912—1913, София 1923] * [http://www.100godini-balkanskivoini.bg Сайт за 100 години от балканските войни] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140320134046/http://100godini-balkanskivoini.bg/ |date=2014-03-20 }} на Национален военноисторически музей|Националния военноисторически музей {{Избрана}} [[Категорија:Прва балканска војна| ]] [[Категорија:Војни на Отоманското Царство]] [[Категорија:Избрани статии на bg.вики]] [[nl:Balkanoorlogen#De Eerste Balkanoorlog]] 40jk12eo51ebyxekgqdc2vjhfccix3j 5616416 5616415 2026-08-25T11:38:11Z Buli 2648 /* Последици */ избришана слика 5616416 wikitext text/x-wiki {{Infobox Military Conflict |conflict = Прва балканска војна |partof = [[Балкански војни]] |image = [[Податотека:First Balkan War Photobox 2.jpg|300px]] |caption = |date = 8 октомври 1912 - 30 мај 1913<br>({{Age in years, months, weeks and days|month1=10|day1=08|year1=1912|month2=05|day2=30|year2=1913}}) |place = [[Балкански Полуостров]] |casus = |territory= |result = Победа на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]], [[Лондонски договор, 1913|Лондонски договор]], повеќето османлиско-балкански територии се загубени, и поделба на [[Македонија (регион)|Македонија]] |combatant1=[[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] [[Отоманско Царство]] |combatant2={{plainlist| * '''[[Балкански сојуз]]''': *{{flagcountry|Kingdom of Bulgaria}} *{{flagcountry|Kingdom of Greece|state}} *{{flagcountry|Kingdom of Serbia}} *{{flagcountry|Kingdom of Montenegro}}}} |commander1=[[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] [[Низам Паша]] <br /> [[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] [[Зеки Паша]] <br /> [[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] [[Есат Паша]] <br /> [[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] [[Абдула Паша]] |commander2= {{plainlist| *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Фердинанд I]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Владимир Вазов]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Георги Вазов]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Михаил Савов]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Иван Фичев]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Васил Кутинчев]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Никола Иванов]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Радко Димитриев]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Стилијан Ковачев]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Георги Тодоров]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Андраник Озанјан]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Карекин Нждех]] [[Податотека:Flag of Greece (1828-1978).svg|22x20px]] [[Константин I (крал на Грција)|Константин I]] <br /> [[Податотека:Flag of Montenegro (1905–1918).svg|22x20px]] [[Никола I Петровиќ|Никола I]] <br /> *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Петар I Караѓорѓевиќ|Петар I]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Александар I Караѓорѓевиќ|Принц Александар]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Радомир Путник]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Петар Бојовиќ]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Степа Степановиќ]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Божидар Јанковиќ]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Живојин Мишиќ]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Павле Јуришиќ Штурм]]}} |strength1=[[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] 570.000 |strength2=[[Податотека:Flag of Bulgaria (1878-1944).svg|22x20px]] 350.000+ <br /> [[Податотека:Flag of Greece (1828-1978).svg|22x20px]] 125.000 <br /> [[Податотека:Flag of Montenegro (1905–1918).svg|22x20px]] 44.500 <br /> [[Податотека:State Flag of Serbia (1882-1918).svg|22x20px]] 230.000 <br>'''Вкупно: 749.500+''' |casualties1= [[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] '''Отоманско Царство''' <br />50.000 загинати<br />100.000 ранети<br />115.000 заробени<br />75.000 загинати или исчезнати<br /> '''Вкупно: 340.000 загинати, ранети и заробени''' |casualties2= [[Податотека:Flag of Bulgaria (1878-1944).svg|22x20px]] '''Бугарија:'''<ref>[http://www.bulgarianartillery.it/Bulgarian%20Artillery%201/T_OOB/Troops%20losses_1912-13.htm Bulgarian troops losses during the Balkan Wars]</ref><br />8.840 загинати <br />4.926 исчезнати<br />36.877 ранети <br />10.995 загинати или исчезнати<br /> [[Податотека:Flag of Greece (1828-1978).svg|22x20px]] '''Грција:'''<ref>Hellenic Army General staff: ''A concise history of the Balkan Wars'', page 287, 1998.</ref><br />2.373 загинати во акција <br />9.295 ранети<br />580 измрзнати<br />1.558 загинати или ранети<br /> [[Податотека:Flag of Montenegro (1905–1918).svg|22x20px]] '''Црна Гора:'''<ref>Erickson, Edward J. (2003). Defeat in Detail: The Ottoman Army in the Balkans, 1912–1913. Greenwood Publishing Group. ISBN 0-275-97888-5.</ref><br />2.836 загинати во акција и починати од болести <br />6.602 ранети<br /> [[Податотека:State Flag of Serbia (1882-1918).svg|22x20px]] '''Србија:''' <br />5.000 загинати <br />18.000 ранети<ref>''Βιβλίο εργασίας 3, Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι'', ΒΑΛΕΡΙ ΚΟΛΕΦ and ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΚΟΥΛΟΥΡΗ, translation by ΙΟΥΛΙΑ ΠΕΝΤΑΖΟΥ, CDRSEE, Thessaloniki 2005, page 120,'''(Greek)'''. Retrieved from http://www.cdsee.org {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150627234917/http://www.cdsee.org/ |date=2015-06-27 }}</ref><br /> '''Вкупно: 108.000 загинати и ранети''' |casualties3= |notes= |campaignbox = {{Прва балканска војна}} }} '''Прва балканска војна''' — воен судир помеѓу [[Османлиското Царство]] и членките на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]]: [[Царство Бугарија]], [[Кралство Србија]], [[Кралство Грција]] и [[Кралство Црна Гора]]. Војната започнала на 25 септември ([[8 октомври (настани)|8 октомври]] по нов стил) [[1912]] година и завршила на 17 мај ([[30 мај (настани)|30 мај]] по нов стил) [[1913]] година со победа на сојузниците. Сојузничката победа ставила крај на петвековната османлиската доминација на [[Балканскиот Полуостров]] и поделба на [[Македонија (регион)|Македонија]] помеѓу победниците. [[Османлиското Царство]] ги изгубила своите територии на полуостровот, со исклучок на еден тесен појас на северниот брег на [[Мраморното Море]]. Останатиот дел на [[Тракија]] заедно со источна Македонија потпаднале под бугарска власт. Српската војска ги освоила [[Косово (регион)|Косово]] и [[Метохија]], северозападна Македонија и во други области, Грција - поголемиот дел на [[Епир (регион)|Епир]], бројни острови во [[Егејското Море]] и југозападна Македонија до [[Солун]], а веднаш по [[Лондонски мировен договор|Лондонскиот мировен договор]] била создадена независна албанска држава, меѓутоа барањето на [[Албанци]]те за обединување на сите територии каде што живеле во една политичка целина останало неостварено. Антагонизмот и претензиите над Македонија помеѓу балканските држави довеле до раскинување на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] и започнување на [[Втора балканска војна|Втората балканска војна]]. Според Карнегиевата анкета, причини за започнување на Првата балканска војна биле: военото и политичкото ослабување на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]], угнетувањето на христијаните, неуспешната борба на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]], противречностите помеѓу големите сили и стремежот на балканските држави за завладување на нови територии. ==Заднина== {{quote|'''Кај голем дел водечки државници во Србија ... може да се воочи убедувањето дека Ориенталното прашање не е докрај решено, и дека порано или подоцна, Турција ќе биде натерана сè повеќе да се повлекува од Балканскиот Полуостров...'''|''Фон Баир''|Извештај, 1880<ref>Извештај 55 Белград 18.10.1880&nbsp;г., 14400.</ref>}} === Берлински конгрес === {{Главна|Берлински конгрес}} [[Податотека:Bundesarchiv Bild 183-R29818, Otto von Bismarck.jpg|150px|мини|лево|Ото фон Бизмарк]] [[Податотека:Berliner kongress.jpg|thumb|350px|[[Антон фон Вернер]]. ''Берлински конгрес''.]] Некои од големите сили, особено [[Австроунгарија]], [[Британија]] и [[Франција]], не биле задоволни со содржината на [[Санстефански Договор|Санстефанскиот договор]]. Причината за незадоволството била што тие сметале дека на [[Русија]] ѝ биле дадени преголеми отстапки. Поради тоа, под закана со војна, тие го иницирале новиот мировен состанок. Конгресот имал за цел да изврши ревизија на Санстефанскиот договор и да го спречи ширењето на руското влијание на Балканот. Исцрпени од претходната меѓусебна војна, Турција и Русија прифатиле одржување на нов мировен конгрес, кој го организирала Германија на чело со [[Ото фон Бизмарк]]<ref>Krasner, Stephen D. (1999). „Sovereignty: Organized Hypocrisy“. Princeton University Press. стр. 165. ISBN 069100711X.</ref>. На Конгресот било одлучено: на Отоманското Царство да ѝ бидат вратени [[Македонија]] и [[Одринска Тракија]], а територијата на [[Бугарија]] е околу трипати намалена од предвидената во Санстефанскиот договор. Од остатокот од територијата на [[Санстефанска Бугарија]], односно [[Источна Румелија]] потпаднала под турска власт и се здобила со статус на автономна област; [[Србија]], [[Црна Гора]] и [[Романија]] да добијат независност; Бугарија добила статус на вазално кнежевство во рамките на Отоманското Царство; [[Босна и Херцеговина]] ѝ била доделена на [[Австроунгарија]]. По Берлинскиот конгрес, Солсбери, Роберт Гаскон-Сесил истакнал: {{Цитат|'''Треба повторно да го воспоставиме неодржливото турско управување со јужниот Балкан. Иако ова е чисто одложување на крајот. Не останала виталност (б.н животна сила) повеќе во нив...'''<ref>Taylor, A. J. P. (1954). The Struggle for Mastery in Europe 1848–1918. Oxford University Press. p. 253.</ref>}} На овој начин моќта на [[Отоманското Царство]] во Европа и Азија била значително намалена. Влијанието на [[Руското Царство]] на Балканот исто така се намалило за сметка на зголеменото влијание на Австроунгарија. Иако била основа за стекнување на државен суверенитет на некои од балканските држави, оваа територијална поделба на Балканот не ги решила сите прашања и аспирации, туку испровоцирала понатамошни тензии кои кулминирале со [[Балканските војни]], а подоцна и [[Првата светска војна]]. ===Источно прашање=== {{Главна|Источно прашање}} Во текот на [[19 век]], големите сили имале различни погледи за решавање на т.н. „Источно прашање“ и интегритетот на [[Отоманското Царство]]. [[Руското Царство]] се стремело да воспостави контрола над [[Босфорот]] и преку него да си обезбеди излез на [[Средоземно Море|Средоземното Море]], руската влада водела [[Панславизам|пансловенски]] надворешна политика и ги поддржувала [[Бугарија]] и [[Србија]]. [[Велика Британија]] од своја страна сакала да го спречи [[Руското Царство]] да излезе на [[Средоземно Море|Средоземното Море]] и залагала за зачувување на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]] и ''статус кво''. Еден француски историчар во 1898 година истакнал: {{Цитат|'''Источното прашање долго било ограничено на односите помеѓу Османлиското Царство и христијанските европски земји. И не можело да биде поинаку бидејќи единствените проблеми со кој европските политичари се соочувале биле независноста на дунавските кнежевства или независноста на Грција, војната помеѓу Русија и Турција околу превласта во Црното Море, автономијата на Египет, Внатрешната организација и административните реформи на Османлиското Царство под европско влијание, дипломатските односи помеѓу христијанските сили и султанот...'''}} [[Австроунгарија]] имала агресивна политика кон [[Балканот]]. Откако [[Хабсбуршка династија|Хабсбурзите]] ја изгубиле [[Италија]], ''Монархијата'' немала основа за создавање на колнијално царство, [[Австроунгарија]] реално можела територијално да се прошири само на [[Балканскиот Полуостров]], нивна стратрешка цел е освојување на [[Солун]] и излегување на [[Егејско Море|Егејското Море]]. Од тактички причини, [[Хабсбуршка династија|Хабсбурзите]] се залагале за зачувување на [[Отоманското Царство]] со цел добивање на време за остварување на своите планови. Една од главните цели на [[Италија]] е да недозволи некоја од големите сили да добие пристап на [[Јадранското Море]]. [[Германско Царство|Германија]] се стремело за зачувување на суверенитетот и инегритетот на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]] со цела да ја претвори во своја колонија. === Македонско прашање === {{Главна|Македонско прашање}} [[Податотека:Ferdinand of Bulgaria.jpg|Фердинанд I|мини|лево|150п]] [[Податотека:Makedonien ethnisch (1892).JPG|thumb|350п|десно|Македонското население според австриска статистика]] Кон крајот на 19 и почетоко на 20 век, особено било актуелно [[Македонско прашање|Македонското прашање]] околу кое се кршеле копјата на балканските држави. [[Бугарија]], [[Србија]] и [[Грција]] имале свои [[Странски пропаганди во Македонија|пропаганди на територијата на Македонија]] со цел да биле придобијат што повеќе т.н. „национални приврзаници“ кои би се искористиле како „внатрешни сојузници“ и оправдувачки фактор за територијалните претензии на балканските држави кои ги имале кон Македонија. Покрај пропагандната дејснот, била водена и жива дипломатска активност по ова прашање. {{Цитат|'''Грчкиот премиер Трикупис во 1899 година повеќе мислел на грчко-турска војна, отколку на балкански сојуз. Според него, грчки соперник на Грција во Македонија била Бугарија. Тој сметал дека расплетот на македонското прашање ќе дојде по една голема војна по 3, 5 или 8 години. Трикупис сметал дека Македонија ќе биде грчка или бугарска, зависно од победникот во војната. Доколку победат Бугарите, ќе успеат да го словенизираат населението до Тесалија. Ако победи Грција, ќе ги направи сите Грци до Источна Румелија.'''<ref name="Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт">Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт...</ref>}} На [[6 април]] [[1896]] година, штотуку признатиот бугарски кнез [[Фердинанд I]] се сретнал со српскиот дипломатски претставник [[Владан Ѓорѓевиќ]]. Фердинанд ја истакнал потребата од [[српско-бугарски односи|српско-бугарско зближување]] за што главен проблем претставувале нивните спротивставени интереси во Македонија. Во разговорот, Фердинанд потенцирал дека додека [[Срби]]те и [[Бугари]]те се расправале за ''раженот'', ''зајакот сè уште бил во шума''. Во контекст на тоа Фердинанд истакнал: {{Цитат|'''Во Македонија, главната маса од населението ниту се Бугари, ниту Срби, туку Словени и христијани, кои зборуваат јазик подеднакво далечен или ако сакате подеднакво близок на српскиот и на бугарскиот јазик, но, јазик, кој е посебен дијалект, ако не и посебен јазик. Наместо да се караме околу тоа, дали тој е дијалект на српскиот или бугарскиот јазик, ние треба заеднички да работиме и тоа овде (Цариград б.н) кај нашиот заеднички татко Султанот, за да им даде на своите верни поданици во Македонија такви реформи кои ќе им осигураат човечки живот и културен развиток... Ако тоа се реши, културата на Македонците ќе го реши прашањето кое што никоја сила не може да го реши, па дури ако Србите и Бугарите поради тоа ја фрлаат на коцка својата државна егзистенција'''<ref name="AMF CARI">'' Државен архив на Репубилка Македонија (ДАРМ), ф. Политичко Одделени (ПО), мф.446, Пов. Но. 228, Цариград, 26. III 1896.''</ref>}} Тој понудил формирање на сојуз во кој, според него, требало да влезат [[Бугарија]], [[Србија]] и [[Црна Гора]], но бил против влегувањето на [[Грција]], сметајќи дека таа сака да го искористи српско-бугарскиот антагонизам и да приграби голем дел од [[Македонија]]. На [[1 март]] [[1897]] г. во [[Софија]] пристигнал српскиот крал со својата делегација. Два дена подоцна бил потпишан договорот меѓу кралството Србија и кнежевството Бугарија, а договорот предвидувал: :''1) Двете влади договорно да ги разгледуваат прашањата од заеднички интерес на српскиот и бугарскиот народ во Османлиското Царство'' :''2) Ниедна од договорните страни, без претходна согласност на другата, да не презема ништо на политички и воен план што ќе го наруши постојното статус кво'' :''3) Додека заемно не се утврдат српските и бугарските интерси на национален, црковен и просветен план во Отоманското Царство, двете страни да не си пречат, туку заемно да си помагаат'' :''4) Со спогодбата да се запознае кнезот на Црна Гора и да се покани и тој да пристапи''<ref name="Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт">Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт...</ref> По потпишувањето на договорот, [[Србија]] постојано барала поделба на [[Македонија]] 50:50 и, според [[Белград]], териториите западно од реката [[Вардар]] требало да ѝ припаднат на [[Србија]] заедно со [[Скопје]] и [[Куманово]], а источно од [[Вардар]] на [[Бугарија]], додека [[Солун]] требало да се наоѓа под заедничка управа. Меѓутоа, српско-бугарските односи биле влошени поради бугарскиот трговски аген [[Димитар Ризов]] од [[Скопје]]. Во почетокот на 1899 година, [[Владан Ѓорѓевиќ]] во Париз имал средба со бугарскиот дипломатски претставник каде јасно истакнал дека Македонското прашање за Србија претставува ''борба за живот или смрт''. Тој исткнал дека ако Србија и Бугарија не се договорат околу [[Македонија]], тогаш Србите ќе си го земат она што им припаѓа. Овој став, од страна на [[Александар Обреновиќ]] му бил презентиран и на Шишманов, бугарскиот дипломатски претставник во [[Белград]]. Набргу потоа, Шишманов имал аудиенција кај Милан. Во текот на средбата, Милан истакнал: {{Цитат|'''Македонците лесно може да се амалгамираат со бугарскиот или српскиот елемент, бидејќи разликата меѓу двата јазика била многу мала... во Македонија можело да се сретнат чисти Срби или Бугари, но тие биле толку малку што не можат да го определат карактерот на Македонија, која од своја страна била словенска земја, ниту бугарска, ниту српска... Македонија требало да се подели помеѓу Бугарија и Србија.'''<ref>Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт, Македонското револуционерно националноослободително движење во Солунскиот вилает 1893-1903, Скопје, 2003.</ref>}} Поради развојот на македонското револуционерно националноослободително движење кон крајот на 19 и почетокот на [[XX век]] грчката влада во [[Атина]] сметала дека нејзините интереси во Македонија се згрозени, отука Грците искажале готовност во помагање на Османлиите за уништување на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]]. Во 1900 година, овој став во [[Цариград]] бил изнесен од Маврокордатис пред османлиските власти. Од своја страна грчкиот конзул во престолнината на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]], Евгенијадис сметал дека Македонија треба да остане под османска власт сè додека грцизмот не успее таму да ја заземе власта. Во [[1903]] г., поради случувањата во [[Македонија]] дошло до влошување на односите меѓу [[Бугарија]] и останатите балкански држави. Францускиот амбасадор во [[Лондон]] - Кабон, по средбата со српскиот крал и романскиот дипломатски претставник, истакнал: {{Цитат|'''Романија, Србија и Грција имале желба да ја видат Бугарија на колена пред султанот, исто како што балканските земји сакале да ја видат Грција во една грчко-турска војна... христијанските народи на Балканот биле подготвени да се уништат меѓу себе, поради што прифаќале соработка со неверникот'''}} Српскиот крал на средбата со Кабон се искажал: ''против сите опции за Македонија. Против делење, против автономија, бидејќи не сакал да види реприза на Источна Румелија и против реформи спроведени од страна на големите сили... да види војна меѓу Бугарија и Турција, со што Бугарија би добила една лекција за наредните 25 години да не помисли да се меша во Македонија''. Во текот на [[Илинденско востание|Илинденското востание]], црногорскиот кнез [[Никола Петровиќ Његош|Никола]] имал средба со бугарскиот дипломатски претставник во [[Цетиње]]. На оваа средба, кнезот истакнал дека [[Црна Гора]] може да покрене 50.000 војници против [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]], а [[Србија]], [[Бугарија]] и [[Црна Гора]] би можеле заедно да изведат 500.000 војници. Меѓу другото, кнезот сметал на руска, англиска и италијанска помош и така би го решиле [[Македонско прашање|македонското прашање]] со делба или автономија. Во текот на [[1903]] г. дошло до затегнување на турско-бугарската граница. За да се нормализираат односите, во [[октомври]] [[1903]] г., во [[Цариград]] бил испратен [[Григор Начовиќ]]. Под притисок на големите сили, двете држави започнале преговори, а Фердинанд, под притисок на [[Германија]], се откажал од барањето за спроведување на реформи во [[Одринско]]. Од овие преговори произлегла [[Бугарско-турска спогодба]] од [[1904]] г. По [[Илинденско востание|Илинденското востание]] било евинденто дека македонскиот народ предводен од [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] тргнал по свој сопствен пат кој не се вклопувал во визиите на балканските држави за иднината на Македонија. Отука тие ја засилиле вооружената пропагандна и започнала т.н [[Борба за Македонија]] која траела сè до [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]]. Овој конфликт е кулминацијата од дејствувањето на трите поголеми пропаганди во [[Македонија]], кој работеле за остварување на националистичките планови на нивните држави, а од другата страна била [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]], таа се залагала за самостојно работење и борба за извојување на човекови права и [[слобода]] преку едно внатрешно востание. Врховистичките, грчките и српските чети ја имале поддршката на [[Бугарија]], [[Грција]] и [[Србија]], а грчките чети, поради отворениот Турцизам, ја имаале наклонетоста и на самата [[Отоманско Царство|Империја]], но андартите често се откажувале од помошта на османлиската војска и се здружувале со четите на [[Српско четничко движење|Српското четничко движење]]. На територијата на [[Македонија]] грчките чети се судрувале и со [[Власи]]те кај кој била силна романската пропаганда како и со дејците на албанското националноослободително движење. Во текот на [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]] во [[Македонија]], според турските извори, имало околу 110 чети на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]], 80 андартски чети, 20 српски и 8 влашки чети. === Босанска криза === {{Главна|Босанска криза}} Во [[1908]] г., австрискиот министер [[Алојз Лекс фон Ерентал]] ја анектирал [[Босна и Херцеговина]]. Оваа област, врз основа на [[Берлински конгрес|Берлинскиот конгрес]], била под австриски мандат, но формално-правно таа сè уште била дел од [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]]<ref>[http://92.55.94.23/learn/docs/9525f834-88d6-48c1-af92-ce14e030bcbc.pdf THE BALKAN WARS 1912–1913]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Областа била анектирана без консултации со останатите големи сили. Франц Јосиф I во царска прокламација од 7 октомври 1908 истакнал: {{Цитат|'''Кога пред едно поколение Нашата Војска ја прекорачи Вашата земја, дедено ви е Вам уверување, дека не дошле како душмани, туку како Ваши пријатели со цврста волја, да ги отстранат сите зла, кои Вашата татковина со години тешко ја притискале. Овие зборови, дадени Вам во оној сериозен момент, чесно е одржана. Нашат влада отсекогаш сериозно се трудела во мир и законитост внимателно да работи, а на Вашата татковина да ѝ донесе среќна иднина...'''<ref>Иван Божић, Сима Ћирковић, Милорад Екмечић, Владимир Дедијер, Историја Југославије, Просвета, Београд 1972. — скуп слика између страна 368-369. Чланак написан на основу факсимила објављене прокламације.</ref>}} Кралството [[Србија]] од стратешки интереси имала територијални претензии кон оваа област. [[Србија]] извршила мобилизација и ја повикала [[Русија]] на помош, [[Австроунгарија]] се обратила кон [[Германија]]. Со тоа е создала првата криза која ја тресела [[Европа]] во почетокот на [[XX век]]. [[Русија]] била подготвена да влезе во војна, но под влијание на [[Франција]] се откажала од таквата намера. Во целата криза била вовлечена [[Бугарија]] и кнезот Фердинанд. На [[Австроунгарија]] ѝ бил потребен сојузник на [[Балкан]]от, кој би ја неутрализирал [[Србија]] во евентуална војна и [[Виена]] го избрала Фердинанд. Неколку дена пред самата анексија, во [[Виена]] биле водени тајни преговори меѓу [[Фердинанд I|Фердинанд]] и [[Франц Јосиф]]. Кнезот прифатил да биде австриски сојузник, под услов да се прогласи за цар и [[Бугарија]] да стане независна држава<ref>Guy Gauthier, Les Aigles at les Lions, Histoire des monarchies balkaniques, Éditions France-Empire, 1996.</ref>. Условите биле прифатени. По извршената анексија, Србија своите територијални апетити можела да ги задоволи само кон југ ([[Македонија]]) и југозапад ([[Албанија]]). ===Албанско национално движење=== {{Главна|Албанско национално движење}} [[Податотека:Hasan Pristina.jpg|150px|мини|лево|Хасан Приштина]] [[Податотека:League of Prizren Map.png|мини|300x300пкс|Териториите предвидени за обединување во автономен Албански вилает во рамките на Османлиската Империја според [[Призренска лига|Призренската лига]] (1878).]] Со потпишувањето на [[Санстефански мировен договор|Санстефанскиот мировен договор]] било предвидено еден дел од предели во кои живеело албанско население да им се отстапи на [[Бугарија]], [[Србија]] и [[Црна Гора]]. По [[Берлинскиот конгрес]] дошло до појава на албанското национално движење. Во цела Албанија биле организирани масовни протести. Против овој договор биле и големите сили и затоа решиле да направат исправка на Берлинскиот конгрес. Во ваква напната состојба во Албанија се барала организација на сите сили за одбрана на албанските етнички области од распарчување. За таа цел се јавила потреба од создавање на единствен центар за организирање на албанските активности. На [[10 јуни (настани)|10 јуни]] 1878 година во [[Призрен]] била формирана [[Призренска лига|Албанската лига]]. Албанските патриоти мислеле дека организираното ослободително востание и прогласување на независност на Албанија е единствен начин да им се спротивстават на балканските држави и големите сили. На собранието на Лигата била донесена одлука да се известат Големите сили дека Албанскиот народ е решен да не дозволи поделба на неговата територија и дека е подготвен веднаш да преземе мерки за практично реализирање на автономија на Албанија и соединување на вилаети каде што живееле Албанци. По предавањето на [[Улцињ]] на [[Црна Гора]], [[Високата Порта]] почнала да се подготвува да ја ликвидира Призренската Лига. Албанците кои барале автономија Султанот ги прогласил за најопасни непријатели на Османлиското Царство. Во декември 1880 г. на Косово започнале албански вооружени напади против османлиската администрација. Во почетокот на 1881. г. бил организиран вонреден собир на Лигата во [[Призрен]] на кој учествувале само оние кои ја поддржувале програмата за автономија. Собирот решил да ги раздолжи од своите органи оние кои не ја поддржувале автономијата. По прочистувањето на своите редови Лигата прогласила ''Привремена влада'' на чело со [[Имер Призрени]] - претседател, а за потпретседател бил избран [[Шаип Спахиу]]. По формирањето на Привремената влада, биле формирани и редовни воени сили како и нова администрација во ослободените краишта. [[Податотека:Shkup1912.jpg|300px|мини|десно|Албанските востаници во Скопје]] Воените сили биле под команда на Сулејман Вокши. Во јануари 1881 г. силите воспоставиле контрола на Косово и на одделни региони од северозападниот дел на Македонија. Но, во април 1881 г. османлиските војски ги разбиле војските на привремената влада и извршиле невиден терор на Косово и во цела Албанија. Илјадници Албанци биле уапсени и казнети со тешка робија, меѓу нив и Абдул Фрашери, член на Привремената влада. [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]] од 1908 година, повторно ги раздвижила [[Албанци]]те. На Балканот, Албанците поради изгубените привилегии кренале две поголеми востанија<ref>[http://www.escholarship.org/editions/view?docId=ft7n39p1dn&chunk.id=introduction&toc.depth=1&toc.id=introduction&brand=ucpress Arabs and Young Turks - Ottomanism, Arabism, and Islamism in the Ottoman Empire, 1908–1918, Hasan Kayalı, UNIVERSITY OF CALIFORNIA PRESS, Berkeley · Los Angeles · London, © 1997 The Regents of the University of California]</ref><ref name=autogenerated1>[http://www.zvrk.rs/Mskola/Istorija/srpskaistorija/balkanski%20ratovi/index.htm Vladimir Ćorović, Istorija Srpskog naroda, (1885-1941), Balkanski ratovi]</ref>. Првото востание било кренато во 1910 година, а второто во јануари 1912 година. Албанците особено биле незадоволни од: ''зголемување на даноците, обврзна воена служба и разоружување на цивилното албанско население''<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://dedgjoluli.org/history1911uprising.php |title=The Highland Uprising of 1911 - Romeo Gurakuqi, University of Shkodra "Luigj Gurakuqi" - Department of History, Phoenix Shkodra 2002 |accessdate=2012-11-07 |archive-date=2011-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725223246/http://www.dedgjoluli.org/history1911uprising.php |url-status=dead }}</ref>. Првото поголемо востание кое било кренато во пролета 1910 година, било задушено од казнена младотурска експедиција предводена од Шефкет Торгут Паша. Првото востание било помогнато од [[Црна Гора]] и [[Бугарија]]. Второто востание започанло во јануари 1912 година, со пари и оружје помогнале [[Србија]] и [[Црна Гора]]<ref>[http://www.rastko.rs/cms/files/books/474e828f5a0ad СРБИЈА, ЦРНА ГОРА И КОСОВО – ПРЕГЛЕД 1878-1914]{{Мртва_врска|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Востанието било предводено од Општ вистанички комитет, а водачи на востанието биле [[Хасан Приштина]], [[Бајрам Цури]], [[Неџиб Драга]], [[Риза Бег Креизи]] и други. Најважните востанички барања биле: обединување на четирите вилаети (Косовскиот, Скадарскиот Јанискиот и Скопскиот) во еден Албански вилает<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.srpskaanalitika.com/arhiva-3-2008.html |title=Intervju Dr. Slavenka Terzića |accessdate=2012-11-07 |archive-date=2010-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100125072917/http://www.srpskaanalitika.com/arhiva-3-2008.html |url-status=dead }}</ref> и Албанците да добијат поголеми политички права во однос на неалбанското христијанско население. Востанието ја принудило [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]] да прифати спроведување на 12 од 14 барања на албанските востаници. Повторното деградација на христијанското население како граѓани од втор ред во [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]], од страна на балканските држави било искористено како еден од поводите за започнување на Првата балканска војна. == Дипломатски подотовки == {{quote|'''Од почетокот на влошувањето на кризата на Балканот следниве две точки јасно се истакнати на царското министерство: 1. Дека избувнувањето на војната на Балканот е готово неизбежно 2. Неопходно е да се стори сè за мирот во регионот, треба истовремено да се преземат мерки за локализација на војната во случај на негово избивање. Дури кога ќе бидат постигнати овие две цели, можеме да очекуваме директен контакт со виенскиот кабинет... Ако и понатаму продолжиме со проценка на овие значајнио акции, прво мора да укажеме на декларацијата за неповредливост на територијалниот статус кво и друго, мора да бидеме свесни на следните фактори: Општо е познато дека оваа декларација била нераскинливо поврзана со уште еден фактор - дека и големите сили ќе преземат одговорност за успехот на реформите. А кој ги спречи во тоа? Балканските земји. Не, тие само спроведоа истражување за значењето на договорените гаранции. Всушност било сосема спротивно. Големите сили не барале од Турција таква декларација и Турција одговорила дека нема да дозволи странска интервенција и дека сама ќе ги спроведе потребните реформи. Така што второто прашање кое се однесува на декларацијата - спроведување на реформите од страна на големите сили - останало нерешено поради Турција, која не дозволувала странска интервенција. Ова, по нашето мислење, ја поништува декларацијата за неповредливост на територијалниот статус кво, ние нема да бидеме препрека на балканските земји по ова прашање. Ако се размислува на овој начин, прашањето за статусот кво не е за нас од пресудно значење, во случај на негово кршење треба да се истакне следното: 1. Недостаток одинтерес на големите сили за територијално ширење 2. Како компезација, принцип на рамнотежа помеѓу балканските земји заоснован врз договорите кои претходеле на нивниот сојуз...'''|''Сазонов, Сергеj Димитриевич''|''Циркуларно писмо до руските претставништва во странство''<ref>Balkanski rat ili Ruska narandžasta knjiga, str. 19.-21.</ref>}} ===Улогата на Русија=== Анексијата на [[Босна и Херцеговина]] од страна на [[Австроунгарија]] бил силен удар за Србија која со доаѓањето на [[Петар I Караѓорѓевиќ|Петар Караѓорѓевиќ]] на српскиот престол, ги прекинала блиските врски со [[Виена]]. Српските националисти, во претходниот период, се надевале дека [[Босна и Херцеговина]] ќе стане дел од српската држава. Меѓутоа со анексијата таквите желби сè помалку имале реална основа. Настанала вистинска криза. Српските водачи се свртеле кон [[Руското Царство]] за помош. Меѓутоа руската влада не била во можност да ѝ помогне на Србија и српските водачи биле принудени да го изменат првобитниот став кон анексијата и да дадат уверување дека Србија: ''ќе ја смени актуелната политика кон Австроунгарија и... од сега со неа ќе живее во добрососедски односи''<ref>Barbara Jelavich, St. Petersburg and Moscow: Tsarist and Soviet Foreign Policy, 1814-1974, Bloomington: Indiana University Press, 1974, страна 266-265</ref>. Барбара Јелавич истакнува: {{Цитат|'''Дури и посеризозен бил потикот на Русија им го дала на балканските држави за започнување преговори за создавање на меѓусебен сојуз. Руската цел била да се создаде фронт против Хабсбуршката Монархија, а не да испровоцира војна или крајна поделба на османлиските области во Европа. Сепак, со активна помош на дипломатски претставници, балканските влади потпишале серија документи, што, всушност, претставувале сојузи насочени против Османлиското Царство...'''}} [[Босанска криза|Босанската криза]] била понижувачка за Србија и Русија. Од тој момент, [[Руското Царство]] ја менува својата позиција кон [[Виена]] и ја напушта политиката на соработка со [[Австроунгарија]]. Русија отогаш била подготвена да договара и да поддржува политика на повторно отворање на т.н [[Источно прашање]]. Но, Русија имала за цел да создаде фронт против [[Австроунгарија]], а не да потикне војна или поделба на османлиските провинции на Балканот. Меѓутоа, со активна поддршка на руската дипломатија, балканските држави потпишале серија на документи со кој всушност се создал [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] против [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]]. === Балкански сојуз === {{Главна|Балкански сојуз}} [[Податотека:Occupied territories in the Balkans, end of April 1913.png|350px|мини|десно|Територијалните придобивки на балканските држави по Првата балканска војна и линијата на разграничување според предвоениот таен договор меѓу Србија и Бугарија]] Содавањето на еден Балкански сојуз бил дамнешна желба. Бугаринот [[Иван Вазов]] истакнал: {{Цитат|'''Балкански сојуз е два збора за кои од целото свое срце посакувам да добијат тело и крв, и што поскоро да станат стварност. А зошто сè уште не станале стварност. За тоа има многу причини: грешки од нашата историја (и српски и бугарски), и блиски и далечни, недостаток на зрели политички мисли меѓу оние кои управуваат со судбината или со нашите две држави, склоност кон судири и соперништво типично само за Словените. Како што се гледа, има многу препреки за реализација на оваа идеја. Треба да вооружи со храброст за меѓусебни остапки, ни треба храброст за меѓусебни остапки да ги заборавиме сите себични национални интереси и да мислиме само на едно: дека и бугарскиот и српскиот народ ќе бидат слободни, моќни само во братски марш напреди во цврст политички сојуз...'''<ref>Balkanski rat u slici i riječi, br. 6, 24. feb. (9. mart) 1913.</ref>}} Обидите за создавање на сојуз помеѓу [[Бугарија]] и [[Србија]] започнале уште пред стивнувањето на [[Босанска криза|Босанската криза]], која била предизвикана од анексијата на [[Босна и Херцеговина]] од страна на [[Австроунгарија]]<ref>Стр. Димитров, стр. 300-304.</ref>. Преговорите се одолговлекувале три години (1909-1911) поради Македонија. [[Софија]] и [[Белград]] не можеле да се договорат околу поделбата на оваа османлиска провинција. [[Руското Царство]] посредува во српско-бугарските преговори и обидот за постигнување на договор, меѓутоа руските дипломати одбиле да ѝ дадат на Бугарија гаранции во случај на романски напад<ref>Стателова, стр. 407-408, 410-413.</ref>. Меѓутоа, неколку околности ги забрзуваат преговорите и ја потикнуваат војната: * Обидите на бугарската дипломатија да издејствуват од [[Цариград]] прекин на прогонството врз македонското егзархиско население, пропаднале<ref>Стателова, стр. 409-410, 422-423.</ref>. * Неуспешните обиди на бугарската дипломатија биле повод за [[Обиди за возобновување и реосновање на ВМОРО|ВМРО]] да започне борба против Младотурската власт преку терористички методи со извршување на т.н [[Магарешки атентати]]. Со атентатите и со очекуваните последици од нив се сакало да се вознемири и пробуди европското јавно мислење против Турците. * Во септември 1911 година избувнува [[Турско-италијанска војна|Турско-италијанската војна]]. Конфликтот го одвлекол вниманието и силите на [[Отоманското Царство]] од [[Балканот]] за заштита на својата провинција [[Либија]]. Релативно брзо по анексијата на Босна и Херцеговина уште една голема сила, овој пат [[Италија]], го прекршила принципот на ''статус кво'', односно зачувување на суверенитетот и интегритетот на Отоманското Царство<ref>Стателова, стр. 423-424.</ref>. * Во летото на 1912 година, албанските востаници ги освојуваат [[Косово]] и [[Скопје]]. Османлиската влада е принудена на отстапки кон албанските барањата за автономија. Можноста од албанска контрола врз Косово и Македонија, ги потикнува балканските сојузници да ги забрзаат воените подготовки и постигнување на меѓусебен договор<ref name="eld3-5">Елдъров, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 3-5] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref><ref>Карнегиева анкета, [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava1_3.html стр. 44]</ref>. На [[29 февруари (настани)|29 февруари]] 1912 година Бугарија и Србија го склучуваат [[Српско-бугарски договор]], кои во следните месеци бил зацврстен со [[Воена конвенција кон српско-бугарската спогодба|Бугарско-српска воена конвенција]] потпишан помеѓу генерал штабовите на двете држави. Одделно од Србите, владата на [[Иван Гешов]] влегла во преговори со [[Грција]], кои резултираат со [[Бугарско-грчки договор|Бугарско-грчкиот договор]] од [[16 мај (настани)|16 мај]]. Неколку дена пред почетокот на воените дејствија [[Софија]] и [[Атина]] договараат и меѓусебна воена конвенција. Во меѓувреме, во август, е постигнат Бугарско-црногорски договор<ref>Стателова, стр. 434-438, 442-443.</ref>. Кон крајот на летото на 1912 година се направени последните обиди за спречување на вооружениот конфликт. На [[25 септември (настани)|25 септември]], кога мобилизацијата на војските на балканските земји веќе е во тек, [[Австроунгарија]] и [[Руско Царство|Русија]] издаваат декларација во која ги предупредуваат дека нема да дозволат промена на границите на Балканот, и ветуваат дека ќе ги обноват напорите за реформи во Македонија. Следниот ден црногорската војска ја напаѓа Скадарската тврдина. На [[30 септември (настани)|30 септември]], Бугарија испраќа нота од името на балканските сојузници во која ја повикува османлиската влада да обезбеди во рок од шест месеци автономија на етничките малцинства во империјата. Како одговор на ова барање, Цариград им објавил војна на сојузниците на [[4 октомври (настани)|4 октомври]]<ref name="karneg46">Карнегиева анкета, [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava1_3.html стр. 45-46]</ref><ref>Георгиев, Трифонов, стр. 20-21.</ref>. Бугарија и Грција на [[5 октомври (настани)|5 октомври]] и објавиле војна на империјата, а Србија два дена подоцна<ref name="EB1-188-189"/> == Воени подготовки == {{панорама|NSRW Balkans15.jpg|900px|Османлиски војници}} {{quote|'''Балканските држави сигурно не тргнуваат во војна за да добијат нешто од ветувањата за реформи во Турција, туку со надеж дека ќе добијат политичка полна автономија за христијанските провинции или барем донекаде територијално да се прошираат... Конечниот успех на балканските држави ќе зависи секако од нивната воена подготвеност и во пронаоѓањето на заеднички интереси. Ако тој сојуз е создаден на солидни темели успехот ќе му биде сигурен, а ќе може да се спротивстави како една целина, како една власт, на сите обиди однадвор. '''|''Обзор, згребски дневен лист''|10 октомври 1912<ref>„Обзор“, који је излазио измеѓу 1860. и 1941, био један од најчитанијих дневних листова у Загребу. Кад су избили балкански ратови, уредник је био Славко Водварка.</ref>}} ===Демографски и економски потенцијал. Односот на силите=== Балканските сојузници биле мали држави, кои финансиски зависеле од големите европски земји ([[Франција]], [[Германија]], [[Австроунгарија]]), со аграрна економија (со исклучок на Грција, која била ориентирана исклучиво кон надворешната трговија) и неразвиена индустрија, неспособна да издржи долготрајна војна. Последното особено било видливо за време на војната, кога бугарската и другите сојузнички армии немаат доволно облека, муниција и сл.<ref>Балканската война 1912-1913 (ДВИ 1961), стр. 67-72.</ref> Османлиското Царство има слични економски и финансиски слабости. Империјата по бројот на населението и површината на територијатабилае надмоќна во однос на балканските држави, меѓутоа таа предност била кородирала од слабата администрација, националните судири, слабата економија и недоразвитата транспортна мрежа<ref>Балканската война 1912-1913 (ДВИ 1961), стр. 73-74.</ref>. ==== Зголемување на балканското население 1878-1912 ==== {| style="text-align:center;" class="wikitable" |- ! style="text-align: left;" | Датум на пописот ! style="text-align: left;" | [[Романија]] ! style="text-align: left;" | [[Бугарија]] ! style="text-align: left;" | [[Србија]] ! style="text-align: left;" | [[Грција]] |- |align=left|1878 - 1879 || 4.486 || || || 1.679 |- |align=left|1880 || || 2.823 || || |- |align=left|1884|| || || 1.902|| |- |align=left|1887|| ||3.154 || || |- |align=left|1889 - 1890||5.038|| || 2.162|| 2.187 |- |align=left|1892|| ||3.311|| || |- |align=left|1894||5.406 || || || 714.000 |- |align=left|1895 - 1896|| || || 2.312||2.434 |- |align=left|1899 - 1900||5.957||3.744||2.494|| |- |align=left|1905|| ||4.036 ||2.689 || |- |align=left|1907|| || || || 2.632 |- |align=left|1910|| ||4.338 || 2.912|| |- |align=left|1912||7.235<ref>Jackson-Lampe, str. 166.</ref>|| || || |- |} ==== Буџетите на балканските држави 1898-1912 ==== {| class="wikitable" |- ! align=left rowspan=2| Години ! align=left colspan=3| [[Романија]] ! align=left colspan=3| [[Бугарија]] ! align=left colspan=3| [[Србија]] ! align=left colspan=3| [[Грција]] |- align=left | '''Приходи'''|| '''Расходи''' ||'''П-Р''' || '''Приходи'''||'''Расходи''' ||'''П-Р''' || '''Приходи'''||'''Расходи''' ||'''П-Р''' || '''Приходи'''||'''Расходи''' ||'''П-Р''' |- align=right |'''1900''' ||210 ||237 ||-27 ||81 ||96 ||-15 ||75 ||84 ||-9 ||120 ||109 ||+11 |- align=right |'''1905''' ||308 || 263 || +45 ||128 ||125 ||+3 ||95 ||87 ||+8 ||130 ||116 ||+4 |- align=right |'''1910''' ||583 || 525 ||+58 ||81 ||198 ||-17 ||126 ||128 ||-2 ||175 ||141 ||+34 |- align=right |'''1911''' ||644 ||533 ||+111 ||199||181||+18 ||140||125 ||+15 ||240 ||181 ||+59<ref>Jackson-Lampe, p. 234.</ref> |} ====Човекови ресурси за време на балканските војни 1912-1913&nbsp;г.==== {| style="text-align:center;" class="wikitable" |- ! style="text-align: left;" | Страни ! style="text-align: left;" | Површина (км²) ! style="text-align: left;" | Население (1912 г.) ! style="text-align: left;" | Воени резерви |- |align=left|[[Бугарија]] || 96.345 || 4.430.000 || 714.000 |- |align=left|[[Србија]] || 48.303 || 2.910.000 || 400.000 |- |align=left|[[Грција]] || 63.211 || 2.630.000 || 300.000 |- |align=left|[[Црна Гора]] || 9.000 || 247.000 || 30.000 |- |align=left|'''[[Балкански сојуз]]''' ||'''216.859'''|| '''10.217.000''' || '''1.444.000''' |- |align=left|'''[[Османска Империја]]''' ||'''2.983.000'''<ref>Г. Георгиев, Лјудски ресурси замалја које су судјеловале у Балканском рату 1912.-1913..</ref> ||'''24.800.000''' || '''1.000.000''' |} === Мобилизција и планови на Османлиското Царство === [[Податотека:Abdullah Pasha.jpg|150px|мини|лево|Абдула Паша]]{{multiple image<!-- begin stack of images, scroll down for article --> |direction = vertical | width = 350 |image1 =Ottoman troops in retreat from Lule Burgas across the bridge at Karisdiran.jpg|caption1 =Османлиски војници <br> |image2 =Ottoman redif soldiers.jpg| caption2 =Османлиски редифи <br> |image3 =Barbaroshayreddin.jpg| caption3 =Барбароса Хајредин <br> | image4 = | caption4 =<br> }} Во моментот, кога балканските сојузници ги мобилизирале своите војници, дел од османлиските сили веќе биле мобилизирани за војната против [[Италија]]. На 10 и 12 септември, османлиската власт извршила делумна мобилизација во своите европски провинции: Тракија, Македонија, Косово и Албанија, а на 18 септември е прогласена општа мобилизација<ref>ВБТ, т. I, стр. 312-313.</ref>. На 5 октомври, кога Бугарија и Грција извршиле напад врз Османлиското Царство, во [[Лозана]] бил склучен мировен договор со [[Италија]]<ref>Encyclopedia Britannica: [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/297469/Italo-Turkish-War ''Italo-Turkish War 1911-1912'']</ref>, со што османлиските власти можеле да се фокусираат на [[Балканот]]. Пред почетокот на Првата балканска војна, османлиските власти се соочувале со голем број на проблеми и војната со Италија, а воениот судир со четирите балкански држави за многумина во империјата бил неочекуван. Изет Фуад-паша истакнува: {{Цитат|'''Никој од нашето окружување не веруваше дека ќе има војна со Бугарија, а уште помалку со останатите четири балкански државаи. Сите и секаде говореа: „Тоа е блеф.“ Сепак, веќе долго ( б.н време) беше очигледно дека овие мали земји, заедно со Русија и Австрија, не смеат да ни дадат време да еден ден да станеме особено моќни. Ако режимот на Абдул Хамид опстанеше, до војна немаше ни да дојде бидејќи политичарите на тие мали и големи сили добро знаеја дека тој режим мошне брзо ќе доведеше до резултатите за кои тие сонуваа...'''}} Османлиската врховна комада сакала да мобилизира 750.000 луѓе. Меѓутоа, поради лошата организација и проблемите во транспортот (недостиг на персонал во железницата и на товарни животни), мобилизацијата и концентрацијата на воените сили се одвивале бавно во споредба со балканските држави<ref name="erick80">Erickson, стр. 78-84.</ref>. До почетокот на воените дејствија, османската власт и команда успеале да соберат 430.000 војници со 930 топови<ref>История на Българите: Военна история, том V, стр. 417.</ref>, а според други извори - само 300.000 војници<ref>Большая советская энциклопедия: [https://web.archive.org/web/20050514201151/http://www.cultinfo.ru/fulltext/1/001/008/092/584.htm ''Балканские войны 1912-1913'']</ref>. Во текот на воените дејствија, османските сили се искачиле на 570.000 војници и 4.000 топови<ref name="въчков-93"/>. Османлискиот план за војна против балканските сојузници предвидувал: : 1) концентрација на главните сили на север против Бугарите и Србите во Тракија и Македонија; и : 2) одбранбени операции против Грција и Црна Гора, за кои биле одвоени послаби воени сили. Против бугарските сили во [[Тракија (појаснување)|Тракија]], требало да настапи '''Источната армија''' на чело со Абдула Паша. До 4 октомври оваа армија одвај броела 120.000 војници, наместо предвидените 320.000 војници според предвидениот план<ref>ВБТ, т. I, стр. 505-506.</ref>. Во оваа армија влегувале нецелосните сили на I, II, III, IV и XVII корпус, војници од ''Одринскиот утврден регион'' (шест дивизии и дополнителни сили), ''Самостојната коњаничка дивизија'' и ''Крџалискиот одред''. Според османлискиот план, до завршувањето на концентрирањето на Источната армија северозападно од [[Виза]], Одринската тврдина требало да ја заштити оваа османлиска армија од бугарските сили. Крџалискиот одред кои се состоел од две дивизии и еден полк, ја зазел реката Арда и требало да ги пресече бугарските сили од пристапот кон [[Егејското Море]] и на тој начин да ги заштити комуникациите помеѓу [[Цариград]] и [[Македонија]]. Османлискиот план за воени дејствија предвидувал опколување и странични напади врз бугарските сили меѓу Тунџели и Странџа<ref name="erick80"/>. [[Податотека:Ali Riza Pasha.jpg|150px|мини|лево|Али Риза Паша.]] Планот предвидувал доколку османлиските сили успешно се пресметаат со бугарските војски, да се преземе офанзива врз Царството Бугарија по двата брега на реката [[Марица]], освојување на Хасково и Трново со Сејмен (Симеоновград), како и потиснување на бугарската армија кон север во правец на [[Стара Планина]]<ref>ВБТ, т. I, стр. 428-429.</ref>. Меѓутоа, османлискиот план не го предвидел настапувањето на Третата бугарска армија во правец на [[Лозенград]]<ref name="erick80"/>. Против српско-бугарската офанзива во Македонија била сконцентрирана '''Вардарската армија''' на чело со [[Зеки Паша]], кој сметал дека главниот српски напад ќе биде извршен во правец на [[Врање]]. Отука, Зеки Паша ги собрал своите главни сили (V, VI и VII корпсус - вкупно околу 58.000 луѓе) за против напад во реонот [[Штип]] и [[Куманово]]. '''Струмскиот корпус''' во јачина од 28.000 војници.<ref name="vbt1-511">ВБТ, т. I, стр. 511.</ref>, трбало да изврши помошен напад во [[Кресненска Клисура|Кресненската Клисура]] против Втората сојузничка армија и на тој начин д аго обезбеди десното османлиско крило во борбите околу [[Куманово]] и [[Врање]].<ref>Erickson, стр. 173.</ref><ref>Hall, стр. 47-48.</ref> Против грчките сили требало да се спротивстави '''Јанискиот корпус''' во јачина од 22.000 војници под команда на Еасат Паша кој имал задача да ги одбрани Епир и Јужна Албанија. VIII корпус во јачина од 29.000 војници и под команда на Хасан Тахсин Паша го преградил преминот помеѓу [[Тесалија]] и [[Солун]]<ref>Erickson, стр. 214-216.</ref>. Во Северна Албанија во борбите против црногорските сили и одбраната на Скадар биле сконцентрирани 25.000 војници <ref name="vbt1-511"/>. Сите османлиски сили западно од реката [[Места]] ја формирале '''Западната армија''' под команда на [[Али Риза Паша]]<ref>Erickson, стр. 163-164.</ref>. За да се спротивстават на грчката поморска надмоќност, османлиските власти се обиделе да ги купат модерните германски оклопни крстосувачи ''Блухер'' и ''Молотке''. Меѓутоа, османлиските власти не можеле да си ја дозволата нивната висока цена и затоа се задоволиле со двата стари воени брод од класата ''Брандербург'', а двата брода биле именувани како ''Барбароса Хајредин'' и ''Тургут Реис''. Овие два брода и крстосувачите ''Хамидиие'' и ''Мисидије'' го сочинувале јадрото на Османлиската флота<ref>Erickson (2003), p. 131.</ref> до летото 1912 година, меѓутоа се наоѓале во тешка механичка состоја. Флотата имала задача да ги обезбеди османлиските комуникации во Црното, Мраморното и Егејското Море. Во почетокот на војната Отоманското Царство имала десет авиони. Два од нив се наоѓале во близината на [[Солун]], а другите осум биле стационирани во [[Сан Стефано]]<ref name="turav">Жирохов, М. [http://www.airwar.ru/history/av1ww/turk/turk.html ''Турецкая авиация в Первой Балканской войне''] (от „Уголок неба. Авиационная енциклопедия“, 24.05.2009)</ref>. === Мобилизција и планови на Балканскиот сојуз === Балканскиот сојуз мобилизација на своите војници објавил на 17-18 септември<ref name="EB1-188-189">ЕБ, т. I, стр. 188-189.</ref>. Четирите балкански држави на оружје кренеале 1,2 милиони луѓе со околу 2000 топа<ref name="въчков-93">Въчков, стр. 93.</ref>. За вкупниот број на активни војници и офицери постојат повеќе разлини бројки од 632.000<ref>Рябинин, [http://militera.lib.ru/h/ryabinin_aa/02.html стр. 147]</ref> до 750.000<ref>Encyclopaedia Britannica: [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/50300/Balkan-Wars ''Balkan Wars''] (21.04.2009)</ref>. Меѓутоа балканските држави имале проблем со транспортот на луѓе и опрема. Бугарскиот генерал [[Иван Фичев]] истакнува: {{Цитат|'''Неодамнешното истражување покажа дека нашата (б.н бугарската) железница нема да биде во состојба да одговори на војните потреби во случај на војна. Значи, нашите оперативни проекти тешко би можеле да се задоволат кога се земаат во предвит потребите за превозот за време на мобилизацијата и концентрацијата на војската на теренот. Поради краткото постоење на бугарското кралство, железницата не можела да го постигне својот полн развој и на тој начин да стане доверливо средство во одбраната на државата. Две товарни железнички пруги кои поминувале низ северена Бугарија и јужна Бугарија и трансбалканската пруга - Горна Ораховица, Трново, Стара Загора, станаа најважните пруги за воент транспорт во време на мобилизацијата. Технички гледано, нашите железнички пруги, кои биле градени исклучиво за потребите на трговијата, имаа многу недостатоци: остар нагиб, мал полупречник, мал број на станици, нема платформи за утовар на војните возови, незадоволувачки залихи на вода во најголемиот дел од железничките станици и многу мал број на скретници...'''<ref>Вълков, Г., Генерал Иван Фичев. Избрани произведения, София, 1988, Военно издателство</ref>.}} Прeдвоените договори на Бугарија, Србија и Грција предвидувале конкретни аранжмани за координација на активностите сојузниците, меѓутоа тие немале заеднички план за борбените операции, а секоја страна дејствува во зависност од потребите. Распределбата на балканските сили против империјата не била избалансирана и отука главниот товар против Турција паднал врз грбот на бугарската армија во [[Источна Тракија]]. Србите и Грците се насочиле своите војници во Западниот оперативен театар, кој поради оддалеченоста од центарот на османлиската држава е второстепен од воена гледна точка, но има огромно политичко значење, бидејќи од развојот на воените дејствија зависело кој ќе владее [[Македонија]]<ref>Криворов, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 15-16] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref>. ==== Бугарија ==== Бугарската армија била мобилизирана во втората половина на септември и броела околу 600.000 војници со 1.116 топови<ref>Крапчански, стр. 161</ref>. Редовните активните сили се состоеле од 336.000 војници и офицери, а останатите биле распоредени во волонтерски, гранични и други делови<ref>ВБТ, т. I, стр. 308-309.</ref><ref>Георгиев, Трифонов, стр. 39-41.</ref>. Од редовите на [[Македонска емиграција во Бугарија|македонската емиграција]], [[Обиди за возобновување и реосновање на ВМОРО|македонското револуционерно движење]] и бегалците од [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]] кои не биле прифатени во редовната војска, било формирано [[Македонско-одринско ополчение|Македонско-одринското доброволство]] во јачина од 14.670 души.<ref>Национално-освободителното движение на македонските и тракийските българи, том III, стр. 269-273.</ref>. Во периодот помеѓу 4-8 октомври<ref name="IBD-II-53">Георгиев, Трифонов, стр. 53.</ref> биле формирани три главни бугарски армии: * '''Прва армија''' - 67.000 војници под команда на пешадискиот генерал Васил Кутинчев - распоредена на двата брега на реката Тунџели во реонот на Казалагач, а Штабот бил сместен во [[Јамбол]]. Во нејзиниот состав влегувале три пешадиски дивизии: 1-ва под команда на генерал-мајор Стефан Тошев, 3-та (генерал-мајор Иван Сарафов) и 10-та (генерал-мајор Стојо Брадистилов)<ref name="EB1-188-189"/><ref name="vbt-II-10-11">ВБТ, т. II, стр. 10-11.</ref>. * '''Втора армија''', командант генерал-полковник Никола Иванов, во состав две пешадиски дивизии (8-ма, на чело со генерал-мајор Димитар Кирков, и 9-та на генерал-мајор Радој Сираков) Хасковскиот одред и Коњаничката зборна бригада, распоредени во реонот на [[Трново]] Сејмен-Харманли<ref name="EB1-188-189"/><ref name="vbt-II-10-11">ВБТ, т. II, стр. 10-11.</ref>. * '''Трета армија''' - над 83.000 војници, под команда на генерал-полковник Радко Димитриев - распоредена источно од [[Јамбол]], со седиште во Стралџа. Во нејзиниот состав влегувале три пешадиски дивизии: 4-та под команда на генерал-мајор [[Климент Бојаџиев]], 5-та (генерал-мајор Павел Христов) и 6-та (генерал-мајор Православ Танев)<ref name="EB1-188-189"/><ref name="vbt-II-10-11"/>. [[Податотека:Ivan Fichev.jpg|150px|мини|лево|Иван Фичев]][[Податотека:The Supreme Military Council in 1910 (Kingdom of Bulgaria).jpg|350px|мини|десно|Високиот воен совет на Бугарската армија во 1910 година. Седат во првиот ред од лево кон десно: ген. Волк Велчев, ген. Георги Агура, ген. Никола Иванов, ген. Данаил Николаев, ген.Васил Кутинчев, ген.Радко Димитриев, ген. Павел Христов; во вториот ред: ген.Иван Фичев, полк Георги Тодоров, ген. Вичо Диков, ген. Стилиjaн Ковачев, ген. Кирил Ботjов, полк Петар Марков, ген. Стефан Тошев, ген. Атанас Назламов; во третиот ред: полк Пантелеj Cenov, ген.Иван Сарафов, ген. Илија Димитриев, ген. Радован Сираков и полк. Симеон Jaнков]]. Конечниот план за бугарското офанзива во [[Одринска Тракија|Тракија]] предвидувал нанасеување на главниот удар со 1-та и 3-та армија во просторот меѓу [[Одрин]] и [[Лозенград]] со општо напредување кон [[Цариград]]. Бугарската команда сметала дека ќе постигне успех преку елементот на изненадување. Затоа армијата на Кутинчев е рапоредена напред, на еден премин на бугарско-турската граница, а војниците на Димитриев биле сместени зад позициите на Самостојната коњаничка дивизија на генералот Атанас Назламов. ''Втора армија'' имала задача да го опколи [[Едрене]] и со помош на Хасковскиот одред да удри кон Крџали. Општиот фрон кој требало да го покриваат трите бугарски армии бил со широчина ос 120 километри<ref name="EB1-188-189"/><ref>Криворов, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 12-13] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref>. За офанзивата во Западните Родопи и Пиринскиот крај бугарската команда подготвила една целосна дивизија и други делови. Родопскиот одред под команда на генерал Стилијан Ковачева, во јачина од 23.000 војници во сосотав на 2-а пешадиска дивизија, бил фокусиран врз турските сили во Тамрашкиот клин и долината на Места. Седмата рилска пешадиска дивизија во јачина од 37.000 војници под команда на генерал Георги Тодоров, кај [[Дупница]] и [[Ќустендил]] челкала наредба за офанзива по текот на долината на [[Струма]] во правец кон [[Солун]] <ref name="EB1-188-189"/><ref>Крапчански, стр. 181-182.</ref><ref>ЕБ, т. V, стр. 806.</ref>. Од [[22 септември (настани)|22 септември]], Бугарскиот генералштаб во соработка со Штабот на македонско-одринските доброволни чети започнал со префрлање на чети на османлиска територија, главно на просторот Македонија, со задача да извршуваат диверзански акции и прибирање на информации за местоположбата, бројот и составот на османлиските сили. Бројот на четите се искачил на 59. На територијата на Македонија веќе дејствувале неколку десетици чети на [[Обиди за возобновување и реосновање на ВМОРО|ВМРО]], а вкупниот број на четниците се искачил на 3.000 души<ref>Национално-освободителното движение на македонските и тракийските българи, том III, стр. 274-277.</ref>. Во октомври 1912 година бугарската борбен флота располага со наставниот команден брод „Надеж“ (тип „Авизо“ 717 т) и шест лесни торпедоносеци „Дрзки“, „Смели“, „Летечки“, „Шумни“, „Храбри“ и „Строги“ (97.5 т) - сите од француско производство<ref name="bvnamore">Балканская война на море, стр. 5-7.</ref><ref>Георги Купов, Торпилирането на крайцера „Хамидие“, стр. 6-7.</ref>. Главните бугарски пристаништа [[Варна]] и [[Бургас]] биле заштитени со подводни мини. При објавувањето на мобилизацијата на [[17 септември (настани)|17 септември]] 1912 година бугарската војска располага само со два воздушни балони („Софија 1“ и „Годар“) и еден авион („Блерио XI“)<ref>Миланов, стр. 23, 24.</ref>. Во текот на војната бројот на авионите во бугарската армија достигнува 29<ref name="bulav">Жирохов, М. [http://www.airwar.ru/history/av1ww/bulgar/bulgar.html ''Болгарская авиация в Первой Балканской войне''] (от „Уголок неба. Авиационная енциклопедия“, 24.05.2009)</ref>. Врховен командант на бугарската армија бил бугарскиот цар [[Фердинанд I|Фердинанд]], но реално со целата бугарска армија командувале помошник-командантот генерал [[Михаил Савов]] и на началникот на Генералштабот генерал [[Иван Фичев]], кои се наоѓаале во [[Стара Загора]]<ref name="sazdlalk279">Саздов, Лалков, стр. 279.</ref>. ==== Србија ==== [[Податотека:P Bojovic.jpg|150px|мини|лево|Петар Бојовиќ]] Пред самиот почеток на војната, во престолнината на [[Србија]] преовладувала општа воена атмосфера меѓу обичните граѓани и речиси сите ја посакувале војната. Србите биле заморени од неуспешните војни кои ги воделе во последните 50 години. Весникот ''Хрватско движење'' објавува: {{Цитат|'''Вчера се пренесе низ градот неповолна вест. „Мириса на мир!“ Говореа Белграѓаните, засолнувајќи го својот нос со марамче. Ако на Србинот му дадете да бира: мир или колера? - тој со своите две раце би ја зграбил колерата... Кога ќе започне војната? Сите прашуваат; тоа го знаат само ладниот ветер кои пири од македонската страна и министерските столови, кои долго во ноќта се осветлени од електричното светло, но никои од овие не сака да проговори...'''<ref>Hrvatski pokret, 9-31 oktobar 1912.</ref>}}. Српската држава мобилизира околу 366.000 луѓе со 544 топови, од кои околу 190.000 души биле во активната војска. Од овие сили биле формирани три армии и два самостојни одреда: * '''Прва српска армија''' - била сконцентрирана околу [[Врање]] (наијужниот регион на тогашна Србија, најблиску до Македонија). Таа е најсилната српска воена групација со приближно 90.000 борци. Тие формираале пет пешадиски дивизии (I Моравска, I Дунавска, I Дринска, II Дунавската и II Тимошка) и една коњаничка дивизија<ref name="vbt1-420">ВБТ, т. I, стр. 420-421, 500-501.</ref>. Главен командант бил српскиот престолонаследникот [[Александар I Караѓорѓевиќ|Александар Караѓорѓевиќ]], меѓутоа клучна улога имале генералите [[Петар Бојовиќ]] и [[Радомир Путник]]. * '''Втора сојузничка армија''' - составена од една српска (I Тимошка) и една бугарска (7-та Рилска) дивизија со вкупна јачина од 50.000 борци под команда на српскиот генерал [[Степа Степановиќ]]. Оваа армија била распоредена на територијата на Бугарија, во реонот помеѓу на [[Дупница]] и [[Ќустендил]]<ref name="vbt1-420"/>. * '''Трета српска армија''' - под команда на српскиот генерал [[Божидар Јанковиќ]] и во состав од три дивизии (I Шумадиска, I Моравска, II Дринска) и една бригада (со вкупно 60.000 војници). Оваа армија била распоредена во реонот помеѓу [[Куршумлија]] и [[Медвеѓе]]<ref name="vbt1-420"/>. * '''Ибарски одред''' - составен од I Шумадиска дивизија и други сили во вкупна јачина од 12.000 војници. Одредот бил распореден во околината на [[Кралево]] и требало да дејствува во правец кон [[Нови Пазар]] и [[Косовска Митровица]]<ref name="vbt1-420"/>. * '''Јаворски одред''' - состевен од една самостојна бригада со јачина од околу 8.000 војници. Одредот зазел уште позападни позиции, кон [[Пожега]]<ref name="vbt1-420"/>. [[Податотека:Radomir Putnik (Serbia; her people, history and aspirations, 1915).jpg|150px|мини|лево|Радомир Путник]] Српскиот врховнен командант [[Александар I Караѓорѓевиќ]], во консултации генералите [[Радомир Путник]] и [[Петар Бојовиќ]], при распоредувањето на српските сили тргнал од претпоставката дека Османлиите во почетокот ќе применат пасивна одбрана на своите албански и македонски територии, било оценето дека најдобрата одбранбена линија се протегала на потегот [[Врање]]-[[Куманово]]-[[Штип]], според српскиот план за дејствување кон оваа одбранбена линија требало да тргне ''Првата српска армија''. ''Втората сојузничка армија'' имала задача да ја обиколи оваа линија од запад преку [[Крива Паланка]] и [[Кочани]], a ''Трета српска армија'' требала да дејствува на североисток кон [[Приштина]] и [[Скопје]]. ''Ибарскиот одред'' требало да навлезе во [[Косово]], додека пак ''Јаворски одред'' требало да остане на својата позиција и да дејствува во случај ако [[Австроунгарија]] се вмеша во војната, подцна овој одред се вклучил во воените операции на територијата на [[Новопазарски санџак|Новопазарскиот санџак]].<ref name="vbt1-420"/><ref>Криворов, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 13-14] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref>. Српската воена авијација се состоела од само четири авиони кои своите воени дејствија ги започнале во последните денови на војната, при опсадата на [[Скадар]]<ref name="serbav">Жирохов, М. [http://www.airwar.ru/history/av1ww/serbia/serbia.html ''Сербская авиация в Первой Балканской войне''] (от „Уголок неба. Авиационная енциклопедия“, 24.05.2009)</ref>. Пред официјалното влегување на [[Србија]] во војната повторно биле активирани силите на распуштениот [[Српски комитет на четничка акција]] чии чети долги години воделе борби со [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] во т.н [[Борба за Македонија]]. Две недели пред преминувањето на границата од страна на српската регуларна армија, на територијата на Македонија биле активни повеќе српски четнички сили. Четничките сили го запоседнале [[Козјак (планина)|Козјак]] и со паралата ослободување и проторување на Османлиите, успеале да ги покренат речиси сите козјачки села во борбата против [[Османлиското Царство]]. Биле активирани повеќе познати војводи и четници, меѓу нив биле: [[Јован Грковиќ Гапон]], војводата [[Доксим Михаиловиќ]] од [[Галичник]], [[Спасе Павлов-Гарда]], [[Јован Довезенски]], [[Василие Трбиќ]], [[Јован Бабунски]], [[Јован Долгач]] и други. ==== Грција ==== [[Податотека:Constantineiofgreece.jpg|150px|мини|лево|Грчкиот престолонаследник Константин]] Грчката држава пред почетокот на војната имала на располагање 125.000 војници, а од овие копнени сили биле формирани две армии. * '''Тесалиска армија''' (околу 100.000 борци на чело со грчкиот престолонаследник [[Константин I (крал на Грција)|Константин]]). Оваа воена групација била распоредена околу градот [[Лариса]], со задача - освојување на [[Солун]] преку јужна Македонија. * '''Епирска армија''' (13.000 војници на чело со генералот Константинос Сапундзакис), со задача - офанзива во [[Епир]] и [[Албанија|јужна Албанија]]<ref>Erickson, стр. 216; Hall, стр. 59.</ref>. Двете воени групаци заедно имале околу 250 топа<ref name="въчков-93"/><ref name="IBTrud418">История на българите, том V: Военна история, стр. 418.</ref>. Во последната фаза од војната, бројот на грчките војници се искачил на 215.000 души<ref>Карнегиева анкета [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/prilozhenie_Ib.htm стр. 366]</ref>. ''Тесалиската армија'' имала четири авиони. Во 1911-1912 година, грчката држава повторно ги активирала своите андартските чети кои се бореле против [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] во т.н [[Борба за Македонија]]. Кон крајот на август 1912 година во [[Македонија]] влегле андартските вооружени чети на [[Михаил Анагностакос]], [[Панајотис Пападзанетеас]], Александрос Занас и многу други. Нивната активност била насочена во околината на [[Солун]] и [[Халкидик]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.scribd.com/doc/49281820/The-Macedonian-Struggle-1903-1912-by-Basil-K-Gounaris |title=The Macedonian Struggle1903-1912.Pavingthe Way fortheLiberation Basil K. Gounari |accessdate=2012-12-01 |archive-date=2016-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307110559/https://www.scribd.com/doc/49281820/The-Macedonian-Struggle-1903-1912-by-Basil-K-Gounaris |url-status=dead }}</ref>. Со формирањето на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] и почетокот на Првата балканска војна, андартските чети активно се вклучиле ја помагале офанзивата на сојузничките армии. Меѓутоа, [[Грција]] била особено важен фактор на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]], поради релативно моќната морнарица. [[Бугарско-грчка воена конвенција|Бугарско-грчката воена конвенција]] од [[22 септември (настани)|22 септември]] 1912 година предвидувала, грчката флота на чело со адмиралот [[Павлос Кунтуриотис]]) да го спречи прееминувањето на османлиските војници од [[Мала Азија]] на [[Балканот]] преку [[Егејското Море]]<ref>Фуракис, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 17-18] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref>. Грчката флота била поделена на две воени групации и една помошна, односно разузунувачка: [[Податотека:Averof Today2.jpg|350px|мини|десно|Грчкиот крстосувач - „Авероф“]] * '''Егејска флота''' : ''Воени бродови'' : 4 (Авероф, Спетсаи, Рибар, Хидра) : ''Уништувачи'' : 10 (Стрела, Безел, Ника, Наукратис, Војвода, Нова генерација, Аспис, Бура, Молња, Копје) : ''Разузунувачи'': 4 (Лав, Пантер, Орел и Сокол) : ''Торпедни чамци'': 5 (11, 12, 14, 15, 16) : ''Подморници'': 1 (Делфин) : ''Хидроавиони'': 1<ref name="grav">Жирохов, М. [http://www.airwar.ru/history/av1ww/greece/greece.html ''Греческая авиация в Первой Балканской войне''] (от „Уголок неба. Авиационная енциклопедия“, 24.05.2009)</ref> : ''Mинери'': 1 (Марс) * '''Јонска флота''' : ''Парни воени бродови со артилерија'' 2: (Актион, Амвракија) : ''Парни корвети'': 4 (Αλφειός, Αχελώος, Πηνειός, Ευρώτας) : ''Mали воени бродови'' (Топовници): 3 (Α, Β, Δ) * '''Крстосувачка ескадрила''' :''Запленети бродови'': :: ''Комерцијални бродови'': 5 (Хесперија, Микале, Македонија, Атина, Аркадија) ::''Помошни бродови'': 3 (Αιγιαλεία, Μονεμβασία, Ναυπλία) ==== Црна Гора ==== [[Податотека:Skadar predaja zastave.jpg|мини|Предавање на Отоманското знаме на црногорскиот крал Никола I, во Скадар, 1913 година]] Во почетокот на војната, [[Црна Гора]] имала 30.000 војници и 140 топови<ref name="EB1-188-189"/>. Малку подоцна кон нив се приклучиле и околу 4.500 доброволци од [[Босна]], [[Херцеговина]] и други области на [[Австроунгарија]], населени со словенско население. Главната цел на црногорската армија е освојување [[Скадар]], со што би се обезбедила доминацијата на Црна Гора во северна [[Албанија]]<ref>Hall, стр. 55, 57.</ref>. За таа цел се определени три девизии со јачина од 22.000 војници (од вкупно четири дивизии) кои требало да ја нападнат главната тврдина преку северниот и јужниот брег на [[Скадарско Езеро|Скадарското Езеро]]. Четвртата дивизија и една бригада требало да дејствуваат кон [[Новопазарски санџак|Новопазарскиот санџак]] кои територијално ги одвојувал Црна Гора и Србија. Главен командант бил црногорскиот крал [[Никола I Петровиќ]], меѓутоа вистинската команда се наоѓала во рацете на началникот на црногорскиот генералштаб-генерал Лазаровиќ<ref>ВБТ, т. I, стр. 422-423.</ref><ref name="krivor1415">Криворов, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 14-15] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref>. === Воружување === [[Податотека:1626 - Salzburg - Festung Hohensalzburg - Repetier.JPG|200px|мини|лево]] [[Податотека:Mannlicher schoennauer 1903-14.jpg|мини|десно|350п|Mанлихерка]] Главно пешадиско оружје во Првата балканска војна била австриската пушка „Манлихер“ во неколку варијанти (во бугарската армија - примероци од 1888 и 1895 година], во грчката - „Манлихер-Шонауер“) и германската „Маузер“ (во османлиската и српската армија) Масовно била користена и Мартинката („Хенри-Мартин“) од страна на османлиските сили, а бугарските и српските војници ја користеле и „Берданката“, како и други модели со калибар меѓу 6,5 и 7,62 мм. Коњаницата била вооружена со карабини „Манлихер“ и „Маузер“. Балканските и османлиските војски биле вооружени и со тешки митралези „Максим“ (232 парчиња во бугарската армија), „Хочкис“ (420 османлиската армија), „Норденфелд“ и други модели. Артилеријата на завојуваните страни била произведена од француската фирма „Шнајдер“ и германската „Круп“. Во годините пред војната, „Шнајдер“ ги снабдува Бугарија, Србија и Грција со модерни полски и планински топови, главно во калибар 75-мм. (Во периодот 1897-1907 година трошоците на Бугарија за Шнајдеровото оружје се трипати поголеми отколку за германското и австриското. Меѓутоа најголемиот дел од артилеријата на балканските сојузници се состола од застарени топови. Истото важи и за османлиската армија, но по 1908 година, таа успева да набави над 800 модерни топови од фирмата „Круп“ (75 и 105-мм). == Воени дејствија до првото примирје (октомври - ноември 1912)== {{Triple image|center|Bulgarian Czar Ferdinand at Adrianople.jpg|320|Ac.balkanwar.jpg|320|Serbian and Montenegrin officers in Đakovica, 1913.jpg|320|Царот Фердинанд кај Одрин|Загинати бугарски војници во Одринско|Српски и црногорски офицери во Ѓаковица}} {{quote|'''На петти октомври беше одржана сеопшта молитва. Фердинанд ја прочита прокламацијата за објавувањето на војната, а Методије Кусевич, митрополит на Стара Загора, одржа говор. Се сеќавам на тие моменти како некој сон. Додека излегувавме од црквата, бевме длабоко погодени, но и понесени од воодушевувањето дека ќе победиме. Упорната борба за време на препородот која секогаш била хрбара и успешна - последниот пример е обединувањето на Источна Румелија и Кнежсетсвото Бугарија во 1885. - кое му донесе на бугарскиот народ огромна самодоверба, можам да кажам дури и нова вера во националниот оптимизам. Од друга страна, Шејново, Шипка и Сливница покажаа дека Бугарите останале неослабени и ја покажаа храброста по која нивните предци со векови биле познати. Пред себеси имавме силен непријател, меѓутоа ја потценивме неговата сила. Чудно, после пет векови под турски јарем, сега, откако владеевме со Турците во Бугрија само триесет и четири години, ги потценивме. Во Бугарија беше омилена приказната дека Турција е држава на умирање. Во печатот, султанот секогаш беше прикажуван како болен со повез околу окото. Во војската многу Бугари на вежбите во стрелање од пушка, пукаа во мета која имаше облик на кукла со фес на главата за да се уверат себеси дека султанот е донапред одредена жртва... '''|''Симеон Радев''|Тоа, што го видов}} [[Податотека:Politika announces the beginning of the First Balkan War, 26 September 1912.png|мини|[[Политика (весник)|''Политика'']] од 26 септември 1912 година го објавува почетокот на Балканската војна.]] Војната започнала на 8 октомври 1912 година (25 септември по стар стил), кога Кралството Црна Гора прво меѓу членките на Балканскиот сојуз му објавило војна на Османлиското Царство. Истиот ден црногорските сили започнале воени дејства со напад на османлиските позиции кај [[Скадар]]. Црна Гора го направила овој чекор во согласност со претходните договори во рамките на Балканскиот сојуз. Останатите сојузници — Бугарија, Србија и Грција — не објавиле веднаш војна. На 13 октомври тие упатиле заеднички ултиматум до Високата порта, барајќи широки реформи и автономија за христијанското население во европскиот дел на Османлиското Царство. По одбивањето на ултиматумот, на 17 октомври Бугарија и Србија објавиле војна, а следниот ден (18 октомври) тоа го сторила и Грција. Географските одлики и воено стратешките одлуки на противниците довеле до формирање на неколку театри на воените дејствија во периметар меѓу [[Цариград]], [[Варна]], [[Скадар]] и [[Арта]] (на Јонско Море). Обидите на османлиската воена команда да се стекне со стратегиска иницијатива во првите денови на војната не успеала, поради иницијативата ја диктирале балканските сојузници. Бугарската армија својот главен удар го нанесува во [[Источна Тракија]]. Бугарските и османлиските сили имале помали судири во [[Родопи]]те и Западна Тракија. Грчката и бугарската војска започанле со свое настапување кон [[Солун]], односно од север, по течението на реката [[Струма]] и од југ преку долината на [[Бистрица]]. Овие операции се поддржани од грчката флота во [[Егејското Море]]. Главниот дел од српската армија навлегува во [[Македонија]], оној дел кој подоцна ќе биде познат како [[Вардарска Македонија]]. Заедно со Црногорците, српските сили ги освоиле [[Санџак]] и [[Косово]] и си пробиле пат низ северна [[Албанија]]. Во [[Епир]], грчките и османлиските сили се бореле за тврдината [[Јанина]]. === Настапување на бугарските сили во Источна Тракија === Во [[Источна Тракија]], од почетокот на октомври па сè до затишјето на воените дејствија во ноември, помеѓу бугарските и османлиските војници се воделе три големи борби. Во текот на Лозенградската операција, 9-10 октомври, Источната османлиска армија на чело со Абдула Паша од [[Одрин]] и [[Лозенград]] започанала да настапува во правец на север. Абдул Паша испратил проглас во кој истакнал: {{Цитат|'''Браќа по оружје и земјаци, одлучивме да го поразиме непријателот кој гази по светата замја на нашата татковина. Утрешниот и задутрешниот ден ќе бидат најсветите деннови на Бајрам за секој муслиманин. Конечниот пораз на непријателите кои толку години ја вознемируваат нашата земја и нашиот народ, и не ги оставаат во мир нашите браќа кои во Бугарија, мора да се смета за света должност на секој муслиманин. Затоа секој офицер и секој братски војник треба да се бори до крај за спас на нашата татковина во која секоја стапка е натопена со крв нашите предсти. Спасот на нашата татковина и на нашиот народ ќе зависат од храброста и одлучноста која што вие ќе ја прикажете во следните два дена. Мој храбри и непоколебливи пријатели! Верувам дека желбата за освета која ја чувствувате во своите срца ќе биде гаранција дека ќе ја исполните својата должност... Напред, драги мои деца! Запамтете дека ве чека среќа на земјата и рај после смрта. Со нас е Алах како и мухамедовиот дух и молитвите на калифата земски - нашиот драг султан.'''<ref>В. Георгиев – Ст. Трифонов</ref>}} [[Податотека:First Balkan war.png|350px|мини|десно|Основни правци на сојузничката офанзива]] Но Источната османлиска армија не успеала да стигне до турско - бугарската границата кога Првата бугарска армија го одбила нападот и го блокира Одринскиот гранизон. Десното османлиско крило паднало под притисокот на Третата бугарска армија која извршила маневар кај [[Странџа]] и се нашла зад позициите на Источната османлиска армија. Главните борби се воделе кај селата Муратчал и Кајпа, Гечкинли, Селиолу, Ескиполос, Петра и Ериклер. Турските војнци почанле да ги напуштаат воените редови, а на 11 октомври, без борба бугарските сили ги окупирале [[Лозенград]].<ref name="peichev_224">Пейчев, стр. 224.</ref><ref>Атанасов, стр. 128.</ref><ref name="markov1.2">Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_1_2.html 1.2. Преломната изненада Лозенград]</ref> По освојувањето на Лозенград, бугарските сили не го продолжиле своето дејствување против непријателот кој се повлекувал. Оваа постапка им овозможила на османлиските сили да се реорганизираат и зад реката Караагач, која го попречувала патот кон [[Цариград]], да довлечкаат засилување. Новоформираната Прва источна армија ја зазела областа околу [[Лулебургаз]], а Втората источна армија се разместила во околината на [[Бунархисар]]. [[Податотека:Bulgarian light artillery - Balkan War.jpg|350px|мини|десно|Бугарска лесна артилерија]] На 15 октомври, овие османлиски армии се судриле со Третата бугарска армија, која подоцна била поддржана од Првата бугарска армија. Борбата продолќила во следните шест дена со променлив успех од двете страни. Од двете страни имало повеќе од 40.000 загинати и ранети војници. Под команда на бугарскиот генерал Ратко Димитриев, бугарските сили постигнале решавачки успех со пробивот на центарот на османлиската одбрана.<ref name="sazdlalk279"/><ref name="markov1.3">Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_1_3.html 1.3. Битката между Бунархисар и Люлебургаз пречупва статуквото]</ref> И по овој успех, бугарските сили повторно не започнале со гонење на Османлиите. На 24 октомври, Првата и Третата бугарска армија ја обновиле офанзивата во правец на [[Цариград]]. Два дена порано, новата османлиска влада на чело со Ќамил Паша побарала од Франција и Русија молба за посредување на примирје со Бугарија, но [[Фердинанд I]] го игнорирал османлискиот предлог, како и руското предупредување да не се напаѓа престолнината на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]].<ref>Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_1_5a.html 1.5. Високата порта моли за милост]</ref> На 4 и 5 ноември, бугарските војски ја нападнале Чаталџанската утврдена позиција која се протегала од Црното и [[Мраморното Море]] на 40 километри западно од Цариград. Бугарската иницијатива пропаднала, а од бугарска страна загинале 12.000 војници.<ref name="mark21">Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_2_1.html 2.1. Бугарска иницијатива]</ref> Во меѓувреме, на 9 и 18 октомври, бугарските сили кај [[Одрин]] ги одбиле двата обида на Османлискиот гарнизон. До средината на ноември, Втората бугарска армија целосно ја блокирала тврдината. Опсадата на Одрин траела следните четири месеци.<ref>ЕБ, т. IV, стр. 695.</ref> Успешната офанзива на бугарските сили во Тракија ја принудила османлиската воена команда да ги задржи засилувањата, кои првенствено требало да се испратат против српските и грчките сили, за одбрана на Тракија и [[Цариград]].<ref>ВБТ, т. VI, стр. 1, 4.</ref> === Српското настапување во Македонија === [[Податотека:Entry of Crown Prince Aleksandar Karađorđević in Skopje in 1912.jpg|лево|мини|Престолонаследникот [[Александар I Караѓорѓевиќ|Александар Караѓорѓевиќ]] влегува во Скопје]] На 7 октомври, Првата српска армија започнала офанзива од [[Врање]] и навлегла во [[Македонија]]<ref>ВБТ, т. VI, стр. 68.</ref>. Пред навлегувањето во Македонија, српските војници имале перцепција дека на оваа територија живеело српско населени, меѓутоа сотојбата била поинаква. Карнегиевата анкета дошла до заклучок дека: {{Цитат|'''Српскиот војник, како и грчкиот, црврсто верувал дека во Македонија ќе пронајде сонародници, луѓе кои го говорат неговиот јазик и кои ќе го поздрават со ''да живее''. Меѓутоа наишол на луѓе кои говореле поинаков јазик, кои извикувал ''ура!'' Или погрешно разбирал или ништо не разбирал. Теоријата за постоењето на српска Македонија и грчка Македонија која ја научил во младоста била погрешна. Но неговото патриотско убедување дека Македонија треба да биде грчка или српска, останало недопрено. Несомнено, Македонија за него била онаква каква што била во времето на Душан Силниот или во времето на визатинските цареви. Бугарските агитатори и активисти кај населението ја всадувале идејата дека се Бугари. Меѓутоа агитаторите треба да се протераат од земјата и таа ќе биде она што отсекогаш била, српска или грчка. Кој биле тие агитатори кои го принудиле народот да го заборави српскиот и грчкиот јазик? Најпрво, тоа биле свешениците, потоа учителите, и најпосле, револуционерните елементи кои под стариот режим основале една организација (б.н ВМРО), потоа предводниците на бандите и нивните членови, селаните кои ги снабдувале со храна и пари - со една реченица целокупното машко население во зависност од тоа колку било образовано и информирано...'''<ref>Carnegie, str. 51., 52..</ref>}} Следниот ден, Тимошката дивизија (од Втората сојузна армија) се упатила од Ќустендил и ги освоила [[Крива Паланка]], [[Страцин]] и [[Кратово]], меѓутоа на 10 октомври западно од [[Кратово]],<ref>ВБТ, т. VI, стр. 137.</ref> напредувањето на Тимошката дивизија било запрено до страна на Петнаесеттата османлиска дивизија. Во исто време, главните сили на Вардарската османлиска армија и Првата српска армија се судриле во [[Кумановска битка|Битката кај Куманово]]. Следниот дена (11 октомври), Првата српска армија го разбила турскиот центар.<ref>ВБТ, VI, стр. 76-88, 90-91.</ref> По оваа битка во српски раце, заедно со [[Куманово]] се нашла и вантрешноста на Македонија, како и железничката линија што ги поврзвала [[Солун]] и [[Косово Поле]]. На 13 октомври српските, на чело со Александар Караѓорѓевиќ, влегле во [[Скопје]].<ref>Рябинин, [http://militera.lib.ru/h/ryabinin_aa/05.html стр. 207]</ref> По три дневни борби (21-23 октомври) во планините северно од [[Прилеп]] биле разбиени османлиските сили, оставени од Зеки паша, и го освоиле градот. Поразените османлиски војници се повлекувале кон [[Битола]]. Еден дел од нив останале изолирани во долината на [[Црн Дрим]]. Во [[Битола]], осмалиските сили се соочиле со притисок од две страни, српските сили од север и грчкото настапување од правец на [[Острово]] и [[Лерин]]. Во Битката кај селото Екши Су, недалеку од Лерин, на 23-24 октомври Петтата грчка дивизија била поразена и одбиена кон [[Кожани]] од страна на Шестиот османлиски корпус под команда на Џавит Паша. Во [[Битка кај Битола (Прва балканска војна)|Битката кај Битола]] на 4 и 5 ноември, Вардарската османлиска армија билла поразена. На 7 ноември српските сили влегле во [[Битола]]. Во почетокот на декември, откако изгубиле добар дел од своите сили, Зеки Паша се повлекол во [[Корча]] и [[Белград (Албанија)|Белград]] до јужна [[Албанија]].<ref>ВБТ, т. VI, стр. 163-166, 207-211.</ref><ref>Рябинин, [http://militera.lib.ru/h/ryabinin_aa/05.html стр. 216-218]</ref> По победата над Вардарската османлиска армија и повлекувањето на нејзините остатоците во јужна Албанија, српската команда оделила значителни сили за помош на своите сојузници во Тракија и Албанија. Уште во октомври 1912 година, пред Битката кај Битола, под ѕидовите на [[Одрин]] биле префрлени Тимошката и Дунавската дивизија под команда на генералот Степа Степановиќ.<ref>Hall, стр. 41.</ref> Други три српски дивизии ја зајакнале црногорската опсада на [[Скадар]] во почетокот на 1913 година.<ref name="vbtvi237">ВБТ, т. VI, стр. 235-237.</ref> === Превласт на грчката флота во Егесјкото Море === [[Податотека:AlmiranteCoundouritis--inheartofgermani00vaka.jpg|150px|мини|лево|Павлос Кунтуриотис]] [[Податотека:Battle Elli.jpg|300px|мини|десно|Битката кај Ели]] Од октомври па до средината на ноември, грчката воена флота контролирала голем број на егејски острови, вклучувајќи ги [[Тасос]], [[Самотракија]], [[Тенедос]], [[Хиос]], [[Лезбос]]. По воспоставувањето на основа на островот [[Лемнос]].<ref>Hall, стр. 64.</ref>, на 14 октомври грчкиот адмирал Павлос Кунтуриотис ги блокирал [[Дарданелите]] и ги прекинал османлиските поморски комуникации помеѓу [[Мала Азија]] и [[Македонија]].<ref name="furakis"/> На тој начин, грчката флота уште во првите денови на војната се стекнале со доминација во [[Егесјкото Море]] и не дозволувала пренесување на турските војници за [[Солун]]. Источната османлиска армија, која се борела против бугарските сили кај при Лулебургас и Чаталџа била ослабена, бидејќи била принудена да одвои дел од своите сили за заштита на [[Галиполе|Галиполскиот полуостров]], а засилувањата од [[Сирија]] и [[Палестина]] многу бавно, преку копнена рута, се движеле кон воените подрчја. По освојувањето на Солун, кон крајот на октомври сојузниците ги користеле егејски правци (во солунското пристаниште) за испраќање на свои војници во [[Источна Тракија]] (Седмата рилска дивизија)<ref>ВБТ, т. VII, стр. 62-63.</ref> и во [[Албанија]] (против [[Скадар]]).<ref name="vbtvi237"/> Грчкиот успех бил олеснет од фактот дека во првите недели на војната османлиската команда главнината од своја флота ја користела за заштита на војниците и воените набавки преку [[Црното Море]], а во почетокот на ноември и за одбивање на нападот на бугарската армија кај [[Чаталџа]] со помош на тешката бродска артилерија.<ref name="bwnamore1114">Балканская война на море, стр. 11-14.</ref> Зачувувајќи ја контролата над теснец, османлиската морнарица непречено пренесувала војски против бугарските сили, од [[Мала Азија]] во [[Источна Тракија]].<ref name="markov1.3"/> Дури на почетокот на декември, по примирјето на фронтот кај Чаталџа, османлиската флота направила обид за пробивање на блокадата на Дарданелите, но во Битката кај Ели (3 декември 1912 година), обидот пробаднал. Месец дена подоцна, бил вториот обид за деблокада, при што дошло до Битката кај Лемнос (5 јануари 1913 година).<ref name="furakis">Фуракис, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 19-20] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }} (27.2.2008)</ref> Само крстосувачот Хамидије успеал да ја пробие блокадата и до крајот на војната, постојано ја вознемирувал грчката трговска морнарица и воени транспортни бродови во [[Егејското Море|Егејското]], [[Средоземното Море|Средоземното]], [[Јонското Море|Јонското]] и [[Јадранското Море]].<ref>Венедиков, Й., стр. 952-954</ref> === Бугарски и грчки операции за освојување на Солун === [[Податотека:Grèce 1ere Guerre balkanique.png|350px|мини|Грчаката офанзива]] [[Податотека:King George I of Greece and Tsar Ferdinand of Bulgaria at Thessaloniki.jpg|мини|десно|350п|Бугарскиот цар Фердинанд и грчкиот крал Георги во Солун, декември 1912]] На 5 октомври грчката армија започнала офанзива од [[Тесалија]] кон [[Солун]]. Во Битката кај Еласона, следниот ден, грчките сили успеале да ја пробијат османлиската одбрана и напредувале до преминот Гликово. Во Битката кај Гликово (Сарандапоро), на 9-10 октомври, османлиските сили биле разбиени и Тесалиската грчка армија навлегла во долината на реката [[Бистрица]]. На 19 и 20 октомври, Тесалиската армија извојувала решавачка победа кај [[Ениџе Вардар]], со што и бил отворен патот кон [[Солун]]. Недела дена подоцна, 27 октомври, османлискиот командант Тахсин-паша го предал градот на принцот Константин<ref name="strdimitr334">Стр. Димитров, стр. 334-335.</ref><ref>Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_1_4.html 1.4. Напредување кон Солун]</ref>. По падот на Солун била испратена една грчка телеграма во која било истакнато: {{Цитат|'''Освојувањето на Солун се очекува во последните 24 часа, меѓутоа објавувањето дека грчката војска вчера вмарширала во градот доведе до силни изливи на емоции и радост. Најпрво Атина, а потоа и останатите делови на Грција, после големите случувања почувствуваа неопишливо олеснување кое избива од душата на целата (грчка б.н) нација. Никој не можеше да верува дека во војната против Турција грчката војска толку брзо победоносно ќе влезе во овој најголем македонски град. А оваа победа - чии губитоци после долгите и тешки борби сразмерни на нејзиното значење, посебно во овој период на годината кога непријателот, повлекувајќи се, ги уништи мостовите па војската се бореше со надојдената река - добива уште на значење поради иронијата со која европското мнение во почеткот ја прими објавата на грчко - турската војна и поради бројноста на непријателските војници против кој се бореше нашата војска. Грчките војници први го ослободија македонскиот град, како некогаш турските, но во суштина, секогаш грчки провинции, па нивното население, кое до вчера беше под турска доминација, сега конечно може слободно да диши. Робовите можат да ги кренат главите и да ја слават својата слобода. Грчката крв која е пролеана во оваа борба дојде како капка роса за да го оживее овеаното цеќе на македонската слобода. Поради тоа никој не е тажен. Родителите кои ги изгубиле синовите во светатат борба за својата земја ја благословуваа својата среќа, а ако некоја мајка пролеала солза, тоа било само затоа што разбрала дека смрта на нејзиниот сакан син ја донесе слободата на илјадници наши браќа. А ако помладите браќа искажуваа тага, тоа беше само затоа што самите немаа среќа да учествуваат во таа благородна победа. Остварувањето на идеалот на нацијата, барем за некој сонародници, создава општо чувство, на неограничена радост. Секое грчко чувство, секоја грчка душа, каде и да се наоѓа на планетата, сега се свртени кон полињата на Македонија. Со влегувањето во Солун, грчката војска додаде уште една славна страница во грчката историја и стекна ново почитување на својата сила.'''<ref>Емброс, Атина, 27 октомври 1912.</ref>}} Од север кон [[Солун]], настапувала Седмата бугарска дивизија која стигнала неколку часа по пристигнувањето на грчките сили. Офанзивата на Седмата бугарска дивизија започнала на 5 октомври со освојувањето на [[Царево село]] и [[Горна Џумаја]]. Десната колона на 11 октомври го освоила [[Кочани]], а централната и левата колона ја зазеле [[Кресненска Клисура|Кресненската Клисура]] на 14 октомври, при што бил поразен Струмскиот османлиски одред.<ref>ВБТ, т. VI, стр. 100-104, 106-111, 113-120.</ref> Следниот ден, офанзивата била запрена со наредба командантот на Втората сојузна армија, генералот Степановиќ. Три дена подоцна, на 18 октомври, заменик командантот на бугарската армија, генералот Савов ја поништил наредбата на српскиот генерал и издал наредба за настапување кон Солун. На 22-23 октомври, бугарските сили ја преминале [[Рупелска Клисура|Рупелската Клисура]], а на 27 октомври се наоѓале кај [[Ајватово]] на 12 километри од [[Солун]].<ref>ВБТ, т. VI, стр. 122, 126-127, 131-136, 182-184, 190-193.</ref> При овие операции, источното крило на Рилската дивизија била обезбедувана од Родопскиот одред кој го зазел преминот на 11 октомври, Неврокоп (18 октомври) и Сер (25 октомври). По падот на [[Солун]], Родопскиот одред учествувал во офанзива кон исток во правец на [[Скеча]] и Ќумурџина.<ref>ВБТ, т. VI, стр. 32-44, 50, 171-181.</ref> === Поразот на Османлиите во Родопите и Западна Тракија === [[Податотека:Nikola Genev - DA Karastoyanov.jpg|150px|мини|лево|Генералот Никола Генев]] [[Податотека:Monument-ossuary, Srednogorets 2021 01.jpg|мини|десно|Спомен-костурница на борците од Дваесетипрвиот средногорски полк, кои на 21 октомври 1912 година кои ја запреле османлиската контраофанзива кај Аламидере]] Во првите недели на војната, бугарските сили кои биле распоредени во средишниот и источниот дел на [[Родопи]]те, Хасковскиот одред и левото крило на Родопскиот одред (Првата бригада на Втората пешадиска дивизија и Деветтиот полк) имале задача да ги покриваат [[Чепеларе]] - [[Хасково]] - [[Пловдив]] во случај на евентуална контраофанзива на османлиските сили со што би се загрозила позадината на бугарските сили кои дејствувале во [[Источна Тракија]].<ref>Иванов, стр. 43-44{{Br}}ВБТ, т. VI, стр. 51.</ref> Затоа до почетокот на ноември, дејствувањето на бугарските сили во Родопите имале ограничен опсег и имале за цел заземање на погодни позиции за одбрана. На 8 октомври 1912 година, Хасковскиот одред однел победа над Крџалскиот корпус и влегол во [[Крџали]]. Османлиските сили под команда на Мехмед Паша Јавер се повлекле во Мастанли. Бугарските сили не ги гонеле непријателите, а по неколку дена поголемиот дел од Хасковскиот одред бил префрлен кај [[Одрин]], за да земе учество во опколувањето на тамошната тврдина. За одбрана на средното течение на [[Арта]] биле оставени малубројни сили, од Крџалискиот бугарски одред, кои успеале да го одбијат противнападот на Мехмед-паша Јавер во почетокот на ноември.<ref>Иванов, стр. 59-60.</ref><ref>Михов, стр. 41-42, 180-181.</ref><ref>Erickson, стр. 149-150.</ref> До 8 октомври, Родопскиот одред успеал да го освои Довлен со целата Тамрашка област. До 13 октомври, одредот ги контролирал Пашмакли и околните села, а неколку дена подоцна направил неуспешен обид за прекинување на железничката пруга кај селото [[Бук]], меѓу [[Драма]] и [[Скеча]]. Одредот се зацврстил на заземените позиции и на 19-21 октомври го одбил османлискиот противнапад кај [[Голем Палас]] и [[Смиљан (Бугарија)|Смиљан]].<ref>ВБТ, т. VI, стр. 22, 29-30, 51-61.</ref> Во почетокот на ноември, по освојувањето на [[Солун]] од страна на грчките сили и протерувањето на главните османлиски сили кон Цариград, главната бугарска команда издала наредба за чистење на Родопските планини од османлиските војници како и освојување на Западна Тракија. Крџалискиот одред на генералот [[Никола Генев]], зајакнат со Третат бригада при [[Македонско-одрински доброволни чети|Македонско-одринските доброволни чети]], 4 ноември презел офанзива и во наредните четири ги разбива османлиските сили кај Мастанли и Балкан Торес.<ref>Иванов, стр. 162 сл.</ref> На 8 ноември, одредот ја освоил [[Ќумурџина]] и по краток одмор ја продолжува офанзивата во правец на пристаништето [[Дедеагач]].<ref>ЕБ, т. I, стр. 185, 190.</ref> Прогонуван од војските на генерал Генев, Мехмед Паша Јавер со своите главни сили во јачина од 9.000 војници и 8 топа бил принуден да се повлече на југоситок во правец на османлиската база на Галипоскиот полустров. Меѓутоа кај Мерхамли, на десниот брег на [[Марица]], на 14 ноември османлискиот корпус бил пресретнат од одредот на полковник Александар Танев (една коњичка бригада и една бригада на [[Македонско-одрински доброволни чети|Македонско-одринските доброволни чети]] и по кратка борба, Мехмед Паша Јавер бил принуден да капитулира.<ref>Иванов, стр. 176-178.</ref> Како резултата на победите кај Балкан Тореси и Мерхамли, бугарските сили ги освоиле [[Родопи]]те и [[Западна Тракија]]. На тој начин била осигурана поздаината на армиите кај [[Чаталџа]] и [[Одрин]], а биле обезбедени и снабдувачките линии во пристаништето Дедеагач и железницата во Димотика и Чорлу.<ref>ЕБ, т. III, стр. 675.</ref> === Сојузнички операции во Албанија, Косово, Санџак и Епир === [[Податотека:Mitar Martinovich Min of Montenegro.jpg|150px|мини|лево|Митар Мартиновиќ]] [[Податотека:Hasan Riza Bey and his staff.jpg|250px|мини|десно|Хасан Риза Паша со својот штаб]] На 26 септември 1912 година, црногорските војски под команда на престолонаследникот кнезот Данило и генералот [[Митар Мартиновиќ]] настапуваат од двете страни на [[Скадарско Езеро|Скадарското Езеро]] и на почетокот на октомври пристигнале пред [[Скадар]], кој бил бранет од дваесет и четири илјади османлиски војници и бранета од 24 илјади турска војска и пет илјади албански доброволци чело со [[Хасан Риза Паша]] и [[Есад Паша Топтани]]. Првите два напад (на 11 и 15 октомври) биле некоординирани и со тешки загуби, бидејќи Црногорците немале доволно пешадија и артилерија. Со српска помош во почетокот на ноември тие ги прекинале врските на Есад Паша со централна Албанија, но не успеале целосно да го блокираат [[Скадар]] и да запрат снабдувањето на гаризонот.<ref>Hall, стр. 55-57.</ref> Битката за [[Косово]] започнала на 2 октомври со напад на албанските против српските сили кај границата. На 7 октомври, Третата српска армија под команда на генералот [[Божидар Јанковиќ]] го пробила својот пат кај [[Подуево]] во долината на реката [[Лаб]]. На 9 октомври, српските сили влегле во [[Приштина]]. Османлискиот приштински одред (со многу албански доброволци во него) го дал последен отпор во преминот кај [[Качаник]], но отстапува при веста за падот на [[Скопје]] на 13 октомври.<ref>ВБТ, т. VI, стр. 138-139.</ref> Во тоа време (во средината на октомври) Црногорската источна дивизија, под команда на генералот [[Јанко Вукотиќ]], во соработка со Јаворскиот српски одред, ги освојува западниот дел на Новопазарскиот санџак со градовите Пљевља и Бело Поле. Српската ибарска група на 10 октомври го освоила [[Нови Пазар]]. Малубројните османлиски сили се повлекле во западниот дел на [[Косово]], прогонувани од црногорските сили. На 20 октомври, црногорските сили го освоиле [[Пеќ]], а два дена подоцна заедно со Третат српска војска влегле во [[Ѓаково]].<ref>Hall, стр. 54, 58.</ref> Успесите во Македонија и Косово и блокирањето на Скадарскиот гарнизон им овозможиле на српските трупи да навлезат во северна и средна [[Албанија]]. По пат, тие наипле на отпор само од албанските герилци. На 4 ноември, десната колона на Третата српска армија стигнала до градот Лежа (Леш, Алесио) и се соединиле со црногорските сили во регионот. Левата колона стигнала до [[Тирана]], а на 15 ноември било освоено пристаништето [[Драч]].<ref>Hall, стр. 54.</ref> Иистиот ден (28 ноември по нов стил) албанскот национално собрание во [[Валона]] прогласило независност на Албанија и ги повикало големите сили на помош против странските војници кои навлегле во земјата.<ref>Stickney, стр. 19-20.</ref> Во [[Епир]] на 21 октомври, грчките сили по освојувањето на [[Превеза]] успеале да го контролираат Абракискиот Залив. Во средината на ноември тие пристиганле пред [[Јанина]]. По освојувањето на Солун, биле префрлени дополнителни три дивизии. Со нивна помош Јаниската тврдината била блокирана од три страни.<ref name="strdimitr334"/> ===Блокада на бугарскиот црноморски брег === [[Податотека:Karte der Stadt Warna 1897.jpg|200px|мини|лево|Варна]] Иако бугарскиот флота претставува помалку од половина процент од бугарската војска во 1912, воените морнари било активно вклучени во борбите по море и копно. Првата минско-артилериска позиција во историјата на Бугарија била изградена во [[Варненски Залив|Варненскиот Залив]]. Во заливот се наоѓала минската преграда од околу 240 француски ударни мини „Сотер и Харли“. Во [[Бургаски Залив|Бургаскиот Залив]] не биле поставени мини, но и двата залива биле прогласени за минирани, што ги принудило османлиските бродови да бидат претпазливи во своите дејствија пред двата бугарски пристанишни града.<ref>Георги Купов, Торпилирането на крайцера „Хамидие“, стр. 10.</ref> На 4 октомври 1912 година, османлиската ескадра го блокирала градот [[Варна]], а трговските бродови кои биле на пар кон ова пристаниште биле задржани. На 6-8 октомври, градот и воените објекти биле изложени на артилериски напад од кај морето. За да го спречи бомбардирањето, бугарската команда од [[Шумен]] довела тешка артилерија. На 8 октомври, била бомбардирана [[Каварна]], а на 18 октомври и [[Бургас]].<ref name="bwnamore1114"/> Истовремено, со овие операции османлиската флота сакала да ги прикрие испораките на оружје од [[Германија]] кои се одвивале преку романското пристаниште [[Констанца]].<ref>ЕБ, т. VII, стр. 247.</ref> Бугарските торпедоносни бродови добиле задача да го попречат пренесувањето на оружјето за [[Османлиското Царство]] преку романското пристаниште [[Констанца]]. Од страна на бугарската разузнавачка служба пристигнала информација за ново пренесување на оружје кое требало да се случи на 7 октомври од страна на египетските бродови „Акдениз“ и „Казалирмак“ под заштита на османлиска воена ескадра. Една група составена од четири бугарски торпедоносци „Летечки“, „Храбар“, „Строг“ и „Дрозок“ под команда на капетанот Димитар Добрев на 7 спроти 8 ноември започанле акција попречување на овој османлиски конвој. Бугарскиот бродови успеале да ја пронајдат само обезбедувачката османлиска ескадра предводена од крстосувачот Хамидије. Сите бугарски торпедоносци стрелаат кон Хамидије, меѓутоа успешен истрел извршил торпедоносец „Дрзок“. Хамидије бил тешко оштетен и се спасил едниствено поради интервенцијата на османлиските кораби.<ref>Георгиев, Трифонов, стр. 62-63.</ref><ref>Георги Купов, Торпилирането на крайцера „Хамидие“, стр. 55-77.</ref> По оваа битка, блокадата на бугарскиот црноморски брег била укината. До 18 ноември, османлсиката флота се насочила кон [[Дарданели]]те<ref>Балканская война на море, стр. 15-16.</ref> и по безуспешните обиди за пробивање на грчката блокада, се фокусирала во поддршка на копнените операции на османлиската армија во [[Источна Тракија]]. === Улога на воздухопловните сили === [[Податотека:Bulgarian balloon at Odrin 1912.jpg|150px|мини|лево|Бугарски набљудувачки балон над Одрин]] [[Податотека:Bleriot XI - Simeon Petrov.jpg|300px|мини|десно|Командантот на Првото бугарско воздухопловно одделение поручникот Симеон Петров во францускиот авион [[Блерио XI]]]] Во Првата балканска војна борбената авијација сè уште била во својот зародиж. Авионите првенствено биле користени за разузнавање на поголем простор (до 60 километри). Бомбардирањата на непријателските позиции се извршувале со рачно изработени бомби и гранати, самото бомбарадирање имало за цел да влијае врз моралот на непријателот отколку нанаесување на голама физичка штета.<ref name="turav"/><ref name="bulav"/><ref name="serbav"/><ref name="grav"/> Воздушни борби нема, бидејќи авионите не се опремени со оружје.<ref>Жирохов, М. [http://www.airwar.ru/history/locwar/europe/1912/1912.html ''Авиация в Балканской войне 1912-13 гг.'']</ref> Први во акција атспаиле грчките воздушни сили во [[Тесалија]]. На 6 октомври 1912 година грчки авион ги бомбардирал османлиските позиции. По заземањето на [[Солун]], грчкте воздушни сили биле пренесени во Превеза, од каде требало да им помогнат на грчките војнци кои дејствувале против тврдината [[Јанина]].<ref name="grav"/> Бугарските воздушни сили биле сместени на еден километар југоисточно од [[Свиленград]]. Во периодот помеѓу 16 октомври-17 ноември, бугарските авиони извршиле 15 полетувања, нивните задачи се состоеле од борбени задачи кои најчесто вклучувсле разузунување на [[Одрин|одринскиот реон]], како и реоните на Караагач, Јуруш, Ескикадин, Доганџа, Емекчикој, и потегот меѓу Марица и Тунџели.<ref>Миланов, стр. 36.</ref> Првото бугарско воздушно бомбардирање врз османлиските позиции кај Одрин било извршено на 17 ноември.<ref name="bulav"/> == Чаталџанско примирје == {{Triple image|center|Istanbul location Arnavutköy.svg|320|Destroyed mosque after fighting in Chataldja.jpg|320|Chataldja armistice.jpg|350|Чаталџа|Уништена џамија по борбите во Чаталџа|Претставниците на завојуваните страни при склучувањето на примирјето}} {{quote|'''Од сите страни во ист момент слушнав дека нашите војници дав дена не добиле леб. Веднаш спроведов истрага. Од мене ја криеле вистината дека Хадемкој Рамнодушниот ги испланирал залихите на тој начин за да ни наштети. А нашите јадни војници сè до последниот момент не се жалеле. Какви храбри луѓе. Луѓе од исклучителен ков. Кога ќе се потпише мир, ќе се одигра голем воен фудбалски натпревар помеѓу нас, помеѓу абдулахистите (Абдулах Паша, командант на Источната османлиска армија б.н) и назимистите (Назим Паша, османлиски министер за војна б.н). Каква шанса, каква среќа да не припаѓаш на ниедна страна! Ова приказна за ускратувањето на леб за војниците сè почесто се потврдува. Од сите страни, од сите корпуси, сите го напаѓаат Хадемкој Рамнодушниот. Ова е лудило. Командантот побудалел, воените заповедници полуделе, сите сме полуделе. Некои луѓе три дена не пробале леб. Железницата е близу, главниот град е веднаш зад нас... Дали некогаш во животот сте се наоѓале меѓу 21 000 луѓе кои четири дена не јаделе леб? Е, јас сега сум во таква состојба...'''|''Изет Фуад Паша''|15-16 декември 1912<ref>Изет-Фуад Паша, стр. 255.</ref>}} По неуспешниот напад при [[Чаталџа]], Бугарија го прифатила османлиското барање за примирје кон крајот на октомври. [[Софија]] го искористила предлогот на големите сили за посредување, упатено непосредно пред борбата и воспоставила контакт со османлиската влада преку [[Руска Империја|рускиот]] амбасадор во [[Цариград]]. По еднонеделни преговори, на 20 ноември кај Чаталџа бил склучен договор за запирање на воените дејствија меѓу Бугарија, Србија и Црна Гора, од една страна, и Османлиското Царство од друга. Според условите на примирјето армиите на завојуваните страни ги задржале своите позиции. Примирјето не било подпишано од [[Грција]], која ги опседнувала османлиските сили кај Јанина и барала овој град да им биде предаден. Сепак грчките претставници учествувале во мирната конференција, која била отворена на 3 декември во [[Лондон]] и се одвивала напоредно со конференција на амбасадорите на големите сили.<ref name="stat452">Стателова, стр. 452-455.</ref> Во текот на преговорите, османлиската влада понудила [[Македонија]] и [[Албанија]] да добијат автономија,<ref>Стр. Димитров, стр. 335-337.</ref> но планот бил отфрлен од сојузниците кои ги сакале сите територии западно од линијата Мидија - Енос. Под притисок на големите сили владата на Ќамил Паша се согласила на отстапки, но пред да го стори тоа, владата паднала. Новата влада, која дошла на власт по Младотурскиот преврат во [[Цариград]] на 10 јануари, подготвувала контраофанзива во [[Источна Тракија]] и не испратила одговор на сојузничките услови. Неколку дена подоцна, на 16 јануари, преговорите во [[Лондон]] биле прекинати.<ref>Стателова, стр. 458-460.</ref> == Воени дејствија (декември 1912 - март 1913 г.) == {{Triple image|center|Bizani Infantry charge.jpg|300|Ottoman soldiers displaying the captured standard of the Montenegrin force during the Siege of Scutari.jpg|370|Skadar predaja zastave.jpg|310|Грчки војници во напад|Османлиски и албански борци со заробено црногорско знаме во Скадар|Црногорскиот крал Никола во Скадар}} {{quote|'''Кажуваат дека некои војници кај штабот викале: Бегајте! Што ќе барате тука? Готово е. Секој на своја страна! Така некои војници побегнаа од фронтот. Настана непотребна паника. Војниците, кои ги ширеа тие гласини, беа Бугари. Јас мислам дека тоа е вистина. Имаше Грци и Бугари во нашата војска. Беа наши државјани. Меѓутоа тие беа турски предавници. Многу од нив со години се бореа против нас. Ова ни е лекција. Нашата власт мора илјадници пати го доживеала тоа така што не би смееле да примаме во војската никој освен муслиманите. Меѓутоа тие (унионистите б.н) кажуваат: Таков е уставот. Тоа не може така. И тие се наши граѓани. Тие се со нас и во добро и во лошо. И тоа беше вистина, меѓутоа состојбата беше ваква. Секогаш Турчинот беше тој што го плаќаше крвавиот данок. Секогаш тој плаќаше со својот живот. Турската нација изумираше... Некој кажуваат дека паниката ја предизикале унионистите, кој наводно викале Бегајте! Нашата војска во Румелија ја победија Србите. Војската се повлече длабоко во Албанија. Кажуваат дека албанските баталјони побегнале од фронтот. Србите ги навлекле Албанците да го направат тоа. Тоа беше вистина. Грците ја изведоа опсадата на Јанина. Таму Вехир Паша и неговиот брат Есад Паша даваа жесток отпор. Нивниот главен командант, Али Фуад, покажа големо јунаштво и беше ранет. И албанските војници дезертираа од Јанина. Турските војници беа гладни и болни. Храбрите војници долго ја бранеа Јанина, меѓутоа на крајот и таа падна. Хасан Риза Паша покажа големо јунаштво во Скадар. Благодарение на него, опсадата на овој град траеше мошне долго. Хасан Риза беше извонреден војник. На крајот албанскиот Есад Паша, кој уште одамна го принуди Абдул Хамид на абдикација, нареди Хасан Риза да се погуби. Неговата смрт беше голема загуба за Турците. Есад беше прав никаквец. Подоцна, по стекнувањето на независноста, Албанците го убија, меѓутоа што со тоа добија? Скадар падна. Командантот на Солун, албанецот Ташин Паша безусловно го предаде Солун без борба. КАжуваат дека за тоа зел пари од Грците. Синџирот на случувањата покажува дека сите несреќи ги предизвикале Албанците. Одличен начин за да се покаже што значи поставувањето на надворешен елемент на важни места. Овој кабинет навистина беше глуп.'''|''Риза Нур''| ''Сеќавања''<ref>Риза Нур, Сеќавања</ref>}} === Во Епир и Албанија === [[Податотека:Scutari - 37-42.jpg|200px|мини|лево|Скадарската област]] [[Податотека:Turkish forces in Shkodër.jpg|350px|мини|десно|Османлиски сили во Скадар]] По одбивањето на Грција да се приклучи кон Чаталџанското примирје, нејзините војници го продолжиле настапувањето во Епир, но долго време немале успех. Првите два напад над Јанинската тврдина (во почетокот на декември 1912 и на 7-9 јануари 1913 година) биле одбиени од османлискиот гаризон. Третиот напад кој се случил на 21 февруари 1913 година завршил со одлучна грчка победа. Поголемиот дел од османлискиот гаризонот на чело со Есад Паша се предал. По падот на Јанина, Грчките сили го освоиле целиот [[Епир]].<ref>Erickson, стр. 293-304.</ref> Примирјето од 20 ноември 1912 година не било почитувано ниту во северна [[Албанија]]. По преземањето на градот [[Елбасан]], во почетокот на декември, српските сили ја запреле својата офанзива во правец на југ од реката [[Шкумба]] со намера да се освојат териториите на север од неа. Областа јужно од реката останале под контрола на остатоците од Вардарската османлиска армија (корпусот на Џавид-паша), кој се повлекол во јужна Албанија по поразот кај [[Битола]]. Во окупираните албански територии се развило силно герилско движење против српските сили. Во март, српските војски ја минале реката Шкумба, за да ги разбијат албанските чети. Иако Џавид Паша бил засилен со неколку илјади борци од Јанискиот гарнизон, бил поразен и се повлекол кон градот [[Белград (Албанија)|Белград (Берат)]] на 30 март.<ref>Hall, стр. 85.</ref> Црногорските сили кои го опседнувале [[Скадар]], биле засилени од српски војници, но двата обиди за освојување на тврдината (на 25-27 јануари и на 18-19 февруари 1913 година) пропаднале.<ref>ВБТ, т. VI, стр. 234-237.</ref> Веднаш по примирјето од 1 април, [[Србија]] ги повлекла своите војници од [[Албанија]] под притисок на [[Австроунгарија]], која се плашела дека српскиот излез на [[Јадранското Море]] ќе загрози нејзините поморските комуникации. Црногорските војници ја продолжиле опсадата на [[Скадар]] и на 10 април влегле во тврдината, која била напуштена од османлиско-албанскиот гарнизон, меѓутоа под притисок на големите сили, црногорските војници биле принудени да го напуштат [[Скадар]].<ref>Hall, стр. 73.</ref><ref>Boekh, стр. 46-47.</ref><ref>ВБТ, т. VI, стр. 238-239.</ref> === Во Источна Тракија === [[Податотека:Ahmed Izzet Pasha 1913.jpg|150px|мини|лево|Ахмед Изет Паша]] [[Податотека:Bulgarian heavy artillery - Balkan War.jpg|350px|мини|десно|Тешка бугарска артилерија]] Со прекинот на лондонските преговори за мир, Младотурската влада сметала дека ќе дојде до делумен пресврт во војната, со што [[Османлиското Царство]] ќе ја задржи контролат над [[Источна Тракија]]. За време на примирјето, Младотурската влада поќнала да собира значителни сили кај своитре утврдени позции кај [[Чаталџа]] и [[Булаир]] (на преминот на Галиполскиот полуостров). Планот на новиот османлиски командант, [[Ахмед Изет Паша]], за одблокирање на [[Одрин]] предвидувал троен напад. Главниот удар треба да биде нанесен во Булаир од Галиполската армија. Ударот требало да биде помогнат со десант на брегот на Мраморното Море во тилот на бугарските сили. Чаталџанската османлска армија требало да го изврши вториот помошен удар.<ref>ВБТ, т. VII, стр. 166-168.</ref> Во очекување на османлиската контраофанзива, бугарската команда ги зајакнала позициите на Првата и Треатат бугарска армија при [[Чаталџа]] и по брегот на [[Црното Море|Црното]] и [[Мраморното Море]]. Кај [[Одрин]], Втората бугарска армија била засилена со две дивизии и опсадна артилерија од Србија. За заштита на тилот на трите армии, во средината на декември 1912 година била создадена Четврта бугарска армија на чело со генерал [[Стилијан Ковачев]]а. Во нејзиниот состав влегувале и две пешадиски дивизии, кои во првата фаза на војната делуваат во Источна Македонија и Родопите, Седмата рилска и Втората тракиска дивизија, делови од [[Македонско-одрински доброволни чети|Македонско-одринските доброволни чети]], Коњаничка дивизија и една Зборна коњичка бригада.<ref name="Erickson, стр. 273-274">Erickson, стр. 273-274.</ref> [[Податотека:Prima guerra balcanica.bg.png|мини|Територии под контрола на балканските сили кон крајот на април 1913 година]] На 26 јануари 1913 година, османлиските војски започнале офанзива од Галиполе. Истовремено, кај Шаркој со осум илјади војници бил извршен десант. Во решавачката битка кај Булаир, Галиполската османлиска армија била поразена од Седматата рилска дивизија. Два дена подоцна Десетиот османлиски корпус под команда Хуршид паша се повлекува од плацдармата, заземена кај Шаркој. Бугарската крајбрежна стража одбила уште неколку помали десанти во Источна Тракија. Османлиската офанзива кај Чаталџа започнува три дена пред офанзивата во Булаир, на 23 јануари.<ref>Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_3_1.html 3.1. Сражението „кланица“ при Булаир и Шаркьой]</ref> По борбите со променлив успех, во почетокот на февруари, бугарските војници се повлекле на 10-20 км западно од Чаталџа.<ref name="Erickson, стр. 273-274"/> На 11-13 март 1913 година бугарско-српските сили ја освоиле Одринскта тврдина. Османлискиот командант Шукри Паша се предал со шеесет илјади својата армија. Истовремено со напад на Одрин, Првата и Третата бугарска армија настапуваат против Чаталџа и ги протерале османлиските сили пд територијата која ја зазеле во јануари. На 31 март, завојуваните страни склучиле примирје кое стапило во сила следниот ден.<ref>Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_3_4.html 3.4. Бойните действия временно се прекратяват]</ref> == Македонците во балканската војна == {{Triple image|center|Todor Alexandrov Hristo Matov, Georgi Monchev, Vlade Slankov, Nikola Ivanov IMARO.JPG|370|Makedonski Glas.jpg|150|Yane Sandanski cheta imaro.JPG|430|Тодор Александров, Христо Матов, Георги Мончев, Владимир Сланков и Никола Иванов во Димотика во Балканската војна.|Првата страница од првиот број на списанието „Македонски Глас“.|Јане Сандански со својата чета}} {{quote|'''... Во името на законот на природата, во името на историјата, во име на здравиот разум, ве преколнуваме, браќа, да го прифатите следното известување: Македонија е населена со хомоген словенски народ кои има своја историја, свој начин на живот, кои во минатото имал своја држава, свои идеи, и според кои тој има право сам да одлучува. Македонија треба да биде независна држава внатре во своите етнички, географски и културно-историски граници, со влада одговорна пред народно собрание. Македонската држава треба да биде посебна и рамноправна единица внатре во Балканскиот сојуз со заедничка царинска граница. Во црковните прашања во Македонија е неопходно повторно да се воспостави старата автокефална Охридска црква која потоа би воспоставила канонски односи со другите православни цркви... Браќа сојузници - ослободители! Се надеваме дека нашите зборови ќе најдат пат до вашето срце и душа, и дека ќе го следите примерот на великодушната Русија и во интерес на сопствената историја, неодложно ќе го подржите создавањето на македонската држава со што ќе биде сочуваан мирот и складот помеѓу себе. Ова решение потекнува од големата словенско-хеленска идеја за Балкански сојуз, а во интрес е и на светската култура и правда.'''|''Димитрија Чуповски''|''Mеморандум на група македонски интелектуалци''<ref>Одбрани текстови за историјата на македонскиот народ, стр. 810-812.</ref>}} [[Податотека:Dimitrija Cupovski- portret.jpg|200px|мини|лево|Димитрија Чуповски]] [[Податотека:Karta Makedonija 1913.jpg|thumb|right|350px|Картата на Македонија изработена од Чуповски во 1913 година]] Пред самиот почеток на Балканските војни, [[Димитрија Чуповски]] со останатите членови на [[Македонско научно-литературно другарство во Санкт Петербург|Македонскотo научно-литературно другарство во Санкт Петербург]] настапувале на јавни собири во рускиот печат и јавен живот. По почетокот на војните, Димитрија пристигнува во [[Велес]] и со [[Петар Попарсов]] организираат ''Општомакедонска конференција'' во [[декември]] [[1912]] година. Целта на конференцијата била да се донесат заклучоци, а воедно и да се испрати сигнал, за зачувување на целоста на Македонија и обезбедување на слободата и државноста на истата. На самата конференција и од нејзиниот исход, Чуповски добива полна поддршка и полномошност за застапување на тие интереси преку [[Македонска колонија во Петроград|Македонската колонија во Петроград]] и да ги презентира истите тие интереси пред Русија и [[Европа]], воопшто. Во тој момент Чуповски ја објавува и првата карта за Македонија во боја и на македонски јазик - „Карта Македониіа“. Покрај картата, Чуповски ги објавува и „Македонски народници“ во март [[1913]] година и „Меморандум на Македонците“<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.mn.mk/aktuelno/2964-Memorandum-za-nezavisnost-na-Makedonija-od-1-mart-1913-godina |title=Меморандум за независност на Македонија од 1 март 1913 година |accessdate=2012-12-17 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305022011/http://www.mn.mk/aktuelno/2964-Memorandum-za-nezavisnost-na-Makedonija-od-1-mart-1913-godina |url-status=dead }}</ref> на [[1 март]] [[1913]] година. Сите три, Чуповски ги испраќа до [[Лондонска конференција|Лондонската конференција]] и до рускиот печат за подобро запознавање со [[Македонско прашање|македонското прашање]] и желбата на Македонците за своја слободна татковина. На [[7 јуни]] бил потпишан и „Меморандумот на Македонците“ кој пак бил испратен до владите на балканските држави, додека пак на [[9 јуни]] [[1913]] година Чуповски и МНЛД го издаваат својот прв број на македонското списание на [[руски јазик]] „[[Македонски глас (Петроград)|Македонски Глас]]“. Ова списание со 11 броја кое излегувало од [[20 ноември]] [[1914]] година е важен историски архив за борбата на Македонците за зачувување на територијалната целост на Македонија и за извојувањето на македонската национална слобода. Непосредно пред објавувањето на Првата балканската војна по дознавањето за [[Српско-бугарска спогодба|Српско-бугарската спогодба]], македонското национално јадро од [[Битола]], односно [[Македонски сепаратистички кружок|македонскиот сепаратистички кружок]], на 15 август 1912 година испратил Програмско писмо до Другарството и до високи раководни органи во [[Русија]], во кое се наведува дека Балканскиот сојуз е создаден заради поделба на [[Македонија]] од страна на [[Србија]], [[Бугарија]] и [[Грција]], а не за нејзино ослободување. Тие не ја признаваат [[Македонци|македонската националност]], па сакаат да ја србизираат, бугаризираат и грцизираат. На Македонија, на потомците на [[Кирил и Методиј]] може да ѝ помогне само [[Русија]], и тоа на следниов начин: # енергично застапување на братска Русија во полза на Македонците; # уништување на бугарската, на српската и на грчката пропаганда во Македонија; # обновување на црковната независност; # слободен развиток на националната свест, т.е. на свеста дека Словеномакедонците се еден и неделив народ; # отворање училишта на македонски јазик; # македонската интелигенција треба еднаш засекогаш да ја прекине срамната продажба на својата совест и чест на бугарските, на српските и на грчките пазари; и # широка внатрешна самоуправа на Македонија. Во писмото на крајот се наведува: {{Цитат|'''дека во Македонија мириса на смрт. Дека единствениот спас за нашето дело, за нашата независност, а со тоа и за спасот на Европа од војна е вмешувањето на Русија, но не во вид на поддршка на словенскиот сојуз против Турција, туку како морална поддршка на Македонија и брз, решителен притисок врз Турција за неодложно спроведување реформи во Македонија. Ако Русија му даде поддршка на Балканскиот сојуз, тогаш ќе избувне балканска воја, а Србија, Бугарија и Грција ќе ја поделат Македонија.'''}} [[Податотека:BASA 1933K-3-68-2 Todor Alexandrov.jpg|200px|мини|лево|Тодор Александров]] [[Податотека:Тодор Александрово војничка униформа.jpg|мини|десно|350п|[[Александар Протугеров]] и [[Тодор Александров]]]] Во предвечерието на војната, македонското револуционерно движење и [[Македонската емиграција во Бугарија|македонската емиграција]] се наоѓале во криза и внатрешни поделби. Непосредното организирање на македонската емиграција и нејзиното активирање во подготовките за војна на Бугарија против Турција, започнало во септември 1912 година. На чело на овие сили бил [[Александар Протогеров]] и Централниот комитет на [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] - [[Тодор Александров]] и други нивни соработници. Истовремено со објавувањето и текот на општата мобилизација во Бугарија во втората половина на септември 1912 година, раководителите на ЦК т.е. десните претставници на ВМРО: Тодор Александров, [[Александар Протогеров]], [[Тодор Лазаров]], потоа, полковник Николов, Петар Д'рвингов, Христо Матов и други, биле повикани кај началникот на Штабот на бугарската армија, генералот [[Иван Фичев]], од кого добиле заповед веднаш да пристапат кон организирање на доброволечки - македонски оружени чети. Организацијата му била доверена на [[Александар Протогеров]] и полковникот [[Петар Дрвингов|Петар Д'рвингов]]. Тие, уште пред почетокот на војната, требало да навлезат во Османската држава, односно Македонија, со цел да развијат известувачка служба и во содејство со месното население да ја попречуваат мобилизацијата и концентрацијата на османските војски<ref>Виолета Аковска и Никола Жежов „ПРЕДАВСТВАТА И АТЕНТАТИТЕ ВО МАКЕДОНСКАТА ИСТОРИЈА“, Скопје, 2004.</ref> [[Податотека:Macedono-Odrin Volunteer Corps.jpg|thumb|десно|350px|Воjници од Македонско-одринското ополчение]] Штабот на [[Македонско-одринско ополчение|Македоно-одринските доброволечки чети]] во состав: Протогеров, Д'рвингов, Николов, Атанасов и Величков, ја започнал работата околу прифаќањето и организирањето, обуката и испраќањето на доброволечките чети преку граница, во Македонија. Пријавувањето на македонските емигранти било масовно. Во текот на октомври, до почетокот на воените дејствија против Османската држава, до Штабот или лично до Протогеров, или до другите членови на Штабот, пристигнувале бројни телеграми во кои илјадници Македонци се јавувале како доброволци во четите или доброволечките одреди за да учествуваат во војната против Османската држава. Четите подготвени од Штабот, упатени во Македонија преку одредените пунктови, ја минале границата меѓу 8 и 11 октомври 1912 година и се нашле во заднината на османските војски и власти, по точно означени реони низ Македонија. Овие чети пристигнати од Бугарија, на теренот наишле на други, од порано постоечки чети кои биле под раководството на Централниот комитет на ВМРО, на чело со Тодор Александров, [[Христо Чернопеев]], [[Петар Чаулев]] и други војводи. Некои од овие чети дејствувале и самостојно, а имало и такви што биле под раководството на серските револуционери на чело со [[Јане Сандански]]. Во почетокот на Првата балканска војна во [[Македонија]] биле формирани два српски четнички одреди, кои биле под српската Врховна команда: [[Козјачки одред|Козјачкиот]], кој дејствувал во реонот на [[Скопска Црна Гора]], па сè до [[Крива Паланка]] со 11 чети, [[Прекувардарски одред|Прекувардарскиот]], кој се состоел од 16 чети; [[Податотека:Milan Gyurlukov.JPG|200px|мини|лево|Милан Ѓурлуков]] [[Податотека:Vojin Popović-Vuk in the First Balkan War.jpg|350px|мини|десно|[[Воин Поповиќ-Вук]] со својата чета]] Во летото [[1912]] година, во [[Македонија]] бил формиран Горски штаб на српските чети. Овој штаб извршил реорганизација на српските чети. За командант на Горскиот штаб во Македонија е поставен капетанот [[Воин Поповиќ-Вук]], членови на штабот биле поручник [[Светозар Ранковиќ]], поручник [[Никола Брзаковиќ]], поручник [[Миливое Чолак Антиќ]] и потпоручник [[Милан Ковиниќ]]. Во Горскиот штаб влегле и поранешните членови на српската четничка организација [[Српски комитет на четничка акција]]. Во почетокот на [[Балкански војни|Балканските војни]] овој штаб бил засилен со седум подофицери од српската армија и со 15 нови војводи. Со Горскиот штаб непосредно раководела Врховната команда, а бил стациониран на територијата на која дејствувала Првата армија и бил потчинет на штабот на Првата армија. Во штабовите на Втората и на Третата армија имало оддели за комитски работи. Со оглед на тоа дека Горскиот штаб бил стациониран на [[Козјак]] и се движел на релацијата [[Скопска Црна Гора]] - [[Крива Паланка]], единиците (11 чети) што му припаѓале го нарекувале Козјачки одре. По [[Кумановска битка|Кумановската битка]], станал Кумановски одред, а најпознат е како четнички одред на [[Воин Поповиќ-Вук]]. Штабот на одредот го сочинувале [[Срби]], односно српски офицери, а четниците и локалните војводи главно биле [[Македонци]]. Покрај Козјачкиот горски штаб кој станал главен за цела Македонија, биле создадени горски штабови за [[Порече]] и за [[Азот]]. Командант на Поречкиот штаб бил потпоручникот [[Милан Ковиниќ]], а во Азот, [[Милан Ѓокиќ]]. Со оглед на тоа дека Поречкиот и Азотскиот штаб формирале чети и во околиите на [[Кичево]] и на [[Дебар]], таа формација (16 чети) е наречена Прекувардарски одред. Составот на четите бил од 10 до 15 луѓе. Вкупната бројна состојба на четниците според формацискиот состав на двата одреда изнесувала околу 400 луѓе<ref>Македонска енциклопедија, МАНУ, Скопие, 2009 г., стр. 382-383.</ref>. Операциите на српските и грчките војски во Македонија бил олеснети од активностите на [[Обиди за возобновување и реосновање на ВМОРО|ВМРО]] во тилот на османлиските сили. Заедно со милициите на локалното македонско население, силите на силите на Внатрешната револуционерна организација достигнале околу 15.000 луѓе. Некои од четите, предводени од [[Ефрем Чучков]], [[Петар Чаулев]], [[Методи Стојчев]], [[Васил Чекаларов]], [[Христо Силјанов]], [[Иван Попов]] и други војводи, броеле до неколку стотици четници. Во Прилепското, четата на [[Милан Ѓурлуков]] навлегла со околу илјада борци. Овие сили ги ослободите градовите [[Велес]], [[Кратово]], [[Штип]], [[Крушево]] и [[Охрид]], уште пред пристигнувањето на српските сили. Дел од четите на ВМРО земале дирекно учество во [[Битка кај Куманово (Прва балканска војна)|Битката кај Куманово]], а четата на [[Милан Ѓурлуков]] помогнала во освојувањето на преминот кон [[Прилеп]]. Костурската здужена чета која била составена од четите на [[Васил Чекаларов]], [[Христо Силјанов]] и [[Иван Попов]], по почетокот на воените дејствија, запонале со акција на потегот [[Лерин]] - [[Костур (град)|Костур]]<ref>Македоно-одринското опълчение 1912-1913 г. Личен състав, Главно управление на архивите, 2006, стр. 580, 892.</ref>. Одредите на [[Петар Чаулев]], [[Христо Силјанов]] и други војводи, во [[Охридско]] заробиле стотина османлиски војници, а во [[Костурско]] 2.500 војници<ref>Гоцев, стр. 21-24.</ref>. [[Податотека:Яне Сандански (1872-1915).jpg|150px|мини|лево|Јане Сандански]] [[Податотека:Sandanski2.jpg|350px|мини|десно|Сандански со бугарски офицери од Седмата пешадиска рилска дивизија]] [[Јане Сандански]] формирал одред од 300 души и заедно со војводите [[Стоју Хаџиев]], [[Димитар Арнаудов]], [[Георги Казепов|Ѓорги Казепов]], [[Крсто Чапрашиков]], [[Иван Чонтев]] и четата на [[Александар Бујнов]] кој останал на лекување во [[Неврокоп]], на мазги и на коњи тргнале за [[Солун]] како претходница на бугарската Седма дивизија. Одредот од 300 Македонци предводен од Сандански, заедно со бугарската коњаничка група на мајорот Цонев, на 28 октомври 1912 година влегол во [[Солун]]. Истовремено, влегле и грчки трупи предводени од престолонаследникот [[Константин I (крал на Грција)|Константин]], а потоа влегла главнината на бугарската војска. Во [[Солун]] особено бил свечено пречекан Сандански, кој имал изграден авторитет уште во [[Младотурската револуција]] како борец за слобода и за рамноправност прокламирани во неговиот Манифест до сите народности во Османлиското Царство. Поради тоа, народот го пречекал со аплаузи и со повици ''Да живее Сандански!'', а од грчкото население со ''Зито Сандански!''. На една прослава организирана од генералот [[Георги Тодоров]], началник на Штабот на Седмата рилска дивизија, се држеле здравици за ослободувањето на [[Македонија]] и за нејзиното приклучување кон татковината [[Бугарија]]. На таквите здравици станал и Сандански и наздравил со зборовите: {{Цитат|'''Пијам за слободна и автономна Македонија, за која се бореа и дадоа скапи жртви обединетите балкански народи.'''}} По овие зборови, бугарските офицери со пцости и со закани му се нафрлиле на Сандански, а некои му се заканиле дека за таквите зборови ќе го исечат со своите сабји. Сандански навидум спокоен, си заминал со сознанието дека протерувањето на турските сили за Македонија не значело ослободување, дека македонскиот народ е измамен, дека следи распарчување и нова окупација на Македонија. == Лондонски мировен договор == {{Main|Лондонски договор (1913)}} {{quote|'''Конечниот пораз на Турција нема да биде крај на балканската трагедија... Државите кои го основале Балканскиот сојуз почнале освојувачка војна за територии. И сосема е природно, кога ќе се земе предвид световното соперништво помеѓу овие народи и нивниот ограничен менталитет, дека најкритичниот момент во развојот на случувањата јужно од Дунав ќе биде моментот кога сојузниците ќе треба да го поделат воениот плен... Под рушевините на европска Турција остана нов вулкан кој за секогаш ќе го тресе европскиот мир. Оваа ситуација не може да се излечи со полумерки и платонски интервенции. Европа има морална обврска да покаже огромна сила за на време да ги спречи надметнувањата и борбите кои го разоруваат балканскиот свет...'''|''Мискареа''|''Букурешт 20 март 1913''<ref>Miscarea, Bukurest, 20. mart/ 2. april 1913.</ref>}} [[Податотека:Midia-enos-map.jpg|мини|Линијата [[Мидија]]–[[Енос (Турција)|Енос]], утврдена со Лондонскиот мировен договор како граница меѓу Османлиското Царство и териториите освоени од балканските сојузници.]] Состаноците на Лондонската конференција на 18 април 1913 година<ref name="giza34">Гиза, [http://www.promacedonia.org/ag/ag_3_4.html 3.4. Лондонската конференция]</ref> биле обновени во услови на засилен анатгонизам меѓу балканските сојузници за распределбата на освоени османлиски територии. Во февруари и мај се случиле спорадични судири меѓу бугарските и грчките војници североисточно од [[Солун]]. Србија и Грција се подготвуваат за заедничка борба против Бугарија<ref>Саздов, Лалков, стр. 289.</ref><ref>Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_3_2.html 3.2.]</ref><ref name="mark44" />. Во предвчерието на [[Втора балканска војна|Втората балканска војна]], британскиот министер за надворешни работи Едвард Греј поставил ултиматум за завршување на преговорите со [[Османлиското Царство]] до крајот на месецов. Мировниот договор бил потпишан на 17 мај 1913 година во [[Свети Јаков (дворец)|палатата „Сент Џејмс“.]]<ref name="giza34" /> Договорот ставил крај на војната помеѓу [[Османлиското Царство]] и [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]]. Империјата се откажала од сите права на запад од линијата Мидија - Енос, Источна Тракија и од суверенитетот над островот Крит. Договорот гарантира создавањето на албанска држава, во која влегувал и Скадар. Други прашања - поделбата на Македонија, статусот на островите во Егејското Море, воените репарации, биле оставени отворени.<ref name="mark44">Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_4_4.html 4.4. Лондонският договор за мир]</ref><ref>Boeckh, стр. 54.</ref> == Последици == {{Triple image|center|Ac.balkanwar.jpg|350|Shqiptarë e ikur nga ushtria serbe në Selanik.jpg|330|Загинати бугарски војници|Албански бегалци}} {{quote|'''Сите поголеми места во новоослободените краишта беа полни со бедни, голи и боси, гладни и жедни сирачиња. Нивните хранители и бранители заминале во царската војска да се борат, а жените, старците и децата останаа без заштита и тие од страв ги оставија своите домови и се во нив, бегајќи во градовите верувајќи дека таму ќе најдат заштита. Гонети од глата, присилени се да просат за корка леб. И отука во новоослободените градови, човек не може да мине низ улица, а да не му здосадат молбите на турските сираци, нешто да им подели. Еден офицер ми изнесува една ваква слика од Кавадарци: Кавадарци ги полни турските сирачиња кои умираат од глад. На еден агол седнал еден српски војник... на еден камен, во крилото зел две момчиња, Турчиња, еден на едното друг на другото колено, со двете раце ги прегрнал, во едната рака држи таин (војнички леб), а во другата нож. Со ножот го сече таинот, првиот залаг му го дава едното, другиот на другото Турче, а третиот го зема за себе. Јас застанав отстрана и срцето ме заболе, што при рака немам фотографски апарат, да ја сними оваа величествена слика на љубовта на српскиот војник кон децата на победениот непријател и неговото сочувство кон нивната несреќа '''|''Српски војник им помага на турските деца''<ref>Балкански рат у слици и ријечи 12, 7. (20.) април 1913.</ref>}} === Воени жртви === Човечките загуби на сојузничките сили одделно за секоја земја биле: * [[Бугарија]] – околу 87.000 души, 14.000 убиени во борби, 19.000 починати од болести, 50.000 ранети; * [[Србија]] - 39.000 убиени, умрени и ранети; * [[Грција]] - околу 29.000 луѓе (околу 5.000 убиени и над 23.000 ранети); и * [[Црна Гора]] - околу 9.500 луѓе (меѓу кои 2.800 убиени). За загубите на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]] нема сигурни податоци. Нејзините загубите се проценуваат на околу 100.000 или 340.000 луѓе (вклучувајќи 225.000 убиени, умрени од болести и ранети, околу 115.000 заробени)<ref>Erickson, стр. 329.</ref>. ===Цивилно население === Првата балканска војна нанела голема штета врз жителите на областите низ кои поминале војниците. Во [[Тракија]] и [[Родопи]]те биле уништени голем број села (турски, грчки и бугарски)<ref>Георгиев, Трифонов, стр. 115-116, 128, 133.</ref><ref>Карнегиева анкета, [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava3_2.html стр. 117-120]</ref>. Од Лозенградскиот округ избегале околу 50.000 Турци. Десетици илјади Бугари биле принудени да побараат заштита во областите заземени од бугарската војска<ref>Трифонов, Тракия, [http://www.promacedonia.org/giliev/st/st_1_3.html стр. 32-34, 37]</ref>. Муслиманското население во Македонија било подложено на репресија од Македонците и од сојузничките војски, што довело до многу илјадни бегалски бранови кон поголемите градови ([[Скопје]], [[Битола]] и [[Солун]]) и кон [[Мала Азија]]<ref>Карнегиева анкета, [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava2_1.html стр. 67-71], [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava4_1.html стр. 144]</ref>. Опустошувањата, прекинот на трговијата и репресијата врз мирното население, извршени и од двете завојувани страни, довеле до масовен глад во текот на зимата и пролетта 1913 година, кој ги зафатил Одринско, делови од Родопите и регионот на Ќумурџина<ref>Трифонов, Тракия, [http://www.promacedonia.org/giliev/st/st_1_3.html стр. 36]</ref><ref>Георгиев, Трифонов, стр. 115, 119, 122, 135;{{Br}}Карнегиева анкета, [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava3_1.html стр. 104-107]</ref>. Епидемијата на колера и дизентеријата ги одзеле животи на многу жители во [[Источна Тракија]] и [[Бугарија]] во есента 1912 година. Победниците започнале политика на национална и верска асимилација во новоосвоените територии. Под раководството на Бугарската православна црква во јануари-февруари 1913 година биле покрстени илјадници помаци од [[Родопи]]те (вклучувајќи ги оние од старите предели на Царството Бугарија) и од [[Порече]] на [[Места]] и [[Струма]] во Македонија<ref>Георгиев, Трифонов, стр. 117-121, 126-131.</ref>. Албанците во Косово и Македонија, кои се спротивставиле на српските и црногорските војски, биле подложени на масовни колежи<ref>Hall, стр. 137-138.</ref>. Во [[Вардарска Македонија]] уште од есента 1912 година српските окупациски власти извршиле притисок врз Македонците да се изјаснуваат како Срби. Управувањето, утврдено од [[Обиди за возобновување и реосновање на ВМОРО|ВМОРО]] во [[Охрид]], [[Велес]] и други градови, било растурено, многу дејци на револуционерната организација биле уапсени или убиени. На гонења биле подложени и егзархиски свештеници и учители, на чие место дошле Срби. Егзархиските училишта биле затворени, а српските чети извршиле насилно разоружување на месните милиција, придружено со тепање и убиства. Грците во југозападна Македонија спроведуваат слична политика спрема Македонците<ref>Гоцев, стр. 30-35.</ref><ref>Гоцев, стр. 35-36.</ref>. === Ескалација и конфликт помеѓу сојузниците === Сојузничкиот антагонизам околу [[Македонија]], довел до распаѓање на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] веднаш по склучувањето на мирот со Османлиите. Напорите на Русија да ја исполни својата улогата на арбитер, определена со договорот меѓу Бугарија и Србија, пропаднал<ref>Саздов, Лалков, стр. 276, 290.</ref>. На 19 мај 1913 година (два дена по потпишувањето на Лондонскиот мир) бил склучен грчко-српскиот договор со кој двете страни ја гарантирал заедничка граница во Македонија, како и попречување на бугарските стремежи за промена на ''статус квото''. На 16 јуни, бугарската армија ги нападнала позициите на Србите и Грците со што започнала [[Втората балканска војна]]<ref>Стр. Димитров, стр. 344-346.</ref>. == Хронологија == {| style="text-align:center;" class="wikitable" |- ! style="text-align: left;" | Година ! style="text-align: left;" | Месец ! style="text-align: centar;" | Настани |- |align=left|'''<big>1911</big>'''||<small>летото</small>||<small>Оживување на албанското национално движење</small> |- ||| <small>[[4 декември (настани)|4 декември]]</small>||<small>Напад на [[Внатрешна македонска револуционерна организација (Автономистичка)|ВМРО]] во [[Штип]]. Османските противмерки биле повод за започнување на преговорите помеѓу [[Србија]] и [[Бугарија]].</small> |- |||<small>[[16 септември (настани)|16 септември]]</small>||<small>[[Италија]] и објавила војна на [[Османлиското Царство]] поради припојувањето на [[Либија]].</small> |- |align=left|'''<big>1912</big>'''||[[16 мај (настани)|16 мај]]||<small>Склучен [[Таен бугарско-грчки мировен договор (1912)|Тајниот бугарско-грчки мировен договор]] за одбранбен сојуз.</small> |- |||<small>[[21 мај (настани)|21]]-[[27 мај (настани)|27 мај]]</small>||<small>[[Италија]] ги презела островите [[Додеканези]]те.</small> |- |||<small>[[1 август (настани)|1 август]]</small>||<small>[[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] извршува напад во [[Кочани]]. Османлиските против мерки ги раздвижиле балканските христијански држави.</small> |- |||<small>[[30 јули (настани)|30 јули]]</small>||<small>Албанските бунтовници побарале распуштање на Османлискиот парламент во рок од 48 часа и врачиле барање за автономија (четирите европски вилаети [[Скадарски вилает|Скадарскиот]], [[Јаниски вилает|Јанискиот]], [[Косовски вилает|Косовскиот]] и [[Битолски вилает|Битолскиот]] да се обединат во една провинција, [[Албанци]]те да служат војска само во таа провинција, албанскиот јазик да биде јазикот на администрацијата и образованието, сите [[Албанци]] да имаат право да носат оружје).</small> |- |||<small>[[15 август (настани)|15 август]]</small>||<small>Усмен договор помеѓу [[Србија]], [[Бугарија]] и [[Црна Гора]]: [[Бугарија]] дава воен заем на [[Црна Гора]] и ја плаќа црногорската војска во текот на војната. Црна Гора прифатила да завојува со [[Висока Порта|Високата Порта]] без претходна провокација.</small> |- |||<small>[[15 септември (настани)|15 септември]]</small>||<small>Српската влада го испраќа своето тајно упатство под број ''5669'' до сите свои амбасади да делуваат за припојување на [[Охрид]] и [[Прилеп]] кон српската држава.</small> |- |||<small>[[17 септември (настани)|17 септември]]</small>||<small>Ултиматум на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] до Портата за неодложна автономија на [[Македонија]] според [[Берлински конгрес|Берлинскиот конгрес]].</small> |- |||<small>[[18 септември (настани)|18 септември]]</small>||<small>Балканските држави и Империјата објавиле вонредна состојба и општа мобилизација. [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] формира 70 мали групи за извидување и саботажи во [[Македонија]] и [[Одринска Тракија|Тракија]].</small> |- |||<small>[[22 септември (настани)|22 септември]]</small>||<small>[[Бугарско-грчки договор|Таен воен сојуз]] помеѓу [[Бугарија]] и [[Грција]].</small> |- |||<small>[[23 септември (настани)|23 септември]]</small>||<small>Се формира [[Македонско-одринско ополчение|Македонско-одринското ополчение]] .</small> |- |||<small>[[26 септември (настани)|26 септември]]</small>||<small>Црногорската војска започнува воени дејствиа против [[Висока Порта|Високата Порта]].</small> |- |||<small>[[2 октомври (настани)|2 октомври]]</small>||<small>Потпишан мировен договор помеѓу [[Италија]] и [[Османлиското Царство]].</small> |- |||<small>[[3 октомври (настани)|3 октомври]]</small>||<small>[[Османлиското Царство]] го отфрлила ултиматумот на членките на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] и ги прекинува дипломатските односи со [[Србија]], [[Бугарија]], [[Црна Гора]], а се обидува да ги подобри односите со [[Грција]].</small> |- |||<small>[[4 октомври (настани)|4 октомври]]</small>||<small>Империјата им објавува војна на балканските сојузници.</small> |- |||<small>[[5 октомври (настани)|5]]-[[7 октомври (настани)|7 октомври]]</small>||<small>Бугарија, Србија, Грција и Црна Гора и објавиле војна на [[Висока Порта|Високата Порта]]. [[Романија]] ја објавила својата неутралност. Почеток на воените дејствија.</small> |- |||<small>[[7 октомври (настани)|7]]-[[15 октомври (настани)|15 октомври]]</small>||<small>Бугарската војска ги освојува Источните [[Родопи]] и ја спречува османлиската контраофанзива (15-25 октомври)</small> |- |||<small>[[8 октомври (настани)|8]]-[[13 октомври (настани)|13 октомври]]</small>||<small>Првата и Третата бугарска армија го пробиле првиот османлиски фронт Ескиполос-Петра, го освоиле [[Лозенград]], а Втората бугарска армија го опоколила [[Одрин]].</small> |- |||<small>[[13 октомври (настани)|13 октомври]]</small>||<small>Српската војска ги освоила [[Скопје]], [[Куманово]], [[Велес]] и [[Штип]] во [[Македонија]].</small> |- |||<small>[[9 октомври (настани)|9]]-[[10 октомври (настани)|10 октомври]]</small>||<small>Грчката војска победила во Битката кај [[Сарантапорос]].</small> |- |||<small>[[15 октомври (настани)|15 октомври]]</small>||<small>Воведување на српскиот администратитев систем во [[Косово]] и [[Македонија]].</small> |- |||<small>[[16 октомври (настани)|16 октомври]]</small>||<small>Првото бомбардирање од авион во истооријата на војувањето - бугарската авијација го бомбардира одринското утрврдување.</small> |- |||<small>[[17 октомври (настани)|17]]-[[20 октомври (настани)|20 октомври]]</small>||<small>Првата и Третата бугарска армија го пробиле вториот османлиски одбранбен фронт кај Лула Бургас-Бунархисар.</small> |- |||<small>[[19 октомври (настани)|19]]-[[20 октомври (настани)|20 октомври]]</small>||<small>Грчката војска победила во Битката кај [[Јанина]].</small> |- |||<small>[[27 октомври (настани)|27 октомври]]</small>||<small>Во [[Романија]] била формирана нова влада на чело со Титу Мајореско.</small> |- |||<small>[[28 октомври (настани)|28 октомври]]</small>||<small>Утрото, Грчката војска влегува во [[Солун]], а попладнето во градот влегла бугарската Рилска дивизија. Почетокот на спорот околу [[Солун]].</small> |- |||<small>[[29 октомври (настани)|29 октомври]]</small>||<small>[[Висока Порта|Високата Порта]] побарала примирје од Софија. [[Фердинанд I]] ја убедил бугарската влада да го одбие предлогот и да го прикрие од сојузниците.</small> |- |||<small>[[1 ноември (настани)|1 ноември]]</small>||<small>Почеток на покрстувањето на [[Помаци]]те во Родопите.</small> |- |||<small>[[4 ноември (настани)|4]]-[[5 ноември (настани)|5 ноември]]</small>||<small>Првата и Третата бугарска армија извршиле неуспешен напад врз османлиските одбранбени позиции кај Чаталџа </small> |- |||<small>[[4 ноември (настани)|4]]-[[9 ноември (настани)|9 ноември]]</small>||<small>Декларации на Централниот комитет на [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] против српските и грчките активности во [[Македонија]].</small> |- |||<small>[[9 ноември (настани)|9 ноември]]</small>||<small>Воведување на бугарската администрација на освоените територии.</small> |- |||<small>[[14 ноември (настани)|14 ноември]]</small>||<small>[[Македонско-одринско ополчение|Македонско-одринското ополченство]] ги победува османлиските сили во западна [[Одринска Тракија|Тракија]].</small> |- |||<small>[[18 ноември (настани)|18 ноември]]</small>||<small>Македонско-романското друштво врши притисок врз романската влада за дејствување.</small> |- |||<small>[[20 ноември (настани)|20 ноември]]</small>||<small>Примирје помеѓу сојузниците и [[Висока Порта|Високата Порта]]. [[Грција]] го отфрлила примирјето и продлжила со воените дејствија во северен [[Епир]].</small> |- |||<small>[[20 ноември (настани)|20]]-[[21 ноември (настани)|21 ноември]]</small>||<small>Првите судири помеѓу бугарската и грчката војска во близината [[Солун]], кон крајот на месецот судирот бил прекинат.</small> |- |||<small>[[28 ноември (настани)|28 ноември]]</small>||<small>Националниот конгрес во [[Валона]] ја прогласил независноста на [[Албанија]].</small> |- |||<small>[[3 декември (настани)|3 декември]]</small>||<small>Грчко-османлиска поморска битка кај островот Ели.</small> |- |||<small>[[3 декември (настани)|3]]-[[24 декември (настани)|24 декември]]</small>||<small>[[Лондонска мировна конференција]]. Сојузниците ги побарале османлиските провинции во [[Европа]], западно од линијата Енос-Мидија и островот [[Крит]]. Портата предложила на [[Македонија]] да ѝ се даде автономија и одбила да ги остапи териториите. На [[Божиќ]], претставниците на Портата се повлекле од преговорите, меѓутоа големите сили извршиле притисок и барањето на балканските сојузници било прифатено. Било истакнато дека [[Албанија]] треба да стане независна држава.</small> |- |||<small>[[8 декември (настани)|8]]-[[17 декември (настани)|17 декември]]</small>||<small>Тајна бугарска мисија во [[Цариград]] со цел склучување на одделен мир со [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]].</small> |- |align=left|'''<big>1913</big>'''||<small>[[5 јануари (настани)|5 јануари]]</small>||<small>Грчко-османлиска поморска битка кај Лемнос.</small> |- |||<small>[[16 јануари (настани)|16 јануари]]</small>||<small>Бугарско-романски протокол во Лондон за корегирање на територијата во [[Добруџа]]. Под притисок на [[Руското Царство]], Софија е подготвена на исправка на границата.</small> |- |||<small>[[21 јануари (настани)|21 јануари]]</small>||<small>Поратат го осудува примирјето и тргнува во акција под паролата ''Софија или смрт!''</small> |- |||<small>[[26 јануари (настани)|26]]-[[28 јануари (настани)|28 јануари]]</small>||<small>Османлиска контраофанзива на Галиполе и Чаталџа, меѓутоа бугарската војска го одбила нападот.</small> |- |||<small>[[30 јануари (настани)|30 јануари]]-[[2 февруари (настани)|2 февруари]]</small>||<small>Безуспешни бугарско-романски преговори за [[Добруџа]] во Софија.</small> |- |||<small>[[5 февруари (настани)|5 февруари]]</small>||<small>Објавен тајниот мировен договор помеѓу [[Австроунгарија]] и [[Романија]].</small> |- |||<small>[[21 февруари (настани)|21 февруари]]</small>||<small>Грчката војска ја освоила Јанина. Бугарско-грчки инцидент кај Нигрита.</small> |- |||<small>[[5 март (настани)|5 март]]</small>||<small>Убиство на грчкиот крал [[Георгиос I]] во [[Солун]].</small> |- |||<small>[[11 март (настани)|11 март]]-[[13 март (настани)|13 март]]</small>||<small>Бугарската војска го освоила [[Одрин]].</small> |- |||<small>[[18 март (настани)|11 март]]-[[26 април (настани)|26 април]]</small>||<small>Конференција на големите сили во [[Санкт Петербург]] по прашањето за [[Добруџа]]. Бугарија ја отстапила Силистрија на Романија и ги гарантира правата на [[Власите во Македонија|Власите]] во Македонија. Тензиите продолжуваат.</small> |- |||<small>[[10 април (настани)|10 април]]</small>||<small>Црногорската војска го освоила [[Скадар]].</small> |- |||<small>[[13 април (настани)|13 април]]</small>||<small>Примирје помеѓу Сојузниците и Портата.</small> |- |||<small>[[22 април (настани)|22 април]]</small>||<small>Потпишан грчко-српски протокол, следниот ден двете држави потпишале воен сојуз.</small> |- |||<small>[[19 мај (настани)|19]]-[[21 мај (настани)|21 мај]]</small>||<small>Бугарско-грчката комисија во Солун, постигнала договор за разграничување помеѓу двете страни. </small> |- |||<small>[[17 мај (настани)|17 мај]]</small>||<small> [[Лондонски договор (1913)|Лондонски договор]].</small> |- |} == Галерија == === Карти === <center> <gallery> Image:Balkan 1912 es.svg Image:Bulgaria before Balkans Wars.jpg Image:First Balkan War.SVG Image:Guerres balkaniques - situation avant 1912.png Image:Serbian aspirations 1912.jpg Image:First Balkan war - liberated territories 1913.png Image:Minia Enoz Line.jpg Image: Image: Image: Image: Image: <center> <gallery> Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: </gallery> </center> === Општо === <center> <gallery> Image:Gendarmes crétois.jpg Image:0S75mmQF2.JPG Image:Ac.balkanwar.jpg Image:Bulgarian 51st Regiment staff.jpg Image:Bulgarien Farman M.F.7.jpg Image:First Balkan War Medal.jpg Image: Image: Image: Image: Image: <center> <gallery> Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: </gallery> </center> === Битки === <center> <gallery> Image:1912-13 Shukru Pasha.jpg Image:Adrianople siege artillery.jpg Image:Bizani Infantry charge.jpg Image:Battle of Sarantaporos (Christidis).png Image:Albanian soldiers (Siege of Shkodër).jpg Image:Greek infantry Giannitsa 1912.jpg Image: Image: Image: Image: Image: <center> <gallery> Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: </gallery> </center> ===Споменици === <center> <gallery> Image:Mnimio svoronu.jpg Image:The Monument at Srednogorets.JPG Image:Monument Zebrnjak near Kumanovo.jpg Image:Zebrnjak, Kumanovo.jpg Image: Image: Image: Image: Image: <center> <gallery> Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: </gallery> </center> === Карикатури и друго === <center> <gallery> Image:Европа и немирните деца.png Image:Ослободување на Грција.png Image:Bulgarians overrun the Turkish positions (cartoon).png Image:Патување од задоволство.png Image:Averof in January 1913 between Tenedos and Lemnos.jpg Image:DC-1913-18-d-Crnogorci-slave-pad-skadra.jpg Image: Image: Image: Image: Image: <center> <gallery> Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: </gallery> </center> == Поврзано == * [[Балкански сојуз]]; * [[Лондонски договор (1913)]]; * [[Втора балканска војна]]; * [[Балкански војни]]. ==Наводи== {{наводи|2}} == Литература == {{Refbegin|30em|indent=yes}} === На македонски === * „Македонија во времето на Балканските и првата светска војна “(1912-1918)– Д-р Петар Стојанов, Институт за Национална Историја, Скопје, 1969 * Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт, Македонското револуционерно националноослободително движење во Солунскиот вилает 1893 - 1903, Скопје, 2003 === На руски === * Жебокрицкий В. А., Болгария накануне Балканских войн 1912—1913 г., Киев, 1960 * Жогов П. В., Дипломатия Германии и Австро-Венгрии и Первая Балканская война, М., 1969 * Мерников А. Г., Спектор А. А., Всемирная история войн, Минск, 2005 * Петросян Ю. А., Османская империя: могущество и гибель. Исторические очерки, М., 1990 * Писарев Ю. А., Великие державы и Балканы накануне Первой мировой войны, М., 1986 * Хальгартен Г., Империализм до 1914 года. Социологическое исследование германской внешней политики до Первой мировой войны, М., 1961 * Балканские народы и европейские правительства в XVIII — начале XX в М., Документы и исследования, 1982 === На бугарски === * Атанасов, Щ. и др.'Българското военно изкуство през капитализма, Държавно военно издателство при МНО, София 1959 * Балканската война 1912-1913, Държавно военно издателство, София 1961 * Венедиков, Йордан. Морските действия между Турците и гърците в Балканската война (1912-1913), Българска военна мисъл, г.IV, кн.40, София 1937, с. 947-954 * Войната между България и Турция през 1912-1913 г. (ВБТ), Том I, II, VI, VII, Министерство на войната, София 1928-1937 * Въчков, Ал. Балканската война 1912-1913, „Анжела“, София 2005 * Гиза''', А. ''[http://www.promacedonia.org/ag/ Балканските държави и македонският въпрос], София, 2001, Македонски Научен Институт (от сайта „Книги за Македония“, 06.05.2009) * Георгиев, В.; Трифонов, Ст. История на българите 1878-1944 в документи, том II, „Просвета“, София 1996, ISBN 954-01-0756-3 * Гоцев, Д. Национално-освободителната борба в Македония 1912-1915, Издателство на БАН, София 1981 * История на Българите, том V: Военна история (колектив), ИК „Труд“, София 2007, ISBN 954-528752-7 * Крапчански, В. и др. Кратък обзор на бойния състав, организацията, попълването и мобилизацията на българската армия от 1878 до 1944 г., Държавно военно издателство, София 1961 === На англиски === * {{Наведена книга |title=Defeat in Detail: The Ottoman Army in the Balkans, 1912–1913 |last=Erickson |first=Edward J. |year=2003 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=0-275-97888-5 | url=http://books.google.com/books?id=3fYuy5iUi_sC}} * {{Наведена книга | last=Fotakis |first=Zisis |title=Greek naval strategy and policy, 1910–1919 |year=2005 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-35014-3}} * {{Наведена книга |title=The Balkan Wars, 1912–1913: Prelude to the First World War |last=Hall |first=Richard C. |year=2000 |publisher=Routledge |isbn=0-415-22946-4 | url=http://books.google.com/books?id=ZSllgZ-1D4YC }} * {{Наведена книга |title=The Ottoman Steam Navy, 1828–1923 | last1=Langensiepen | first1=Bernd | last2=Güleryüz | first2=Ahmet | year=1995 | publisher = Conway Maritime Press | isbn = 0-85177-610-8}} * {{Наведена книга |title=The Balkan Wars, 1912 to 1913 |last=Schurman |first=Jacob Gould |year=2004 |publisher=Kessinger Publishing |isbn=1-4191-5345-5 }} * {{Наведена книга |title=The Rise of Nationality in the Balkans | first =R. W. | last = Seton-Watson | year=2009 | origyear=1917 | publisher=BiblioBazaar | isbn=978-1-113-88264-6 | url=http://books.google.com/books?id=gD0N3nJRFGgC}} * {{Наведена книга | last1=Uyar | first1=Mesut | last2=Erickson | first2=Edward | title=A Military History of the Ottomans: From Osman to Atatürk | url=https://archive.org/details/militaryhistoryo0000uyar | year=2009 | isbn=978-0-275-98876-0}} === На грчки=== * Γενικόν Επιτελείον Στρατού., Ο ελληνικός στρατός κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους 1912—1913, Τόμοι Α'—Γ' {{Refend}} ==Надворешни врски == {{рв|First Balkan War}} * [http://www.istorijskabiblioteka.com/art2:savez-u-vozu Историјска библиотека:Савез склопљен у возу] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120302120753/http://www.istorijskabiblioteka.com/art2:savez-u-vozu |date=2012-03-02 }} * [http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=798 1912. Први балкански рат („Вечерње новости“, фељтон, септембар 2012)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121202112254/http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=798 |date=2012-12-02 }} * [http://www.srpskadijaspora.info/vest.asp?id=17159 Sto godina od Prvog Balkanskog rata] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160305175108/http://srpskadijaspora.info/vest.asp?id=17159 |date=2016-03-05 }} * [http://www.politika.rs/rubrike/Tema-nedelje/Sto-godina-od-Prvog-Balkanskog-rata/Rat-je-dobijen-posle-nekoliko-sedmica.sr.html Рат је добијен после неколико седмица („Политика“, 7. октобар 2012)] * [http://www.politika.rs/rubrike/Drustvo/Knjeginja-Dolgorukova-lecila-Srbe.sr.html Књегиња Долгорукова лечила Србе („Политика“, 21. октобар 2012)] * [http://www.gutenberg.org/files/11676/11676.txt Project Guttenberg: The Balkan Wars: 1912-1913] * [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/bw1_intentions.png Замисълът на действие на страните през Балканската война] (карта) * [http://faq.macedonia.org/images/bigmkd2.jpg Карта на немски] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060110211900/http://faq.macedonia.org/images/bigmkd2.jpg |date=2006-01-10 }} * [http://varna.info.bg/1912.htm Атаката на „Дръзки“ срещу „Хамидие“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100111065907/http://varna.info.bg/1912.htm |date=2010-01-11 }} * [http://www.promacedonia.org/ob/index.html Отон Барбар. Моите спомени отъ войните 1912—1918, част I Спомени от Балканската война 1912—1913, София 1923] * [http://www.100godini-balkanskivoini.bg Сайт за 100 години от балканските войни] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140320134046/http://100godini-balkanskivoini.bg/ |date=2014-03-20 }} на Национален военноисторически музей|Националния военноисторически музей {{Избрана}} [[Категорија:Прва балканска војна| ]] [[Категорија:Војни на Отоманското Царство]] [[Категорија:Избрани статии на bg.вики]] [[nl:Balkanoorlogen#De Eerste Balkanoorlog]] dtsaoelhaua2jp2ng82krmdza1f4k34 5616417 5616416 2026-08-25T11:38:29Z Buli 2648 /* Последици */ 5616417 wikitext text/x-wiki {{Infobox Military Conflict |conflict = Прва балканска војна |partof = [[Балкански војни]] |image = [[Податотека:First Balkan War Photobox 2.jpg|300px]] |caption = |date = 8 октомври 1912 - 30 мај 1913<br>({{Age in years, months, weeks and days|month1=10|day1=08|year1=1912|month2=05|day2=30|year2=1913}}) |place = [[Балкански Полуостров]] |casus = |territory= |result = Победа на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]], [[Лондонски договор, 1913|Лондонски договор]], повеќето османлиско-балкански територии се загубени, и поделба на [[Македонија (регион)|Македонија]] |combatant1=[[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] [[Отоманско Царство]] |combatant2={{plainlist| * '''[[Балкански сојуз]]''': *{{flagcountry|Kingdom of Bulgaria}} *{{flagcountry|Kingdom of Greece|state}} *{{flagcountry|Kingdom of Serbia}} *{{flagcountry|Kingdom of Montenegro}}}} |commander1=[[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] [[Низам Паша]] <br /> [[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] [[Зеки Паша]] <br /> [[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] [[Есат Паша]] <br /> [[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] [[Абдула Паша]] |commander2= {{plainlist| *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Фердинанд I]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Владимир Вазов]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Георги Вазов]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Михаил Савов]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Иван Фичев]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Васил Кутинчев]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Никола Иванов]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Радко Димитриев]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Стилијан Ковачев]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Георги Тодоров]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Андраник Озанјан]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Карекин Нждех]] [[Податотека:Flag of Greece (1828-1978).svg|22x20px]] [[Константин I (крал на Грција)|Константин I]] <br /> [[Податотека:Flag of Montenegro (1905–1918).svg|22x20px]] [[Никола I Петровиќ|Никола I]] <br /> *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Петар I Караѓорѓевиќ|Петар I]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Александар I Караѓорѓевиќ|Принц Александар]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Радомир Путник]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Петар Бојовиќ]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Степа Степановиќ]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Божидар Јанковиќ]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Живојин Мишиќ]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Павле Јуришиќ Штурм]]}} |strength1=[[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] 570.000 |strength2=[[Податотека:Flag of Bulgaria (1878-1944).svg|22x20px]] 350.000+ <br /> [[Податотека:Flag of Greece (1828-1978).svg|22x20px]] 125.000 <br /> [[Податотека:Flag of Montenegro (1905–1918).svg|22x20px]] 44.500 <br /> [[Податотека:State Flag of Serbia (1882-1918).svg|22x20px]] 230.000 <br>'''Вкупно: 749.500+''' |casualties1= [[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] '''Отоманско Царство''' <br />50.000 загинати<br />100.000 ранети<br />115.000 заробени<br />75.000 загинати или исчезнати<br /> '''Вкупно: 340.000 загинати, ранети и заробени''' |casualties2= [[Податотека:Flag of Bulgaria (1878-1944).svg|22x20px]] '''Бугарија:'''<ref>[http://www.bulgarianartillery.it/Bulgarian%20Artillery%201/T_OOB/Troops%20losses_1912-13.htm Bulgarian troops losses during the Balkan Wars]</ref><br />8.840 загинати <br />4.926 исчезнати<br />36.877 ранети <br />10.995 загинати или исчезнати<br /> [[Податотека:Flag of Greece (1828-1978).svg|22x20px]] '''Грција:'''<ref>Hellenic Army General staff: ''A concise history of the Balkan Wars'', page 287, 1998.</ref><br />2.373 загинати во акција <br />9.295 ранети<br />580 измрзнати<br />1.558 загинати или ранети<br /> [[Податотека:Flag of Montenegro (1905–1918).svg|22x20px]] '''Црна Гора:'''<ref>Erickson, Edward J. (2003). Defeat in Detail: The Ottoman Army in the Balkans, 1912–1913. Greenwood Publishing Group. ISBN 0-275-97888-5.</ref><br />2.836 загинати во акција и починати од болести <br />6.602 ранети<br /> [[Податотека:State Flag of Serbia (1882-1918).svg|22x20px]] '''Србија:''' <br />5.000 загинати <br />18.000 ранети<ref>''Βιβλίο εργασίας 3, Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι'', ΒΑΛΕΡΙ ΚΟΛΕΦ and ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΚΟΥΛΟΥΡΗ, translation by ΙΟΥΛΙΑ ΠΕΝΤΑΖΟΥ, CDRSEE, Thessaloniki 2005, page 120,'''(Greek)'''. Retrieved from http://www.cdsee.org {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150627234917/http://www.cdsee.org/ |date=2015-06-27 }}</ref><br /> '''Вкупно: 108.000 загинати и ранети''' |casualties3= |notes= |campaignbox = {{Прва балканска војна}} }} '''Прва балканска војна''' — воен судир помеѓу [[Османлиското Царство]] и членките на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]]: [[Царство Бугарија]], [[Кралство Србија]], [[Кралство Грција]] и [[Кралство Црна Гора]]. Војната започнала на 25 септември ([[8 октомври (настани)|8 октомври]] по нов стил) [[1912]] година и завршила на 17 мај ([[30 мај (настани)|30 мај]] по нов стил) [[1913]] година со победа на сојузниците. Сојузничката победа ставила крај на петвековната османлиската доминација на [[Балканскиот Полуостров]] и поделба на [[Македонија (регион)|Македонија]] помеѓу победниците. [[Османлиското Царство]] ги изгубила своите територии на полуостровот, со исклучок на еден тесен појас на северниот брег на [[Мраморното Море]]. Останатиот дел на [[Тракија]] заедно со источна Македонија потпаднале под бугарска власт. Српската војска ги освоила [[Косово (регион)|Косово]] и [[Метохија]], северозападна Македонија и во други области, Грција - поголемиот дел на [[Епир (регион)|Епир]], бројни острови во [[Егејското Море]] и југозападна Македонија до [[Солун]], а веднаш по [[Лондонски мировен договор|Лондонскиот мировен договор]] била создадена независна албанска држава, меѓутоа барањето на [[Албанци]]те за обединување на сите територии каде што живеле во една политичка целина останало неостварено. Антагонизмот и претензиите над Македонија помеѓу балканските држави довеле до раскинување на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] и започнување на [[Втора балканска војна|Втората балканска војна]]. Според Карнегиевата анкета, причини за започнување на Првата балканска војна биле: военото и политичкото ослабување на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]], угнетувањето на христијаните, неуспешната борба на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]], противречностите помеѓу големите сили и стремежот на балканските држави за завладување на нови територии. ==Заднина== {{quote|'''Кај голем дел водечки државници во Србија ... може да се воочи убедувањето дека Ориенталното прашање не е докрај решено, и дека порано или подоцна, Турција ќе биде натерана сè повеќе да се повлекува од Балканскиот Полуостров...'''|''Фон Баир''|Извештај, 1880<ref>Извештај 55 Белград 18.10.1880&nbsp;г., 14400.</ref>}} === Берлински конгрес === {{Главна|Берлински конгрес}} [[Податотека:Bundesarchiv Bild 183-R29818, Otto von Bismarck.jpg|150px|мини|лево|Ото фон Бизмарк]] [[Податотека:Berliner kongress.jpg|thumb|350px|[[Антон фон Вернер]]. ''Берлински конгрес''.]] Некои од големите сили, особено [[Австроунгарија]], [[Британија]] и [[Франција]], не биле задоволни со содржината на [[Санстефански Договор|Санстефанскиот договор]]. Причината за незадоволството била што тие сметале дека на [[Русија]] ѝ биле дадени преголеми отстапки. Поради тоа, под закана со војна, тие го иницирале новиот мировен состанок. Конгресот имал за цел да изврши ревизија на Санстефанскиот договор и да го спречи ширењето на руското влијание на Балканот. Исцрпени од претходната меѓусебна војна, Турција и Русија прифатиле одржување на нов мировен конгрес, кој го организирала Германија на чело со [[Ото фон Бизмарк]]<ref>Krasner, Stephen D. (1999). „Sovereignty: Organized Hypocrisy“. Princeton University Press. стр. 165. ISBN 069100711X.</ref>. На Конгресот било одлучено: на Отоманското Царство да ѝ бидат вратени [[Македонија]] и [[Одринска Тракија]], а територијата на [[Бугарија]] е околу трипати намалена од предвидената во Санстефанскиот договор. Од остатокот од територијата на [[Санстефанска Бугарија]], односно [[Источна Румелија]] потпаднала под турска власт и се здобила со статус на автономна област; [[Србија]], [[Црна Гора]] и [[Романија]] да добијат независност; Бугарија добила статус на вазално кнежевство во рамките на Отоманското Царство; [[Босна и Херцеговина]] ѝ била доделена на [[Австроунгарија]]. По Берлинскиот конгрес, Солсбери, Роберт Гаскон-Сесил истакнал: {{Цитат|'''Треба повторно да го воспоставиме неодржливото турско управување со јужниот Балкан. Иако ова е чисто одложување на крајот. Не останала виталност (б.н животна сила) повеќе во нив...'''<ref>Taylor, A. J. P. (1954). The Struggle for Mastery in Europe 1848–1918. Oxford University Press. p. 253.</ref>}} На овој начин моќта на [[Отоманското Царство]] во Европа и Азија била значително намалена. Влијанието на [[Руското Царство]] на Балканот исто така се намалило за сметка на зголеменото влијание на Австроунгарија. Иако била основа за стекнување на државен суверенитет на некои од балканските држави, оваа територијална поделба на Балканот не ги решила сите прашања и аспирации, туку испровоцирала понатамошни тензии кои кулминирале со [[Балканските војни]], а подоцна и [[Првата светска војна]]. ===Источно прашање=== {{Главна|Источно прашање}} Во текот на [[19 век]], големите сили имале различни погледи за решавање на т.н. „Источно прашање“ и интегритетот на [[Отоманското Царство]]. [[Руското Царство]] се стремело да воспостави контрола над [[Босфорот]] и преку него да си обезбеди излез на [[Средоземно Море|Средоземното Море]], руската влада водела [[Панславизам|пансловенски]] надворешна политика и ги поддржувала [[Бугарија]] и [[Србија]]. [[Велика Британија]] од своја страна сакала да го спречи [[Руското Царство]] да излезе на [[Средоземно Море|Средоземното Море]] и залагала за зачувување на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]] и ''статус кво''. Еден француски историчар во 1898 година истакнал: {{Цитат|'''Источното прашање долго било ограничено на односите помеѓу Османлиското Царство и христијанските европски земји. И не можело да биде поинаку бидејќи единствените проблеми со кој европските политичари се соочувале биле независноста на дунавските кнежевства или независноста на Грција, војната помеѓу Русија и Турција околу превласта во Црното Море, автономијата на Египет, Внатрешната организација и административните реформи на Османлиското Царство под европско влијание, дипломатските односи помеѓу христијанските сили и султанот...'''}} [[Австроунгарија]] имала агресивна политика кон [[Балканот]]. Откако [[Хабсбуршка династија|Хабсбурзите]] ја изгубиле [[Италија]], ''Монархијата'' немала основа за создавање на колнијално царство, [[Австроунгарија]] реално можела територијално да се прошири само на [[Балканскиот Полуостров]], нивна стратрешка цел е освојување на [[Солун]] и излегување на [[Егејско Море|Егејското Море]]. Од тактички причини, [[Хабсбуршка династија|Хабсбурзите]] се залагале за зачувување на [[Отоманското Царство]] со цел добивање на време за остварување на своите планови. Една од главните цели на [[Италија]] е да недозволи некоја од големите сили да добие пристап на [[Јадранското Море]]. [[Германско Царство|Германија]] се стремело за зачувување на суверенитетот и инегритетот на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]] со цела да ја претвори во своја колонија. === Македонско прашање === {{Главна|Македонско прашање}} [[Податотека:Ferdinand of Bulgaria.jpg|Фердинанд I|мини|лево|150п]] [[Податотека:Makedonien ethnisch (1892).JPG|thumb|350п|десно|Македонското население според австриска статистика]] Кон крајот на 19 и почетоко на 20 век, особено било актуелно [[Македонско прашање|Македонското прашање]] околу кое се кршеле копјата на балканските држави. [[Бугарија]], [[Србија]] и [[Грција]] имале свои [[Странски пропаганди во Македонија|пропаганди на територијата на Македонија]] со цел да биле придобијат што повеќе т.н. „национални приврзаници“ кои би се искористиле како „внатрешни сојузници“ и оправдувачки фактор за територијалните претензии на балканските држави кои ги имале кон Македонија. Покрај пропагандната дејснот, била водена и жива дипломатска активност по ова прашање. {{Цитат|'''Грчкиот премиер Трикупис во 1899 година повеќе мислел на грчко-турска војна, отколку на балкански сојуз. Според него, грчки соперник на Грција во Македонија била Бугарија. Тој сметал дека расплетот на македонското прашање ќе дојде по една голема војна по 3, 5 или 8 години. Трикупис сметал дека Македонија ќе биде грчка или бугарска, зависно од победникот во војната. Доколку победат Бугарите, ќе успеат да го словенизираат населението до Тесалија. Ако победи Грција, ќе ги направи сите Грци до Источна Румелија.'''<ref name="Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт">Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт...</ref>}} На [[6 април]] [[1896]] година, штотуку признатиот бугарски кнез [[Фердинанд I]] се сретнал со српскиот дипломатски претставник [[Владан Ѓорѓевиќ]]. Фердинанд ја истакнал потребата од [[српско-бугарски односи|српско-бугарско зближување]] за што главен проблем претставувале нивните спротивставени интереси во Македонија. Во разговорот, Фердинанд потенцирал дека додека [[Срби]]те и [[Бугари]]те се расправале за ''раженот'', ''зајакот сè уште бил во шума''. Во контекст на тоа Фердинанд истакнал: {{Цитат|'''Во Македонија, главната маса од населението ниту се Бугари, ниту Срби, туку Словени и христијани, кои зборуваат јазик подеднакво далечен или ако сакате подеднакво близок на српскиот и на бугарскиот јазик, но, јазик, кој е посебен дијалект, ако не и посебен јазик. Наместо да се караме околу тоа, дали тој е дијалект на српскиот или бугарскиот јазик, ние треба заеднички да работиме и тоа овде (Цариград б.н) кај нашиот заеднички татко Султанот, за да им даде на своите верни поданици во Македонија такви реформи кои ќе им осигураат човечки живот и културен развиток... Ако тоа се реши, културата на Македонците ќе го реши прашањето кое што никоја сила не може да го реши, па дури ако Србите и Бугарите поради тоа ја фрлаат на коцка својата државна егзистенција'''<ref name="AMF CARI">'' Државен архив на Репубилка Македонија (ДАРМ), ф. Политичко Одделени (ПО), мф.446, Пов. Но. 228, Цариград, 26. III 1896.''</ref>}} Тој понудил формирање на сојуз во кој, според него, требало да влезат [[Бугарија]], [[Србија]] и [[Црна Гора]], но бил против влегувањето на [[Грција]], сметајќи дека таа сака да го искористи српско-бугарскиот антагонизам и да приграби голем дел од [[Македонија]]. На [[1 март]] [[1897]] г. во [[Софија]] пристигнал српскиот крал со својата делегација. Два дена подоцна бил потпишан договорот меѓу кралството Србија и кнежевството Бугарија, а договорот предвидувал: :''1) Двете влади договорно да ги разгледуваат прашањата од заеднички интерес на српскиот и бугарскиот народ во Османлиското Царство'' :''2) Ниедна од договорните страни, без претходна согласност на другата, да не презема ништо на политички и воен план што ќе го наруши постојното статус кво'' :''3) Додека заемно не се утврдат српските и бугарските интерси на национален, црковен и просветен план во Отоманското Царство, двете страни да не си пречат, туку заемно да си помагаат'' :''4) Со спогодбата да се запознае кнезот на Црна Гора и да се покани и тој да пристапи''<ref name="Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт">Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт...</ref> По потпишувањето на договорот, [[Србија]] постојано барала поделба на [[Македонија]] 50:50 и, според [[Белград]], териториите западно од реката [[Вардар]] требало да ѝ припаднат на [[Србија]] заедно со [[Скопје]] и [[Куманово]], а источно од [[Вардар]] на [[Бугарија]], додека [[Солун]] требало да се наоѓа под заедничка управа. Меѓутоа, српско-бугарските односи биле влошени поради бугарскиот трговски аген [[Димитар Ризов]] од [[Скопје]]. Во почетокот на 1899 година, [[Владан Ѓорѓевиќ]] во Париз имал средба со бугарскиот дипломатски претставник каде јасно истакнал дека Македонското прашање за Србија претставува ''борба за живот или смрт''. Тој исткнал дека ако Србија и Бугарија не се договорат околу [[Македонија]], тогаш Србите ќе си го земат она што им припаѓа. Овој став, од страна на [[Александар Обреновиќ]] му бил презентиран и на Шишманов, бугарскиот дипломатски претставник во [[Белград]]. Набргу потоа, Шишманов имал аудиенција кај Милан. Во текот на средбата, Милан истакнал: {{Цитат|'''Македонците лесно може да се амалгамираат со бугарскиот или српскиот елемент, бидејќи разликата меѓу двата јазика била многу мала... во Македонија можело да се сретнат чисти Срби или Бугари, но тие биле толку малку што не можат да го определат карактерот на Македонија, која од своја страна била словенска земја, ниту бугарска, ниту српска... Македонија требало да се подели помеѓу Бугарија и Србија.'''<ref>Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт, Македонското револуционерно националноослободително движење во Солунскиот вилает 1893-1903, Скопје, 2003.</ref>}} Поради развојот на македонското револуционерно националноослободително движење кон крајот на 19 и почетокот на [[XX век]] грчката влада во [[Атина]] сметала дека нејзините интереси во Македонија се згрозени, отука Грците искажале готовност во помагање на Османлиите за уништување на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]]. Во 1900 година, овој став во [[Цариград]] бил изнесен од Маврокордатис пред османлиските власти. Од своја страна грчкиот конзул во престолнината на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]], Евгенијадис сметал дека Македонија треба да остане под османска власт сè додека грцизмот не успее таму да ја заземе власта. Во [[1903]] г., поради случувањата во [[Македонија]] дошло до влошување на односите меѓу [[Бугарија]] и останатите балкански држави. Францускиот амбасадор во [[Лондон]] - Кабон, по средбата со српскиот крал и романскиот дипломатски претставник, истакнал: {{Цитат|'''Романија, Србија и Грција имале желба да ја видат Бугарија на колена пред султанот, исто како што балканските земји сакале да ја видат Грција во една грчко-турска војна... христијанските народи на Балканот биле подготвени да се уништат меѓу себе, поради што прифаќале соработка со неверникот'''}} Српскиот крал на средбата со Кабон се искажал: ''против сите опции за Македонија. Против делење, против автономија, бидејќи не сакал да види реприза на Источна Румелија и против реформи спроведени од страна на големите сили... да види војна меѓу Бугарија и Турција, со што Бугарија би добила една лекција за наредните 25 години да не помисли да се меша во Македонија''. Во текот на [[Илинденско востание|Илинденското востание]], црногорскиот кнез [[Никола Петровиќ Његош|Никола]] имал средба со бугарскиот дипломатски претставник во [[Цетиње]]. На оваа средба, кнезот истакнал дека [[Црна Гора]] може да покрене 50.000 војници против [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]], а [[Србија]], [[Бугарија]] и [[Црна Гора]] би можеле заедно да изведат 500.000 војници. Меѓу другото, кнезот сметал на руска, англиска и италијанска помош и така би го решиле [[Македонско прашање|македонското прашање]] со делба или автономија. Во текот на [[1903]] г. дошло до затегнување на турско-бугарската граница. За да се нормализираат односите, во [[октомври]] [[1903]] г., во [[Цариград]] бил испратен [[Григор Начовиќ]]. Под притисок на големите сили, двете држави започнале преговори, а Фердинанд, под притисок на [[Германија]], се откажал од барањето за спроведување на реформи во [[Одринско]]. Од овие преговори произлегла [[Бугарско-турска спогодба]] од [[1904]] г. По [[Илинденско востание|Илинденското востание]] било евинденто дека македонскиот народ предводен од [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] тргнал по свој сопствен пат кој не се вклопувал во визиите на балканските држави за иднината на Македонија. Отука тие ја засилиле вооружената пропагандна и започнала т.н [[Борба за Македонија]] која траела сè до [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]]. Овој конфликт е кулминацијата од дејствувањето на трите поголеми пропаганди во [[Македонија]], кој работеле за остварување на националистичките планови на нивните држави, а од другата страна била [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]], таа се залагала за самостојно работење и борба за извојување на човекови права и [[слобода]] преку едно внатрешно востание. Врховистичките, грчките и српските чети ја имале поддршката на [[Бугарија]], [[Грција]] и [[Србија]], а грчките чети, поради отворениот Турцизам, ја имаале наклонетоста и на самата [[Отоманско Царство|Империја]], но андартите често се откажувале од помошта на османлиската војска и се здружувале со четите на [[Српско четничко движење|Српското четничко движење]]. На територијата на [[Македонија]] грчките чети се судрувале и со [[Власи]]те кај кој била силна романската пропаганда како и со дејците на албанското националноослободително движење. Во текот на [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]] во [[Македонија]], според турските извори, имало околу 110 чети на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]], 80 андартски чети, 20 српски и 8 влашки чети. === Босанска криза === {{Главна|Босанска криза}} Во [[1908]] г., австрискиот министер [[Алојз Лекс фон Ерентал]] ја анектирал [[Босна и Херцеговина]]. Оваа област, врз основа на [[Берлински конгрес|Берлинскиот конгрес]], била под австриски мандат, но формално-правно таа сè уште била дел од [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]]<ref>[http://92.55.94.23/learn/docs/9525f834-88d6-48c1-af92-ce14e030bcbc.pdf THE BALKAN WARS 1912–1913]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Областа била анектирана без консултации со останатите големи сили. Франц Јосиф I во царска прокламација од 7 октомври 1908 истакнал: {{Цитат|'''Кога пред едно поколение Нашата Војска ја прекорачи Вашата земја, дедено ви е Вам уверување, дека не дошле како душмани, туку како Ваши пријатели со цврста волја, да ги отстранат сите зла, кои Вашата татковина со години тешко ја притискале. Овие зборови, дадени Вам во оној сериозен момент, чесно е одржана. Нашат влада отсекогаш сериозно се трудела во мир и законитост внимателно да работи, а на Вашата татковина да ѝ донесе среќна иднина...'''<ref>Иван Божић, Сима Ћирковић, Милорад Екмечић, Владимир Дедијер, Историја Југославије, Просвета, Београд 1972. — скуп слика између страна 368-369. Чланак написан на основу факсимила објављене прокламације.</ref>}} Кралството [[Србија]] од стратешки интереси имала територијални претензии кон оваа област. [[Србија]] извршила мобилизација и ја повикала [[Русија]] на помош, [[Австроунгарија]] се обратила кон [[Германија]]. Со тоа е создала првата криза која ја тресела [[Европа]] во почетокот на [[XX век]]. [[Русија]] била подготвена да влезе во војна, но под влијание на [[Франција]] се откажала од таквата намера. Во целата криза била вовлечена [[Бугарија]] и кнезот Фердинанд. На [[Австроунгарија]] ѝ бил потребен сојузник на [[Балкан]]от, кој би ја неутрализирал [[Србија]] во евентуална војна и [[Виена]] го избрала Фердинанд. Неколку дена пред самата анексија, во [[Виена]] биле водени тајни преговори меѓу [[Фердинанд I|Фердинанд]] и [[Франц Јосиф]]. Кнезот прифатил да биде австриски сојузник, под услов да се прогласи за цар и [[Бугарија]] да стане независна држава<ref>Guy Gauthier, Les Aigles at les Lions, Histoire des monarchies balkaniques, Éditions France-Empire, 1996.</ref>. Условите биле прифатени. По извршената анексија, Србија своите територијални апетити можела да ги задоволи само кон југ ([[Македонија]]) и југозапад ([[Албанија]]). ===Албанско национално движење=== {{Главна|Албанско национално движење}} [[Податотека:Hasan Pristina.jpg|150px|мини|лево|Хасан Приштина]] [[Податотека:League of Prizren Map.png|мини|300x300пкс|Териториите предвидени за обединување во автономен Албански вилает во рамките на Османлиската Империја според [[Призренска лига|Призренската лига]] (1878).]] Со потпишувањето на [[Санстефански мировен договор|Санстефанскиот мировен договор]] било предвидено еден дел од предели во кои живеело албанско население да им се отстапи на [[Бугарија]], [[Србија]] и [[Црна Гора]]. По [[Берлинскиот конгрес]] дошло до појава на албанското национално движење. Во цела Албанија биле организирани масовни протести. Против овој договор биле и големите сили и затоа решиле да направат исправка на Берлинскиот конгрес. Во ваква напната состојба во Албанија се барала организација на сите сили за одбрана на албанските етнички области од распарчување. За таа цел се јавила потреба од создавање на единствен центар за организирање на албанските активности. На [[10 јуни (настани)|10 јуни]] 1878 година во [[Призрен]] била формирана [[Призренска лига|Албанската лига]]. Албанските патриоти мислеле дека организираното ослободително востание и прогласување на независност на Албанија е единствен начин да им се спротивстават на балканските држави и големите сили. На собранието на Лигата била донесена одлука да се известат Големите сили дека Албанскиот народ е решен да не дозволи поделба на неговата територија и дека е подготвен веднаш да преземе мерки за практично реализирање на автономија на Албанија и соединување на вилаети каде што живееле Албанци. По предавањето на [[Улцињ]] на [[Црна Гора]], [[Високата Порта]] почнала да се подготвува да ја ликвидира Призренската Лига. Албанците кои барале автономија Султанот ги прогласил за најопасни непријатели на Османлиското Царство. Во декември 1880 г. на Косово започнале албански вооружени напади против османлиската администрација. Во почетокот на 1881. г. бил организиран вонреден собир на Лигата во [[Призрен]] на кој учествувале само оние кои ја поддржувале програмата за автономија. Собирот решил да ги раздолжи од своите органи оние кои не ја поддржувале автономијата. По прочистувањето на своите редови Лигата прогласила ''Привремена влада'' на чело со [[Имер Призрени]] - претседател, а за потпретседател бил избран [[Шаип Спахиу]]. По формирањето на Привремената влада, биле формирани и редовни воени сили како и нова администрација во ослободените краишта. [[Податотека:Shkup1912.jpg|300px|мини|десно|Албанските востаници во Скопје]] Воените сили биле под команда на Сулејман Вокши. Во јануари 1881 г. силите воспоставиле контрола на Косово и на одделни региони од северозападниот дел на Македонија. Но, во април 1881 г. османлиските војски ги разбиле војските на привремената влада и извршиле невиден терор на Косово и во цела Албанија. Илјадници Албанци биле уапсени и казнети со тешка робија, меѓу нив и Абдул Фрашери, член на Привремената влада. [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]] од 1908 година, повторно ги раздвижила [[Албанци]]те. На Балканот, Албанците поради изгубените привилегии кренале две поголеми востанија<ref>[http://www.escholarship.org/editions/view?docId=ft7n39p1dn&chunk.id=introduction&toc.depth=1&toc.id=introduction&brand=ucpress Arabs and Young Turks - Ottomanism, Arabism, and Islamism in the Ottoman Empire, 1908–1918, Hasan Kayalı, UNIVERSITY OF CALIFORNIA PRESS, Berkeley · Los Angeles · London, © 1997 The Regents of the University of California]</ref><ref name=autogenerated1>[http://www.zvrk.rs/Mskola/Istorija/srpskaistorija/balkanski%20ratovi/index.htm Vladimir Ćorović, Istorija Srpskog naroda, (1885-1941), Balkanski ratovi]</ref>. Првото востание било кренато во 1910 година, а второто во јануари 1912 година. Албанците особено биле незадоволни од: ''зголемување на даноците, обврзна воена служба и разоружување на цивилното албанско население''<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://dedgjoluli.org/history1911uprising.php |title=The Highland Uprising of 1911 - Romeo Gurakuqi, University of Shkodra "Luigj Gurakuqi" - Department of History, Phoenix Shkodra 2002 |accessdate=2012-11-07 |archive-date=2011-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725223246/http://www.dedgjoluli.org/history1911uprising.php |url-status=dead }}</ref>. Првото поголемо востание кое било кренато во пролета 1910 година, било задушено од казнена младотурска експедиција предводена од Шефкет Торгут Паша. Првото востание било помогнато од [[Црна Гора]] и [[Бугарија]]. Второто востание започанло во јануари 1912 година, со пари и оружје помогнале [[Србија]] и [[Црна Гора]]<ref>[http://www.rastko.rs/cms/files/books/474e828f5a0ad СРБИЈА, ЦРНА ГОРА И КОСОВО – ПРЕГЛЕД 1878-1914]{{Мртва_врска|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Востанието било предводено од Општ вистанички комитет, а водачи на востанието биле [[Хасан Приштина]], [[Бајрам Цури]], [[Неџиб Драга]], [[Риза Бег Креизи]] и други. Најважните востанички барања биле: обединување на четирите вилаети (Косовскиот, Скадарскиот Јанискиот и Скопскиот) во еден Албански вилает<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.srpskaanalitika.com/arhiva-3-2008.html |title=Intervju Dr. Slavenka Terzića |accessdate=2012-11-07 |archive-date=2010-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100125072917/http://www.srpskaanalitika.com/arhiva-3-2008.html |url-status=dead }}</ref> и Албанците да добијат поголеми политички права во однос на неалбанското христијанско население. Востанието ја принудило [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]] да прифати спроведување на 12 од 14 барања на албанските востаници. Повторното деградација на христијанското население како граѓани од втор ред во [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]], од страна на балканските држави било искористено како еден од поводите за започнување на Првата балканска војна. == Дипломатски подотовки == {{quote|'''Од почетокот на влошувањето на кризата на Балканот следниве две точки јасно се истакнати на царското министерство: 1. Дека избувнувањето на војната на Балканот е готово неизбежно 2. Неопходно е да се стори сè за мирот во регионот, треба истовремено да се преземат мерки за локализација на војната во случај на негово избивање. Дури кога ќе бидат постигнати овие две цели, можеме да очекуваме директен контакт со виенскиот кабинет... Ако и понатаму продолжиме со проценка на овие значајнио акции, прво мора да укажеме на декларацијата за неповредливост на територијалниот статус кво и друго, мора да бидеме свесни на следните фактори: Општо е познато дека оваа декларација била нераскинливо поврзана со уште еден фактор - дека и големите сили ќе преземат одговорност за успехот на реформите. А кој ги спречи во тоа? Балканските земји. Не, тие само спроведоа истражување за значењето на договорените гаранции. Всушност било сосема спротивно. Големите сили не барале од Турција таква декларација и Турција одговорила дека нема да дозволи странска интервенција и дека сама ќе ги спроведе потребните реформи. Така што второто прашање кое се однесува на декларацијата - спроведување на реформите од страна на големите сили - останало нерешено поради Турција, која не дозволувала странска интервенција. Ова, по нашето мислење, ја поништува декларацијата за неповредливост на територијалниот статус кво, ние нема да бидеме препрека на балканските земји по ова прашање. Ако се размислува на овој начин, прашањето за статусот кво не е за нас од пресудно значење, во случај на негово кршење треба да се истакне следното: 1. Недостаток одинтерес на големите сили за територијално ширење 2. Како компезација, принцип на рамнотежа помеѓу балканските земји заоснован врз договорите кои претходеле на нивниот сојуз...'''|''Сазонов, Сергеj Димитриевич''|''Циркуларно писмо до руските претставништва во странство''<ref>Balkanski rat ili Ruska narandžasta knjiga, str. 19.-21.</ref>}} ===Улогата на Русија=== Анексијата на [[Босна и Херцеговина]] од страна на [[Австроунгарија]] бил силен удар за Србија која со доаѓањето на [[Петар I Караѓорѓевиќ|Петар Караѓорѓевиќ]] на српскиот престол, ги прекинала блиските врски со [[Виена]]. Српските националисти, во претходниот период, се надевале дека [[Босна и Херцеговина]] ќе стане дел од српската држава. Меѓутоа со анексијата таквите желби сè помалку имале реална основа. Настанала вистинска криза. Српските водачи се свртеле кон [[Руското Царство]] за помош. Меѓутоа руската влада не била во можност да ѝ помогне на Србија и српските водачи биле принудени да го изменат првобитниот став кон анексијата и да дадат уверување дека Србија: ''ќе ја смени актуелната политика кон Австроунгарија и... од сега со неа ќе живее во добрососедски односи''<ref>Barbara Jelavich, St. Petersburg and Moscow: Tsarist and Soviet Foreign Policy, 1814-1974, Bloomington: Indiana University Press, 1974, страна 266-265</ref>. Барбара Јелавич истакнува: {{Цитат|'''Дури и посеризозен бил потикот на Русија им го дала на балканските држави за започнување преговори за создавање на меѓусебен сојуз. Руската цел била да се создаде фронт против Хабсбуршката Монархија, а не да испровоцира војна или крајна поделба на османлиските области во Европа. Сепак, со активна помош на дипломатски претставници, балканските влади потпишале серија документи, што, всушност, претставувале сојузи насочени против Османлиското Царство...'''}} [[Босанска криза|Босанската криза]] била понижувачка за Србија и Русија. Од тој момент, [[Руското Царство]] ја менува својата позиција кон [[Виена]] и ја напушта политиката на соработка со [[Австроунгарија]]. Русија отогаш била подготвена да договара и да поддржува политика на повторно отворање на т.н [[Источно прашање]]. Но, Русија имала за цел да создаде фронт против [[Австроунгарија]], а не да потикне војна или поделба на османлиските провинции на Балканот. Меѓутоа, со активна поддршка на руската дипломатија, балканските држави потпишале серија на документи со кој всушност се создал [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] против [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]]. === Балкански сојуз === {{Главна|Балкански сојуз}} [[Податотека:Occupied territories in the Balkans, end of April 1913.png|350px|мини|десно|Територијалните придобивки на балканските држави по Првата балканска војна и линијата на разграничување според предвоениот таен договор меѓу Србија и Бугарија]] Содавањето на еден Балкански сојуз бил дамнешна желба. Бугаринот [[Иван Вазов]] истакнал: {{Цитат|'''Балкански сојуз е два збора за кои од целото свое срце посакувам да добијат тело и крв, и што поскоро да станат стварност. А зошто сè уште не станале стварност. За тоа има многу причини: грешки од нашата историја (и српски и бугарски), и блиски и далечни, недостаток на зрели политички мисли меѓу оние кои управуваат со судбината или со нашите две држави, склоност кон судири и соперништво типично само за Словените. Како што се гледа, има многу препреки за реализација на оваа идеја. Треба да вооружи со храброст за меѓусебни остапки, ни треба храброст за меѓусебни остапки да ги заборавиме сите себични национални интереси и да мислиме само на едно: дека и бугарскиот и српскиот народ ќе бидат слободни, моќни само во братски марш напреди во цврст политички сојуз...'''<ref>Balkanski rat u slici i riječi, br. 6, 24. feb. (9. mart) 1913.</ref>}} Обидите за создавање на сојуз помеѓу [[Бугарија]] и [[Србија]] започнале уште пред стивнувањето на [[Босанска криза|Босанската криза]], која била предизвикана од анексијата на [[Босна и Херцеговина]] од страна на [[Австроунгарија]]<ref>Стр. Димитров, стр. 300-304.</ref>. Преговорите се одолговлекувале три години (1909-1911) поради Македонија. [[Софија]] и [[Белград]] не можеле да се договорат околу поделбата на оваа османлиска провинција. [[Руското Царство]] посредува во српско-бугарските преговори и обидот за постигнување на договор, меѓутоа руските дипломати одбиле да ѝ дадат на Бугарија гаранции во случај на романски напад<ref>Стателова, стр. 407-408, 410-413.</ref>. Меѓутоа, неколку околности ги забрзуваат преговорите и ја потикнуваат војната: * Обидите на бугарската дипломатија да издејствуват од [[Цариград]] прекин на прогонството врз македонското егзархиско население, пропаднале<ref>Стателова, стр. 409-410, 422-423.</ref>. * Неуспешните обиди на бугарската дипломатија биле повод за [[Обиди за возобновување и реосновање на ВМОРО|ВМРО]] да започне борба против Младотурската власт преку терористички методи со извршување на т.н [[Магарешки атентати]]. Со атентатите и со очекуваните последици од нив се сакало да се вознемири и пробуди европското јавно мислење против Турците. * Во септември 1911 година избувнува [[Турско-италијанска војна|Турско-италијанската војна]]. Конфликтот го одвлекол вниманието и силите на [[Отоманското Царство]] од [[Балканот]] за заштита на својата провинција [[Либија]]. Релативно брзо по анексијата на Босна и Херцеговина уште една голема сила, овој пат [[Италија]], го прекршила принципот на ''статус кво'', односно зачувување на суверенитетот и интегритетот на Отоманското Царство<ref>Стателова, стр. 423-424.</ref>. * Во летото на 1912 година, албанските востаници ги освојуваат [[Косово]] и [[Скопје]]. Османлиската влада е принудена на отстапки кон албанските барањата за автономија. Можноста од албанска контрола врз Косово и Македонија, ги потикнува балканските сојузници да ги забрзаат воените подготовки и постигнување на меѓусебен договор<ref name="eld3-5">Елдъров, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 3-5] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref><ref>Карнегиева анкета, [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava1_3.html стр. 44]</ref>. На [[29 февруари (настани)|29 февруари]] 1912 година Бугарија и Србија го склучуваат [[Српско-бугарски договор]], кои во следните месеци бил зацврстен со [[Воена конвенција кон српско-бугарската спогодба|Бугарско-српска воена конвенција]] потпишан помеѓу генерал штабовите на двете држави. Одделно од Србите, владата на [[Иван Гешов]] влегла во преговори со [[Грција]], кои резултираат со [[Бугарско-грчки договор|Бугарско-грчкиот договор]] од [[16 мај (настани)|16 мај]]. Неколку дена пред почетокот на воените дејствија [[Софија]] и [[Атина]] договараат и меѓусебна воена конвенција. Во меѓувреме, во август, е постигнат Бугарско-црногорски договор<ref>Стателова, стр. 434-438, 442-443.</ref>. Кон крајот на летото на 1912 година се направени последните обиди за спречување на вооружениот конфликт. На [[25 септември (настани)|25 септември]], кога мобилизацијата на војските на балканските земји веќе е во тек, [[Австроунгарија]] и [[Руско Царство|Русија]] издаваат декларација во која ги предупредуваат дека нема да дозволат промена на границите на Балканот, и ветуваат дека ќе ги обноват напорите за реформи во Македонија. Следниот ден црногорската војска ја напаѓа Скадарската тврдина. На [[30 септември (настани)|30 септември]], Бугарија испраќа нота од името на балканските сојузници во која ја повикува османлиската влада да обезбеди во рок од шест месеци автономија на етничките малцинства во империјата. Како одговор на ова барање, Цариград им објавил војна на сојузниците на [[4 октомври (настани)|4 октомври]]<ref name="karneg46">Карнегиева анкета, [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava1_3.html стр. 45-46]</ref><ref>Георгиев, Трифонов, стр. 20-21.</ref>. Бугарија и Грција на [[5 октомври (настани)|5 октомври]] и објавиле војна на империјата, а Србија два дена подоцна<ref name="EB1-188-189"/> == Воени подготовки == {{панорама|NSRW Balkans15.jpg|900px|Османлиски војници}} {{quote|'''Балканските држави сигурно не тргнуваат во војна за да добијат нешто од ветувањата за реформи во Турција, туку со надеж дека ќе добијат политичка полна автономија за христијанските провинции или барем донекаде територијално да се прошираат... Конечниот успех на балканските држави ќе зависи секако од нивната воена подготвеност и во пронаоѓањето на заеднички интереси. Ако тој сојуз е создаден на солидни темели успехот ќе му биде сигурен, а ќе може да се спротивстави како една целина, како една власт, на сите обиди однадвор. '''|''Обзор, згребски дневен лист''|10 октомври 1912<ref>„Обзор“, који је излазио измеѓу 1860. и 1941, био један од најчитанијих дневних листова у Загребу. Кад су избили балкански ратови, уредник је био Славко Водварка.</ref>}} ===Демографски и економски потенцијал. Односот на силите=== Балканските сојузници биле мали држави, кои финансиски зависеле од големите европски земји ([[Франција]], [[Германија]], [[Австроунгарија]]), со аграрна економија (со исклучок на Грција, која била ориентирана исклучиво кон надворешната трговија) и неразвиена индустрија, неспособна да издржи долготрајна војна. Последното особено било видливо за време на војната, кога бугарската и другите сојузнички армии немаат доволно облека, муниција и сл.<ref>Балканската война 1912-1913 (ДВИ 1961), стр. 67-72.</ref> Османлиското Царство има слични економски и финансиски слабости. Империјата по бројот на населението и површината на територијатабилае надмоќна во однос на балканските држави, меѓутоа таа предност била кородирала од слабата администрација, националните судири, слабата економија и недоразвитата транспортна мрежа<ref>Балканската война 1912-1913 (ДВИ 1961), стр. 73-74.</ref>. ==== Зголемување на балканското население 1878-1912 ==== {| style="text-align:center;" class="wikitable" |- ! style="text-align: left;" | Датум на пописот ! style="text-align: left;" | [[Романија]] ! style="text-align: left;" | [[Бугарија]] ! style="text-align: left;" | [[Србија]] ! style="text-align: left;" | [[Грција]] |- |align=left|1878 - 1879 || 4.486 || || || 1.679 |- |align=left|1880 || || 2.823 || || |- |align=left|1884|| || || 1.902|| |- |align=left|1887|| ||3.154 || || |- |align=left|1889 - 1890||5.038|| || 2.162|| 2.187 |- |align=left|1892|| ||3.311|| || |- |align=left|1894||5.406 || || || 714.000 |- |align=left|1895 - 1896|| || || 2.312||2.434 |- |align=left|1899 - 1900||5.957||3.744||2.494|| |- |align=left|1905|| ||4.036 ||2.689 || |- |align=left|1907|| || || || 2.632 |- |align=left|1910|| ||4.338 || 2.912|| |- |align=left|1912||7.235<ref>Jackson-Lampe, str. 166.</ref>|| || || |- |} ==== Буџетите на балканските држави 1898-1912 ==== {| class="wikitable" |- ! align=left rowspan=2| Години ! align=left colspan=3| [[Романија]] ! align=left colspan=3| [[Бугарија]] ! align=left colspan=3| [[Србија]] ! align=left colspan=3| [[Грција]] |- align=left | '''Приходи'''|| '''Расходи''' ||'''П-Р''' || '''Приходи'''||'''Расходи''' ||'''П-Р''' || '''Приходи'''||'''Расходи''' ||'''П-Р''' || '''Приходи'''||'''Расходи''' ||'''П-Р''' |- align=right |'''1900''' ||210 ||237 ||-27 ||81 ||96 ||-15 ||75 ||84 ||-9 ||120 ||109 ||+11 |- align=right |'''1905''' ||308 || 263 || +45 ||128 ||125 ||+3 ||95 ||87 ||+8 ||130 ||116 ||+4 |- align=right |'''1910''' ||583 || 525 ||+58 ||81 ||198 ||-17 ||126 ||128 ||-2 ||175 ||141 ||+34 |- align=right |'''1911''' ||644 ||533 ||+111 ||199||181||+18 ||140||125 ||+15 ||240 ||181 ||+59<ref>Jackson-Lampe, p. 234.</ref> |} ====Човекови ресурси за време на балканските војни 1912-1913&nbsp;г.==== {| style="text-align:center;" class="wikitable" |- ! style="text-align: left;" | Страни ! style="text-align: left;" | Површина (км²) ! style="text-align: left;" | Население (1912 г.) ! style="text-align: left;" | Воени резерви |- |align=left|[[Бугарија]] || 96.345 || 4.430.000 || 714.000 |- |align=left|[[Србија]] || 48.303 || 2.910.000 || 400.000 |- |align=left|[[Грција]] || 63.211 || 2.630.000 || 300.000 |- |align=left|[[Црна Гора]] || 9.000 || 247.000 || 30.000 |- |align=left|'''[[Балкански сојуз]]''' ||'''216.859'''|| '''10.217.000''' || '''1.444.000''' |- |align=left|'''[[Османска Империја]]''' ||'''2.983.000'''<ref>Г. Георгиев, Лјудски ресурси замалја које су судјеловале у Балканском рату 1912.-1913..</ref> ||'''24.800.000''' || '''1.000.000''' |} === Мобилизција и планови на Османлиското Царство === [[Податотека:Abdullah Pasha.jpg|150px|мини|лево|Абдула Паша]]{{multiple image<!-- begin stack of images, scroll down for article --> |direction = vertical | width = 350 |image1 =Ottoman troops in retreat from Lule Burgas across the bridge at Karisdiran.jpg|caption1 =Османлиски војници <br> |image2 =Ottoman redif soldiers.jpg| caption2 =Османлиски редифи <br> |image3 =Barbaroshayreddin.jpg| caption3 =Барбароса Хајредин <br> | image4 = | caption4 =<br> }} Во моментот, кога балканските сојузници ги мобилизирале своите војници, дел од османлиските сили веќе биле мобилизирани за војната против [[Италија]]. На 10 и 12 септември, османлиската власт извршила делумна мобилизација во своите европски провинции: Тракија, Македонија, Косово и Албанија, а на 18 септември е прогласена општа мобилизација<ref>ВБТ, т. I, стр. 312-313.</ref>. На 5 октомври, кога Бугарија и Грција извршиле напад врз Османлиското Царство, во [[Лозана]] бил склучен мировен договор со [[Италија]]<ref>Encyclopedia Britannica: [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/297469/Italo-Turkish-War ''Italo-Turkish War 1911-1912'']</ref>, со што османлиските власти можеле да се фокусираат на [[Балканот]]. Пред почетокот на Првата балканска војна, османлиските власти се соочувале со голем број на проблеми и војната со Италија, а воениот судир со четирите балкански држави за многумина во империјата бил неочекуван. Изет Фуад-паша истакнува: {{Цитат|'''Никој од нашето окружување не веруваше дека ќе има војна со Бугарија, а уште помалку со останатите четири балкански државаи. Сите и секаде говореа: „Тоа е блеф.“ Сепак, веќе долго ( б.н време) беше очигледно дека овие мали земји, заедно со Русија и Австрија, не смеат да ни дадат време да еден ден да станеме особено моќни. Ако режимот на Абдул Хамид опстанеше, до војна немаше ни да дојде бидејќи политичарите на тие мали и големи сили добро знаеја дека тој режим мошне брзо ќе доведеше до резултатите за кои тие сонуваа...'''}} Османлиската врховна комада сакала да мобилизира 750.000 луѓе. Меѓутоа, поради лошата организација и проблемите во транспортот (недостиг на персонал во железницата и на товарни животни), мобилизацијата и концентрацијата на воените сили се одвивале бавно во споредба со балканските држави<ref name="erick80">Erickson, стр. 78-84.</ref>. До почетокот на воените дејствија, османската власт и команда успеале да соберат 430.000 војници со 930 топови<ref>История на Българите: Военна история, том V, стр. 417.</ref>, а според други извори - само 300.000 војници<ref>Большая советская энциклопедия: [https://web.archive.org/web/20050514201151/http://www.cultinfo.ru/fulltext/1/001/008/092/584.htm ''Балканские войны 1912-1913'']</ref>. Во текот на воените дејствија, османските сили се искачиле на 570.000 војници и 4.000 топови<ref name="въчков-93"/>. Османлискиот план за војна против балканските сојузници предвидувал: : 1) концентрација на главните сили на север против Бугарите и Србите во Тракија и Македонија; и : 2) одбранбени операции против Грција и Црна Гора, за кои биле одвоени послаби воени сили. Против бугарските сили во [[Тракија (појаснување)|Тракија]], требало да настапи '''Источната армија''' на чело со Абдула Паша. До 4 октомври оваа армија одвај броела 120.000 војници, наместо предвидените 320.000 војници според предвидениот план<ref>ВБТ, т. I, стр. 505-506.</ref>. Во оваа армија влегувале нецелосните сили на I, II, III, IV и XVII корпус, војници од ''Одринскиот утврден регион'' (шест дивизии и дополнителни сили), ''Самостојната коњаничка дивизија'' и ''Крџалискиот одред''. Според османлискиот план, до завршувањето на концентрирањето на Источната армија северозападно од [[Виза]], Одринската тврдина требало да ја заштити оваа османлиска армија од бугарските сили. Крџалискиот одред кои се состоел од две дивизии и еден полк, ја зазел реката Арда и требало да ги пресече бугарските сили од пристапот кон [[Егејското Море]] и на тој начин да ги заштити комуникациите помеѓу [[Цариград]] и [[Македонија]]. Османлискиот план за воени дејствија предвидувал опколување и странични напади врз бугарските сили меѓу Тунџели и Странџа<ref name="erick80"/>. [[Податотека:Ali Riza Pasha.jpg|150px|мини|лево|Али Риза Паша.]] Планот предвидувал доколку османлиските сили успешно се пресметаат со бугарските војски, да се преземе офанзива врз Царството Бугарија по двата брега на реката [[Марица]], освојување на Хасково и Трново со Сејмен (Симеоновград), како и потиснување на бугарската армија кон север во правец на [[Стара Планина]]<ref>ВБТ, т. I, стр. 428-429.</ref>. Меѓутоа, османлискиот план не го предвидел настапувањето на Третата бугарска армија во правец на [[Лозенград]]<ref name="erick80"/>. Против српско-бугарската офанзива во Македонија била сконцентрирана '''Вардарската армија''' на чело со [[Зеки Паша]], кој сметал дека главниот српски напад ќе биде извршен во правец на [[Врање]]. Отука, Зеки Паша ги собрал своите главни сили (V, VI и VII корпсус - вкупно околу 58.000 луѓе) за против напад во реонот [[Штип]] и [[Куманово]]. '''Струмскиот корпус''' во јачина од 28.000 војници.<ref name="vbt1-511">ВБТ, т. I, стр. 511.</ref>, трбало да изврши помошен напад во [[Кресненска Клисура|Кресненската Клисура]] против Втората сојузничка армија и на тој начин д аго обезбеди десното османлиско крило во борбите околу [[Куманово]] и [[Врање]].<ref>Erickson, стр. 173.</ref><ref>Hall, стр. 47-48.</ref> Против грчките сили требало да се спротивстави '''Јанискиот корпус''' во јачина од 22.000 војници под команда на Еасат Паша кој имал задача да ги одбрани Епир и Јужна Албанија. VIII корпус во јачина од 29.000 војници и под команда на Хасан Тахсин Паша го преградил преминот помеѓу [[Тесалија]] и [[Солун]]<ref>Erickson, стр. 214-216.</ref>. Во Северна Албанија во борбите против црногорските сили и одбраната на Скадар биле сконцентрирани 25.000 војници <ref name="vbt1-511"/>. Сите османлиски сили западно од реката [[Места]] ја формирале '''Западната армија''' под команда на [[Али Риза Паша]]<ref>Erickson, стр. 163-164.</ref>. За да се спротивстават на грчката поморска надмоќност, османлиските власти се обиделе да ги купат модерните германски оклопни крстосувачи ''Блухер'' и ''Молотке''. Меѓутоа, османлиските власти не можеле да си ја дозволата нивната висока цена и затоа се задоволиле со двата стари воени брод од класата ''Брандербург'', а двата брода биле именувани како ''Барбароса Хајредин'' и ''Тургут Реис''. Овие два брода и крстосувачите ''Хамидиие'' и ''Мисидије'' го сочинувале јадрото на Османлиската флота<ref>Erickson (2003), p. 131.</ref> до летото 1912 година, меѓутоа се наоѓале во тешка механичка состоја. Флотата имала задача да ги обезбеди османлиските комуникации во Црното, Мраморното и Егејското Море. Во почетокот на војната Отоманското Царство имала десет авиони. Два од нив се наоѓале во близината на [[Солун]], а другите осум биле стационирани во [[Сан Стефано]]<ref name="turav">Жирохов, М. [http://www.airwar.ru/history/av1ww/turk/turk.html ''Турецкая авиация в Первой Балканской войне''] (от „Уголок неба. Авиационная енциклопедия“, 24.05.2009)</ref>. === Мобилизција и планови на Балканскиот сојуз === Балканскиот сојуз мобилизација на своите војници објавил на 17-18 септември<ref name="EB1-188-189">ЕБ, т. I, стр. 188-189.</ref>. Четирите балкански држави на оружје кренеале 1,2 милиони луѓе со околу 2000 топа<ref name="въчков-93">Въчков, стр. 93.</ref>. За вкупниот број на активни војници и офицери постојат повеќе разлини бројки од 632.000<ref>Рябинин, [http://militera.lib.ru/h/ryabinin_aa/02.html стр. 147]</ref> до 750.000<ref>Encyclopaedia Britannica: [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/50300/Balkan-Wars ''Balkan Wars''] (21.04.2009)</ref>. Меѓутоа балканските држави имале проблем со транспортот на луѓе и опрема. Бугарскиот генерал [[Иван Фичев]] истакнува: {{Цитат|'''Неодамнешното истражување покажа дека нашата (б.н бугарската) железница нема да биде во состојба да одговори на војните потреби во случај на војна. Значи, нашите оперативни проекти тешко би можеле да се задоволат кога се земаат во предвит потребите за превозот за време на мобилизацијата и концентрацијата на војската на теренот. Поради краткото постоење на бугарското кралство, железницата не можела да го постигне својот полн развој и на тој начин да стане доверливо средство во одбраната на државата. Две товарни железнички пруги кои поминувале низ северена Бугарија и јужна Бугарија и трансбалканската пруга - Горна Ораховица, Трново, Стара Загора, станаа најважните пруги за воент транспорт во време на мобилизацијата. Технички гледано, нашите железнички пруги, кои биле градени исклучиво за потребите на трговијата, имаа многу недостатоци: остар нагиб, мал полупречник, мал број на станици, нема платформи за утовар на војните возови, незадоволувачки залихи на вода во најголемиот дел од железничките станици и многу мал број на скретници...'''<ref>Вълков, Г., Генерал Иван Фичев. Избрани произведения, София, 1988, Военно издателство</ref>.}} Прeдвоените договори на Бугарија, Србија и Грција предвидувале конкретни аранжмани за координација на активностите сојузниците, меѓутоа тие немале заеднички план за борбените операции, а секоја страна дејствува во зависност од потребите. Распределбата на балканските сили против империјата не била избалансирана и отука главниот товар против Турција паднал врз грбот на бугарската армија во [[Источна Тракија]]. Србите и Грците се насочиле своите војници во Западниот оперативен театар, кој поради оддалеченоста од центарот на османлиската држава е второстепен од воена гледна точка, но има огромно политичко значење, бидејќи од развојот на воените дејствија зависело кој ќе владее [[Македонија]]<ref>Криворов, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 15-16] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref>. ==== Бугарија ==== Бугарската армија била мобилизирана во втората половина на септември и броела околу 600.000 војници со 1.116 топови<ref>Крапчански, стр. 161</ref>. Редовните активните сили се состоеле од 336.000 војници и офицери, а останатите биле распоредени во волонтерски, гранични и други делови<ref>ВБТ, т. I, стр. 308-309.</ref><ref>Георгиев, Трифонов, стр. 39-41.</ref>. Од редовите на [[Македонска емиграција во Бугарија|македонската емиграција]], [[Обиди за возобновување и реосновање на ВМОРО|македонското револуционерно движење]] и бегалците од [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]] кои не биле прифатени во редовната војска, било формирано [[Македонско-одринско ополчение|Македонско-одринското доброволство]] во јачина од 14.670 души.<ref>Национално-освободителното движение на македонските и тракийските българи, том III, стр. 269-273.</ref>. Во периодот помеѓу 4-8 октомври<ref name="IBD-II-53">Георгиев, Трифонов, стр. 53.</ref> биле формирани три главни бугарски армии: * '''Прва армија''' - 67.000 војници под команда на пешадискиот генерал Васил Кутинчев - распоредена на двата брега на реката Тунџели во реонот на Казалагач, а Штабот бил сместен во [[Јамбол]]. Во нејзиниот состав влегувале три пешадиски дивизии: 1-ва под команда на генерал-мајор Стефан Тошев, 3-та (генерал-мајор Иван Сарафов) и 10-та (генерал-мајор Стојо Брадистилов)<ref name="EB1-188-189"/><ref name="vbt-II-10-11">ВБТ, т. II, стр. 10-11.</ref>. * '''Втора армија''', командант генерал-полковник Никола Иванов, во состав две пешадиски дивизии (8-ма, на чело со генерал-мајор Димитар Кирков, и 9-та на генерал-мајор Радој Сираков) Хасковскиот одред и Коњаничката зборна бригада, распоредени во реонот на [[Трново]] Сејмен-Харманли<ref name="EB1-188-189"/><ref name="vbt-II-10-11">ВБТ, т. II, стр. 10-11.</ref>. * '''Трета армија''' - над 83.000 војници, под команда на генерал-полковник Радко Димитриев - распоредена источно од [[Јамбол]], со седиште во Стралџа. Во нејзиниот состав влегувале три пешадиски дивизии: 4-та под команда на генерал-мајор [[Климент Бојаџиев]], 5-та (генерал-мајор Павел Христов) и 6-та (генерал-мајор Православ Танев)<ref name="EB1-188-189"/><ref name="vbt-II-10-11"/>. [[Податотека:Ivan Fichev.jpg|150px|мини|лево|Иван Фичев]][[Податотека:The Supreme Military Council in 1910 (Kingdom of Bulgaria).jpg|350px|мини|десно|Високиот воен совет на Бугарската армија во 1910 година. Седат во првиот ред од лево кон десно: ген. Волк Велчев, ген. Георги Агура, ген. Никола Иванов, ген. Данаил Николаев, ген.Васил Кутинчев, ген.Радко Димитриев, ген. Павел Христов; во вториот ред: ген.Иван Фичев, полк Георги Тодоров, ген. Вичо Диков, ген. Стилиjaн Ковачев, ген. Кирил Ботjов, полк Петар Марков, ген. Стефан Тошев, ген. Атанас Назламов; во третиот ред: полк Пантелеj Cenov, ген.Иван Сарафов, ген. Илија Димитриев, ген. Радован Сираков и полк. Симеон Jaнков]]. Конечниот план за бугарското офанзива во [[Одринска Тракија|Тракија]] предвидувал нанасеување на главниот удар со 1-та и 3-та армија во просторот меѓу [[Одрин]] и [[Лозенград]] со општо напредување кон [[Цариград]]. Бугарската команда сметала дека ќе постигне успех преку елементот на изненадување. Затоа армијата на Кутинчев е рапоредена напред, на еден премин на бугарско-турската граница, а војниците на Димитриев биле сместени зад позициите на Самостојната коњаничка дивизија на генералот Атанас Назламов. ''Втора армија'' имала задача да го опколи [[Едрене]] и со помош на Хасковскиот одред да удри кон Крџали. Општиот фрон кој требало да го покриваат трите бугарски армии бил со широчина ос 120 километри<ref name="EB1-188-189"/><ref>Криворов, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 12-13] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref>. За офанзивата во Западните Родопи и Пиринскиот крај бугарската команда подготвила една целосна дивизија и други делови. Родопскиот одред под команда на генерал Стилијан Ковачева, во јачина од 23.000 војници во сосотав на 2-а пешадиска дивизија, бил фокусиран врз турските сили во Тамрашкиот клин и долината на Места. Седмата рилска пешадиска дивизија во јачина од 37.000 војници под команда на генерал Георги Тодоров, кај [[Дупница]] и [[Ќустендил]] челкала наредба за офанзива по текот на долината на [[Струма]] во правец кон [[Солун]] <ref name="EB1-188-189"/><ref>Крапчански, стр. 181-182.</ref><ref>ЕБ, т. V, стр. 806.</ref>. Од [[22 септември (настани)|22 септември]], Бугарскиот генералштаб во соработка со Штабот на македонско-одринските доброволни чети започнал со префрлање на чети на османлиска територија, главно на просторот Македонија, со задача да извршуваат диверзански акции и прибирање на информации за местоположбата, бројот и составот на османлиските сили. Бројот на четите се искачил на 59. На територијата на Македонија веќе дејствувале неколку десетици чети на [[Обиди за возобновување и реосновање на ВМОРО|ВМРО]], а вкупниот број на четниците се искачил на 3.000 души<ref>Национално-освободителното движение на македонските и тракийските българи, том III, стр. 274-277.</ref>. Во октомври 1912 година бугарската борбен флота располага со наставниот команден брод „Надеж“ (тип „Авизо“ 717 т) и шест лесни торпедоносеци „Дрзки“, „Смели“, „Летечки“, „Шумни“, „Храбри“ и „Строги“ (97.5 т) - сите од француско производство<ref name="bvnamore">Балканская война на море, стр. 5-7.</ref><ref>Георги Купов, Торпилирането на крайцера „Хамидие“, стр. 6-7.</ref>. Главните бугарски пристаништа [[Варна]] и [[Бургас]] биле заштитени со подводни мини. При објавувањето на мобилизацијата на [[17 септември (настани)|17 септември]] 1912 година бугарската војска располага само со два воздушни балони („Софија 1“ и „Годар“) и еден авион („Блерио XI“)<ref>Миланов, стр. 23, 24.</ref>. Во текот на војната бројот на авионите во бугарската армија достигнува 29<ref name="bulav">Жирохов, М. [http://www.airwar.ru/history/av1ww/bulgar/bulgar.html ''Болгарская авиация в Первой Балканской войне''] (от „Уголок неба. Авиационная енциклопедия“, 24.05.2009)</ref>. Врховен командант на бугарската армија бил бугарскиот цар [[Фердинанд I|Фердинанд]], но реално со целата бугарска армија командувале помошник-командантот генерал [[Михаил Савов]] и на началникот на Генералштабот генерал [[Иван Фичев]], кои се наоѓаале во [[Стара Загора]]<ref name="sazdlalk279">Саздов, Лалков, стр. 279.</ref>. ==== Србија ==== [[Податотека:P Bojovic.jpg|150px|мини|лево|Петар Бојовиќ]] Пред самиот почеток на војната, во престолнината на [[Србија]] преовладувала општа воена атмосфера меѓу обичните граѓани и речиси сите ја посакувале војната. Србите биле заморени од неуспешните војни кои ги воделе во последните 50 години. Весникот ''Хрватско движење'' објавува: {{Цитат|'''Вчера се пренесе низ градот неповолна вест. „Мириса на мир!“ Говореа Белграѓаните, засолнувајќи го својот нос со марамче. Ако на Србинот му дадете да бира: мир или колера? - тој со своите две раце би ја зграбил колерата... Кога ќе започне војната? Сите прашуваат; тоа го знаат само ладниот ветер кои пири од македонската страна и министерските столови, кои долго во ноќта се осветлени од електричното светло, но никои од овие не сака да проговори...'''<ref>Hrvatski pokret, 9-31 oktobar 1912.</ref>}}. Српската држава мобилизира околу 366.000 луѓе со 544 топови, од кои околу 190.000 души биле во активната војска. Од овие сили биле формирани три армии и два самостојни одреда: * '''Прва српска армија''' - била сконцентрирана околу [[Врање]] (наијужниот регион на тогашна Србија, најблиску до Македонија). Таа е најсилната српска воена групација со приближно 90.000 борци. Тие формираале пет пешадиски дивизии (I Моравска, I Дунавска, I Дринска, II Дунавската и II Тимошка) и една коњаничка дивизија<ref name="vbt1-420">ВБТ, т. I, стр. 420-421, 500-501.</ref>. Главен командант бил српскиот престолонаследникот [[Александар I Караѓорѓевиќ|Александар Караѓорѓевиќ]], меѓутоа клучна улога имале генералите [[Петар Бојовиќ]] и [[Радомир Путник]]. * '''Втора сојузничка армија''' - составена од една српска (I Тимошка) и една бугарска (7-та Рилска) дивизија со вкупна јачина од 50.000 борци под команда на српскиот генерал [[Степа Степановиќ]]. Оваа армија била распоредена на територијата на Бугарија, во реонот помеѓу на [[Дупница]] и [[Ќустендил]]<ref name="vbt1-420"/>. * '''Трета српска армија''' - под команда на српскиот генерал [[Божидар Јанковиќ]] и во состав од три дивизии (I Шумадиска, I Моравска, II Дринска) и една бригада (со вкупно 60.000 војници). Оваа армија била распоредена во реонот помеѓу [[Куршумлија]] и [[Медвеѓе]]<ref name="vbt1-420"/>. * '''Ибарски одред''' - составен од I Шумадиска дивизија и други сили во вкупна јачина од 12.000 војници. Одредот бил распореден во околината на [[Кралево]] и требало да дејствува во правец кон [[Нови Пазар]] и [[Косовска Митровица]]<ref name="vbt1-420"/>. * '''Јаворски одред''' - состевен од една самостојна бригада со јачина од околу 8.000 војници. Одредот зазел уште позападни позиции, кон [[Пожега]]<ref name="vbt1-420"/>. [[Податотека:Radomir Putnik (Serbia; her people, history and aspirations, 1915).jpg|150px|мини|лево|Радомир Путник]] Српскиот врховнен командант [[Александар I Караѓорѓевиќ]], во консултации генералите [[Радомир Путник]] и [[Петар Бојовиќ]], при распоредувањето на српските сили тргнал од претпоставката дека Османлиите во почетокот ќе применат пасивна одбрана на своите албански и македонски територии, било оценето дека најдобрата одбранбена линија се протегала на потегот [[Врање]]-[[Куманово]]-[[Штип]], според српскиот план за дејствување кон оваа одбранбена линија требало да тргне ''Првата српска армија''. ''Втората сојузничка армија'' имала задача да ја обиколи оваа линија од запад преку [[Крива Паланка]] и [[Кочани]], a ''Трета српска армија'' требала да дејствува на североисток кон [[Приштина]] и [[Скопје]]. ''Ибарскиот одред'' требало да навлезе во [[Косово]], додека пак ''Јаворски одред'' требало да остане на својата позиција и да дејствува во случај ако [[Австроунгарија]] се вмеша во војната, подцна овој одред се вклучил во воените операции на територијата на [[Новопазарски санџак|Новопазарскиот санџак]].<ref name="vbt1-420"/><ref>Криворов, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 13-14] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref>. Српската воена авијација се состоела од само четири авиони кои своите воени дејствија ги започнале во последните денови на војната, при опсадата на [[Скадар]]<ref name="serbav">Жирохов, М. [http://www.airwar.ru/history/av1ww/serbia/serbia.html ''Сербская авиация в Первой Балканской войне''] (от „Уголок неба. Авиационная енциклопедия“, 24.05.2009)</ref>. Пред официјалното влегување на [[Србија]] во војната повторно биле активирани силите на распуштениот [[Српски комитет на четничка акција]] чии чети долги години воделе борби со [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] во т.н [[Борба за Македонија]]. Две недели пред преминувањето на границата од страна на српската регуларна армија, на територијата на Македонија биле активни повеќе српски четнички сили. Четничките сили го запоседнале [[Козјак (планина)|Козјак]] и со паралата ослободување и проторување на Османлиите, успеале да ги покренат речиси сите козјачки села во борбата против [[Османлиското Царство]]. Биле активирани повеќе познати војводи и четници, меѓу нив биле: [[Јован Грковиќ Гапон]], војводата [[Доксим Михаиловиќ]] од [[Галичник]], [[Спасе Павлов-Гарда]], [[Јован Довезенски]], [[Василие Трбиќ]], [[Јован Бабунски]], [[Јован Долгач]] и други. ==== Грција ==== [[Податотека:Constantineiofgreece.jpg|150px|мини|лево|Грчкиот престолонаследник Константин]] Грчката држава пред почетокот на војната имала на располагање 125.000 војници, а од овие копнени сили биле формирани две армии. * '''Тесалиска армија''' (околу 100.000 борци на чело со грчкиот престолонаследник [[Константин I (крал на Грција)|Константин]]). Оваа воена групација била распоредена околу градот [[Лариса]], со задача - освојување на [[Солун]] преку јужна Македонија. * '''Епирска армија''' (13.000 војници на чело со генералот Константинос Сапундзакис), со задача - офанзива во [[Епир]] и [[Албанија|јужна Албанија]]<ref>Erickson, стр. 216; Hall, стр. 59.</ref>. Двете воени групаци заедно имале околу 250 топа<ref name="въчков-93"/><ref name="IBTrud418">История на българите, том V: Военна история, стр. 418.</ref>. Во последната фаза од војната, бројот на грчките војници се искачил на 215.000 души<ref>Карнегиева анкета [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/prilozhenie_Ib.htm стр. 366]</ref>. ''Тесалиската армија'' имала четири авиони. Во 1911-1912 година, грчката држава повторно ги активирала своите андартските чети кои се бореле против [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] во т.н [[Борба за Македонија]]. Кон крајот на август 1912 година во [[Македонија]] влегле андартските вооружени чети на [[Михаил Анагностакос]], [[Панајотис Пападзанетеас]], Александрос Занас и многу други. Нивната активност била насочена во околината на [[Солун]] и [[Халкидик]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.scribd.com/doc/49281820/The-Macedonian-Struggle-1903-1912-by-Basil-K-Gounaris |title=The Macedonian Struggle1903-1912.Pavingthe Way fortheLiberation Basil K. Gounari |accessdate=2012-12-01 |archive-date=2016-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307110559/https://www.scribd.com/doc/49281820/The-Macedonian-Struggle-1903-1912-by-Basil-K-Gounaris |url-status=dead }}</ref>. Со формирањето на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] и почетокот на Првата балканска војна, андартските чети активно се вклучиле ја помагале офанзивата на сојузничките армии. Меѓутоа, [[Грција]] била особено важен фактор на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]], поради релативно моќната морнарица. [[Бугарско-грчка воена конвенција|Бугарско-грчката воена конвенција]] од [[22 септември (настани)|22 септември]] 1912 година предвидувала, грчката флота на чело со адмиралот [[Павлос Кунтуриотис]]) да го спречи прееминувањето на османлиските војници од [[Мала Азија]] на [[Балканот]] преку [[Егејското Море]]<ref>Фуракис, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 17-18] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref>. Грчката флота била поделена на две воени групации и една помошна, односно разузунувачка: [[Податотека:Averof Today2.jpg|350px|мини|десно|Грчкиот крстосувач - „Авероф“]] * '''Егејска флота''' : ''Воени бродови'' : 4 (Авероф, Спетсаи, Рибар, Хидра) : ''Уништувачи'' : 10 (Стрела, Безел, Ника, Наукратис, Војвода, Нова генерација, Аспис, Бура, Молња, Копје) : ''Разузунувачи'': 4 (Лав, Пантер, Орел и Сокол) : ''Торпедни чамци'': 5 (11, 12, 14, 15, 16) : ''Подморници'': 1 (Делфин) : ''Хидроавиони'': 1<ref name="grav">Жирохов, М. [http://www.airwar.ru/history/av1ww/greece/greece.html ''Греческая авиация в Первой Балканской войне''] (от „Уголок неба. Авиационная енциклопедия“, 24.05.2009)</ref> : ''Mинери'': 1 (Марс) * '''Јонска флота''' : ''Парни воени бродови со артилерија'' 2: (Актион, Амвракија) : ''Парни корвети'': 4 (Αλφειός, Αχελώος, Πηνειός, Ευρώτας) : ''Mали воени бродови'' (Топовници): 3 (Α, Β, Δ) * '''Крстосувачка ескадрила''' :''Запленети бродови'': :: ''Комерцијални бродови'': 5 (Хесперија, Микале, Македонија, Атина, Аркадија) ::''Помошни бродови'': 3 (Αιγιαλεία, Μονεμβασία, Ναυπλία) ==== Црна Гора ==== [[Податотека:Skadar predaja zastave.jpg|мини|Предавање на Отоманското знаме на црногорскиот крал Никола I, во Скадар, 1913 година]] Во почетокот на војната, [[Црна Гора]] имала 30.000 војници и 140 топови<ref name="EB1-188-189"/>. Малку подоцна кон нив се приклучиле и околу 4.500 доброволци од [[Босна]], [[Херцеговина]] и други области на [[Австроунгарија]], населени со словенско население. Главната цел на црногорската армија е освојување [[Скадар]], со што би се обезбедила доминацијата на Црна Гора во северна [[Албанија]]<ref>Hall, стр. 55, 57.</ref>. За таа цел се определени три девизии со јачина од 22.000 војници (од вкупно четири дивизии) кои требало да ја нападнат главната тврдина преку северниот и јужниот брег на [[Скадарско Езеро|Скадарското Езеро]]. Четвртата дивизија и една бригада требало да дејствуваат кон [[Новопазарски санџак|Новопазарскиот санџак]] кои територијално ги одвојувал Црна Гора и Србија. Главен командант бил црногорскиот крал [[Никола I Петровиќ]], меѓутоа вистинската команда се наоѓала во рацете на началникот на црногорскиот генералштаб-генерал Лазаровиќ<ref>ВБТ, т. I, стр. 422-423.</ref><ref name="krivor1415">Криворов, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 14-15] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref>. === Воружување === [[Податотека:1626 - Salzburg - Festung Hohensalzburg - Repetier.JPG|200px|мини|лево]] [[Податотека:Mannlicher schoennauer 1903-14.jpg|мини|десно|350п|Mанлихерка]] Главно пешадиско оружје во Првата балканска војна била австриската пушка „Манлихер“ во неколку варијанти (во бугарската армија - примероци од 1888 и 1895 година], во грчката - „Манлихер-Шонауер“) и германската „Маузер“ (во османлиската и српската армија) Масовно била користена и Мартинката („Хенри-Мартин“) од страна на османлиските сили, а бугарските и српските војници ја користеле и „Берданката“, како и други модели со калибар меѓу 6,5 и 7,62 мм. Коњаницата била вооружена со карабини „Манлихер“ и „Маузер“. Балканските и османлиските војски биле вооружени и со тешки митралези „Максим“ (232 парчиња во бугарската армија), „Хочкис“ (420 османлиската армија), „Норденфелд“ и други модели. Артилеријата на завојуваните страни била произведена од француската фирма „Шнајдер“ и германската „Круп“. Во годините пред војната, „Шнајдер“ ги снабдува Бугарија, Србија и Грција со модерни полски и планински топови, главно во калибар 75-мм. (Во периодот 1897-1907 година трошоците на Бугарија за Шнајдеровото оружје се трипати поголеми отколку за германското и австриското. Меѓутоа најголемиот дел од артилеријата на балканските сојузници се состола од застарени топови. Истото важи и за османлиската армија, но по 1908 година, таа успева да набави над 800 модерни топови од фирмата „Круп“ (75 и 105-мм). == Воени дејствија до првото примирје (октомври - ноември 1912)== {{Triple image|center|Bulgarian Czar Ferdinand at Adrianople.jpg|320|Ac.balkanwar.jpg|320|Serbian and Montenegrin officers in Đakovica, 1913.jpg|320|Царот Фердинанд кај Одрин|Загинати бугарски војници во Одринско|Српски и црногорски офицери во Ѓаковица}} {{quote|'''На петти октомври беше одржана сеопшта молитва. Фердинанд ја прочита прокламацијата за објавувањето на војната, а Методије Кусевич, митрополит на Стара Загора, одржа говор. Се сеќавам на тие моменти како некој сон. Додека излегувавме од црквата, бевме длабоко погодени, но и понесени од воодушевувањето дека ќе победиме. Упорната борба за време на препородот која секогаш била хрбара и успешна - последниот пример е обединувањето на Источна Румелија и Кнежсетсвото Бугарија во 1885. - кое му донесе на бугарскиот народ огромна самодоверба, можам да кажам дури и нова вера во националниот оптимизам. Од друга страна, Шејново, Шипка и Сливница покажаа дека Бугарите останале неослабени и ја покажаа храброста по која нивните предци со векови биле познати. Пред себеси имавме силен непријател, меѓутоа ја потценивме неговата сила. Чудно, после пет векови под турски јарем, сега, откако владеевме со Турците во Бугрија само триесет и четири години, ги потценивме. Во Бугарија беше омилена приказната дека Турција е држава на умирање. Во печатот, султанот секогаш беше прикажуван како болен со повез околу окото. Во војската многу Бугари на вежбите во стрелање од пушка, пукаа во мета која имаше облик на кукла со фес на главата за да се уверат себеси дека султанот е донапред одредена жртва... '''|''Симеон Радев''|Тоа, што го видов}} [[Податотека:Politika announces the beginning of the First Balkan War, 26 September 1912.png|мини|[[Политика (весник)|''Политика'']] од 26 септември 1912 година го објавува почетокот на Балканската војна.]] Војната започнала на 8 октомври 1912 година (25 септември по стар стил), кога Кралството Црна Гора прво меѓу членките на Балканскиот сојуз му објавило војна на Османлиското Царство. Истиот ден црногорските сили започнале воени дејства со напад на османлиските позиции кај [[Скадар]]. Црна Гора го направила овој чекор во согласност со претходните договори во рамките на Балканскиот сојуз. Останатите сојузници — Бугарија, Србија и Грција — не објавиле веднаш војна. На 13 октомври тие упатиле заеднички ултиматум до Високата порта, барајќи широки реформи и автономија за христијанското население во европскиот дел на Османлиското Царство. По одбивањето на ултиматумот, на 17 октомври Бугарија и Србија објавиле војна, а следниот ден (18 октомври) тоа го сторила и Грција. Географските одлики и воено стратешките одлуки на противниците довеле до формирање на неколку театри на воените дејствија во периметар меѓу [[Цариград]], [[Варна]], [[Скадар]] и [[Арта]] (на Јонско Море). Обидите на османлиската воена команда да се стекне со стратегиска иницијатива во првите денови на војната не успеала, поради иницијативата ја диктирале балканските сојузници. Бугарската армија својот главен удар го нанесува во [[Источна Тракија]]. Бугарските и османлиските сили имале помали судири во [[Родопи]]те и Западна Тракија. Грчката и бугарската војска започанле со свое настапување кон [[Солун]], односно од север, по течението на реката [[Струма]] и од југ преку долината на [[Бистрица]]. Овие операции се поддржани од грчката флота во [[Егејското Море]]. Главниот дел од српската армија навлегува во [[Македонија]], оној дел кој подоцна ќе биде познат како [[Вардарска Македонија]]. Заедно со Црногорците, српските сили ги освоиле [[Санџак]] и [[Косово]] и си пробиле пат низ северна [[Албанија]]. Во [[Епир]], грчките и османлиските сили се бореле за тврдината [[Јанина]]. === Настапување на бугарските сили во Источна Тракија === Во [[Источна Тракија]], од почетокот на октомври па сè до затишјето на воените дејствија во ноември, помеѓу бугарските и османлиските војници се воделе три големи борби. Во текот на Лозенградската операција, 9-10 октомври, Источната османлиска армија на чело со Абдула Паша од [[Одрин]] и [[Лозенград]] започанала да настапува во правец на север. Абдул Паша испратил проглас во кој истакнал: {{Цитат|'''Браќа по оружје и земјаци, одлучивме да го поразиме непријателот кој гази по светата замја на нашата татковина. Утрешниот и задутрешниот ден ќе бидат најсветите деннови на Бајрам за секој муслиманин. Конечниот пораз на непријателите кои толку години ја вознемируваат нашата земја и нашиот народ, и не ги оставаат во мир нашите браќа кои во Бугарија, мора да се смета за света должност на секој муслиманин. Затоа секој офицер и секој братски војник треба да се бори до крај за спас на нашата татковина во која секоја стапка е натопена со крв нашите предсти. Спасот на нашата татковина и на нашиот народ ќе зависат од храброста и одлучноста која што вие ќе ја прикажете во следните два дена. Мој храбри и непоколебливи пријатели! Верувам дека желбата за освета која ја чувствувате во своите срца ќе биде гаранција дека ќе ја исполните својата должност... Напред, драги мои деца! Запамтете дека ве чека среќа на земјата и рај после смрта. Со нас е Алах како и мухамедовиот дух и молитвите на калифата земски - нашиот драг султан.'''<ref>В. Георгиев – Ст. Трифонов</ref>}} [[Податотека:First Balkan war.png|350px|мини|десно|Основни правци на сојузничката офанзива]] Но Источната османлиска армија не успеала да стигне до турско - бугарската границата кога Првата бугарска армија го одбила нападот и го блокира Одринскиот гранизон. Десното османлиско крило паднало под притисокот на Третата бугарска армија која извршила маневар кај [[Странџа]] и се нашла зад позициите на Источната османлиска армија. Главните борби се воделе кај селата Муратчал и Кајпа, Гечкинли, Селиолу, Ескиполос, Петра и Ериклер. Турските војнци почанле да ги напуштаат воените редови, а на 11 октомври, без борба бугарските сили ги окупирале [[Лозенград]].<ref name="peichev_224">Пейчев, стр. 224.</ref><ref>Атанасов, стр. 128.</ref><ref name="markov1.2">Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_1_2.html 1.2. Преломната изненада Лозенград]</ref> По освојувањето на Лозенград, бугарските сили не го продолжиле своето дејствување против непријателот кој се повлекувал. Оваа постапка им овозможила на османлиските сили да се реорганизираат и зад реката Караагач, која го попречувала патот кон [[Цариград]], да довлечкаат засилување. Новоформираната Прва источна армија ја зазела областа околу [[Лулебургаз]], а Втората источна армија се разместила во околината на [[Бунархисар]]. [[Податотека:Bulgarian light artillery - Balkan War.jpg|350px|мини|десно|Бугарска лесна артилерија]] На 15 октомври, овие османлиски армии се судриле со Третата бугарска армија, која подоцна била поддржана од Првата бугарска армија. Борбата продолќила во следните шест дена со променлив успех од двете страни. Од двете страни имало повеќе од 40.000 загинати и ранети војници. Под команда на бугарскиот генерал Ратко Димитриев, бугарските сили постигнале решавачки успех со пробивот на центарот на османлиската одбрана.<ref name="sazdlalk279"/><ref name="markov1.3">Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_1_3.html 1.3. Битката между Бунархисар и Люлебургаз пречупва статуквото]</ref> И по овој успех, бугарските сили повторно не започнале со гонење на Османлиите. На 24 октомври, Првата и Третата бугарска армија ја обновиле офанзивата во правец на [[Цариград]]. Два дена порано, новата османлиска влада на чело со Ќамил Паша побарала од Франција и Русија молба за посредување на примирје со Бугарија, но [[Фердинанд I]] го игнорирал османлискиот предлог, како и руското предупредување да не се напаѓа престолнината на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]].<ref>Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_1_5a.html 1.5. Високата порта моли за милост]</ref> На 4 и 5 ноември, бугарските војски ја нападнале Чаталџанската утврдена позиција која се протегала од Црното и [[Мраморното Море]] на 40 километри западно од Цариград. Бугарската иницијатива пропаднала, а од бугарска страна загинале 12.000 војници.<ref name="mark21">Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_2_1.html 2.1. Бугарска иницијатива]</ref> Во меѓувреме, на 9 и 18 октомври, бугарските сили кај [[Одрин]] ги одбиле двата обида на Османлискиот гарнизон. До средината на ноември, Втората бугарска армија целосно ја блокирала тврдината. Опсадата на Одрин траела следните четири месеци.<ref>ЕБ, т. IV, стр. 695.</ref> Успешната офанзива на бугарските сили во Тракија ја принудила османлиската воена команда да ги задржи засилувањата, кои првенствено требало да се испратат против српските и грчките сили, за одбрана на Тракија и [[Цариград]].<ref>ВБТ, т. VI, стр. 1, 4.</ref> === Српското настапување во Македонија === [[Податотека:Entry of Crown Prince Aleksandar Karađorđević in Skopje in 1912.jpg|лево|мини|Престолонаследникот [[Александар I Караѓорѓевиќ|Александар Караѓорѓевиќ]] влегува во Скопје]] На 7 октомври, Првата српска армија започнала офанзива од [[Врање]] и навлегла во [[Македонија]]<ref>ВБТ, т. VI, стр. 68.</ref>. Пред навлегувањето во Македонија, српските војници имале перцепција дека на оваа територија живеело српско населени, меѓутоа сотојбата била поинаква. Карнегиевата анкета дошла до заклучок дека: {{Цитат|'''Српскиот војник, како и грчкиот, црврсто верувал дека во Македонија ќе пронајде сонародници, луѓе кои го говорат неговиот јазик и кои ќе го поздрават со ''да живее''. Меѓутоа наишол на луѓе кои говореле поинаков јазик, кои извикувал ''ура!'' Или погрешно разбирал или ништо не разбирал. Теоријата за постоењето на српска Македонија и грчка Македонија која ја научил во младоста била погрешна. Но неговото патриотско убедување дека Македонија треба да биде грчка или српска, останало недопрено. Несомнено, Македонија за него била онаква каква што била во времето на Душан Силниот или во времето на визатинските цареви. Бугарските агитатори и активисти кај населението ја всадувале идејата дека се Бугари. Меѓутоа агитаторите треба да се протераат од земјата и таа ќе биде она што отсекогаш била, српска или грчка. Кој биле тие агитатори кои го принудиле народот да го заборави српскиот и грчкиот јазик? Најпрво, тоа биле свешениците, потоа учителите, и најпосле, револуционерните елементи кои под стариот режим основале една организација (б.н ВМРО), потоа предводниците на бандите и нивните членови, селаните кои ги снабдувале со храна и пари - со една реченица целокупното машко население во зависност од тоа колку било образовано и информирано...'''<ref>Carnegie, str. 51., 52..</ref>}} Следниот ден, Тимошката дивизија (од Втората сојузна армија) се упатила од Ќустендил и ги освоила [[Крива Паланка]], [[Страцин]] и [[Кратово]], меѓутоа на 10 октомври западно од [[Кратово]],<ref>ВБТ, т. VI, стр. 137.</ref> напредувањето на Тимошката дивизија било запрено до страна на Петнаесеттата османлиска дивизија. Во исто време, главните сили на Вардарската османлиска армија и Првата српска армија се судриле во [[Кумановска битка|Битката кај Куманово]]. Следниот дена (11 октомври), Првата српска армија го разбила турскиот центар.<ref>ВБТ, VI, стр. 76-88, 90-91.</ref> По оваа битка во српски раце, заедно со [[Куманово]] се нашла и вантрешноста на Македонија, како и железничката линија што ги поврзвала [[Солун]] и [[Косово Поле]]. На 13 октомври српските, на чело со Александар Караѓорѓевиќ, влегле во [[Скопје]].<ref>Рябинин, [http://militera.lib.ru/h/ryabinin_aa/05.html стр. 207]</ref> По три дневни борби (21-23 октомври) во планините северно од [[Прилеп]] биле разбиени османлиските сили, оставени од Зеки паша, и го освоиле градот. Поразените османлиски војници се повлекувале кон [[Битола]]. Еден дел од нив останале изолирани во долината на [[Црн Дрим]]. Во [[Битола]], осмалиските сили се соочиле со притисок од две страни, српските сили од север и грчкото настапување од правец на [[Острово]] и [[Лерин]]. Во Битката кај селото Екши Су, недалеку од Лерин, на 23-24 октомври Петтата грчка дивизија била поразена и одбиена кон [[Кожани]] од страна на Шестиот османлиски корпус под команда на Џавит Паша. Во [[Битка кај Битола (Прва балканска војна)|Битката кај Битола]] на 4 и 5 ноември, Вардарската османлиска армија билла поразена. На 7 ноември српските сили влегле во [[Битола]]. Во почетокот на декември, откако изгубиле добар дел од своите сили, Зеки Паша се повлекол во [[Корча]] и [[Белград (Албанија)|Белград]] до јужна [[Албанија]].<ref>ВБТ, т. VI, стр. 163-166, 207-211.</ref><ref>Рябинин, [http://militera.lib.ru/h/ryabinin_aa/05.html стр. 216-218]</ref> По победата над Вардарската османлиска армија и повлекувањето на нејзините остатоците во јужна Албанија, српската команда оделила значителни сили за помош на своите сојузници во Тракија и Албанија. Уште во октомври 1912 година, пред Битката кај Битола, под ѕидовите на [[Одрин]] биле префрлени Тимошката и Дунавската дивизија под команда на генералот Степа Степановиќ.<ref>Hall, стр. 41.</ref> Други три српски дивизии ја зајакнале црногорската опсада на [[Скадар]] во почетокот на 1913 година.<ref name="vbtvi237">ВБТ, т. VI, стр. 235-237.</ref> === Превласт на грчката флота во Егесјкото Море === [[Податотека:AlmiranteCoundouritis--inheartofgermani00vaka.jpg|150px|мини|лево|Павлос Кунтуриотис]] [[Податотека:Battle Elli.jpg|300px|мини|десно|Битката кај Ели]] Од октомври па до средината на ноември, грчката воена флота контролирала голем број на егејски острови, вклучувајќи ги [[Тасос]], [[Самотракија]], [[Тенедос]], [[Хиос]], [[Лезбос]]. По воспоставувањето на основа на островот [[Лемнос]].<ref>Hall, стр. 64.</ref>, на 14 октомври грчкиот адмирал Павлос Кунтуриотис ги блокирал [[Дарданелите]] и ги прекинал османлиските поморски комуникации помеѓу [[Мала Азија]] и [[Македонија]].<ref name="furakis"/> На тој начин, грчката флота уште во првите денови на војната се стекнале со доминација во [[Егесјкото Море]] и не дозволувала пренесување на турските војници за [[Солун]]. Источната османлиска армија, која се борела против бугарските сили кај при Лулебургас и Чаталџа била ослабена, бидејќи била принудена да одвои дел од своите сили за заштита на [[Галиполе|Галиполскиот полуостров]], а засилувањата од [[Сирија]] и [[Палестина]] многу бавно, преку копнена рута, се движеле кон воените подрчја. По освојувањето на Солун, кон крајот на октомври сојузниците ги користеле егејски правци (во солунското пристаниште) за испраќање на свои војници во [[Источна Тракија]] (Седмата рилска дивизија)<ref>ВБТ, т. VII, стр. 62-63.</ref> и во [[Албанија]] (против [[Скадар]]).<ref name="vbtvi237"/> Грчкиот успех бил олеснет од фактот дека во првите недели на војната османлиската команда главнината од своја флота ја користела за заштита на војниците и воените набавки преку [[Црното Море]], а во почетокот на ноември и за одбивање на нападот на бугарската армија кај [[Чаталџа]] со помош на тешката бродска артилерија.<ref name="bwnamore1114">Балканская война на море, стр. 11-14.</ref> Зачувувајќи ја контролата над теснец, османлиската морнарица непречено пренесувала војски против бугарските сили, од [[Мала Азија]] во [[Источна Тракија]].<ref name="markov1.3"/> Дури на почетокот на декември, по примирјето на фронтот кај Чаталџа, османлиската флота направила обид за пробивање на блокадата на Дарданелите, но во Битката кај Ели (3 декември 1912 година), обидот пробаднал. Месец дена подоцна, бил вториот обид за деблокада, при што дошло до Битката кај Лемнос (5 јануари 1913 година).<ref name="furakis">Фуракис, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 19-20] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }} (27.2.2008)</ref> Само крстосувачот Хамидије успеал да ја пробие блокадата и до крајот на војната, постојано ја вознемирувал грчката трговска морнарица и воени транспортни бродови во [[Егејското Море|Егејското]], [[Средоземното Море|Средоземното]], [[Јонското Море|Јонското]] и [[Јадранското Море]].<ref>Венедиков, Й., стр. 952-954</ref> === Бугарски и грчки операции за освојување на Солун === [[Податотека:Grèce 1ere Guerre balkanique.png|350px|мини|Грчаката офанзива]] [[Податотека:King George I of Greece and Tsar Ferdinand of Bulgaria at Thessaloniki.jpg|мини|десно|350п|Бугарскиот цар Фердинанд и грчкиот крал Георги во Солун, декември 1912]] На 5 октомври грчката армија започнала офанзива од [[Тесалија]] кон [[Солун]]. Во Битката кај Еласона, следниот ден, грчките сили успеале да ја пробијат османлиската одбрана и напредувале до преминот Гликово. Во Битката кај Гликово (Сарандапоро), на 9-10 октомври, османлиските сили биле разбиени и Тесалиската грчка армија навлегла во долината на реката [[Бистрица]]. На 19 и 20 октомври, Тесалиската армија извојувала решавачка победа кај [[Ениџе Вардар]], со што и бил отворен патот кон [[Солун]]. Недела дена подоцна, 27 октомври, османлискиот командант Тахсин-паша го предал градот на принцот Константин<ref name="strdimitr334">Стр. Димитров, стр. 334-335.</ref><ref>Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_1_4.html 1.4. Напредување кон Солун]</ref>. По падот на Солун била испратена една грчка телеграма во која било истакнато: {{Цитат|'''Освојувањето на Солун се очекува во последните 24 часа, меѓутоа објавувањето дека грчката војска вчера вмарширала во градот доведе до силни изливи на емоции и радост. Најпрво Атина, а потоа и останатите делови на Грција, после големите случувања почувствуваа неопишливо олеснување кое избива од душата на целата (грчка б.н) нација. Никој не можеше да верува дека во војната против Турција грчката војска толку брзо победоносно ќе влезе во овој најголем македонски град. А оваа победа - чии губитоци после долгите и тешки борби сразмерни на нејзиното значење, посебно во овој период на годината кога непријателот, повлекувајќи се, ги уништи мостовите па војската се бореше со надојдената река - добива уште на значење поради иронијата со која европското мнение во почеткот ја прими објавата на грчко - турската војна и поради бројноста на непријателските војници против кој се бореше нашата војска. Грчките војници први го ослободија македонскиот град, како некогаш турските, но во суштина, секогаш грчки провинции, па нивното население, кое до вчера беше под турска доминација, сега конечно може слободно да диши. Робовите можат да ги кренат главите и да ја слават својата слобода. Грчката крв која е пролеана во оваа борба дојде како капка роса за да го оживее овеаното цеќе на македонската слобода. Поради тоа никој не е тажен. Родителите кои ги изгубиле синовите во светатат борба за својата земја ја благословуваа својата среќа, а ако некоја мајка пролеала солза, тоа било само затоа што разбрала дека смрта на нејзиниот сакан син ја донесе слободата на илјадници наши браќа. А ако помладите браќа искажуваа тага, тоа беше само затоа што самите немаа среќа да учествуваат во таа благородна победа. Остварувањето на идеалот на нацијата, барем за некој сонародници, создава општо чувство, на неограничена радост. Секое грчко чувство, секоја грчка душа, каде и да се наоѓа на планетата, сега се свртени кон полињата на Македонија. Со влегувањето во Солун, грчката војска додаде уште една славна страница во грчката историја и стекна ново почитување на својата сила.'''<ref>Емброс, Атина, 27 октомври 1912.</ref>}} Од север кон [[Солун]], настапувала Седмата бугарска дивизија која стигнала неколку часа по пристигнувањето на грчките сили. Офанзивата на Седмата бугарска дивизија започнала на 5 октомври со освојувањето на [[Царево село]] и [[Горна Џумаја]]. Десната колона на 11 октомври го освоила [[Кочани]], а централната и левата колона ја зазеле [[Кресненска Клисура|Кресненската Клисура]] на 14 октомври, при што бил поразен Струмскиот османлиски одред.<ref>ВБТ, т. VI, стр. 100-104, 106-111, 113-120.</ref> Следниот ден, офанзивата била запрена со наредба командантот на Втората сојузна армија, генералот Степановиќ. Три дена подоцна, на 18 октомври, заменик командантот на бугарската армија, генералот Савов ја поништил наредбата на српскиот генерал и издал наредба за настапување кон Солун. На 22-23 октомври, бугарските сили ја преминале [[Рупелска Клисура|Рупелската Клисура]], а на 27 октомври се наоѓале кај [[Ајватово]] на 12 километри од [[Солун]].<ref>ВБТ, т. VI, стр. 122, 126-127, 131-136, 182-184, 190-193.</ref> При овие операции, источното крило на Рилската дивизија била обезбедувана од Родопскиот одред кој го зазел преминот на 11 октомври, Неврокоп (18 октомври) и Сер (25 октомври). По падот на [[Солун]], Родопскиот одред учествувал во офанзива кон исток во правец на [[Скеча]] и Ќумурџина.<ref>ВБТ, т. VI, стр. 32-44, 50, 171-181.</ref> === Поразот на Османлиите во Родопите и Западна Тракија === [[Податотека:Nikola Genev - DA Karastoyanov.jpg|150px|мини|лево|Генералот Никола Генев]] [[Податотека:Monument-ossuary, Srednogorets 2021 01.jpg|мини|десно|Спомен-костурница на борците од Дваесетипрвиот средногорски полк, кои на 21 октомври 1912 година кои ја запреле османлиската контраофанзива кај Аламидере]] Во првите недели на војната, бугарските сили кои биле распоредени во средишниот и источниот дел на [[Родопи]]те, Хасковскиот одред и левото крило на Родопскиот одред (Првата бригада на Втората пешадиска дивизија и Деветтиот полк) имале задача да ги покриваат [[Чепеларе]] - [[Хасково]] - [[Пловдив]] во случај на евентуална контраофанзива на османлиските сили со што би се загрозила позадината на бугарските сили кои дејствувале во [[Источна Тракија]].<ref>Иванов, стр. 43-44{{Br}}ВБТ, т. VI, стр. 51.</ref> Затоа до почетокот на ноември, дејствувањето на бугарските сили во Родопите имале ограничен опсег и имале за цел заземање на погодни позиции за одбрана. На 8 октомври 1912 година, Хасковскиот одред однел победа над Крџалскиот корпус и влегол во [[Крџали]]. Османлиските сили под команда на Мехмед Паша Јавер се повлекле во Мастанли. Бугарските сили не ги гонеле непријателите, а по неколку дена поголемиот дел од Хасковскиот одред бил префрлен кај [[Одрин]], за да земе учество во опколувањето на тамошната тврдина. За одбрана на средното течение на [[Арта]] биле оставени малубројни сили, од Крџалискиот бугарски одред, кои успеале да го одбијат противнападот на Мехмед-паша Јавер во почетокот на ноември.<ref>Иванов, стр. 59-60.</ref><ref>Михов, стр. 41-42, 180-181.</ref><ref>Erickson, стр. 149-150.</ref> До 8 октомври, Родопскиот одред успеал да го освои Довлен со целата Тамрашка област. До 13 октомври, одредот ги контролирал Пашмакли и околните села, а неколку дена подоцна направил неуспешен обид за прекинување на железничката пруга кај селото [[Бук]], меѓу [[Драма]] и [[Скеча]]. Одредот се зацврстил на заземените позиции и на 19-21 октомври го одбил османлискиот противнапад кај [[Голем Палас]] и [[Смиљан (Бугарија)|Смиљан]].<ref>ВБТ, т. VI, стр. 22, 29-30, 51-61.</ref> Во почетокот на ноември, по освојувањето на [[Солун]] од страна на грчките сили и протерувањето на главните османлиски сили кон Цариград, главната бугарска команда издала наредба за чистење на Родопските планини од османлиските војници како и освојување на Западна Тракија. Крџалискиот одред на генералот [[Никола Генев]], зајакнат со Третат бригада при [[Македонско-одрински доброволни чети|Македонско-одринските доброволни чети]], 4 ноември презел офанзива и во наредните четири ги разбива османлиските сили кај Мастанли и Балкан Торес.<ref>Иванов, стр. 162 сл.</ref> На 8 ноември, одредот ја освоил [[Ќумурџина]] и по краток одмор ја продолжува офанзивата во правец на пристаништето [[Дедеагач]].<ref>ЕБ, т. I, стр. 185, 190.</ref> Прогонуван од војските на генерал Генев, Мехмед Паша Јавер со своите главни сили во јачина од 9.000 војници и 8 топа бил принуден да се повлече на југоситок во правец на османлиската база на Галипоскиот полустров. Меѓутоа кај Мерхамли, на десниот брег на [[Марица]], на 14 ноември османлискиот корпус бил пресретнат од одредот на полковник Александар Танев (една коњичка бригада и една бригада на [[Македонско-одрински доброволни чети|Македонско-одринските доброволни чети]] и по кратка борба, Мехмед Паша Јавер бил принуден да капитулира.<ref>Иванов, стр. 176-178.</ref> Како резултата на победите кај Балкан Тореси и Мерхамли, бугарските сили ги освоиле [[Родопи]]те и [[Западна Тракија]]. На тој начин била осигурана поздаината на армиите кај [[Чаталџа]] и [[Одрин]], а биле обезбедени и снабдувачките линии во пристаништето Дедеагач и железницата во Димотика и Чорлу.<ref>ЕБ, т. III, стр. 675.</ref> === Сојузнички операции во Албанија, Косово, Санџак и Епир === [[Податотека:Mitar Martinovich Min of Montenegro.jpg|150px|мини|лево|Митар Мартиновиќ]] [[Податотека:Hasan Riza Bey and his staff.jpg|250px|мини|десно|Хасан Риза Паша со својот штаб]] На 26 септември 1912 година, црногорските војски под команда на престолонаследникот кнезот Данило и генералот [[Митар Мартиновиќ]] настапуваат од двете страни на [[Скадарско Езеро|Скадарското Езеро]] и на почетокот на октомври пристигнале пред [[Скадар]], кој бил бранет од дваесет и четири илјади османлиски војници и бранета од 24 илјади турска војска и пет илјади албански доброволци чело со [[Хасан Риза Паша]] и [[Есад Паша Топтани]]. Првите два напад (на 11 и 15 октомври) биле некоординирани и со тешки загуби, бидејќи Црногорците немале доволно пешадија и артилерија. Со српска помош во почетокот на ноември тие ги прекинале врските на Есад Паша со централна Албанија, но не успеале целосно да го блокираат [[Скадар]] и да запрат снабдувањето на гаризонот.<ref>Hall, стр. 55-57.</ref> Битката за [[Косово]] започнала на 2 октомври со напад на албанските против српските сили кај границата. На 7 октомври, Третата српска армија под команда на генералот [[Божидар Јанковиќ]] го пробила својот пат кај [[Подуево]] во долината на реката [[Лаб]]. На 9 октомври, српските сили влегле во [[Приштина]]. Османлискиот приштински одред (со многу албански доброволци во него) го дал последен отпор во преминот кај [[Качаник]], но отстапува при веста за падот на [[Скопје]] на 13 октомври.<ref>ВБТ, т. VI, стр. 138-139.</ref> Во тоа време (во средината на октомври) Црногорската источна дивизија, под команда на генералот [[Јанко Вукотиќ]], во соработка со Јаворскиот српски одред, ги освојува западниот дел на Новопазарскиот санџак со градовите Пљевља и Бело Поле. Српската ибарска група на 10 октомври го освоила [[Нови Пазар]]. Малубројните османлиски сили се повлекле во западниот дел на [[Косово]], прогонувани од црногорските сили. На 20 октомври, црногорските сили го освоиле [[Пеќ]], а два дена подоцна заедно со Третат српска војска влегле во [[Ѓаково]].<ref>Hall, стр. 54, 58.</ref> Успесите во Македонија и Косово и блокирањето на Скадарскиот гарнизон им овозможиле на српските трупи да навлезат во северна и средна [[Албанија]]. По пат, тие наипле на отпор само од албанските герилци. На 4 ноември, десната колона на Третата српска армија стигнала до градот Лежа (Леш, Алесио) и се соединиле со црногорските сили во регионот. Левата колона стигнала до [[Тирана]], а на 15 ноември било освоено пристаништето [[Драч]].<ref>Hall, стр. 54.</ref> Иистиот ден (28 ноември по нов стил) албанскот национално собрание во [[Валона]] прогласило независност на Албанија и ги повикало големите сили на помош против странските војници кои навлегле во земјата.<ref>Stickney, стр. 19-20.</ref> Во [[Епир]] на 21 октомври, грчките сили по освојувањето на [[Превеза]] успеале да го контролираат Абракискиот Залив. Во средината на ноември тие пристиганле пред [[Јанина]]. По освојувањето на Солун, биле префрлени дополнителни три дивизии. Со нивна помош Јаниската тврдината била блокирана од три страни.<ref name="strdimitr334"/> ===Блокада на бугарскиот црноморски брег === [[Податотека:Karte der Stadt Warna 1897.jpg|200px|мини|лево|Варна]] Иако бугарскиот флота претставува помалку од половина процент од бугарската војска во 1912, воените морнари било активно вклучени во борбите по море и копно. Првата минско-артилериска позиција во историјата на Бугарија била изградена во [[Варненски Залив|Варненскиот Залив]]. Во заливот се наоѓала минската преграда од околу 240 француски ударни мини „Сотер и Харли“. Во [[Бургаски Залив|Бургаскиот Залив]] не биле поставени мини, но и двата залива биле прогласени за минирани, што ги принудило османлиските бродови да бидат претпазливи во своите дејствија пред двата бугарски пристанишни града.<ref>Георги Купов, Торпилирането на крайцера „Хамидие“, стр. 10.</ref> На 4 октомври 1912 година, османлиската ескадра го блокирала градот [[Варна]], а трговските бродови кои биле на пар кон ова пристаниште биле задржани. На 6-8 октомври, градот и воените објекти биле изложени на артилериски напад од кај морето. За да го спречи бомбардирањето, бугарската команда од [[Шумен]] довела тешка артилерија. На 8 октомври, била бомбардирана [[Каварна]], а на 18 октомври и [[Бургас]].<ref name="bwnamore1114"/> Истовремено, со овие операции османлиската флота сакала да ги прикрие испораките на оружје од [[Германија]] кои се одвивале преку романското пристаниште [[Констанца]].<ref>ЕБ, т. VII, стр. 247.</ref> Бугарските торпедоносни бродови добиле задача да го попречат пренесувањето на оружјето за [[Османлиското Царство]] преку романското пристаниште [[Констанца]]. Од страна на бугарската разузнавачка служба пристигнала информација за ново пренесување на оружје кое требало да се случи на 7 октомври од страна на египетските бродови „Акдениз“ и „Казалирмак“ под заштита на османлиска воена ескадра. Една група составена од четири бугарски торпедоносци „Летечки“, „Храбар“, „Строг“ и „Дрозок“ под команда на капетанот Димитар Добрев на 7 спроти 8 ноември започанле акција попречување на овој османлиски конвој. Бугарскиот бродови успеале да ја пронајдат само обезбедувачката османлиска ескадра предводена од крстосувачот Хамидије. Сите бугарски торпедоносци стрелаат кон Хамидије, меѓутоа успешен истрел извршил торпедоносец „Дрзок“. Хамидије бил тешко оштетен и се спасил едниствено поради интервенцијата на османлиските кораби.<ref>Георгиев, Трифонов, стр. 62-63.</ref><ref>Георги Купов, Торпилирането на крайцера „Хамидие“, стр. 55-77.</ref> По оваа битка, блокадата на бугарскиот црноморски брег била укината. До 18 ноември, османлсиката флота се насочила кон [[Дарданели]]те<ref>Балканская война на море, стр. 15-16.</ref> и по безуспешните обиди за пробивање на грчката блокада, се фокусирала во поддршка на копнените операции на османлиската армија во [[Источна Тракија]]. === Улога на воздухопловните сили === [[Податотека:Bulgarian balloon at Odrin 1912.jpg|150px|мини|лево|Бугарски набљудувачки балон над Одрин]] [[Податотека:Bleriot XI - Simeon Petrov.jpg|300px|мини|десно|Командантот на Првото бугарско воздухопловно одделение поручникот Симеон Петров во францускиот авион [[Блерио XI]]]] Во Првата балканска војна борбената авијација сè уште била во својот зародиж. Авионите првенствено биле користени за разузнавање на поголем простор (до 60 километри). Бомбардирањата на непријателските позиции се извршувале со рачно изработени бомби и гранати, самото бомбарадирање имало за цел да влијае врз моралот на непријателот отколку нанаесување на голама физичка штета.<ref name="turav"/><ref name="bulav"/><ref name="serbav"/><ref name="grav"/> Воздушни борби нема, бидејќи авионите не се опремени со оружје.<ref>Жирохов, М. [http://www.airwar.ru/history/locwar/europe/1912/1912.html ''Авиация в Балканской войне 1912-13 гг.'']</ref> Први во акција атспаиле грчките воздушни сили во [[Тесалија]]. На 6 октомври 1912 година грчки авион ги бомбардирал османлиските позиции. По заземањето на [[Солун]], грчкте воздушни сили биле пренесени во Превеза, од каде требало да им помогнат на грчките војнци кои дејствувале против тврдината [[Јанина]].<ref name="grav"/> Бугарските воздушни сили биле сместени на еден километар југоисточно од [[Свиленград]]. Во периодот помеѓу 16 октомври-17 ноември, бугарските авиони извршиле 15 полетувања, нивните задачи се состоеле од борбени задачи кои најчесто вклучувсле разузунување на [[Одрин|одринскиот реон]], како и реоните на Караагач, Јуруш, Ескикадин, Доганџа, Емекчикој, и потегот меѓу Марица и Тунџели.<ref>Миланов, стр. 36.</ref> Првото бугарско воздушно бомбардирање врз османлиските позиции кај Одрин било извршено на 17 ноември.<ref name="bulav"/> == Чаталџанско примирје == {{Triple image|center|Istanbul location Arnavutköy.svg|320|Destroyed mosque after fighting in Chataldja.jpg|320|Chataldja armistice.jpg|350|Чаталџа|Уништена џамија по борбите во Чаталџа|Претставниците на завојуваните страни при склучувањето на примирјето}} {{quote|'''Од сите страни во ист момент слушнав дека нашите војници дав дена не добиле леб. Веднаш спроведов истрага. Од мене ја криеле вистината дека Хадемкој Рамнодушниот ги испланирал залихите на тој начин за да ни наштети. А нашите јадни војници сè до последниот момент не се жалеле. Какви храбри луѓе. Луѓе од исклучителен ков. Кога ќе се потпише мир, ќе се одигра голем воен фудбалски натпревар помеѓу нас, помеѓу абдулахистите (Абдулах Паша, командант на Источната османлиска армија б.н) и назимистите (Назим Паша, османлиски министер за војна б.н). Каква шанса, каква среќа да не припаѓаш на ниедна страна! Ова приказна за ускратувањето на леб за војниците сè почесто се потврдува. Од сите страни, од сите корпуси, сите го напаѓаат Хадемкој Рамнодушниот. Ова е лудило. Командантот побудалел, воените заповедници полуделе, сите сме полуделе. Некои луѓе три дена не пробале леб. Железницата е близу, главниот град е веднаш зад нас... Дали некогаш во животот сте се наоѓале меѓу 21 000 луѓе кои четири дена не јаделе леб? Е, јас сега сум во таква состојба...'''|''Изет Фуад Паша''|15-16 декември 1912<ref>Изет-Фуад Паша, стр. 255.</ref>}} По неуспешниот напад при [[Чаталџа]], Бугарија го прифатила османлиското барање за примирје кон крајот на октомври. [[Софија]] го искористила предлогот на големите сили за посредување, упатено непосредно пред борбата и воспоставила контакт со османлиската влада преку [[Руска Империја|рускиот]] амбасадор во [[Цариград]]. По еднонеделни преговори, на 20 ноември кај Чаталџа бил склучен договор за запирање на воените дејствија меѓу Бугарија, Србија и Црна Гора, од една страна, и Османлиското Царство од друга. Според условите на примирјето армиите на завојуваните страни ги задржале своите позиции. Примирјето не било подпишано од [[Грција]], која ги опседнувала османлиските сили кај Јанина и барала овој град да им биде предаден. Сепак грчките претставници учествувале во мирната конференција, која била отворена на 3 декември во [[Лондон]] и се одвивала напоредно со конференција на амбасадорите на големите сили.<ref name="stat452">Стателова, стр. 452-455.</ref> Во текот на преговорите, османлиската влада понудила [[Македонија]] и [[Албанија]] да добијат автономија,<ref>Стр. Димитров, стр. 335-337.</ref> но планот бил отфрлен од сојузниците кои ги сакале сите територии западно од линијата Мидија - Енос. Под притисок на големите сили владата на Ќамил Паша се согласила на отстапки, но пред да го стори тоа, владата паднала. Новата влада, која дошла на власт по Младотурскиот преврат во [[Цариград]] на 10 јануари, подготвувала контраофанзива во [[Источна Тракија]] и не испратила одговор на сојузничките услови. Неколку дена подоцна, на 16 јануари, преговорите во [[Лондон]] биле прекинати.<ref>Стателова, стр. 458-460.</ref> == Воени дејствија (декември 1912 - март 1913 г.) == {{Triple image|center|Bizani Infantry charge.jpg|300|Ottoman soldiers displaying the captured standard of the Montenegrin force during the Siege of Scutari.jpg|370|Skadar predaja zastave.jpg|310|Грчки војници во напад|Османлиски и албански борци со заробено црногорско знаме во Скадар|Црногорскиот крал Никола во Скадар}} {{quote|'''Кажуваат дека некои војници кај штабот викале: Бегајте! Што ќе барате тука? Готово е. Секој на своја страна! Така некои војници побегнаа од фронтот. Настана непотребна паника. Војниците, кои ги ширеа тие гласини, беа Бугари. Јас мислам дека тоа е вистина. Имаше Грци и Бугари во нашата војска. Беа наши државјани. Меѓутоа тие беа турски предавници. Многу од нив со години се бореа против нас. Ова ни е лекција. Нашата власт мора илјадници пати го доживеала тоа така што не би смееле да примаме во војската никој освен муслиманите. Меѓутоа тие (унионистите б.н) кажуваат: Таков е уставот. Тоа не може така. И тие се наши граѓани. Тие се со нас и во добро и во лошо. И тоа беше вистина, меѓутоа состојбата беше ваква. Секогаш Турчинот беше тој што го плаќаше крвавиот данок. Секогаш тој плаќаше со својот живот. Турската нација изумираше... Некој кажуваат дека паниката ја предизикале унионистите, кој наводно викале Бегајте! Нашата војска во Румелија ја победија Србите. Војската се повлече длабоко во Албанија. Кажуваат дека албанските баталјони побегнале од фронтот. Србите ги навлекле Албанците да го направат тоа. Тоа беше вистина. Грците ја изведоа опсадата на Јанина. Таму Вехир Паша и неговиот брат Есад Паша даваа жесток отпор. Нивниот главен командант, Али Фуад, покажа големо јунаштво и беше ранет. И албанските војници дезертираа од Јанина. Турските војници беа гладни и болни. Храбрите војници долго ја бранеа Јанина, меѓутоа на крајот и таа падна. Хасан Риза Паша покажа големо јунаштво во Скадар. Благодарение на него, опсадата на овој град траеше мошне долго. Хасан Риза беше извонреден војник. На крајот албанскиот Есад Паша, кој уште одамна го принуди Абдул Хамид на абдикација, нареди Хасан Риза да се погуби. Неговата смрт беше голема загуба за Турците. Есад беше прав никаквец. Подоцна, по стекнувањето на независноста, Албанците го убија, меѓутоа што со тоа добија? Скадар падна. Командантот на Солун, албанецот Ташин Паша безусловно го предаде Солун без борба. КАжуваат дека за тоа зел пари од Грците. Синџирот на случувањата покажува дека сите несреќи ги предизвикале Албанците. Одличен начин за да се покаже што значи поставувањето на надворешен елемент на важни места. Овој кабинет навистина беше глуп.'''|''Риза Нур''| ''Сеќавања''<ref>Риза Нур, Сеќавања</ref>}} === Во Епир и Албанија === [[Податотека:Scutari - 37-42.jpg|200px|мини|лево|Скадарската област]] [[Податотека:Turkish forces in Shkodër.jpg|350px|мини|десно|Османлиски сили во Скадар]] По одбивањето на Грција да се приклучи кон Чаталџанското примирје, нејзините војници го продолжиле настапувањето во Епир, но долго време немале успех. Првите два напад над Јанинската тврдина (во почетокот на декември 1912 и на 7-9 јануари 1913 година) биле одбиени од османлискиот гаризон. Третиот напад кој се случил на 21 февруари 1913 година завршил со одлучна грчка победа. Поголемиот дел од османлискиот гаризонот на чело со Есад Паша се предал. По падот на Јанина, Грчките сили го освоиле целиот [[Епир]].<ref>Erickson, стр. 293-304.</ref> Примирјето од 20 ноември 1912 година не било почитувано ниту во северна [[Албанија]]. По преземањето на градот [[Елбасан]], во почетокот на декември, српските сили ја запреле својата офанзива во правец на југ од реката [[Шкумба]] со намера да се освојат териториите на север од неа. Областа јужно од реката останале под контрола на остатоците од Вардарската османлиска армија (корпусот на Џавид-паша), кој се повлекол во јужна Албанија по поразот кај [[Битола]]. Во окупираните албански територии се развило силно герилско движење против српските сили. Во март, српските војски ја минале реката Шкумба, за да ги разбијат албанските чети. Иако Џавид Паша бил засилен со неколку илјади борци од Јанискиот гарнизон, бил поразен и се повлекол кон градот [[Белград (Албанија)|Белград (Берат)]] на 30 март.<ref>Hall, стр. 85.</ref> Црногорските сили кои го опседнувале [[Скадар]], биле засилени од српски војници, но двата обиди за освојување на тврдината (на 25-27 јануари и на 18-19 февруари 1913 година) пропаднале.<ref>ВБТ, т. VI, стр. 234-237.</ref> Веднаш по примирјето од 1 април, [[Србија]] ги повлекла своите војници од [[Албанија]] под притисок на [[Австроунгарија]], која се плашела дека српскиот излез на [[Јадранското Море]] ќе загрози нејзините поморските комуникации. Црногорските војници ја продолжиле опсадата на [[Скадар]] и на 10 април влегле во тврдината, која била напуштена од османлиско-албанскиот гарнизон, меѓутоа под притисок на големите сили, црногорските војници биле принудени да го напуштат [[Скадар]].<ref>Hall, стр. 73.</ref><ref>Boekh, стр. 46-47.</ref><ref>ВБТ, т. VI, стр. 238-239.</ref> === Во Источна Тракија === [[Податотека:Ahmed Izzet Pasha 1913.jpg|150px|мини|лево|Ахмед Изет Паша]] [[Податотека:Bulgarian heavy artillery - Balkan War.jpg|350px|мини|десно|Тешка бугарска артилерија]] Со прекинот на лондонските преговори за мир, Младотурската влада сметала дека ќе дојде до делумен пресврт во војната, со што [[Османлиското Царство]] ќе ја задржи контролат над [[Источна Тракија]]. За време на примирјето, Младотурската влада поќнала да собира значителни сили кај своитре утврдени позции кај [[Чаталџа]] и [[Булаир]] (на преминот на Галиполскиот полуостров). Планот на новиот османлиски командант, [[Ахмед Изет Паша]], за одблокирање на [[Одрин]] предвидувал троен напад. Главниот удар треба да биде нанесен во Булаир од Галиполската армија. Ударот требало да биде помогнат со десант на брегот на Мраморното Море во тилот на бугарските сили. Чаталџанската османлска армија требало да го изврши вториот помошен удар.<ref>ВБТ, т. VII, стр. 166-168.</ref> Во очекување на османлиската контраофанзива, бугарската команда ги зајакнала позициите на Првата и Треатат бугарска армија при [[Чаталџа]] и по брегот на [[Црното Море|Црното]] и [[Мраморното Море]]. Кај [[Одрин]], Втората бугарска армија била засилена со две дивизии и опсадна артилерија од Србија. За заштита на тилот на трите армии, во средината на декември 1912 година била создадена Четврта бугарска армија на чело со генерал [[Стилијан Ковачев]]а. Во нејзиниот состав влегувале и две пешадиски дивизии, кои во првата фаза на војната делуваат во Источна Македонија и Родопите, Седмата рилска и Втората тракиска дивизија, делови од [[Македонско-одрински доброволни чети|Македонско-одринските доброволни чети]], Коњаничка дивизија и една Зборна коњичка бригада.<ref name="Erickson, стр. 273-274">Erickson, стр. 273-274.</ref> [[Податотека:Prima guerra balcanica.bg.png|мини|Територии под контрола на балканските сили кон крајот на април 1913 година]] На 26 јануари 1913 година, османлиските војски започнале офанзива од Галиполе. Истовремено, кај Шаркој со осум илјади војници бил извршен десант. Во решавачката битка кај Булаир, Галиполската османлиска армија била поразена од Седматата рилска дивизија. Два дена подоцна Десетиот османлиски корпус под команда Хуршид паша се повлекува од плацдармата, заземена кај Шаркој. Бугарската крајбрежна стража одбила уште неколку помали десанти во Источна Тракија. Османлиската офанзива кај Чаталџа започнува три дена пред офанзивата во Булаир, на 23 јануари.<ref>Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_3_1.html 3.1. Сражението „кланица“ при Булаир и Шаркьой]</ref> По борбите со променлив успех, во почетокот на февруари, бугарските војници се повлекле на 10-20 км западно од Чаталџа.<ref name="Erickson, стр. 273-274"/> На 11-13 март 1913 година бугарско-српските сили ја освоиле Одринскта тврдина. Османлискиот командант Шукри Паша се предал со шеесет илјади својата армија. Истовремено со напад на Одрин, Првата и Третата бугарска армија настапуваат против Чаталџа и ги протерале османлиските сили пд територијата која ја зазеле во јануари. На 31 март, завојуваните страни склучиле примирје кое стапило во сила следниот ден.<ref>Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_3_4.html 3.4. Бойните действия временно се прекратяват]</ref> == Македонците во балканската војна == {{Triple image|center|Todor Alexandrov Hristo Matov, Georgi Monchev, Vlade Slankov, Nikola Ivanov IMARO.JPG|370|Makedonski Glas.jpg|150|Yane Sandanski cheta imaro.JPG|430|Тодор Александров, Христо Матов, Георги Мончев, Владимир Сланков и Никола Иванов во Димотика во Балканската војна.|Првата страница од првиот број на списанието „Македонски Глас“.|Јане Сандански со својата чета}} {{quote|'''... Во името на законот на природата, во името на историјата, во име на здравиот разум, ве преколнуваме, браќа, да го прифатите следното известување: Македонија е населена со хомоген словенски народ кои има своја историја, свој начин на живот, кои во минатото имал своја држава, свои идеи, и според кои тој има право сам да одлучува. Македонија треба да биде независна држава внатре во своите етнички, географски и културно-историски граници, со влада одговорна пред народно собрание. Македонската држава треба да биде посебна и рамноправна единица внатре во Балканскиот сојуз со заедничка царинска граница. Во црковните прашања во Македонија е неопходно повторно да се воспостави старата автокефална Охридска црква која потоа би воспоставила канонски односи со другите православни цркви... Браќа сојузници - ослободители! Се надеваме дека нашите зборови ќе најдат пат до вашето срце и душа, и дека ќе го следите примерот на великодушната Русија и во интерес на сопствената историја, неодложно ќе го подржите создавањето на македонската држава со што ќе биде сочуваан мирот и складот помеѓу себе. Ова решение потекнува од големата словенско-хеленска идеја за Балкански сојуз, а во интрес е и на светската култура и правда.'''|''Димитрија Чуповски''|''Mеморандум на група македонски интелектуалци''<ref>Одбрани текстови за историјата на македонскиот народ, стр. 810-812.</ref>}} [[Податотека:Dimitrija Cupovski- portret.jpg|200px|мини|лево|Димитрија Чуповски]] [[Податотека:Karta Makedonija 1913.jpg|thumb|right|350px|Картата на Македонија изработена од Чуповски во 1913 година]] Пред самиот почеток на Балканските војни, [[Димитрија Чуповски]] со останатите членови на [[Македонско научно-литературно другарство во Санкт Петербург|Македонскотo научно-литературно другарство во Санкт Петербург]] настапувале на јавни собири во рускиот печат и јавен живот. По почетокот на војните, Димитрија пристигнува во [[Велес]] и со [[Петар Попарсов]] организираат ''Општомакедонска конференција'' во [[декември]] [[1912]] година. Целта на конференцијата била да се донесат заклучоци, а воедно и да се испрати сигнал, за зачувување на целоста на Македонија и обезбедување на слободата и државноста на истата. На самата конференција и од нејзиниот исход, Чуповски добива полна поддршка и полномошност за застапување на тие интереси преку [[Македонска колонија во Петроград|Македонската колонија во Петроград]] и да ги презентира истите тие интереси пред Русија и [[Европа]], воопшто. Во тој момент Чуповски ја објавува и првата карта за Македонија во боја и на македонски јазик - „Карта Македониіа“. Покрај картата, Чуповски ги објавува и „Македонски народници“ во март [[1913]] година и „Меморандум на Македонците“<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.mn.mk/aktuelno/2964-Memorandum-za-nezavisnost-na-Makedonija-od-1-mart-1913-godina |title=Меморандум за независност на Македонија од 1 март 1913 година |accessdate=2012-12-17 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305022011/http://www.mn.mk/aktuelno/2964-Memorandum-za-nezavisnost-na-Makedonija-od-1-mart-1913-godina |url-status=dead }}</ref> на [[1 март]] [[1913]] година. Сите три, Чуповски ги испраќа до [[Лондонска конференција|Лондонската конференција]] и до рускиот печат за подобро запознавање со [[Македонско прашање|македонското прашање]] и желбата на Македонците за своја слободна татковина. На [[7 јуни]] бил потпишан и „Меморандумот на Македонците“ кој пак бил испратен до владите на балканските држави, додека пак на [[9 јуни]] [[1913]] година Чуповски и МНЛД го издаваат својот прв број на македонското списание на [[руски јазик]] „[[Македонски глас (Петроград)|Македонски Глас]]“. Ова списание со 11 броја кое излегувало од [[20 ноември]] [[1914]] година е важен историски архив за борбата на Македонците за зачувување на територијалната целост на Македонија и за извојувањето на македонската национална слобода. Непосредно пред објавувањето на Првата балканската војна по дознавањето за [[Српско-бугарска спогодба|Српско-бугарската спогодба]], македонското национално јадро од [[Битола]], односно [[Македонски сепаратистички кружок|македонскиот сепаратистички кружок]], на 15 август 1912 година испратил Програмско писмо до Другарството и до високи раководни органи во [[Русија]], во кое се наведува дека Балканскиот сојуз е создаден заради поделба на [[Македонија]] од страна на [[Србија]], [[Бугарија]] и [[Грција]], а не за нејзино ослободување. Тие не ја признаваат [[Македонци|македонската националност]], па сакаат да ја србизираат, бугаризираат и грцизираат. На Македонија, на потомците на [[Кирил и Методиј]] може да ѝ помогне само [[Русија]], и тоа на следниов начин: # енергично застапување на братска Русија во полза на Македонците; # уништување на бугарската, на српската и на грчката пропаганда во Македонија; # обновување на црковната независност; # слободен развиток на националната свест, т.е. на свеста дека Словеномакедонците се еден и неделив народ; # отворање училишта на македонски јазик; # македонската интелигенција треба еднаш засекогаш да ја прекине срамната продажба на својата совест и чест на бугарските, на српските и на грчките пазари; и # широка внатрешна самоуправа на Македонија. Во писмото на крајот се наведува: {{Цитат|'''дека во Македонија мириса на смрт. Дека единствениот спас за нашето дело, за нашата независност, а со тоа и за спасот на Европа од војна е вмешувањето на Русија, но не во вид на поддршка на словенскиот сојуз против Турција, туку како морална поддршка на Македонија и брз, решителен притисок врз Турција за неодложно спроведување реформи во Македонија. Ако Русија му даде поддршка на Балканскиот сојуз, тогаш ќе избувне балканска воја, а Србија, Бугарија и Грција ќе ја поделат Македонија.'''}} [[Податотека:BASA 1933K-3-68-2 Todor Alexandrov.jpg|200px|мини|лево|Тодор Александров]] [[Податотека:Тодор Александрово војничка униформа.jpg|мини|десно|350п|[[Александар Протугеров]] и [[Тодор Александров]]]] Во предвечерието на војната, македонското револуционерно движење и [[Македонската емиграција во Бугарија|македонската емиграција]] се наоѓале во криза и внатрешни поделби. Непосредното организирање на македонската емиграција и нејзиното активирање во подготовките за војна на Бугарија против Турција, започнало во септември 1912 година. На чело на овие сили бил [[Александар Протогеров]] и Централниот комитет на [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] - [[Тодор Александров]] и други нивни соработници. Истовремено со објавувањето и текот на општата мобилизација во Бугарија во втората половина на септември 1912 година, раководителите на ЦК т.е. десните претставници на ВМРО: Тодор Александров, [[Александар Протогеров]], [[Тодор Лазаров]], потоа, полковник Николов, Петар Д'рвингов, Христо Матов и други, биле повикани кај началникот на Штабот на бугарската армија, генералот [[Иван Фичев]], од кого добиле заповед веднаш да пристапат кон организирање на доброволечки - македонски оружени чети. Организацијата му била доверена на [[Александар Протогеров]] и полковникот [[Петар Дрвингов|Петар Д'рвингов]]. Тие, уште пред почетокот на војната, требало да навлезат во Османската држава, односно Македонија, со цел да развијат известувачка служба и во содејство со месното население да ја попречуваат мобилизацијата и концентрацијата на османските војски<ref>Виолета Аковска и Никола Жежов „ПРЕДАВСТВАТА И АТЕНТАТИТЕ ВО МАКЕДОНСКАТА ИСТОРИЈА“, Скопје, 2004.</ref> [[Податотека:Macedono-Odrin Volunteer Corps.jpg|thumb|десно|350px|Воjници од Македонско-одринското ополчение]] Штабот на [[Македонско-одринско ополчение|Македоно-одринските доброволечки чети]] во состав: Протогеров, Д'рвингов, Николов, Атанасов и Величков, ја започнал работата околу прифаќањето и организирањето, обуката и испраќањето на доброволечките чети преку граница, во Македонија. Пријавувањето на македонските емигранти било масовно. Во текот на октомври, до почетокот на воените дејствија против Османската држава, до Штабот или лично до Протогеров, или до другите членови на Штабот, пристигнувале бројни телеграми во кои илјадници Македонци се јавувале како доброволци во четите или доброволечките одреди за да учествуваат во војната против Османската држава. Четите подготвени од Штабот, упатени во Македонија преку одредените пунктови, ја минале границата меѓу 8 и 11 октомври 1912 година и се нашле во заднината на османските војски и власти, по точно означени реони низ Македонија. Овие чети пристигнати од Бугарија, на теренот наишле на други, од порано постоечки чети кои биле под раководството на Централниот комитет на ВМРО, на чело со Тодор Александров, [[Христо Чернопеев]], [[Петар Чаулев]] и други војводи. Некои од овие чети дејствувале и самостојно, а имало и такви што биле под раководството на серските револуционери на чело со [[Јане Сандански]]. Во почетокот на Првата балканска војна во [[Македонија]] биле формирани два српски четнички одреди, кои биле под српската Врховна команда: [[Козјачки одред|Козјачкиот]], кој дејствувал во реонот на [[Скопска Црна Гора]], па сè до [[Крива Паланка]] со 11 чети, [[Прекувардарски одред|Прекувардарскиот]], кој се состоел од 16 чети; [[Податотека:Milan Gyurlukov.JPG|200px|мини|лево|Милан Ѓурлуков]] [[Податотека:Vojin Popović-Vuk in the First Balkan War.jpg|350px|мини|десно|[[Воин Поповиќ-Вук]] со својата чета]] Во летото [[1912]] година, во [[Македонија]] бил формиран Горски штаб на српските чети. Овој штаб извршил реорганизација на српските чети. За командант на Горскиот штаб во Македонија е поставен капетанот [[Воин Поповиќ-Вук]], членови на штабот биле поручник [[Светозар Ранковиќ]], поручник [[Никола Брзаковиќ]], поручник [[Миливое Чолак Антиќ]] и потпоручник [[Милан Ковиниќ]]. Во Горскиот штаб влегле и поранешните членови на српската четничка организација [[Српски комитет на четничка акција]]. Во почетокот на [[Балкански војни|Балканските војни]] овој штаб бил засилен со седум подофицери од српската армија и со 15 нови војводи. Со Горскиот штаб непосредно раководела Врховната команда, а бил стациониран на територијата на која дејствувала Првата армија и бил потчинет на штабот на Првата армија. Во штабовите на Втората и на Третата армија имало оддели за комитски работи. Со оглед на тоа дека Горскиот штаб бил стациониран на [[Козјак]] и се движел на релацијата [[Скопска Црна Гора]] - [[Крива Паланка]], единиците (11 чети) што му припаѓале го нарекувале Козјачки одре. По [[Кумановска битка|Кумановската битка]], станал Кумановски одред, а најпознат е како четнички одред на [[Воин Поповиќ-Вук]]. Штабот на одредот го сочинувале [[Срби]], односно српски офицери, а четниците и локалните војводи главно биле [[Македонци]]. Покрај Козјачкиот горски штаб кој станал главен за цела Македонија, биле создадени горски штабови за [[Порече]] и за [[Азот]]. Командант на Поречкиот штаб бил потпоручникот [[Милан Ковиниќ]], а во Азот, [[Милан Ѓокиќ]]. Со оглед на тоа дека Поречкиот и Азотскиот штаб формирале чети и во околиите на [[Кичево]] и на [[Дебар]], таа формација (16 чети) е наречена Прекувардарски одред. Составот на четите бил од 10 до 15 луѓе. Вкупната бројна состојба на четниците според формацискиот состав на двата одреда изнесувала околу 400 луѓе<ref>Македонска енциклопедија, МАНУ, Скопие, 2009 г., стр. 382-383.</ref>. Операциите на српските и грчките војски во Македонија бил олеснети од активностите на [[Обиди за возобновување и реосновање на ВМОРО|ВМРО]] во тилот на османлиските сили. Заедно со милициите на локалното македонско население, силите на силите на Внатрешната револуционерна организација достигнале околу 15.000 луѓе. Некои од четите, предводени од [[Ефрем Чучков]], [[Петар Чаулев]], [[Методи Стојчев]], [[Васил Чекаларов]], [[Христо Силјанов]], [[Иван Попов]] и други војводи, броеле до неколку стотици четници. Во Прилепското, четата на [[Милан Ѓурлуков]] навлегла со околу илјада борци. Овие сили ги ослободите градовите [[Велес]], [[Кратово]], [[Штип]], [[Крушево]] и [[Охрид]], уште пред пристигнувањето на српските сили. Дел од четите на ВМРО земале дирекно учество во [[Битка кај Куманово (Прва балканска војна)|Битката кај Куманово]], а четата на [[Милан Ѓурлуков]] помогнала во освојувањето на преминот кон [[Прилеп]]. Костурската здужена чета која била составена од четите на [[Васил Чекаларов]], [[Христо Силјанов]] и [[Иван Попов]], по почетокот на воените дејствија, запонале со акција на потегот [[Лерин]] - [[Костур (град)|Костур]]<ref>Македоно-одринското опълчение 1912-1913 г. Личен състав, Главно управление на архивите, 2006, стр. 580, 892.</ref>. Одредите на [[Петар Чаулев]], [[Христо Силјанов]] и други војводи, во [[Охридско]] заробиле стотина османлиски војници, а во [[Костурско]] 2.500 војници<ref>Гоцев, стр. 21-24.</ref>. [[Податотека:Яне Сандански (1872-1915).jpg|150px|мини|лево|Јане Сандански]] [[Податотека:Sandanski2.jpg|350px|мини|десно|Сандански со бугарски офицери од Седмата пешадиска рилска дивизија]] [[Јане Сандански]] формирал одред од 300 души и заедно со војводите [[Стоју Хаџиев]], [[Димитар Арнаудов]], [[Георги Казепов|Ѓорги Казепов]], [[Крсто Чапрашиков]], [[Иван Чонтев]] и четата на [[Александар Бујнов]] кој останал на лекување во [[Неврокоп]], на мазги и на коњи тргнале за [[Солун]] како претходница на бугарската Седма дивизија. Одредот од 300 Македонци предводен од Сандански, заедно со бугарската коњаничка група на мајорот Цонев, на 28 октомври 1912 година влегол во [[Солун]]. Истовремено, влегле и грчки трупи предводени од престолонаследникот [[Константин I (крал на Грција)|Константин]], а потоа влегла главнината на бугарската војска. Во [[Солун]] особено бил свечено пречекан Сандански, кој имал изграден авторитет уште во [[Младотурската револуција]] како борец за слобода и за рамноправност прокламирани во неговиот Манифест до сите народности во Османлиското Царство. Поради тоа, народот го пречекал со аплаузи и со повици ''Да живее Сандански!'', а од грчкото население со ''Зито Сандански!''. На една прослава организирана од генералот [[Георги Тодоров]], началник на Штабот на Седмата рилска дивизија, се држеле здравици за ослободувањето на [[Македонија]] и за нејзиното приклучување кон татковината [[Бугарија]]. На таквите здравици станал и Сандански и наздравил со зборовите: {{Цитат|'''Пијам за слободна и автономна Македонија, за која се бореа и дадоа скапи жртви обединетите балкански народи.'''}} По овие зборови, бугарските офицери со пцости и со закани му се нафрлиле на Сандански, а некои му се заканиле дека за таквите зборови ќе го исечат со своите сабји. Сандански навидум спокоен, си заминал со сознанието дека протерувањето на турските сили за Македонија не значело ослободување, дека македонскиот народ е измамен, дека следи распарчување и нова окупација на Македонија. == Лондонски мировен договор == {{Main|Лондонски договор (1913)}} {{quote|'''Конечниот пораз на Турција нема да биде крај на балканската трагедија... Државите кои го основале Балканскиот сојуз почнале освојувачка војна за територии. И сосема е природно, кога ќе се земе предвид световното соперништво помеѓу овие народи и нивниот ограничен менталитет, дека најкритичниот момент во развојот на случувањата јужно од Дунав ќе биде моментот кога сојузниците ќе треба да го поделат воениот плен... Под рушевините на европска Турција остана нов вулкан кој за секогаш ќе го тресе европскиот мир. Оваа ситуација не може да се излечи со полумерки и платонски интервенции. Европа има морална обврска да покаже огромна сила за на време да ги спречи надметнувањата и борбите кои го разоруваат балканскиот свет...'''|''Мискареа''|''Букурешт 20 март 1913''<ref>Miscarea, Bukurest, 20. mart/ 2. april 1913.</ref>}} [[Податотека:Midia-enos-map.jpg|мини|Линијата [[Мидија]]–[[Енос (Турција)|Енос]], утврдена со Лондонскиот мировен договор како граница меѓу Османлиското Царство и териториите освоени од балканските сојузници.]] Состаноците на Лондонската конференција на 18 април 1913 година<ref name="giza34">Гиза, [http://www.promacedonia.org/ag/ag_3_4.html 3.4. Лондонската конференция]</ref> биле обновени во услови на засилен анатгонизам меѓу балканските сојузници за распределбата на освоени османлиски територии. Во февруари и мај се случиле спорадични судири меѓу бугарските и грчките војници североисточно од [[Солун]]. Србија и Грција се подготвуваат за заедничка борба против Бугарија<ref>Саздов, Лалков, стр. 289.</ref><ref>Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_3_2.html 3.2.]</ref><ref name="mark44" />. Во предвчерието на [[Втора балканска војна|Втората балканска војна]], британскиот министер за надворешни работи Едвард Греј поставил ултиматум за завршување на преговорите со [[Османлиското Царство]] до крајот на месецов. Мировниот договор бил потпишан на 17 мај 1913 година во [[Свети Јаков (дворец)|палатата „Сент Џејмс“.]]<ref name="giza34" /> Договорот ставил крај на војната помеѓу [[Османлиското Царство]] и [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]]. Империјата се откажала од сите права на запад од линијата Мидија - Енос, Источна Тракија и од суверенитетот над островот Крит. Договорот гарантира создавањето на албанска држава, во која влегувал и Скадар. Други прашања - поделбата на Македонија, статусот на островите во Егејското Море, воените репарации, биле оставени отворени.<ref name="mark44">Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_4_4.html 4.4. Лондонският договор за мир]</ref><ref>Boeckh, стр. 54.</ref> == Последици == {{quote|'''Сите поголеми места во новоослободените краишта беа полни со бедни, голи и боси, гладни и жедни сирачиња. Нивните хранители и бранители заминале во царската војска да се борат, а жените, старците и децата останаа без заштита и тие од страв ги оставија своите домови и се во нив, бегајќи во градовите верувајќи дека таму ќе најдат заштита. Гонети од глата, присилени се да просат за корка леб. И отука во новоослободените градови, човек не може да мине низ улица, а да не му здосадат молбите на турските сираци, нешто да им подели. Еден офицер ми изнесува една ваква слика од Кавадарци: Кавадарци ги полни турските сирачиња кои умираат од глад. На еден агол седнал еден српски војник... на еден камен, во крилото зел две момчиња, Турчиња, еден на едното друг на другото колено, со двете раце ги прегрнал, во едната рака држи таин (војнички леб), а во другата нож. Со ножот го сече таинот, првиот залаг му го дава едното, другиот на другото Турче, а третиот го зема за себе. Јас застанав отстрана и срцето ме заболе, што при рака немам фотографски апарат, да ја сними оваа величествена слика на љубовта на српскиот војник кон децата на победениот непријател и неговото сочувство кон нивната несреќа '''|''Српски војник им помага на турските деца''<ref>Балкански рат у слици и ријечи 12, 7. (20.) април 1913.</ref>}} === Воени жртви === Човечките загуби на сојузничките сили одделно за секоја земја биле: * [[Бугарија]] – околу 87.000 души, 14.000 убиени во борби, 19.000 починати од болести, 50.000 ранети; * [[Србија]] - 39.000 убиени, умрени и ранети; * [[Грција]] - околу 29.000 луѓе (околу 5.000 убиени и над 23.000 ранети); и * [[Црна Гора]] - околу 9.500 луѓе (меѓу кои 2.800 убиени). За загубите на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]] нема сигурни податоци. Нејзините загубите се проценуваат на околу 100.000 или 340.000 луѓе (вклучувајќи 225.000 убиени, умрени од болести и ранети, околу 115.000 заробени)<ref>Erickson, стр. 329.</ref>. ===Цивилно население === Првата балканска војна нанела голема штета врз жителите на областите низ кои поминале војниците. Во [[Тракија]] и [[Родопи]]те биле уништени голем број села (турски, грчки и бугарски)<ref>Георгиев, Трифонов, стр. 115-116, 128, 133.</ref><ref>Карнегиева анкета, [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava3_2.html стр. 117-120]</ref>. Од Лозенградскиот округ избегале околу 50.000 Турци. Десетици илјади Бугари биле принудени да побараат заштита во областите заземени од бугарската војска<ref>Трифонов, Тракия, [http://www.promacedonia.org/giliev/st/st_1_3.html стр. 32-34, 37]</ref>. Муслиманското население во Македонија било подложено на репресија од Македонците и од сојузничките војски, што довело до многу илјадни бегалски бранови кон поголемите градови ([[Скопје]], [[Битола]] и [[Солун]]) и кон [[Мала Азија]]<ref>Карнегиева анкета, [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava2_1.html стр. 67-71], [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava4_1.html стр. 144]</ref>. Опустошувањата, прекинот на трговијата и репресијата врз мирното население, извршени и од двете завојувани страни, довеле до масовен глад во текот на зимата и пролетта 1913 година, кој ги зафатил Одринско, делови од Родопите и регионот на Ќумурџина<ref>Трифонов, Тракия, [http://www.promacedonia.org/giliev/st/st_1_3.html стр. 36]</ref><ref>Георгиев, Трифонов, стр. 115, 119, 122, 135;{{Br}}Карнегиева анкета, [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava3_1.html стр. 104-107]</ref>. Епидемијата на колера и дизентеријата ги одзеле животи на многу жители во [[Источна Тракија]] и [[Бугарија]] во есента 1912 година. Победниците започнале политика на национална и верска асимилација во новоосвоените територии. Под раководството на Бугарската православна црква во јануари-февруари 1913 година биле покрстени илјадници помаци од [[Родопи]]те (вклучувајќи ги оние од старите предели на Царството Бугарија) и од [[Порече]] на [[Места]] и [[Струма]] во Македонија<ref>Георгиев, Трифонов, стр. 117-121, 126-131.</ref>. Албанците во Косово и Македонија, кои се спротивставиле на српските и црногорските војски, биле подложени на масовни колежи<ref>Hall, стр. 137-138.</ref>. Во [[Вардарска Македонија]] уште од есента 1912 година српските окупациски власти извршиле притисок врз Македонците да се изјаснуваат како Срби. Управувањето, утврдено од [[Обиди за возобновување и реосновање на ВМОРО|ВМОРО]] во [[Охрид]], [[Велес]] и други градови, било растурено, многу дејци на револуционерната организација биле уапсени или убиени. На гонења биле подложени и егзархиски свештеници и учители, на чие место дошле Срби. Егзархиските училишта биле затворени, а српските чети извршиле насилно разоружување на месните милиција, придружено со тепање и убиства. Грците во југозападна Македонија спроведуваат слична политика спрема Македонците<ref>Гоцев, стр. 30-35.</ref><ref>Гоцев, стр. 35-36.</ref>. === Ескалација и конфликт помеѓу сојузниците === Сојузничкиот антагонизам околу [[Македонија]], довел до распаѓање на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] веднаш по склучувањето на мирот со Османлиите. Напорите на Русија да ја исполни својата улогата на арбитер, определена со договорот меѓу Бугарија и Србија, пропаднал<ref>Саздов, Лалков, стр. 276, 290.</ref>. На 19 мај 1913 година (два дена по потпишувањето на Лондонскиот мир) бил склучен грчко-српскиот договор со кој двете страни ја гарантирал заедничка граница во Македонија, како и попречување на бугарските стремежи за промена на ''статус квото''. На 16 јуни, бугарската армија ги нападнала позициите на Србите и Грците со што започнала [[Втората балканска војна]]<ref>Стр. Димитров, стр. 344-346.</ref>. == Хронологија == {| style="text-align:center;" class="wikitable" |- ! style="text-align: left;" | Година ! style="text-align: left;" | Месец ! style="text-align: centar;" | Настани |- |align=left|'''<big>1911</big>'''||<small>летото</small>||<small>Оживување на албанското национално движење</small> |- ||| <small>[[4 декември (настани)|4 декември]]</small>||<small>Напад на [[Внатрешна македонска револуционерна организација (Автономистичка)|ВМРО]] во [[Штип]]. Османските противмерки биле повод за започнување на преговорите помеѓу [[Србија]] и [[Бугарија]].</small> |- |||<small>[[16 септември (настани)|16 септември]]</small>||<small>[[Италија]] и објавила војна на [[Османлиското Царство]] поради припојувањето на [[Либија]].</small> |- |align=left|'''<big>1912</big>'''||[[16 мај (настани)|16 мај]]||<small>Склучен [[Таен бугарско-грчки мировен договор (1912)|Тајниот бугарско-грчки мировен договор]] за одбранбен сојуз.</small> |- |||<small>[[21 мај (настани)|21]]-[[27 мај (настани)|27 мај]]</small>||<small>[[Италија]] ги презела островите [[Додеканези]]те.</small> |- |||<small>[[1 август (настани)|1 август]]</small>||<small>[[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] извршува напад во [[Кочани]]. Османлиските против мерки ги раздвижиле балканските христијански држави.</small> |- |||<small>[[30 јули (настани)|30 јули]]</small>||<small>Албанските бунтовници побарале распуштање на Османлискиот парламент во рок од 48 часа и врачиле барање за автономија (четирите европски вилаети [[Скадарски вилает|Скадарскиот]], [[Јаниски вилает|Јанискиот]], [[Косовски вилает|Косовскиот]] и [[Битолски вилает|Битолскиот]] да се обединат во една провинција, [[Албанци]]те да служат војска само во таа провинција, албанскиот јазик да биде јазикот на администрацијата и образованието, сите [[Албанци]] да имаат право да носат оружје).</small> |- |||<small>[[15 август (настани)|15 август]]</small>||<small>Усмен договор помеѓу [[Србија]], [[Бугарија]] и [[Црна Гора]]: [[Бугарија]] дава воен заем на [[Црна Гора]] и ја плаќа црногорската војска во текот на војната. Црна Гора прифатила да завојува со [[Висока Порта|Високата Порта]] без претходна провокација.</small> |- |||<small>[[15 септември (настани)|15 септември]]</small>||<small>Српската влада го испраќа своето тајно упатство под број ''5669'' до сите свои амбасади да делуваат за припојување на [[Охрид]] и [[Прилеп]] кон српската држава.</small> |- |||<small>[[17 септември (настани)|17 септември]]</small>||<small>Ултиматум на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] до Портата за неодложна автономија на [[Македонија]] според [[Берлински конгрес|Берлинскиот конгрес]].</small> |- |||<small>[[18 септември (настани)|18 септември]]</small>||<small>Балканските држави и Империјата објавиле вонредна состојба и општа мобилизација. [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] формира 70 мали групи за извидување и саботажи во [[Македонија]] и [[Одринска Тракија|Тракија]].</small> |- |||<small>[[22 септември (настани)|22 септември]]</small>||<small>[[Бугарско-грчки договор|Таен воен сојуз]] помеѓу [[Бугарија]] и [[Грција]].</small> |- |||<small>[[23 септември (настани)|23 септември]]</small>||<small>Се формира [[Македонско-одринско ополчение|Македонско-одринското ополчение]] .</small> |- |||<small>[[26 септември (настани)|26 септември]]</small>||<small>Црногорската војска започнува воени дејствиа против [[Висока Порта|Високата Порта]].</small> |- |||<small>[[2 октомври (настани)|2 октомври]]</small>||<small>Потпишан мировен договор помеѓу [[Италија]] и [[Османлиското Царство]].</small> |- |||<small>[[3 октомври (настани)|3 октомври]]</small>||<small>[[Османлиското Царство]] го отфрлила ултиматумот на членките на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] и ги прекинува дипломатските односи со [[Србија]], [[Бугарија]], [[Црна Гора]], а се обидува да ги подобри односите со [[Грција]].</small> |- |||<small>[[4 октомври (настани)|4 октомври]]</small>||<small>Империјата им објавува војна на балканските сојузници.</small> |- |||<small>[[5 октомври (настани)|5]]-[[7 октомври (настани)|7 октомври]]</small>||<small>Бугарија, Србија, Грција и Црна Гора и објавиле војна на [[Висока Порта|Високата Порта]]. [[Романија]] ја објавила својата неутралност. Почеток на воените дејствија.</small> |- |||<small>[[7 октомври (настани)|7]]-[[15 октомври (настани)|15 октомври]]</small>||<small>Бугарската војска ги освојува Источните [[Родопи]] и ја спречува османлиската контраофанзива (15-25 октомври)</small> |- |||<small>[[8 октомври (настани)|8]]-[[13 октомври (настани)|13 октомври]]</small>||<small>Првата и Третата бугарска армија го пробиле првиот османлиски фронт Ескиполос-Петра, го освоиле [[Лозенград]], а Втората бугарска армија го опоколила [[Одрин]].</small> |- |||<small>[[13 октомври (настани)|13 октомври]]</small>||<small>Српската војска ги освоила [[Скопје]], [[Куманово]], [[Велес]] и [[Штип]] во [[Македонија]].</small> |- |||<small>[[9 октомври (настани)|9]]-[[10 октомври (настани)|10 октомври]]</small>||<small>Грчката војска победила во Битката кај [[Сарантапорос]].</small> |- |||<small>[[15 октомври (настани)|15 октомври]]</small>||<small>Воведување на српскиот администратитев систем во [[Косово]] и [[Македонија]].</small> |- |||<small>[[16 октомври (настани)|16 октомври]]</small>||<small>Првото бомбардирање од авион во истооријата на војувањето - бугарската авијација го бомбардира одринското утрврдување.</small> |- |||<small>[[17 октомври (настани)|17]]-[[20 октомври (настани)|20 октомври]]</small>||<small>Првата и Третата бугарска армија го пробиле вториот османлиски одбранбен фронт кај Лула Бургас-Бунархисар.</small> |- |||<small>[[19 октомври (настани)|19]]-[[20 октомври (настани)|20 октомври]]</small>||<small>Грчката војска победила во Битката кај [[Јанина]].</small> |- |||<small>[[27 октомври (настани)|27 октомври]]</small>||<small>Во [[Романија]] била формирана нова влада на чело со Титу Мајореско.</small> |- |||<small>[[28 октомври (настани)|28 октомври]]</small>||<small>Утрото, Грчката војска влегува во [[Солун]], а попладнето во градот влегла бугарската Рилска дивизија. Почетокот на спорот околу [[Солун]].</small> |- |||<small>[[29 октомври (настани)|29 октомври]]</small>||<small>[[Висока Порта|Високата Порта]] побарала примирје од Софија. [[Фердинанд I]] ја убедил бугарската влада да го одбие предлогот и да го прикрие од сојузниците.</small> |- |||<small>[[1 ноември (настани)|1 ноември]]</small>||<small>Почеток на покрстувањето на [[Помаци]]те во Родопите.</small> |- |||<small>[[4 ноември (настани)|4]]-[[5 ноември (настани)|5 ноември]]</small>||<small>Првата и Третата бугарска армија извршиле неуспешен напад врз османлиските одбранбени позиции кај Чаталџа </small> |- |||<small>[[4 ноември (настани)|4]]-[[9 ноември (настани)|9 ноември]]</small>||<small>Декларации на Централниот комитет на [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] против српските и грчките активности во [[Македонија]].</small> |- |||<small>[[9 ноември (настани)|9 ноември]]</small>||<small>Воведување на бугарската администрација на освоените територии.</small> |- |||<small>[[14 ноември (настани)|14 ноември]]</small>||<small>[[Македонско-одринско ополчение|Македонско-одринското ополченство]] ги победува османлиските сили во западна [[Одринска Тракија|Тракија]].</small> |- |||<small>[[18 ноември (настани)|18 ноември]]</small>||<small>Македонско-романското друштво врши притисок врз романската влада за дејствување.</small> |- |||<small>[[20 ноември (настани)|20 ноември]]</small>||<small>Примирје помеѓу сојузниците и [[Висока Порта|Високата Порта]]. [[Грција]] го отфрлила примирјето и продлжила со воените дејствија во северен [[Епир]].</small> |- |||<small>[[20 ноември (настани)|20]]-[[21 ноември (настани)|21 ноември]]</small>||<small>Првите судири помеѓу бугарската и грчката војска во близината [[Солун]], кон крајот на месецот судирот бил прекинат.</small> |- |||<small>[[28 ноември (настани)|28 ноември]]</small>||<small>Националниот конгрес во [[Валона]] ја прогласил независноста на [[Албанија]].</small> |- |||<small>[[3 декември (настани)|3 декември]]</small>||<small>Грчко-османлиска поморска битка кај островот Ели.</small> |- |||<small>[[3 декември (настани)|3]]-[[24 декември (настани)|24 декември]]</small>||<small>[[Лондонска мировна конференција]]. Сојузниците ги побарале османлиските провинции во [[Европа]], западно од линијата Енос-Мидија и островот [[Крит]]. Портата предложила на [[Македонија]] да ѝ се даде автономија и одбила да ги остапи териториите. На [[Божиќ]], претставниците на Портата се повлекле од преговорите, меѓутоа големите сили извршиле притисок и барањето на балканските сојузници било прифатено. Било истакнато дека [[Албанија]] треба да стане независна држава.</small> |- |||<small>[[8 декември (настани)|8]]-[[17 декември (настани)|17 декември]]</small>||<small>Тајна бугарска мисија во [[Цариград]] со цел склучување на одделен мир со [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]].</small> |- |align=left|'''<big>1913</big>'''||<small>[[5 јануари (настани)|5 јануари]]</small>||<small>Грчко-османлиска поморска битка кај Лемнос.</small> |- |||<small>[[16 јануари (настани)|16 јануари]]</small>||<small>Бугарско-романски протокол во Лондон за корегирање на територијата во [[Добруџа]]. Под притисок на [[Руското Царство]], Софија е подготвена на исправка на границата.</small> |- |||<small>[[21 јануари (настани)|21 јануари]]</small>||<small>Поратат го осудува примирјето и тргнува во акција под паролата ''Софија или смрт!''</small> |- |||<small>[[26 јануари (настани)|26]]-[[28 јануари (настани)|28 јануари]]</small>||<small>Османлиска контраофанзива на Галиполе и Чаталџа, меѓутоа бугарската војска го одбила нападот.</small> |- |||<small>[[30 јануари (настани)|30 јануари]]-[[2 февруари (настани)|2 февруари]]</small>||<small>Безуспешни бугарско-романски преговори за [[Добруџа]] во Софија.</small> |- |||<small>[[5 февруари (настани)|5 февруари]]</small>||<small>Објавен тајниот мировен договор помеѓу [[Австроунгарија]] и [[Романија]].</small> |- |||<small>[[21 февруари (настани)|21 февруари]]</small>||<small>Грчката војска ја освоила Јанина. Бугарско-грчки инцидент кај Нигрита.</small> |- |||<small>[[5 март (настани)|5 март]]</small>||<small>Убиство на грчкиот крал [[Георгиос I]] во [[Солун]].</small> |- |||<small>[[11 март (настани)|11 март]]-[[13 март (настани)|13 март]]</small>||<small>Бугарската војска го освоила [[Одрин]].</small> |- |||<small>[[18 март (настани)|11 март]]-[[26 април (настани)|26 април]]</small>||<small>Конференција на големите сили во [[Санкт Петербург]] по прашањето за [[Добруџа]]. Бугарија ја отстапила Силистрија на Романија и ги гарантира правата на [[Власите во Македонија|Власите]] во Македонија. Тензиите продолжуваат.</small> |- |||<small>[[10 април (настани)|10 април]]</small>||<small>Црногорската војска го освоила [[Скадар]].</small> |- |||<small>[[13 април (настани)|13 април]]</small>||<small>Примирје помеѓу Сојузниците и Портата.</small> |- |||<small>[[22 април (настани)|22 април]]</small>||<small>Потпишан грчко-српски протокол, следниот ден двете држави потпишале воен сојуз.</small> |- |||<small>[[19 мај (настани)|19]]-[[21 мај (настани)|21 мај]]</small>||<small>Бугарско-грчката комисија во Солун, постигнала договор за разграничување помеѓу двете страни. </small> |- |||<small>[[17 мај (настани)|17 мај]]</small>||<small> [[Лондонски договор (1913)|Лондонски договор]].</small> |- |} == Галерија == === Карти === <center> <gallery> Image:Balkan 1912 es.svg Image:Bulgaria before Balkans Wars.jpg Image:First Balkan War.SVG Image:Guerres balkaniques - situation avant 1912.png Image:Serbian aspirations 1912.jpg Image:First Balkan war - liberated territories 1913.png Image:Minia Enoz Line.jpg Image: Image: Image: Image: Image: <center> <gallery> Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: </gallery> </center> === Општо === <center> <gallery> Image:Gendarmes crétois.jpg Image:0S75mmQF2.JPG Image:Ac.balkanwar.jpg Image:Bulgarian 51st Regiment staff.jpg Image:Bulgarien Farman M.F.7.jpg Image:First Balkan War Medal.jpg Image: Image: Image: Image: Image: <center> <gallery> Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: </gallery> </center> === Битки === <center> <gallery> Image:1912-13 Shukru Pasha.jpg Image:Adrianople siege artillery.jpg Image:Bizani Infantry charge.jpg Image:Battle of Sarantaporos (Christidis).png Image:Albanian soldiers (Siege of Shkodër).jpg Image:Greek infantry Giannitsa 1912.jpg Image: Image: Image: Image: Image: <center> <gallery> Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: </gallery> </center> ===Споменици === <center> <gallery> Image:Mnimio svoronu.jpg Image:The Monument at Srednogorets.JPG Image:Monument Zebrnjak near Kumanovo.jpg Image:Zebrnjak, Kumanovo.jpg Image: Image: Image: Image: Image: <center> <gallery> Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: </gallery> </center> === Карикатури и друго === <center> <gallery> Image:Европа и немирните деца.png Image:Ослободување на Грција.png Image:Bulgarians overrun the Turkish positions (cartoon).png Image:Патување од задоволство.png Image:Averof in January 1913 between Tenedos and Lemnos.jpg Image:DC-1913-18-d-Crnogorci-slave-pad-skadra.jpg Image: Image: Image: Image: Image: <center> <gallery> Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: </gallery> </center> == Поврзано == * [[Балкански сојуз]]; * [[Лондонски договор (1913)]]; * [[Втора балканска војна]]; * [[Балкански војни]]. ==Наводи== {{наводи|2}} == Литература == {{Refbegin|30em|indent=yes}} === На македонски === * „Македонија во времето на Балканските и првата светска војна “(1912-1918)– Д-р Петар Стојанов, Институт за Национална Историја, Скопје, 1969 * Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт, Македонското револуционерно националноослободително движење во Солунскиот вилает 1893 - 1903, Скопје, 2003 === На руски === * Жебокрицкий В. А., Болгария накануне Балканских войн 1912—1913 г., Киев, 1960 * Жогов П. В., Дипломатия Германии и Австро-Венгрии и Первая Балканская война, М., 1969 * Мерников А. Г., Спектор А. А., Всемирная история войн, Минск, 2005 * Петросян Ю. А., Османская империя: могущество и гибель. Исторические очерки, М., 1990 * Писарев Ю. А., Великие державы и Балканы накануне Первой мировой войны, М., 1986 * Хальгартен Г., Империализм до 1914 года. Социологическое исследование германской внешней политики до Первой мировой войны, М., 1961 * Балканские народы и европейские правительства в XVIII — начале XX в М., Документы и исследования, 1982 === На бугарски === * Атанасов, Щ. и др.'Българското военно изкуство през капитализма, Държавно военно издателство при МНО, София 1959 * Балканската война 1912-1913, Държавно военно издателство, София 1961 * Венедиков, Йордан. Морските действия между Турците и гърците в Балканската война (1912-1913), Българска военна мисъл, г.IV, кн.40, София 1937, с. 947-954 * Войната между България и Турция през 1912-1913 г. (ВБТ), Том I, II, VI, VII, Министерство на войната, София 1928-1937 * Въчков, Ал. Балканската война 1912-1913, „Анжела“, София 2005 * Гиза''', А. ''[http://www.promacedonia.org/ag/ Балканските държави и македонският въпрос], София, 2001, Македонски Научен Институт (от сайта „Книги за Македония“, 06.05.2009) * Георгиев, В.; Трифонов, Ст. История на българите 1878-1944 в документи, том II, „Просвета“, София 1996, ISBN 954-01-0756-3 * Гоцев, Д. Национално-освободителната борба в Македония 1912-1915, Издателство на БАН, София 1981 * История на Българите, том V: Военна история (колектив), ИК „Труд“, София 2007, ISBN 954-528752-7 * Крапчански, В. и др. Кратък обзор на бойния състав, организацията, попълването и мобилизацията на българската армия от 1878 до 1944 г., Държавно военно издателство, София 1961 === На англиски === * {{Наведена книга |title=Defeat in Detail: The Ottoman Army in the Balkans, 1912–1913 |last=Erickson |first=Edward J. |year=2003 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=0-275-97888-5 | url=http://books.google.com/books?id=3fYuy5iUi_sC}} * {{Наведена книга | last=Fotakis |first=Zisis |title=Greek naval strategy and policy, 1910–1919 |year=2005 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-35014-3}} * {{Наведена книга |title=The Balkan Wars, 1912–1913: Prelude to the First World War |last=Hall |first=Richard C. |year=2000 |publisher=Routledge |isbn=0-415-22946-4 | url=http://books.google.com/books?id=ZSllgZ-1D4YC }} * {{Наведена книга |title=The Ottoman Steam Navy, 1828–1923 | last1=Langensiepen | first1=Bernd | last2=Güleryüz | first2=Ahmet | year=1995 | publisher = Conway Maritime Press | isbn = 0-85177-610-8}} * {{Наведена книга |title=The Balkan Wars, 1912 to 1913 |last=Schurman |first=Jacob Gould |year=2004 |publisher=Kessinger Publishing |isbn=1-4191-5345-5 }} * {{Наведена книга |title=The Rise of Nationality in the Balkans | first =R. W. | last = Seton-Watson | year=2009 | origyear=1917 | publisher=BiblioBazaar | isbn=978-1-113-88264-6 | url=http://books.google.com/books?id=gD0N3nJRFGgC}} * {{Наведена книга | last1=Uyar | first1=Mesut | last2=Erickson | first2=Edward | title=A Military History of the Ottomans: From Osman to Atatürk | url=https://archive.org/details/militaryhistoryo0000uyar | year=2009 | isbn=978-0-275-98876-0}} === На грчки=== * Γενικόν Επιτελείον Στρατού., Ο ελληνικός στρατός κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους 1912—1913, Τόμοι Α'—Γ' {{Refend}} ==Надворешни врски == {{рв|First Balkan War}} * [http://www.istorijskabiblioteka.com/art2:savez-u-vozu Историјска библиотека:Савез склопљен у возу] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120302120753/http://www.istorijskabiblioteka.com/art2:savez-u-vozu |date=2012-03-02 }} * [http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=798 1912. Први балкански рат („Вечерње новости“, фељтон, септембар 2012)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121202112254/http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=798 |date=2012-12-02 }} * [http://www.srpskadijaspora.info/vest.asp?id=17159 Sto godina od Prvog Balkanskog rata] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160305175108/http://srpskadijaspora.info/vest.asp?id=17159 |date=2016-03-05 }} * [http://www.politika.rs/rubrike/Tema-nedelje/Sto-godina-od-Prvog-Balkanskog-rata/Rat-je-dobijen-posle-nekoliko-sedmica.sr.html Рат је добијен после неколико седмица („Политика“, 7. октобар 2012)] * [http://www.politika.rs/rubrike/Drustvo/Knjeginja-Dolgorukova-lecila-Srbe.sr.html Књегиња Долгорукова лечила Србе („Политика“, 21. октобар 2012)] * [http://www.gutenberg.org/files/11676/11676.txt Project Guttenberg: The Balkan Wars: 1912-1913] * [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/bw1_intentions.png Замисълът на действие на страните през Балканската война] (карта) * [http://faq.macedonia.org/images/bigmkd2.jpg Карта на немски] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060110211900/http://faq.macedonia.org/images/bigmkd2.jpg |date=2006-01-10 }} * [http://varna.info.bg/1912.htm Атаката на „Дръзки“ срещу „Хамидие“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100111065907/http://varna.info.bg/1912.htm |date=2010-01-11 }} * [http://www.promacedonia.org/ob/index.html Отон Барбар. Моите спомени отъ войните 1912—1918, част I Спомени от Балканската война 1912—1913, София 1923] * [http://www.100godini-balkanskivoini.bg Сайт за 100 години от балканските войни] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140320134046/http://100godini-balkanskivoini.bg/ |date=2014-03-20 }} на Национален военноисторически музей|Националния военноисторически музей {{Избрана}} [[Категорија:Прва балканска војна| ]] [[Категорија:Војни на Отоманското Царство]] [[Категорија:Избрани статии на bg.вики]] [[nl:Balkanoorlogen#De Eerste Balkanoorlog]] 3syspo6umwqe8lqkydx4lbvqzkd8255 0 10275 5616301 5443466 2026-08-24T20:36:27Z Bjankuloski06 332 /* Личности */ 5616301 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | слика= | име=Инџиково | регион= | општина=[[Општина Гази Баба|Гази Баба]] | население=4.324 | поштенски број= | надморска височина=227 | географска широчина=42° 0' 50" сев. ш. | географска должина=21° 29' 42" ист. д. | lat_dir=N | lat_deg=42 | lat_min=0 | lat_sec=50 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=29 | lon_sec=42 | мрежно место= | карта= Инџиково во Општина Гази Баба.svg }} [[Податотека:Geodetska karta na Indzikovo, 1930te.jpg|мини|десно|200п|Геодетска карта на Инџиково.]] '''Инџиково''' — најголемо село во [[Општина Гази Баба]], во околината на градот [[Скопје]], кое според неговата местоположба може да се смета и за [[предградие]] на самиот град. == Географија и местоположба == Ова село се наоѓа во [[Скопска Котлина|Скопското Поле]], недалеку од самиот град [[Скопје]], во североисточна насока, и од патот [[Скопје]]-[[Велес]], па затоа припаѓа на руралната зона на градот. Се наоѓа во рамничарските предели на [[Скопска Котлина]], или во близина на јужните граници на [[Скопска Црна Гора]]. Селото е рамничарско, на надморска височина од 227 метри. == Историја == Во {{Римски|19}} век, селото е дел од нахијата ''Чаирско Поле'' ([[Скопска Блатија|Блатија]]) во [[Скопска каза|Скопската каза]] во [[Отоманското Царство]]. Според опширните [[Османлиско Царство|османлиски]] [[дефтер]]и за населението на [[Скопска Каза|Скопската Каза]] од 1832/33 година, селото било [[Христијанство|христијанско]], со 11 [[Христијанство|христијански]] домаќинства. На овој попис биле забележани 29 мажи христијани, со 5 новороденчиња. Се проценува дека селото во тој период имало 68 жители.<ref>{{Наведена книга|title=Османлиски документи за историјата на Македонија - пописи од XIX век на христијанското население - Скопски Санџак, каза Скопје.|publisher=д-р Емил Крстески|year=2021|location=Скопје}}</ref> [[Стефан Верковиќ]] во 1857 го бележи со 117 жители.<ref>{{Наведена книга|title=Топографическо-этнографическій очеркъ Македоніи|last=Верковиќ|first=Стефан|year=1889|location=Санкт Петербург}}</ref> Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во Инџиково живееле 81 жител, од кои 76 [[Македонци]] христијани и 5 [[Турци]]. Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во Инџиковo имало 56 Македонски [[Егзархиска групација во Македонија|егзархисти]]. Во 1913 година, во селото биле евидентирани 122 жители. Било дел од Општина [[Ченто (населба)|Асанбегово]].<ref>{{Наведена книга|title=Речник на местата во ослободената област Стара Србија по службени податоци.|publisher=Мил. Ант. Вујиќ|year=1914|location=Белград}}</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија]] во 1931 година, селото имало 100 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_35_39-42_SKOPLJE_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Во Инџиково населението претежно е вработено во градот, а добар дел се занимава со [[земјоделство]]. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|217 |1953|314 |1961|1067 |1971|— |1981|— |1991|— |1994|— |2002|3343 |2021|4324 }} На пописот од 2002 година, селото имало 3.343 жители, од кои 2.567 [[Македонци]], 2 [[Турци]], 62 [[Роми]], 553 [[Албанци]], 17 [[Власи]], 62 [[Срби]], 23 [[Бошњаци]] и 57 останати.<ref>[http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Македонија, 2002 - Книга X]</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 4.324 жители, од кои 2.983 [[Македонци]], 527 [[Македонски Албанци|Албанци]], 3 [[Македонски Турци|Турци]], 412 [[Македонски Роми|Роми]], 32 [[Македонски Власи|Власи]], 49 [[Македонски Срби|Срби]], 13 [[Македонски Бошњаци|Бошњаци]], 18 останати и 287 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|81|62|217|314|1.067|—|—|—|—|3.343|4.324}} === Родови === Според исражувањата од 1953 година, родови во Инџиково се '''Македонски''' '''Доселеници:''' ''Дуковци (3 к.)'' по потекло се од околината на [[Бабуна (река)|Бабуна]] во [[Велешко]]. Во [[Скопско]] најпрво се населиле во [[Бутел (населби)|Бутел]] и [[Арачиново]]. Во Инџиково овој род е помеѓу најстарите; ''Пампуровци или Атанаскови (2 к.)'' доселени се од селото [[Арачиново]]; ''Чучевци (1 к.)'' доселени се од селото [[Добри Дол (Скопско)|Добри Дол]]; ''Џикови (1 к.)'' доселени се однекаде; ''Тоде Гавре или Трајаноски (1 к.)'' во Инџиково се од турско време. А некое време живееле и во [[Маџари]]; ''Трубаревци (2 к.)'' основачот на овој род, таткото на Анте (жив на 76&nbsp;г. во 1953) се викал Петре. Он е роден во селото [[Пагаруша]]. Од Пагаруша, споменатиот Петре преминал во [[Ракотинци]], па потоа [[Маџари]], [[Долно Лисиче]], [[Трубарево]], па повторно во [[Маџари]], па во [[Кадино]]. И на крај во Инџиково. За овој род уште се нарекуваат и ''Чечерковци, Петревци и Маџарцини''; ''Вагањаревци или Крстевци (2 к.)'' доселени се од селото [[Усје]]; ''Бушевци или Иванови (1 к.)'' доселени се од селото [[Илинден (населба)|Белимбегово]]; ''Кукачови (3 к.)'' доселени се од [[Петровец]]; ''Пешови или Стојкови (3 к.)'' доселени се после 1912 година од селото [[Црешево]]; ''Јорданови (1 к.)'' родот го основал Блаже Путар. Тој од [[Блаце (Скопско)|Блаце]] се преселил во [[Скопје]], па по некое време во Инџиково; ''Говрлевци (1 к.)'' доселени се од селото [[Говрлево]], таму биле староседелци; ''Николе (1 к.)'' Николе живеел како [[говедар]] во [[Идризово]], [[Јурумлери]] и [[Бунарџик]]. И на крај во Инџиково. '''Албански''' * '''Доселеници:''' ''Ајваз Демир (1 к.), Реџеп Арслан (1 к.), Мустафа Бектеш (1 к.), Алим (1 к.) и Џемаил (1 к.)'' они се албанизирани [[Роми]], наречени [[Маљоци]]. Доселени се од [[Република Косово|Косово]]; ''Абдула Етем (1 к.)'' доселени се од [[Република Косово|Косово]].<ref>{{Наведена книга|title=Скопско поле|last=Трифуноски Ф.|first=Јован|publisher=|others=|year=1955|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> == Општествени установи == *[[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Инџиково]]<ref name="цркви">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gazibaba.gov.mk/znamenitosti/verski-objekti|title=Верски објекти|publisher=Општина Гази Баба|language=македонски|accessdate=2010-11-28}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Самоуправа и политика == == Културни и природни знаменитости == == Редовни настани == == Личности == * Велко Цветков (1892 – 1926) — револуционер, деец на [[ВМРО]] == Култура и спорт == Во Инџиково постои фудбалски клуб кој го носи името [[ФК Инџиково]]. Во своето постоење клубот има освоено две титули. == Иселеништво == == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр-авто}} {{рв|Indžikovo}} {{Општина Гази Баба}} {{Скопски села}} [[Категорија:Инџиково| ]] dw5piyjehuimplgl2zxuqhj74xhwega 5616302 5616301 2026-08-24T20:36:59Z Bjankuloski06 332 /* Општествени установи */ 5616302 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | слика= | име=Инџиково | регион= | општина=[[Општина Гази Баба|Гази Баба]] | население=4.324 | поштенски број= | надморска височина=227 | географска широчина=42° 0' 50" сев. ш. | географска должина=21° 29' 42" ист. д. | lat_dir=N | lat_deg=42 | lat_min=0 | lat_sec=50 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=29 | lon_sec=42 | мрежно место= | карта= Инџиково во Општина Гази Баба.svg }} [[Податотека:Geodetska karta na Indzikovo, 1930te.jpg|мини|десно|200п|Геодетска карта на Инџиково.]] '''Инџиково''' — најголемо село во [[Општина Гази Баба]], во околината на градот [[Скопје]], кое според неговата местоположба може да се смета и за [[предградие]] на самиот град. == Географија и местоположба == Ова село се наоѓа во [[Скопска Котлина|Скопското Поле]], недалеку од самиот град [[Скопје]], во североисточна насока, и од патот [[Скопје]]-[[Велес]], па затоа припаѓа на руралната зона на градот. Се наоѓа во рамничарските предели на [[Скопска Котлина]], или во близина на јужните граници на [[Скопска Црна Гора]]. Селото е рамничарско, на надморска височина од 227 метри. == Историја == Во {{Римски|19}} век, селото е дел од нахијата ''Чаирско Поле'' ([[Скопска Блатија|Блатија]]) во [[Скопска каза|Скопската каза]] во [[Отоманското Царство]]. Според опширните [[Османлиско Царство|османлиски]] [[дефтер]]и за населението на [[Скопска Каза|Скопската Каза]] од 1832/33 година, селото било [[Христијанство|христијанско]], со 11 [[Христијанство|христијански]] домаќинства. На овој попис биле забележани 29 мажи христијани, со 5 новороденчиња. Се проценува дека селото во тој период имало 68 жители.<ref>{{Наведена книга|title=Османлиски документи за историјата на Македонија - пописи од XIX век на христијанското население - Скопски Санџак, каза Скопје.|publisher=д-р Емил Крстески|year=2021|location=Скопје}}</ref> [[Стефан Верковиќ]] во 1857 го бележи со 117 жители.<ref>{{Наведена книга|title=Топографическо-этнографическій очеркъ Македоніи|last=Верковиќ|first=Стефан|year=1889|location=Санкт Петербург}}</ref> Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во Инџиково живееле 81 жител, од кои 76 [[Македонци]] христијани и 5 [[Турци]]. Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во Инџиковo имало 56 Македонски [[Егзархиска групација во Македонија|егзархисти]]. Во 1913 година, во селото биле евидентирани 122 жители. Било дел од Општина [[Ченто (населба)|Асанбегово]].<ref>{{Наведена книга|title=Речник на местата во ослободената област Стара Србија по службени податоци.|publisher=Мил. Ант. Вујиќ|year=1914|location=Белград}}</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија]] во 1931 година, селото имало 100 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_35_39-42_SKOPLJE_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Во Инџиково населението претежно е вработено во градот, а добар дел се занимава со [[земјоделство]]. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|217 |1953|314 |1961|1067 |1971|— |1981|— |1991|— |1994|— |2002|3343 |2021|4324 }} На пописот од 2002 година, селото имало 3.343 жители, од кои 2.567 [[Македонци]], 2 [[Турци]], 62 [[Роми]], 553 [[Албанци]], 17 [[Власи]], 62 [[Срби]], 23 [[Бошњаци]] и 57 останати.<ref>[http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Македонија, 2002 - Книга X]</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 4.324 жители, од кои 2.983 [[Македонци]], 527 [[Македонски Албанци|Албанци]], 3 [[Македонски Турци|Турци]], 412 [[Македонски Роми|Роми]], 32 [[Македонски Власи|Власи]], 49 [[Македонски Срби|Срби]], 13 [[Македонски Бошњаци|Бошњаци]], 18 останати и 287 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|81|62|217|314|1.067|—|—|—|—|3.343|4.324}} === Родови === Според исражувањата од 1953 година, родови во Инџиково се '''Македонски''' '''Доселеници:''' ''Дуковци (3 к.)'' по потекло се од околината на [[Бабуна (река)|Бабуна]] во [[Велешко]]. Во [[Скопско]] најпрво се населиле во [[Бутел (населби)|Бутел]] и [[Арачиново]]. Во Инџиково овој род е помеѓу најстарите; ''Пампуровци или Атанаскови (2 к.)'' доселени се од селото [[Арачиново]]; ''Чучевци (1 к.)'' доселени се од селото [[Добри Дол (Скопско)|Добри Дол]]; ''Џикови (1 к.)'' доселени се однекаде; ''Тоде Гавре или Трајаноски (1 к.)'' во Инџиково се од турско време. А некое време живееле и во [[Маџари]]; ''Трубаревци (2 к.)'' основачот на овој род, таткото на Анте (жив на 76&nbsp;г. во 1953) се викал Петре. Он е роден во селото [[Пагаруша]]. Од Пагаруша, споменатиот Петре преминал во [[Ракотинци]], па потоа [[Маџари]], [[Долно Лисиче]], [[Трубарево]], па повторно во [[Маџари]], па во [[Кадино]]. И на крај во Инџиково. За овој род уште се нарекуваат и ''Чечерковци, Петревци и Маџарцини''; ''Вагањаревци или Крстевци (2 к.)'' доселени се од селото [[Усје]]; ''Бушевци или Иванови (1 к.)'' доселени се од селото [[Илинден (населба)|Белимбегово]]; ''Кукачови (3 к.)'' доселени се од [[Петровец]]; ''Пешови или Стојкови (3 к.)'' доселени се после 1912 година од селото [[Црешево]]; ''Јорданови (1 к.)'' родот го основал Блаже Путар. Тој од [[Блаце (Скопско)|Блаце]] се преселил во [[Скопје]], па по некое време во Инџиково; ''Говрлевци (1 к.)'' доселени се од селото [[Говрлево]], таму биле староседелци; ''Николе (1 к.)'' Николе живеел како [[говедар]] во [[Идризово]], [[Јурумлери]] и [[Бунарџик]]. И на крај во Инџиково. '''Албански''' * '''Доселеници:''' ''Ајваз Демир (1 к.), Реџеп Арслан (1 к.), Мустафа Бектеш (1 к.), Алим (1 к.) и Џемаил (1 к.)'' они се албанизирани [[Роми]], наречени [[Маљоци]]. Доселени се од [[Република Косово|Косово]]; ''Абдула Етем (1 к.)'' доселени се од [[Република Косово|Косово]].<ref>{{Наведена книга|title=Скопско поле|last=Трифуноски Ф.|first=Јован|publisher=|others=|year=1955|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> == Општествени установи == *[[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Инџиково|Црква „Св. Ѓорѓи“]]<ref name="цркви">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gazibaba.gov.mk/znamenitosti/verski-objekti|title=Верски објекти|publisher=Општина Гази Баба|language=македонски|accessdate=2010-11-28}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Самоуправа и политика == == Културни и природни знаменитости == == Редовни настани == == Личности == * Велко Цветков (1892 – 1926) — револуционер, деец на [[ВМРО]] == Култура и спорт == Во Инџиково постои фудбалски клуб кој го носи името [[ФК Инџиково]]. Во своето постоење клубот има освоено две титули. == Иселеништво == == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр-авто}} {{рв|Indžikovo}} {{Општина Гази Баба}} {{Скопски села}} [[Категорија:Инџиково| ]] i5b62x4c5j5mlv410yxleytnzs2d8xk 0 11859 5616306 5592315 2026-08-24T20:41:51Z Ehrlich91 24281 5616306 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Алгуња | слика = Воздушен поглед на Алгуња 2.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Алгуња | општина = {{општинскигрб|Општина Старо Нагоричане}} | регион = {{грб|Североисточен Регион}} | област = [[Средорек (област)|Средорек]] | население = 300 | година = 2021 | поштенски број = 1303 | повикувачки број = 031 | надморска височина = 445 | lat_dir=N | lat_deg=42 | lat_min=15 | lat_sec=38 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=49 | lon_sec=0 | слава = | мрежно место = | карта = Алгуња во Општина Старо Нагоричане.svg }} '''Алгуња''' — село во [[Општина Старо Нагоричане]], во областа [[Средорек (област)|Средорек]], во околината на градот [[Куманово]]. == Географија и местоположба == Населбата се наоѓа на крајниот северозападен дел на територијата на [[Општина Старо Нагоричане|Општината Старо Нагоричане]], од десната страна на [[Пчиња]], а нејзиниот атар се допира со државната гранична линија со [[Србија]]. Како периферна населба, таа има ридски карактер на надморска височина од 500 метри. Од градот [[Куманово]] селото е оддалечено 28 км. == Историја == == Стопанство == Атарот е со средна големина и зафаќа простор од 15,2 км2. Обработливото земјиште зазема површина од 697 ха, на пасиштата отпаѓаат 642 ха, а на шумите 104 ха. Според тоа, селото има полјоделско-сточарска функција.<ref>{{Наведена книга|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|last=Панов|first=Митко|publisher=Патрија|year=1998|location=Скопје|pages=10}}</ref> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|725 |1953|787 |1961|755 |1971|650 |1981|452 |1991|281 |1994|288 |2002|237 |2021|300 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Алгуња живееле 256 жители, сите [[Македонци]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_28.htm Кънчов, Васил. Македония. Етнография и статистика, София, 1900, стр. 217.]</ref> Според секретарот на Бугарската егзархија [[Димитар Мишев]], („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 година во Алгуња имало 240 [[Македонци]], патријаршисти.<ref>D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р.126-127.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија]] во 1931 година, селото имало 450 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_35_39-42_SKOPLJE_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Од оваа населба се иселил значителен дел од населението, така што таа преминала од средно по големина, во мало село. Во 1961 година Алгуња броела 755 жители, од кои 597 биле [[Срби]], а 158 жители [[Македонци]]. Во 1994 година бројот се намалил на 288 жители, од кои 191 се [[Срби]], а 96 жители [[Македонци]]. Според пописот од 2002 година, во селото Алгуња имало 237 жители, од кои 88 [[Македонци]] и 149 [[Срби]].<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=18 март 2017}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 300 жители, од кои 85 [[Македонци]], 4 [[Македонски Албанци|Албанци]], 3 [[Македонски Роми|Роми]], 136 [[Македонски Срби|Срби]], 3 останати и 69 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> На табелата е прикажан националниот состав на населението низ сите пописни години:<ref>Население на Република Македонија според изјаснувањето за етничката припадност, по населени места, според пописите на население 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 1994 и 2002 година (согласно територијалната организација од 1996 година). [http://makstat.stat.gov.mk/PXWeb/pxweb/mk/MakStat/MakStat__Popisi__PopisNaNaselenie__PopisiNaseleniMesta/Popis_nm_1948_2002_NasPoEtnPrip_mk.px/?rxid=b7539b0f-f64f-46b7-b99d-a34d7ae55646 База на податоци МАКСтат] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20211210163915/http://makstat.stat.gov.mk/PXWeb/pxweb/mk/MakStat/MakStat__Popisi__PopisNaNaselenie__PopisiNaseleniMesta/Popis_nm_1948_2002_NasPoEtnPrip_mk.px/?rxid=b7539b0f-f64f-46b7-b99d-a34d7ae55646 |date=2021-12-10 }}. [[Државен завод за статистика]].</ref> {| class="wikitable" !Година !Македонци !Албанци !Турци !Роми !Власи !Срби !Бошњаци !{{крат|Ост.|Останати}} !{{крат|Лица без под.|Лица без податоци}} !Вкупно |- |1948 |— |— |— |— |— |— |— |— |— |'''725''' |- |1953 |59 |— |7 |128 |— |593 |... |— |— |'''787''' |- |1961 |158 |— |— |... |... |597 |... |— |— |'''755''' |- |1971 |170 |— |— |— |... |480 |... |— |— |'''650''' |- |1981 |71 |— |— |2 |— |379 |... |— |— |'''452''' |- |1991 |67 |— |— |— |— |209 |... |5 |— |'''281''' |- |1994 |96 |— |— |— |— |191 |... |1 |— |'''288''' |- |2002 |88 |— |— |— |— |149 |— |1 |— |'''237''' |- |2021 |85 |4 |— |3 |— |136 |— |3 |69 |'''300''' |} === Родови === Колицко е православно (македонско-српско) село. Родовите во селото се делат на маала. * '''Во маалото Село се следните родови:''' ''Бутковци (10 к.), Стошиќи (8 к.) и Робаци (5 к.)'' потекнуваат од ист предок кој бил основач на денешното село. Во родот Стошиќи се знае следното родословие: Илија (жив на 80&nbsp;г. во 1972 година) Димко-Стоше-Ѓеле, понатака не ги знаат предците; ''Моравци (1 к.) и Митковиќи (1 к.)'' доселени се од некое село кај [[Прешево]]; ''Николинци (11 к.), Нешковиќи (10 к.) и Филиповиќи (9 к.)'' доселени се, но не знаат од каде; Димковиќи (3 к.) доселени се пред 1912 година од некое село кај [[Прешево]]; Арсиќи (1 к.) доселени се од селото [[Рамно]]; Младеновиќи (1 к.) доселени се од селото [[Лопардинце]] кај [[Бујановац]]. * '''Во маалото Татариновац се следните родови:''' ''Апостоловиќи и Величковиќи (14 к.)'' доселени се во 1925 година од селото [[Старац]] кај [[Бујановац]]; Китановиќи, Петковиќи и Јоциќи (4 к.) исто така се доселени од селото [[Старац]] во 1925 година; ''Николиќи (2 к.)'' доселени се од селото [[Спанчевац]] кај [[Бујановац]]. * '''Во маалото Сејдинци се следните родови:''' ''Димитријевиќи, Митиќи и Станојевиќи (20 к.)'' доселени се во 1925 година од селото [[Кочура]] кај [[Врање]]. * '''Во маалото Гулиновац се следните родови:''' ''Карафилци (4 к.)'' доселени се од соседното село [[Оравница]] кое сега не постои; ''Саздини (2 к.)'' доселени се од селото [[Пелинце]]; ''Трајановци (2 к.) и Стојменовци (1 к.)'' доселени се од селото [[Кленике]] кај [[Бујановац]]; ''Петковци (1 к.) и Јаќимовци (1 к.)'' доселени се од селото [[Малотино]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Кумановска Област.|last=Трифуноски|first=Јован|publisher=|year=1974|isbn=|location=|pages=}}</ref> == Иселеништво == ''Каленчарци и Кајсторовци'' се иселиле во селото [[Кокино]]. Основачите на овие два рода се доселиле од Алгуња, тие се постари иселеници. ''Марушани'' се иселени во [[Карабичане]]. После [[Втора светска војна|Втората светска војна]] имало иселување во [[Белград]], [[Пожаревац]], [[Смедерево]] (во [[Србија]]), [[Скопје]] и [[Куманово]].<ref name=":0" /> == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref name="Коцо">{{наведена книга|last= Коцо|first=Димче|title=Археолошка карта на Република Македонија|publisher=Македонска академиjа на науките и уметностите|location=Скопје|date=1996|page=205|volume=II|isbn=9989649286}}</ref> *[[Манастирче (Алгуња)|Манастирче]] - [[Сакрален објект|света градба]] од [[Македонија во средниот век|средниот век]] *[[Селиште (Алгуња)|Селиште]] — [[населба]] (викус) од [[Римска Македонија|римското време]] Од културните споменици во Алгуња била изградена средновековна црква „Св. Никола", која е сега во урнатини, но сè уште не е точно познато кога била подигната. == Наводи == {{наводи|2}} == Поврзано == * [[Средорек (област)|Средорек]] * [[Општина Старо Нагоричане]] * [[Куманово]] == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Algunja}} {{Општина Старо Нагоричане}} [[Категорија:Алгуња| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Кумановски села]] [[Категорија:Села во Општина Старо Нагоричане]] emlons2z7ruc0eudxjlu8ozmzmuag45 5616366 5616306 2026-08-25T06:38:28Z Ehrlich91 24281 5616366 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Алгуња | слика = Воздушен поглед на Алгуња 2.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Алгуња | општина = {{општинскигрб|Општина Старо Нагоричане}} | регион = {{грб|Североисточен Регион}} | област = [[Средорек (област)|Средорек]] | население = 300 | година = 2021 | поштенски број = 1303 | повикувачки број = 031 | надморска височина = 500 | lat_dir=N | lat_deg=42 | lat_min=15 | lat_sec=38 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=49 | lon_sec=0 | слава = | мрежно место = | карта = Алгуња во Општина Старо Нагоричане.svg }} '''Алгуња''' — село во [[Општина Старо Нагоричане]], во областа [[Средорек (област)|Средорек]], во околината на градот [[Куманово]]. == Географија и местоположба == Селото се наоѓа на крајниот северозападен дел на подрачјето на [[Општина Старо Нагоричане]], од десната страна на реката [[Пчиња]], а нејзиниот атар се допира со државната гранична линија со [[Србија]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title= Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=25 август 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=10}}</ref> Селото има ридски карактер на надморска височина од 500 метри, а од градот [[Куманово]] е оддалечено 28 километри.<ref name="енциклопедија" /> До селото води локален асфалтен пат, кој се двои од [[Регионален пат 1207|регионалниот пат 1207]] по селото [[Челопек (Кумановско)|Челопек]]. == Историја == == Стопанство == Атарот е со средна големина и зафаќа простор од 15,2&nbsp;км². На него преовладуваат обработливите површини на површина од 697 [[хектар]]и, на пасиштата отпаѓаат 642 хектари, а на шумите 104 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото, во основа, има полјоделско-сточарска функција.<ref name="енциклопедија" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|725 |1953|787 |1961|755 |1971|650 |1981|452 |1991|281 |1994|288 |2002|237 |2021|300 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Алгуња живееле 256 жители, сите [[Македонци]].<ref name=":2">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр. 217.]</ref> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 година во Алгуња имало 240 [[Македонци]], патријаршисти.<ref>Brancoff, D.M. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, pp. 126-127.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 450 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_35_39-42_SKOPLJE_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Од оваа населба се иселил значителен дел од населението, така што тоа преминало од средно по големина, во мало село. Во 1961 година Алгуња броело 755 жители, од кои 597 биле Срби, а 158 Македонци. Во 1994 година бројот се намалил на 288 жители, од кои 191 биле Срби, а 96 жители Македонци.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, селото броело 237 жители, од кои 88 [[Македонци]] и 149 [[Македонски Срби|Срби]].<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=25 август 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 300 жители, од кои 85 [[Македонци]], 4 [[Македонски Албанци|Албанци]], 3 [[Македонски Роми|Роми]], 136 [[Македонски Срби|Срби]], 3 останати и 69 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во Алгуња: {| class="wikitable" |- ! Година ! Македонци ! Албанци ! Турци ! Роми ! Власи ! Срби ! Бошњаци ! {{крат|Ост.|Останати}} ! {{крат|Лица без под.|Лица без податоци}} ! Вкупно |- style="text-align:center;" |1948 |— |— |— |— |— |— |— |— |— |'''725''' |- style="text-align:center;" |1953 |59 |— |7 |128 |— |593 |... |— |— |'''787''' |- style="text-align:center;" |1961 |158 |— |— |... |... |597 |... |— |— |'''755''' |- style="text-align:center;" |1971 |170 |— |— |— |... |480 |... |— |— |'''650''' |- style="text-align:center;" |1981 |71 |— |— |2 |— |379 |... |— |— |'''452''' |- style="text-align:center;" |1991 |67 |— |— |— |— |209 |... |5 |— |'''281''' |- style="text-align:center;" |1994 |96 |— |— |— |— |191 |... |1 |— |'''288''' |- style="text-align:center;" |2002 |88 |— |— |— |— |149 |— |1 |— |'''237''' |- style="text-align:center;" |2021 |85 |4 |— |3 |— |136 |— |3 |69 |'''300''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948-2021), според податоци од официјалните пописи во соодветните години</small> === Родови === Алгуња е православно (македонско-српско) село. Родовите во селото се делат на маала. * '''Во маалото Село се следните родови:''' ''Бутковци (10 к.), Стошиќи (8 к.) и Робаци (5 к.)'' потекнуваат од ист предок кој бил основач на денешното село. Во родот Стошиќи се знае следното родословие: Илија (жив на 80&nbsp;г. во 1972 година) Димко-Стоше-Ѓеле, понатака не ги знаат предците; ''Моравци (1 к.) и Митковиќи (1 к.)'' доселени се од некое село кај [[Прешево]]; ''Николинци (11 к.), Нешковиќи (10 к.) и Филиповиќи (9 к.)'' доселени се, но не знаат од каде; Димковиќи (3 к.) доселени се пред 1912 година од некое село кај [[Прешево]]; Арсиќи (1 к.) доселени се од селото [[Рамно]]; Младеновиќи (1 к.) доселени се од селото [[Лопардинце]] кај [[Бујановац]]. * '''Во маалото Татариновац се следните родови:''' ''Апостоловиќи и Величковиќи (14 к.)'' доселени се во 1925 година од селото [[Старац]] кај [[Бујановац]]; Китановиќи, Петковиќи и Јоциќи (4 к.) исто така се доселени од селото [[Старац]] во 1925 година; ''Николиќи (2 к.)'' доселени се од селото [[Спанчевац]] кај [[Бујановац]]. * '''Во маалото Сејдинци се следните родови:''' ''Димитријевиќи, Митиќи и Станојевиќи (20 к.)'' доселени се во 1925 година од селото [[Кочура]] кај [[Врање]]. * '''Во маалото Гулиновац се следните родови:''' ''Карафилци (4 к.)'' доселени се од соседното село [[Оравница]] кое сега не постои; ''Саздини (2 к.)'' доселени се од селото [[Пелинце]]; ''Трајановци (2 к.) и Стојменовци (1 к.)'' доселени се од селото [[Кленике]] кај [[Бујановац]]; ''Петковци (1 к.) и Јаќимовци (1 к.)'' доселени се од селото [[Малотино]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Кумановска Област.|last=Трифуноски|first=Јован|publisher=|year=1974|isbn=|location=|pages=}}</ref> == Иселеништво == ''Каленчарци и Кајсторовци'' се иселиле во селото [[Кокино]]. Основачите на овие два рода се доселиле од Алгуња, тие се постари иселеници. ''Марушани'' се иселени во [[Карабичане]]. После [[Втора светска војна|Втората светска војна]] имало иселување во [[Белград]], [[Пожаревац]], [[Смедерево]] (во [[Србија]]), [[Скопје]] и [[Куманово]].<ref name=":0" /> == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref name="Коцо">{{наведена книга|last= Коцо|first=Димче|title=Археолошка карта на Република Македонија|publisher=Македонска академиjа на науките и уметностите|location=Скопје|date=1996|page=205|volume=II|isbn=9989649286}}</ref> *[[Манастирче (Алгуња)|Манастирче]] - [[Сакрален објект|света градба]] од [[Македонија во средниот век|средниот век]] *[[Селиште (Алгуња)|Селиште]] — [[населба]] (викус) од [[Римска Македонија|римското време]] Од културните споменици во Алгуња била изградена средновековна црква „Св. Никола", која е сега во урнатини, но сè уште не е точно познато кога била подигната. == Наводи == {{наводи|2}} == Поврзано == * [[Средорек (област)|Средорек]] * [[Општина Старо Нагоричане]] * [[Куманово]] == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Algunja}} {{Општина Старо Нагоричане}} [[Категорија:Алгуња| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Кумановски села]] [[Категорија:Села во Општина Старо Нагоричане]] cv6l5b4rzms8dogjtvphh4wmxrlkjoz 5616367 5616366 2026-08-25T06:40:09Z Ehrlich91 24281 /* Население */ 5616367 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Алгуња | слика = Воздушен поглед на Алгуња 2.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Алгуња | општина = {{општинскигрб|Општина Старо Нагоричане}} | регион = {{грб|Североисточен Регион}} | област = [[Средорек (област)|Средорек]] | население = 300 | година = 2021 | поштенски број = 1303 | повикувачки број = 031 | надморска височина = 500 | lat_dir=N | lat_deg=42 | lat_min=15 | lat_sec=38 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=49 | lon_sec=0 | слава = | мрежно место = | карта = Алгуња во Општина Старо Нагоричане.svg }} '''Алгуња''' — село во [[Општина Старо Нагоричане]], во областа [[Средорек (област)|Средорек]], во околината на градот [[Куманово]]. == Географија и местоположба == Селото се наоѓа на крајниот северозападен дел на подрачјето на [[Општина Старо Нагоричане]], од десната страна на реката [[Пчиња]], а нејзиниот атар се допира со државната гранична линија со [[Србија]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title= Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=25 август 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=10}}</ref> Селото има ридски карактер на надморска височина од 500 метри, а од градот [[Куманово]] е оддалечено 28 километри.<ref name="енциклопедија" /> До селото води локален асфалтен пат, кој се двои од [[Регионален пат 1207|регионалниот пат 1207]] по селото [[Челопек (Кумановско)|Челопек]]. == Историја == == Стопанство == Атарот е со средна големина и зафаќа простор од 15,2&nbsp;км². На него преовладуваат обработливите површини на површина од 697 [[хектар]]и, на пасиштата отпаѓаат 642 хектари, а на шумите 104 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото, во основа, има полјоделско-сточарска функција.<ref name="енциклопедија" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|725 |1953|787 |1961|755 |1971|650 |1981|452 |1991|281 |1994|288 |2002|237 |2021|300 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Алгуња живееле 256 жители, сите [[Македонци]].<ref name=":2">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр. 217.]</ref> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 година во Алгуња имало 240 [[Македонци]], патријаршисти.<ref>Brancoff, D.M. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, pp. 126-127.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 450 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_35_39-42_SKOPLJE_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Од оваа населба се иселил значителен дел од населението, така што тоа преминало од средно по големина, во мало село. Во 1961 година Алгуња броело 755 жители, од кои 597 биле Срби, а 158 Македонци. Во 1994 година бројот се намалил на 288 жители, од кои 191 биле Срби, а 96 жители Македонци.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, селото броело 237 жители, од кои 88 [[Македонци]] и 149 [[Македонски Срби|Срби]].<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=25 август 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 300 жители, од кои 85 [[Македонци]], 4 [[Македонски Албанци|Албанци]], 3 [[Македонски Роми|Роми]], 136 [[Македонски Срби|Срби]], 3 останати и 69 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во Алгуња: {| class="wikitable" |- ! Година ! Македонци ! Албанци ! Турци ! Роми ! Срби ! {{крат|Ост.|Останати}} ! {{крат|Лица без под.|Лица без податоци}} ! Вкупно |- style="text-align:center;" |'''1948''' |— |— |— |— |— |— |— |'''725''' |- style="text-align:center;" |'''1953''' |59 |0 |7 |128 |593 |0 |— |'''787''' |- style="text-align:center;" |'''1961''' |158 |0 |0 |— |597 |0 |— |'''755''' |- style="text-align:center;" |'''1971''' |170 |0 |0 |0 |480 |0 |— |'''650''' |- style="text-align:center;" |'''1981''' |71 |0 |0 |2 |379 |0 |— |'''452''' |- style="text-align:center;" |'''1991''' |67 |0 |0 |0 |209 |5 |— |'''281''' |- style="text-align:center;" |'''1994''' |96 |0 |0 |0 |191 |1 |— |'''288''' |- style="text-align:center;" |'''2002''' |88 |0 |0 |0 |149 |1 |— |'''237''' |- style="text-align:center;" |'''2021''' |85 |4 |0 |3 |136 |3 |69 |'''300''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948-2021), според податоци од официјалните пописи во соодветните години</small> === Родови === Алгуња е православно (македонско-српско) село. Родовите во селото се делат на маала. * '''Во маалото Село се следните родови:''' ''Бутковци (10 к.), Стошиќи (8 к.) и Робаци (5 к.)'' потекнуваат од ист предок кој бил основач на денешното село. Во родот Стошиќи се знае следното родословие: Илија (жив на 80&nbsp;г. во 1972 година) Димко-Стоше-Ѓеле, понатака не ги знаат предците; ''Моравци (1 к.) и Митковиќи (1 к.)'' доселени се од некое село кај [[Прешево]]; ''Николинци (11 к.), Нешковиќи (10 к.) и Филиповиќи (9 к.)'' доселени се, но не знаат од каде; Димковиќи (3 к.) доселени се пред 1912 година од некое село кај [[Прешево]]; Арсиќи (1 к.) доселени се од селото [[Рамно]]; Младеновиќи (1 к.) доселени се од селото [[Лопардинце]] кај [[Бујановац]]. * '''Во маалото Татариновац се следните родови:''' ''Апостоловиќи и Величковиќи (14 к.)'' доселени се во 1925 година од селото [[Старац]] кај [[Бујановац]]; Китановиќи, Петковиќи и Јоциќи (4 к.) исто така се доселени од селото [[Старац]] во 1925 година; ''Николиќи (2 к.)'' доселени се од селото [[Спанчевац]] кај [[Бујановац]]. * '''Во маалото Сејдинци се следните родови:''' ''Димитријевиќи, Митиќи и Станојевиќи (20 к.)'' доселени се во 1925 година од селото [[Кочура]] кај [[Врање]]. * '''Во маалото Гулиновац се следните родови:''' ''Карафилци (4 к.)'' доселени се од соседното село [[Оравница]] кое сега не постои; ''Саздини (2 к.)'' доселени се од селото [[Пелинце]]; ''Трајановци (2 к.) и Стојменовци (1 к.)'' доселени се од селото [[Кленике]] кај [[Бујановац]]; ''Петковци (1 к.) и Јаќимовци (1 к.)'' доселени се од селото [[Малотино]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Кумановска Област.|last=Трифуноски|first=Јован|publisher=|year=1974|isbn=|location=|pages=}}</ref> == Иселеништво == ''Каленчарци и Кајсторовци'' се иселиле во селото [[Кокино]]. Основачите на овие два рода се доселиле од Алгуња, тие се постари иселеници. ''Марушани'' се иселени во [[Карабичане]]. После [[Втора светска војна|Втората светска војна]] имало иселување во [[Белград]], [[Пожаревац]], [[Смедерево]] (во [[Србија]]), [[Скопје]] и [[Куманово]].<ref name=":0" /> == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref name="Коцо">{{наведена книга|last= Коцо|first=Димче|title=Археолошка карта на Република Македонија|publisher=Македонска академиjа на науките и уметностите|location=Скопје|date=1996|page=205|volume=II|isbn=9989649286}}</ref> *[[Манастирче (Алгуња)|Манастирче]] - [[Сакрален објект|света градба]] од [[Македонија во средниот век|средниот век]] *[[Селиште (Алгуња)|Селиште]] — [[населба]] (викус) од [[Римска Македонија|римското време]] Од културните споменици во Алгуња била изградена средновековна црква „Св. Никола", која е сега во урнатини, но сè уште не е точно познато кога била подигната. == Наводи == {{наводи|2}} == Поврзано == * [[Средорек (област)|Средорек]] * [[Општина Старо Нагоричане]] * [[Куманово]] == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Algunja}} {{Општина Старо Нагоричане}} [[Категорија:Алгуња| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Кумановски села]] [[Категорија:Села во Општина Старо Нагоричане]] icjojiixvrupmoydiukdmvkxwdn82ds 5616368 5616367 2026-08-25T06:52:33Z Ehrlich91 24281 5616368 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Алгуња | слика = Воздушен поглед на Алгуња 2.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Алгуња | општина = {{општинскигрб|Општина Старо Нагоричане}} | регион = {{грб|Североисточен Регион}} | област = [[Средорек (област)|Средорек]] | население = 300 | година = 2021 | поштенски број = 1303 | повикувачки број = 031 | надморска височина = 500 | lat_dir=N | lat_deg=42 | lat_min=15 | lat_sec=38 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=49 | lon_sec=0 | слава = | мрежно место = | карта = Алгуња во Општина Старо Нагоричане.svg }} '''Алгуња''' — село во [[Општина Старо Нагоричане]], во областа [[Средорек (област)|Средорек]], во околината на градот [[Куманово]]. == Географија и местоположба == [[Податотека:Воздушен поглед на Алгуња.jpg|мини|300п|лево|Поглед на главниот дел на селото наречен Село]] Селото се наоѓа на крајниот северозападен дел на подрачјето на [[Општина Старо Нагоричане]], од десната страна на реката [[Пчиња]], а нејзиниот атар се допира со државната гранична линија со [[Србија]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title= Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=25 август 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=10}}</ref> Селото има ридски карактер на надморска височина од 500 метри, а од градот [[Куманово]] е оддалечено 28 километри.<ref name="енциклопедија" /> До селото води локален асфалтен пат, кој се двои од [[Регионален пат 1207|регионалниот пат 1207]] по селото [[Челопек (Кумановско)|Челопек]]. Куќите на ова мало село се наоѓаат на висорамнина, во непосредна близина на српско-македонската граница. Околни села се некогашното село [[Мутилово]] на запад (денес маало Муталово на [[Челопек (Кумановско)|Челопек]]), [[Пелинце]] на североисток и [[Челопек (Кумановско)|Челопек]] на југ. Во минатото, водата за пиење доаѓала од извори и бунари. Некои извори во селото и околу него се нарекуваат Студен Кладенец, Селиште, Ѓурчин Кладенец, Прешењача, Метине Ниве, Долина, Брестике, Николински Кладенец, Висок Чукар и Гулиновац.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.scribd.com/document/481760037/39-%D0%9A%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82-%D0%88-%D0%A2%D1%80%D0%B8%D1%84%D1%83%D0%BD%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B8-1-pdf|title=Кумановска област : сеоска насеља и становништво|last=Трифуноски|first=Јован|authorlink=Јован Трифуноски|page=7-9|date=1974|location=Скопје}}</ref> Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Огњани Рид, Вучина Падина, Моравске Зграѓе, Појатиште, Голема Нива, Гложје, Трница, Езериште, Татариновац, Студено Присоје, Чука, Балван, Куса Падина, Црна Стена, Голема Падина, Браниште, Рушиње, Над-Река, Селиште, Демиров Гроб и Старо Село.<ref name=":0" /> Селото има разбиен тип, поделено на повеќе издвоени маала како што се Село, Татариновац, Сејдинци и Гулиновац. Најголемо од сите е Село.<ref name=":0" /> == Историја == Од културните споменици во Алгуња била изградена средновековна црква „Св. Никола", која е сега во урнатини, но сè уште не е точно познато кога била подигната.<ref name="енциклопедија" /> == Стопанство == Атарот е со средна големина и зафаќа простор од 15,2&nbsp;км². На него преовладуваат обработливите површини на површина од 697 [[хектар]]и, на пасиштата отпаѓаат 642 хектари, а на шумите 104 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото, во основа, има полјоделско-сточарска функција.<ref name="енциклопедија" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|725 |1953|787 |1961|755 |1971|650 |1981|452 |1991|281 |1994|288 |2002|237 |2021|300 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Алгуња живееле 256 жители, сите [[Македонци]].<ref name=":2">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр. 217.]</ref> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 година во Алгуња имало 240 [[Македонци]], патријаршисти.<ref>Brancoff, D.M. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, pp. 126-127.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 450 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_35_39-42_SKOPLJE_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Од оваа населба се иселил значителен дел од населението, така што тоа преминало од средно по големина, во мало село. Во 1961 година Алгуња броело 755 жители, од кои 597 биле Срби, а 158 Македонци. Во 1994 година бројот се намалил на 288 жители, од кои 191 биле Срби, а 96 жители Македонци.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, селото броело 237 жители, од кои 88 [[Македонци]] и 149 [[Македонски Срби|Срби]].<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=25 август 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 300 жители, од кои 85 [[Македонци]], 4 [[Македонски Албанци|Албанци]], 3 [[Македонски Роми|Роми]], 136 [[Македонски Срби|Срби]], 3 останати и 69 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во Алгуња: {| class="wikitable" |- ! Година ! Македонци ! Албанци ! Турци ! Роми ! Срби ! {{крат|Ост.|Останати}} ! {{крат|Лица без под.|Лица без податоци}} ! Вкупно |- style="text-align:center;" |'''1948''' |— |— |— |— |— |— |— |'''725''' |- style="text-align:center;" |'''1953''' |59 |0 |7 |128 |593 |0 |— |'''787''' |- style="text-align:center;" |'''1961''' |158 |0 |0 |— |597 |0 |— |'''755''' |- style="text-align:center;" |'''1971''' |170 |0 |0 |0 |480 |0 |— |'''650''' |- style="text-align:center;" |'''1981''' |71 |0 |0 |2 |379 |0 |— |'''452''' |- style="text-align:center;" |'''1991''' |67 |0 |0 |0 |209 |5 |— |'''281''' |- style="text-align:center;" |'''1994''' |96 |0 |0 |0 |191 |1 |— |'''288''' |- style="text-align:center;" |'''2002''' |88 |0 |0 |0 |149 |1 |— |'''237''' |- style="text-align:center;" |'''2021''' |85 |4 |0 |3 |136 |3 |69 |'''300''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948-2021), според податоци од официјалните пописи во соодветните години</small> === Родови === Алгуња е православно (македонско-српско) село. Родовите во селото се делат на маала. * '''Во маалото Село се следните родови:''' ''Бутковци (10 к.), Стошиќи (8 к.) и Робаци (5 к.)'' потекнуваат од ист предок кој бил основач на денешното село. Во родот Стошиќи се знае следното родословие: Илија (жив на 80&nbsp;г. во 1972 година) Димко-Стоше-Ѓеле, понатака не ги знаат предците; ''Моравци (1 к.) и Митковиќи (1 к.)'' доселени се од некое село кај [[Прешево]]; ''Николинци (11 к.), Нешковиќи (10 к.) и Филиповиќи (9 к.)'' доселени се, но не знаат од каде; Димковиќи (3 к.) доселени се пред 1912 година од некое село кај [[Прешево]]; Арсиќи (1 к.) доселени се од селото [[Рамно]]; Младеновиќи (1 к.) доселени се од селото [[Лопардинце]] кај [[Бујановац]]. * '''Во маалото Татариновац се следните родови:''' ''Апостоловиќи и Величковиќи (14 к.)'' доселени се во 1925 година од селото [[Старац]] кај [[Бујановац]]; Китановиќи, Петковиќи и Јоциќи (4 к.) исто така се доселени од селото [[Старац]] во 1925 година; ''Николиќи (2 к.)'' доселени се од селото [[Спанчевац]] кај [[Бујановац]]. * '''Во маалото Сејдинци се следните родови:''' ''Димитријевиќи, Митиќи и Станојевиќи (20 к.)'' доселени се во 1925 година од селото [[Кочура]] кај [[Врање]]. * '''Во маалото Гулиновац се следните родови:''' ''Карафилци (4 к.)'' доселени се од соседното село [[Оравница]] кое сега не постои; ''Саздини (2 к.)'' доселени се од селото [[Пелинце]]; ''Трајановци (2 к.) и Стојменовци (1 к.)'' доселени се од селото [[Кленике]] кај [[Бујановац]]; ''Петковци (1 к.) и Јаќимовци (1 к.)'' доселени се од селото [[Малотино]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Кумановска Област.|last=Трифуноски|first=Јован|publisher=|year=1974|isbn=|location=|pages=}}</ref> == Иселеништво == ''Каленчарци и Кајсторовци'' се иселиле во селото [[Кокино]]. Основачите на овие два рода се доселиле од Алгуња, тие се постари иселеници. ''Марушани'' се иселени во [[Карабичане]]. После [[Втора светска војна|Втората светска војна]] имало иселување во [[Белград]], [[Пожаревац]], [[Смедерево]] (во [[Србија]]), [[Скопје]] и [[Куманово]].<ref name=":0" /> == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref name="Коцо">{{наведена книга|last= Коцо|first=Димче|title=Археолошка карта на Република Македонија|publisher=Македонска академиjа на науките и уметностите|location=Скопје|date=1996|page=205|volume=II|isbn=9989649286}}</ref> *[[Манастирче (Алгуња)|Манастирче]] - [[Сакрален објект|света градба]] од [[Македонија во средниот век|средниот век]] *[[Селиште (Алгуња)|Селиште]] — [[населба]] (викус) од [[Римска Македонија|римското време]] == Наводи == {{наводи|2}} == Поврзано == * [[Средорек (област)|Средорек]] * [[Општина Старо Нагоричане]] * [[Куманово]] == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Algunja}} {{Општина Старо Нагоричане}} [[Категорија:Алгуња| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Кумановски села]] [[Категорија:Села во Општина Старо Нагоричане]] 7iwnliwpic8s8siy9kzkkag1j2s0rnz 5616372 5616368 2026-08-25T07:14:18Z Ehrlich91 24281 5616372 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Алгуња | слика = Воздушен поглед на Алгуња 2.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Алгуња | општина = {{општинскигрб|Општина Старо Нагоричане}} | регион = {{грб|Североисточен Регион}} | област = [[Средорек (област)|Средорек]] | население = 300 | година = 2021 | поштенски број = 1303 | повикувачки број = 031 | надморска височина = 500 | lat_dir=N | lat_deg=42 | lat_min=15 | lat_sec=38 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=49 | lon_sec=0 | слава = [[Вознесение Христово|Спасовден]] | мрежно место = | карта = Алгуња во Општина Старо Нагоричане.svg }} '''Алгуња''' — село во [[Општина Старо Нагоричане]], во областа [[Средорек (област)|Средорек]], во околината на градот [[Куманово]]. == Географија и местоположба == [[Податотека:Воздушен поглед на Алгуња.jpg|мини|300п|лево|Поглед на главниот дел на селото наречен Село]] Селото се наоѓа на крајниот северозападен дел на подрачјето на [[Општина Старо Нагоричане]], од десната страна на реката [[Пчиња]], а нејзиниот атар се допира со државната гранична линија со [[Србија]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title= Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=25 август 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=10}}</ref> Селото има ридски карактер на надморска височина од 500 метри, а од градот [[Куманово]] е оддалечено 28 километри.<ref name="енциклопедија" /> До селото води локален асфалтен пат, кој се двои од [[Регионален пат 1207|регионалниот пат 1207]] по селото [[Челопек (Кумановско)|Челопек]]. Куќите на ова мало село се наоѓаат на висорамнина, во непосредна близина на српско-македонската граница. Околни села се некогашното село [[Мутилово]] на запад (денес маало Муталово на [[Челопек (Кумановско)|Челопек]]), [[Пелинце]] на североисток и [[Челопек (Кумановско)|Челопек]] на југ. Во минатото, водата за пиење доаѓала од извори и бунари. Некои извори во селото и околу него се нарекуваат Студен Кладенец, Селиште, Ѓурчин Кладенец, Прешењача, Метине Ниве, Долина, Брестике, Николински Кладенец, Висок Чукар и Гулиновац.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.scribd.com/document/481760037/39-%D0%9A%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82-%D0%88-%D0%A2%D1%80%D0%B8%D1%84%D1%83%D0%BD%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B8-1-pdf|title=Кумановска област : сеоска насеља и становништво|last=Трифуноски|first=Јован|authorlink=Јован Трифуноски|page=7-9|date=1974|location=Скопје}}</ref> Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Огњани Рид, Вучина Падина, Моравске Зграѓе, Појатиште, Голема Нива, Гложје, Трница, Езериште, Татариновац, Студено Присоје, Чука, Балван, Куса Падина, Црна Стена, Голема Падина, Браниште, Рушиње, Над-Река, Селиште, Демиров Гроб и Старо Село.<ref name=":0" /> Селото има разбиен тип, поделено на повеќе издвоени маала како што се Село, Татариновац, Сејдинци и Гулиновац. Најголемо од сите е Село.<ref name=":0" /> == Историја == Во Алгуња има доста старини и остатоци на разни културни епохи, што укажува дека имало жители уште одамна. Тие старини не се доволно испитани од стручни лица.<ref name=":0" /> На месноста Старо Село во северниот дел на атарот, недалеку од главното маало, биле ископувани стари ќерамиди, гробови и дупка налик на тунел. На Старо Село се наоѓало некоја дамнешна населба. Во североисточниот дел на атарот, доста далеку од Алгуња, е високото земјиште Балван, каде има месност Манастириште со слаби остатоци од ѕидови.<ref name=":0" /> Западно од главното маало е месноста Селиште, каде народното предание вели дека некогаш се наоѓала Алгуња. Меѓутоа, мештаните убиле некој Турчин и поради тоа војската ги убиле сите селани. Се спасило само едно машко дете, кое ги покажало убијците. Традицијата потоа вели дека детето било одведено во [[Истанбул|Цариград]] каде останало неколку години и потоа се вратило во Алгуња и го основало новото село. Од детето потекнува денешниот род Робаци. Нивни родовски гранки се денешните Бутковци и Стошиќи.<ref name=":0" /> Мештаните кажуваат и дека селото како и другите во околината имало разбиен тип, но во втората половина на {{римски|19}} век по нападите на Албанците од соседното Муталово и од другите села во Прешевско, Алгуња станало збиено село. На овој начин мештаните полесно се бранеле. По 1912 година, кога престанува опасноста од Албанците, Алгуња повторно има разбиен тип.<ref name=":0" /> Во 1912 година, покрај Срби имало и четири муслиманско-албански домаќинства, чии старешини биле Мехмед, браќата Раим и Назиф и Сејдија. Мехмед се доселил во 1878 година како [[Мухаџири (Отоманско Царство)|мухаџир]] од околината на [[Врање]], а останатите нешто подоцна од села во Прешевско. Првите три албански куќи биле во маалото Село, додека четвртата била месноста Сејдино Присоје. Албанците ја присвоиле земјата од христијаните, а посебно опасни биле браќата Раим и Назиф. Раим и неговиот син Љатив биле оженети со христијанки, а Љатив подоцна станал и [[Качаци|качак]] и имал дружина со Албанци од Прешевско.<ref name=":0" /> При ослободувањето од турската власт во 1912 година, албанските куќи биле запалени и мештаните биле избркани. Нивната земја ја купиле српски доселеници. Земјата на Сејдија во денешното Сејдинско Маало ја купиле доселеници од [[Коќуре]] во [[Трговиште (Србија)|Горна Пчиња]], а земјата на другите Албанци во Татариновац ја купиле доселеници од [[Старци]] и [[Спанчевци]] во Врањската Котлина.<ref name=":0" /> Во селото има голема училишна зграда изградена по [[Прва светска војна|Првата светска војна]], во која учат и деца од некогашните села Муталово (маало на [[Челопек (Кумановско)|Челопек]]) и Петровци (маало на [[Сушево (Кумановско)|Сушево]]). Учениците на издвоените маала Сејдинце и Татариновац порано учеле во селото [[Славујевац]] (во [[Србија]]).<ref name=":0" /> Селска слава е [[Вознесение Христово|Спасовден]], кога мештаните имаат собир во средишниот дел, а на денот на Свети Никола Летен се собираат кај крстот во месноста Пудашница. Селските гробишта се на Селиште каде има остатоци од срушена црква „Св. Ѓорѓи“.<ref name=":0" /> Се споменува и дека во средниот век постоела и црквата „Св. Никола“.<ref name="енциклопедија" /> == Стопанство == Атарот е со средна големина и зафаќа простор од 15,2&nbsp;км². На него преовладуваат обработливите површини на површина од 697 [[хектар]]и, на пасиштата отпаѓаат 642 хектари, а на шумите 104 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото, во основа, има полјоделско-сточарска функција.<ref name="енциклопедија" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|725 |1953|787 |1961|755 |1971|650 |1981|452 |1991|281 |1994|288 |2002|237 |2021|300 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Алгуња живееле 256 жители, сите [[Македонци]].<ref name=":2">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр. 217.]</ref> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 година во Алгуња имало 240 [[Македонци]], патријаршисти.<ref>Brancoff, D.M. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, pp. 126-127.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 450 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_35_39-42_SKOPLJE_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Од оваа населба се иселил значителен дел од населението, така што тоа преминало од средно по големина, во мало село. Во 1961 година Алгуња броело 755 жители, од кои 597 биле Срби, а 158 Македонци. Во 1994 година бројот се намалил на 288 жители, од кои 191 биле Срби, а 96 жители Македонци.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, селото броело 237 жители, од кои 88 [[Македонци]] и 149 [[Македонски Срби|Срби]].<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=25 август 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 300 жители, од кои 85 [[Македонци]], 4 [[Македонски Албанци|Албанци]], 3 [[Македонски Роми|Роми]], 136 [[Македонски Срби|Срби]], 3 останати и 69 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во Алгуња: {| class="wikitable" |- ! Година ! Македонци ! Албанци ! Турци ! Роми ! Срби ! {{крат|Ост.|Останати}} ! {{крат|Лица без под.|Лица без податоци}} ! Вкупно |- style="text-align:center;" |'''1948''' |— |— |— |— |— |— |— |'''725''' |- style="text-align:center;" |'''1953''' |59 |0 |7 |128 |593 |0 |— |'''787''' |- style="text-align:center;" |'''1961''' |158 |0 |0 |— |597 |0 |— |'''755''' |- style="text-align:center;" |'''1971''' |170 |0 |0 |0 |480 |0 |— |'''650''' |- style="text-align:center;" |'''1981''' |71 |0 |0 |2 |379 |0 |— |'''452''' |- style="text-align:center;" |'''1991''' |67 |0 |0 |0 |209 |5 |— |'''281''' |- style="text-align:center;" |'''1994''' |96 |0 |0 |0 |191 |1 |— |'''288''' |- style="text-align:center;" |'''2002''' |88 |0 |0 |0 |149 |1 |— |'''237''' |- style="text-align:center;" |'''2021''' |85 |4 |0 |3 |136 |3 |69 |'''300''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948-2021), според податоци од официјалните пописи во соодветните години</small> === Родови === Алгуња е православно (македонско-српско) село. Родовите во селото се делат на маала. * '''Во маалото Село се следните родови:''' ''Бутковци (10 к.), Стошиќи (8 к.) и Робаци (5 к.)'' потекнуваат од ист предок кој бил основач на денешното село. Во родот Стошиќи се знае следното родословие: Илија (жив на 80&nbsp;г. во 1972 година) Димко-Стоше-Ѓеле, понатака не ги знаат предците; ''Моравци (1 к.) и Митковиќи (1 к.)'' доселени се од некое село кај [[Прешево]]; ''Николинци (11 к.), Нешковиќи (10 к.) и Филиповиќи (9 к.)'' доселени се, но не знаат од каде; Димковиќи (3 к.) доселени се пред 1912 година од некое село кај [[Прешево]]; Арсиќи (1 к.) доселени се од селото [[Рамно]]; Младеновиќи (1 к.) доселени се од селото [[Лопардинце]] кај [[Бујановац]]. * '''Во маалото Татариновац се следните родови:''' ''Апостоловиќи и Величковиќи (14 к.)'' доселени се во 1925 година од селото [[Старац]] кај [[Бујановац]]; Китановиќи, Петковиќи и Јоциќи (4 к.) исто така се доселени од селото [[Старац]] во 1925 година; ''Николиќи (2 к.)'' доселени се од селото [[Спанчевац]] кај [[Бујановац]]. * '''Во маалото Сејдинци се следните родови:''' ''Димитријевиќи, Митиќи и Станојевиќи (20 к.)'' доселени се во 1925 година од селото [[Кочура]] кај [[Врање]]. * '''Во маалото Гулиновац се следните родови:''' ''Карафилци (4 к.)'' доселени се од соседното село [[Оравница]] кое сега не постои; ''Саздини (2 к.)'' доселени се од селото [[Пелинце]]; ''Трајановци (2 к.) и Стојменовци (1 к.)'' доселени се од селото [[Кленике]] кај [[Бујановац]]; ''Петковци (1 к.) и Јаќимовци (1 к.)'' доселени се од селото [[Малотино]]. === Иселеништво === ''Каленчарци и Кајсторовци'' се иселиле во селото [[Кокино]]. Основачите на овие два рода се доселиле од Алгуња, тие се постари иселеници. ''Марушани'' се иселени во [[Карабичане]]. После [[Втора светска војна|Втората светска војна]] имало иселување во [[Белград]], [[Пожаревац]], [[Смедерево]] (во [[Србија]]), [[Скопје]] и [[Куманово]].<ref name=":0" /> == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref name="Коцо">{{наведена книга|last= Коцо|first=Димче|title=Археолошка карта на Република Македонија|publisher=Македонска академиjа на науките и уметностите|location=Скопје|date=1996|page=205|volume=II|isbn=9989649286}}</ref> *[[Манастирче (Алгуња)|Манастирче]] - [[Сакрален објект|света градба]] од [[Македонија во средниот век|средниот век]] *[[Селиште (Алгуња)|Селиште]] — [[населба]] (викус) од [[Римска Македонија|римското време]] == Наводи == {{наводи|2}} == Поврзано == * [[Средорек (област)|Средорек]] * [[Општина Старо Нагоричане]] * [[Куманово]] == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Algunja}} {{Општина Старо Нагоричане}} [[Категорија:Алгуња| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Кумановски села]] [[Категорија:Села во Општина Старо Нагоричане]] giquwshcy9bks4o7r5ct7bujbdrxf1k 5616373 5616372 2026-08-25T07:30:24Z Ehrlich91 24281 5616373 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Алгуња | слика = Воздушен поглед на Алгуња 2.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Алгуња | општина = {{општинскигрб|Општина Старо Нагоричане}} | регион = {{грб|Североисточен Регион}} | област = [[Средорек (област)|Средорек]] | население = 300 | година = 2021 | поштенски број = 1303 | повикувачки број = 031 | надморска височина = 500 | lat_dir=N | lat_deg=42 | lat_min=15 | lat_sec=38 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=49 | lon_sec=0 | слава = [[Вознесение Христово|Спасовден]] | мрежно место = | карта = Алгуња во Општина Старо Нагоричане.svg }} '''Алгуња''' — село во [[Општина Старо Нагоричане]], во областа [[Средорек (област)|Средорек]], во околината на градот [[Куманово]]. == Географија и местоположба == [[Податотека:Воздушен поглед на Алгуња.jpg|мини|300п|лево|Поглед на главниот дел на селото наречен Село]] Селото се наоѓа на крајниот северозападен дел на подрачјето на [[Општина Старо Нагоричане]], од десната страна на реката [[Пчиња]], а нејзиниот атар се допира со државната гранична линија со [[Србија]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title= Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=25 август 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=10}}</ref> Селото има ридски карактер на надморска височина од 500 метри, а од градот [[Куманово]] е оддалечено 28 километри.<ref name="енциклопедија" /> До селото води локален асфалтен пат, кој се двои од [[Регионален пат 1207|регионалниот пат 1207]] по селото [[Челопек (Кумановско)|Челопек]]. Куќите на ова мало село се наоѓаат на висорамнина, во непосредна близина на српско-македонската граница. Околни села се некогашното село [[Мутилово]] на запад (денес маало Муталово на [[Челопек (Кумановско)|Челопек]]), [[Пелинце]] на североисток и [[Челопек (Кумановско)|Челопек]] на југ. Во минатото, водата за пиење доаѓала од извори и бунари. Некои извори во селото и околу него се нарекуваат Студен Кладенец, Селиште, Ѓурчин Кладенец, Прешењача, Метине Ниве, Долина, Брестике, Николински Кладенец, Висок Чукар и Гулиновац.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.scribd.com/document/481760037/39-%D0%9A%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82-%D0%88-%D0%A2%D1%80%D0%B8%D1%84%D1%83%D0%BD%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B8-1-pdf|title=Кумановска област : сеоска насеља и становништво|last=Трифуноски|first=Јован|authorlink=Јован Трифуноски|page=7-9|date=1974|location=Скопје}}</ref> Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Огњани Рид, Вучина Падина, Моравске Зграѓе, Појатиште, Голема Нива, Гложје, Трница, Езериште, Татариновац, Студено Присоје, Чука, Балван, Куса Падина, Црна Стена, Голема Падина, Браниште, Рушиње, Над-Река, Селиште, Демиров Гроб и Старо Село.<ref name=":0" /> Селото има разбиен тип, поделено на повеќе издвоени маала како што се Село, Татариновац, Сејдинци и Гулиновац. Најголемо од сите е Село.<ref name=":0" /> == Историја == Во Алгуња има доста старини и остатоци на разни културни епохи, што укажува дека имало жители уште одамна. Тие старини не се доволно испитани од стручни лица.<ref name=":0" /> На месноста Старо Село во северниот дел на атарот, недалеку од главното маало, биле ископувани стари ќерамиди, гробови и дупка налик на тунел. На Старо Село се наоѓало некоја дамнешна населба. Во североисточниот дел на атарот, доста далеку од Алгуња, е високото земјиште Балван, каде има месност Манастириште со слаби остатоци од ѕидови.<ref name=":0" /> Западно од главното маало е месноста Селиште, каде народното предание вели дека некогаш се наоѓала Алгуња. Меѓутоа, мештаните убиле некој Турчин и поради тоа војската ги убиле сите селани. Се спасило само едно машко дете, кое ги покажало убијците. Традицијата потоа вели дека детето било одведено во [[Истанбул|Цариград]] каде останало неколку години и потоа се вратило во Алгуња и го основало новото село. Од детето потекнува денешниот род Робаци. Нивни родовски гранки се денешните Бутковци и Стошиќи.<ref name=":0" /> Мештаните кажуваат и дека селото како и другите во околината имало разбиен тип, но во втората половина на {{римски|19}} век по нападите на Албанците од соседното Муталово и од другите села во Прешевско, Алгуња станало збиено село. На овој начин мештаните полесно се бранеле. По 1912 година, кога престанува опасноста од Албанците, Алгуња повторно има разбиен тип.<ref name=":0" /> Во 1912 година, покрај Срби имало и четири муслиманско-албански домаќинства, чии старешини биле Мехмед, браќата Раим и Назиф и Сејдија. Мехмед се доселил во 1878 година како [[Мухаџири (Отоманско Царство)|мухаџир]] од околината на [[Врање]], а останатите нешто подоцна од села во Прешевско. Првите три албански куќи биле во маалото Село, додека четвртата била месноста Сејдино Присоје. Албанците ја присвоиле земјата од христијаните, а посебно опасни биле браќата Раим и Назиф. Раим и неговиот син Љатив биле оженети со христијанки, а Љатив подоцна станал и [[Качаци|качак]] и имал дружина со Албанци од Прешевско.<ref name=":0" /> При ослободувањето од турската власт во 1912 година, албанските куќи биле запалени и мештаните биле избркани. Нивната земја ја купиле српски доселеници. Земјата на Сејдија во денешното Сејдинско Маало ја купиле доселеници од [[Коќуре]] во [[Трговиште (Србија)|Горна Пчиња]], а земјата на другите Албанци во Татариновац ја купиле доселеници од [[Старци]] и [[Спанчевци]] во Врањската Котлина.<ref name=":0" /> Во селото има голема училишна зграда изградена по [[Прва светска војна|Првата светска војна]], во која учат и деца од некогашните села Муталово (маало на [[Челопек (Кумановско)|Челопек]]) и Петровци (маало на [[Сушево (Кумановско)|Сушево]]). Учениците на издвоените маала Сејдинце и Татариновац порано учеле во селото [[Славујевац]] (во [[Србија]]).<ref name=":0" /> Селска слава е [[Вознесение Христово|Спасовден]], кога мештаните имаат собир во средишниот дел, а на денот на Свети Никола Летен се собираат кај крстот во месноста Пудашница. Селските гробишта се на Селиште каде има остатоци од срушена црква „Св. Ѓорѓи“.<ref name=":0" /> Се споменува и дека во средниот век постоела и црквата „Св. Никола“.<ref name="енциклопедија" /> == Стопанство == Атарот е со средна големина и зафаќа простор од 15,2&nbsp;км². На него преовладуваат обработливите површини на површина од 697 [[хектар]]и, на пасиштата отпаѓаат 642 хектари, а на шумите 104 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото, во основа, има полјоделско-сточарска функција.<ref name="енциклопедија" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|725 |1953|787 |1961|755 |1971|650 |1981|452 |1991|281 |1994|288 |2002|237 |2021|300 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Алгуња живееле 256 жители, сите [[Македонци]].<ref name=":2">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр. 217.]</ref> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 година во Алгуња имало 240 [[Македонци]], патријаршисти.<ref>Brancoff, D.M. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, pp. 126-127.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 450 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_35_39-42_SKOPLJE_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Од оваа населба се иселил значителен дел од населението, така што тоа преминало од средно по големина, во мало село. Во 1961 година Алгуња броело 755 жители, од кои 597 биле Срби, а 158 Македонци. Во 1994 година бројот се намалил на 288 жители, од кои 191 биле Срби, а 96 жители Македонци.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, селото броело 237 жители, од кои 88 [[Македонци]] и 149 [[Македонски Срби|Срби]].<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=25 август 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 300 жители, од кои 85 [[Македонци]], 4 [[Македонски Албанци|Албанци]], 3 [[Македонски Роми|Роми]], 136 [[Македонски Срби|Срби]], 3 останати и 69 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во Алгуња: {| class="wikitable" |- ! Година ! Македонци ! Албанци ! Турци ! Роми ! Срби ! {{крат|Ост.|Останати}} ! {{крат|Лица без под.|Лица без податоци}} ! Вкупно |- style="text-align:center;" |'''1948''' |— |— |— |— |— |— |— |'''725''' |- style="text-align:center;" |'''1953''' |59 |0 |7 |128 |593 |0 |— |'''787''' |- style="text-align:center;" |'''1961''' |158 |0 |0 |— |597 |0 |— |'''755''' |- style="text-align:center;" |'''1971''' |170 |0 |0 |0 |480 |0 |— |'''650''' |- style="text-align:center;" |'''1981''' |71 |0 |0 |2 |379 |0 |— |'''452''' |- style="text-align:center;" |'''1991''' |67 |0 |0 |0 |209 |5 |— |'''281''' |- style="text-align:center;" |'''1994''' |96 |0 |0 |0 |191 |1 |— |'''288''' |- style="text-align:center;" |'''2002''' |88 |0 |0 |0 |149 |1 |— |'''237''' |- style="text-align:center;" |'''2021''' |85 |4 |0 |3 |136 |3 |69 |'''300''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948-2021), според податоци од официјалните пописи во соодветните години</small> === Родови === Алгуња е православно (македонско-српско) село. Според истражувањата на [[Јован Трифуноски]] од 1972 година, родови во селото по маала се:<ref name=":0" /> * '''Маало Село:''' ''Бутковци'' (10 к.), ''Стошиќи'' (8 к.) и ''Робаци'' (5 к.), потекнуваат од ист предок кој бил основач на денешното село. Во родот Стошиќи се знае следното родословие: Илија (жив, 80 години во 1972 г.)-Димко-Стоше-Ѓеле, понатака не ги знаат предците; ''Моравци'' (1 к.) и ''Митковиќи'' (1 к.), доселени се од некое село кај [[Прешево]]; ''Николинци'' (11 к.), ''Нешковиќи'' (10 к.) и ''Филиповиќи'' (9 к.), доселени се, но не знаат од каде; ''Димковиќи'' (3 к.), доселени се пред 1912 година од некое село кај [[Прешево]]; ''Арсиќи'' (1 к.), доселени се од селото [[Рамно]] и ''Младеновиќи'' (1 к.), доселени се од селото [[Лопардинце]] кај [[Бујановац]]. * '''Маало Татариновац:''' ''Апостоловиќи'' и ''Величковиќи'' (14 к.), доселени се во 1925 година од селото [[Старац]] кај [[Бујановац]]; ''Китановиќи'', ''Петковиќи'' и ''Јоциќи'' (4 к.), исто така се доселени од селото Старац во 1925 година; ''Николиќи'' (2 к.), доселени се од селото [[Спанчевац]] кај [[Бујановац]]. * '''Маало Сејдинци:''' ''Димитријевиќи'', ''Митиќи'' и ''Станојевиќи'' (20 к.), доселени се во 1925 година од селото [[Кочура]] кај [[Врање]]. * '''Маало Гулиновац:''' ''Карафилци'' (4 к.), доселени се од соседното село [[Оравница]] кое сега не постои; ''Саздини'' (2 к.), доселени се од селото [[Пелинце]]; ''Трајановци'' (2 к.) и ''Стојменовци'' (1 к.), доселени се од селото [[Кленике]] кај [[Бујановац]]; ''Петковци'' (1 к.) и ''Јаќимовци'' (1 к.), доселени се од селото [[Малотино]]. === Иселеништво === Рани иселеници од Алгуња се ''Поп Ристинци'' (2 к.), кои заминале во селото [[Жужељица|Жужељици]] во Врањска Котлина. Родовите ''Каленчарци'' и ''Кајсторовци'' се иселиле во селото [[Кокино]]. Основачите на овие два рода се доселиле од Алгуња, тие се постари иселеници. ''Марушани'' се иселени во [[Карабичане]]. После [[Втора светска војна|Втората светска војна]] имало иселување во [[Белград]], [[Пожаревац]], [[Смедерево]] (во [[Србија]]), [[Скопје]] и [[Куманово]].<ref name=":0" /> == Општествени установи == [[Податотека:ОУ „Светозар Марковиќ“ - Алгуња 6.jpg|мини|300п|десно|Поглед на основното училиште]] * [[ПУ „Светозар Марковиќ“ - Биџево|Подрачното основно училиште „Светозар Марковиќ“]], петгодишно основно училиште во состав на [[ОУ „Светозар Марковиќ“ - Старо Нагоричане]] == Самоуправа и политика == На крајот од XIX век, Алгуња било село во [[Кумановска Каза|Кумановската Каза]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Старо Нагоричане]], една од малкуте општини кои не биле изменети со новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото било во рамките на некогашната Општина Старо Нагоричане. Во периодот од 1965 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Куманово, додека во периодот 1955-1965 било во некогашната општина Старо Нагоричане. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната општина Старо Нагоричане, во која покрај селото Алгуња се наоѓале и селата Никуљане, Старо Нагоричане, Стрновац и Челопек. Во периодот 1950-1952, селото било дел од некогашната општина Челопек, во која влегувале селата Алгуња, Гулоновац и Челопек. === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 1183 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместено во просториите на основното училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|204}}</ref> * [[Манастирче (Алгуња)|Манастирче]] - [[Сакрален објект|света градба]] од [[Македонија во средниот век|средниот век]]; и * [[Селиште (Алгуња)|Селиште]] — [[населба]] (викус) од [[Римска Македонија|римското време]]. ;Цркви<ref name="верски објекти">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Св. Недела“ - Алгуња|Црква „Св. Недела“]] — нова црква во маалото Гулиновац; и * [[Црква „Св. Петка“ - Алгуња|Црква „Св. Петка“]] — нова црква во маалото Гулиновац. Во селото се споменуваат и црквите „Св. Ѓорѓи“ на месноста Селиште, како и средновековната црква „Св. Никола“. <gallery mode="packed" heights="200п"> Податотека:Црква „Св. Недела“ - Алгуња.jpg|Селската црква „Св. Недела“ Податотека:Црква „Св. Петка“ - Алгуња 6.jpg|Селската црква „Св. Петка“ </gallery> == Редовни настани == ;Слави<ref name=":0" /> * [[Вознесение Христово|Спасовден]] — селска слава <!--== Личности == ;Родени во или по потекло од Алгуња == Култура и спорт ==--> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="200п"> Податотека:Поглед во Алгуња.jpg|Поглед во селото Податотека:Поглед на Алгуња.jpg|Поглед во селото </gallery> == Наводи == {{наводи|2}} == Поврзано == * [[Средорек (област)|Средорек]] * [[Општина Старо Нагоричане]] * [[Куманово]] == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Algunja}} {{Општина Старо Нагоричане}} [[Категорија:Алгуња| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Кумановски села]] [[Категорија:Села во Општина Старо Нагоричане]] fu8kibzsyx10epweyyvms3vrmenu1v1 5616374 5616373 2026-08-25T07:34:29Z Ehrlich91 24281 /* Општествени установи */ 5616374 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Алгуња | слика = Воздушен поглед на Алгуња 2.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Алгуња | општина = {{општинскигрб|Општина Старо Нагоричане}} | регион = {{грб|Североисточен Регион}} | област = [[Средорек (област)|Средорек]] | население = 300 | година = 2021 | поштенски број = 1303 | повикувачки број = 031 | надморска височина = 500 | lat_dir=N | lat_deg=42 | lat_min=15 | lat_sec=38 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=49 | lon_sec=0 | слава = [[Вознесение Христово|Спасовден]] | мрежно место = | карта = Алгуња во Општина Старо Нагоричане.svg }} '''Алгуња''' — село во [[Општина Старо Нагоричане]], во областа [[Средорек (област)|Средорек]], во околината на градот [[Куманово]]. == Географија и местоположба == [[Податотека:Воздушен поглед на Алгуња.jpg|мини|300п|лево|Поглед на главниот дел на селото наречен Село]] Селото се наоѓа на крајниот северозападен дел на подрачјето на [[Општина Старо Нагоричане]], од десната страна на реката [[Пчиња]], а нејзиниот атар се допира со државната гранична линија со [[Србија]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title= Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=25 август 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=10}}</ref> Селото има ридски карактер на надморска височина од 500 метри, а од градот [[Куманово]] е оддалечено 28 километри.<ref name="енциклопедија" /> До селото води локален асфалтен пат, кој се двои од [[Регионален пат 1207|регионалниот пат 1207]] по селото [[Челопек (Кумановско)|Челопек]]. Куќите на ова мало село се наоѓаат на висорамнина, во непосредна близина на српско-македонската граница. Околни села се некогашното село [[Мутилово]] на запад (денес маало Муталово на [[Челопек (Кумановско)|Челопек]]), [[Пелинце]] на североисток и [[Челопек (Кумановско)|Челопек]] на југ. Во минатото, водата за пиење доаѓала од извори и бунари. Некои извори во селото и околу него се нарекуваат Студен Кладенец, Селиште, Ѓурчин Кладенец, Прешењача, Метине Ниве, Долина, Брестике, Николински Кладенец, Висок Чукар и Гулиновац.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.scribd.com/document/481760037/39-%D0%9A%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82-%D0%88-%D0%A2%D1%80%D0%B8%D1%84%D1%83%D0%BD%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B8-1-pdf|title=Кумановска област : сеоска насеља и становништво|last=Трифуноски|first=Јован|authorlink=Јован Трифуноски|page=7-9|date=1974|location=Скопје}}</ref> Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Огњани Рид, Вучина Падина, Моравске Зграѓе, Појатиште, Голема Нива, Гложје, Трница, Езериште, Татариновац, Студено Присоје, Чука, Балван, Куса Падина, Црна Стена, Голема Падина, Браниште, Рушиње, Над-Река, Селиште, Демиров Гроб и Старо Село.<ref name=":0" /> Селото има разбиен тип, поделено на повеќе издвоени маала како што се Село, Татариновац, Сејдинци и Гулиновац. Најголемо од сите е Село.<ref name=":0" /> == Историја == Во Алгуња има доста старини и остатоци на разни културни епохи, што укажува дека имало жители уште одамна. Тие старини не се доволно испитани од стручни лица.<ref name=":0" /> На месноста Старо Село во северниот дел на атарот, недалеку од главното маало, биле ископувани стари ќерамиди, гробови и дупка налик на тунел. На Старо Село се наоѓало некоја дамнешна населба. Во североисточниот дел на атарот, доста далеку од Алгуња, е високото земјиште Балван, каде има месност Манастириште со слаби остатоци од ѕидови.<ref name=":0" /> Западно од главното маало е месноста Селиште, каде народното предание вели дека некогаш се наоѓала Алгуња. Меѓутоа, мештаните убиле некој Турчин и поради тоа војската ги убиле сите селани. Се спасило само едно машко дете, кое ги покажало убијците. Традицијата потоа вели дека детето било одведено во [[Истанбул|Цариград]] каде останало неколку години и потоа се вратило во Алгуња и го основало новото село. Од детето потекнува денешниот род Робаци. Нивни родовски гранки се денешните Бутковци и Стошиќи.<ref name=":0" /> Мештаните кажуваат и дека селото како и другите во околината имало разбиен тип, но во втората половина на {{римски|19}} век по нападите на Албанците од соседното Муталово и од другите села во Прешевско, Алгуња станало збиено село. На овој начин мештаните полесно се бранеле. По 1912 година, кога престанува опасноста од Албанците, Алгуња повторно има разбиен тип.<ref name=":0" /> Во 1912 година, покрај Срби имало и четири муслиманско-албански домаќинства, чии старешини биле Мехмед, браќата Раим и Назиф и Сејдија. Мехмед се доселил во 1878 година како [[Мухаџири (Отоманско Царство)|мухаџир]] од околината на [[Врање]], а останатите нешто подоцна од села во Прешевско. Првите три албански куќи биле во маалото Село, додека четвртата била месноста Сејдино Присоје. Албанците ја присвоиле земјата од христијаните, а посебно опасни биле браќата Раим и Назиф. Раим и неговиот син Љатив биле оженети со христијанки, а Љатив подоцна станал и [[Качаци|качак]] и имал дружина со Албанци од Прешевско.<ref name=":0" /> При ослободувањето од турската власт во 1912 година, албанските куќи биле запалени и мештаните биле избркани. Нивната земја ја купиле српски доселеници. Земјата на Сејдија во денешното Сејдинско Маало ја купиле доселеници од [[Коќуре]] во [[Трговиште (Србија)|Горна Пчиња]], а земјата на другите Албанци во Татариновац ја купиле доселеници од [[Старци]] и [[Спанчевци]] во Врањската Котлина.<ref name=":0" /> Во селото има голема училишна зграда изградена по [[Прва светска војна|Првата светска војна]], во која учат и деца од некогашните села Муталово (маало на [[Челопек (Кумановско)|Челопек]]) и Петровци (маало на [[Сушево (Кумановско)|Сушево]]). Учениците на издвоените маала Сејдинце и Татариновац порано учеле во селото [[Славујевац]] (во [[Србија]]).<ref name=":0" /> Селска слава е [[Вознесение Христово|Спасовден]], кога мештаните имаат собир во средишниот дел, а на денот на Свети Никола Летен се собираат кај крстот во месноста Пудашница. Селските гробишта се на Селиште каде има остатоци од срушена црква „Св. Ѓорѓи“.<ref name=":0" /> Се споменува и дека во средниот век постоела и црквата „Св. Никола“.<ref name="енциклопедија" /> == Стопанство == Атарот е со средна големина и зафаќа простор од 15,2&nbsp;км². На него преовладуваат обработливите површини на површина од 697 [[хектар]]и, на пасиштата отпаѓаат 642 хектари, а на шумите 104 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото, во основа, има полјоделско-сточарска функција.<ref name="енциклопедија" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|725 |1953|787 |1961|755 |1971|650 |1981|452 |1991|281 |1994|288 |2002|237 |2021|300 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Алгуња живееле 256 жители, сите [[Македонци]].<ref name=":2">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр. 217.]</ref> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 година во Алгуња имало 240 [[Македонци]], патријаршисти.<ref>Brancoff, D.M. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, pp. 126-127.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 450 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_35_39-42_SKOPLJE_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Од оваа населба се иселил значителен дел од населението, така што тоа преминало од средно по големина, во мало село. Во 1961 година Алгуња броело 755 жители, од кои 597 биле Срби, а 158 Македонци. Во 1994 година бројот се намалил на 288 жители, од кои 191 биле Срби, а 96 жители Македонци.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, селото броело 237 жители, од кои 88 [[Македонци]] и 149 [[Македонски Срби|Срби]].<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=25 август 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 300 жители, од кои 85 [[Македонци]], 4 [[Македонски Албанци|Албанци]], 3 [[Македонски Роми|Роми]], 136 [[Македонски Срби|Срби]], 3 останати и 69 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во Алгуња: {| class="wikitable" |- ! Година ! Македонци ! Албанци ! Турци ! Роми ! Срби ! {{крат|Ост.|Останати}} ! {{крат|Лица без под.|Лица без податоци}} ! Вкупно |- style="text-align:center;" |'''1948''' |— |— |— |— |— |— |— |'''725''' |- style="text-align:center;" |'''1953''' |59 |0 |7 |128 |593 |0 |— |'''787''' |- style="text-align:center;" |'''1961''' |158 |0 |0 |— |597 |0 |— |'''755''' |- style="text-align:center;" |'''1971''' |170 |0 |0 |0 |480 |0 |— |'''650''' |- style="text-align:center;" |'''1981''' |71 |0 |0 |2 |379 |0 |— |'''452''' |- style="text-align:center;" |'''1991''' |67 |0 |0 |0 |209 |5 |— |'''281''' |- style="text-align:center;" |'''1994''' |96 |0 |0 |0 |191 |1 |— |'''288''' |- style="text-align:center;" |'''2002''' |88 |0 |0 |0 |149 |1 |— |'''237''' |- style="text-align:center;" |'''2021''' |85 |4 |0 |3 |136 |3 |69 |'''300''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948-2021), според податоци од официјалните пописи во соодветните години</small> === Родови === Алгуња е православно (македонско-српско) село. Според истражувањата на [[Јован Трифуноски]] од 1972 година, родови во селото по маала се:<ref name=":0" /> * '''Маало Село:''' ''Бутковци'' (10 к.), ''Стошиќи'' (8 к.) и ''Робаци'' (5 к.), потекнуваат од ист предок кој бил основач на денешното село. Во родот Стошиќи се знае следното родословие: Илија (жив, 80 години во 1972 г.)-Димко-Стоше-Ѓеле, понатака не ги знаат предците; ''Моравци'' (1 к.) и ''Митковиќи'' (1 к.), доселени се од некое село кај [[Прешево]]; ''Николинци'' (11 к.), ''Нешковиќи'' (10 к.) и ''Филиповиќи'' (9 к.), доселени се, но не знаат од каде; ''Димковиќи'' (3 к.), доселени се пред 1912 година од некое село кај [[Прешево]]; ''Арсиќи'' (1 к.), доселени се од селото [[Рамно]] и ''Младеновиќи'' (1 к.), доселени се од селото [[Лопардинце]] кај [[Бујановац]]. * '''Маало Татариновац:''' ''Апостоловиќи'' и ''Величковиќи'' (14 к.), доселени се во 1925 година од селото [[Старац]] кај [[Бујановац]]; ''Китановиќи'', ''Петковиќи'' и ''Јоциќи'' (4 к.), исто така се доселени од селото Старац во 1925 година; ''Николиќи'' (2 к.), доселени се од селото [[Спанчевац]] кај [[Бујановац]]. * '''Маало Сејдинци:''' ''Димитријевиќи'', ''Митиќи'' и ''Станојевиќи'' (20 к.), доселени се во 1925 година од селото [[Кочура]] кај [[Врање]]. * '''Маало Гулиновац:''' ''Карафилци'' (4 к.), доселени се од соседното село [[Оравница]] кое сега не постои; ''Саздини'' (2 к.), доселени се од селото [[Пелинце]]; ''Трајановци'' (2 к.) и ''Стојменовци'' (1 к.), доселени се од селото [[Кленике]] кај [[Бујановац]]; ''Петковци'' (1 к.) и ''Јаќимовци'' (1 к.), доселени се од селото [[Малотино]]. === Иселеништво === Рани иселеници од Алгуња се ''Поп Ристинци'' (2 к.), кои заминале во селото [[Жужељица|Жужељици]] во Врањска Котлина. Родовите ''Каленчарци'' и ''Кајсторовци'' се иселиле во селото [[Кокино]]. Основачите на овие два рода се доселиле од Алгуња, тие се постари иселеници. ''Марушани'' се иселени во [[Карабичане]]. После [[Втора светска војна|Втората светска војна]] имало иселување во [[Белград]], [[Пожаревац]], [[Смедерево]] (во [[Србија]]), [[Скопје]] и [[Куманово]].<ref name=":0" /> == Општествени установи == [[Податотека:ОУ „Светозар Марковиќ“ - Алгуња 6.jpg|мини|300п|десно|Поглед на основното училиште]] * [[ПУ „Светозар Марковиќ“ - Алгуња|Подрачното основно училиште „Светозар Марковиќ“]], петгодишно основно училиште во состав на [[ОУ „Светозар Марковиќ“ - Старо Нагоричане]] == Самоуправа и политика == На крајот од XIX век, Алгуња било село во [[Кумановска Каза|Кумановската Каза]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Старо Нагоричане]], една од малкуте општини кои не биле изменети со новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото било во рамките на некогашната Општина Старо Нагоричане. Во периодот од 1965 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Куманово, додека во периодот 1955-1965 било во некогашната општина Старо Нагоричане. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната општина Старо Нагоричане, во која покрај селото Алгуња се наоѓале и селата Никуљане, Старо Нагоричане, Стрновац и Челопек. Во периодот 1950-1952, селото било дел од некогашната општина Челопек, во која влегувале селата Алгуња, Гулоновац и Челопек. === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 1183 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместено во просториите на основното училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|204}}</ref> * [[Манастирче (Алгуња)|Манастирче]] - [[Сакрален објект|света градба]] од [[Македонија во средниот век|средниот век]]; и * [[Селиште (Алгуња)|Селиште]] — [[населба]] (викус) од [[Римска Македонија|римското време]]. ;Цркви<ref name="верски објекти">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Св. Недела“ - Алгуња|Црква „Св. Недела“]] — нова црква во маалото Гулиновац; и * [[Црква „Св. Петка“ - Алгуња|Црква „Св. Петка“]] — нова црква во маалото Гулиновац. Во селото се споменуваат и црквите „Св. Ѓорѓи“ на месноста Селиште, како и средновековната црква „Св. Никола“. <gallery mode="packed" heights="200п"> Податотека:Црква „Св. Недела“ - Алгуња.jpg|Селската црква „Св. Недела“ Податотека:Црква „Св. Петка“ - Алгуња 6.jpg|Селската црква „Св. Петка“ </gallery> == Редовни настани == ;Слави<ref name=":0" /> * [[Вознесение Христово|Спасовден]] — селска слава <!--== Личности == ;Родени во или по потекло од Алгуња == Култура и спорт ==--> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="200п"> Податотека:Поглед во Алгуња.jpg|Поглед во селото Податотека:Поглед на Алгуња.jpg|Поглед во селото </gallery> == Наводи == {{наводи|2}} == Поврзано == * [[Средорек (област)|Средорек]] * [[Општина Старо Нагоричане]] * [[Куманово]] == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Algunja}} {{Општина Старо Нагоричане}} [[Категорија:Алгуња| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Кумановски села]] [[Категорија:Села во Општина Старо Нагоричане]] c8w6m52w3d565h4xftwpeslinpht61v 0 12061 5616274 5583373 2026-08-24T19:42:55Z Ehrlich91 24281 5616274 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Заграчани | слика = Воздушен поглед на Заграчани.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Заграчани | општина = {{општинскигрб|Општина Струга}} | регион = {{грб|Југозападен Регион}} | област = [[Дримкол]] | население = 736 | година = 2021 | поштенски број = 6333 | повикувачки број = 046 | надморска височина = 760 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=11 | lat_sec=29 | lon_dir=E | lon_deg=20 | lon_min=37 | lon_sec=42 | слава = | мрежно место = | карта = Заграчани во Општина Струга.svg }} '''Заграчани''' — село во областа [[Дримкол]], во [[Општина Струга]], во околина на градот [[Струга]]. == Географија и местоположба == [[Податотека:Maja e Spasit.jpg|мини|300п|лево|Возвишението Спас кај селото]] Селото се наоѓа во областа [[Дримкол]], во јужниот дел на територијата на [[Општина Струга]], недалеку од градот [[Струга]] во северозападна насока, сместено во [[Охридско-струшка Котлина|Струшкото Поле]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title= Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=27 јуни 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=128}}</ref> Селото е рамничарско, на надморска височина од 760 метри. Од самиот град Струга е оддалечено само 4 километри, поради што припаѓа на неговата рурбална зона.<ref name="енциклопедија" /> До селото поминува [[Регионален пат 2240|регионалниот пат 2240]], со кој е поврзан со локален асфалтен пат. Куќите на селото се подигнати во подножјето на планината [[Јабланица]]. Околни села се [[Шум (село)|Шум]] на југоисток, [[Вишни (село)|Вишни]] на запад, [[Долна Белица]] на север и [[Враништа]] на североисток. Во минатото, водата за пиење ја добивале од селската река, но денес постои водовод од карстниот извор во селото Шум.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=http://worldcat.org/oclc/466478840|title=Охридско-струшка област : антропогеографска проучавања|last=Трифуноски|first=Јован|authorlink=Јован Трифуноски|page=172-175|date=1992|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670251582|oclc=466478840|location=Белград}}</ref> Месностите во атарот на селото ги носат следниве имиња: Спас, Бабуш, Ламбушки, Дудулица, Климојца, Матејца и други.<ref name=":0" /> Селото има збиен тип, при што роднинските куќи се поблиску една до друга и се групирани.<ref name=":0" /> == Историја == Селото има мноштво старини. На север се издигнува возвишението [[Св. Спас (Заграчани)|Спас]], високо 874 метри, каде некогаш имало тврдина (налик град). Бидејќи селото лежи во долина јужно од тврдината, го добило името по тврдината односно Зад-грачани. Така, може да се заклучи дека селото е средновековно.<ref name=":0" /> На возвишението се наоѓал и храм „Св. Спас“, кој подоцна бил срушен, но останало името на возвишението. На него и денес има слаби остатоци од ѕидови. Таму порано имало археолошки испитувања.<ref name=":0" /> Кај куќата на мештанинот Бануш Бафтијар пронајдени се остатоци на мозаик. Во селото биле вршени и илегални ископувања.<ref name=":0" /> Денешното село потекнува од четири муслимански домаќинства — торбешки и албански. Од нив се родовите Ќосе, Бајро, Тушо и Прент. Сите се доселиле во првата половина на {{римски|19}} век. Претходно во селото живееле православни Словени.<ref name=":0" /> [[Гиго Милески]] дознал дека иселеници од ова село има во Вишни и во Струга и дека македонските родови во Струга — Чакаровци, Коџомановци и Матовци потекнуваат од предци кои живееле во Заграчани.<ref name=":0" /> Населението потекнува од Торбеши (исламизирани Македонци) и од вистински Албанци. Меѓутоа, во поново време, особено од 1941 година, Торбешите се албанизирале и тие повеќе не говорат македонски по куќите.<ref name=":0" /> Околу 1912 година, селото имало 32 куќи сместени во тесна долина во насока запад-исток. Меѓутоа, подоцна селото почнало да се шири кон низината во насока север-југ. Тоа ширење е кон селата Шум и Долна Белица.<ref name=":0" /> Селата Заграчани и Шум се доста блиски. До 1964 година биле едно село, а и денес имаат заеднички атар раширен главно во рамнината. Атарот се проширил кога мештаните купиле многу земја од струшките граѓани.<ref name=":0" /> == Стопанство == Атарот на селото е мошне мал и зафаќа простор од 4,8&nbsp;км². На него преовладува обработливото земјиште на површина од 320,7 [[хектар]]и, на пасиштата отпаѓаат 123,7 хектари, додека шуми речиси и да нема.<ref name="енциклопедија" /> Селото, во основа, има полјоделска функција. Во него работат продавници.<ref name="енциклопедија" /> До 1912 година, земјата во рамништето помеѓу Заграчани и Струга припаѓала на струшките аги. По Првата светска војна, земјата ја купиле христијани од Струга. Меѓутоа, по Втората светска војна преминала во посед на денешните муслимански Албанци од Заграчани и Шум.<ref name=":0" /> Во минатото, селаните се занимавале многу со земјоделство, одгледувајќи пченка, пченица и зеленчук. Одгледувале и малку стока. Мештаните отсекогаш оделе на печалба, па така и денес голем дел од нив се на привремена работа во странство.<ref name=":0" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|404 |1953|618 |1961|788 |1971|617 |1981|856 |1991|5 |1994|1008 |2002|1075 |2021|736 }} Според податоците од 1873 година, селото имало 29 домаќинства и 78 жители муслимани.<ref>„Македония и Одринско. Статистика на населението от 1873 г.“ Македонски научен институт, София, 1995. стр. 104-105.</ref> Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во селото Заграчани имало 225 жители, сите [[Албанци]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 254.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, Заграчани е претставено како чисто албанско село во [[Охридска Каза|Охридската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 55 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|32}}</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 350 [[Албанци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_38_38-41_ELBASAN_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Во 1961 година селото броело 788 жители, додека во 1994 година бројот се зголемил на 1.008 жители, албанско население.<ref name="енциклопедија" /> Пописот од 1991 година не бил целосно одржан во селото Заграчани, бидејќи дел од неговото население одбило да учествува, односно го бојкотирало неговото одржување, поради што за таа пописна година, за селото нема целосни податоци.{{#tag:ref|Во Пописот од 1991 година, во населените места: Страчинци, Љуботен, Арачиново, Грушино, Мојанци, Орланци, Боговиње, Жеровјане, Пирок, Милетино, Радиовце, Теново, Челопек, Горно Јаболчиште, Велешта, Горно Татеши, Долно Татеши, Врапчиште, Топлица, Вруток, Долно Јеловце, Здуње, Речане, Балин Дол, Беловиште, Гостивар, Дебреше, Мало Турчане, Чајле, Баниште, Дебар, Кривци, Селокуќи, Хаме, Делогожди, Корошишта, Ливада, Мислодежда, Ново Село (Делогожди), Горна Бањица, Долна Бањица, Симница, Долна Лешница, Желино, Озормиште, Требош, Бачишта, Букојчани, Горно Строгомиште, Зајас, Колари, Лешница, Палиград, Смесница, Копанце, Шемшево, Горно Палчиште, Долно Палчиште, Камењане, Кичево, Долно Свиларе, Кондово, Радуша, Рудник Радуша, Бедиње, Горно Коњаре, Д`лга, Куманово, Лопате, Романовце, Сопот, Табановце, Черкези, Белановце, Матејче, Никуштак, Опае, Ропалце, Жужње, Нистрово, Сенце, Тануше, Добри Дол, Калиште, Неготино-Полошко, Сенокос, Бериково, Гарани, Јагол, Ново Село (Осломеј), Поповјани, Премка, Србица, Стрелци, Туин, Шутово, Охрид, Ќојлија, Арнакија, Буковиќ, Грчец, Крушопек, Ласкарци, Љубин, Семениште, Барово, Јаболци, Биџево, Долна Белица, Заграчани, Калишта, Радолишта, Струга, Батинци, Вртекица, Морани, Студеничани, Глоѓи, Доброште, Непроштено, Пршовце, Слатино, Теарце, Голема Речица, Лавце, Мала Речица, Сараќино, Тетово, Баланци, Форино, Чегране, Џепиште, Гајре, Лисец, Скопје дел - Гази Баба, Скопје дел Карпош, Скопје дел - Центар и Скопје дел - Чаир, дел од жителите не прифатија да земат учество (го бојкотираа) во Пописот.|group="заб"}} Според пописот од 2002 година, во селото Заграчани живееле 1.075 жители, од кои 1 [[Македонци|Македонец]], 1.071 [[Македонски Албанци|Албанец]] и 3 останати.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=27 јуни 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 736 жители, од кои 719 [[Македонски Албанци|Албанци]] и 17 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|300|—|404|618|788|617|856|5|1.008|1.075|736}} === Родови === Заграчани е албанско село, во кое жителите главно зборуваат на албански јазик.<ref name=":0" /> Според истражувањата на [[Јован Трифуноски]] од 1979 година, родови во селото: ''Ќосе'' или ''Асани'' (30 к.), ''Бајро'' (20 к.), ''Тушо'' (8 к.) и ''Прендовци'' или ''Прент'' (8 к.), ова се стари доселенички родови. За родот ''Прент'' се зборува дека се доселени од областа [[Черменик]] (село [[Прент]]) во јужна [[Албанија]] и дека таму биле православни Македонци. Од Прент се иселиле како три куќи тројца браќа. Едниот се иселил во Заграчани, вториот во [[Мислешево]] (таму се христијани Македонци), а третиот отишол во [[Гостиварско]]. Родовите во Мислешево и Загрчани порано се пазеле како роднини; ''Дида'' (10 к.), ''Октишани'' (15 к.) и ''Леши'' (2 к.), овде живеат од периодот помеѓу двете светски војни. Првите се доселени од селото [[Горна Белица]], вторите од селото [[Октиси]] (тие се [[Македонци муслимани|Торбеши]]), а третите се од селото [[Радолишта]]. Родот ''Дида'' знае дека уште подалечно потекло има од областа [[Матија]] во Албанија. За Албанците од селото се говори дека припаѓаат на групата [[Тоскиско наречје|Тоски]]. === Иселеништво === Родовите ''Даути'' (15 к.), ''Рамадани'' (12 к.), ''Асани'' (5 к.) и ''Ајредини'' (4 к.), се иселиле во соседното село Шум.<ref name=":0" /> По Втората светска војна имало поголемо иселување во градот Струга, но и во Босна и Северна Америка.<ref name=":0" /> == Општествени установи == [[Податотека:ОУ „Ашим Агуши“ - Заграчани.jpg|мини|300п|десно|Поглед на основното училиште]] * [[ПУ „Ашим Агуши“ - Заграчани|Основно училиште „Ашим Агуши“]] — подрачно основно училиште до V одделение во состав на [[ОУ „Ашим Агуши“ - Радолишта]] == Самоуправа и политика == На крајот од XIX век, Заграчани било село во [[Охридска Каза|Охридската Каза]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Струга]], која била проширена по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото се наоѓало во некогашната Општина Струга. Во периодот од 1965 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Струга. Селото припаѓало на некогашната општина Струга во периодот од 1955 до 1965 година. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната Општина Радолишта, во која покрај селото Заграчани, се наоѓале и селата Вишни, Калишта, Мали Влај, Радожда, Радолишта, Франгово и Шум. Во периодот 1950-1952 година, исто така, постоела Општина Радолишта, во која влегувале селата Заграчани, Радолишта и Шум. === Избирачко место === Во селото постојат избирачките места бр. 1872 и бр. 1872/1 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместени во основното училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=5 ноември 2018|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|392}}</ref> * [[Бабуш (Заграчани)|Бабуш]] — населба од доцноантичкото време; * [[Во селото (Заграчани)|Во Селото]] — населба од доцноантичкото време; и * [[Св. Спас (Заграчани)|Загратчанска тврдина]] — сакрален објект од доцниот среден век. ;Џамии<ref name="верски објекти">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Нова џамија (Заграчани)|Џамија]] — нова селска џамија; и * [[Стара џамија (Заграчани)|Џамија]] — стара селска џамија. <gallery mode="packed" heights="150п"> Податотека:ОУ „Ашим Агуши“ со џамијата во Заграчани.jpg|Училиштето и новата џамија Податотека:Стара џамија во Заграчани.jpg|Старата селска џамија </gallery> <!--== Редовни настани ==--> == Личности == ;Родени во или по потекло од Заграчани * [[Спасе Вевчански]] — светец * [[Спаса Вишенска]] — светица <!--== Култура и спорт ==--> == Наводи == {{наводи|2}} ;Забелешки {{Reflist|group="заб"}} == Поврзано == * [[Дримкол]] * [[Општина Струга]] * [[Струга]] == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Zagračani}} {{Општина Струга}} [[Категорија:Заграчани| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струшки села]] [[Категорија:Села во Општина Струга]] 0tnkf79wtghijaf13dva2d1xesq4d2w 0 12081 5616265 5548802 2026-08-24T19:28:51Z Ehrlich91 24281 5616265 wikitext text/x-wiki {{другизначења|Шум (појаснување)}} {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Шум | слика = Воздушен поглед на Шум.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Шум | општина = {{општинскигрб|Општина Струга}} | регион = {{грб|Југозападен Регион}} | област = [[Дримкол]] | население = 411 | година = 2021 | поштенски број = 6333 | повикувачки број = 046 | надморска височина = 702 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=10 | lat_sec=48 | lon_dir=E | lon_deg=20 | lon_min=37 | lon_sec=47 | слава = | мрежно место = | карта = Шум во Општина Струга.svg }} '''Шум''' — село во областа [[Дримкол]], во [[Општина Струга]], во околина на градот [[Струга]]. == Потекло и значење на името == Името на селото се поврзува со апелативот „шум“ што доаѓа од [[Старословенски јазик|старословенскиот јазик]]. Според народната етимологија пак доаѓа од албанскиот збор „schumë“ со значење многу (пр. многу вода или река), што се поврзува со истоимената река. Исто така, селото е сместено во полето каде што има остатоци од шума. Албанците зборот шума го изговараат како „шум“ и тој можеби од теренско име станал име на селото. Како трето објаснување е дека потекнува од шум со значење „место во река каде што шуми водата“.<ref name="Речник-Иванова">{{Речник-Иванова|210}}</ref> == Географија и местоположба == [[Податотека:Река Шум.jpg|мини|300п|лево|Реката [[Шум (река)|Шум]] низ селото]] Селото се наоѓа во областа [[Дримкол]], во југозападниот дел на територијата на [[Општина Струга]], недалеку од градот [[Струга]], сместено во [[Охридско-струшка Котлина|Струшкото Поле]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title= Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=24 август 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=324}}</ref> Селото е рамничарско, на надморска височина од 702 метри. Од самиот град Струга е оддалечено само 5 километри, поради што припаѓа на неговата рурбална зона.<ref name="енциклопедија" /> Низ селото поминува [[Регионален пат 2240|регионалниот пат 2240]]. == Историја == == Стопанство == Атарот го дели со соседното [[Заграчани]] и истиот зафаќа простор од 4,8&nbsp;км<sup>2</sup>. На него преовладува обработливото земјиште на површина од 320,7 [[хектар]]и, на пасиштата отпаѓаат 123,7 хектари, додека шуми речиси и да нема.<ref name="енциклопедија" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|121 |1953|— |1961|— |1971|503 |1981|658 |1991|0 |1994|750 |2002|837 |2021|411 }} Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, маалото имало 50 [[Албанци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_38_38-41_ELBASAN_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Во пописите од 1953 и 1961 година, населението на Шум се вбројува во вкупниот број на жители на селото [[Заграчани]]. Селото е населено со албанско население. Тоа, во 1971 година броело 671 жител, додека во 1994 година бројот се зголемил на 750 жители.<ref name="енциклопедија" /> Пописот од 1991 година не бил целосно одржан во селото Шум, бидејќи неговото население одбило да учествува, односно го бојкотирало неговото одржување, поради што за таа пописна година, за селото нема податоци.{{#tag:ref|Во пописот од 1991 година, во населените места: Грачани, Никиштане, Ново Село (Боговиње), Раковец, Селце Кеч, Гургурница, Долно Јаболчиште, Клуковец, Добовјани, Врановци, Јажинце, Орашје, Равен, Спас, Богојци, Поум, Џепин, Долна Ѓоновица, Горна Лешница, Групчин, Добарце, Копачин Дол, Ларце, Мерово, Ново Село (Желино), Палатица, Рогле, Седларево, Стримница, Церово, Чифлик (Желино), Грешница, Длапкин Дол, Долно Строгомиште, Колибари, Речани - Зајаско, Вражале, Горно Седларце, Новаќе, Синичане, Мамудовци, Трапчин Дол, Горно Свиларе, Дворце, Рашче, Алашевце, Ваксинце, Виштица, Глажња, Гошинце, Злокуќане, Извор (Липково), Липково, Лојане, Оризари, Отља, Р’нковце, Руница, Слупчане, Стрима, Бибај, Богдево, Грекај, Нивиште, Орќуше, Рибница, Горјане, Градец, Ѓурѓевиште, Ломница, Арангел, Жубрино, Папрадиште, Ќафа, Црвивци, Бојане, Копаница, Паничари, Раовиќ, Чајлане, Патишка Река, Света Петка, Чифлик (Сопиште), Лакавица, Падалиште, Србиново, Страјане, Трново, Франгово, Шум, Алдинци, Горно Количани, Драчевица, Рамни Габер, Црвена Вода, Црн Врв, Нераште, Вејце, Селце, Корито, Блаце, Брест, Танушевци, Ѓермо, Порој, Бозовце, Бродец, Вешала и Шипковица, целото население не прифати да земе учество (го бојкотираше) во Пописот.|group="заб"}} Според пописот од 2002 година, во селото Шум живееле 837 жители, од кои 2 [[Македонци]], 823 [[Македонски Албанци|Албанци]] и 12 останати.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=24 август 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 411 жители, од кои 342 [[Македонски Албанци|Албанци]] и 69 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|—|—|121|—|—|503|658|0|750|837|411}} === Родови === Шум е албанско село. Родови во селото се: Даути (15 к.), Рамадани (12 к.) и Ајредини (4 к.) се доселени од селото [[Заграчани]], они се албанизирани Торбеши (Македонци муслимани); Исмаили (20 к.) доселени се од селото [[Горна Белица]]; Татешани (4 к.) доселени се од селото [[Долно Татеши]].<ref>{{Наведена книга|url=http://worldcat.org/oclc/466478840|title=Охридско-струшка област : антропогеографска проучавања|last=Трифуноски|first=Јован|date=1992|publisher=САНУ|isbn=8670251582|oclc=466478840}}</ref> == Општествени установи == == Самоуправа и политика == На крајот од XIX век, Шум било село во [[Охридска Каза|Охридската Каза]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Струга]], која била проширена по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото се наоѓало во некогашната Општина Струга. Во периодот од 1965 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Струга. Селото припаѓало на некогашната општина Струга во периодот од 1955 до 1965 година. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната Општина Радолишта, во која покрај селото Шум, се наоѓале и селата Вишни, Заграчани, Калишта, Мали Влај, Радожда, Радолишта и Франгово. Во периодот 1950-1952 година, исто така, постоела Општина Радолишта, во која влегувале селата Заграчани, Радолишта и Шум. == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта * [[Арапски Гробишта (Шум)|Арапски Гробишта]] — некропола од хеленистичко време <!--== Редовни настани == == Личности == ;Родени во или по потекло од Шум == Култура и спорт ==--> == Наводи == {{наводи|2}} ;Забелешки {{Reflist|group="заб"}} == Поврзано == * [[Дримкол]] * [[Општина Струга]] * [[Струга]] == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Šum}} {{Општина Струга}} [[Категорија:Шум (село)| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струшки села]] [[Категорија:Села во Општина Струга]] c4dsr3ygfyjkh84iy8ek4me7h07bkzw 5616275 5616265 2026-08-24T19:44:12Z Ehrlich91 24281 5616275 wikitext text/x-wiki {{другизначења|Шум (појаснување)}} {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Шум | слика = Воздушен поглед на Шум.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Шум | општина = {{општинскигрб|Општина Струга}} | регион = {{грб|Југозападен Регион}} | област = [[Дримкол]] | население = 411 | година = 2021 | поштенски број = 6333 | повикувачки број = 046 | надморска височина = 702 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=10 | lat_sec=48 | lon_dir=E | lon_deg=20 | lon_min=37 | lon_sec=47 | слава = | мрежно место = | карта = Шум во Општина Струга.svg }} '''Шум''' — село во областа [[Дримкол]], во [[Општина Струга]], во околина на градот [[Струга]]. == Потекло и значење на името == [[Податотека:Река Шум.jpg|мини|300п|лево|Реката [[Шум (река)|Шум]] низ селото]] Името на селото се поврзува со апелативот „шум“ што доаѓа од [[Старословенски јазик|старословенскиот јазик]]. Според народната етимологија пак доаѓа од албанскиот збор „schumë“ со значење многу (пр. многу вода или река), што се поврзува со истоимената река. Исто така, селото е сместено во полето каде што има остатоци од шума. Албанците зборот шума го изговараат како „шум“ и тој можеби од теренско име станал име на селото. Како трето објаснување е дека потекнува од шум со значење „место во река каде што шуми водата“.<ref name="Речник-Иванова">{{Речник-Иванова|210}}</ref> [[Јован Трифуноски]] забележал дека името на селото доаѓа од истоимениот извор,<ref name=":0" /> од кој подоцна настанува реката [[Шум (река)|Шум]]. == Географија и местоположба == Селото се наоѓа во областа [[Дримкол]], во југозападниот дел на територијата на [[Општина Струга]], недалеку од градот [[Струга]], сместено во [[Охридско-струшка Котлина|Струшкото Поле]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title= Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=24 август 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=324}}</ref> Селото е рамничарско, на надморска височина од 702 метри. Од самиот град Струга е оддалечено само 5 километри, поради што припаѓа на неговата рурбална зона.<ref name="енциклопедија" /> Низ селото поминува [[Регионален пат 2240|регионалниот пат 2240]]. Шум се наоѓа на границата помеѓу ниското земјиште (700 метри) на исток и падините на планината [[Јабланица]] на запад. Тоа земјиште овозможува да се развивале и земјоделството и сточарството. Посебна важност за селото е тоа што во неговиот средиштен дел извира јакиот карстен извор Шум. Куќите на селото се шират во непосредна близина на соседното постаро село [[Заграчани]]. Водата за пиење доаѓа од изворот,<ref name=":0">{{Наведена книга|url=http://worldcat.org/oclc/466478840|title=Охридско-струшка област : антропогеографска проучавања|last=Трифуноски|first=Јован|authorlink=Јован Трифуноски|page=171-172|date=1992|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670251582|oclc=466478840|location=Белград}}</ref> кој денес се користи како главен извор за струшкиот водовод. Атарот на селата Шум и Заграчани се една целина.<ref name=":0" /> Селото има збиен тип, при што е поделено на повеќе краеви како Даутовци, Рамадановци, Асановци и други.<ref name=":0" /> == Историја == Како посебно село Шум почнува да се води од 1964 година. Дотогаш било дел од соседното постаро село [[Заграчани]]. На местото на денешното село околу 1900 година имало само две куќи, по една од албанските родови Исмаили и Мена.<ref name=":0" /> Домаќинството на родот Исмаили се доселило од селото [[Горна Белица]] на планината Јабланица, додека на родот Мена дошло од селото [[Мислодежда]] на Караорман. Од родот Мена сега нема потомци. Мештаните на Шум и Заграчани имаат заеднички гробишта. Порано, тие имале и заедничка џамија, но сега во селото е изградена посебна џамија.<ref name=":0" /> Карстниот извор Шум е посебно богатство на селото. На поголем простор извира бистра вода, а кај изворот има рибник и мрестилиште за пастрмки. Водата се користи за градскиот водовод и наводнување. Порано, водата од изворот се вливала во мочуриште од левата страна на Црн Дрим.<ref name=":0" /> == Стопанство == Атарот го дели со соседното [[Заграчани]] и истиот зафаќа простор од 4,8&nbsp;км<sup>2</sup>. На него преовладува обработливото земјиште на површина од 320,7 [[хектар]]и, на пасиштата отпаѓаат 123,7 хектари, додека шуми речиси и да нема.<ref name="енциклопедија" /> Во минатото, мештаните главно се занимавале со земјоделство и печалба. Исто така, многумина мештани одат како градежни работници во странство.<ref name=":0" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|121 |1953|— |1961|— |1971|503 |1981|658 |1991|0 |1994|750 |2002|837 |2021|411 }} Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, маалото имало 50 [[Албанци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_38_38-41_ELBASAN_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Во пописите од 1953 и 1961 година, населението на Шум се вбројува во вкупниот број на жители на селото [[Заграчани]]. Селото е населено со албанско население. Тоа, во 1971 година броело 671 жител, додека во 1994 година бројот се зголемил на 750 жители.<ref name="енциклопедија" /> Пописот од 1991 година не бил целосно одржан во селото Шум, бидејќи неговото население одбило да учествува, односно го бојкотирало неговото одржување, поради што за таа пописна година, за селото нема податоци.{{#tag:ref|Во пописот од 1991 година, во населените места: Грачани, Никиштане, Ново Село (Боговиње), Раковец, Селце Кеч, Гургурница, Долно Јаболчиште, Клуковец, Добовјани, Врановци, Јажинце, Орашје, Равен, Спас, Богојци, Поум, Џепин, Долна Ѓоновица, Горна Лешница, Групчин, Добарце, Копачин Дол, Ларце, Мерово, Ново Село (Желино), Палатица, Рогле, Седларево, Стримница, Церово, Чифлик (Желино), Грешница, Длапкин Дол, Долно Строгомиште, Колибари, Речани - Зајаско, Вражале, Горно Седларце, Новаќе, Синичане, Мамудовци, Трапчин Дол, Горно Свиларе, Дворце, Рашче, Алашевце, Ваксинце, Виштица, Глажња, Гошинце, Злокуќане, Извор (Липково), Липково, Лојане, Оризари, Отља, Р’нковце, Руница, Слупчане, Стрима, Бибај, Богдево, Грекај, Нивиште, Орќуше, Рибница, Горјане, Градец, Ѓурѓевиште, Ломница, Арангел, Жубрино, Папрадиште, Ќафа, Црвивци, Бојане, Копаница, Паничари, Раовиќ, Чајлане, Патишка Река, Света Петка, Чифлик (Сопиште), Лакавица, Падалиште, Србиново, Страјане, Трново, Франгово, Шум, Алдинци, Горно Количани, Драчевица, Рамни Габер, Црвена Вода, Црн Врв, Нераште, Вејце, Селце, Корито, Блаце, Брест, Танушевци, Ѓермо, Порој, Бозовце, Бродец, Вешала и Шипковица, целото население не прифати да земе учество (го бојкотираше) во Пописот.|group="заб"}} Според пописот од 2002 година, во селото Шум живееле 837 жители, од кои 2 [[Македонци]], 823 [[Македонски Албанци|Албанци]] и 12 останати.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=24 август 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 411 жители, од кои 342 [[Македонски Албанци|Албанци]] и 69 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|—|—|121|—|—|503|658|0|750|837|411}} === Родови === Шум е албанско село.<ref name=":0" /> Според истражувањата на [[Јован Трифуноски]] од 1979 година, родови во селото: ''Даути'' (15 к.), ''Рамадани'' (12 к.) и ''Ајредини'' (4 к.), доселени од селото [[Заграчани]], кои се албанизирани [[Македонци муслимани|Торбеши]] (Македонци муслимани); ''Исмаили'' (20 к.), доселени се од селото [[Горна Белица]] и ''Татешани'' (4 к.), доселени се од селото [[Долно Татеши]]. <!--=== Иселеништво ===--> == Општествени установи == * Месна заедница == Самоуправа и политика == Селото влегува во рамките на [[Општина Струга]], која била проширена по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото се наоѓало во некогашната Општина Струга. Во периодот од 1965 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Струга. Селото припаѓало на некогашната општина Струга во периодот од 1955 до 1965 година. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната Општина Радолишта, во која покрај селото Шум, се наоѓале и селата Вишни, Заграчани, Калишта, Мали Влај, Радожда, Радолишта и Франгово. Во периодот 1950-1952 година, исто така, постоела Општина Радолишта, во која влегувале селата Заграчани, Радолишта и Шум. === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 1881 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместено во месната заедница.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=5 ноември 2018|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|399}}</ref> * [[Арапски Гробишта (Шум)|Арапски Гробишта]] — некропола од хеленистичко време. ;Џамии<ref name="верски објекти">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Џамија (Шум)|Џамија]] — главна селска џамија. ;Реки * [[Шум (река)|Шум]] — река низ селото. <!--== Редовни настани == == Личности == ;Родени во или по потекло од Шум == Култура и спорт ==--> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="200п"> Податотека:Игралиште во Шум.jpg|Спортско игралиште Податотека:Џамија во Шум.jpg|Селската џамија </gallery> == Наводи == {{наводи|2}} ;Забелешки {{Reflist|group="заб"}} == Поврзано == * [[Дримкол]] * [[Општина Струга]] * [[Струга]] == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Šum}} {{Општина Струга}} [[Категорија:Шум (село)| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струшки села]] [[Категорија:Села во Општина Струга]] 83u6rzm13005myxdv22bul69lxnx2y3 4 20515 5616196 5612204 2026-08-24T16:02:11Z ВЕЉА ПУЦА НОВАКУ У ГЛАВУ СА ВИНЧЕСТЕРОМ 136207 /* Известување за проект за картирање на земјишната покривка во С. Македонија */ 5616196 wikitext text/x-wiki <!---------------------------------------------------------------------------------> <!-------Вам ви благодари помошниот тим на Википедија (pro's making woners)------> <!---------------------------------------------------------------------------------> {{Селска чешма}}<br /> __NEWSECTIONLINK__ <div id="содржина"> __TOC__ <div id="дискусии"> [[Категорија:Википедија:Селска чешма| ]] [[Категорија:Википедија:Заедница|Селска чешма]] == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 20:45, 16 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:ZI Jony@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 14:21, 18 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Tiven2240@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == Годишна оценка на Упатствата за спроведување на Универзалниот правилник на однесување (УПнО) == <section begin="announcement-content" /> Ве известувам дека започна периодот на годишна оценка на Упатствата за спроведување на Универзалниот правилник на однесување. Можете да давате предлози за промени до 9 февруари 2026&nbsp;г. Ова е првиот од неколкуте чекори на годишната проценја. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Прочитајте повеќе за ова и учествувајте во разговор на страницата на УПнО на Мета]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координативната комисија на Универзалниот правилник на однесување]] (U4C) е глобална група посветена на правично и доследно спроведување на УПнО. Оваа годишна проценка е планирана и спроведена од U4C. За повеќе информации за должностите на U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|погледајте ја нејзината повелба]]. Споделете ги овие информации со други членови на вашата заедница кајшто е соодветно. -- Во соработка со U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|разговор]])<section end="announcement-content" /> 22:01, 19 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Keegan (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Начела и напатствија на Википедија == Почитувани уредници, ja отворам оваа дискусија во согласност со [[ВП:ГЛАСННН]]. Во продолжение секоја недела ќе биде отворена по една тема за која треба да ги одредиме насоките на значајност за нашата Википедија, и на која прво добро е да се дискутира, а потоа можеби и да се гласа. При оформувањето на статиите за начела и напаствија, како и за значајност, во врска со луѓе, настани и друго, земени се предвид неколку јазични Википедии, како англиската, српската и хрватската. Да нагласам дека Википедија на англиски јазик има построги правила од другите јазични Википедии, претпоставувам затоа што се смета за светска енциклопедија, и некои теми кои се важни локално во земјите, на англиската не сметаат дека треба да ги има. Сепак и таму има исклучоци. Исто така, добро е да се нагласи и да се има на ум дека дел од овие службени страници се создавани пред 20 години, и можно е да има потреба од нивно прегледување и дополнување. === [[Википедија:Што не е Википедија]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 19:40 ч. на 8 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> Да започнеме со [[Википедија:Што не е Википедија|што не е Википедија]]. Википедија не е хартиена енциклопедија, не е речник, не е трибина, ниту пак говорница од било кој вид, не е ни разговорен форум или средство за пропаганда и рекламирање. Википедија не е збирка на надворешни врски, галерии на слики или медиуми. Википедија на македонски јазик не е национална енциклопедија на Македонците. Википедија не е услужник на бесплатно вдомување или мрежен простор, не е експеримент за демократија или каков било друг политички систем. Нејзиниот основен метод на одлучување на консензус е преку уредување и дискусија, не преку постојано гласање. Повеќе на секоја од ставките има на линкот [[Википедија:Што не е Википедија|што не е Википедија]]. ==== Дискусија за „Што не е Википедија“ ==== {{коментар}} Според мене, треба да имаме слобода да бришеме кориснички страници на Википедијанци на кои корисникот си пишува реклама за себе и она што го работи. Налетувам на такви, скоро имаше некој масер се рекламира на корисничката страница. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:42, 8 февруари 2026 (CET) :{{коментар}}Според мене, секаков вид на рекмалација директна или индиректна мора одма да се отстранува без никаква дебата или дискусија. Без разлика дали е на корисничка страница, подобрување во статија, новосоздадена страница и останато. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:01, 8 февруари 2026 (CET) :Па некако оваа страница има опфатено доволно, јас немам забелешки или некакви сугестии што да се наведе дополнително. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 16:27, 9 февруари 2026 (CET) :Исто и јас. :) [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 20:53, 9 февруари 2026 (CET) {{коментар}}Се согласувам дека секаков вид на рекмалација директна или индиректна треба да се отстранува без никаква дискусија.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> :{{Коментар}} Вака. Малку пристапот да е подиректен и поконкретен. На пример глеам се дискутира за тоа Што не е википедија? Значи мој предлог е за ова, и за сите идни дискусии, да се преземе англиската верзија на напатствијата, да се видат од сите нас и да се даде коментар кои поттпочки од англиското напатствије би го трганеле или замениле со друго. Ова го зборам од проста причина што англиските напатствија се едни од најелаборираните, па дури и претерано детализирани, ние можеме да ги земем само општите начела. Во овој случај ок си е се. Се сложувам со напишаното за тоа што не е Википедија, ако имам некој поконкретен дел за додавање, ќе пишам тука. Следните да бидат со поконкретни забелешки што се прифаќа, а што не на нашата Википедија. Во однос на кориснички страници, ние сме бришеле и порано само вулгарности. Рекламирање не би требало да е проблем, според мене. Пропагираме сите ние на нашите кориснички страници. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] <sup>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]</sup></font></big> 18:50, 15 февруари 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (настани)]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:30 ч. на 15 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> Многу настани добиваат покриеност во вестите, а сепак не се од историска или трајна важност. Настан може да биде доволно интересен за новинарите и уредниците на вестите, но тоа не секогаш е доволно значајно за да има статија на Википедија. При оценувањето на настанот, уредниците треба да оценат различни аспекти на настанот и покриеноста: влијанието, длабочината, времетраењето, географскиот опсег, разновидноста и веродостојноста на покривањето, како и дали покривањето е рутинско. ;Трајни ефекти Настанот што е преседан или катализатор за нешто друго од трајно значење, најверојатно ќе биде значаен. На пример, во САД, убиството на детето Адам Волш на крајот довело до донесување на Закон за заштита и безбедност на децата, наречен Закон Адам Волш. Овој настан се смета за значаен. Настаните кои имаат трајно дејство од историско значење веројатно ќе бидат знајачни. Ова вклучува, на пример, природни катастрофи после кои останува широко распространето уништување, а обновата на уништеното може да доведе до смена на населението, и можно е да влијае врз изборите. Помал земјотрес или бура со мало или никакво влијание врз човечката популација веројатно не е значаен за да има статија на Википедија. ;Географски опсег Значајните настани обично имаат значително влијание врз широк регион, домен или широко распространета општествена група. Настанот кој влијае врз локално подрачје и го известуваат само медиумите во блискиот регион веројатно нема да биде значаен. ;Длабочина на покриеност Еден настан мора да добие голема или длабинска покриеност за да биде значаен. Длабочина на покривање вклучува анализа што ги става настаните во контекст, како што често се среќава во книгите, долгометражни написи во големите списанија за вести или на ТВ. ;Времетраење на покриеноста Значајните настани обично добиваат медиумска покриеност која е во подолг временски период. Времетраењето на известувањето по медиуми е силен показател за тоа дали некој настан има минливо или трајно значење. Тоа што некој настан се случил неодамна сам по себе не го прави незначаен. ;Разновидност на извори Се очекува значајна национална или меѓународна медиумска покриеност за некој настан да биде забележлив. Известувањето со широк опсег има тенденција да укаже на значајност, освен кога медиумите препишуваат и преобјавуваат исти вести едни од други. ;Рутинско покривање Според политиката на Википедија дека не е весник, рутинското покривање на вести за работи како што се објави не се доволна основа за статија. Рутинските настани, како што се спортски натпревари, филмски премиери, прес-конференции итн., може подобро да се опфатат како дел од друга статија, ако воопшто се значајни. Медиумски објави за настани кои се вообичаени, секојдневни, или се обични предмети што не се истакнуваат — веројатно не се значјани за да имаат своја статија на енциклопедија. ;Сензационализам Таблоид или жолтото новинарство како што се нарекува, обично се смета за лоша основа за статија во енциклопедија, поради недостатокот на проверка на фактите својствени за сензационалистичко известување и објавување на скандали. Википедија не е место за скандали или озборувања. ;Кривични дела Написите за криминални дејствија, особено оние што спаѓаат во категоријата „вонредни вести“, често се предмет на дискусии за бришење. ;Луѓе значајни за само еден настан Луѓето познати само во врска со еден настан генерално не треба да имаат статија напишана за нив. Ако настанот е многу значаен, тогаш наместо тоа, обично треба да се напише статија за настанот. ;Идни настани Поединечните закажани или очекувани идни настани треба да бидат вклучени само ако настанот е значаен, и речиси сигурно ќе се одржи. Датумите не се дефинитивни додека настанот навистина не се случи, бидејќи дури и значајните настани може да бидат откажани или одложени во последен момент поради голем инцидент (ваков случај на одложување беше во текот на пандемијата). Меѓу идните настани кои се соодветни за да се отвори за нив страница пред време спаѓаат: избори, Олимписки игри, Евровизија, европски и светски првенства. ;Алтернативи за бришење Ако значајноста на настанот е доведена во прашање, но тој е првенствено поврзан со одредена личност, компанија или организација или текстот може да биде дел од друга статија со поширока тема, тогаш треба да се употреби спојувањето на содржините. Сепак, треба да се внимава на настанот да не му се даде непотребна тежина. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (настани)|Значајност на настаните]]. ==== Дискусија за „Настани“ ==== {{коментар}} Според мене, овој дел добро ги покрива сите можни ситуации поврзани со настаните. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:32, 15 февруари 2026 (CET)<br> {{коментар}} Сметам дека аргументите се добро образложени и се согласувам со нив. - [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 11:07, 18 февруари 2026 (CET) <br> {{коментар}} Се солгасувам со горенаведените коментари. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:30, 18 февруари 2026 (CET) <br> {{коментар}} Добри се предлозите и правилата наведени во посебната страница, немам дополнителни коментари. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:11, 18 февруари 2026 (CET)<br> {{коментар}} Овој дел е усогласен со соодветниот дел на другите јазици и јасен за оние што го читаат. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:14, 19 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Исто и јас се согласувам со коментари на колегите. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:03, 21 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Добро се образложени аргументите и се согласувам со нив.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Автобиографија]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:50 ч. на 22 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> *Пишувањето автобиографии е обесхрабрено, бидејќи е тешко да се напише неутрална, проверлива автобиографија, а има и многу замки. *Автобиографијата често е пристрасна, и обично напишано е само позитивното за личноста. *Автобиографиите се често непроверливи. Ако единствениот извор за одреден факт за вас сте вие самите, читателите не можат да го потврдат тоа. *Автобиографиите можат да содржат оригинално истражување. Луѓето често вклучуваат информации во автобиографии кои никогаш претходно не биле објавени или се резултат на знаење за нештата од прва рака. Википедија е енциклопедија и не смее да содржи претходно необјавени информации, ниту дозволува оригинално истражување. *Под „автобиографија“ не се подразбира само биографијата што сте ја напишале сами за себе, туку и биографијата што сте ја платиле или сте наредиле некој друг да ја напише во ваше име. *Тешко е да се пишува неутрално и објективно за себе, затоа треба да дозволите другите да пишуваат. Би требало да почекате некој друг да напише статија за вас и вашите постигнувања. *Во јасни случаи, дозволено е уредување на страници поврзани со вас, како: враќање на вандализам; но само ако тоа е очигледен вандализам, а не содржински спор. *Ако не сте значајни според начелата на Википедија, пишување на статија за себе ја крши политиката која вели дека Википедија не е место за бесплатна реклама. * Ако вашиот живот и достигнувања се проверливи и навистина од значење за да ве има на енциклопедија, некој друг веројатно ќе создаде статија за вас порано или подоцна. Повеќе на линкот: [[Википедија:Автобиографија]] ==== Дискусија за „Автобиографија“ ==== {{коментар}} - Се согласувам со наведените правила поврзани со автобиографија. Ние сме мала заедница, и знам дека се случило низ минатото некои личности сами за себе да си напишат статија, често не е бришена таквата статија, туку е само досредена, доколку личноста е значајна за да ја има во енциклопедија. Сепак, во најголем дел, би требало да се обесхрабрат автобиографски статии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:58, 22 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Автобиографијата, поточно пишување на автобиографија, треба да биде обесхрабрено и недозволиво за Википедија. Пристрасноста при пишување на таква статија е на највисоко ниво, а објективноста ниска. Напатствијата се во ред, се согласувам и замолувам секој да реагира ако забележи вакви случаеви. Ова е едно од основните правила на Википедија и треба строго и доследно да се почитува.--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] <sup>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]</sup></font></big> 09:48, 23 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Целосна поддршка за сѐ претходно кажано. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:17, 23 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Се сложувам со сѐ. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 17:34, 24 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Да, и јас го делам истото мислење. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 11:52, 27 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Се согласувам. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 13:57, 28 февруари 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Биографии на живи личности]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:50 ч. на 1 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> *Статија за жива личност треба да биде напишана одговорно, внимателно и со непристрасен тон, да се избегнува потценување, но да се избегнува и претерување. *Контроверзниот материјал за живи личности што е без извори или со слаби извори треба веднаш да се отстрани, и без дискусија. *Не користете јавни записи што вклучуваат лични податоци, како што се датум на раѓање, вредност на домот, сообраќајни казни, регистрации на возила и домашна или деловна адреса. *Никогаш не користете самообјавени извори (вклучувајќи книги, списанија, интернет страници, блогови, подкасти или објави на социјалните мрежи) како извори на материјал за жива личност, освен ако не се напишани или објавени од самото лице. *Не внесувајте озборувања во статиите. Секогаш прво прашајте се: Дали изворот е веродостоен? Дали материјалот е вистинит? И, дури и ако е вистинит, дали е релевантен за неутрална статија за личноста за која е статијата? *На администраторите им е дозволено да спроведат отстранување на јасни прекршувања на БЖЛ со заштита на страницата или со блокирање на прекршителот/прекршителите. *Избегнувајте приказ на жртва. *Во случај на јавна личност, ќе има повеќе доверливи извори, а БЖЛ треба едноставно да документира што известуваат тие извори. *Поради зголемена злоупотреба и [[Кражба на идентитет|кражба на идентитет]], луѓето сè повеќе ги сметаат своите вистински имиња и датуми на раѓање за приватни информации. Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации. Не може да бришеме лични податоци по барање на личноста доколку се јавно достапни во веродостојни извори. Но, доколку личноста на која се однесува статијата се спротивставува на објавувањето на датум на раѓање, а податоците не биле претходно објавени од веродостојни извори, бидете внимателни и наведете ја само годината на раѓање. Исто така, статиите не треба да ја содржат адресата, електронската пошта, телефонскиот број или други контакт информации на личноста за која станува збор, но генерално е дозволено да се вклучи линк до официјалната интернет страница на личноста во делот „Надворешни врски“, иако тој линк може да ги содржи горенаведените информации. *Дали ќе се отстрани име или погрешно родово именување на жива личност која е трансродово лице, е прашање на уредничка проценка доколку веќе се појавило во сигурни извори. *Со тоа што некој бил спомнат во вестите, не значи дека треба да добие статија на Википедија. *Жива личност обвинета за кривично дело се смета за невина сè додека не биде осудена од суд. Уредниците генерално не треба да вклучуваат текст што сугерира дека лицето е осомничено, дека е лице од интерес или е обвинето за вршење на кривично дело, освен ако не е обезбедена осуда за тоа кривично дело, или повеќе доверливи извори веќе го објавиле името на обвинетиот во врска со кривичното дело. *БЖЛ се применува насекаде на Википедија каде што се споменуваат живи личности, вклучувајќи страници за разговор, описи на уредувања, кориснички страници, слики и категории. *Корисничките имиња што содржат клеветнички, очигледно лажни или спорни изјави или материјал за живи лица треба веднаш да бидат блокирани и отстранети од сите промени. *Сликите од живи личности не треба да се користат надвор од контекст за да се прикаже тоа лице во лажно или неповолно светло. *Имињата на категориите се самообјаснувачки, па затоа вклучувањето на одредена биографија во одредена категорија мора да биде оправдано со соодветен текст кој има сигурни извори во самата статија. Пример за ова е додавање на Категорија:Криминалци, или категоризацијата на живите личности според религија или сексуална ориентација. *Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи. *Уредниците кои постојано додаваат или враќаат контроверзен материјал во БЖЛ кој не е поткрепен со извори или е поткрепен со лоши извори, може да бидат блокирани поради нарушување на проектот. Повеќе на линкот: [[Википедија:Биографии на живи личности]] ==== Дискусија за „Биографии на живи личности“ ==== {{коментар}} - Јас сум ЗА да се применуваат овие начела. Инаку, ме збуни делот со горна старосна граница, и дека „лицата над 115 години се сметаат за починати“. Имавме случај со некој борец за кој немаше извори за тоа кога починал, па стана збунувачко како да се реши тој проблем. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:56, 1 март 2026 (CET)<br> {{Коментар}} Целосно се согласувам. Јас сум за поголема и построга контрола за тоа за кој се прави статија. Да нема статии за недоволно афирмирани личности, без разлика од која област се. Не сме реклама ние. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] <sup>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]</sup></font></big> 14:08, 3 март 2026 (CET) {{коментар}} Јас имам две забелешки во врска со овие начела. Прво, ако лични податоци се објавени во веродостојни извори, не смее да се врши цензура по барање на личноста (на пр. ако јавно е објавен точниот датум на раѓање, тогаш тој датум слбодно може да се наведе во статијата). Второ, начелото за лицата над 115 години нема логика затоа што може да има повеќе живи лица над 115 години, но само едно лице може да се смета за најстара личност во светот. Мислам дека ова начело треба да се преработи и да гласи „Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи.“. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 22:53, 3 март 2026 (CET) :За лицата над 115 години го сменив како што предлагаш. :Вториот дел за лични податоци, тоа што го предлагаш го има [[Википедија:Биографии на живи личности|веќе содржано во реченицата]]: :„Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации.“ :Мислам дека таа реченица го покрива тоа што го велиш. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:56, 4 март 2026 (CET) ::{{одговор|Виолетова}} Да, го покрива, но погоре се наведени реченици коишто се противречни на тоа. Ако датумот на раѓање е јавно објавен и лицето се противи да биде наведен во статијата, тогаш која реченица се зема предвид? --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 09:41, 6 март 2026 (CET) ::Коректност! [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-14346-24|&#126;2026-14346-24]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-14346-24|разговор]]) 09:43, 6 март 2026 (CET) :::@[[Корисник:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] :::Кире, овде имам извадено дел од речениците, а не сè, затоа стои линк до целата страница со правилата, каде што пишува на крајот: Повеќе на линкот. Треба проектната да се прочита, бидејќи се разбира дека важат сите реченици кои се на страницата со начела и напатствија. Односно, доколку е јавен податокот за датум на раѓање, не го земаме предвид човекот што се буни. Овде го вклучив примерот дека доколку не е јавно објавен датумот и човекот не сака да му стои на статијата, би требало да го испочитуваме. Дури има предвидена ситуација кога има своја интернет страница на која ставил вистинско име и датум на раѓање, ние смееме да ја ставиме во надворешните врски на статијата. Неколку различни ситуации се опфатени на [[Википедија:Биографии на живи личности|главната страница за БЖЛ]] и тие се тие што важат. Овде се само извадоци, дека е голема таа страница цела да се псотави на Селска чешма. Поздрав [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 11:45, 6 март 2026 (CET) ::::{{одговор|Виолетова}} Да, за напишаното во начелото зборувам, а не за она коешто е напишано на оваа страница. Најпрвин е наведена реченицата „Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации.“, а потоа пишува „Доколку личноста на која се однесува статијата се спротивставува на објавувањето на датум на раѓање, бидете внимателни и наведете ја само годината на раѓање.“. Ова нема логика. Ако лицето не сака јавно да биде објавен неговиот датум на раѓање, тогаш тоа треба да биде отстрането од изворите коишто се користат на Википедија (откако ќе биде избришано од тие извори, тогаш природно ќе биде избришано и од Википедија затоа што повеќе нема да има веродостојни извори во коишто е наведено). Но, ако лицето бара тоа да биде отстрането само од Википедија, а притоа да остане наведено во други извори, тогаш се работи за цензура на јавно објавени податоци и тоа не е дозволено дури и да е по барање на лицето за коешто се однесува податокот. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 12:07, 6 март 2026 (CET) :::::Не знам каде не се разбираме, тоа што го објаснуваш е тоа како треба да се постапи, всушност. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:45, 6 март 2026 (CET) ::::::Се разбираме дека е така, но во начелото е напишано поинаку. За да биде појасно, можеби изрично треба да ставиме дека не може да бришеме лични податоци по барање на личноста доколку се јавно достапни во веродостојни извори (Во иднина те молам секое дополнување пишувај го како нов коментар затоа што јас овој одговор го пишав на твојот првичен коментар којшто потоа беше дополнет и затоа напишав уште еден коментар подолу дека се согласувам со дополнетото. Инаку, се создава впечаток дека не се разбираме.). --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 18:53, 6 март 2026 (CET) ::::Гледам дека си го дополнила текстот додека го пишував одговорот, па затоа дополнително ќе одговорам и на дополнетиот текст. Да, така треба да биде, но во начелото не е напишано на тој начин. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 12:08, 6 март 2026 (CET) {{коментар}} - Јас сум ЗА, со тоа што сметам дека треба да има контрола за тоа за кој ја пишува статијата, како и начелото што го спомна Кирил погоре „Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи.“; според мене има смисла. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 13:28, 5 март 2026 (CET) {{коментар}} Се согласувам, и за лицата над 115 години да се преработи. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 18:30, 5 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Креативни професии]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:57 ч. на 8 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> Во овој дел да ги разгледаме значајноста на луѓето да имаат статија според тоа која професија ја вршат, се разгледуваат професорските, научните и креативните професии: професори, научници, и креативните професии (писатели, музичари, сликари, архитекти, новинари). *Записите во списоци каде е дозволено човек сам да се пријави и запише, не придонесуваат за значајност. Исто така, интернет страниците за вработените или членовите на една организација, не се доволен показател за значајност. *Веродостојна биографија на 200 страници за личност, издадена од независен извор и не е платена од човекот за чија биографија станува збор, која детално го покрива животот на тоа лице е прифатлив извор, додека извод од матична книга на родените или списокот од формуларот за изборно ливче, не е. *Луѓето кои ги исполнуваат основните критериуми, може да се сметаат за значајни без да ги исполнуваат дополнителните критериуми подолу. ;Професори, наставници, академици и научници *Наставници и професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование, не се значајни за енциклопедија само поради таа професија. Но ако се занимаваат и со друга дејност, како на пример, наука, сликарство, музика, пишување, политика и друго, можат да стекнат значајност да имаат своја енсиклопедиска статија поради дополнителната активност, и во таков случај се оценуваат според вообичаените правила за значајност во професијата. *Сите членови на [[МАНУ]] се значајни за да имаат статија на Википедија. Исто така и членови на странските академии на науките се доволно значајни. *Дел од критериумите: # Лицето има добиено високо престижна академска награда или чест на национално или меѓународно ниво ([[23 Октомври (награда)]], [[Награда „11 Октомври“]], [[Награда „Мито Хаџи Василев - Јасмин“]], на пример). # Лицето било избрано за член на високо селективно и престижно научно друштво или здружение (на пр., Национална академија на науките или Кралското друштво) или член на големо научно здружение кое го задржува статусот на колеги како високо селективна чест (на пр., соработник на Институтот за електрични и електронски инженери или институт за електронски инженери). # Академската работа на лицето има значително влијание во областа на високото образование, влијае врз значителен број академски институции. Овој критериум исто така, може да биде задоволен ако лицето развило значаен нов концепт, техника или идеја, лицето направило значајно откритие или решило голем проблем во својата академска дисциплина. Во овој случај, неопходно е експлицитно да се докаже, со значителен број на упатувања на академски публикации на истражувачи различни од личноста за која станува збор, дека овој придонес навистина нашироко се смета за значаен и нашироко се припишува на личноста за која станува збор. # Лицето било именувано за угледен професор во голема институција за високо образование и истражување, именувано за претседател што укажува на споредливо ниво на постигнувања или еквивалентна позиција во земји каде што ваквите именувања се невообичаени. # Лицето е дел од основачите на некоја голема или значајна образовна институција. # Лицето имало значително влијание надвор од академската заедница во нивниот академски капацитет. # Лицето е главен уредник на големо, добро воспоставено академско списание во нивната предметна област. Во овој критериум не спаѓаат списанија кои се во рамките на псевдо науката. *Псевдонаучникот, исто така, може да биде доволно значаен за сопствена статија, ако неговата теза е особено распространета или добро позната, или ако има голем број научни трудови насочени кон побивање или отфрлање на псевдонаучната природа на неговата теза. ;Креативни професии Ова упатство се однесува на автори, писатели, уредници, новинари, филмаџии, фотографи, уметници, сликари, вајари, архитекти и други креативни професионалци. Такво лице е значајно ако: * Личноста се смета за важна личност или е широко цитирана од врсниците или наследниците; или * Личноста е позната по тоа што поттикнува значаен нов концепт, теорија или техника; или * Лицето создало или одиграло голема улога во заедничкото создавање на значајно или добро познато дело или колективно дело. Дополнително, таквото дело мора да било примарен предмет на повеќе независни периодични статии или рецензии, или на независно и значајно дело (на пример, книга, филм или телевизиска серија, но обично не само една епизода од телевизиска серија); или * Работата (или делата) на личноста: (а) станала значаен споменик, (б) била суштински дел од значајна изложба, (в) добила значително критичко внимание или (г) била претставена во постојаните збирки на неколку значајни галерии или музеи. Подолу се наведени попрецизните критериуми за овие професии. ;Музичари Текстописците или композиторите (без разлика дали се од популарната музика, црковни песни или други стилови) може да се сметаат генерално за значајни ако создале голем број нашироко познати дела. '''Естраден музичар''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * има издадено најмалку еден студиски албум кој има добиено сертификација на издавачката куќа (сребрена, златна или платина); * добитник е на награди на музички фестивали на регионално, национално или меѓународно ниво; * има издадено неколку песни со повеќемилионски прегледи на музичките сервиси (YouTube, Spotify, Deezer итн.); * има значителен број следбеници/претплатници на официјален канал или профил на музички услуги во однос на населението на земјата во која живее угледни секундарни извори, или музички експерти изјавиле дека музичарот се истакнува во одреден жанр, музичко движење, период или област. '''Класичен инструментален музичар''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * завршил конзерваториум или музичка академија (исклучоци се многу успешни (самоуки) солисти/„чудо од деца“); * објавил снимка кај етаблирана издавачка куќа за класична музика; * настапувал/а во добро познат камерен ансамбл или оркестар најмалку пет години; * соработувал/а со други значајни естрадни или други класични музичари (види критериуми погоре). '''Класичен музичар-солист''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * дипломирал конзерваториум или музичка академија; * објавил снимка кај етаблирана издавачка куќа за класична музика; * пеел во реномирана оперска куќа надвор од својата татковина најмалку две години/сезони; * оперски солист во националната оперска куќа (во Опера и балет, на пример). Соработувал со значајни естрадни или други класични музичари (види критериуми погоре). ;Уметници, сликари, вајари, фотографи Уметникот, вклучувајќи илустратори, фотографи, скулптори, сликари итн., ги исполнува критериумите и може да се смета за значаен: * ако е цитиран/а во дела за историја на уметност или нивни еквиваленти; * ако освоил/а престижна награда за уметност; * ако има одржано најмалку една изложба во музеј, галерија или уметничка институција; * доколку неговите самостојни дела се изложени во национален или меѓународно признат музеј; * ако бил/а клучна фигура во забележително уметничко движење; * ако работел/а во кралски дворец како штитеник на крал, или бил раководител на државна уметничка институција; * ако е автор на најмалку две дела кои се сметаат за културно и историски значајни; * ако е член на престижно уметничко друштво како [[Друштво на ликовните уметници на Македонија]], на пример. Уметници кои цртаат графити, улични уметници и уметници од слични нетрадиционални формати може да ги исполнат критериумите доколку добиле значително внимание од медиумите или критичките автори на национално или меѓународно ниво за неколку нивни дела (или изведби). ;Писатели '''Писател, поет, романсиер,драматург, раскажувач''' има енциклопедиско значење ако исполнува барем два од следниве услови: * единствен е или главен автор на две или повеќе дела објавени од одредена издавачка куќа (платени услуги за печатење од страна на самиот автор не се бројат); * добитник е на престижни награди ([[Нобелова награда за литература]], [[Друштво на писателите на Македонија#Награди|наградите кои ги доделува ДПМ]], [[Пулицерова награда]] итн.); * дел е од барем една издадена збирка на поети / романсиери/ драматурзи/ раскажувачи. Членовите на [[Друштво на писателите на Македонија]] автоматски се сметаат за значајни, поради тоа што за прием во друштвото, ДПМ има слични критериуми како горенаведените. '''Книжевен преведувач''' обично е доволно значаен за сопствена статија ако исполнува некој од следниве критериуми: * автор е на неколку преводи кои се забележителни по самите нивни преводи; * автор е на голем број преводи на литературни дела; * запишан е како преведувач во книжевно-историска енциклопедија; * добитник е на престижни награди за преведувачи, како што се наградата на „Гете институт“ или наградата за превод Оксфорд-Вајденфелд и други. Зборот „писател“ овде се однесува на сите автори на текстуални дела. Ова вклучува автори и на фикција (која вклучува поезија). ;Глумци и режисери '''Глумец''' обично е забележлив ако исполнува барем еден од следниве критериуми: * има водечка улога во филм кој бил дел од редовната кино понуда; * има водечка улога во позната ТВ серија која се прикажува на националните канали; * има водечка улога во филм или ТВ серија што е добитник на престижна национална награда или повисока награда; * имал неколку главни улоги во добро познат национален или регионален театар (на пр. [[Македонски народен театар]], [[Народен театар (Битола)|Битолски театар]], [[Народен театар „Јордан Хаџи Константинов – Џинот“|Велешкиот театар]]); * одиграл/а улога што добила големо покривање на националните медиуми или за улогата бил/а наградена со престижна награда (на пример, [[Оскар]]). '''Режисерот''' е генерално значаен ако исполнува барем еден од овие критериуми: * режирал филм кој бил дел од редовната кино понуда; * режирал позната ТВ серија која се прикажува на националните канали; * режирал филм или ТВ серија што освоиле престижна национална награда или награда на повисоко ниво; * режирал најмалку две претстави во познат национален или регионален театар; * награден е со престижна награда или добил широко покривање на националните медиуми за неговата или нејзината режисерска улога. ;Архитекти '''Архитектите''' веројатно заслужуваат статија: * ако се цитирани во прегледни дела за историја на уметноста или нивни еквиваленти; * доколку освоиле престижна награда; * ако дизајнирале најмалку две згради кои веќе биле значајни за да имаат своја статија на Википедија, или се сметаат за културно и историски познати објекти; * ако се (или биле) членови на престижно друштво (МАНУ, Европската академија на науките и уметностите, итн.) ;Новинари '''Новинарите''' се значајни за да имаат своја статија доколку исполнуваат некој од следниве критериуми: #Нивната работа е наградена со некоја значајна награда од областа на новинарството. (Во Македонија, на пример, добитник на [[Награда „Мито Хаџи Василев - Јасмин“]]). Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Значајност на луѓе по професии“ ==== {{коментар}} - ЗА: според мене ги опфаќа сите ситуации поврзани со овие професии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 21:04, 8 март 2026 (CET)<br> {{коментар}} Да напоменам секој од овие профили е професор нема (наставници) сите се професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование кои се прогласени за најдобри просветни работници од Сојуз на просветни работници на Македонија заслужуваат да имаат статија? Дали овие личности ( професори) кои имаат објавувано во меѓународни научни списанија и домашни научни списанија свои трудови и се признати професори и на глобално ниво треба да имаат своја статија? - [[User:lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 11 март. :[[User:lili Arsova|Lili]], мое мислење искрено е дека прогласувањето од страна на Сојуз на просветни работници не е некоја висока или престижна награда. А за вториот дел што го споменуваш, ако професорот објавува научни трудови во списанија кои се признати, значи се занимава со наука, тогаш важат критериумите за научници. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:13, 11 март 2026 (CET) {{коментар}} - ЗА: Се сложувам со горе наведеното. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 07:40, 12 март 2026 (CET) {{Коментар}} - убаво опфатено, нормалмо не може се во детали, но опфаќа што треба и не треба. Да се има предвид ова кога се прават статии од ваков тип.--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] <sup>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]</sup></font></big> 11:31, 13 март 2026 (CET) {{Коментар}} - Според мене одлично е опфатено, ама како што нагласи Никола не може сѐ во детали, се сложувам со горенаведеното и гласам ЗА. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 19:28, 14 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Кралски семејства и благородници]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:22 ч. на 15 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Членови на кралски семејства''' кои обично ги исполнуваат критериумите за значајност вклучуваат: * владетели, поглавари и суверени (цареви, кралеви, кралици, големи војводи, султани, принцови, итн.) кои некогаш владееле со општо призната држава или постари, споредливо организирани општества; * други полноправни членови, чие членство во семејството е стекнато со раѓање или брак, кои во секој момент од животот биле во доминантна положба. Не е неопходно овие луѓе цел живот да бидат членови на кралски семејства. За членовите кои не биле на владејачка позиција во текот на нивниот живот или оние кои не се (или не биле) полноправни членови на семејството поради моргански брак, важат истите критериуми како за благородништвото. '''Благородниците''', од историјата или од сегашноста, не заслужуваат своја статија само затоа што припаѓаат на благородничко семејство. Благородниците кои ги исполнуваат критериумите за статија но поради друга заслуга, како што се оние кои поседуваат големи имоти или на друг начин значително влијаат врз условите за живот на многу други луѓе, веројатно ќе заслужат статија во енциклопедија. Ваквите статии првенствено треба да содржат информации што покажуваат дека личноста ги исполнува критериумите, а не смее да содржи само информации за титули, хералдика или семејни врски. Статија за благородничко семејство или благородна титула (на пр. Војводата од Корнвол) може да е значајна за енциклопедија, и потоа на таква статија може да се додадат информации за поединци кои пак, не се значајни да имаат сопствена статија. '''Напомена:''' При именување на статиите за кралски фигури и благородници би требало да се придржуваме на неколку правила: кога имаме само име и земја, името на статијата би требало да ги содржи името на личноста и земјата од која потекнува или со која владее. За некои кралеви и владетели кои имаат исто или слично име, за да нема забуна за кого се работи, во заграда да се стави земјата ([[Карло III (Шпанија)]] или [[Стефан I (Унгарија)]]. Луиза (надвојвотка од Австрија), како што е: [[Золта (голем везир на Унгарците)]], со тоа што титулата ако не е на почеток на реченица не се пишува со голема буква. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Кралски семејства и благородници“ ==== {{коментар}} - Ова е кус и јасен дел. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:23, 15 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} - Немам што да надополнам, сметам дека е во ред напишаното, гласам ЗА. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:27, 15 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} - Не знам дали коментаров е на вистинското место, но сметам дека треба да се направи некој ред и стандард во именување на статии на благородници и владетели, дали треба да го пишува само името, титулата, семејстовото, државата, со запирки, во загради итн. Сега има неколку различни начини. - [[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] <small>([[User talk:Bojan9Spasovski|разговор]])</small> 12:09, 18 март 2026 (CET) :Јас сметам дека треба со загради, дека 90 % од статиите на нашата Википедија сѐ со загради и изгледа многу подобро естетски наспроти со запирки. Ама мора да се воведе принцип по кој ќе следиме сите за да не сме во забуна кога создаваме такви статии. На пример: [[Бенџамин Колинс Броди (прв баронет)]], а син му исто се викал само разликата е дека бил втор баронет ([[:en:Sir_Benjamin_Collins_Brodie,_2nd_Baronet|Sir Benjamin Collins Brodie, 2nd Baronet]]). [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:53, 18 март 2026 (CET) ::[[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] Сосема си во право дека треба и тоа да го вметнеме. Како што вели Јован, кај нас најголем дел статии на кои им треба дообјаснување, не се со запирка, туку со заграда. Може така да остане и за владетелите и благородниците? Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 14:10, 18 март 2026 (CET) :::Имаме и вакви примери како [[Карола од Васа]], дали би било подобро да биде Карола (Васа) или пак Карола (Саксонија), а што правиме пак со [[:en:Archduchess Louise of Austria|Archduchess Louise of Austria]] дали тука титулата би била во или надвор од заградата како Надвојвотка Луиза (Австрија) или пак Луиза (Надвојвотка од Австрија) [[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] <small>([[User talk:Bojan9Spasovski|разговор]])</small> 14:16, 18 март 2026 (CET) ::::Кога оди само име и земја, најчесто е баш така, името и земјата, и тоа е обично за историски личности, дека немале презимиња класично како денес, туку местото од каде потекнуваат се претворало во презиме: [[Тома Аквински]] - местото од каде потекнувал (Аквино) се претворило во презиме. За некои кралеви и владетели кои имаат исто или слично име, за да нема забуна како што гледам се практикувало кај нас во заграда да се стави земјата ([[Карло III (Шпанија)]] или [[Стефан I (Унгарија)]]. Луиза (надвојвотка од Австрија) веројатно пологично според другиве примери би било да е така, како што е: [[Золта (голем везир на Унгарците)]], со тоа што ми се чини дека титулата ако не е на почеток на реченица не се пишува со голема буква. Да проверам за ова. А за овие и други примери, убаво е да се изјасни уште некој, па да ги вметнеме во начелата и напатствијата. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 14:51, 18 март 2026 (CET) {{коментар}} Сум согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 21:07, 18 март 2026 (CET) {{Коментар}} ОК е се, мислам дека сите благородници заслужуваат статија, освен тие титуларни кои немале општествена улога. Мислам за нив треба помалку да се посвети простор (пример, во егзил без никаква функција или задолженија во опшствество). Ова е мое мислење, не велам дека сум во право хехе. Што се однесува за именување, името на статијата треба да биде само името на личноста и бројот (I, II, III итн). Доколку има случај на две личности со исто име и ист број во заграда да се пише локација, а ако и таа е иста, тогаш година на влеадеење/ раѓање). Не сум за име со географски епитет, пример Александар Југословенски, ова не е традиционално во македонскиот јазик, освен за една личност - Александар Македонски. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] <sup>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]</sup></font></big> 11:11, 19 март 2026 (CET) {{Коментар}} Ги вметнав правилата во делот '''Напомена'''. Се надевам во ред е вака. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 13:25, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} -Во ред е, јасни се правилата. [[User:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] <small>([[User talk:Natasa Stardelova|разговор]])</small> 18:09, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} -Во ред е, јасни се правилата и согласна сум со истите.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 08:40, 24 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Политичари, правници и верски водачи]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:10 ч. на 22 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Политичар или државен службеник''' веројатно може да се смета за значаен ако исполнува барем еден од следниве критериуми: * ако е шеф на држава или влада (премиер), генерален гувернер, министер, член на законодавно собрание или на еквивалентна позиција на национално ниво на унитарна држава или на федерално ниво на сојузна држава; * има или извршува внатрепартиска функција на национално ниво во партија која е или била застапена во законодавното собрание на една држава: лидер на партија, член на партиски комитет, секретар на партија, претседател (или еквивалентна функција) во здружение поврзано со партијата; * има или извршува важни локални, регионални или национални задачи кои носат значителна моќ на тоа ниво (на пр. градоначалник, окружен префект) има или има раководно место во национално тело; * ако е генерален секретар или има еквивалентна висока позиција во важна меѓувладина организација; * ако има јасно соодветна моќ и влијание, или добил големо внимание од националните медиуми од неговото време (или медиуми кои биле широко транскрибирани во историски дела), дури и ако не бил на една од горенаведените официјални функции; * политичари, градоначалници, пратеници или други функционери за кои има содржина во повеќе веродостојни извори. Политичарите кои припаѓаат исклучиво на следните категории обично не се значајни ако се: * кандидати за политичка функција (со можен исклучок на особено добро објавени кандидати за важни позиции); * лице кое врши внатрепартиска функција на локално ниво; * „обични“ претставници без посебна моќ или медиумско покривање во локалните или регионалните или национални собранија; * биографијата е достапна само на страница коде мора да биде објавена, односно на мрежното место на општината или собранието или фирмата/институтот во кој работат. '''Правно лице, адвокат, судија''' е веројатно значаен ако тој или таа исполнува еден од овие критериуми: * судија во врховен суд или апелационен суд на една земја (на државно ниво или пошироко); * судија во меѓународен суд (на пример, [[Хашки трибунал]], [[Постојан арбитражен суд]], [[Меѓународен кривичен суд]], [[Европски суд за човекови права]] или [[Суд за правда на Европската Унија]]); * раководител на државен орган поврзан со судството (на пример, Државен судски совет или Државно правобранителство), Народен правобранител; * раководител на понизок суд или има друга водечка правна позиција во високата администрација; * експерт во дефинирана правна област, било како научник или како правник, и е автор на правно нефикционално дело објавено од признат издавач. '''Свештеник, духовник или еквивалентен верски водач''' во религијата кој ги исполнува следните критериуми генерално заслужува своја статија: * папа, патријарх, архиепископ, епископ или има еквивалентна позиција во нехристијанските религии; * верски службеник со значајни секуларни административни должности (на пр. колонијални службеници, итн.) кој некогаш бил важен авторитет во тоа општество; * автор на пишано дело /книга, (или неколку) објавени од етаблирани (верски и/или секуларни) издавачи; * има јасно соодветна моќ и влијание или добил големо внимание на националните медиуми, дури и ако нема еден од горенаведените наслови. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Политичари, правници и верски водачи“ ==== {{коментар}} - Јасни се правилата. Би сакала само да се размисли за биографии на градоначалници дали сите по дифолт се значајни, или тој дел ќе треба да го надополниме со уште некој услов? - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:38, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} : Според мене сите градоначелници по дифолт не се значајни. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 23:54, 22 март 2026 (CET) : Исто така би додал професор на Универзитетот. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 00:03, 23 март 2026 (CET) ::За професори имавме претходно дека професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование, не се значајни за енциклопедија само поради таа професија. ::А за градоначалници, не знам ете, има некои што биле многу активни во својот мандат, направиле некакви промени/ подобрување на условите во општината/ нешто различно. Такви секако е добро да се вметнат во енциклопедија. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 09:48, 23 март 2026 (CET) :::Мислувам на професорите во високо образование со научни трудови. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:25, 23 март 2026 (CET) :::{{одговор|Виолетова}} Кои критериуми за значајност би се применувале за градоначалниците? Сите градоначалници имаат јавно достапни биографии во веродостојни извори и сите јавно објавуваат отчети во коишто наведуваат што имаат направено. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 00:19, 26 март 2026 (CET) ::::Како стои во моментов сите градоначалници се сметаат за значајни. ::::Инаку, можеби градоначалници кои не биле активни и не направиле разлика, подобрување на условите за живеење во општината за време на својот мандат, без разлика што даваат отчет (тоа е затоа што мораат) да не се енциклопедиски значајни. Сите ги знаеме или сме чуле за градоначалниците во чиј мандат општината напредувала, сигурно има и некои, можеби па ретки случаи, кога не сториле ништо значајно за време на својот мандат. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:42, 26 март 2026 (CET) {{коментар}} :@[[Корисник:Виолетова|Виолетова]] И јас би рекол дека се јасни. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:13, 23 март 2026 (CET) {{коментар}} : Јасни се правилата.За биографии на градоначалници подржувам дека не се сите значајни да имаат статија. - [[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 08:47, 24 март 2026 (CET) {{коментар}} Според мене, многу поголем проблем е да има статија за секој пратеник во законодавниот дом отколку за секој градоначалник. Во многу земји, како што е Македонија, на избори нема отворени листи и се гласа за пратеничка листа предложена од политичка партија. Лице коешто станало пратеник затоа што се нашло на пратеничка листа и чијашто биографија за првпат јавно била објавена на мрежното место на законодавниот дом мислам дека не заслужува да има статија. Со градоначалниците е многу поразлично затоа што на избори директно се гласа за нив и нивните биографии се јавно достапни уште за време на предизборните кампањи. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 00:29, 26 март 2026 (CET) :Имаш право [[User:Kiril Simeonovski|Кире]], не се значајни од енциклопедиска гледна точка, без разлика дали ќе им најдеме биографија. Мислам дека таквите лица се опфатени со делот: ''„обични“ претставници без посебна моќ или медиумско покривање во локалните или регионалните или национални собранија.'' Ако некој влегол да биде пратеник, и ништо не слушаме за тоа лице: ниту дава изјави, ниту е јавно експонирано лице, ниту учествува во емисии, ниту излегува на говорница да зборува, освен што крева рака кога партијата ќе му наложи, нема енциклопедиско значење, или поиаку кажано по завршување на мандатот тоа лице ќе биде заборавено, грубо кажано. Има такви пратеници, а има и градоначалници што не прават нешто корисно или значајно за својата општина. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 09:35, 26 март 2026 (CET) {{коментар}} Според мене правилата се јасни и имаат смисла. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 12:46, 27 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} Исто според мене правилата се јасни. И како што нагласи Кирил повеќето пратеници не се релеватни за Википедија, ама градоначалниците имаат поголем општествен придонес и можеби се сите доволно значајни. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:58, 27 март 2026 (CET) {{Коментар}} За исте овие: Треба личноста да има значајна општествена позиција (државна, лидерска, универзитетска). Само што е градоначалник или член на собрание, НЕ ТРЕБА ДА ИМА СТАТИИ! Ја сум за бришење на вакви статии за луѓе кои цел живот се приватни бизнисмени и само 4 години години биле градоначалник и оп статија? Зошто? Не е битен човекот за Македонија, може бил за мал број граѓани на кој бил градиначалник, но општо не е битен како и ние што сме тука. Дури ние на Википедија сме побитни од таквите особи. Истото важи и за политичари и верскки лидери. Верски лидери кои имате значајна позиција во организацијата или преродбеничка улога ок, но обични попови оџи не. Мое мислење ова. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] <sup>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]</sup></font></big> 14:06, 27 март 2026 (CET) :Мислам дека речениците за верски водачи не споменуваат дека секој поп или оџа е значаен, ама ќе ги проверам уште еднаш. :Инаку за градоначалници кои не се значајни поради таа позиција, а кои пред и потоа биле бизнисмени, имаме наредна дискусија и за претприемачи (така се наречени) ќе ги дискутираме. Ако не е значаен ни како бизнисмен, значи не е значаен по ниедна основа да влезе во енциклопедија. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:54, 27 март 2026 (CET) Кои ќе биде услов за градоначалници да имаат својата статија? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 21:01, 27 март 2026 (CET) :Дискусијата ќе заврши во недела 20:10 ч., да видиме дали ќе има и други предлози, но според мене, јас би го додала делот: :Градоначалници ќе се сметаат за значајни доколку се активни во својот мандат, направиле некакви промени и/или подобрување на условите во општината, биле медиумски активни. :- [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:15, 27 март 2026 (CET) {{коментар}} Ако на англиската Википедија има место за над 500 македонски фудбалери (на македонската се значително помалку), не гледам зошто градоначалниците, како и останати личности (со поддржани наводи) не заслужуваат да бидат присутни на Википедија. Мислам дека улогата на Википедија треба повеќе да биде хроничарска, а не оценувачка. На нашата Википедија ѝ недостасуваат статии, особено за Македонија, па не би требало да ставаме дополнителни услови. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:30, 28 март 2026 (CET) :Сосема се согласувам дека ние не сме тие кои треба да судиме. Кога е некој важен за историјата на градот, државата, секако е значаен да биде вметнат во енциклопедија, и на Википедија. :п.с. За спортистите ќе отворам да дискутираме по две недел, така ми се во план темите, и ќе треба тогаш да ги прегледаме тие критериуми. А на англиската Википедија гледам дека последниве години често се појавуваат статии кои ги прекршуваат нивните правила, а тоа е веќе тема за друг разговор. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:59, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}} - Додаден е условот за значајност на политичари, градоначалници, пратеници или други функционери да има содржина во повеќе веродостојни извори, односно не се значајни доколку биографијата е достапна само на страница коде мора да биде објавена, односно на мрежното место на општината или собранието или фирмата/институтот во кој работат. ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Претприемачи, Википедијанци, измислени ликови и појави]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:00 ч. на 29 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Претприемачите''' веројатно ќе бидат значајни ако се честа тема во општите медиуми или медиумите што се занимаваат со бизнис (на пр. Економист, и слично). Извршни директори, претседатели на корпорации или одбори на компании од јавен интерес, исто така, често може да се сметаат за значајни, како и стопанственици кои имаат некаква општествена заслуга, на пример: раководат со општествено важна приватна фирма, со голем број на вработени, ланец на продавници, и слично. Некои '''уредници на Википедија''' имаат свои статија, но тоа што уредуваат на Википедија не ги прави значајни, туку енциклопедиската значајност ја стекнале според други критериуми (писатели, музичари, научници, сликари и др.). Уредниците не смеат да создаваат или да уредуваат статии за себе. За нив важат правилата споменати во другите начела и напатствија, односно важно е да се следат упатствата за [[Википедија:Биографии на живи личности|биографии на живи личности]], и да се внимава да на [[Википедија:Конфликт на интерес|конфликт на интерес]] и [[Википедија:Без свои истражувања|без свои истражувања]] '''Измислен лик''' или друг фиктивен феномен (вклучувајќи места, предмети, концепти или суштества) може да биде значаен или да има енциклопедиска вредност, доколку исполнува еден од овие критериуми: * се споменува повеќе од еднаш и има поголемо значење во добро познато дело, филм, серија, без оглед на фиктивниот свет во кој се појавува или оригиналната франшиза (не се бројат маркетиншките материјали, фандомите и фан-фикцијата); * има документирано влијание врз културата и општеството надвор од оригиналното дело; * се споменува во неколку различни дела, но не тривијално, случајно, или со исмевање. Ако ликот не ги исполнува горенаведените критериуми, треба да се провери дали неговиот опис може да се вклучи во статијата за оригиналното дело. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Претприемачи, Википедијанци, измислени ликови и појави“ ==== {{коментар}} - јасно е претставено -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:29, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}} согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 20:46, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}}-Според мене е јасно. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 10:35, 1 април 2026 (CEST) {{коментар}}-Се согласувам, јасно е претставено. [[User:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] <small>([[User talk:Natasa Stardelova|разговор]])</small> 10:35, 1 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Убаво скоцкано, да се следи треба. Знаеме случаеви кога се објавувале статии за ваков тип на луѓе. Најчесто како вршење услуга од некој корисник. Таа пракса треба да се забрани и да се почитуваат овие напатствија. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] <sup>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]</sup></font></big> 20:27, 4 април 2026 (CEST) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Спортисти]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 19:00 ч. на 5 април 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Спортистот''' е значаен: #Aко во повеќе медиуми и извори се пишува за неговите постигнувања во спортот во кој е активен, се сметаат и големи интервјуа дадени од спортистот. #Aко освоил значајна титула, или бил дел од екипен спорт во кој била освоена висока награда. #Спортските биографии мора да вклучуваат барем еден навод на извор што обезбедува значајно известување за темата. #Ако спортистот постигнал значаен државен или меѓународен рекорд или друг вид на успех. #Ако добил значајна награда, или за Македонија ја добил државната награда „8 Септември“ за остварување во спортот. '''Професионалните спортисти''' кои барем две години заработувале за живот од тој спорт, најверојатно имаат енциклопедиска значајност. Следуваат разни спортови и некои дополнителни критериуми за нив: '''Фудбал, кошарка, ракомет, одбојка''': #Оние клубови и поединци од овие спортови кои учестуваат на меѓународни натпревари и добиваат медиумско покривање, имаат енциклопедиска значајност. '''Тенис''' ако исполнува некој од следниве критериуми: #Член е на „Меѓународна тениска сала на славните“. #Се натпреварува на еден од професионалните турнири од највисоко ниво: #Гранд слем турнири ([[Отворено првенство на Австралија]], [[Отворено првенство на Франција]], првенствата на Вимблдон или [[Отворено првенство на САД]]). #Мажи: се натпреваруваат на меѓународните АТП турнеи. #Жени: се натпреваруваат на светските турнири за жени. #Има тениски рекорд признат од Меѓународна тениска федерација, Здружение на тениски професионалци или Женска тениска асоцијација. #За јуниори, потребно е да постои значителна медиумска покриеност, како и да освоиле некоја од меѓународните јуниорски титули. Ова упатство важи подеднакво и за играчите во сингл и за играчите во двојки. Значајност за спортистите кои се натпреваруваат во областа на '''[[атлетика]]та''' ако исполнуваат некои од критериумите што следат: #Завршил меѓу првите 8 во натпреварување на највисоко ниво надвор од Олимписките игри и светските првенства. Поединечните настани на овие првенства мора да содржат или неколку трки или проширени групи (на пр., Европско првенство во атлетика, или кој било од 6-те големи светски маратони), или на кое било друго големо меѓународно натпреварување на сениорско ниво. #Освоил индивидуален златен медал на Светското првенство во атлетика до 20 години или Светското првенство во атлетика до 18 години. #Да има освоено национално првенство за сениори во својата земја, со исклучок на оние кои никогаш не биле рангирани меѓу првите 60 на листата на водечки светски атлетичари на крајот од дадена календарска година. #Да има освоено елитно првенство во повеќе значајни улични трки (вклучувајќи ја и истата трка повеќе пати) или да има воспоставено историја на високо конкурентни, непобеднички настапи во многу значајни трки (најмалку 10 меѓу првите три). #Да има светски или континентален рекорд (вклучувајќи светски јуниорски рекорди, светски најдобри резултати за млади и светски рекорди во возрасни групи за мајстори) потврден или забележан од надлежното официјално тело. #Да има ознака што го сместила спортистот меѓу првите 12 во светот за таа календарска година во натпревар без штафета што се оспорува или е примен на сениорските Светски првенства или Олимписки игри, или некој друг соодветен настап. #Да има ознака без штафета наведена на листата на сениори на сите времиња на Светскиот атлетски клуб или друг соодветен список. #Да биде примен/а во Националната сала на славните на атлетските спортови или во Куќата на славните на Американскиот клуб на тркачи на друмски патеки. Значајна '''улична трка''' ако исполнува некој од следниве критериуми: #Има меѓународно елитно поле (како што е дефинирано според стандардите на Светската атлетика за таа година) од најмалку 5 различни националности. #Добива емитувано или кабелско телевизиско покривање надвор од локалниот пазар (доколку покривањето е преку интернет, страницата мора да биде независна од спортот, на пример Universal Sports). #Трката е место на исклучителни изведби или рекорди. #Редовно има повеќе од 1.000 натпреварувачи. #Се одржува на иста патека или дистанца континуирано во период од над 5 години. '''Бадминтон, велосипедизам, бокс, крикет, уметничко лизгање, скијање, голф, гимнастика, јавање коњи, хокеј на мраз, кикбокс, мешани боречки вештини, трки со мотори, пливање''': #Тимот или поединецот имаат високи меѓународни постигнувања во тој спорт, објавени во повеќе веродостојни извори. '''Тренери, капитени, судии и клубови''' (општо) веројатно е дека постои значајно медиумско покритие за нив ако ги исполнуваат следниве критериуми: #Професионално е активен како судија или тренер на тој спорт. #Ако тренирале многу значајни спортисти кои освојувале високи меѓународни награди и признанија. #Ако биле официјален главен тренер или капитен на олимписки тим за земјата. #Тренери кои вовеле значајна техника или метод на тренинг и се широко признати како основачи на новиот метод. #Клубови кои добиле големо меѓународно известување за нивните успеси и имаат резиме составено од многу успешни меѓународни натпреварувачи, или олимпијци. Ако успехот на клубот главно се должи на еден тренер, тогаш само тренерот е значаен. '''Аматерски натпревари''' немаат енциклопедиска значајност, било да станува збор за училишни или студентски натпревари. За '''спортските арени, стадионите''' и другите спортски објекти нема критериуми за претпоставена значајност, затоа се сметаат за достојни за енциклопедиска статија. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (спорт)|Спорт]] ==== Дискусија за „Спортисти“ ==== {{коментар}} - критериумите предложени овде се комбинација од англиската и хрватската Википедија за значајност. Не сум толку по спортот, ама мислам дека опфатено е сè. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:04, 5 април 2026 (CEST) {{коментар}} јас исто мислам. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 22:29, 5 април 2026 (CEST) {{коментар}} - Според мене напишаното е добро, но мора подобро да се расчисти прашањето за значајноста кај македонските фудбалери, кошаркари и ракометари, бидејќи тоа се најпопуларните спортови кај нас. Мислам дека е малку нелогично на други јазични Википедии да има повеќе статии за македонски спортисти од тој тип, отколку кај нас. Затоа треба да се разгледа дали треба да имаме поголем опфат за домашни спортисти. Од друга страна, за меѓународните спортисти треба јасно да се дефинираат критериуми — дали е доволен настап во прва/втора/трета лига, дали е потребна репрезентација, меѓународни натпревари, награди, итн. Вака, без конкретни правила, секогаш ќе има различни толкувања и несогласувања. Ако се постават јасни критериуми, ќе биде многу полесно и поконзистентно за сите понатаму. '''Мој заклучок:''' Треба да бидат опфатени сите македонски спортисти што настапуваат на професионално ниво, со исклучок на оние кои се активни само аматерски или се во рана фаза од кариерата; како праг може да се земе најмалку три години професионален ангажман. <br> <br> (јас само ги гледам најпопуларните спортови, па немам коментар за атлетика, хокеј и останатите спортови, така да се согласувам со напишаното дека е јасно) [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:21, 7 април 2026 (CEST) :Интересен факт е дека критериумите на англиската се многу ригорозни, а од друга страна таму има наши спортисти за кои ние уште немаме статија. Мислам дека тоа се должи, не е дека не заслужуваат тие спортисти да бидат и кај нас, туку никој не се позанимавал со нив за да ги создаде нивните статии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 11:28, 7 април 2026 (CEST) {{коментар}} Делот за „аматерски натпревари“ дека не се значајни од енциклопедиска гледна точка треба да отпадне со оглед дека Олимписките игри во голем дел од 20 век биле аматерски натпревари. Исто така и [[универзијада|универзитетските игри]] се значајни настани кои се веќе дел од Википедија. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 20:23, 7 април 2026 (CEST) :Со оглед дека оваа Википедија е македонска и треба што повеќе да се опфатат личности од Македонија, би требало во неа да се опфатат и спортистите кои освоиле пласман на државни првенства, спортистите на Македонија и на градови, учесниците на олимпијади и светски првенства.[[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 20:56, 7 април 2026 (CEST) ::Универзијада е на светско ниво, веројатно под студентски и училишни натпревари се мисли на внатре во рамки на школо, факултет, (од англиската Википедија е тој дел преземен) или така нешто, моја претпоставка. Треба да се дефинира тоа подобро. ::За спортистите на Македонија што ги споменуваш, мислам дека се опфатени тие спортисти во почетниот дел, кој вели: ::*Ако спортистот постигнал значаен државен или меѓународен рекорд или друг вид на успех. ::*Ако добил значајна награда, или за Македонија ја добил државната награда „8 Септември“ за остварување во спортот. ::Ние дури и немаме статија за таа награда, треба да создадеме, а треба и некој повик да намениме да се пишува за македонскиот спорт, дека волонтерите можеби нема да се сетат сами да пополнат такви празнини. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 21:11, 7 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Комплицирана тема, но сепак опфаќа добри напатствија. Лично сметам аматерски спортисти и спортисти кои не се дел од национални и меѓународни натрепварувања да немаат статии на Википедија. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] <sup>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]</sup></font></big> 15:22, 9 април 2026 (CEST) {{коментар}} Се согласувам со критериумот да се пишуваат статии само доколку клубот и поединците од тој клуб учествуваат во меѓународни настани и имаат медиумска покриеност, бидејќи доколку го нема тогаш ние без малку за секој поединец во Македонија треба да имаме статија, бидејќи играл во некој клуб од екипен спорт во втора или трета општинска лига. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:18, 9 април 2026 (CEST) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (книги)|Книги]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:10 ч. на 12 април 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> Иако поимот „[[книга]]“ е широко дефиниран, овие критериуми не важат за следните видови публикации: [[Стрип|стрипови]]; списанија; референтни дела како што се речници, енциклопедии, атласи и алманаси; публикации специфични за музика како што се книги со упатства и нотација и либрета; прирачници за упатства; и книги за подготовка за испити. Може да се развијат специфични упатства за таквите видови книги. Дотогаш, ова упатство може да биде поучно по аналогија. Критериумите наведени подолу важат за [[Е-книга|книги во електронска форма]], како и за традиционални книги и [[манга]]. Е-книга што не ги исполнува критериумите од ова упатство е сепак значајна ако ги исполнува критериумите од упатството за значајност за содржина специфична за интернет страници. Е-книга што ги исполнува критериумите од ова начело не мора да ги исполнува критериумите од начелото за интернет содржина за да биде значајна. *Книгата се смета за значајна ако проверливо исполнува, преку сигурни извори, барем '''еден''' од следниве критериуми: # Книгата била предмет на обработка или цитирање на две или повеќе важни објавени дела што се појавуваат во извори кои се независни од самата книга. Ова може да вклучува објавени дела во сите форми, како што се статии во весници, други книги, телевизиски документарци, списоци на бестселери, и рецензии. Ова ''ги исклучува'' медиумските препечатувања на соопштенија за медиумите, или други публикации каде што авторот, неговиот издавач, агент или други самозаинтересирани страни рекламираат или зборуваат за книгата. # Книгата освоила значајна [[:Категорија:Книжевни награди|литературна награда]]. # Книгата е сметана од сигурни извори за значаен придонес во која било од науките, хуманистичките науки или уметностите, или поттикнала снимање на значаен филм, или друга уметничка форма, или пак друг важен настан, политичко или религиозно движење. # Книгата е, или била, повеќе години предмет на настава во две или повеќе училишта, колеџи, универзитети ''или'' постдипломски програми во која било одредена земја. # Авторот на книгата е толку историски значаен што кое било од пишаните дела на авторот може да се смета за значајно. Петте претходни критериуми не важат за сè уште необјавени книги. *Самоиздаваштвото, и/или објавувањето и плаќањето за објавување на книгата од страна на самиот автор, не се во корелација со значајноста. Постојат издавачи на книги кои печатат по нарачка, а сепак стои името на издавачката куќа како издавач, и за ова треба да се внимава. Постојат исклучоци, како што се „Рана наука во Оксфорд“ од [[Роберт Гинтер]] и „Тамерлан“ од [[Едгар Алан По]], но обете книги би се сметале за значајни врз основа на (на пример) критериум 1 и критериум 5 од горните општи критериуми. На многу самоиздадени книги им се доделени ISBN броеви, и може да се наведат во национална библиотека, односно може да се најдат преку пребарување на интернет, на пример, или може да се продаваат кај големи продавачи на книги преку интернет, на [[Amazon.com]], на пример. Но, тоа што книгата има ISBN број, или ја има на пребарување, посебно понудена да се купи, ништо од ова не е доказ за значајност. *Книги што '''сè уште не се објавени''' може да бидат споменати во статија за авторот или за серијалот (ако се работи за серијал), и само доколку авторот или значењето на книгата се значајни сами по себе. *Во врска со значајноста на книги кои се издадени пред повеќе од 100 години, треба да преовлада здравиот разум. За дела на Македонци, веројатноста е голема таквите книги да се енциклопедиски значајни да имаат за своја статија. За дела на автори од светот, можните основи за утврдување на значајност вклучуваат: колку широко е цитирана или споменувана во пишани извори таа книга, бројот на изданија на книгата, дали е препечатена, славата што книгата ја ужива или ја уживала во минатото, нејзиното место во историјата на литературата, нејзината вредност како историски извор и нејзината старост. *Статиите за книги не треба да бидат преопширни. Насловот на статијата за книга треба да е во превод на македонски јазик, (оригиналното име во заграда), како што би гласел насловот доколку книгата ја држиме во раце и ја читаме на македонски јазик. Иако една книга може да биде значајна, вообичаено не е препорачливо да има посебна статија за лик или појава од книгата. Постојат исклучоци, особено во случај на многу познати книги. На пример, „[[Божиќна приказна]]“ од [[Чарлс Дикенс]] може да има посебна статија за нејзиниот протагонист, [[Ебенезер Скруџ]], или серијалот [[Песна за мраз и оган]], книги по кои е снимена серијата [[Игра на тронови]], има неколку карактери кои заслужуваат посебна статија, како [[Денерис Таргариен]], [[Џејми Ланистер]], и неколку други. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (книги)]] ==== Дискусија за „Книги“ ==== {{коментар}} - Јас лично за „статии за книги што сè уште не се објавени“ би ги исклучила сите да ги нема, а другите критериуми ми се прифатливи. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:09, 12 април 2026 (CEST) {{коментар}} - Правилата се јасни и концизни, делот „статии за книги што сè уште не се објавени“ може да се исклучи, со тоа што може да бидат вклучени во статијата на авторот, доколку се работи за книги од серијал кој е сам по себе значаен, како на пример [[Песна за мраз и оган]]. - [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 13:36, 14 април 2026 (CEST) {{коментар}} - Правилата се јасни според мене од ова напишаново, иако не сум многу информиран околу оваа тема. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 21:35, 14 април 2026 (CEST) {{коментар}} Согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 23:34, 14 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Добро претставено. Не сум за непознати автори и дела, нормално. Треба да поминат низ филтрите на издаваштвото, книжевната рецензија и критика и општата прифатеност на публиката. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] <sup>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]</sup></font></big> 15:09, 17 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Го сменив делот за необјавените и сега гласи: Книги што '''сè уште не се објавени''' може да бидат споменати во статија за авторот или за серијалот (ако се работи за серијал), и само доколку авторот или значењето на книгата се значајни сами по себе. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:14, 18 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Убаво е што се покренува дискусијава, вака е појасно за сите. Критериумите се јасни и децидни. Искрено мислам, некои статии кога се додаваат, како на пр. за ликови од книги, придонесуваат за збогатување на енциклопедијата и се поврзуваат со другата главна статија за дело или автор, давајќи на тој начин можност за читателот да навигира низ енциклопедијата со поголема леснотија. - [[User:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] <small>([[User talk:Natasa Stardelova|разговор]])</small> ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (музика)|Музика]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 19:30 ч. на 19 април 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Музичарите или ансамблите''' (овде се вклучени и бендови, пејачи, рапери, оркестри, диџеи, музички театарски групи, инструменталисти, хорови, итн.) може да бидат значајни ако исполнуваат барем еден од следниве критериуми. #Бил предмет на повеќе, нетривијални, објавени дела што се појавуваат во извори кои се веродостојни, не се самообјавени и се независни од самиот музичар или ансамбл. :Овој критериум вклучува објавени дела во сите форми, како што се статии и големи интервјуа дадени во весници, книги, списанија, онлајн верзии на печатени медиуми и телевизиски документарци, освен соопштенија за медиумите, и слични рекламни и други публикации каде што музичарот или ансамблот зборуваат за себе и се рекламираат, како и статии во училишен или универзитетски весник (или слично). #Имал сингл или албум на националната музичка листа на која било земја. #Има златна, сребрена или платинеста плоча (или друг вид на носач на звук) сертифицирана во најмалку една земја. #Има добиено сериозно известување во независни доверливи извори за меѓународна концертна турнеја или национална концертна турнеја во најмалку една суверена земја. Под турнеја се подразбира настап во најмалку 6 градови. #Има издадено два или повеќе албуми за голема издавачка куќа или за една од поважните независни куќи, односно независна куќа која постои барем неколку години, и која веќе издала носачи на звук на изведувачи, кои се значајни. #Не треба да се создаваат статии за група која по ништо друго не е значајна освен затоа што еден период член бил музичар кој станал значаен подоцна сам по себе или како член на значајна група. Ова треба да се прилагоди соодветно на музичкиот жанр: на пример, изведување на две главни улоги во големи оперски куќи. Забележете дека овој критериум треба да се толкува со претпазливост, бидејќи имало случаи каде што овој критериум бил цитиран на кружен начин за да се создаде самоостварувачка јамка на значајност: на пр., музичар кој бил „значаен“ само затоа што бил во два бенда, од кои едниот или двата бенда биле „значајни“ само затоа што овој музичар бил во нив. #Станал најистакнат претставник на значаен стил или локална урбана сцена. Имајте предвид овде дека предметот мора да ги исполнува сите вообичаени стандарди на Википедија, вклучително и [[Википедија:Проверливост|проверливоста]]. #Добитник е на музичка награда, како што се музичките награди: [[Греми]], [[Џуно (награда)|Џуно]] или [[Меркјури (награда)|Меркјури]], или на пример во Македонија награда на [[Макфест]], итн. #Победил на големо, значајно музичко натпреварување. #Изведувал музика за значајно медиумско дело, како што е лајтмотив за програма на голема телевизиска мрежа, или за значаен филм. (Но, ако ова е единственото тврдење за значајност, веројатно е посоодветно само да се спомене во главната статија и да се пренасочи кон таа страница.) #Делото било на програма на национално ниво од страна на голема радио или музичка телевизиска мрежа. #Музичарот бил тема на получасовна или подолга програма на радио или телевизиска мрежа со национална покриеност. '''Поединечни членови, изведувачи на ријалити на телевизија''': #Членовите на значајни бендови се пренасочуваат кон статијата за бендот, не се создаваат поединечни статии за нив, освен ако не покажале дека самите се индивидуално значајни. #Пејачите и музичарите кои се значајни само по учеството во телевизиска серија со ријалити може да бидат пренасочени кон статија за серијата, сè додека не покажат дека се независно значајни. За '''композитори, автори, либретисти или текстописци''': #Лицето било предмет на повеќе независни објавени дела чиј извор е независен од лицето, и е сигурен и веродостоен. :Овој праг вклучува објавени дела од сите форми, како што се статии во весници, книги, статии во списанија и телевизиски документарци, со исклучок на следново: ::Автобиографии, медиумски соопштенија и реклами за лицето. ::Дела што се состојат исклучиво од тривијални содржини, како што е минливо споменување на лицето во дискусија за друга тема, или едноставно вклучување во едноставни списоци на автори на корици, белешки, фусноти, итн. #На лицето му се припишува пишувањето или соавторство во пишувањето на кој било текст или музика, односно музичко или театарско дело (вклучувајќи мјузикл, опера, и слично) за музичар или ансамбл или театар што се квалификува како значаен според претходните критериуми, за значаен театар или бил ангажиран од музичар или ансамбл што се квалификува како значаен според претходните критериуми. #Неговите дела се користени во подоцнежна композиција од автор, композитор или текстописец кој ги исполнува горенаведените критериуми. #Напишал песна или композиција која победила (или во некои случаи освоила прво или второ место) на водечки музички натпревар кој не е експлицитно воспоставен како настан за откривање таленти или за „нова надеж“. #Се појавува со разумна должина во стандардни референтни дела за неговиот жанр. ''Доколку е можно, композиторите или текстописците со недоволно проверлив материјал за да се оправда важноста за постоење на нивна посебна статија, треба да се спојат во статијата за нивното дело, доколку делото е многу познато и важно. Кога композиторот или текстописецот е познат по повеќе дела, таквото спојување можеби нема да биде можно.'' За '''композитори и изведувачи надвор од медиумското покривање''', критериуми за значајност се ако лицето: #Во сигурни извори е цитирано како влијателно во стилот, техниката, репертоарот или предавањето на одреден вид музика. #Воспоставило традиција или школа на одреден жанр. #Компонирало значителен број мелодии, аранжмани или стандарди што се користат во значаен жанр или традиција или школа во рамките на значаен жанр. #Често е опфатено во публикации посветени на значајна субкултура. За '''албуми, синглови и песни''': *Иако ова упатство е донекаде контроверзно, општиот консензус за значењето на албумите е дека ако музичарот или бендот што ги снимил се смета за значаен, тогаш нивните албуми се исто така доволно значајни за да имаат посебни статии на Википедија. Сепак, албумот не мора да биде од значаен изведувач или ансамбл за да заслужува самостојна статија, само доколку ги исполнува општите упатства за значајност. Статиите за албуми кои немаат доволно текст, односно во најголем дел содржината е списокот на песни, посоодветно е да се спои во главната статија на изведувачот или статијата за дискографија на изведувачот, наместо да постои како посебна статија за албум. *Песните и сингловите се веројатно значајни ако добиле значително внимание како тема на повеќе, нетривијални објавени дела чии извори се независни од изведувачот и издавачката куќа. Ова ги вклучува објавените дела во сите форми, како што се статии во весници, книги, телевизиски документарци или рецензии, освен медиумските соопштенија за медиумите или други публикации каде што изведувачот, неговата издавачка куќа, агент или други самозаинтересирани страни го рекламираат или зборуваат за делото. *Песна што ги исполнува критериумите за значајност не значи дека нужно ќе се третира како посебна, самостојна страница, а прашањето дали да се создадат самостојни страници за поединечни значајни песни е предмет на уредничка проценка. Оваа одлука секогаш треба да се основа врз специфични размислувања за тоа како темата да се направи разбирлива. Понекогаш, значајните песни можат подобро да се опфатат како дел од поголема статија, каде што може да има поцелосен контекст што би се изгубил ако песната има своја посебна статија. Освен значајноста, самостојна статија за песна може да постои само ако има доволно материјал за да се оправда разумно детална статија. Ако за статија за песна нема доволно текст, односно ако остане никулец, треба да се спои со статии кои постојат за изведувачот или за албумот. '''Концерти и турнеи''': *Концертните турнеи се веројатно значајни ако добиле значително известување во повеќе независни и сигурни извори. Таквата медиумска покриеност може да покаже значајност во однос на уметничкиот пристап, финансискиот успех, односот со публиката или други слични термини. Изворите што само утврдуваат дека се случила турнеја не се доволни за да укажат на значајност. Турнеите за кои не се пишува во секундарни извори, треба да бидат опфатени во дел на страницата на уметникот, наместо да се создаде посебна статија за таков настап. Турнеја што ги исполнува стандардите за значајност не ги прави сите турнеи поврзани со тој уметник значајни. „[[Bad (1988)]]“ на [[Мајкл Џексон]] е пример за значајна концертна турнеја. '''Статии кои не ги задоволуваат критериумите''': *Википедија не треба да има посебна статија за личност, бенд или музичко дело што не ги исполнува критериумите, ниту на ова упатство, ниту на општото упатство за значајност, ниту за која било тема, и покрај тоа што можеби исполнува некои од правилата опишани погоре, за кои уредниците на крајот не можат да пронајдат независни извори што даваат детални информации за темата. Цел на Википедија не е да се создаваат никулци, односно мали статии за кои знаеме дека никогаш не можат да се прошират, ниту статии засновани првенствено врз она што субјектите го кажуваат за себе. '''Именување и должина на статиите за музика и музичари''': *За албуми и песни на странски автори за кои може да има посебна статија затоа што се значајни, се препорачува името на статијата да биде во оригинал и внатре во првата реченица да стои изговорот на насловот и/или превод. *За музички групи се препорачува името на статијата да биде кирилица како што се изговара, на пример [[Битлси]], [[Ролинг стоунс]], и во првата реченица да се запише оригиналното име на музичката група. *Се препорачува должината на статиите за музика да не биде попоплнета само со список на видеа или песни. Доколку списокот е долг, се препорачува да се скрати само на најзначајните, односно да се направи избор на песните. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (музика)]] ==== Дискусија за „музика“ ==== {{коментар}} - Јас се согласувам со критериумите. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:30, 19 април 2026 (CEST) {{Коментар}} опфаќа во глобала се. Јас лично сум за пишување оригинал на имиња на песни и групи/ уметнички имиња со македонски изговор во воведот на статијата. Иако ова се коси со правописот, сепак е некако безвезе на пример „Ин д клаб“, а многу подобро е „In the Club“, на пример. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] <sup>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]</sup></font></big> 16:00, 22 април 2026 (CEST) {{коментар}} Согласен кон условите. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 19:49, 22 април 2026 (CEST) {{коментар}} - Се согласувам со горенаведеното. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 08:39, 23 април 2026 (CEST) {{коментар}} - Се согласувам со критериумите. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 14:57, 24 април 2026 (CEST) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> === [[Википедија:Значајност (филмови)|Филмови]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 19:00 ч. на 26 април 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> Покрај општите критериуми за значајност, ова се '''дополнителни критериуми''' кои се однесуваат на филмови: *Изворот треба да биде независен, што значи дека режисерот, издавачите на филмот, глумците, да не се директно поврзани со написот. Не се независни извори оние кои го вклучуваат студиото или компаниите што работат со него на продукцијата и објавувањето, ниту соопштенија за медиумите, и слични рекламни и други публикации, како што се: резимеа на заплетот без критички коментар, или списоци во филмски водичи. Видовите извори што се сметаат за независни се оние што пишувале за филмот, како што се периодичните списанија, и книги во кои се анализира или се споменува филмот. *Филмот бил широко дистрибуиран и добил рецензии во две или повеќе публикации кои се независни. *Филмот е историски значаен, што се потврдува со еден или повеќе од следниве фактори: :Објавување на најмалку две независни статии, по најмалку пет години од првото прикажување на филмот. :Филмот бил прогласен за значаен според широка анкета на филмски критичари, академици или филмски професионалци, кога таква анкета била спроведена најмалку пет години по објавувањето на филмот. :Филмот бил повторно комерцијално издаден или прикажан на фестивал, најмалку пет години по првичното објавување. :Филмот бил прикажан како дел од документарец, програма или ретроспектива за историјата на киното. *Филмот добил голема награда за извонредност во некој аспект од филмското творештво. Сепак да се внимава на следново: наградите од филмските фестивали обично бараат многу повеќе внимание и преглед, бидејќи овој вид награди е многу повеќе подложен на злоупотреба и манипулација. *Филмот бил избран за чувување во национален архив. *Филмот се изучува како предмет на акредитиран универзитет или колеџ со значајна филмска програма. *Филмот претставува уникатно достигнување во кинематографијата, или е пресвртница во развојот на филмската уметност или значително придонесува за развојот на националната кинематографија. *Во филмот учествува (како глумец, режисер, продуцент) позната или значајна личност за која филмот е голем дел од нивната кариера. *Филмот бил успешно дистрибуиран домашно во земја која не е позната како земја што произведува филмови. Во ваков случај треба да се утврди дека станува збор за филм кој е значаен по нешто повеќе од самото производтсво. *Филмови кои се снимаат или се во план најавени да се снимат може да се споменат во статијата на значаен глумец, продуцент или режисер, само ако имаат доволно најави во независни извори. '''Статиите за филмски ликови''' треба да ги следат препораките за значајност пред да бидат создадени. Доколку филмскиот лик е адаптиран од друг медиум или дело, од книга, на пример, а за оригиналниот лик веќе има статија, не треба да се создава нова статија за филмскиот лик. Ве молиме имајте предвид дека едноставното исполнување на критериумите не значи автоматски дека филмскиот лик треба да има своја статија. '''Именување и должина на статиите за филмови''': *За филмови се препорачува насловот на статијата да е во превод на македонски јазик, (оригиналното име во заграда), како што би гласел насловот доколку филмот се прикажува во кино или на телевизија. *Се препорачува должината на статиите за филмови да не биде попоплнета само со список на ликовите. Доколку списокот е долг, се препорачува да се скрати само на најзначајните, односно да се направи избор на ликовите. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (филмови)]] ==== Дискусија за „филмови“ ==== * {{коментар}} - Во ред се - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:26, 26 април 2026 (CEST) * {{коментар}} - Се согласувам - [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 09:42, 28 април 2026 (CEST) * {{коментар}} - Се согласувам со поставените критериуми. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:49, 29 април 2026 (CEST) * {{коментар}} Немам што да додадам, добро е. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 11:03, 30 април 2026 (CEST) * {{Коментар}} ОК е се. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] <sup>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]</sup></font></big> 11:17, 30 април 2026 (CEST) * {{коментар}} Согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 12:02, 3 мај 2026 (CEST) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> === [[Википедија:Категории, списоци и прегледнички кутии|Категории, списоци и прегледнички кутии]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 21:20 ч. на 3 maj 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> Ова е последна и голема тема, која е разделена на четири статии. Со цел да не се натрупа овде со текст, ќе извадам делови од сите четири: '''Категории:''' *НЕ создавајте категорија ако во неа треба да има помалку од пет статии. *НЕ создавајте бесмислени категории. *НЕ смее категоријата да е категоризирана со истото име, односно да припаѓа самата на себе. *Категоријата е веројатно несоодветна ако одговорот на следниве прашања е „не“: ::Дали е можно да се напишат неколку пасуси или повеќе за темата на категоријата, објаснувајќи ја? ::Ако се движите до статијата во категоријата, дали ќе биде очигледно зошто е таму? Дали темата на категоријата е истакнато дискутирана во статијата? *Статијата често ќе биде категоризирана во неколку категории. Сепак, треба да бидете внимателни при категоризирањето — категориите стануваат помалку ефикасни колку повеќе од нив има во дадена статија. '''Списоци:''' *„Список на ...“ се енциклопедиски страници што се состојат од воведен дел проследен со список, евентуално подреден во потсекции. Ставките на овие списоци може да вклучуваат врски до специфични статии или други информации, и мора да бидат поткрепени со наводи како и секоја статија. *„Вградените списоци“ се списоци што се користат во статиите и ја надополнуваат содржината на статијата. Тие се вклучени во самиот текст или се додаваат во форма на табела, на пример. *Некои теми се толку широки што списокот би бил неконтролирано долг и ефикасно неодржлив. '''Прегледнички кутии / предлошки:''' *Прегледничките кутии генерално се претставени во еден од двата формати: ::Хоризонтални, поставени на дното од статиите, односно кутии за навигација ::Вертикални, често сместени во горниот десен агол од статиите, односно странични ленти или инфокутии. *Прегледничките кутии што се наоѓаат во горниот десен агол на статиите (понекогаш наречени „странична лента“ или „дел од серија“) треба да се третираат со посебно внимание, бидејќи се толку видливо прикажани за читателите. Повеќе на линковите: [[Википедија:Категории, списоци и прегледнички кутии]], [[Википедија:Категоризација]], [[Википедија:Списоци]], [[Википедија:Прегледнички предлошки]] ==== Дискусија за „категории, списоци и прегледнички кутии“ ==== * {{коментар}} - Јасно е, главно и до сега сме работеле по овие напатствија. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 21:37, 3 мај 2026 (CEST) * {{коментар}} - Се сложувам со наведените критериуми. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:02, 5 мај 2026 (CEST) * {{коментар}} - Се сложувам. - [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 13:23, 7 мај 2026 (CEST) * {{коментар}} Согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 15:16, 7 мај 2026 (CEST) *{{Коментар}} Јасно и прецизно.-<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] <sup>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]</sup></font></big> 21:38, 10 мај 2026 (CEST) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> == Придавка од „Карнија“ == Денешна тема на уредувачкиот ден e „Венци на Јужните Варовнички Алпи“ во која спаѓаат и „Карнските Алпи“ односно „Карниските Алпи“. Со оглед дека основата на зборот е покраината „Карнија“ правејќи напоредна споредба со Калифорнија (единствен топоним кој завршува на „рнија“ како Карнија), придавката треба да е „карниски“ која е полесно изговорлива на македонски јазик. Во македонските речници го нема топонимот Карнија и следствено ни придаваката произлезена од него. Доколку мнозинството се сложува соодветно би ја променил оваа придавка. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:24, 19 февруари 2026 (CET) :И мене ми се чини дека карниски е точно, споредено со Калифорнија и калифорниски. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 17:55, 19 февруари 2026 (CET) :Се согласувам и јас. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 14:37, 20 февруари 2026 (CET) ::@[[Корисник:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]]@[[Корисник:Виолетова|Виолетова]]@[[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] Интересен случај, бидејќи покраината е всушност на македонски Корушка, но дури и словенечката Википедија користи Карнијске Алпе, така што се согласувам да бидат Карниски Алпи. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:13, 23 февруари 2026 (CET) :::Променето. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 21:11, 23 февруари 2026 (CET) == Турски имиња за селата во Егејска Македонија == Зошто се употребуват турски називи за поранешни турски села во Егејска Македонија? Тоа не се македонски називи ниту македонски села (сегашни или поранешни). Јас мислувам дека нема потреба да се дава предноста на турски називи, каде тоа не су повеќе турски села. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 14:23, 22 февруари 2026 (CET) :Здраво. Дали може да ни посочите за кои села поточно станува збор? На пример, Дедели нема друго име освен ова име кое потекнува од турскиот јазик, каде и живееле Турци. Поздрав--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] <sup>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]</sup></font></big> 09:50, 23 февруари 2026 (CET) ::Станува збор за селата во на пример Кожанско и Кајларско - [[Кожани (општина)]] или [[Еордеја (општина)]]. Тука нема потреба за турски називи. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:44, 23 февруари 2026 (CET) :::@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Како во Македонија, така и во егејскиот дел, топонимите ние не ги менуваме, особено што имињата кои ги споменуваш се присутни и во литературата (изворите). --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:07, 23 февруари 2026 (CET) :Како сакате, ама давањето предноста на стари турски топоними во однос на грчките сегашни каде живеат Грци а не Турци е грешка. И во турскиот дел на Тракија многи грчки топоними се заменети со турски. Јас мислувам дека треба си гледаме нашите македонски топоними, а не да даваме предноста на стари турски топоними во однос на сегашните грчки. На пример [[Бахче Ловаси]] во место на Кипари. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:49, 24 февруари 2026 (CET) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|разговор]])</bdi> 12:15, 19 март 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 13:21, 31 март 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:TRistovski-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Пораката ја испрати Корисник:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 19:11, 3 април 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:ZI Jony@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Facundo Jainikoski == Има ли некој врски во ФФМ да проверува дали е овој аргентинскиот фудбалер со македонско потекло? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:13, 5 април 2026 (CEST) :~Кој знае и ФФМ дали имаат информација за неговото потекло, дека момчето е во Аргентина родено. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:14, 5 април 2026 (CEST) :Мене многу ми личи на финско презиме. [[Корисник:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]] <small>([[Разговор со корисник:Bjankuloski06|разговор]])</small> 22:46, 5 април 2026 (CEST) == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 02:58, 26 април 2026 (CEST) </bdi> <!-- Пораката ја испрати Корисник:Codename Noreste@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 == ''Please help us and your community by translating this announcement into your language!'' Dear all, The [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026]] is currently underway. There are 4 seats allocated to community representatives. Community members are invited to nominate themselves as candidates for these seats. These positions will be filled through a vote by the CEE community. '''Eligibility criteria:''' * Candidates must be [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026/Eligibility|eligible voters]]: ** Have a Wikimedia account created before 18 December 2025 ** Have at least 300 edits between 18 December 2025 and 18 June 2026 ** Must not have been blocked between 18 March 2026 and 18 June 2026 * Must have participated in at least 2 of the last 3 [[Meta:Wikimedia CEE Hub/CEE Hub Status Meeting|CEE Hub Advisory Group meetings]] You can check your eligibility using the following tool: https://cee-sc-election.toolforge.org/ '''How to proceed:''' Candidates may nominate themselves or be nominated by others. If nominated by others, the candidate must explicitly accept the nomination before 18 June 2026. The candidate should create their nomination page and submit their candidacy [[Meta:Wikimedia_CEE_Hub_Steering_Committee_Election_2026/Nominations|here]]: Please also inform your communities about the election and encourage participation. Best regards,   Electoral Commission of Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 --[[Meta:User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[Meta:User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 12:00, 30 април 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Aed == Jhon [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-26915-04|&#126;2026-26915-04]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-26915-04|разговор]]) 05:55, 4 мај 2026 (CEST) == Wiki Loves Eurovision 2026 == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]] Hello everyone! You are invited to participate in the "[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]" article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available: * 1st prize: a voucher worth €60 * 2nd prize: a voucher worth €50 * 3rd prize: a voucher worth €40 * 4th–10th prize: a voucher worth €30 To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC) </div> <!-- Пораката ја испрати Корисник:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Поврзување на статија == Здраво. Ја креирав статијата [[16:9 (ТВ формат)]], но Wikidata ми јавува грешка за заштита и дозволи кога пробувам да ја поврзам со англиската верзија (16:9 aspect ratio). Изгледа има некој конфликт со стари меѓујазични врски. Ве молам некој од администраторите да ја поврзе рачно. [[User:Ajta|Ajta]] <small>([[User talk:Ajta|разговор]])</small> 01:05, 27 мај 2026 (CEST) :Ја поврзав без проблем. Мене не ми пријави конфликти. [[Корисник:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]] <small>([[Разговор со корисник:Bjankuloski06|разговор]])</small> 01:38, 27 мај 2026 (CEST) == Гласајте сега на изборите за U4C 2026 == <section begin="announcement-content" /> Ги замолуваме лицата со право на глас да гласаат на изборите за [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Координативен комитет за Универзалниот правилник на однесување]] 2026 (U4C 2026). Повеќе информации со проверка на подобноста, процесот на гласање, информации за кандидатите и врска до гласањето ќе најдете на [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|информативната страница на Мета]]. Гласањето завршува на 2 јуни 2026 во [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 ч. UTC]. Би ве замолиле да гласаме ако сметката ви е подобна. Исходот ќе биде познат до 14 јуни 2026 г. -- Во соработка со U4C,<section end="announcement-content" /> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 19:14, 27 мај 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Keegan (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == Мислења за соржини на Ризницата создадени со вештачка интелигенција == Ве покануваме да се [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|изјасните на Ризницата по прашањето за измена на правилата за содржини создадени со вештачка интелигенција]] (на англиски). Ова може да ги засегне таквите податотеки веќе подигнати на Ризницата и оние кои би се подигале во иднина. Ви благодарам. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|разговор]]) 19:11, 23 јуни 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Codename Noreste@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860. Подоцна преведено од Корисник:Bjankuloski05 по барање на испраќачот.--> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:29, 25 јуни 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Sannita (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 14:24, 24 јули 2026 (CEST) </bdi> <!-- Пораката ја испрати Корисник:DreamRimmer@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == Употреба на некирилични имиња за брендови, компании, трговски марки итн. == Здраво на сите. Покренувам дискусија во врска со именувањето на статиите за светски брендови, компании, производители, музички групи, видеоигри, апликации, списанија, весници, автомобили и слични субјекти што во оригинал користат латиница, знаци или броеви. Македонскиот правопис од 2017 г. не наведува некои строги конкретни правила за ова дали секогаш во секој случај '''мора''' да се кирилизира или пак остави во оригинал. Имињата на одредени субјекти значително почесто се користат од релевантните и авторитетни извори во оригинално пишување на латиница (глобално така се познати и прифатени) отколку во транскрипција или превод — и Википедија (на пример Англиската) следи таква практика во насловите на статиите за ваквите предмети (за одредени прашања постојат посебни правила за именување што имаат приоритет). Конкретно, предлагам да се воспостават следниве правила: # Имиња на компании, корпорации, конкретни трговски и нетрговски организации и специфични настани (пр. [[Apple]], [[Microsoft]], [[Take-Two Interactive]], [[Samsung]], Electronic Entertainment Expo 2011, [[Sega]], [[Nintendo]]). Комично е ако, на пример, името на страницата е „Тејк-ту интерактив“. # Имиња на трговски марки, издавачки куќи и брендови (пр. [[iPhone]], [[Google Glass]], [[Kodansha]], [[Shogakukan]]). # Имиња на музички состави, музички групи, албуми, песни и композиции од современиот период (XX — XXI век) (пр. [[AC/DC]], [[Deep Purple]], [[Babymonster]]), со исклучок на оние што припаѓаат на класичната музика (навлезени се во македонскиот јазик како на пример операта „[[Травијата]]“). Ако на пример музичката група се остави во оригинал, до неа оди транскрибираното име, пр. Deep Purple ([[Транскрипција (лингвистика)|се изговара]]: ''Дип парпл''). За песните препорачувам секогаш во оригинал, на пр. песната на Кендрик Ламар, ''Swimming Pools''. # Имиња на медиуми, весници, списанија и издавачи (пр. [[CNN]], [[Die Welt]], ''[[Weekly Shonen Sunday]]'', [[TV Tokyo]], ''[[The New York Times]]''). # Имиња на видеоигри во оригинал, додека во заграда се наведува преводот на македонски јазик (пр. ''[[The Wolf Among Us]]'' ([[македонски]]: ''Волкот меѓу нас'') или соодветно општоприфатено (''официјално'') македонско име на играта доколку постои). # Имиња на веб-страници, платформи, програмски јазици и интернет-услуги што содржат броеви, специјални знаци или споени зборови (пр. [[4chan]], [[bit.ly]], [[VirusTotal]], [[eBay]], [[Windows 11]]). # Термини и називи од областа на информатичките технологии, вклучително и кратенки и акроними (пр. [[TCP/IP]], [[XMPP]], [[Linux]]). # Термини и називи од природните науки (пр. [[J/ψ-мезон]], [[SDSS J1539+0239]]). # Имиња на автомобили, производители на возила и мотори (пр. [[Toyota]], [[Hyundai]], [[Toyota Cresta]], [[Škoda]]). # Имиња на биолошки таксони што немаат утврдени македонски еквиваленти во научната литература (самостојниот превод на латинските имиња не е секогаш едноставен бидејќи често се дозволени повеќе варијанти). # Познати латински изреки, максими (пр. ''[[Ad hominem]]'', ''[[Magnum opus]]''), [[Енциклика|енциклики]] и слично. # Ако филмот, серијата, цртанот, анимацијата, [[Аниме|анимето]] или серијалот (франшизата) немаат официјален македонски наслов, препорачувам или да се остави во оригинал, или ако насловот не е двосмислен, да се преведе на македонски јазик. Некои филмови и серии, пак, се оставени во оригинал од самите македонски дистрибутери. На пример серијалот на ужасите ''[[Terrifier]]'' во Македонија е оставен во оригинал, така и насловот ќе биде на македонската Википедија. Мангата ''Dragon Ball'' нема официјален македонски превод, ама затоа пак анимето има официјална македонска синхронизација од поранешен А1, затоа насловот ќе си остане ''[[Змејска топка]]'' и така натаму. # Истото важи и за книги. Ако има официјален македонски наслов, секако тој да стои, а ако нема, да се преведе на македонски ама само ако насловот не е двосмислен (инаку ќе ги збуниме читателите со наш „обожавателски“ личен наслов, а во меѓувреме книгата можеби официјално била преведена на македонски јазик со сосема друг наслов). Овде спаѓа секаков вид книги (и [[Стрип|стрипови]], [[манга]], [[манхуа]] и [[манхва]]). За правилно изговарање на ваквите наслови, во воведниот дел на статијата препорачувам да се наведе практична транскрипција во заграда (пр. „[[Транскрипција (лингвистика)|се изговара]]:“). Исто така, од широко распространетите кирилични варијанти секогаш се препорачува да се прават пренасочувања кон оригиналниот наслов (на пр. [[Битлси]] → [[The Beatles]]). Меѓутоа, ако предметот на статијата има општоприфатено и распространено кирилизирано напишано име (утврдено и потврдено, на пример, на официјалната македонска веб-страница или во стручната книжевност), треба да се користи тоа. Во таков случај, пренасочувањето треба да се направи од оригиналното латинично пишување кон кириличниот наслов (на пр. [[Coca-Cola]] → [[Кока-Кола|Кока-кола]]). === Немакедонска кирилизација === Називите што во оригинал користат немакедонска кирилизација или друга словенска кирилица (на пр. Нафтна индустрија Србије), треба да се остават како што се, да се транскрибираат или преведат — во зависност од варијантата што претежно ја користат авторитетните извори на македонски јазик. Во овој случај тоа е „[[Нафтена индустрија на Србија]]“. === Особени случаи === Во особено сложени случаи, на пример поврзани со двосмисленост при изборот на јазикот од кој е потребен преносот на македонски јазик, препорачувам консултација со други уредници и соработници. Ако дефинирањето на соодветната варијанта за пренос на македонски јазик е отежнато или несигурно, најдобро е да се остави пишувањето на јазикот на '''оригиналот'''. -------------- Што мислите вие? Се согласувате ли со овие правила? --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 22:03, 14 август 2026 (CEST) === Одговори === :{{против}} - Строго против! За имиња на музички песни и музички албуми, [[Википедија:Селска_чешма#Дискусија_за_„музика“|погоре имаше дискусија]] и гласање (не знам зошто го повторуваш ова) да бидат во оригинал: :*албуми и песни на странски автори за кои може да има посебна статија затоа што се значајни, се препорачува името на статијата да биде во оригинал и внатре во првата реченица да стои изговорот на насловот и/или превод. :*Но: за сè друго го користиме македонскиот правопис, кој вели дека научни кратенки и латинските имиња за флора и фауна кои се пишуваат на латиница и ја следат меѓународната биномна номенклатура (првата буква голема, и курзив, пример ''Lynx lynx'' (балкански рис)). :А за друго, и конкретно за тие што ги споменуваш: :*музички групи се препорачува името на статијата да биде кирилица како што се изговара, на пример Битлси, Ролинг стоунс, и во првата реченица да се запише оригиналното име на музичката група. :*филмови, книги, манга: насловот на статијата да е во превод на македонски јазик, како што би гласел кога би се давале во Македонија, или би биле печатени. :*Туѓите имиња на брендови и компании се пишуваат со македонско писмо (кирилица) онака како што се изговараат, приспособени кон нашиот гласовен систем наместо со оригиналното латинично писмо. :[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 10:30, 15 август 2026 (CEST) == Известување за проект за картирање на земјишната покривка во С. Македонија == Во рамки на предложениот проект '''„Mapping Land Cover and Land Use in the Cadastral Areas of North Macedonia Using Sentinel Satellite Data“''' ќе се изработи отворен GIS датасет за земјишната покривка во катастарските подрачја на населените места во С. Македонија. Проектот предвидува обработка на Sentinel сателитски снимки и GIS анализа за утврдување на површината и процентуалното учество на различни категории на земјишна покривка, како што се шуми, обработливо земјиште, тревни површини, урбани подрачја и водни површини. Резултатите, вклучувајќи карти, статистики и отворени геопросторни податоци, ќе бидат достапни за понатамошно користење и ќе придонесат кон подобрување на содржините на Wikipedia, Wikimedia Commons и Wikidata. Со оваа објава ја информирам заедницата за проектот. [[User:MacedonianMaps|&#91;&#91;User:Nikola0505&#124;MacedonianMaps&#93;&#93;]] <small>([[User talk:MacedonianMaps|разговор]])</small> 16:38, 17 август 2026 (CEST) :Звучи интересно, веројатно и корисно. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:26, 20 август 2026 (CEST) ВЕЉА ПУЦА НОВАКУ У ГЛАВУ СА ВИНЧЕСТЕРОМ le6m4o01c5ao2w1r3igef8qkju2dbix 5616199 5616196 2026-08-24T16:03:04Z Morkoz 132747 - 5616199 wikitext text/x-wiki <!---------------------------------------------------------------------------------> <!-------Вам ви благодари помошниот тим на Википедија (pro's making woners)------> <!---------------------------------------------------------------------------------> {{Селска чешма}}<br /> __NEWSECTIONLINK__ <div id="содржина"> __TOC__ <div id="дискусии"> [[Категорија:Википедија:Селска чешма| ]] [[Категорија:Википедија:Заедница|Селска чешма]] == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 20:45, 16 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:ZI Jony@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 14:21, 18 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Tiven2240@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == Годишна оценка на Упатствата за спроведување на Универзалниот правилник на однесување (УПнО) == <section begin="announcement-content" /> Ве известувам дека започна периодот на годишна оценка на Упатствата за спроведување на Универзалниот правилник на однесување. Можете да давате предлози за промени до 9 февруари 2026&nbsp;г. Ова е првиот од неколкуте чекори на годишната проценја. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Прочитајте повеќе за ова и учествувајте во разговор на страницата на УПнО на Мета]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координативната комисија на Универзалниот правилник на однесување]] (U4C) е глобална група посветена на правично и доследно спроведување на УПнО. Оваа годишна проценка е планирана и спроведена од U4C. За повеќе информации за должностите на U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|погледајте ја нејзината повелба]]. Споделете ги овие информации со други членови на вашата заедница кајшто е соодветно. -- Во соработка со U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|разговор]])<section end="announcement-content" /> 22:01, 19 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Keegan (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Начела и напатствија на Википедија == Почитувани уредници, ja отворам оваа дискусија во согласност со [[ВП:ГЛАСННН]]. Во продолжение секоја недела ќе биде отворена по една тема за која треба да ги одредиме насоките на значајност за нашата Википедија, и на која прво добро е да се дискутира, а потоа можеби и да се гласа. При оформувањето на статиите за начела и напаствија, како и за значајност, во врска со луѓе, настани и друго, земени се предвид неколку јазични Википедии, како англиската, српската и хрватската. Да нагласам дека Википедија на англиски јазик има построги правила од другите јазични Википедии, претпоставувам затоа што се смета за светска енциклопедија, и некои теми кои се важни локално во земјите, на англиската не сметаат дека треба да ги има. Сепак и таму има исклучоци. Исто така, добро е да се нагласи и да се има на ум дека дел од овие службени страници се создавани пред 20 години, и можно е да има потреба од нивно прегледување и дополнување. === [[Википедија:Што не е Википедија]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 19:40 ч. на 8 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> Да започнеме со [[Википедија:Што не е Википедија|што не е Википедија]]. Википедија не е хартиена енциклопедија, не е речник, не е трибина, ниту пак говорница од било кој вид, не е ни разговорен форум или средство за пропаганда и рекламирање. Википедија не е збирка на надворешни врски, галерии на слики или медиуми. Википедија на македонски јазик не е национална енциклопедија на Македонците. Википедија не е услужник на бесплатно вдомување или мрежен простор, не е експеримент за демократија или каков било друг политички систем. Нејзиниот основен метод на одлучување на консензус е преку уредување и дискусија, не преку постојано гласање. Повеќе на секоја од ставките има на линкот [[Википедија:Што не е Википедија|што не е Википедија]]. ==== Дискусија за „Што не е Википедија“ ==== {{коментар}} Според мене, треба да имаме слобода да бришеме кориснички страници на Википедијанци на кои корисникот си пишува реклама за себе и она што го работи. Налетувам на такви, скоро имаше некој масер се рекламира на корисничката страница. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:42, 8 февруари 2026 (CET) :{{коментар}}Според мене, секаков вид на рекмалација директна или индиректна мора одма да се отстранува без никаква дебата или дискусија. Без разлика дали е на корисничка страница, подобрување во статија, новосоздадена страница и останато. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:01, 8 февруари 2026 (CET) :Па некако оваа страница има опфатено доволно, јас немам забелешки или некакви сугестии што да се наведе дополнително. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 16:27, 9 февруари 2026 (CET) :Исто и јас. :) [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 20:53, 9 февруари 2026 (CET) {{коментар}}Се согласувам дека секаков вид на рекмалација директна или индиректна треба да се отстранува без никаква дискусија.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> :{{Коментар}} Вака. Малку пристапот да е подиректен и поконкретен. На пример глеам се дискутира за тоа Што не е википедија? Значи мој предлог е за ова, и за сите идни дискусии, да се преземе англиската верзија на напатствијата, да се видат од сите нас и да се даде коментар кои поттпочки од англиското напатствије би го трганеле или замениле со друго. Ова го зборам од проста причина што англиските напатствија се едни од најелаборираните, па дури и претерано детализирани, ние можеме да ги земем само општите начела. Во овој случај ок си е се. Се сложувам со напишаното за тоа што не е Википедија, ако имам некој поконкретен дел за додавање, ќе пишам тука. Следните да бидат со поконкретни забелешки што се прифаќа, а што не на нашата Википедија. Во однос на кориснички страници, ние сме бришеле и порано само вулгарности. Рекламирање не би требало да е проблем, според мене. Пропагираме сите ние на нашите кориснички страници. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] <sup>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]</sup></font></big> 18:50, 15 февруари 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (настани)]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:30 ч. на 15 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> Многу настани добиваат покриеност во вестите, а сепак не се од историска или трајна важност. Настан може да биде доволно интересен за новинарите и уредниците на вестите, но тоа не секогаш е доволно значајно за да има статија на Википедија. При оценувањето на настанот, уредниците треба да оценат различни аспекти на настанот и покриеноста: влијанието, длабочината, времетраењето, географскиот опсег, разновидноста и веродостојноста на покривањето, како и дали покривањето е рутинско. ;Трајни ефекти Настанот што е преседан или катализатор за нешто друго од трајно значење, најверојатно ќе биде значаен. На пример, во САД, убиството на детето Адам Волш на крајот довело до донесување на Закон за заштита и безбедност на децата, наречен Закон Адам Волш. Овој настан се смета за значаен. Настаните кои имаат трајно дејство од историско значење веројатно ќе бидат знајачни. Ова вклучува, на пример, природни катастрофи после кои останува широко распространето уништување, а обновата на уништеното може да доведе до смена на населението, и можно е да влијае врз изборите. Помал земјотрес или бура со мало или никакво влијание врз човечката популација веројатно не е значаен за да има статија на Википедија. ;Географски опсег Значајните настани обично имаат значително влијание врз широк регион, домен или широко распространета општествена група. Настанот кој влијае врз локално подрачје и го известуваат само медиумите во блискиот регион веројатно нема да биде значаен. ;Длабочина на покриеност Еден настан мора да добие голема или длабинска покриеност за да биде значаен. Длабочина на покривање вклучува анализа што ги става настаните во контекст, како што често се среќава во книгите, долгометражни написи во големите списанија за вести или на ТВ. ;Времетраење на покриеноста Значајните настани обично добиваат медиумска покриеност која е во подолг временски период. Времетраењето на известувањето по медиуми е силен показател за тоа дали некој настан има минливо или трајно значење. Тоа што некој настан се случил неодамна сам по себе не го прави незначаен. ;Разновидност на извори Се очекува значајна национална или меѓународна медиумска покриеност за некој настан да биде забележлив. Известувањето со широк опсег има тенденција да укаже на значајност, освен кога медиумите препишуваат и преобјавуваат исти вести едни од други. ;Рутинско покривање Според политиката на Википедија дека не е весник, рутинското покривање на вести за работи како што се објави не се доволна основа за статија. Рутинските настани, како што се спортски натпревари, филмски премиери, прес-конференции итн., може подобро да се опфатат како дел од друга статија, ако воопшто се значајни. Медиумски објави за настани кои се вообичаени, секојдневни, или се обични предмети што не се истакнуваат — веројатно не се значјани за да имаат своја статија на енциклопедија. ;Сензационализам Таблоид или жолтото новинарство како што се нарекува, обично се смета за лоша основа за статија во енциклопедија, поради недостатокот на проверка на фактите својствени за сензационалистичко известување и објавување на скандали. Википедија не е место за скандали или озборувања. ;Кривични дела Написите за криминални дејствија, особено оние што спаѓаат во категоријата „вонредни вести“, често се предмет на дискусии за бришење. ;Луѓе значајни за само еден настан Луѓето познати само во врска со еден настан генерално не треба да имаат статија напишана за нив. Ако настанот е многу значаен, тогаш наместо тоа, обично треба да се напише статија за настанот. ;Идни настани Поединечните закажани или очекувани идни настани треба да бидат вклучени само ако настанот е значаен, и речиси сигурно ќе се одржи. Датумите не се дефинитивни додека настанот навистина не се случи, бидејќи дури и значајните настани може да бидат откажани или одложени во последен момент поради голем инцидент (ваков случај на одложување беше во текот на пандемијата). Меѓу идните настани кои се соодветни за да се отвори за нив страница пред време спаѓаат: избори, Олимписки игри, Евровизија, европски и светски првенства. ;Алтернативи за бришење Ако значајноста на настанот е доведена во прашање, но тој е првенствено поврзан со одредена личност, компанија или организација или текстот може да биде дел од друга статија со поширока тема, тогаш треба да се употреби спојувањето на содржините. Сепак, треба да се внимава на настанот да не му се даде непотребна тежина. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (настани)|Значајност на настаните]]. ==== Дискусија за „Настани“ ==== {{коментар}} Според мене, овој дел добро ги покрива сите можни ситуации поврзани со настаните. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:32, 15 февруари 2026 (CET)<br> {{коментар}} Сметам дека аргументите се добро образложени и се согласувам со нив. - [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 11:07, 18 февруари 2026 (CET) <br> {{коментар}} Се солгасувам со горенаведените коментари. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:30, 18 февруари 2026 (CET) <br> {{коментар}} Добри се предлозите и правилата наведени во посебната страница, немам дополнителни коментари. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:11, 18 февруари 2026 (CET)<br> {{коментар}} Овој дел е усогласен со соодветниот дел на другите јазици и јасен за оние што го читаат. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:14, 19 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Исто и јас се согласувам со коментари на колегите. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:03, 21 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Добро се образложени аргументите и се согласувам со нив.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Автобиографија]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:50 ч. на 22 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> *Пишувањето автобиографии е обесхрабрено, бидејќи е тешко да се напише неутрална, проверлива автобиографија, а има и многу замки. *Автобиографијата често е пристрасна, и обично напишано е само позитивното за личноста. *Автобиографиите се често непроверливи. Ако единствениот извор за одреден факт за вас сте вие самите, читателите не можат да го потврдат тоа. *Автобиографиите можат да содржат оригинално истражување. Луѓето често вклучуваат информации во автобиографии кои никогаш претходно не биле објавени или се резултат на знаење за нештата од прва рака. Википедија е енциклопедија и не смее да содржи претходно необјавени информации, ниту дозволува оригинално истражување. *Под „автобиографија“ не се подразбира само биографијата што сте ја напишале сами за себе, туку и биографијата што сте ја платиле или сте наредиле некој друг да ја напише во ваше име. *Тешко е да се пишува неутрално и објективно за себе, затоа треба да дозволите другите да пишуваат. Би требало да почекате некој друг да напише статија за вас и вашите постигнувања. *Во јасни случаи, дозволено е уредување на страници поврзани со вас, како: враќање на вандализам; но само ако тоа е очигледен вандализам, а не содржински спор. *Ако не сте значајни според начелата на Википедија, пишување на статија за себе ја крши политиката која вели дека Википедија не е место за бесплатна реклама. * Ако вашиот живот и достигнувања се проверливи и навистина од значење за да ве има на енциклопедија, некој друг веројатно ќе создаде статија за вас порано или подоцна. Повеќе на линкот: [[Википедија:Автобиографија]] ==== Дискусија за „Автобиографија“ ==== {{коментар}} - Се согласувам со наведените правила поврзани со автобиографија. Ние сме мала заедница, и знам дека се случило низ минатото некои личности сами за себе да си напишат статија, често не е бришена таквата статија, туку е само досредена, доколку личноста е значајна за да ја има во енциклопедија. Сепак, во најголем дел, би требало да се обесхрабрат автобиографски статии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:58, 22 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Автобиографијата, поточно пишување на автобиографија, треба да биде обесхрабрено и недозволиво за Википедија. Пристрасноста при пишување на таква статија е на највисоко ниво, а објективноста ниска. Напатствијата се во ред, се согласувам и замолувам секој да реагира ако забележи вакви случаеви. Ова е едно од основните правила на Википедија и треба строго и доследно да се почитува.--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] <sup>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]</sup></font></big> 09:48, 23 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Целосна поддршка за сѐ претходно кажано. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:17, 23 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Се сложувам со сѐ. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 17:34, 24 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Да, и јас го делам истото мислење. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 11:52, 27 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Се согласувам. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 13:57, 28 февруари 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Биографии на живи личности]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:50 ч. на 1 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> *Статија за жива личност треба да биде напишана одговорно, внимателно и со непристрасен тон, да се избегнува потценување, но да се избегнува и претерување. *Контроверзниот материјал за живи личности што е без извори или со слаби извори треба веднаш да се отстрани, и без дискусија. *Не користете јавни записи што вклучуваат лични податоци, како што се датум на раѓање, вредност на домот, сообраќајни казни, регистрации на возила и домашна или деловна адреса. *Никогаш не користете самообјавени извори (вклучувајќи книги, списанија, интернет страници, блогови, подкасти или објави на социјалните мрежи) како извори на материјал за жива личност, освен ако не се напишани или објавени од самото лице. *Не внесувајте озборувања во статиите. Секогаш прво прашајте се: Дали изворот е веродостоен? Дали материјалот е вистинит? И, дури и ако е вистинит, дали е релевантен за неутрална статија за личноста за која е статијата? *На администраторите им е дозволено да спроведат отстранување на јасни прекршувања на БЖЛ со заштита на страницата или со блокирање на прекршителот/прекршителите. *Избегнувајте приказ на жртва. *Во случај на јавна личност, ќе има повеќе доверливи извори, а БЖЛ треба едноставно да документира што известуваат тие извори. *Поради зголемена злоупотреба и [[Кражба на идентитет|кражба на идентитет]], луѓето сè повеќе ги сметаат своите вистински имиња и датуми на раѓање за приватни информации. Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации. Не може да бришеме лични податоци по барање на личноста доколку се јавно достапни во веродостојни извори. Но, доколку личноста на која се однесува статијата се спротивставува на објавувањето на датум на раѓање, а податоците не биле претходно објавени од веродостојни извори, бидете внимателни и наведете ја само годината на раѓање. Исто така, статиите не треба да ја содржат адресата, електронската пошта, телефонскиот број или други контакт информации на личноста за која станува збор, но генерално е дозволено да се вклучи линк до официјалната интернет страница на личноста во делот „Надворешни врски“, иако тој линк може да ги содржи горенаведените информации. *Дали ќе се отстрани име или погрешно родово именување на жива личност која е трансродово лице, е прашање на уредничка проценка доколку веќе се појавило во сигурни извори. *Со тоа што некој бил спомнат во вестите, не значи дека треба да добие статија на Википедија. *Жива личност обвинета за кривично дело се смета за невина сè додека не биде осудена од суд. Уредниците генерално не треба да вклучуваат текст што сугерира дека лицето е осомничено, дека е лице од интерес или е обвинето за вршење на кривично дело, освен ако не е обезбедена осуда за тоа кривично дело, или повеќе доверливи извори веќе го објавиле името на обвинетиот во врска со кривичното дело. *БЖЛ се применува насекаде на Википедија каде што се споменуваат живи личности, вклучувајќи страници за разговор, описи на уредувања, кориснички страници, слики и категории. *Корисничките имиња што содржат клеветнички, очигледно лажни или спорни изјави или материјал за живи лица треба веднаш да бидат блокирани и отстранети од сите промени. *Сликите од живи личности не треба да се користат надвор од контекст за да се прикаже тоа лице во лажно или неповолно светло. *Имињата на категориите се самообјаснувачки, па затоа вклучувањето на одредена биографија во одредена категорија мора да биде оправдано со соодветен текст кој има сигурни извори во самата статија. Пример за ова е додавање на Категорија:Криминалци, или категоризацијата на живите личности според религија или сексуална ориентација. *Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи. *Уредниците кои постојано додаваат или враќаат контроверзен материјал во БЖЛ кој не е поткрепен со извори или е поткрепен со лоши извори, може да бидат блокирани поради нарушување на проектот. Повеќе на линкот: [[Википедија:Биографии на живи личности]] ==== Дискусија за „Биографии на живи личности“ ==== {{коментар}} - Јас сум ЗА да се применуваат овие начела. Инаку, ме збуни делот со горна старосна граница, и дека „лицата над 115 години се сметаат за починати“. Имавме случај со некој борец за кој немаше извори за тоа кога починал, па стана збунувачко како да се реши тој проблем. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:56, 1 март 2026 (CET)<br> {{Коментар}} Целосно се согласувам. Јас сум за поголема и построга контрола за тоа за кој се прави статија. Да нема статии за недоволно афирмирани личности, без разлика од која област се. Не сме реклама ние. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] <sup>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]</sup></font></big> 14:08, 3 март 2026 (CET) {{коментар}} Јас имам две забелешки во врска со овие начела. Прво, ако лични податоци се објавени во веродостојни извори, не смее да се врши цензура по барање на личноста (на пр. ако јавно е објавен точниот датум на раѓање, тогаш тој датум слбодно може да се наведе во статијата). Второ, начелото за лицата над 115 години нема логика затоа што може да има повеќе живи лица над 115 години, но само едно лице може да се смета за најстара личност во светот. Мислам дека ова начело треба да се преработи и да гласи „Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи.“. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 22:53, 3 март 2026 (CET) :За лицата над 115 години го сменив како што предлагаш. :Вториот дел за лични податоци, тоа што го предлагаш го има [[Википедија:Биографии на живи личности|веќе содржано во реченицата]]: :„Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации.“ :Мислам дека таа реченица го покрива тоа што го велиш. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:56, 4 март 2026 (CET) ::{{одговор|Виолетова}} Да, го покрива, но погоре се наведени реченици коишто се противречни на тоа. Ако датумот на раѓање е јавно објавен и лицето се противи да биде наведен во статијата, тогаш која реченица се зема предвид? --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 09:41, 6 март 2026 (CET) ::Коректност! [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-14346-24|&#126;2026-14346-24]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-14346-24|разговор]]) 09:43, 6 март 2026 (CET) :::@[[Корисник:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] :::Кире, овде имам извадено дел од речениците, а не сè, затоа стои линк до целата страница со правилата, каде што пишува на крајот: Повеќе на линкот. Треба проектната да се прочита, бидејќи се разбира дека важат сите реченици кои се на страницата со начела и напатствија. Односно, доколку е јавен податокот за датум на раѓање, не го земаме предвид човекот што се буни. Овде го вклучив примерот дека доколку не е јавно објавен датумот и човекот не сака да му стои на статијата, би требало да го испочитуваме. Дури има предвидена ситуација кога има своја интернет страница на која ставил вистинско име и датум на раѓање, ние смееме да ја ставиме во надворешните врски на статијата. Неколку различни ситуации се опфатени на [[Википедија:Биографии на живи личности|главната страница за БЖЛ]] и тие се тие што важат. Овде се само извадоци, дека е голема таа страница цела да се псотави на Селска чешма. Поздрав [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 11:45, 6 март 2026 (CET) ::::{{одговор|Виолетова}} Да, за напишаното во начелото зборувам, а не за она коешто е напишано на оваа страница. Најпрвин е наведена реченицата „Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации.“, а потоа пишува „Доколку личноста на која се однесува статијата се спротивставува на објавувањето на датум на раѓање, бидете внимателни и наведете ја само годината на раѓање.“. Ова нема логика. Ако лицето не сака јавно да биде објавен неговиот датум на раѓање, тогаш тоа треба да биде отстрането од изворите коишто се користат на Википедија (откако ќе биде избришано од тие извори, тогаш природно ќе биде избришано и од Википедија затоа што повеќе нема да има веродостојни извори во коишто е наведено). Но, ако лицето бара тоа да биде отстрането само од Википедија, а притоа да остане наведено во други извори, тогаш се работи за цензура на јавно објавени податоци и тоа не е дозволено дури и да е по барање на лицето за коешто се однесува податокот. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 12:07, 6 март 2026 (CET) :::::Не знам каде не се разбираме, тоа што го објаснуваш е тоа како треба да се постапи, всушност. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:45, 6 март 2026 (CET) ::::::Се разбираме дека е така, но во начелото е напишано поинаку. За да биде појасно, можеби изрично треба да ставиме дека не може да бришеме лични податоци по барање на личноста доколку се јавно достапни во веродостојни извори (Во иднина те молам секое дополнување пишувај го како нов коментар затоа што јас овој одговор го пишав на твојот првичен коментар којшто потоа беше дополнет и затоа напишав уште еден коментар подолу дека се согласувам со дополнетото. Инаку, се создава впечаток дека не се разбираме.). --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 18:53, 6 март 2026 (CET) ::::Гледам дека си го дополнила текстот додека го пишував одговорот, па затоа дополнително ќе одговорам и на дополнетиот текст. Да, така треба да биде, но во начелото не е напишано на тој начин. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 12:08, 6 март 2026 (CET) {{коментар}} - Јас сум ЗА, со тоа што сметам дека треба да има контрола за тоа за кој ја пишува статијата, како и начелото што го спомна Кирил погоре „Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи.“; според мене има смисла. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 13:28, 5 март 2026 (CET) {{коментар}} Се согласувам, и за лицата над 115 години да се преработи. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 18:30, 5 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Креативни професии]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:57 ч. на 8 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> Во овој дел да ги разгледаме значајноста на луѓето да имаат статија според тоа која професија ја вршат, се разгледуваат професорските, научните и креативните професии: професори, научници, и креативните професии (писатели, музичари, сликари, архитекти, новинари). *Записите во списоци каде е дозволено човек сам да се пријави и запише, не придонесуваат за значајност. Исто така, интернет страниците за вработените или членовите на една организација, не се доволен показател за значајност. *Веродостојна биографија на 200 страници за личност, издадена од независен извор и не е платена од човекот за чија биографија станува збор, која детално го покрива животот на тоа лице е прифатлив извор, додека извод од матична книга на родените или списокот од формуларот за изборно ливче, не е. *Луѓето кои ги исполнуваат основните критериуми, може да се сметаат за значајни без да ги исполнуваат дополнителните критериуми подолу. ;Професори, наставници, академици и научници *Наставници и професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование, не се значајни за енциклопедија само поради таа професија. Но ако се занимаваат и со друга дејност, како на пример, наука, сликарство, музика, пишување, политика и друго, можат да стекнат значајност да имаат своја енсиклопедиска статија поради дополнителната активност, и во таков случај се оценуваат според вообичаените правила за значајност во професијата. *Сите членови на [[МАНУ]] се значајни за да имаат статија на Википедија. Исто така и членови на странските академии на науките се доволно значајни. *Дел од критериумите: # Лицето има добиено високо престижна академска награда или чест на национално или меѓународно ниво ([[23 Октомври (награда)]], [[Награда „11 Октомври“]], [[Награда „Мито Хаџи Василев - Јасмин“]], на пример). # Лицето било избрано за член на високо селективно и престижно научно друштво или здружение (на пр., Национална академија на науките или Кралското друштво) или член на големо научно здружение кое го задржува статусот на колеги како високо селективна чест (на пр., соработник на Институтот за електрични и електронски инженери или институт за електронски инженери). # Академската работа на лицето има значително влијание во областа на високото образование, влијае врз значителен број академски институции. Овој критериум исто така, може да биде задоволен ако лицето развило значаен нов концепт, техника или идеја, лицето направило значајно откритие или решило голем проблем во својата академска дисциплина. Во овој случај, неопходно е експлицитно да се докаже, со значителен број на упатувања на академски публикации на истражувачи различни од личноста за која станува збор, дека овој придонес навистина нашироко се смета за значаен и нашироко се припишува на личноста за која станува збор. # Лицето било именувано за угледен професор во голема институција за високо образование и истражување, именувано за претседател што укажува на споредливо ниво на постигнувања или еквивалентна позиција во земји каде што ваквите именувања се невообичаени. # Лицето е дел од основачите на некоја голема или значајна образовна институција. # Лицето имало значително влијание надвор од академската заедница во нивниот академски капацитет. # Лицето е главен уредник на големо, добро воспоставено академско списание во нивната предметна област. Во овој критериум не спаѓаат списанија кои се во рамките на псевдо науката. *Псевдонаучникот, исто така, може да биде доволно значаен за сопствена статија, ако неговата теза е особено распространета или добро позната, или ако има голем број научни трудови насочени кон побивање или отфрлање на псевдонаучната природа на неговата теза. ;Креативни професии Ова упатство се однесува на автори, писатели, уредници, новинари, филмаџии, фотографи, уметници, сликари, вајари, архитекти и други креативни професионалци. Такво лице е значајно ако: * Личноста се смета за важна личност или е широко цитирана од врсниците или наследниците; или * Личноста е позната по тоа што поттикнува значаен нов концепт, теорија или техника; или * Лицето создало или одиграло голема улога во заедничкото создавање на значајно или добро познато дело или колективно дело. Дополнително, таквото дело мора да било примарен предмет на повеќе независни периодични статии или рецензии, или на независно и значајно дело (на пример, книга, филм или телевизиска серија, но обично не само една епизода од телевизиска серија); или * Работата (или делата) на личноста: (а) станала значаен споменик, (б) била суштински дел од значајна изложба, (в) добила значително критичко внимание или (г) била претставена во постојаните збирки на неколку значајни галерии или музеи. Подолу се наведени попрецизните критериуми за овие професии. ;Музичари Текстописците или композиторите (без разлика дали се од популарната музика, црковни песни или други стилови) може да се сметаат генерално за значајни ако создале голем број нашироко познати дела. '''Естраден музичар''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * има издадено најмалку еден студиски албум кој има добиено сертификација на издавачката куќа (сребрена, златна или платина); * добитник е на награди на музички фестивали на регионално, национално или меѓународно ниво; * има издадено неколку песни со повеќемилионски прегледи на музичките сервиси (YouTube, Spotify, Deezer итн.); * има значителен број следбеници/претплатници на официјален канал или профил на музички услуги во однос на населението на земјата во која живее угледни секундарни извори, или музички експерти изјавиле дека музичарот се истакнува во одреден жанр, музичко движење, период или област. '''Класичен инструментален музичар''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * завршил конзерваториум или музичка академија (исклучоци се многу успешни (самоуки) солисти/„чудо од деца“); * објавил снимка кај етаблирана издавачка куќа за класична музика; * настапувал/а во добро познат камерен ансамбл или оркестар најмалку пет години; * соработувал/а со други значајни естрадни или други класични музичари (види критериуми погоре). '''Класичен музичар-солист''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * дипломирал конзерваториум или музичка академија; * објавил снимка кај етаблирана издавачка куќа за класична музика; * пеел во реномирана оперска куќа надвор од својата татковина најмалку две години/сезони; * оперски солист во националната оперска куќа (во Опера и балет, на пример). Соработувал со значајни естрадни или други класични музичари (види критериуми погоре). ;Уметници, сликари, вајари, фотографи Уметникот, вклучувајќи илустратори, фотографи, скулптори, сликари итн., ги исполнува критериумите и може да се смета за значаен: * ако е цитиран/а во дела за историја на уметност или нивни еквиваленти; * ако освоил/а престижна награда за уметност; * ако има одржано најмалку една изложба во музеј, галерија или уметничка институција; * доколку неговите самостојни дела се изложени во национален или меѓународно признат музеј; * ако бил/а клучна фигура во забележително уметничко движење; * ако работел/а во кралски дворец како штитеник на крал, или бил раководител на државна уметничка институција; * ако е автор на најмалку две дела кои се сметаат за културно и историски значајни; * ако е член на престижно уметничко друштво како [[Друштво на ликовните уметници на Македонија]], на пример. Уметници кои цртаат графити, улични уметници и уметници од слични нетрадиционални формати може да ги исполнат критериумите доколку добиле значително внимание од медиумите или критичките автори на национално или меѓународно ниво за неколку нивни дела (или изведби). ;Писатели '''Писател, поет, романсиер,драматург, раскажувач''' има енциклопедиско значење ако исполнува барем два од следниве услови: * единствен е или главен автор на две или повеќе дела објавени од одредена издавачка куќа (платени услуги за печатење од страна на самиот автор не се бројат); * добитник е на престижни награди ([[Нобелова награда за литература]], [[Друштво на писателите на Македонија#Награди|наградите кои ги доделува ДПМ]], [[Пулицерова награда]] итн.); * дел е од барем една издадена збирка на поети / романсиери/ драматурзи/ раскажувачи. Членовите на [[Друштво на писателите на Македонија]] автоматски се сметаат за значајни, поради тоа што за прием во друштвото, ДПМ има слични критериуми како горенаведените. '''Книжевен преведувач''' обично е доволно значаен за сопствена статија ако исполнува некој од следниве критериуми: * автор е на неколку преводи кои се забележителни по самите нивни преводи; * автор е на голем број преводи на литературни дела; * запишан е како преведувач во книжевно-историска енциклопедија; * добитник е на престижни награди за преведувачи, како што се наградата на „Гете институт“ или наградата за превод Оксфорд-Вајденфелд и други. Зборот „писател“ овде се однесува на сите автори на текстуални дела. Ова вклучува автори и на фикција (која вклучува поезија). ;Глумци и режисери '''Глумец''' обично е забележлив ако исполнува барем еден од следниве критериуми: * има водечка улога во филм кој бил дел од редовната кино понуда; * има водечка улога во позната ТВ серија која се прикажува на националните канали; * има водечка улога во филм или ТВ серија што е добитник на престижна национална награда или повисока награда; * имал неколку главни улоги во добро познат национален или регионален театар (на пр. [[Македонски народен театар]], [[Народен театар (Битола)|Битолски театар]], [[Народен театар „Јордан Хаџи Константинов – Џинот“|Велешкиот театар]]); * одиграл/а улога што добила големо покривање на националните медиуми или за улогата бил/а наградена со престижна награда (на пример, [[Оскар]]). '''Режисерот''' е генерално значаен ако исполнува барем еден од овие критериуми: * режирал филм кој бил дел од редовната кино понуда; * режирал позната ТВ серија која се прикажува на националните канали; * режирал филм или ТВ серија што освоиле престижна национална награда или награда на повисоко ниво; * режирал најмалку две претстави во познат национален или регионален театар; * награден е со престижна награда или добил широко покривање на националните медиуми за неговата или нејзината режисерска улога. ;Архитекти '''Архитектите''' веројатно заслужуваат статија: * ако се цитирани во прегледни дела за историја на уметноста или нивни еквиваленти; * доколку освоиле престижна награда; * ако дизајнирале најмалку две згради кои веќе биле значајни за да имаат своја статија на Википедија, или се сметаат за културно и историски познати објекти; * ако се (или биле) членови на престижно друштво (МАНУ, Европската академија на науките и уметностите, итн.) ;Новинари '''Новинарите''' се значајни за да имаат своја статија доколку исполнуваат некој од следниве критериуми: #Нивната работа е наградена со некоја значајна награда од областа на новинарството. (Во Македонија, на пример, добитник на [[Награда „Мито Хаџи Василев - Јасмин“]]). Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Значајност на луѓе по професии“ ==== {{коментар}} - ЗА: според мене ги опфаќа сите ситуации поврзани со овие професии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 21:04, 8 март 2026 (CET)<br> {{коментар}} Да напоменам секој од овие профили е професор нема (наставници) сите се професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование кои се прогласени за најдобри просветни работници од Сојуз на просветни работници на Македонија заслужуваат да имаат статија? Дали овие личности ( професори) кои имаат објавувано во меѓународни научни списанија и домашни научни списанија свои трудови и се признати професори и на глобално ниво треба да имаат своја статија? - [[User:lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 11 март. :[[User:lili Arsova|Lili]], мое мислење искрено е дека прогласувањето од страна на Сојуз на просветни работници не е некоја висока или престижна награда. А за вториот дел што го споменуваш, ако професорот објавува научни трудови во списанија кои се признати, значи се занимава со наука, тогаш важат критериумите за научници. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:13, 11 март 2026 (CET) {{коментар}} - ЗА: Се сложувам со горе наведеното. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 07:40, 12 март 2026 (CET) {{Коментар}} - убаво опфатено, нормалмо не може се во детали, но опфаќа што треба и не треба. Да се има предвид ова кога се прават статии од ваков тип.--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] <sup>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]</sup></font></big> 11:31, 13 март 2026 (CET) {{Коментар}} - Според мене одлично е опфатено, ама како што нагласи Никола не може сѐ во детали, се сложувам со горенаведеното и гласам ЗА. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 19:28, 14 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Кралски семејства и благородници]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:22 ч. на 15 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Членови на кралски семејства''' кои обично ги исполнуваат критериумите за значајност вклучуваат: * владетели, поглавари и суверени (цареви, кралеви, кралици, големи војводи, султани, принцови, итн.) кои некогаш владееле со општо призната држава или постари, споредливо организирани општества; * други полноправни членови, чие членство во семејството е стекнато со раѓање или брак, кои во секој момент од животот биле во доминантна положба. Не е неопходно овие луѓе цел живот да бидат членови на кралски семејства. За членовите кои не биле на владејачка позиција во текот на нивниот живот или оние кои не се (или не биле) полноправни членови на семејството поради моргански брак, важат истите критериуми како за благородништвото. '''Благородниците''', од историјата или од сегашноста, не заслужуваат своја статија само затоа што припаѓаат на благородничко семејство. Благородниците кои ги исполнуваат критериумите за статија но поради друга заслуга, како што се оние кои поседуваат големи имоти или на друг начин значително влијаат врз условите за живот на многу други луѓе, веројатно ќе заслужат статија во енциклопедија. Ваквите статии првенствено треба да содржат информации што покажуваат дека личноста ги исполнува критериумите, а не смее да содржи само информации за титули, хералдика или семејни врски. Статија за благородничко семејство или благородна титула (на пр. Војводата од Корнвол) може да е значајна за енциклопедија, и потоа на таква статија може да се додадат информации за поединци кои пак, не се значајни да имаат сопствена статија. '''Напомена:''' При именување на статиите за кралски фигури и благородници би требало да се придржуваме на неколку правила: кога имаме само име и земја, името на статијата би требало да ги содржи името на личноста и земјата од која потекнува или со која владее. За некои кралеви и владетели кои имаат исто или слично име, за да нема забуна за кого се работи, во заграда да се стави земјата ([[Карло III (Шпанија)]] или [[Стефан I (Унгарија)]]. Луиза (надвојвотка од Австрија), како што е: [[Золта (голем везир на Унгарците)]], со тоа што титулата ако не е на почеток на реченица не се пишува со голема буква. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Кралски семејства и благородници“ ==== {{коментар}} - Ова е кус и јасен дел. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:23, 15 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} - Немам што да надополнам, сметам дека е во ред напишаното, гласам ЗА. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:27, 15 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} - Не знам дали коментаров е на вистинското место, но сметам дека треба да се направи некој ред и стандард во именување на статии на благородници и владетели, дали треба да го пишува само името, титулата, семејстовото, државата, со запирки, во загради итн. Сега има неколку различни начини. - [[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] <small>([[User talk:Bojan9Spasovski|разговор]])</small> 12:09, 18 март 2026 (CET) :Јас сметам дека треба со загради, дека 90 % од статиите на нашата Википедија сѐ со загради и изгледа многу подобро естетски наспроти со запирки. Ама мора да се воведе принцип по кој ќе следиме сите за да не сме во забуна кога создаваме такви статии. На пример: [[Бенџамин Колинс Броди (прв баронет)]], а син му исто се викал само разликата е дека бил втор баронет ([[:en:Sir_Benjamin_Collins_Brodie,_2nd_Baronet|Sir Benjamin Collins Brodie, 2nd Baronet]]). [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:53, 18 март 2026 (CET) ::[[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] Сосема си во право дека треба и тоа да го вметнеме. Како што вели Јован, кај нас најголем дел статии на кои им треба дообјаснување, не се со запирка, туку со заграда. Може така да остане и за владетелите и благородниците? Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 14:10, 18 март 2026 (CET) :::Имаме и вакви примери како [[Карола од Васа]], дали би било подобро да биде Карола (Васа) или пак Карола (Саксонија), а што правиме пак со [[:en:Archduchess Louise of Austria|Archduchess Louise of Austria]] дали тука титулата би била во или надвор од заградата како Надвојвотка Луиза (Австрија) или пак Луиза (Надвојвотка од Австрија) [[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] <small>([[User talk:Bojan9Spasovski|разговор]])</small> 14:16, 18 март 2026 (CET) ::::Кога оди само име и земја, најчесто е баш така, името и земјата, и тоа е обично за историски личности, дека немале презимиња класично како денес, туку местото од каде потекнуваат се претворало во презиме: [[Тома Аквински]] - местото од каде потекнувал (Аквино) се претворило во презиме. За некои кралеви и владетели кои имаат исто или слично име, за да нема забуна како што гледам се практикувало кај нас во заграда да се стави земјата ([[Карло III (Шпанија)]] или [[Стефан I (Унгарија)]]. Луиза (надвојвотка од Австрија) веројатно пологично според другиве примери би било да е така, како што е: [[Золта (голем везир на Унгарците)]], со тоа што ми се чини дека титулата ако не е на почеток на реченица не се пишува со голема буква. Да проверам за ова. А за овие и други примери, убаво е да се изјасни уште некој, па да ги вметнеме во начелата и напатствијата. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 14:51, 18 март 2026 (CET) {{коментар}} Сум согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 21:07, 18 март 2026 (CET) {{Коментар}} ОК е се, мислам дека сите благородници заслужуваат статија, освен тие титуларни кои немале општествена улога. Мислам за нив треба помалку да се посвети простор (пример, во егзил без никаква функција или задолженија во опшствество). Ова е мое мислење, не велам дека сум во право хехе. Што се однесува за именување, името на статијата треба да биде само името на личноста и бројот (I, II, III итн). Доколку има случај на две личности со исто име и ист број во заграда да се пише локација, а ако и таа е иста, тогаш година на влеадеење/ раѓање). Не сум за име со географски епитет, пример Александар Југословенски, ова не е традиционално во македонскиот јазик, освен за една личност - Александар Македонски. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] <sup>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]</sup></font></big> 11:11, 19 март 2026 (CET) {{Коментар}} Ги вметнав правилата во делот '''Напомена'''. Се надевам во ред е вака. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 13:25, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} -Во ред е, јасни се правилата. [[User:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] <small>([[User talk:Natasa Stardelova|разговор]])</small> 18:09, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} -Во ред е, јасни се правилата и согласна сум со истите.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 08:40, 24 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Политичари, правници и верски водачи]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:10 ч. на 22 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Политичар или државен службеник''' веројатно може да се смета за значаен ако исполнува барем еден од следниве критериуми: * ако е шеф на држава или влада (премиер), генерален гувернер, министер, член на законодавно собрание или на еквивалентна позиција на национално ниво на унитарна држава или на федерално ниво на сојузна држава; * има или извршува внатрепартиска функција на национално ниво во партија која е или била застапена во законодавното собрание на една држава: лидер на партија, член на партиски комитет, секретар на партија, претседател (или еквивалентна функција) во здружение поврзано со партијата; * има или извршува важни локални, регионални или национални задачи кои носат значителна моќ на тоа ниво (на пр. градоначалник, окружен префект) има или има раководно место во национално тело; * ако е генерален секретар или има еквивалентна висока позиција во важна меѓувладина организација; * ако има јасно соодветна моќ и влијание, или добил големо внимание од националните медиуми од неговото време (или медиуми кои биле широко транскрибирани во историски дела), дури и ако не бил на една од горенаведените официјални функции; * политичари, градоначалници, пратеници или други функционери за кои има содржина во повеќе веродостојни извори. Политичарите кои припаѓаат исклучиво на следните категории обично не се значајни ако се: * кандидати за политичка функција (со можен исклучок на особено добро објавени кандидати за важни позиции); * лице кое врши внатрепартиска функција на локално ниво; * „обични“ претставници без посебна моќ или медиумско покривање во локалните или регионалните или национални собранија; * биографијата е достапна само на страница коде мора да биде објавена, односно на мрежното место на општината или собранието или фирмата/институтот во кој работат. '''Правно лице, адвокат, судија''' е веројатно значаен ако тој или таа исполнува еден од овие критериуми: * судија во врховен суд или апелационен суд на една земја (на државно ниво или пошироко); * судија во меѓународен суд (на пример, [[Хашки трибунал]], [[Постојан арбитражен суд]], [[Меѓународен кривичен суд]], [[Европски суд за човекови права]] или [[Суд за правда на Европската Унија]]); * раководител на државен орган поврзан со судството (на пример, Државен судски совет или Државно правобранителство), Народен правобранител; * раководител на понизок суд или има друга водечка правна позиција во високата администрација; * експерт во дефинирана правна област, било како научник или како правник, и е автор на правно нефикционално дело објавено од признат издавач. '''Свештеник, духовник или еквивалентен верски водач''' во религијата кој ги исполнува следните критериуми генерално заслужува своја статија: * папа, патријарх, архиепископ, епископ или има еквивалентна позиција во нехристијанските религии; * верски службеник со значајни секуларни административни должности (на пр. колонијални службеници, итн.) кој некогаш бил важен авторитет во тоа општество; * автор на пишано дело /книга, (или неколку) објавени од етаблирани (верски и/или секуларни) издавачи; * има јасно соодветна моќ и влијание или добил големо внимание на националните медиуми, дури и ако нема еден од горенаведените наслови. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Политичари, правници и верски водачи“ ==== {{коментар}} - Јасни се правилата. Би сакала само да се размисли за биографии на градоначалници дали сите по дифолт се значајни, или тој дел ќе треба да го надополниме со уште некој услов? - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:38, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} : Според мене сите градоначелници по дифолт не се значајни. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 23:54, 22 март 2026 (CET) : Исто така би додал професор на Универзитетот. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 00:03, 23 март 2026 (CET) ::За професори имавме претходно дека професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование, не се значајни за енциклопедија само поради таа професија. ::А за градоначалници, не знам ете, има некои што биле многу активни во својот мандат, направиле некакви промени/ подобрување на условите во општината/ нешто различно. Такви секако е добро да се вметнат во енциклопедија. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 09:48, 23 март 2026 (CET) :::Мислувам на професорите во високо образование со научни трудови. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:25, 23 март 2026 (CET) :::{{одговор|Виолетова}} Кои критериуми за значајност би се применувале за градоначалниците? Сите градоначалници имаат јавно достапни биографии во веродостојни извори и сите јавно објавуваат отчети во коишто наведуваат што имаат направено. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 00:19, 26 март 2026 (CET) ::::Како стои во моментов сите градоначалници се сметаат за значајни. ::::Инаку, можеби градоначалници кои не биле активни и не направиле разлика, подобрување на условите за живеење во општината за време на својот мандат, без разлика што даваат отчет (тоа е затоа што мораат) да не се енциклопедиски значајни. Сите ги знаеме или сме чуле за градоначалниците во чиј мандат општината напредувала, сигурно има и некои, можеби па ретки случаи, кога не сториле ништо значајно за време на својот мандат. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:42, 26 март 2026 (CET) {{коментар}} :@[[Корисник:Виолетова|Виолетова]] И јас би рекол дека се јасни. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:13, 23 март 2026 (CET) {{коментар}} : Јасни се правилата.За биографии на градоначалници подржувам дека не се сите значајни да имаат статија. - [[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 08:47, 24 март 2026 (CET) {{коментар}} Според мене, многу поголем проблем е да има статија за секој пратеник во законодавниот дом отколку за секој градоначалник. Во многу земји, како што е Македонија, на избори нема отворени листи и се гласа за пратеничка листа предложена од политичка партија. Лице коешто станало пратеник затоа што се нашло на пратеничка листа и чијашто биографија за првпат јавно била објавена на мрежното место на законодавниот дом мислам дека не заслужува да има статија. Со градоначалниците е многу поразлично затоа што на избори директно се гласа за нив и нивните биографии се јавно достапни уште за време на предизборните кампањи. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 00:29, 26 март 2026 (CET) :Имаш право [[User:Kiril Simeonovski|Кире]], не се значајни од енциклопедиска гледна точка, без разлика дали ќе им најдеме биографија. Мислам дека таквите лица се опфатени со делот: ''„обични“ претставници без посебна моќ или медиумско покривање во локалните или регионалните или национални собранија.'' Ако некој влегол да биде пратеник, и ништо не слушаме за тоа лице: ниту дава изјави, ниту е јавно експонирано лице, ниту учествува во емисии, ниту излегува на говорница да зборува, освен што крева рака кога партијата ќе му наложи, нема енциклопедиско значење, или поиаку кажано по завршување на мандатот тоа лице ќе биде заборавено, грубо кажано. Има такви пратеници, а има и градоначалници што не прават нешто корисно или значајно за својата општина. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 09:35, 26 март 2026 (CET) {{коментар}} Според мене правилата се јасни и имаат смисла. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 12:46, 27 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} Исто според мене правилата се јасни. И како што нагласи Кирил повеќето пратеници не се релеватни за Википедија, ама градоначалниците имаат поголем општествен придонес и можеби се сите доволно значајни. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:58, 27 март 2026 (CET) {{Коментар}} За исте овие: Треба личноста да има значајна општествена позиција (државна, лидерска, универзитетска). Само што е градоначалник или член на собрание, НЕ ТРЕБА ДА ИМА СТАТИИ! Ја сум за бришење на вакви статии за луѓе кои цел живот се приватни бизнисмени и само 4 години години биле градоначалник и оп статија? Зошто? Не е битен човекот за Македонија, може бил за мал број граѓани на кој бил градиначалник, но општо не е битен како и ние што сме тука. Дури ние на Википедија сме побитни од таквите особи. Истото важи и за политичари и верскки лидери. Верски лидери кои имате значајна позиција во организацијата или преродбеничка улога ок, но обични попови оџи не. Мое мислење ова. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] <sup>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]</sup></font></big> 14:06, 27 март 2026 (CET) :Мислам дека речениците за верски водачи не споменуваат дека секој поп или оџа е значаен, ама ќе ги проверам уште еднаш. :Инаку за градоначалници кои не се значајни поради таа позиција, а кои пред и потоа биле бизнисмени, имаме наредна дискусија и за претприемачи (така се наречени) ќе ги дискутираме. Ако не е значаен ни како бизнисмен, значи не е значаен по ниедна основа да влезе во енциклопедија. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:54, 27 март 2026 (CET) Кои ќе биде услов за градоначалници да имаат својата статија? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 21:01, 27 март 2026 (CET) :Дискусијата ќе заврши во недела 20:10 ч., да видиме дали ќе има и други предлози, но според мене, јас би го додала делот: :Градоначалници ќе се сметаат за значајни доколку се активни во својот мандат, направиле некакви промени и/или подобрување на условите во општината, биле медиумски активни. :- [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:15, 27 март 2026 (CET) {{коментар}} Ако на англиската Википедија има место за над 500 македонски фудбалери (на македонската се значително помалку), не гледам зошто градоначалниците, како и останати личности (со поддржани наводи) не заслужуваат да бидат присутни на Википедија. Мислам дека улогата на Википедија треба повеќе да биде хроничарска, а не оценувачка. На нашата Википедија ѝ недостасуваат статии, особено за Македонија, па не би требало да ставаме дополнителни услови. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:30, 28 март 2026 (CET) :Сосема се согласувам дека ние не сме тие кои треба да судиме. Кога е некој важен за историјата на градот, државата, секако е значаен да биде вметнат во енциклопедија, и на Википедија. :п.с. За спортистите ќе отворам да дискутираме по две недел, така ми се во план темите, и ќе треба тогаш да ги прегледаме тие критериуми. А на англиската Википедија гледам дека последниве години често се појавуваат статии кои ги прекршуваат нивните правила, а тоа е веќе тема за друг разговор. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:59, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}} - Додаден е условот за значајност на политичари, градоначалници, пратеници или други функционери да има содржина во повеќе веродостојни извори, односно не се значајни доколку биографијата е достапна само на страница коде мора да биде објавена, односно на мрежното место на општината или собранието или фирмата/институтот во кој работат. ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Претприемачи, Википедијанци, измислени ликови и појави]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:00 ч. на 29 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Претприемачите''' веројатно ќе бидат значајни ако се честа тема во општите медиуми или медиумите што се занимаваат со бизнис (на пр. Економист, и слично). Извршни директори, претседатели на корпорации или одбори на компании од јавен интерес, исто така, често може да се сметаат за значајни, како и стопанственици кои имаат некаква општествена заслуга, на пример: раководат со општествено важна приватна фирма, со голем број на вработени, ланец на продавници, и слично. Некои '''уредници на Википедија''' имаат свои статија, но тоа што уредуваат на Википедија не ги прави значајни, туку енциклопедиската значајност ја стекнале според други критериуми (писатели, музичари, научници, сликари и др.). Уредниците не смеат да создаваат или да уредуваат статии за себе. За нив важат правилата споменати во другите начела и напатствија, односно важно е да се следат упатствата за [[Википедија:Биографии на живи личности|биографии на живи личности]], и да се внимава да на [[Википедија:Конфликт на интерес|конфликт на интерес]] и [[Википедија:Без свои истражувања|без свои истражувања]] '''Измислен лик''' или друг фиктивен феномен (вклучувајќи места, предмети, концепти или суштества) може да биде значаен или да има енциклопедиска вредност, доколку исполнува еден од овие критериуми: * се споменува повеќе од еднаш и има поголемо значење во добро познато дело, филм, серија, без оглед на фиктивниот свет во кој се појавува или оригиналната франшиза (не се бројат маркетиншките материјали, фандомите и фан-фикцијата); * има документирано влијание врз културата и општеството надвор од оригиналното дело; * се споменува во неколку различни дела, но не тривијално, случајно, или со исмевање. Ако ликот не ги исполнува горенаведените критериуми, треба да се провери дали неговиот опис може да се вклучи во статијата за оригиналното дело. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Претприемачи, Википедијанци, измислени ликови и појави“ ==== {{коментар}} - јасно е претставено -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:29, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}} согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 20:46, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}}-Според мене е јасно. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 10:35, 1 април 2026 (CEST) {{коментар}}-Се согласувам, јасно е претставено. [[User:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] <small>([[User talk:Natasa Stardelova|разговор]])</small> 10:35, 1 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Убаво скоцкано, да се следи треба. Знаеме случаеви кога се објавувале статии за ваков тип на луѓе. Најчесто како вршење услуга од некој корисник. Таа пракса треба да се забрани и да се почитуваат овие напатствија. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] <sup>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]</sup></font></big> 20:27, 4 април 2026 (CEST) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Спортисти]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 19:00 ч. на 5 април 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Спортистот''' е значаен: #Aко во повеќе медиуми и извори се пишува за неговите постигнувања во спортот во кој е активен, се сметаат и големи интервјуа дадени од спортистот. #Aко освоил значајна титула, или бил дел од екипен спорт во кој била освоена висока награда. #Спортските биографии мора да вклучуваат барем еден навод на извор што обезбедува значајно известување за темата. #Ако спортистот постигнал значаен државен или меѓународен рекорд или друг вид на успех. #Ако добил значајна награда, или за Македонија ја добил државната награда „8 Септември“ за остварување во спортот. '''Професионалните спортисти''' кои барем две години заработувале за живот од тој спорт, најверојатно имаат енциклопедиска значајност. Следуваат разни спортови и некои дополнителни критериуми за нив: '''Фудбал, кошарка, ракомет, одбојка''': #Оние клубови и поединци од овие спортови кои учестуваат на меѓународни натпревари и добиваат медиумско покривање, имаат енциклопедиска значајност. '''Тенис''' ако исполнува некој од следниве критериуми: #Член е на „Меѓународна тениска сала на славните“. #Се натпреварува на еден од професионалните турнири од највисоко ниво: #Гранд слем турнири ([[Отворено првенство на Австралија]], [[Отворено првенство на Франција]], првенствата на Вимблдон или [[Отворено првенство на САД]]). #Мажи: се натпреваруваат на меѓународните АТП турнеи. #Жени: се натпреваруваат на светските турнири за жени. #Има тениски рекорд признат од Меѓународна тениска федерација, Здружение на тениски професионалци или Женска тениска асоцијација. #За јуниори, потребно е да постои значителна медиумска покриеност, како и да освоиле некоја од меѓународните јуниорски титули. Ова упатство важи подеднакво и за играчите во сингл и за играчите во двојки. Значајност за спортистите кои се натпреваруваат во областа на '''[[атлетика]]та''' ако исполнуваат некои од критериумите што следат: #Завршил меѓу првите 8 во натпреварување на највисоко ниво надвор од Олимписките игри и светските првенства. Поединечните настани на овие првенства мора да содржат или неколку трки или проширени групи (на пр., Европско првенство во атлетика, или кој било од 6-те големи светски маратони), или на кое било друго големо меѓународно натпреварување на сениорско ниво. #Освоил индивидуален златен медал на Светското првенство во атлетика до 20 години или Светското првенство во атлетика до 18 години. #Да има освоено национално првенство за сениори во својата земја, со исклучок на оние кои никогаш не биле рангирани меѓу првите 60 на листата на водечки светски атлетичари на крајот од дадена календарска година. #Да има освоено елитно првенство во повеќе значајни улични трки (вклучувајќи ја и истата трка повеќе пати) или да има воспоставено историја на високо конкурентни, непобеднички настапи во многу значајни трки (најмалку 10 меѓу првите три). #Да има светски или континентален рекорд (вклучувајќи светски јуниорски рекорди, светски најдобри резултати за млади и светски рекорди во возрасни групи за мајстори) потврден или забележан од надлежното официјално тело. #Да има ознака што го сместила спортистот меѓу првите 12 во светот за таа календарска година во натпревар без штафета што се оспорува или е примен на сениорските Светски првенства или Олимписки игри, или некој друг соодветен настап. #Да има ознака без штафета наведена на листата на сениори на сите времиња на Светскиот атлетски клуб или друг соодветен список. #Да биде примен/а во Националната сала на славните на атлетските спортови или во Куќата на славните на Американскиот клуб на тркачи на друмски патеки. Значајна '''улична трка''' ако исполнува некој од следниве критериуми: #Има меѓународно елитно поле (како што е дефинирано според стандардите на Светската атлетика за таа година) од најмалку 5 различни националности. #Добива емитувано или кабелско телевизиско покривање надвор од локалниот пазар (доколку покривањето е преку интернет, страницата мора да биде независна од спортот, на пример Universal Sports). #Трката е место на исклучителни изведби или рекорди. #Редовно има повеќе од 1.000 натпреварувачи. #Се одржува на иста патека или дистанца континуирано во период од над 5 години. '''Бадминтон, велосипедизам, бокс, крикет, уметничко лизгање, скијање, голф, гимнастика, јавање коњи, хокеј на мраз, кикбокс, мешани боречки вештини, трки со мотори, пливање''': #Тимот или поединецот имаат високи меѓународни постигнувања во тој спорт, објавени во повеќе веродостојни извори. '''Тренери, капитени, судии и клубови''' (општо) веројатно е дека постои значајно медиумско покритие за нив ако ги исполнуваат следниве критериуми: #Професионално е активен како судија или тренер на тој спорт. #Ако тренирале многу значајни спортисти кои освојувале високи меѓународни награди и признанија. #Ако биле официјален главен тренер или капитен на олимписки тим за земјата. #Тренери кои вовеле значајна техника или метод на тренинг и се широко признати како основачи на новиот метод. #Клубови кои добиле големо меѓународно известување за нивните успеси и имаат резиме составено од многу успешни меѓународни натпреварувачи, или олимпијци. Ако успехот на клубот главно се должи на еден тренер, тогаш само тренерот е значаен. '''Аматерски натпревари''' немаат енциклопедиска значајност, било да станува збор за училишни или студентски натпревари. За '''спортските арени, стадионите''' и другите спортски објекти нема критериуми за претпоставена значајност, затоа се сметаат за достојни за енциклопедиска статија. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (спорт)|Спорт]] ==== Дискусија за „Спортисти“ ==== {{коментар}} - критериумите предложени овде се комбинација од англиската и хрватската Википедија за значајност. Не сум толку по спортот, ама мислам дека опфатено е сè. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:04, 5 април 2026 (CEST) {{коментар}} јас исто мислам. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 22:29, 5 април 2026 (CEST) {{коментар}} - Според мене напишаното е добро, но мора подобро да се расчисти прашањето за значајноста кај македонските фудбалери, кошаркари и ракометари, бидејќи тоа се најпопуларните спортови кај нас. Мислам дека е малку нелогично на други јазични Википедии да има повеќе статии за македонски спортисти од тој тип, отколку кај нас. Затоа треба да се разгледа дали треба да имаме поголем опфат за домашни спортисти. Од друга страна, за меѓународните спортисти треба јасно да се дефинираат критериуми — дали е доволен настап во прва/втора/трета лига, дали е потребна репрезентација, меѓународни натпревари, награди, итн. Вака, без конкретни правила, секогаш ќе има различни толкувања и несогласувања. Ако се постават јасни критериуми, ќе биде многу полесно и поконзистентно за сите понатаму. '''Мој заклучок:''' Треба да бидат опфатени сите македонски спортисти што настапуваат на професионално ниво, со исклучок на оние кои се активни само аматерски или се во рана фаза од кариерата; како праг може да се земе најмалку три години професионален ангажман. <br> <br> (јас само ги гледам најпопуларните спортови, па немам коментар за атлетика, хокеј и останатите спортови, така да се согласувам со напишаното дека е јасно) [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:21, 7 април 2026 (CEST) :Интересен факт е дека критериумите на англиската се многу ригорозни, а од друга страна таму има наши спортисти за кои ние уште немаме статија. Мислам дека тоа се должи, не е дека не заслужуваат тие спортисти да бидат и кај нас, туку никој не се позанимавал со нив за да ги создаде нивните статии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 11:28, 7 април 2026 (CEST) {{коментар}} Делот за „аматерски натпревари“ дека не се значајни од енциклопедиска гледна точка треба да отпадне со оглед дека Олимписките игри во голем дел од 20 век биле аматерски натпревари. Исто така и [[универзијада|универзитетските игри]] се значајни настани кои се веќе дел од Википедија. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 20:23, 7 април 2026 (CEST) :Со оглед дека оваа Википедија е македонска и треба што повеќе да се опфатат личности од Македонија, би требало во неа да се опфатат и спортистите кои освоиле пласман на државни првенства, спортистите на Македонија и на градови, учесниците на олимпијади и светски првенства.[[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 20:56, 7 април 2026 (CEST) ::Универзијада е на светско ниво, веројатно под студентски и училишни натпревари се мисли на внатре во рамки на школо, факултет, (од англиската Википедија е тој дел преземен) или така нешто, моја претпоставка. Треба да се дефинира тоа подобро. ::За спортистите на Македонија што ги споменуваш, мислам дека се опфатени тие спортисти во почетниот дел, кој вели: ::*Ако спортистот постигнал значаен државен или меѓународен рекорд или друг вид на успех. ::*Ако добил значајна награда, или за Македонија ја добил државната награда „8 Септември“ за остварување во спортот. ::Ние дури и немаме статија за таа награда, треба да создадеме, а треба и некој повик да намениме да се пишува за македонскиот спорт, дека волонтерите можеби нема да се сетат сами да пополнат такви празнини. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 21:11, 7 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Комплицирана тема, но сепак опфаќа добри напатствија. Лично сметам аматерски спортисти и спортисти кои не се дел од национални и меѓународни натрепварувања да немаат статии на Википедија. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] <sup>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]</sup></font></big> 15:22, 9 април 2026 (CEST) {{коментар}} Се согласувам со критериумот да се пишуваат статии само доколку клубот и поединците од тој клуб учествуваат во меѓународни настани и имаат медиумска покриеност, бидејќи доколку го нема тогаш ние без малку за секој поединец во Македонија треба да имаме статија, бидејќи играл во некој клуб од екипен спорт во втора или трета општинска лига. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:18, 9 април 2026 (CEST) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (книги)|Книги]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:10 ч. на 12 април 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> Иако поимот „[[книга]]“ е широко дефиниран, овие критериуми не важат за следните видови публикации: [[Стрип|стрипови]]; списанија; референтни дела како што се речници, енциклопедии, атласи и алманаси; публикации специфични за музика како што се книги со упатства и нотација и либрета; прирачници за упатства; и книги за подготовка за испити. Може да се развијат специфични упатства за таквите видови книги. Дотогаш, ова упатство може да биде поучно по аналогија. Критериумите наведени подолу важат за [[Е-книга|книги во електронска форма]], како и за традиционални книги и [[манга]]. Е-книга што не ги исполнува критериумите од ова упатство е сепак значајна ако ги исполнува критериумите од упатството за значајност за содржина специфична за интернет страници. Е-книга што ги исполнува критериумите од ова начело не мора да ги исполнува критериумите од начелото за интернет содржина за да биде значајна. *Книгата се смета за значајна ако проверливо исполнува, преку сигурни извори, барем '''еден''' од следниве критериуми: # Книгата била предмет на обработка или цитирање на две или повеќе важни објавени дела што се појавуваат во извори кои се независни од самата книга. Ова може да вклучува објавени дела во сите форми, како што се статии во весници, други книги, телевизиски документарци, списоци на бестселери, и рецензии. Ова ''ги исклучува'' медиумските препечатувања на соопштенија за медиумите, или други публикации каде што авторот, неговиот издавач, агент или други самозаинтересирани страни рекламираат или зборуваат за книгата. # Книгата освоила значајна [[:Категорија:Книжевни награди|литературна награда]]. # Книгата е сметана од сигурни извори за значаен придонес во која било од науките, хуманистичките науки или уметностите, или поттикнала снимање на значаен филм, или друга уметничка форма, или пак друг важен настан, политичко или религиозно движење. # Книгата е, или била, повеќе години предмет на настава во две или повеќе училишта, колеџи, универзитети ''или'' постдипломски програми во која било одредена земја. # Авторот на книгата е толку историски значаен што кое било од пишаните дела на авторот може да се смета за значајно. Петте претходни критериуми не важат за сè уште необјавени книги. *Самоиздаваштвото, и/или објавувањето и плаќањето за објавување на книгата од страна на самиот автор, не се во корелација со значајноста. Постојат издавачи на книги кои печатат по нарачка, а сепак стои името на издавачката куќа како издавач, и за ова треба да се внимава. Постојат исклучоци, како што се „Рана наука во Оксфорд“ од [[Роберт Гинтер]] и „Тамерлан“ од [[Едгар Алан По]], но обете книги би се сметале за значајни врз основа на (на пример) критериум 1 и критериум 5 од горните општи критериуми. На многу самоиздадени книги им се доделени ISBN броеви, и може да се наведат во национална библиотека, односно може да се најдат преку пребарување на интернет, на пример, или може да се продаваат кај големи продавачи на книги преку интернет, на [[Amazon.com]], на пример. Но, тоа што книгата има ISBN број, или ја има на пребарување, посебно понудена да се купи, ништо од ова не е доказ за значајност. *Книги што '''сè уште не се објавени''' може да бидат споменати во статија за авторот или за серијалот (ако се работи за серијал), и само доколку авторот или значењето на книгата се значајни сами по себе. *Во врска со значајноста на книги кои се издадени пред повеќе од 100 години, треба да преовлада здравиот разум. За дела на Македонци, веројатноста е голема таквите книги да се енциклопедиски значајни да имаат за своја статија. За дела на автори од светот, можните основи за утврдување на значајност вклучуваат: колку широко е цитирана или споменувана во пишани извори таа книга, бројот на изданија на книгата, дали е препечатена, славата што книгата ја ужива или ја уживала во минатото, нејзиното место во историјата на литературата, нејзината вредност како историски извор и нејзината старост. *Статиите за книги не треба да бидат преопширни. Насловот на статијата за книга треба да е во превод на македонски јазик, (оригиналното име во заграда), како што би гласел насловот доколку книгата ја држиме во раце и ја читаме на македонски јазик. Иако една книга може да биде значајна, вообичаено не е препорачливо да има посебна статија за лик или појава од книгата. Постојат исклучоци, особено во случај на многу познати книги. На пример, „[[Божиќна приказна]]“ од [[Чарлс Дикенс]] може да има посебна статија за нејзиниот протагонист, [[Ебенезер Скруџ]], или серијалот [[Песна за мраз и оган]], книги по кои е снимена серијата [[Игра на тронови]], има неколку карактери кои заслужуваат посебна статија, како [[Денерис Таргариен]], [[Џејми Ланистер]], и неколку други. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (книги)]] ==== Дискусија за „Книги“ ==== {{коментар}} - Јас лично за „статии за книги што сè уште не се објавени“ би ги исклучила сите да ги нема, а другите критериуми ми се прифатливи. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:09, 12 април 2026 (CEST) {{коментар}} - Правилата се јасни и концизни, делот „статии за книги што сè уште не се објавени“ може да се исклучи, со тоа што може да бидат вклучени во статијата на авторот, доколку се работи за книги од серијал кој е сам по себе значаен, како на пример [[Песна за мраз и оган]]. - [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 13:36, 14 април 2026 (CEST) {{коментар}} - Правилата се јасни според мене од ова напишаново, иако не сум многу информиран околу оваа тема. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 21:35, 14 април 2026 (CEST) {{коментар}} Согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 23:34, 14 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Добро претставено. Не сум за непознати автори и дела, нормално. Треба да поминат низ филтрите на издаваштвото, книжевната рецензија и критика и општата прифатеност на публиката. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] <sup>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]</sup></font></big> 15:09, 17 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Го сменив делот за необјавените и сега гласи: Книги што '''сè уште не се објавени''' може да бидат споменати во статија за авторот или за серијалот (ако се работи за серијал), и само доколку авторот или значењето на книгата се значајни сами по себе. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:14, 18 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Убаво е што се покренува дискусијава, вака е појасно за сите. Критериумите се јасни и децидни. Искрено мислам, некои статии кога се додаваат, како на пр. за ликови од книги, придонесуваат за збогатување на енциклопедијата и се поврзуваат со другата главна статија за дело или автор, давајќи на тој начин можност за читателот да навигира низ енциклопедијата со поголема леснотија. - [[User:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] <small>([[User talk:Natasa Stardelova|разговор]])</small> ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (музика)|Музика]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 19:30 ч. на 19 април 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Музичарите или ансамблите''' (овде се вклучени и бендови, пејачи, рапери, оркестри, диџеи, музички театарски групи, инструменталисти, хорови, итн.) може да бидат значајни ако исполнуваат барем еден од следниве критериуми. #Бил предмет на повеќе, нетривијални, објавени дела што се појавуваат во извори кои се веродостојни, не се самообјавени и се независни од самиот музичар или ансамбл. :Овој критериум вклучува објавени дела во сите форми, како што се статии и големи интервјуа дадени во весници, книги, списанија, онлајн верзии на печатени медиуми и телевизиски документарци, освен соопштенија за медиумите, и слични рекламни и други публикации каде што музичарот или ансамблот зборуваат за себе и се рекламираат, како и статии во училишен или универзитетски весник (или слично). #Имал сингл или албум на националната музичка листа на која било земја. #Има златна, сребрена или платинеста плоча (или друг вид на носач на звук) сертифицирана во најмалку една земја. #Има добиено сериозно известување во независни доверливи извори за меѓународна концертна турнеја или национална концертна турнеја во најмалку една суверена земја. Под турнеја се подразбира настап во најмалку 6 градови. #Има издадено два или повеќе албуми за голема издавачка куќа или за една од поважните независни куќи, односно независна куќа која постои барем неколку години, и која веќе издала носачи на звук на изведувачи, кои се значајни. #Не треба да се создаваат статии за група која по ништо друго не е значајна освен затоа што еден период член бил музичар кој станал значаен подоцна сам по себе или како член на значајна група. Ова треба да се прилагоди соодветно на музичкиот жанр: на пример, изведување на две главни улоги во големи оперски куќи. Забележете дека овој критериум треба да се толкува со претпазливост, бидејќи имало случаи каде што овој критериум бил цитиран на кружен начин за да се создаде самоостварувачка јамка на значајност: на пр., музичар кој бил „значаен“ само затоа што бил во два бенда, од кои едниот или двата бенда биле „значајни“ само затоа што овој музичар бил во нив. #Станал најистакнат претставник на значаен стил или локална урбана сцена. Имајте предвид овде дека предметот мора да ги исполнува сите вообичаени стандарди на Википедија, вклучително и [[Википедија:Проверливост|проверливоста]]. #Добитник е на музичка награда, како што се музичките награди: [[Греми]], [[Џуно (награда)|Џуно]] или [[Меркјури (награда)|Меркјури]], или на пример во Македонија награда на [[Макфест]], итн. #Победил на големо, значајно музичко натпреварување. #Изведувал музика за значајно медиумско дело, како што е лајтмотив за програма на голема телевизиска мрежа, или за значаен филм. (Но, ако ова е единственото тврдење за значајност, веројатно е посоодветно само да се спомене во главната статија и да се пренасочи кон таа страница.) #Делото било на програма на национално ниво од страна на голема радио или музичка телевизиска мрежа. #Музичарот бил тема на получасовна или подолга програма на радио или телевизиска мрежа со национална покриеност. '''Поединечни членови, изведувачи на ријалити на телевизија''': #Членовите на значајни бендови се пренасочуваат кон статијата за бендот, не се создаваат поединечни статии за нив, освен ако не покажале дека самите се индивидуално значајни. #Пејачите и музичарите кои се значајни само по учеството во телевизиска серија со ријалити може да бидат пренасочени кон статија за серијата, сè додека не покажат дека се независно значајни. За '''композитори, автори, либретисти или текстописци''': #Лицето било предмет на повеќе независни објавени дела чиј извор е независен од лицето, и е сигурен и веродостоен. :Овој праг вклучува објавени дела од сите форми, како што се статии во весници, книги, статии во списанија и телевизиски документарци, со исклучок на следново: ::Автобиографии, медиумски соопштенија и реклами за лицето. ::Дела што се состојат исклучиво од тривијални содржини, како што е минливо споменување на лицето во дискусија за друга тема, или едноставно вклучување во едноставни списоци на автори на корици, белешки, фусноти, итн. #На лицето му се припишува пишувањето или соавторство во пишувањето на кој било текст или музика, односно музичко или театарско дело (вклучувајќи мјузикл, опера, и слично) за музичар или ансамбл или театар што се квалификува како значаен според претходните критериуми, за значаен театар или бил ангажиран од музичар или ансамбл што се квалификува како значаен според претходните критериуми. #Неговите дела се користени во подоцнежна композиција од автор, композитор или текстописец кој ги исполнува горенаведените критериуми. #Напишал песна или композиција која победила (или во некои случаи освоила прво или второ место) на водечки музички натпревар кој не е експлицитно воспоставен како настан за откривање таленти или за „нова надеж“. #Се појавува со разумна должина во стандардни референтни дела за неговиот жанр. ''Доколку е можно, композиторите или текстописците со недоволно проверлив материјал за да се оправда важноста за постоење на нивна посебна статија, треба да се спојат во статијата за нивното дело, доколку делото е многу познато и важно. Кога композиторот или текстописецот е познат по повеќе дела, таквото спојување можеби нема да биде можно.'' За '''композитори и изведувачи надвор од медиумското покривање''', критериуми за значајност се ако лицето: #Во сигурни извори е цитирано како влијателно во стилот, техниката, репертоарот или предавањето на одреден вид музика. #Воспоставило традиција или школа на одреден жанр. #Компонирало значителен број мелодии, аранжмани или стандарди што се користат во значаен жанр или традиција или школа во рамките на значаен жанр. #Често е опфатено во публикации посветени на значајна субкултура. За '''албуми, синглови и песни''': *Иако ова упатство е донекаде контроверзно, општиот консензус за значењето на албумите е дека ако музичарот или бендот што ги снимил се смета за значаен, тогаш нивните албуми се исто така доволно значајни за да имаат посебни статии на Википедија. Сепак, албумот не мора да биде од значаен изведувач или ансамбл за да заслужува самостојна статија, само доколку ги исполнува општите упатства за значајност. Статиите за албуми кои немаат доволно текст, односно во најголем дел содржината е списокот на песни, посоодветно е да се спои во главната статија на изведувачот или статијата за дискографија на изведувачот, наместо да постои како посебна статија за албум. *Песните и сингловите се веројатно значајни ако добиле значително внимание како тема на повеќе, нетривијални објавени дела чии извори се независни од изведувачот и издавачката куќа. Ова ги вклучува објавените дела во сите форми, како што се статии во весници, книги, телевизиски документарци или рецензии, освен медиумските соопштенија за медиумите или други публикации каде што изведувачот, неговата издавачка куќа, агент или други самозаинтересирани страни го рекламираат или зборуваат за делото. *Песна што ги исполнува критериумите за значајност не значи дека нужно ќе се третира како посебна, самостојна страница, а прашањето дали да се создадат самостојни страници за поединечни значајни песни е предмет на уредничка проценка. Оваа одлука секогаш треба да се основа врз специфични размислувања за тоа како темата да се направи разбирлива. Понекогаш, значајните песни можат подобро да се опфатат како дел од поголема статија, каде што може да има поцелосен контекст што би се изгубил ако песната има своја посебна статија. Освен значајноста, самостојна статија за песна може да постои само ако има доволно материјал за да се оправда разумно детална статија. Ако за статија за песна нема доволно текст, односно ако остане никулец, треба да се спои со статии кои постојат за изведувачот или за албумот. '''Концерти и турнеи''': *Концертните турнеи се веројатно значајни ако добиле значително известување во повеќе независни и сигурни извори. Таквата медиумска покриеност може да покаже значајност во однос на уметничкиот пристап, финансискиот успех, односот со публиката или други слични термини. Изворите што само утврдуваат дека се случила турнеја не се доволни за да укажат на значајност. Турнеите за кои не се пишува во секундарни извори, треба да бидат опфатени во дел на страницата на уметникот, наместо да се создаде посебна статија за таков настап. Турнеја што ги исполнува стандардите за значајност не ги прави сите турнеи поврзани со тој уметник значајни. „[[Bad (1988)]]“ на [[Мајкл Џексон]] е пример за значајна концертна турнеја. '''Статии кои не ги задоволуваат критериумите''': *Википедија не треба да има посебна статија за личност, бенд или музичко дело што не ги исполнува критериумите, ниту на ова упатство, ниту на општото упатство за значајност, ниту за која било тема, и покрај тоа што можеби исполнува некои од правилата опишани погоре, за кои уредниците на крајот не можат да пронајдат независни извори што даваат детални информации за темата. Цел на Википедија не е да се создаваат никулци, односно мали статии за кои знаеме дека никогаш не можат да се прошират, ниту статии засновани првенствено врз она што субјектите го кажуваат за себе. '''Именување и должина на статиите за музика и музичари''': *За албуми и песни на странски автори за кои може да има посебна статија затоа што се значајни, се препорачува името на статијата да биде во оригинал и внатре во првата реченица да стои изговорот на насловот и/или превод. *За музички групи се препорачува името на статијата да биде кирилица како што се изговара, на пример [[Битлси]], [[Ролинг стоунс]], и во првата реченица да се запише оригиналното име на музичката група. *Се препорачува должината на статиите за музика да не биде попоплнета само со список на видеа или песни. Доколку списокот е долг, се препорачува да се скрати само на најзначајните, односно да се направи избор на песните. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (музика)]] ==== Дискусија за „музика“ ==== {{коментар}} - Јас се согласувам со критериумите. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:30, 19 април 2026 (CEST) {{Коментар}} опфаќа во глобала се. Јас лично сум за пишување оригинал на имиња на песни и групи/ уметнички имиња со македонски изговор во воведот на статијата. Иако ова се коси со правописот, сепак е некако безвезе на пример „Ин д клаб“, а многу подобро е „In the Club“, на пример. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] <sup>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]</sup></font></big> 16:00, 22 април 2026 (CEST) {{коментар}} Согласен кон условите. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 19:49, 22 април 2026 (CEST) {{коментар}} - Се согласувам со горенаведеното. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 08:39, 23 април 2026 (CEST) {{коментар}} - Се согласувам со критериумите. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 14:57, 24 април 2026 (CEST) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> === [[Википедија:Значајност (филмови)|Филмови]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 19:00 ч. на 26 април 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> Покрај општите критериуми за значајност, ова се '''дополнителни критериуми''' кои се однесуваат на филмови: *Изворот треба да биде независен, што значи дека режисерот, издавачите на филмот, глумците, да не се директно поврзани со написот. Не се независни извори оние кои го вклучуваат студиото или компаниите што работат со него на продукцијата и објавувањето, ниту соопштенија за медиумите, и слични рекламни и други публикации, како што се: резимеа на заплетот без критички коментар, или списоци во филмски водичи. Видовите извори што се сметаат за независни се оние што пишувале за филмот, како што се периодичните списанија, и книги во кои се анализира или се споменува филмот. *Филмот бил широко дистрибуиран и добил рецензии во две или повеќе публикации кои се независни. *Филмот е историски значаен, што се потврдува со еден или повеќе од следниве фактори: :Објавување на најмалку две независни статии, по најмалку пет години од првото прикажување на филмот. :Филмот бил прогласен за значаен според широка анкета на филмски критичари, академици или филмски професионалци, кога таква анкета била спроведена најмалку пет години по објавувањето на филмот. :Филмот бил повторно комерцијално издаден или прикажан на фестивал, најмалку пет години по првичното објавување. :Филмот бил прикажан како дел од документарец, програма или ретроспектива за историјата на киното. *Филмот добил голема награда за извонредност во некој аспект од филмското творештво. Сепак да се внимава на следново: наградите од филмските фестивали обично бараат многу повеќе внимание и преглед, бидејќи овој вид награди е многу повеќе подложен на злоупотреба и манипулација. *Филмот бил избран за чувување во национален архив. *Филмот се изучува како предмет на акредитиран универзитет или колеџ со значајна филмска програма. *Филмот претставува уникатно достигнување во кинематографијата, или е пресвртница во развојот на филмската уметност или значително придонесува за развојот на националната кинематографија. *Во филмот учествува (како глумец, режисер, продуцент) позната или значајна личност за која филмот е голем дел од нивната кариера. *Филмот бил успешно дистрибуиран домашно во земја која не е позната како земја што произведува филмови. Во ваков случај треба да се утврди дека станува збор за филм кој е значаен по нешто повеќе од самото производтсво. *Филмови кои се снимаат или се во план најавени да се снимат може да се споменат во статијата на значаен глумец, продуцент или режисер, само ако имаат доволно најави во независни извори. '''Статиите за филмски ликови''' треба да ги следат препораките за значајност пред да бидат создадени. Доколку филмскиот лик е адаптиран од друг медиум или дело, од книга, на пример, а за оригиналниот лик веќе има статија, не треба да се создава нова статија за филмскиот лик. Ве молиме имајте предвид дека едноставното исполнување на критериумите не значи автоматски дека филмскиот лик треба да има своја статија. '''Именување и должина на статиите за филмови''': *За филмови се препорачува насловот на статијата да е во превод на македонски јазик, (оригиналното име во заграда), како што би гласел насловот доколку филмот се прикажува во кино или на телевизија. *Се препорачува должината на статиите за филмови да не биде попоплнета само со список на ликовите. Доколку списокот е долг, се препорачува да се скрати само на најзначајните, односно да се направи избор на ликовите. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (филмови)]] ==== Дискусија за „филмови“ ==== * {{коментар}} - Во ред се - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:26, 26 април 2026 (CEST) * {{коментар}} - Се согласувам - [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 09:42, 28 април 2026 (CEST) * {{коментар}} - Се согласувам со поставените критериуми. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:49, 29 април 2026 (CEST) * {{коментар}} Немам што да додадам, добро е. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 11:03, 30 април 2026 (CEST) * {{Коментар}} ОК е се. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] <sup>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]</sup></font></big> 11:17, 30 април 2026 (CEST) * {{коментар}} Согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 12:02, 3 мај 2026 (CEST) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> === [[Википедија:Категории, списоци и прегледнички кутии|Категории, списоци и прегледнички кутии]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 21:20 ч. на 3 maj 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> Ова е последна и голема тема, која е разделена на четири статии. Со цел да не се натрупа овде со текст, ќе извадам делови од сите четири: '''Категории:''' *НЕ создавајте категорија ако во неа треба да има помалку од пет статии. *НЕ создавајте бесмислени категории. *НЕ смее категоријата да е категоризирана со истото име, односно да припаѓа самата на себе. *Категоријата е веројатно несоодветна ако одговорот на следниве прашања е „не“: ::Дали е можно да се напишат неколку пасуси или повеќе за темата на категоријата, објаснувајќи ја? ::Ако се движите до статијата во категоријата, дали ќе биде очигледно зошто е таму? Дали темата на категоријата е истакнато дискутирана во статијата? *Статијата често ќе биде категоризирана во неколку категории. Сепак, треба да бидете внимателни при категоризирањето — категориите стануваат помалку ефикасни колку повеќе од нив има во дадена статија. '''Списоци:''' *„Список на ...“ се енциклопедиски страници што се состојат од воведен дел проследен со список, евентуално подреден во потсекции. Ставките на овие списоци може да вклучуваат врски до специфични статии или други информации, и мора да бидат поткрепени со наводи како и секоја статија. *„Вградените списоци“ се списоци што се користат во статиите и ја надополнуваат содржината на статијата. Тие се вклучени во самиот текст или се додаваат во форма на табела, на пример. *Некои теми се толку широки што списокот би бил неконтролирано долг и ефикасно неодржлив. '''Прегледнички кутии / предлошки:''' *Прегледничките кутии генерално се претставени во еден од двата формати: ::Хоризонтални, поставени на дното од статиите, односно кутии за навигација ::Вертикални, често сместени во горниот десен агол од статиите, односно странични ленти или инфокутии. *Прегледничките кутии што се наоѓаат во горниот десен агол на статиите (понекогаш наречени „странична лента“ или „дел од серија“) треба да се третираат со посебно внимание, бидејќи се толку видливо прикажани за читателите. Повеќе на линковите: [[Википедија:Категории, списоци и прегледнички кутии]], [[Википедија:Категоризација]], [[Википедија:Списоци]], [[Википедија:Прегледнички предлошки]] ==== Дискусија за „категории, списоци и прегледнички кутии“ ==== * {{коментар}} - Јасно е, главно и до сега сме работеле по овие напатствија. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 21:37, 3 мај 2026 (CEST) * {{коментар}} - Се сложувам со наведените критериуми. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:02, 5 мај 2026 (CEST) * {{коментар}} - Се сложувам. - [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 13:23, 7 мај 2026 (CEST) * {{коментар}} Согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 15:16, 7 мај 2026 (CEST) *{{Коментар}} Јасно и прецизно.-<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] <sup>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]</sup></font></big> 21:38, 10 мај 2026 (CEST) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> == Придавка од „Карнија“ == Денешна тема на уредувачкиот ден e „Венци на Јужните Варовнички Алпи“ во која спаѓаат и „Карнските Алпи“ односно „Карниските Алпи“. Со оглед дека основата на зборот е покраината „Карнија“ правејќи напоредна споредба со Калифорнија (единствен топоним кој завршува на „рнија“ како Карнија), придавката треба да е „карниски“ која е полесно изговорлива на македонски јазик. Во македонските речници го нема топонимот Карнија и следствено ни придаваката произлезена од него. Доколку мнозинството се сложува соодветно би ја променил оваа придавка. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:24, 19 февруари 2026 (CET) :И мене ми се чини дека карниски е точно, споредено со Калифорнија и калифорниски. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 17:55, 19 февруари 2026 (CET) :Се согласувам и јас. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 14:37, 20 февруари 2026 (CET) ::@[[Корисник:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]]@[[Корисник:Виолетова|Виолетова]]@[[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] Интересен случај, бидејќи покраината е всушност на македонски Корушка, но дури и словенечката Википедија користи Карнијске Алпе, така што се согласувам да бидат Карниски Алпи. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:13, 23 февруари 2026 (CET) :::Променето. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 21:11, 23 февруари 2026 (CET) == Турски имиња за селата во Егејска Македонија == Зошто се употребуват турски називи за поранешни турски села во Егејска Македонија? Тоа не се македонски називи ниту македонски села (сегашни или поранешни). Јас мислувам дека нема потреба да се дава предноста на турски називи, каде тоа не су повеќе турски села. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 14:23, 22 февруари 2026 (CET) :Здраво. Дали може да ни посочите за кои села поточно станува збор? На пример, Дедели нема друго име освен ова име кое потекнува од турскиот јазик, каде и живееле Турци. Поздрав--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] <sup>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]</sup></font></big> 09:50, 23 февруари 2026 (CET) ::Станува збор за селата во на пример Кожанско и Кајларско - [[Кожани (општина)]] или [[Еордеја (општина)]]. Тука нема потреба за турски називи. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:44, 23 февруари 2026 (CET) :::@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Како во Македонија, така и во егејскиот дел, топонимите ние не ги менуваме, особено што имињата кои ги споменуваш се присутни и во литературата (изворите). --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:07, 23 февруари 2026 (CET) :Како сакате, ама давањето предноста на стари турски топоними во однос на грчките сегашни каде живеат Грци а не Турци е грешка. И во турскиот дел на Тракија многи грчки топоними се заменети со турски. Јас мислувам дека треба си гледаме нашите македонски топоними, а не да даваме предноста на стари турски топоними во однос на сегашните грчки. На пример [[Бахче Ловаси]] во место на Кипари. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:49, 24 февруари 2026 (CET) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|разговор]])</bdi> 12:15, 19 март 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 13:21, 31 март 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:TRistovski-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Пораката ја испрати Корисник:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 19:11, 3 април 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:ZI Jony@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Facundo Jainikoski == Има ли некој врски во ФФМ да проверува дали е овој аргентинскиот фудбалер со македонско потекло? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:13, 5 април 2026 (CEST) :~Кој знае и ФФМ дали имаат информација за неговото потекло, дека момчето е во Аргентина родено. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:14, 5 април 2026 (CEST) :Мене многу ми личи на финско презиме. [[Корисник:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]] <small>([[Разговор со корисник:Bjankuloski06|разговор]])</small> 22:46, 5 април 2026 (CEST) == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 02:58, 26 април 2026 (CEST) </bdi> <!-- Пораката ја испрати Корисник:Codename Noreste@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 == ''Please help us and your community by translating this announcement into your language!'' Dear all, The [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026]] is currently underway. There are 4 seats allocated to community representatives. Community members are invited to nominate themselves as candidates for these seats. These positions will be filled through a vote by the CEE community. '''Eligibility criteria:''' * Candidates must be [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026/Eligibility|eligible voters]]: ** Have a Wikimedia account created before 18 December 2025 ** Have at least 300 edits between 18 December 2025 and 18 June 2026 ** Must not have been blocked between 18 March 2026 and 18 June 2026 * Must have participated in at least 2 of the last 3 [[Meta:Wikimedia CEE Hub/CEE Hub Status Meeting|CEE Hub Advisory Group meetings]] You can check your eligibility using the following tool: https://cee-sc-election.toolforge.org/ '''How to proceed:''' Candidates may nominate themselves or be nominated by others. If nominated by others, the candidate must explicitly accept the nomination before 18 June 2026. The candidate should create their nomination page and submit their candidacy [[Meta:Wikimedia_CEE_Hub_Steering_Committee_Election_2026/Nominations|here]]: Please also inform your communities about the election and encourage participation. Best regards,   Electoral Commission of Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 --[[Meta:User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[Meta:User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 12:00, 30 април 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Aed == Jhon [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-26915-04|&#126;2026-26915-04]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-26915-04|разговор]]) 05:55, 4 мај 2026 (CEST) == Wiki Loves Eurovision 2026 == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]] Hello everyone! You are invited to participate in the "[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]" article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available: * 1st prize: a voucher worth €60 * 2nd prize: a voucher worth €50 * 3rd prize: a voucher worth €40 * 4th–10th prize: a voucher worth €30 To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC) </div> <!-- Пораката ја испрати Корисник:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Поврзување на статија == Здраво. Ја креирав статијата [[16:9 (ТВ формат)]], но Wikidata ми јавува грешка за заштита и дозволи кога пробувам да ја поврзам со англиската верзија (16:9 aspect ratio). Изгледа има некој конфликт со стари меѓујазични врски. Ве молам некој од администраторите да ја поврзе рачно. [[User:Ajta|Ajta]] <small>([[User talk:Ajta|разговор]])</small> 01:05, 27 мај 2026 (CEST) :Ја поврзав без проблем. Мене не ми пријави конфликти. [[Корисник:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]] <small>([[Разговор со корисник:Bjankuloski06|разговор]])</small> 01:38, 27 мај 2026 (CEST) == Гласајте сега на изборите за U4C 2026 == <section begin="announcement-content" /> Ги замолуваме лицата со право на глас да гласаат на изборите за [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Координативен комитет за Универзалниот правилник на однесување]] 2026 (U4C 2026). Повеќе информации со проверка на подобноста, процесот на гласање, информации за кандидатите и врска до гласањето ќе најдете на [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|информативната страница на Мета]]. Гласањето завршува на 2 јуни 2026 во [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 ч. UTC]. Би ве замолиле да гласаме ако сметката ви е подобна. Исходот ќе биде познат до 14 јуни 2026 г. -- Во соработка со U4C,<section end="announcement-content" /> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 19:14, 27 мај 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Keegan (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == Мислења за соржини на Ризницата создадени со вештачка интелигенција == Ве покануваме да се [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|изјасните на Ризницата по прашањето за измена на правилата за содржини создадени со вештачка интелигенција]] (на англиски). Ова може да ги засегне таквите податотеки веќе подигнати на Ризницата и оние кои би се подигале во иднина. Ви благодарам. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|разговор]]) 19:11, 23 јуни 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Codename Noreste@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860. Подоцна преведено од Корисник:Bjankuloski05 по барање на испраќачот.--> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:29, 25 јуни 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Sannita (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 14:24, 24 јули 2026 (CEST) </bdi> <!-- Пораката ја испрати Корисник:DreamRimmer@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == Употреба на некирилични имиња за брендови, компании, трговски марки итн. == Здраво на сите. Покренувам дискусија во врска со именувањето на статиите за светски брендови, компании, производители, музички групи, видеоигри, апликации, списанија, весници, автомобили и слични субјекти што во оригинал користат латиница, знаци или броеви. Македонскиот правопис од 2017 г. не наведува некои строги конкретни правила за ова дали секогаш во секој случај '''мора''' да се кирилизира или пак остави во оригинал. Имињата на одредени субјекти значително почесто се користат од релевантните и авторитетни извори во оригинално пишување на латиница (глобално така се познати и прифатени) отколку во транскрипција или превод — и Википедија (на пример Англиската) следи таква практика во насловите на статиите за ваквите предмети (за одредени прашања постојат посебни правила за именување што имаат приоритет). Конкретно, предлагам да се воспостават следниве правила: # Имиња на компании, корпорации, конкретни трговски и нетрговски организации и специфични настани (пр. [[Apple]], [[Microsoft]], [[Take-Two Interactive]], [[Samsung]], Electronic Entertainment Expo 2011, [[Sega]], [[Nintendo]]). Комично е ако, на пример, името на страницата е „Тејк-ту интерактив“. # Имиња на трговски марки, издавачки куќи и брендови (пр. [[iPhone]], [[Google Glass]], [[Kodansha]], [[Shogakukan]]). # Имиња на музички состави, музички групи, албуми, песни и композиции од современиот период (XX — XXI век) (пр. [[AC/DC]], [[Deep Purple]], [[Babymonster]]), со исклучок на оние што припаѓаат на класичната музика (навлезени се во македонскиот јазик како на пример операта „[[Травијата]]“). Ако на пример музичката група се остави во оригинал, до неа оди транскрибираното име, пр. Deep Purple ([[Транскрипција (лингвистика)|се изговара]]: ''Дип парпл''). За песните препорачувам секогаш во оригинал, на пр. песната на Кендрик Ламар, ''Swimming Pools''. # Имиња на медиуми, весници, списанија и издавачи (пр. [[CNN]], [[Die Welt]], ''[[Weekly Shonen Sunday]]'', [[TV Tokyo]], ''[[The New York Times]]''). # Имиња на видеоигри во оригинал, додека во заграда се наведува преводот на македонски јазик (пр. ''[[The Wolf Among Us]]'' ([[македонски]]: ''Волкот меѓу нас'') или соодветно општоприфатено (''официјално'') македонско име на играта доколку постои). # Имиња на веб-страници, платформи, програмски јазици и интернет-услуги што содржат броеви, специјални знаци или споени зборови (пр. [[4chan]], [[bit.ly]], [[VirusTotal]], [[eBay]], [[Windows 11]]). # Термини и називи од областа на информатичките технологии, вклучително и кратенки и акроними (пр. [[TCP/IP]], [[XMPP]], [[Linux]]). # Термини и називи од природните науки (пр. [[J/ψ-мезон]], [[SDSS J1539+0239]]). # Имиња на автомобили, производители на возила и мотори (пр. [[Toyota]], [[Hyundai]], [[Toyota Cresta]], [[Škoda]]). # Имиња на биолошки таксони што немаат утврдени македонски еквиваленти во научната литература (самостојниот превод на латинските имиња не е секогаш едноставен бидејќи често се дозволени повеќе варијанти). # Познати латински изреки, максими (пр. ''[[Ad hominem]]'', ''[[Magnum opus]]''), [[Енциклика|енциклики]] и слично. # Ако филмот, серијата, цртанот, анимацијата, [[Аниме|анимето]] или серијалот (франшизата) немаат официјален македонски наслов, препорачувам или да се остави во оригинал, или ако насловот не е двосмислен, да се преведе на македонски јазик. Некои филмови и серии, пак, се оставени во оригинал од самите македонски дистрибутери. На пример серијалот на ужасите ''[[Terrifier]]'' во Македонија е оставен во оригинал, така и насловот ќе биде на македонската Википедија. Мангата ''Dragon Ball'' нема официјален македонски превод, ама затоа пак анимето има официјална македонска синхронизација од поранешен А1, затоа насловот ќе си остане ''[[Змејска топка]]'' и така натаму. # Истото важи и за книги. Ако има официјален македонски наслов, секако тој да стои, а ако нема, да се преведе на македонски ама само ако насловот не е двосмислен (инаку ќе ги збуниме читателите со наш „обожавателски“ личен наслов, а во меѓувреме книгата можеби официјално била преведена на македонски јазик со сосема друг наслов). Овде спаѓа секаков вид книги (и [[Стрип|стрипови]], [[манга]], [[манхуа]] и [[манхва]]). За правилно изговарање на ваквите наслови, во воведниот дел на статијата препорачувам да се наведе практична транскрипција во заграда (пр. „[[Транскрипција (лингвистика)|се изговара]]:“). Исто така, од широко распространетите кирилични варијанти секогаш се препорачува да се прават пренасочувања кон оригиналниот наслов (на пр. [[Битлси]] → [[The Beatles]]). Меѓутоа, ако предметот на статијата има општоприфатено и распространено кирилизирано напишано име (утврдено и потврдено, на пример, на официјалната македонска веб-страница или во стручната книжевност), треба да се користи тоа. Во таков случај, пренасочувањето треба да се направи од оригиналното латинично пишување кон кириличниот наслов (на пр. [[Coca-Cola]] → [[Кока-Кола|Кока-кола]]). === Немакедонска кирилизација === Називите што во оригинал користат немакедонска кирилизација или друга словенска кирилица (на пр. Нафтна индустрија Србије), треба да се остават како што се, да се транскрибираат или преведат — во зависност од варијантата што претежно ја користат авторитетните извори на македонски јазик. Во овој случај тоа е „[[Нафтена индустрија на Србија]]“. === Особени случаи === Во особено сложени случаи, на пример поврзани со двосмисленост при изборот на јазикот од кој е потребен преносот на македонски јазик, препорачувам консултација со други уредници и соработници. Ако дефинирањето на соодветната варијанта за пренос на македонски јазик е отежнато или несигурно, најдобро е да се остави пишувањето на јазикот на '''оригиналот'''. -------------- Што мислите вие? Се согласувате ли со овие правила? --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 22:03, 14 август 2026 (CEST) === Одговори === :{{против}} - Строго против! За имиња на музички песни и музички албуми, [[Википедија:Селска_чешма#Дискусија_за_„музика“|погоре имаше дискусија]] и гласање (не знам зошто го повторуваш ова) да бидат во оригинал: :*албуми и песни на странски автори за кои може да има посебна статија затоа што се значајни, се препорачува името на статијата да биде во оригинал и внатре во првата реченица да стои изговорот на насловот и/или превод. :*Но: за сè друго го користиме македонскиот правопис, кој вели дека научни кратенки и латинските имиња за флора и фауна кои се пишуваат на латиница и ја следат меѓународната биномна номенклатура (првата буква голема, и курзив, пример ''Lynx lynx'' (балкански рис)). :А за друго, и конкретно за тие што ги споменуваш: :*музички групи се препорачува името на статијата да биде кирилица како што се изговара, на пример Битлси, Ролинг стоунс, и во првата реченица да се запише оригиналното име на музичката група. :*филмови, книги, манга: насловот на статијата да е во превод на македонски јазик, како што би гласел кога би се давале во Македонија, или би биле печатени. :*Туѓите имиња на брендови и компании се пишуваат со македонско писмо (кирилица) онака како што се изговараат, приспособени кон нашиот гласовен систем наместо со оригиналното латинично писмо. :[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 10:30, 15 август 2026 (CEST) == Известување за проект за картирање на земјишната покривка во С. Македонија == Во рамки на предложениот проект '''„Mapping Land Cover and Land Use in the Cadastral Areas of North Macedonia Using Sentinel Satellite Data“''' ќе се изработи отворен GIS датасет за земјишната покривка во катастарските подрачја на населените места во С. Македонија. Проектот предвидува обработка на Sentinel сателитски снимки и GIS анализа за утврдување на површината и процентуалното учество на различни категории на земјишна покривка, како што се шуми, обработливо земјиште, тревни површини, урбани подрачја и водни површини. Резултатите, вклучувајќи карти, статистики и отворени геопросторни податоци, ќе бидат достапни за понатамошно користење и ќе придонесат кон подобрување на содржините на Wikipedia, Wikimedia Commons и Wikidata. Со оваа објава ја информирам заедницата за проектот. [[User:MacedonianMaps|&#91;&#91;User:Nikola0505&#124;MacedonianMaps&#93;&#93;]] <small>([[User talk:MacedonianMaps|разговор]])</small> 16:38, 17 август 2026 (CEST) :Звучи интересно, веројатно и корисно. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:26, 20 август 2026 (CEST) eq09j56xeseteivrph6yxogtj0mznro 14 20727 5616276 5612538 2026-08-24T19:45:12Z Ehrlich91 24281 никаква потреба оваа категорија да биде скриена 5616276 wikitext text/x-wiki {{Катпов|Список на села во Македонија}} {{категориски автоазбучник}} {{Ризница-врска|Villages in North Macedonia}} [[Категорија:Населени места во Македонија]] [[Категорија:Села по земја|Македонија]] kvaznsi7mrqj21hz5vck2utv91hr26s 0 22084 5616300 5561129 2026-08-24T20:35:58Z Ehrlich91 24281 5616300 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Аеродром | name = Аеродром „Св. Апостол Павле“ | nativename = Аеродром Охрид | image = Охридски аеродром „Свети Апостол Павле“.jpg | image-width = 250px | caption = Воздушен поглед на аеродромот | IATA = OHD | ICAO = LWOH | type = Јавен | owner = | operator = [[ТАВ Аеродроми]] | city-served = [[Охрид]] | location = [[Оровник]], [[Македонија]] | hub = | metric-elev = Yes | elevation-f = 2313 | elevation-m = 705 | website = {{URL|ohd.airports.com.mk}} | coordinates = {{Coord|41|10|48|N|020|44|32|E|type:airport}} | pushpin_map = Македонија | pushpin_label = OHD | pushpin_mapsize = 250px | pushpin_map_caption = Местоположба во Македонија | metric-rwy = Yes | r1-number = 02/20 | r1-length-f = 8366 | r1-length-m = 2550 | r1-surface = [[асфалт]] | stat1_header = Патници | stat1_data = 265.896 | stat2_header = {{безпрелом|Промена на патници 22-23}} | stat2_data = {{increase}} 14,5% | stat3_header = Воздухоплови | stat3_data = 462 | stat4_header = {{nowrap|Промена на летови 22-23}} | stat4_data = {{increase}} 6,0% | stat_year = 2023 | footnotes = }} '''Аеродром „Св. Апостол Павле“''' или '''Аеродром Охрид''' ({{Airport codes|OHD|LWOH}}) — меѓународен [[аеродром]] помеѓу градовите [[Охрид]] и [[Струга]], во југозападниот дел на [[Македонија]]. Аеродромот во моментов има 8 паркинг позиции за авиони од комерцијалната и 5 паркинг позиции за авиони од генералната авијација на пристанишната платформа. Основната причина за постоење на охридскиот аеродром е развој на туризмот во охридскиот туристички регион, како и алтернативен аеродром за летовите на [[Меѓународен аеродром Скопје|Меѓународниот аеродром Скопје]]. == Местоположба == Аеродромот се наоѓа во [[Општина Дебрца]], на 2,5 километри од Струга и 5 километри од Охрид, долж државниот пат [[Автопат А2 (Македонија)|А2]] (Охрид-Кичево-Скопје). == Историја == [[Податотека:OHD Ohrid, Macedonia PP1344415347.jpg|мини|десно|300п|Поглед на аеродромот]] Во својот развоен пат, аеродромот прераснал од леталиште со тревни маневарски површини од сезонски карактер, наменето за одвивање на спортска, школска и комерцијална авијација во домашниот воздушен сообраќај во услови на надворешна видливост, до модерно, современо и афирмирано меѓународно воздухопловно пристаниште во рамките на глобалниот воздухопловен транспортен систем. Периодот на настанување и афирмација на охридскиот аеродром започнува со официјалното [[ЈАТ]]-ово изведување на првиот промотивен лет во комерцијалниот сообраќај на 5 јули 1953 и трае до почетокот на 1968 година, кога се започнати практичните активности околу модернизирање и реконструкција на аеродромот. Со промоцијата на новата воздушна туристичка линија на релација Белград-Скопје-Охрид, ЈАТ го вклучил охридскиот аеродром во сопствената домашна воздушна мрежа на аеродроми во тогашната југословенска заедница. Во втората половина на 60-тите години, со модернизацијата на флотата на авиони во ЈАТ и со зголемувањето на физичкиот обем на сообраќајот, честопати било поставувано прашањето за потреба од модернизација и реконструкција на охридскиот аеродром. Активностите околу изнаоѓањето на реални можности за реализација на таквата идеја започнале уште кон крајот на 1965 година, а последната оперативна зона на стариот аеродром се одвивала во летниот период 1967 година. Практично, со почетокот на 1968 година завршува превиот развоен период на охридскиот аеродром. Во периодот од 1968 до 1970 година, согласно техничката документација за изградба на новиот аеродром, прво биле изведувани подготвителните работи околу приспособување на теренот на постојната аеродромска локација, а потоа биле започнати градежни работи врз изградба на нова асфалтно-полетно-слетна патека и другите маневарски површини, пристанишна платформа, пристанишна зграда, контролна кула, гаражи, трафостаница, паркинг простор, технички комплекс, приодни патишта, периметарска ограда и други инфраструктурни објекти. Старата пристанишна зграда била реконструирана, проширена и адаптирана за сместување на административните служби. По завршувањето на градежните работи, целиот аеродромски комплекс зафаќал површина од 640.850 метри квадратни, од кои 29.350 м<sup>2</sup> во надворешната (земска) страна, а 611.500 м<sup>2</sup> во оградената (воздушна) страна на аеродромот. Асфалтната површина на полетно-слетната патека, спојниците, пристанишната платформа и сервисните патеки изнесувала околу 155.000 м<sup>2</sup>. Потребите за стопанско поврзување на регионот во однос на пазарното опкружување во тогашната југословенска заедница, како и за користење на туристичките потенцијали за опслужното подрачје, биле поврзани со потребите за „совладување“ на патните дистанци во рамка на заедничката држава. Сепак, огромните потенцијали за развој на туризмот во опслужното подрачје на аеродромот го претставувале главниот адут и најважната причина за постоење на Аеродром Охрид. Периодот на осовременување и експанзија на охридскиот аеродром започнува со изведувањето на првиот промотивен лет од страна на чартер превозникот од Белград „Авиогенекс“ во комерцијалниот воздушен сообраќај на новоизградениот аеродром на 8 јуни 1970 година и ќе трае наредните дваесет години, до крајот на 1990 година. Вистинската експанзија во физичкиот обем на сообраќајот на Аеродром Охрид започнала во втората половина на 80-тите години, со интензивниот развој на стационарниот туризам во текот на летниот период на охридската ривиера. Голем број меѓународни туристи, пред сè од [[Холандија]], [[Германија]] и [[Велика Британија]], како и туристи од [[Словенија]] и [[Србија]], со што се потврдува фактот дека една од основните причини за постоење на охридскиот аеродром, можеби и најголемата, е развојот на туризмот во [[Македонија]]. Тоа го потврдуваат статистичките податоци за физичкиот обем на сообраќајот во периодот од 1970 до 1990 година; (во 1970 година се превезени 11.674 патници, реализирани се 308 операции на авиони и 2,9 тони карго пратки; во 1990 година се превезени 67.811 патници, а реализирани се 1.298 операции на авиони и 119,9 тони карго пратки). Во период март-мај 1990 година е изведена реконструкција на полетно-слетната патека и другите маневарски површини на аеродромот. Меѓутоа, во 1990 и 1991 година, неколку настани и случувања од сферата на општественото, политичкото и економското живеење во просторите на заедничката држава, кои биле причина за огромни промени на регионален план, предизвикале големи промени во работењето и функционирањето и на охридскиот аеродром и всушност го одредиле преломниот момент во неговиот понатамошен развој. Практично, со тоа завршува вториот развоен период на Аеродромот Охрид. Без оглед на бројноста на домашните воздушни превозници и шареноликоста на нивната флота и без оглед на воспоставените воздушни релации кои ја поврзаа [[Македонија]] со светот, никој од нив не се обиде да направи посериозни напори за да го поврзе охридскиот аеродром со атрактивните меѓународни одредишта и да му ја врати „старата“ слава. Во периодот 1994-1995 година извршена е комплетна реконструкција и проширување на пристанишната зграда, со што се подобрени условите и зголемени можностите за ефикасно извршување на активностите околу регистрацијата на патниците и нивниот багаж. Во есента 1996 година извршено е проширување и осветлување на пристанишната платформа, со што се зголемени капацитетите и подобрени условите за безбедно, несметано и ефикасно прифаќање и отпрема на воздухопловите. Во текот на 1999 година оспособен е новиот складиштен и магацински простор, со што се подобрени условите за развој на карго дејноста на аеродромот. Во периодот март-јули 2004 година извршена е реконструкција на пистата на Аеродром Охрид од страна на УЦВП со користење на кредит од Европската банка за обнова и развој. == Авиопревозници и одредишта == {{Airport-dest-list |[[Arkia]] | '''Сезонски:''' [[Бен Гурион (аеродром)|Тел Авив-Бен Гурион]] |[[Brussels Airlines]] | '''Сезонски:''' [[Аеродром Брисел|Брисел]] |[[Corendon Dutch Airlines]] | '''Сезонски:''' [[Аеродром Амстердам|Амстердам]], [[Аеродром Мастрихт Ахен|Мастрихт/Ахен]] |[[Enter Air]]| '''Сезонски чартер:''' [[Варшавски аеродром Шопен|Варшава-Шопен]] |[[Helvetic Airways]] | '''Сезонски:''' [[Аеродром Цирих|Цирих]] |[[Nordica (airline)|Nordica]] | '''Сезонски:''' [[Аеродром Талин|Талин]] |[[Onur Air]] | '''Сезонски:''' [[Аеродром Истанбул Ататурк|Истанбул–Ататурк]] |{{nowrap|[[TUI fly Netherlands]]}} | '''Сезонски:''' [[Аеродром Амстердам|Амстердам]], [[Аеродром Ајндховен|Ајндховен]] |[[Wizz Air]] | [[Евроаеродром Базел—Милуз—Фрајбург|Базел/Милуз]], [[Аеродром Виена|Виена]] <br>'''Сезонски:''' [[Аеродром Лутон|Лондон–Лутон]] }} ==Статистика== {{Аеродром-статистика|iata=OHD}} Бројот на патниците на Охридскиот аеродром се прикажани во следната табела: {| class="wikitable" |- bgcolor=lightgrey !width="150"|Година !width="150"|Патници !width="150"|Промена |- |1990 |67,811 | |- |1991 |60,440 |{{decrease}}10,9% |- |1992 |34,344 |{{decrease}}43,2% |- |1993 |48,022 |{{increase}}39,8% |- |1994 |18,681 |{{decrease}}61,1% |- |1995 |39,270 |{{increase}}110,2% |- |1996 |104,229 |{{increase}}165,4% |- |1997 |42,544 |{{decrease}}59,2% |- |1998 |55,417 |{{increase}}30,3% |- |1999 |74,497 |{{increase}}34,4% |- |2000 |65,941 |{{decrease}}11,5% |- |2001 |53,954 |{{decrease}}18,2% |- |2002 |60,209 |{{increase}}11,6% |- |2003 |51,082 |{{decrease}}15,5% |- |2004 |32,309 |{{decrease}}36,8% |- |2005 |53,901 |{{increase}}66,8% |- |2006 |50,336 |{{decrease}}6,6% |- |2007 |45,515 |{{decrease}}9,6% |- |2008 |44,413 |{{decrease}}2,4% |- |2009 |33,873 |{{decrease}}23,7% |- |2010 |14,095 |{{decrease}}58,4% |- |2011 |78,246 |{{increase}}455,1% |- |2012 |84,736 |{{increase}}8,3% |- |2013 |83,060 |{{decrease}}2,0% |- |2014 |69,984 |{{decrease}}15,7% |- |2015 |107,916 |{{increase}}54,2% |- |2016(01.01-31.08) |104,998 |{{increase}}44,4% |- |} == Установи и услуги == Катеринг за авионските [[фри-шоп]]ови (на ARR и DEP), обработка на протоколи, CIP (бизнис), телефон и факс, телефонски картички, царинска и имиграциона контрола, полициско обезбедување (24 часа), аеродромско обезбедување (24 часа), продавница за сувенири, менувачница, ресторан во AD (100 оброци на час), установи за паркинг на такси и автомобили (70 автомобили + 3 автобуси), установи за справување со товар (простор за складирање на товар 340 m²) и патнички капацитет од 300 луѓе на час. == Историја на несреќи == На 20 ноември 1993 авион од типот [[Yakovlev Yak-42|Yak 42D]] на [[Авиоимпекс]] се срушил во близина на аеродромот. Леталото било на пат од Женева кон Скопје, но било пренасочено кон Охрид поради лошите временски услови на аеродромот во Скопје. При слетувањето, леталото се срушило на планината Тројани близу Охрид. Сите осум членови на екипажот, и 115 од 116-те патници загинале. Единствениот преживеан патник им подлегнал на повредите неколку дена подоцна во охридската болница. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Ohrid Airport}} * [http://www.airports.com.mk Домашна страница на македонски аеродроми] * {{WAD|LWOH}} {{Аеродроми во Македонија}} [[Категорија:Аеродроми во Македонија|Охрид]] [[Категорија:Економија на Охрид]] [[Категорија:Општина Дебрца]] gocjyj2ls856terxofzy3odn2ryplue 0 23465 5616273 5606912 2026-08-24T19:42:45Z Bjankuloski06 332 5616273 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Бане Андреев | image = Bane Andrejev.JPG | alt = | caption = Бане Андреев-Ронката | birth_name = | birth_date = 12 август 1905 | birth_place = [[Велес]], [[Османлиска Империја]] | death_date = 31 октомври 1980 | death_place = [[Белград]], [[СР Србија]], [[СФР Југославија]] | other_names = | occupation = | years_active = | known_for = | notable_works = }} '''Бане Андреев - Ронката''' ({{роден во|Велес}}, {{роден на|12|август|1905}} — {{починал во|Белград}}, {{починал на|31|октомври|1980}}<ref>С. Николов „Бане Андреев - Ронката“, „Вардарски глас“, 13 ноември 1980, 11 стр.</ref>) — македонски комунист, учесник во [[НОБ]] и повоен министер во сојузната влада. Репресиран е за време на [[Информбиро]]то. Носител е на [[Партизанска споменица 1941]]. == Помеѓу двете светски војни == Бане Андреев завршил основно училиште и гимназија во Велес. Во [[1922]] година станува член на [[СКОЈ]], а во [[1923]] година на [[КПЈ]]. Во [[1924]] година станува член на Месниот комитет на КПЈ за Велес и на Покраинскиот комитет на СКОЈ за Македонија. Учествува како делегат на Покраинската конференција на [[СКОЈ]] за Македонија, а во [[1926]] година е избран за член на ЦК на СКОЈ. Во август 1926 година е уапсен, но во април [[1927]] година, по осум-месечен притвор, е ослободен. Студира на [[Белградски универзитет|Белградскиот универзитет]]. Поради активностите во СКОЈ е следен од полицијата и, во големата провала на комунистите во Белград, ноќта помеѓу 11 и 12 јануари [[1929]] година е уапсен и во мај истата година е осуден на 15 години според [[Закон за заштита на државата|Законот за заштита на државата]]. Ја издржува казната во [[Лепоглава]] и [[Сремска Митровица]], откаде бега на [[22 август]] [[1941]] година, заедно со поголема група комунисти. Во [[1939]] година [[Кочо Рацин]] нему му ја посветува песната „[[:s:Татунчо|Татунчо]]“ од стихозбирката „[[Бели мугри]]“, преку посветата пред песната „На Бана“.<ref>Блаже Конески „За Кочо Рацин: есеи, беседи, прилози“, „Култура“, Скопје, 1994, 80 стр.</ref> == НОБ == [[Податотека:Polnomoshno za AVNOJ.pdf|мини|десно|Полномошно на Бане Андреев - Ронката, од членови на АВНОЈ од Македонија за застапување, гласање и донесување на решенија во нивно име за проблемите што ќе се решаваат во АВНОЈ.]] По случувањата со [[Методија Шаторов - Шарло]], во септември 1941 година е составен нов ПК на КПЈ за Македонија во состав: [[Лазар Колишевски]], Бане Андреев, [[Борка Талески]], [[Благоја Јанков]], [[Вера Ацева]] и [[Мара Нацева]]. На чело на ПК е поставен Лазар Колишевски, но во текот на ноември 1941 г. тој е притворен од полицијата и на негово место доаѓа Бане Андреев. Тој продолжува да го води Покраинскиот комитет по патот на Шарло. Во пролетта 1942 година под негово раководство биле формирани велешкиот, прилепскиот, преспанскиот и крушевскиот партизански одред. Еден од поголемите во тоа време беше велешкиот одред формиран на 21 април 1942 година на Лисец. Видниот комунистички раководител во Македонија [[Мирче Ацев]] со свое писмо до ЦК на КПЈ од 9 август 1942 г. соопштува дека новото раководство на чело со Бане Андреев, после затворањето на Колишевски оди по патот на Шаторов, заземајќи став дека: {{Цитатник|''«...Македонскиот народ уште ја нема изживеано својата илузија за ослободување, дека уште им верува на бугарските власти..., дека нема услови ниту објективни, ниту субјективни за водење на партизанска војна, од тоа призлегува дека не треба да создаваме партизански отреди...Продолжи политиката на Шаторовото раководство, таа дури се продлабочи.»''}} Југословенското комунистичко раководство е незадоволно од своите неуспеси во Македонија и неможноста да ги изолира македонските комунисти од Бугарија. На 16 јануари Тито изпраќа писмо до македонските комунисти во кое кажува: {{Цитатник|''Главните одлики на партиската организација во Македонија се следните: Несигурноста во спроведувањето на политичката линија на нашата партија, колебање во нејзиното преименување на практика, организациона бркотница и слабост, мек однос спрема колебливите, странски опуртунистички и непартиски елементи внатре во партијата, тесно поставување на прашањето за слобода и независност на македонскиот народ, необврзаност на народните маси во водењето на акции, неизживеаност и либерален однос спрема автономичките тенденции од организациско партиен карактер, како и автономистичките тенденции од национален карактер!''}} Поради сите овие случувања во ПК на КПЈ за Македонија, во Македонија се испратени инструктори од [[Србија]] и [[Црна Гора]]. Така, прв пристигнува инструкторот на ЦК на КПЈ [[Добривое Радославлевиќ]], а во текот на февруари 1943 и [[Светозар Вукмановиќ-Темпо]] – делегат на ЦК на КПЈ. Од јуни 1943 година Бане Андреев бил избран за член на Централниот Комитет на новоформираната Комунистичка партија на Македонија. Централниот Комитет на [[КПМ]] е во состав: [[Лазар Колишевски]] (не присуствувал на своето избирање) – полит. секретар, [[Мара Нацева]] – орг. секретар, членови: [[Цветко Узуновски]], [[Кузман Јосифовски Питу]], [[Страхил Гигов]] и Бане Андреев. Во април [[1943]] година Бане Андреев е уапсен од бугарската полиција во [[Битола]] и до ноември истата година е интерниран во Северна [[Бугарија]] (село [[Шијаково]]). Во [[1944]] година е избран за член на [[Иницијативен одбор за свикување на АСНОМ|Иницијативниот одбор за свикување на АСНОМ]], а подоцна и за потпретседател на АСНОМ. Тој има и свое обраќање на денот на Заседанието на АСНОМ. Во рефератот кој е колективен труд на Иницијативниот одбор и на членови на ЦК КПМ и Главниот штаб на НОВ и ПОМ, меѓу друго се вели: {{Цитатник|''...На овој историски ден, на Илинден 1944 година, судбоносен за развитието на македонскиот народ, се состануе првото во историјата на нашиот народ Народно собрание - АСНОМ, како симбол на национална слобода и прокламатор на првата во историјата после Самуилоа македонска држава кое претставува кулминациона точка и е преломен момент во историјата на нашиот народ, кој ќе почне една нова епоха, епоха на творческа работа, национален живот, епоха на напредок. Во овој свет историски момент требе да кажеме оти македонскиот народ през векови тежки борби и натчовечни напреженија везден имал пред очите слободата на целиот македонски народ во рамки на слободна македонска држава. Во овој момент, кога целиот борчески пиемонт во Македонија е ангажиран во борбата против фашискиот окупатор, тој ги кани и останалите два дела на македонскиот народ да влезат во големиот антифашиски фронт, дека това е едниот пат за спечелување на правото на самоопределение и дека това е единствениот начин за обединение на целиот македонски народ во слободната заедница на слободните народи на Југославија. Борческиот пиемонт на Македонија тржествено прокламира оти нема да откаже никаква помош и нема да жали никакви жертви за ослободуене и на другите два дела на нашиот народ и за општото обединение на целиот македонски народ. Ако се знае оти борческиот пиемонт на Македонија е дел на Титова Југославија, тогај ќе стане јасно колку голема може да биде нашата помош и колку тврдо е нашето желание за обединението на целиот наш народ.}} Меѓу другото во истиот реферат вели: {{Цитатник|''...Правото на македонскиот народ оди до самоопределуене, отцепуене и присаединуене со други народи.}} == По ослободувањето == По ослободувањето, во март [[1945]] година е назначен за министер за рударство во Привремената влада на [[СФРЈ|Демократска федеративна Југославија]]. На изборите за Уставотворното собрание во ноември 1945 година е избран за пратеник. По формирањето на првата Влада на ФНРЈ, повторно е избран за министер за рударство. На Петтиот конгрес на КПЈ во јули [[1948]] година е избран за кандидат за член на ЦК КПЈ, а на Првиот конгрес на КПМ во декември истата година е избран за член на Централниот комитет. Поради сомнеж дека прикриено ја поддржува политиката на [[Советскиот Сојуз]] и на [[Информбиро|Резолуцијата на Информбирото]], Андреев на [[16 јуни]] [[1949]] година пишува изјава во „Борба“ во која ја искажува својата верност на југословенската партија.<ref>Ivo Banac "Sa Staljinom protiv Tita", "Globus", Zagreb, 1990, 190 str.</ref> Сепак, наскоро е уапсен, по што на [[17 јануари]] [[1950]] година е исклучен од КПЈ<ref>Димче Најчески „Голооточки сведоштва“, Скопје, 2002, книга втора, 92 стр.</ref> и е разрешен од сите политички функции. Ги ревидира своите ставови во однос на судирот со СССР и подоцна повторно е примен во [[СКЈ]]. Се вработува во Институтот за економски истражувања на [[Србија]], каде работи повлечено од државно-политичките збиднувања до своето пензионирање во [[1965]] година.<ref>„Македонска енциклопедија“, МАНУ, Скопје, 2009, 60-61 стр.</ref> Починал во Скопје во 1980 година. == Поврзано == * [[Марија Андреева]] == Наводи == <references /> == Литература == * Бане Андреев „Сеќавања“, „Нова Македонија“, 2-16 септември 1989. == Надворешни врски == * [http://www.dlib.mk/bitstream/handle/68275/356/RS-II-116-1946-1-2.pdf?sequence=5&isAllowed=y Бане Андреев, „За некои 'теории' на повампирените големобугарски шовинисти“], 1946. * [http://star.utrinski.com.mk/?pBroj=1919&stID=55485&pR=3 Сто години од раѓањето на Бане Андреев]{{Мртва_врска|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, „Утрински Весник“ {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Андреев, Бане}} [[Категорија:Политичари од Велес]] [[Категорија:Македонски комунисти]] [[Категорија:Учесници во НОБ]] [[Категорија:Делегати на Првото заседание на АСНОМ]] [[Категорија:Репресирани поради Резолуцијата на Информбирото]] [[Категорија:Носители на Партизанска споменица од 1941]] [[Категорија:Делегати на АВНОЈ]] [[Категорија:Делегати на Второто заседание на АСНОМ]] [[Категорија:Македонски затвореници и притвореници]] [[Категорија:Југословенски затвореници и притвореници]] [[Категорија:Затвореници и притвореници во Србија]] [[Категорија:Затвореници и притвореници во Југославија]] [[Категорија:Велешани репресирани од југословенскиот режим]] d2m2y414a9fgcsv8r7yey5qow0ncue0 0 25382 5616177 5615816 2026-08-24T15:31:04Z Buli 2648 /* Последици */ 5616177 wikitext text/x-wiki {{Infobox Treaty |name = Лондонски договор |long_name = |image = London Peace Treaty Signing 30 May 1913.jpg |image_width = 200px |caption = Потпишување на договорот во [[Свети Јаков (дворец)|дворецот Сент Џејмс]] |date_signed = 30 мај 1913 |location_signed = [[Лондон]], [[Обединето Кралство на Велика Британија и Ирска|Обеднието Кралство]] |signatories = * {{flagcountry|Kingdom of Bulgaria}} * {{flagcountry|Kingdom of Serbia}} * {{flagcountry|Kingdom of Greece}} * {{flagcountry|Kingdom of Montenegro}} * {{flagcountry|Kingdom of Italy}} * {{flagcountry|German Empire}} * {{flagcountry|Russian Empire}} * {{flagcountry|Austria-Hungary}} |parties = |depositor = |languages = |wikisource = }} '''Лондонскиот мировен договор''', потпишан на [[30 мај]] [[1913]] година, е договор со кој завршила [[Првата балканска војна]] ([[1912]] - [[1913]]). Поради незадоволството помеѓу балканските сојузници од распределбата на отстапените територии од страна на [[Отоманско Царство|Турција]], набрзо започнала [[Втората балканска војна]] ([[1913]]). == Лондонска конференција == [[Податотека:First Balkan war - London Treaty negotiations 1912-13.jpg|thumb|293x293px|Автономна Македонија и Албанија по предлог на Турција|лево]]Лондонската конференција започнала на [[16 декември]] [[1912]] година со цел потпишување на договор меѓу [[Балкански сојуз|победничките]] во [[Првата балканска војна]] и поразената [[Турција]], која со намера да задржи што поголема територија на Балканот, предложила на [[Македонија (регион)|Македонија]] и [[Албанија]] да им се даде автономија под суверенитет на Турција. Албанија на [[28 декември]] [[1912]] е призната за независна држава, а предлогот за независност на Македонија не е прифатен. [[Србија]] и [[Грција]] уште пред војната тајно се договориле дека нема да дозволат создавање на самостојна Македонија, ниту постоење на бугарско-албанска граница меѓу државните граници на Србија и Грција. И [[Бугарија]] го обила турскиот предлог за создавање на автономна Македонија. Бугарија и Грција ги заостриле односите уште во почетокот на [[Првата балканска војна]], особено откако грчката војска го [[Окупацијата на Солун во Првата балканска војна|зазела Солун]]. Грција во нотите од 3 и [[18 ноември]] [[1912]] година и од [[22 април]] [[1913]] година, предлагала да се реши прашањето на границата. Бугарија ги отфрлила предлозите како претерани, но не дала свои противпредлози. == Договорот == [[Податотека:Guerres balkaniques.jpg|thumb|Границите на Балканот во текот на Балканските војни]]Со потпишувањето на Лондонскиот мир на [[30 мај]] [[1913]] година со [[Турција]], односите меѓу балканските држави уште повеќе се заостриле. Договорот бил потпишан од полномошниците на петте држави учеснички: * {{Знаме|Османлиско Царство}}: Осман Низами-паша, Н. Бацарија, Ахмед Решид-бег * {{Знаме|Царство Бугарија}}: [[Стојан Данев]], Михаил Маџаров * {{Знаме|Кралство Србија}}: [[Стојан Новаковиќ]], Андра Николиќ, [[Миленко Весниќ]], Јован Павловиќ * {{Знаме|Кралство Грција}}: Стефанос Скулудис, Јоанис Генадиос, Георгиос Стрејт * {{Знаме|Кралство Црна Гора}}: Јован Поповиќ, Луј де Војновиќ Во тоа време, сојузниците ги окупирале оние територии што ги зазеле во војната против Турција. Меѓу Србија и Бугарија уште во време на војната била создадена привремена [[демаркациона линија]]: [[Патарица]]-[[Руен]]-сртот на [[Осоговските Планини]]-[[Злетовска река]]-[[Брегалница]], до сливот на [[Крива Лакавица]]-сртот [[Плавуш]] -[[Дојранско Езеро]]. На таа линија започнало префрлањето на бугарската војска од [[Тракија]] и истовремена концентрација на силите кон Грција. == Последици == Тоа било причина на [[1 јуни]] [[1913]] година Србија и Грција да склучат договор за пријателство и одбранбен сојуз против Бугарија. Покрај тоа, Србија добила право на слободно користење на пристаништето во Солун во траење од 50 години. Истиот ден била потпишана и [[Воена конвенција|Воената конвенција]], во која биле регулирани меѓусебните воени обврски и соработката меѓу Србија и Грција во случај на напад од Бугарија или на некоја друга држава. По тие настани, големите сили, со оглед на сопствените интереси кон Балканот, развиле широка дипломатска активност. [[Руска Империја|Русија]] настојувала да го зачува [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] како пречка на австро-германското продирање на [[Балкан]]от, а [[Австроунгарија]] тежнеела да се разбие овој сојуз и ја поддржувала Бугарија да не попушта во своите барања. За да го спречи избувнувањето на нова, меѓусојузничка војна, Русија ги повикала сојузниците да го решат спорот по мирен пат и ги предупредила Србија и Бугарија на руската [[арбитража]] предвидена со [[Српско-бугарска спогодба|Српско-бугарскиот договор]]. На рускиот апел двете страни одговориле условно: српската влада дека ја прифаќа арбитражата на Русија, доколку се прифати нејзиното барање за ревизија на договорот, а бугарската влада арбитражата ја прифаќала доколку се почитува договорот, односно воспоставената поделба на територијата. Со оглед на тоа дека двете влади не отстапувале од своите барања, Русија се откажала од натамошна арбитража. Со тоа го забрзала почетокот на [[Втората балканска војна]], новата поделба на [[Македонија]] и воспоставување нови граници по пат на сила. Во името на македонската колонија во [[Санкт Петербург|Петерсбург]], на [[1 март]] [[1913]] г. до Лондонската мировна конференција е испратен Меморандум потпишан од [[Димитрија Чуповски]], [[Наце Димов]], [[Гаврил Константинович]] и А. Везников. Во меморандумот Димитрија Чуповски пишува дека: „2/3 од населението на Македонија претставуваат посебно словенско племе“<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.mn.mk/aktuelno/2964-Memorandum-za-nezavisnost-na-Makedonija-od-1-mart-1913-godina |title=„Меморандум за независност на Македонија од 1 март 1913 година“ |accessdate=2010-11-22 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305022011/http://www.mn.mk/aktuelno/2964-Memorandum-za-nezavisnost-na-Makedonija-od-1-mart-1913-godina |url-status=dead }}</ref> и со истиот приложил своја етнографска карта. <center> [[File:Memorandum on the Independence of Macedonia, submitted by the Macedonian Colony in St. Petersburg to the Conference of Ambassadors of the Great Powers in London, p. 1.jpg|200px|Страна 1]] [[File:Memorandum on the Independence of Macedonia, submitted by the Macedonian Colony in St. Petersburg to the Conference of Ambassadors of the Great Powers in London, p. 2.jpg|200px|Страна 2]] [[File:Memorandum on the Independence of Macedonia, submitted by the Macedonian Colony in St. Petersburg to the Conference of Ambassadors of the Great Powers in London, p. 3.jpg|200px|Страна 3]] </center> == Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos145.htm Хронологија на Лондонската мировна конференција во 1913 година] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/19970501052336/http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos145.htm |date=1997-05-01 }} (англиски јазик) * [https://users.sch.gr/kodulis/maps/1821.php?b=1064&l=2 Карти] на грчко-албанската граница == Литература == * Richard C. Hall: ''The Balkan wars 1912 - 1913 : prelude to the First World War''. London 2000. ISBN 0-415-22946-4 * Robert Raymond Kritt: ''Die Londoner Botschafter-Konferenz 1912-1913''. Diss. Wien 1960. * James M. Miller: ''The concert of Europe in the first Balkan war 1912-1913''. Diss. Ann Arbor 1969. * Dimitrije Đorđević: ''Izlazak Srbije na Jadransko more i Konferencija ambasadora u Londonu 1912''. Beograd 1956. * Ignatz Rippel: ''Nach dem Balkankrieg''. Wien 1914. * Reginald Rankin: ''The inner History of the Balkan war''. London 1914. {{Османлиски договори}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Балкански војни]] [[Категорија:Договори на Отоманското Царство]] [[Категорија:Европа во 1913 година]] k2v67ieu5fpdpxrylj2kls9i7jsrrv3 5616184 5616177 2026-08-24T15:43:03Z Buli 2648 /* Последици */ 5616184 wikitext text/x-wiki {{Infobox Treaty |name = Лондонски договор |long_name = |image = London Peace Treaty Signing 30 May 1913.jpg |image_width = 200px |caption = Потпишување на договорот во [[Свети Јаков (дворец)|дворецот Сент Џејмс]] |date_signed = 30 мај 1913 |location_signed = [[Лондон]], [[Обединето Кралство на Велика Британија и Ирска|Обеднието Кралство]] |signatories = * {{flagcountry|Kingdom of Bulgaria}} * {{flagcountry|Kingdom of Serbia}} * {{flagcountry|Kingdom of Greece}} * {{flagcountry|Kingdom of Montenegro}} * {{flagcountry|Kingdom of Italy}} * {{flagcountry|German Empire}} * {{flagcountry|Russian Empire}} * {{flagcountry|Austria-Hungary}} |parties = |depositor = |languages = |wikisource = }} '''Лондонскиот мировен договор''', потпишан на [[30 мај]] [[1913]] година, е договор со кој завршила [[Првата балканска војна]] ([[1912]] - [[1913]]). Поради незадоволството помеѓу балканските сојузници од распределбата на отстапените територии од страна на [[Отоманско Царство|Турција]], набрзо започнала [[Втората балканска војна]] ([[1913]]). == Лондонска конференција == [[Податотека:First Balkan war - London Treaty negotiations 1912-13.jpg|thumb|293x293px|Автономна Македонија и Албанија по предлог на Турција|лево]]Лондонската конференција започнала на [[16 декември]] [[1912]] година со цел потпишување на договор меѓу [[Балкански сојуз|победничките]] во [[Првата балканска војна]] и поразената [[Турција]], која со намера да задржи што поголема територија на Балканот, предложила на [[Македонија (регион)|Македонија]] и [[Албанија]] да им се даде автономија под суверенитет на Турција. Албанија на [[28 декември]] [[1912]] е призната за независна држава, а предлогот за независност на Македонија не е прифатен. [[Србија]] и [[Грција]] уште пред војната тајно се договориле дека нема да дозволат создавање на самостојна Македонија, ниту постоење на бугарско-албанска граница меѓу државните граници на Србија и Грција. И [[Бугарија]] го обила турскиот предлог за создавање на автономна Македонија. Бугарија и Грција ги заостриле односите уште во почетокот на [[Првата балканска војна]], особено откако грчката војска го [[Окупацијата на Солун во Првата балканска војна|зазела Солун]]. Грција во нотите од 3 и [[18 ноември]] [[1912]] година и од [[22 април]] [[1913]] година, предлагала да се реши прашањето на границата. Бугарија ги отфрлила предлозите како претерани, но не дала свои противпредлози. == Договорот == [[Податотека:Guerres balkaniques.jpg|thumb|Границите на Балканот во текот на Балканските војни]]Со потпишувањето на Лондонскиот мир на [[30 мај]] [[1913]] година со [[Турција]], односите меѓу балканските држави уште повеќе се заостриле. Договорот бил потпишан од полномошниците на петте држави учеснички: * {{Знаме|Османлиско Царство}}: Осман Низами-паша, Н. Бацарија, Ахмед Решид-бег * {{Знаме|Царство Бугарија}}: [[Стојан Данев]], Михаил Маџаров * {{Знаме|Кралство Србија}}: [[Стојан Новаковиќ]], Андра Николиќ, [[Миленко Весниќ]], Јован Павловиќ * {{Знаме|Кралство Грција}}: Стефанос Скулудис, Јоанис Генадиос, Георгиос Стрејт * {{Знаме|Кралство Црна Гора}}: Јован Поповиќ, Луј де Војновиќ Во тоа време, сојузниците ги окупирале оние територии што ги зазеле во војната против Турција. Меѓу Србија и Бугарија уште во време на војната била создадена привремена [[демаркациона линија]]: [[Патарица]]-[[Руен]]-сртот на [[Осоговските Планини]]-[[Злетовска река]]-[[Брегалница]], до сливот на [[Крива Лакавица]]-сртот [[Плавуш]] -[[Дојранско Езеро]]. На таа линија започнало префрлањето на бугарската војска од [[Тракија]] и истовремена концентрација на силите кон Грција. == Последици == Тоа било причина на [[1 јуни]] [[1913]] година Србија и Грција да склучат договор за пријателство и одбранбен сојуз против Бугарија. Покрај тоа, Србија добила право на слободно користење на пристаништето во Солун во траење од 50 години. Истиот ден била потпишана и [[Воена конвенција|Воената конвенција]], во која биле регулирани меѓусебните воени обврски и соработката меѓу Србија и Грција во случај на напад од Бугарија или на некоја друга држава. По тие настани, големите сили, со оглед на сопствените интереси кон Балканот, развиле широка дипломатска активност. [[Руска Империја|Русија]] настојувала да го зачува [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] како пречка на австро-германското продирање на [[Балкан]]от, а [[Австроунгарија]] тежнеела да се разбие овој сојуз и ја поддржувала Бугарија да не попушта во своите барања. За да го спречи избувнувањето на нова, меѓусојузничка војна, Русија ги повикала сојузниците да го решат спорот по мирен пат и ги предупредила Србија и Бугарија на руската [[арбитража]] предвидена со [[Српско-бугарска спогодба|Српско-бугарскиот договор]]. На рускиот апел двете страни одговориле условно: српската влада дека ја прифаќа арбитражата на Русија, доколку се прифати нејзиното барање за ревизија на договорот, а бугарската влада арбитражата ја прифаќала доколку се почитува договорот, односно воспоставената поделба на територијата. Со оглед на тоа дека двете влади не отстапувале од своите барања, Русија се откажала од натамошна арбитража. Со тоа го забрзала почетокот на [[Втората балканска војна]], новата поделба на [[Македонија]] и воспоставување нови граници по пат на сила. Во името на македонската колонија во [[Санкт Петербург|Петерсбург]], на [[1 март]] [[1913]] г. до Лондонската мировна конференција е испратен Меморандум потпишан од [[Димитрија Чуповски]], [[Наце Димов]], [[Гаврил Константинович]] и А. Везников. Во меморандумот Димитрија Чуповски пишува дека: „2/3 од населението на Македонија претставуваат посебно словенско племе“<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.mn.mk/aktuelno/2964-Memorandum-za-nezavisnost-na-Makedonija-od-1-mart-1913-godina |title=„Меморандум за независност на Македонија од 1 март 1913 година“ |accessdate=2010-11-22 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305022011/http://www.mn.mk/aktuelno/2964-Memorandum-za-nezavisnost-na-Makedonija-od-1-mart-1913-godina |url-status=dead }}</ref> и со истиот приложил своја етнографска карта. <gallery mode="packed" heights="280" caption="Меморандумот за независност на Македонија, поднесен од Македонската колонија во Санкт Петербург до Конференцијата на амбасадорите на големите сили во Лондон од 1 март 1913; и печатен во весникот ''[[Македонски глас (1913-1914)|Македонски глас]]'', бр. 1, година I, од 9 јуни 1913 г."> File:Memorandum on the Independence of Macedonia, submitted by the Macedonian Colony in St. Petersburg to the Conference of Ambassadors of the Great Powers in London, p. 1.jpg File:Memorandum on the Independence of Macedonia, submitted by the Macedonian Colony in St. Petersburg to the Conference of Ambassadors of the Great Powers in London, p. 2.jpg File:Memorandum on the Independence of Macedonia, submitted by the Macedonian Colony in St. Petersburg to the Conference of Ambassadors of the Great Powers in London, p. 3.jpg </gallery> == Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos145.htm Хронологија на Лондонската мировна конференција во 1913 година] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/19970501052336/http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos145.htm |date=1997-05-01 }} (англиски јазик) * [https://users.sch.gr/kodulis/maps/1821.php?b=1064&l=2 Карти] на грчко-албанската граница == Литература == * Richard C. Hall: ''The Balkan wars 1912 - 1913 : prelude to the First World War''. London 2000. ISBN 0-415-22946-4 * Robert Raymond Kritt: ''Die Londoner Botschafter-Konferenz 1912-1913''. Diss. Wien 1960. * James M. Miller: ''The concert of Europe in the first Balkan war 1912-1913''. Diss. Ann Arbor 1969. * Dimitrije Đorđević: ''Izlazak Srbije na Jadransko more i Konferencija ambasadora u Londonu 1912''. Beograd 1956. * Ignatz Rippel: ''Nach dem Balkankrieg''. Wien 1914. * Reginald Rankin: ''The inner History of the Balkan war''. London 1914. {{Османлиски договори}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Балкански војни]] [[Категорија:Договори на Отоманското Царство]] [[Категорија:Европа во 1913 година]] 9ynk6v1h28i74fsarr0l5ycpzh57r6b 5616189 5616184 2026-08-24T15:54:36Z Buli 2648 /* Последици */ 5616189 wikitext text/x-wiki {{Infobox Treaty |name = Лондонски договор |long_name = |image = London Peace Treaty Signing 30 May 1913.jpg |image_width = 200px |caption = Потпишување на договорот во [[Свети Јаков (дворец)|дворецот Сент Џејмс]] |date_signed = 30 мај 1913 |location_signed = [[Лондон]], [[Обединето Кралство на Велика Британија и Ирска|Обеднието Кралство]] |signatories = * {{flagcountry|Kingdom of Bulgaria}} * {{flagcountry|Kingdom of Serbia}} * {{flagcountry|Kingdom of Greece}} * {{flagcountry|Kingdom of Montenegro}} * {{flagcountry|Kingdom of Italy}} * {{flagcountry|German Empire}} * {{flagcountry|Russian Empire}} * {{flagcountry|Austria-Hungary}} |parties = |depositor = |languages = |wikisource = }} '''Лондонскиот мировен договор''', потпишан на [[30 мај]] [[1913]] година, е договор со кој завршила [[Првата балканска војна]] ([[1912]] - [[1913]]). Поради незадоволството помеѓу балканските сојузници од распределбата на отстапените територии од страна на [[Отоманско Царство|Турција]], набрзо започнала [[Втората балканска војна]] ([[1913]]). == Лондонска конференција == [[Податотека:First Balkan war - London Treaty negotiations 1912-13.jpg|thumb|293x293px|Автономна Македонија и Албанија по предлог на Турција|лево]]Лондонската конференција започнала на [[16 декември]] [[1912]] година со цел потпишување на договор меѓу [[Балкански сојуз|победничките]] во [[Првата балканска војна]] и поразената [[Турција]], која со намера да задржи што поголема територија на Балканот, предложила на [[Македонија (регион)|Македонија]] и [[Албанија]] да им се даде автономија под суверенитет на Турција. Албанија на [[28 декември]] [[1912]] е призната за независна држава, а предлогот за независност на Македонија не е прифатен. [[Србија]] и [[Грција]] уште пред војната тајно се договориле дека нема да дозволат создавање на самостојна Македонија, ниту постоење на бугарско-албанска граница меѓу државните граници на Србија и Грција. И [[Бугарија]] го обила турскиот предлог за создавање на автономна Македонија. Бугарија и Грција ги заостриле односите уште во почетокот на [[Првата балканска војна]], особено откако грчката војска го [[Окупацијата на Солун во Првата балканска војна|зазела Солун]]. Грција во нотите од 3 и [[18 ноември]] [[1912]] година и од [[22 април]] [[1913]] година, предлагала да се реши прашањето на границата. Бугарија ги отфрлила предлозите како претерани, но не дала свои противпредлози. == Договорот == [[Податотека:Guerres balkaniques.jpg|thumb|Границите на Балканот во текот на Балканските војни]]Со потпишувањето на Лондонскиот мир на [[30 мај]] [[1913]] година со [[Турција]], односите меѓу балканските држави уште повеќе се заостриле. Договорот бил потпишан од полномошниците на петте држави учеснички: * {{Знаме|Османлиско Царство}}: Осман Низами-паша, Н. Бацарија, Ахмед Решид-бег * {{Знаме|Царство Бугарија}}: [[Стојан Данев]], Михаил Маџаров * {{Знаме|Кралство Србија}}: [[Стојан Новаковиќ]], Андра Николиќ, [[Миленко Весниќ]], Јован Павловиќ * {{Знаме|Кралство Грција}}: Стефанос Скулудис, Јоанис Генадиос, Георгиос Стрејт * {{Знаме|Кралство Црна Гора}}: Јован Поповиќ, Луј де Војновиќ Во тоа време, сојузниците ги окупирале оние територии што ги зазеле во војната против Турција. Меѓу Србија и Бугарија уште во време на војната била создадена привремена [[демаркациона линија]]: [[Патарица]]-[[Руен]]-сртот на [[Осоговските Планини]]-[[Злетовска река]]-[[Брегалница]], до сливот на [[Крива Лакавица]]-сртот [[Плавуш]] -[[Дојранско Езеро]]. На таа линија започнало префрлањето на бугарската војска од [[Тракија]] и истовремена концентрација на силите кон Грција. == Последици == Тоа било причина на [[1 јуни]] [[1913]] година Србија и Грција да склучат договор за пријателство и одбранбен сојуз против Бугарија. Покрај тоа, Србија добила право на слободно користење на пристаништето во Солун во траење од 50 години. Истиот ден била потпишана и [[Воена конвенција|Воената конвенција]], во која биле регулирани меѓусебните воени обврски и соработката меѓу Србија и Грција во случај на напад од Бугарија или на некоја друга држава. По тие настани, големите сили, со оглед на сопствените интереси кон Балканот, развиле широка дипломатска активност. [[Руска Империја|Русија]] настојувала да го зачува [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] како пречка на австро-германското продирање на [[Балкан]]от, а [[Австроунгарија]] тежнеела да се разбие овој сојуз и ја поддржувала Бугарија да не попушта во своите барања. За да го спречи избувнувањето на нова, меѓусојузничка војна, Русија ги повикала сојузниците да го решат спорот по мирен пат и ги предупредила Србија и Бугарија на руската [[арбитража]] предвидена со [[Српско-бугарска спогодба|Српско-бугарскиот договор]]. На рускиот апел двете страни одговориле условно: српската влада дека ја прифаќа арбитражата на Русија, доколку се прифати нејзиното барање за ревизија на договорот, а бугарската влада арбитражата ја прифаќала доколку се почитува договорот, односно воспоставената поделба на територијата. Со оглед на тоа дека двете влади не отстапувале од своите барања, Русија се откажала од натамошна арбитража. Со тоа го забрзала почетокот на [[Втората балканска војна]], новата поделба на [[Македонија]] и воспоставување нови граници по пат на сила. Во името на македонската колонија во [[Санкт Петербург|Петерсбург]], на [[1 март]] [[1913]] г. до Лондонската мировна конференција е испратен Меморандум потпишан од [[Димитрија Чуповски]], [[Наце Димов]], [[Гаврил Константинович]] и А. Везников. Во меморандумот Димитрија Чуповски пишува дека: „2/3 од населението на Македонија претставуваат посебно словенско племе“<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.mn.mk/aktuelno/2964-Memorandum-za-nezavisnost-na-Makedonija-od-1-mart-1913-godina |title=„Меморандум за независност на Македонија од 1 март 1913 година“ |accessdate=2010-11-22 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305022011/http://www.mn.mk/aktuelno/2964-Memorandum-za-nezavisnost-na-Makedonija-od-1-mart-1913-godina |url-status=dead }}</ref> и со истиот приложил своја етнографска карта. <gallery mode="packed" heights="280" caption="Меморандумот за независност на Македонија, поднесен од Македонската колонија во Санкт Петербург до Конференцијата на амбасадорите на големите сили во Лондон на 1 март 1913; и печатен во весникот ''[[Македонски глас (1913-1914)|Македонски глас]]'', бр. 1, година I, од 9 јуни 1913 г."> File:Memorandum on the Independence of Macedonia, submitted by the Macedonian Colony in St. Petersburg to the Conference of Ambassadors of the Great Powers in London, p. 1.jpg File:Memorandum on the Independence of Macedonia, submitted by the Macedonian Colony in St. Petersburg to the Conference of Ambassadors of the Great Powers in London, p. 2.jpg File:Memorandum on the Independence of Macedonia, submitted by the Macedonian Colony in St. Petersburg to the Conference of Ambassadors of the Great Powers in London, p. 3.jpg </gallery> == Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos145.htm Хронологија на Лондонската мировна конференција во 1913 година] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/19970501052336/http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos145.htm |date=1997-05-01 }} (англиски јазик) * [https://users.sch.gr/kodulis/maps/1821.php?b=1064&l=2 Карти] на грчко-албанската граница == Литература == * Richard C. Hall: ''The Balkan wars 1912 - 1913 : prelude to the First World War''. London 2000. ISBN 0-415-22946-4 * Robert Raymond Kritt: ''Die Londoner Botschafter-Konferenz 1912-1913''. Diss. Wien 1960. * James M. Miller: ''The concert of Europe in the first Balkan war 1912-1913''. Diss. Ann Arbor 1969. * Dimitrije Đorđević: ''Izlazak Srbije na Jadransko more i Konferencija ambasadora u Londonu 1912''. Beograd 1956. * Ignatz Rippel: ''Nach dem Balkankrieg''. Wien 1914. * Reginald Rankin: ''The inner History of the Balkan war''. London 1914. {{Османлиски договори}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Балкански војни]] [[Категорија:Договори на Отоманското Царство]] [[Категорија:Европа во 1913 година]] 23vjm7rqj5x4y4ip1wb0zc5x6xgbvmy 5616264 5616189 2026-08-24T19:27:43Z Buli 2648 /* Договорот */ 5616264 wikitext text/x-wiki {{Infobox Treaty |name = Лондонски договор |long_name = |image = London Peace Treaty Signing 30 May 1913.jpg |image_width = 200px |caption = Потпишување на договорот во [[Свети Јаков (дворец)|дворецот Сент Џејмс]] |date_signed = 30 мај 1913 |location_signed = [[Лондон]], [[Обединето Кралство на Велика Британија и Ирска|Обеднието Кралство]] |signatories = * {{flagcountry|Kingdom of Bulgaria}} * {{flagcountry|Kingdom of Serbia}} * {{flagcountry|Kingdom of Greece}} * {{flagcountry|Kingdom of Montenegro}} * {{flagcountry|Kingdom of Italy}} * {{flagcountry|German Empire}} * {{flagcountry|Russian Empire}} * {{flagcountry|Austria-Hungary}} |parties = |depositor = |languages = |wikisource = }} '''Лондонскиот мировен договор''', потпишан на [[30 мај]] [[1913]] година, е договор со кој завршила [[Првата балканска војна]] ([[1912]] - [[1913]]). Поради незадоволството помеѓу балканските сојузници од распределбата на отстапените територии од страна на [[Отоманско Царство|Турција]], набрзо започнала [[Втората балканска војна]] ([[1913]]). == Лондонска конференција == [[Податотека:First Balkan war - London Treaty negotiations 1912-13.jpg|thumb|293x293px|Автономна Македонија и Албанија по предлог на Турција|лево]]Лондонската конференција започнала на [[16 декември]] [[1912]] година со цел потпишување на договор меѓу [[Балкански сојуз|победничките]] во [[Првата балканска војна]] и поразената [[Турција]], која со намера да задржи што поголема територија на Балканот, предложила на [[Македонија (регион)|Македонија]] и [[Албанија]] да им се даде автономија под суверенитет на Турција. Албанија на [[28 декември]] [[1912]] е призната за независна држава, а предлогот за независност на Македонија не е прифатен. [[Србија]] и [[Грција]] уште пред војната тајно се договориле дека нема да дозволат создавање на самостојна Македонија, ниту постоење на бугарско-албанска граница меѓу државните граници на Србија и Грција. И [[Бугарија]] го обила турскиот предлог за создавање на автономна Македонија. Бугарија и Грција ги заостриле односите уште во почетокот на [[Првата балканска војна]], особено откако грчката војска го [[Окупацијата на Солун во Првата балканска војна|зазела Солун]]. Грција во нотите од 3 и [[18 ноември]] [[1912]] година и од [[22 април]] [[1913]] година, предлагала да се реши прашањето на границата. Бугарија ги отфрлила предлозите како претерани, но не дала свои противпредлози. == Договорот == [[Податотека:Guerres balkaniques.jpg|thumb|Границите на Балканот во текот на Балканските војни]]Со потпишувањето на Лондонскиот мир на [[30 мај]] [[1913]] година со [[Турција]], односите меѓу балканските држави уште повеќе се заостриле. Договорот бил потпишан од полномошниците на петте држави учеснички: * {{Знаме|Османлиско Царство}}: Осман Низами-паша, Н. Бацарија, Ахмед Решид-бег * {{Знаме|Царство Бугарија}}: [[Стојан Данев]], Михаил Маџаров * {{Знаме|Кралство Србија}}: [[Стојан Новаковиќ]], Андра Николиќ, [[Миленко Весниќ]], Јован Павловиќ * {{Знаме|Кралство Грција}}: [[Стефанос Скулудис]], Јоанис Генадиос, Георгиос Стрејт * {{Знаме|Кралство Црна Гора}}: Јован Поповиќ, Луј де Војновиќ Во тоа време, сојузниците ги окупирале оние територии што ги зазеле во војната против Турција. Меѓу Србија и Бугарија уште во време на војната била создадена привремена [[демаркациона линија]]: [[Патарица]]-[[Руен]]-сртот на [[Осоговските Планини]]-[[Злетовска река]]-[[Брегалница]], до сливот на [[Крива Лакавица]]-сртот [[Плавуш]] -[[Дојранско Езеро]]. На таа линија започнало префрлањето на бугарската војска од [[Тракија]] и истовремена концентрација на силите кон Грција. == Последици == Тоа било причина на [[1 јуни]] [[1913]] година Србија и Грција да склучат договор за пријателство и одбранбен сојуз против Бугарија. Покрај тоа, Србија добила право на слободно користење на пристаништето во Солун во траење од 50 години. Истиот ден била потпишана и [[Воена конвенција|Воената конвенција]], во која биле регулирани меѓусебните воени обврски и соработката меѓу Србија и Грција во случај на напад од Бугарија или на некоја друга држава. По тие настани, големите сили, со оглед на сопствените интереси кон Балканот, развиле широка дипломатска активност. [[Руска Империја|Русија]] настојувала да го зачува [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] како пречка на австро-германското продирање на [[Балкан]]от, а [[Австроунгарија]] тежнеела да се разбие овој сојуз и ја поддржувала Бугарија да не попушта во своите барања. За да го спречи избувнувањето на нова, меѓусојузничка војна, Русија ги повикала сојузниците да го решат спорот по мирен пат и ги предупредила Србија и Бугарија на руската [[арбитража]] предвидена со [[Српско-бугарска спогодба|Српско-бугарскиот договор]]. На рускиот апел двете страни одговориле условно: српската влада дека ја прифаќа арбитражата на Русија, доколку се прифати нејзиното барање за ревизија на договорот, а бугарската влада арбитражата ја прифаќала доколку се почитува договорот, односно воспоставената поделба на територијата. Со оглед на тоа дека двете влади не отстапувале од своите барања, Русија се откажала од натамошна арбитража. Со тоа го забрзала почетокот на [[Втората балканска војна]], новата поделба на [[Македонија]] и воспоставување нови граници по пат на сила. Во името на македонската колонија во [[Санкт Петербург|Петерсбург]], на [[1 март]] [[1913]] г. до Лондонската мировна конференција е испратен Меморандум потпишан од [[Димитрија Чуповски]], [[Наце Димов]], [[Гаврил Константинович]] и А. Везников. Во меморандумот Димитрија Чуповски пишува дека: „2/3 од населението на Македонија претставуваат посебно словенско племе“<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.mn.mk/aktuelno/2964-Memorandum-za-nezavisnost-na-Makedonija-od-1-mart-1913-godina |title=„Меморандум за независност на Македонија од 1 март 1913 година“ |accessdate=2010-11-22 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305022011/http://www.mn.mk/aktuelno/2964-Memorandum-za-nezavisnost-na-Makedonija-od-1-mart-1913-godina |url-status=dead }}</ref> и со истиот приложил своја етнографска карта. <gallery mode="packed" heights="280" caption="Меморандумот за независност на Македонија, поднесен од Македонската колонија во Санкт Петербург до Конференцијата на амбасадорите на големите сили во Лондон на 1 март 1913; и печатен во весникот ''[[Македонски глас (1913-1914)|Македонски глас]]'', бр. 1, година I, од 9 јуни 1913 г."> File:Memorandum on the Independence of Macedonia, submitted by the Macedonian Colony in St. Petersburg to the Conference of Ambassadors of the Great Powers in London, p. 1.jpg File:Memorandum on the Independence of Macedonia, submitted by the Macedonian Colony in St. Petersburg to the Conference of Ambassadors of the Great Powers in London, p. 2.jpg File:Memorandum on the Independence of Macedonia, submitted by the Macedonian Colony in St. Petersburg to the Conference of Ambassadors of the Great Powers in London, p. 3.jpg </gallery> == Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos145.htm Хронологија на Лондонската мировна конференција во 1913 година] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/19970501052336/http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos145.htm |date=1997-05-01 }} (англиски јазик) * [https://users.sch.gr/kodulis/maps/1821.php?b=1064&l=2 Карти] на грчко-албанската граница == Литература == * Richard C. Hall: ''The Balkan wars 1912 - 1913 : prelude to the First World War''. London 2000. ISBN 0-415-22946-4 * Robert Raymond Kritt: ''Die Londoner Botschafter-Konferenz 1912-1913''. Diss. Wien 1960. * James M. Miller: ''The concert of Europe in the first Balkan war 1912-1913''. Diss. Ann Arbor 1969. * Dimitrije Đorđević: ''Izlazak Srbije na Jadransko more i Konferencija ambasadora u Londonu 1912''. Beograd 1956. * Ignatz Rippel: ''Nach dem Balkankrieg''. Wien 1914. * Reginald Rankin: ''The inner History of the Balkan war''. London 1914. {{Османлиски договори}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Балкански војни]] [[Категорија:Договори на Отоманското Царство]] [[Категорија:Европа во 1913 година]] 3r7dqdcd4wnhtcd3zz8vomq2nfacidp 5616280 5616264 2026-08-24T19:53:30Z Buli 2648 /* Последици */ 5616280 wikitext text/x-wiki {{Infobox Treaty |name = Лондонски договор |long_name = |image = London Peace Treaty Signing 30 May 1913.jpg |image_width = 200px |caption = Потпишување на договорот во [[Свети Јаков (дворец)|дворецот Сент Џејмс]] |date_signed = 30 мај 1913 |location_signed = [[Лондон]], [[Обединето Кралство на Велика Британија и Ирска|Обеднието Кралство]] |signatories = * {{flagcountry|Kingdom of Bulgaria}} * {{flagcountry|Kingdom of Serbia}} * {{flagcountry|Kingdom of Greece}} * {{flagcountry|Kingdom of Montenegro}} * {{flagcountry|Kingdom of Italy}} * {{flagcountry|German Empire}} * {{flagcountry|Russian Empire}} * {{flagcountry|Austria-Hungary}} |parties = |depositor = |languages = |wikisource = }} '''Лондонскиот мировен договор''', потпишан на [[30 мај]] [[1913]] година, е договор со кој завршила [[Првата балканска војна]] ([[1912]] - [[1913]]). Поради незадоволството помеѓу балканските сојузници од распределбата на отстапените територии од страна на [[Отоманско Царство|Турција]], набрзо започнала [[Втората балканска војна]] ([[1913]]). == Лондонска конференција == [[Податотека:First Balkan war - London Treaty negotiations 1912-13.jpg|thumb|293x293px|Автономна Македонија и Албанија по предлог на Турција|лево]]Лондонската конференција започнала на [[16 декември]] [[1912]] година со цел потпишување на договор меѓу [[Балкански сојуз|победничките]] во [[Првата балканска војна]] и поразената [[Турција]], која со намера да задржи што поголема територија на Балканот, предложила на [[Македонија (регион)|Македонија]] и [[Албанија]] да им се даде автономија под суверенитет на Турција. Албанија на [[28 декември]] [[1912]] е призната за независна држава, а предлогот за независност на Македонија не е прифатен. [[Србија]] и [[Грција]] уште пред војната тајно се договориле дека нема да дозволат создавање на самостојна Македонија, ниту постоење на бугарско-албанска граница меѓу државните граници на Србија и Грција. И [[Бугарија]] го обила турскиот предлог за создавање на автономна Македонија. Бугарија и Грција ги заостриле односите уште во почетокот на [[Првата балканска војна]], особено откако грчката војска го [[Окупацијата на Солун во Првата балканска војна|зазела Солун]]. Грција во нотите од 3 и [[18 ноември]] [[1912]] година и од [[22 април]] [[1913]] година, предлагала да се реши прашањето на границата. Бугарија ги отфрлила предлозите како претерани, но не дала свои противпредлози. == Договорот == [[Податотека:Guerres balkaniques.jpg|thumb|Границите на Балканот во текот на Балканските војни]]Со потпишувањето на Лондонскиот мир на [[30 мај]] [[1913]] година со [[Турција]], односите меѓу балканските држави уште повеќе се заостриле. Договорот бил потпишан од полномошниците на петте држави учеснички: * {{Знаме|Османлиско Царство}}: Осман Низами-паша, Н. Бацарија, Ахмед Решид-бег * {{Знаме|Царство Бугарија}}: [[Стојан Данев]], Михаил Маџаров * {{Знаме|Кралство Србија}}: [[Стојан Новаковиќ]], Андра Николиќ, [[Миленко Весниќ]], Јован Павловиќ * {{Знаме|Кралство Грција}}: [[Стефанос Скулудис]], Јоанис Генадиос, Георгиос Стрејт * {{Знаме|Кралство Црна Гора}}: Јован Поповиќ, Луј де Војновиќ Во тоа време, сојузниците ги окупирале оние територии што ги зазеле во војната против Турција. Меѓу Србија и Бугарија уште во време на војната била создадена привремена [[демаркациона линија]]: [[Патарица]]-[[Руен]]-сртот на [[Осоговските Планини]]-[[Злетовска река]]-[[Брегалница]], до сливот на [[Крива Лакавица]]-сртот [[Плавуш]] -[[Дојранско Езеро]]. На таа линија започнало префрлањето на бугарската војска од [[Тракија]] и истовремена концентрација на силите кон Грција. == Последици == Тоа било причина на [[1 јуни]] [[1913]] година Србија и Грција да склучат договор за пријателство и одбранбен сојуз против Бугарија. Покрај тоа, Србија добила право на слободно користење на пристаништето во Солун во траење од 50 години. Истиот ден била потпишана и [[Воена конвенција|Воената конвенција]], во која биле регулирани меѓусебните воени обврски и соработката меѓу Србија и Грција во случај на напад од Бугарија или на некоја друга држава. По тие настани, големите сили, со оглед на сопствените интереси кон Балканот, развиле широка дипломатска активност. [[Руска Империја|Русија]] настојувала да го зачува [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] како пречка на австро-германското продирање на [[Балкан]]от, а [[Австроунгарија]] тежнеела да се разбие овој сојуз и ја поддржувала Бугарија да не попушта во своите барања. За да го спречи избувнувањето на нова, меѓусојузничка војна, Русија ги повикала сојузниците да го решат спорот по мирен пат и ги предупредила Србија и Бугарија на руската [[арбитража]] предвидена со [[Српско-бугарска спогодба|Српско-бугарскиот договор]]. На рускиот апел двете страни одговориле условно: српската влада дека ја прифаќа арбитражата на Русија, доколку се прифати нејзиното барање за ревизија на договорот, а бугарската влада арбитражата ја прифаќала доколку се почитува договорот, односно воспоставената поделба на територијата. Со оглед на тоа дека двете влади не отстапувале од своите барања, Русија се откажала од натамошна арбитража. Со тоа го забрзала почетокот на [[Втората балканска војна]], новата поделба на [[Македонија]] и воспоставување нови граници по пат на сила. Во името на македонската колонија во [[Санкт Петербург|Петерсбург]], на [[1 март]] [[1913]] г. до Лондонската мировна конференција е испратен Меморандум потпишан од [[Димитрија Чуповски]], [[Наце Димов]], [[Гаврил Константинович]] и А. Везников. Во меморандумот Димитрија Чуповски пишува дека: „2/3 од населението на Македонија претставуваат посебно словенско племе“<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.mn.mk/aktuelno/2964-Memorandum-za-nezavisnost-na-Makedonija-od-1-mart-1913-godina |title=„Меморандум за независност на Македонија од 1 март 1913 година“ |accessdate=2010-11-22 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305022011/http://www.mn.mk/aktuelno/2964-Memorandum-za-nezavisnost-na-Makedonija-od-1-mart-1913-godina |url-status=dead }}</ref> и со истиот приложил своја етнографска карта. Во текстот се истакнува дека Македонија има природни, историски, географски и економски права на самоопределување и дека треба да остане единствена, неделива и независна балканска држава. Се бара во најскоро време да се свика македонско народно собрание во Солун, врз основа на општо гласање, кое ќе го утврди внатрешното уредување на државата и односите со соседните земји. Меморандумот ја промовира паролата „[[Македонија на Македонците]]“ и протестира против поделбата на земјата меѓу Бугарија, Србија и Грција. <gallery mode="packed" heights="280" caption="Меморандумот за независност на Македонија, поднесен од Македонската колонија во Санкт Петербург до Конференцијата на амбасадорите на големите сили во Лондон на 1 март 1913; и печатен во весникот ''[[Македонски глас (1913-1914)|Македонски глас]]'', бр. 1, година I, од 9 јуни 1913 г."> File:Memorandum on the Independence of Macedonia, submitted by the Macedonian Colony in St. Petersburg to the Conference of Ambassadors of the Great Powers in London, p. 1.jpg File:Memorandum on the Independence of Macedonia, submitted by the Macedonian Colony in St. Petersburg to the Conference of Ambassadors of the Great Powers in London, p. 2.jpg File:Memorandum on the Independence of Macedonia, submitted by the Macedonian Colony in St. Petersburg to the Conference of Ambassadors of the Great Powers in London, p. 3.jpg </gallery> == Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos145.htm Хронологија на Лондонската мировна конференција во 1913 година] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/19970501052336/http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos145.htm |date=1997-05-01 }} (англиски јазик) * [https://users.sch.gr/kodulis/maps/1821.php?b=1064&l=2 Карти] на грчко-албанската граница == Литература == * Richard C. Hall: ''The Balkan wars 1912 - 1913 : prelude to the First World War''. London 2000. ISBN 0-415-22946-4 * Robert Raymond Kritt: ''Die Londoner Botschafter-Konferenz 1912-1913''. Diss. Wien 1960. * James M. Miller: ''The concert of Europe in the first Balkan war 1912-1913''. Diss. Ann Arbor 1969. * Dimitrije Đorđević: ''Izlazak Srbije na Jadransko more i Konferencija ambasadora u Londonu 1912''. Beograd 1956. * Ignatz Rippel: ''Nach dem Balkankrieg''. Wien 1914. * Reginald Rankin: ''The inner History of the Balkan war''. London 1914. {{Османлиски договори}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Балкански војни]] [[Категорија:Договори на Отоманското Царство]] [[Категорија:Европа во 1913 година]] 854dq5kmr3m0h960rh5fvqldh8f0wre 0 25843 5616251 5566116 2026-08-24T17:57:15Z Bjankuloski06 332 /* Надворешни врски */ Додадена категорија 5616251 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Иван Хаџи Николов | портрет = Hadzi-nikolov.jpg | px = 240px | опис = Македонски општественик, револуционер и еден од основачите на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] | родено-име = | роден-дата = {{роден на|24|декември|1861}} | роден-место = {{роден во|Кукуш}}, [[Солунски Ејалет|Солунски Пашалак]], [[Османлиско Царство]] | починал-дата = {{починал на и возраст|df=yes|1934|7|9|1861|12|24}} | починал-место = {{починал во|Софија}}, [[Царство Бугарија]] | починал-причина = [[самоубиство]] | занимање = револуционер, книжар и трговец | сопружник = | родители = | деца = }} [[Податотека:Ivan Hadzhinikolov Signature (vectorized).svg|мини|десно|250п|Потпис на Иван Хаџи Николов]] '''Иван Хаџи Николов''' ({{рн|24|декември|1861}}, [[Кукуш]] – {{пн|9|јули|1934}}, [[Софија]]) — македонски револуционер, општественик, книжар, [[трговец]] и еден од основачите на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]]. == Животопис == === Потекло и школување === Хаџи Николов е роден на 24 декември 1861 г. во [[Кукуш]], [[Егејска Македонија]]. Во Кукуш завршил егзархиско класно училиште, а во 1888 г. — трговска академија во [[Линц]], [[Австрија]]. === Првите револуционерни копнежи === [[Податотека:Ivan Hadzhinikolov MOO.JPG|мини|десно|Иван Хаџи Николов во 1912 или 1913 г.]] Под влијание на политичките настани, од втората половина на 1870-тите, на Балканскиот Полуостров, кај Хаџи Николов се јавило едно револуционерно настроение и тој со неколки свој другари намислил да формира една револуционерна организација со цел да се орагнизира едно востание во Македонија и да се отфрли османлиската власт. {{Цитатник|''Тоа време јас водев сметка за касата во нашата фурна па ми се даде можност да ја прочитам историјата на С. Паисиј, второ издание, печатено 1842 год, во Будим. На крајот на книгата забележав нацртан лав и натпис: „Слобода или смрт". По примерот на тој цртеж решив ла се извезе знаме на нашата организација'' <ref name="IHNS" />}} Меѓутоа откако ги рабрале одлуките од [[Берлински конгрес|Берлинскиот конгрес]] решиле да се откажат од револуционерната идеја и да почекаат подобри времиња. Самиот Хаџи Николов истакнува: {{Цитатник|''Промена на решенијата на Берлинскиот конгрес најрано може да се очекува по 20 години, кога ќе се променат односите помеѓу големите сили, та во едно наше востание, некои од тие сили да се најдат на наша страна. Но да знаете, додека Македонија не стане втор Батак, т.е. додека не востане, нема да се ослободи". Се разотидовме. Ставивме точка на нашата револуционерна организација'' <ref name="IHNS" />}} Меѓутоа Хаџи Николов не се откажал од своите идеалии. Во почетокот на 90 години на 19 век се нашол во [[Софија]] и зел учество во формирањето и дејствувањето на [[Млада македонска книжевна дружина|Младата македонска книжевна дружина]] и списанието [[Лоза (весник)|Лоза]], но поради ''македонските национални идеали'' <ref group="белешка" name="vg_4"/>, [[Млада македонска книжевна дружина|ММКД]] била растурена од страна на бугарските власти, а [[Лоза (весник)|Лоза]] била забранета. Но набргу Хаџи Николов се нашол во [[Солун]]. === Учител === Меѓу 1879-1892 г. бил учител во [[Костенец]], а по поканата на [[Кузман Шапкарев]], се вратил во [[Македонија]] и учителствувал во [[Воден]], [[Кукуш]], [[Лерин]] и [[Солун]]. ОД 1888 до 1892 г. предавал [[аритметика]] и [[сметководство]] во [[Солунска машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“|Солунската машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“]] Во [[1893]] г. бил принуден да се откаже од професијата. Во [[Солун]] отворил своја книжарница. === Книжар === На 11 септември 1893 отворил книжарница во [[Солун]]. Неговата книжарницата издавала различни учебници, уметничка литература и друго, делата биле печатени главно во [[Бугарија]], но и во Солун, во грчката печатница на Ираклидис, но и со бугарско т.е словенско одделение. Самиот Хаџи Николов за својата книжара вели: {{Цитатник|''Отворањето на мојата книжарница се покажа како задоволување на неопходна потреба. Од множество учители добив писма, во кои пишуваше: „Многу добро направивте што отворивте книжарница, за да се спасиме од неподнесливиот монопол на Самарџиев. Тој човек праќа учебници и други ученички и канцелариски потреби кога сака и колку што сака и по цена каква сака тој. Многупати ни ги испраќа стоките во јануари и февруари, иако ги добил парите уште во септември“'' <ref name="IHNS" />.}} Книжарницата на Хаџи Николов станала една од првите револуционерни жаришта во Солун и преку неа агитирал меѓу учителите и учениците и придонесувал да се шири револуционерната идеја. === Основање на Македонската револуционерна организација === {{главна|Основање на Македонската револуционерна организација|Јануарска средба}} [[Податотека:Споменик - Основачи на ВМРО.JPG|мини|десно|300п|Споменик на основачите на МРО во Скопје]] На 21.10/2.11. 1893 г. покрај солунскиот брег се сретнале [[Даме Груев]], Иван Хаџи Николов и [[Андон Димитров]], притоа тие разговарале за ослободување на [[Македонија]]. Паднал предлогот тие тројца да формираат револуционерна организација. И. Х. Николов понудил во основањето да учествуваат и [[Петар Поп Арсов]], [[Христо Татарчев]] и [[Христо Батанџиев]]. Се договорил за два дена да имаат нова средба. Била договорена средбата на која била формирана: МРО ([[Македонска револуционерна организација]]). Состанокот се одржал во сабота навечер на 23.10/4.11.1893 г., во станот на [[Христо Батанџиев]]. На овој состанок присуствувале Д-р [[Христо Татарчев]] – лекар, родум од [[Ресен]], [[Даме Груев]] – учител, родум од с. [[Смилево]] - [[Битола|Битолско]], [[Петар Поп Арсов]] – учител, родум од с. [[Богомила]] - [[Велешко]], Иван Хаџи Николов – книжар во Солун, родум од [[Кукуш]], [[Антон Димитров]] – учител, родум од с. [[Ајватово]] - Солунско и секако домаќинот [[Христо Батанџиев]] – учител, родум од с. [[Гуменџе]], Ениџе Вардарско<ref>''Л. Милетич, ''Първият централен комитет на ВМОРО, Спомени на д-р Христо Татарчев София, 1928, страница 100.''</ref>. Едногласно се согласиле да се формира револуционерна организација. Според И. Х. Николов тогаш биле прифатени следните начела: {{Цитатник| ''1. Организацијата да е тајна и револуционерна'' ''2. Нејзината територија да ја сочинува само Македонија во нејзините географски и етнографски граници, поради што ќе се нарекува Внатрешна.'' ''3. Во неа ќе членуваат родени и лица што живеаат во Македонија без разлика на вера и народност.'' ''4. Политичкото верују на организираните Македонци е автономија на Македонија.'' ''5. Да се чува самостојноста на организацијата за да не падне под влијание на политиката на соседните држави'' <ref>''Основаването на ВМРО (записи на Иван Х. Николов) съобщава Христо Шалдев, Ил. Илинден VIII / 1 (71) София, 1936''</ref>.}} Со тоа биле поставено темелите на револуционерната организација. Во текот на [[Јануарска средба|Јануарската средба]] за претседател бил избран [[Христо Татарчев]] и [[Даме Груев]] за секретар, а било одлучено Хаџи Николов во отсутсво на Татарчев да го зазема неговото место. Меѓу другото на оваа средба му била доверена задача на [[Петар Поп Арсов]] да напише една брошура под името [[Стамболовштината во Македонија и нејзините претставници]] <ref name="Вардарски">''Вардарски (Петар Поп Арсов), „Стамболовштината во Македонија и нејзините претставници“, превод, редакција, коментар и предговор д-р Ванчо Ѓорѓиев, Табернакул, Скопје 2006''</ref>, а од самата брошурата се дознава ставот на [[Македонска револуционерна организација|Организацијата]] кон [[Бугарска пропаганда во Македонија|бугарската пропаганда]], а воедно и борбата која [[Македонска револуционерна организација|Организацијата]] ја започнала против таквата дејност <ref name="Вардарски" />. Хаџи Николов брошурата ја испечатил во Софија по што таа била растурена низ Македонија и меѓу [[Македонска емиграција во Бугарија|Македонската емиграција во Бугарија]]. Во понатамошната дејност Хаџи Николов продолжил да агитира преку својата книжара, но наишол на пречки за овие случувања самиот тој вели дека: {{Цитатник|''Успехот на мојата книжарница, заземањето од нас на управата во солунската општина и пробивањето на револуционерната идеја меѓу интелигенцијата во Македонија, ја наштрекнало не само опозицијата во Солун на чело со К. Г. Самарџиев, туку и самата Егзархија. Па Егзархијата му наложила на К. Г. Самарџиев во пролетта 1895 г. да тргне низ Македонија за да агитира против рев.организација. К. Г. Самарџиев обиколил поголем дел од Македонија и насекаде говорел против Организацијата, а најмногу против мене, велејќи дека јас сум бил учител што бил избркан од Егзархијата, дека сум никаквец, и дека сум си создал партија во Македонија па сум ја фрлил земјата во оган. Кога во време на распустот ми доаѓаа учителите, пред кои ова го зборувал Самарџиев, ми ги соопштуваа тие негови искажувања, јас им одговарав: „Тој зборува така против мене затоа што му е мака што и јас сум книжар; ако не бев книжар немаше да зборува така против мене.'' <ref name="IHNS" />}} Меѓутоа и покрај таквите пречки Хаџи Николов ја продолжил својата револуционерна дејност како член на [[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]] и како таков учествува на [[Солунски конгрес од 1896 година|Солунскиот конгрес од 1896 г]]. === Солунска афера === {{Главна|Солунска афера}} [[Податотека:Razp1902Toshev Matov Hnikolov.jpg|мини|десно|250п|Расписка на [[Пере Тошев]], [[Христо Матов]] и Иван Хаџи Николов.]] На [[23 јануари]] [[1901]] г. ([[Јулијански календар|стар стил]]) започнала Солунската афера. Таа ноќ турските власти ги уапсила Милан Михајлов, Александар Ников и Кочо Георгиев - Карловалијата поради нарушување на јавниот ред околу ''Вардарската капија'' <ref name="RdS">''Pierre d’ Espagnat - Avant le massacre (Roman de la Macedoine actuelle) - Македония - политическо и научно литературно списание г. I кн. VII, София, 1922''</ref>. По нивното апсење турските власти започнале со претреси и апсења кој се прошириле во поголемиот дел на Солунскиот вилает во текот на аферата биле уапсени голем број на лица, a последен на слобода од Централниот комитет останал Иван Хаџи Николов. Тој очекувајќи го своето апсење и опседнат со мислата дека се пропаѓа ги повикал [[Иван Гарванов]] и [[Спас Мартин]] и им го соопштил начинот на комуникација со внатрешноста и [[Македонски комитет|Врховниот комитет]]. На втората средба тие решиле да издадаат 5 бланко потврди за офицерите во случај на евентуално кревање на востание, а овие потврди во Софија ги однел Софрониј Стојанов. Во овој момент на очај, Иван Х. Николов Централниот комитет го предала на идејните противници на Организацијата, односно на членовите на поранешното [[Бугарско тајно револуционерно братство|Револуционерно братство]]. Подоцна Хаџи Николов пред Татарчев се правдал дека на Иван Гарванов, Спас Мартин и Димитар Мирчев им ги предал само печатот на ЦК, шифрите и списоците и дека Спас Мартин го задолжил да им пише на задграничните претставници во смисла: Д''ржете ја вие од таму здраво ситуацијата'' <ref>''Д-р, Христо Татарчев, Вътрешна македоно-одринска революционна организация като мит или реалност, Цочо Биљарски и Валентин Китанов, София, 1995''</ref>. Меѓутоа Хаџи Николов веројатно ја разбрал својата грешка и поради грижа на совест посегнал по својот живот односно си ја пресекол радијалната артерија и поради тоа подолго време се нашол во болница <ref>''Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт, Македонското националноослободително дело во Солунскиот вилает 1893 - 1903 г., Скопје, Институт за историја - Филозофски факултет''</ref>. На 7 мај 1901 г. Хаџи Николов бил осуден на доживотен затвор. Поради пренатрупаност во солунскот затвор на 6 јули 1901 г., Хаџи Николов зедно со 38 затвореници, меѓу кој биле [[Христо Матов]], [[Христо Татарчев]], [[Пере Тошев]] и др., во придружба на 20 џандари под придружба на еден поручник, бил спроведен до паробродот ''Марија'' во сопственост на претпријатието '' Хаџи Даут'' и испратен за Подрум Кале каде требало да ја издржува својата казна зедно со своите другари. === Подоцнежна дејност === Во Подрум кале останал до август 1902 г. Во почетокот на септември пристига во Солун и учествува на состанкотот на кој биле разгледани случувањата во Македонија, на оваа средба според Татарчев било решено да му се пренесе на [[Македонски комитет|Врховниот комитет]] да не ги форсира настаните за востание во [[Македонија]]. По оваа средба Хаџи Николов заминал за Софија, а таму учествувал во советувањата по прашањето за востание во [[Македонија]]. Меѓутоа по [[Солунска афера|Солунската афера]] и враќањето од затвор Хаџи Николов го немал она поранешно значење во [[Македонска револуционерна организација|Организацијата]] и потиснат од младиот револуционерен кадар постепено се повлекол од учеството во македонското револуционерно дело. Во [[Софија]] продолжил да се занимава со книжартсво и издавачка дејност. Во тој период ги напишал своите ''Спомени'', а неговите публикации биле вметнати во алманахот „Македонија“ на [[Илинденска организација|Илинденската организација]] под псевдонимот ''Основач''. Спомените на Хаџи Николов се објавени во периодот меѓу 1935-1937 од страна на [[Христо Шалдев]] во списанието [[Илустрација Илинден]]. До крајот на својот живот живеел во Софија. Бил тешко заболен и душевно растроен и самоубил на [[9 јули]] [[1934]] г.<ref>''Енциклопедия Пирински край. Том 2, Благоевград, 1999, стр. 370-371.''</ref><ref>''Николов, Борис Й. Вътрешна македоно-одринска революционна организация. Войводи и ръководители (1893-1934). Биографично-библиографски справочник, София, 2001, стр.177.''</ref><ref>''Парижков, Петър. Революционерът-книжар Иван Хаджиниколов. - Во: "Възрожденски книжари", София, 1980, стр.255-259''</ref>. Каква била неговата духовна состојба дознваме од самиот Хаџи Николов кој вели: {{Цитатник|''Мислата дека треба да се напише нешто за Револуционерната организација ми го облева срцето со крв. Да се пишува за една организација, која за резултат го има упропастувањето на Македонија, макар што тоа не е самата Орранизација, туку Софија со својот цар, со своите министри и генерали, со својата државна, а не национална политика, ја погреба Македонија и ѝ причини огромни жртви во луѓе и материјални блага, а јас пак се чувствувам виновен за сите тие злосреќни што со моите другари станавме причина за револуционизирањето и, во последица на тоа, погубувањето на Македонија и Македонците. И јас му се чудам на македонскиот дух како тие луѓе не нè убија со камења откако го согледаа грозниот излез на нашата револуционерна иницијатива'' <ref name="IHNS" />}} == Мисли на Хаџи Николов == === За детството === {{Цитатник|''Имав околу 10 години, кога за првпат почнав да учам бугарска историја од учебникот на Д.В. Манчов. При учењето од таа историја си велев: „Значи ние сме си имале царство, ама ни го зеле Турците“. Од истава историја дознав дека некогаш и Тесалија била населена со Бугари, кои Грците ги погрчиле. И тогаш пак си велев: „Значи и Грците се наши непријатели. Па, зошто нашите татковци не се дигнат да си го земат царството од Турците и да си ја вратат погрчената Тесалија? По средината на бугарските земји се протега Стара Планина. Тука можат да се соберат сите останати Бугари и од таму да тргнат кон Цариград, Солун и Тесалија“. Од Библијата (Битиписанието), пак, дознав дека Мојсеј кога видел како еден Египќанин тепа еден Израелит, го оттргнал Израелитот и го убил Египќанинот. Тогаш си реков: „...ако видам некој од друг народ или друговерец да тепа Бугарин, ќе го одбранам последниот, а првиот ќе го натепам“. И вистина, ми се случи тоа брзо да го применам. Еден ден во нашето маало видов како две Турчиња тепаат едно Бугарче, се спуштив, го оттргнав Бугарчето и ги натепав Турчињата. Од тогаш тие Турчиња не ги напаѓаа Бугарчињата во нашето маало'' <ref name="IHNS">''[http://www.angelfire.com/super2/vmro-istorija/Knigi/spomih01.html Иван Хаџи Николов, Спомени]''</ref> <ref group="белешка" name="vg_1"/><ref group="белешка" name="vg_2"/><ref group="белешка" name="vg_3"/>}} === Револуционерни копнежи === {{Цитатник|''Пораснат како човек што се движи во чаршијата, можев да го сфатам лошото однесување на возрасните Турци, на административните и судски чиновници, како и на лошите Турци кон Бугарите, кои често без вина си страдаа. Сите тие впечатоци се натрупуваа во мојата памет и душа и на таков начин во мене зрееше идејата за бунт против Турците-потисници, така што кога во април 1875 г. прочитав во в. „Зорница" дека во Босна и Херцеговина букнало востание против Турците, возбуден си реков: „Е сега е време сите Бугари да се дигнеме и заедно со востанатите Бошњаци и Херцеговци да ги протераме Турците од Старопланинскиот Полуостров и повторно да го образуваат своето царство што ќе граничи со трите мориња: Црно, Бело и Јадранско". Заседната веќе таа мисла во мојата душа и свест, почнав да размислувам како ние од Кукуш можеме да востанеме. И така дојдов до јасно сознание за тоа што треба да правиме, а имено дека треба да се создаде една револуционерна организација што ќе го подготви народот за востание'' <ref name="IHNS" />.}} ===Принципи за основање на една револуционерна организација=== {{Цитатник|''Во јули 1892&nbsp;г. заминав во Софија. Таму се сретнав со К.Шахов и му го изнесов планот, а тој за соодветен и авторитетен човек ми го посочи Гоце Делчев, уште јункер во военото училиште. Шахов ни закажа средба во неговата печатница во идната недела, бидејќи јункерите само во неделен ден можеле да излегуваат од училиштето. На нашата средба јас ја оцртав положбата на нашето национално дело во Македонија, ја изнесов заканата на солунскиот валија, и успесите на српската пропаганда и пред двајцата го поставив прашањето: не е ли време да се основа револуционерна организација во Македонија. И двајцата ми одговорија потврдно, но побараа да им ги изнесам какви треба да бидат, според моето мислење, основите на таа тајна организација '' <ref name="IHNS" />.}} {{Цитатник|''1. Организацијата да се основе во Македонија а не во Софија, бидејќи, основана во Софија и раководена од Софија, Србите и Грците ќе ја третираат како измислица на бугарското правителство, ќе основаат и тие такви организации и од нашата организација нема да изелезе ништо. Притоа таа треба да биде тајна. 2. Основачите да се Македонци, чесни, да се ползуваат со добро име и да живеат во Македонија, за да бидат постојано во контакт со населението во Македонија, да бидат и тие изложени на истата опасност, на каква што ќе бидат изложени нивните последувачи, преку кое полесно ќе ја спечалат и довербата на населението. 3. Лозинката треба да биде автономијата на Македонија. Нашето барање треба да се потпира врз 23-от член од Берлинскиот конгрес, за да се надеваме на успех. Да постигнеме автономија на Македонија значи да ја откинеме не само од Турција, туку и од Србите и Грците. Оцртани еднаш границите на автономна Македонија, Србите и Грците не ќе можат веќе да бараат делови од неа, кога, ако посакаме присоединување на Македонија кон Бугарија, Србите и Грците ќе посакаат и тие делови од неа. Нашата задача треба да биде да ја спасиме Македонија цела, а тоа може да стане преку една автономна Македонија. 4. Организацијата треба да биде самостојна и независна, да нема никакви врски и ангажмани со владите на соседните држави, за да не и влијаат и да не ја обвинуваат дека е орудие на некоја од тие влади и со тоа да предизвика противдејство од страна на другите соседни влади. 5. Од Македонците во Бугарија и од бугарскиот народ ќе бараме и материјална поддрша, без притоа да ни се мешаат во работата'' <ref name="IHNS" />.}} === За егзархистите === {{Цитатник|'' Учителите во гимназијата, за да имаат поевтина храна, побараа да се хранат заедно со нас - воспитачите и да ја плаќаат по цената на чинењето. Нивната молба Егзархијата ја уважи и почнавме сите учители и надгледувачи да се храниме заедно. За сето време на ручекот и секој ден единствениот разговор беше за Македонците. Какви ли не навредувачки зборови паѓаа на адреса на Македонците: „Македонци - гнили конци“, „дај ми пари за да станам Бугарин“, „муур ми е, и овде го клавам и онде го клавам“ итн. итн. - Воопшто, како да се Македонците без патриотизам, несвесни, ете така - дивјаци, без секакво национално чувство. Овие обвинувања и навредувања се слушнаа главно од Васил Кнчев и Петко Машев, луѓе за првпат дојдени во Македонија, и тоа само во Солун, и кои не ја знаат и не ја познаваат вистинската положба на Македонија во минатото и сегашноста“ '' <ref name="IHNS" />.}} === Основање на ВМРО === {{Цитатник|'' Да се пишува за една организација, која за резултат го има упропастувањето на Македонија, макар што тоа не е самата Орранизација, туку Софија со својот цар, со своите министри и генерали, со својата државна, а не национална политика, ја погреба Македонија и и` причини огромни жртви во луѓе и материјални блага, а јас пак се чувствувам виновен за сите тие злосреќни што со моите другари станавме причина за револуционизирањето и, во последица на тоа, погубувањето на Македонија и Македонците. И јас му се чудам на македонскиот дух како тие луѓе не не` убија со камења откако го согледаа грозниот излез на нашата револуционерна иницијатива. Цела Македонија, како еден човек, со трогателна еднодушност тргна по нас, ни ја даде сета своја поддршка и својата морална доверба; ние го водиме кон ослободување, а излезе дека сме го воделе кон упропастување и кон ново, уште потешко ропство; и при такви, дијаметрално противположни резултати, пак да не не` обвинува, да не не` навредува, да не мрмори против нас - создавачите на Револуционерната организација, туку молчаливо и со полна покорност на својата судба, да си го подземе тешкиот голготски крст, - тоа предизвикува во мене адмирација, и велам: „Македонци, вие не сте само херои, туку и светци. За вас сите жртви се заслужени '' <ref name="IHNS" />.}} {{Цитатник|''Во договореното време на 23 октомври 1893&nbsp;г., во петокот навечер, сите шестмина се собравме во живеалиштето на Хр. Батанџиев. Јас ја објаснив целта на нашата средба дали не е време да се основа револуционерна организација, каква треба да биде нејзината тактика и нејзиното политичко верују, кои ќе имаат право да членуваат во неа, и какви треба да бидат нејзините односи со македонската емиграција што се наоѓа надвор од територијата на Македонија и слично. Поставените прашања беа предмет на разгледување од нас шестемина, но најподробно и најопширно се искажа д-р Хр. Татарчев. На крај дојдовме до следнава согласност: 1. Организацијата треба да биде тајна и револуционерна, 2. Нејзината територија ја сочинува само Македонија, во нејзините географски и етнографски граници, поради што ќе се наречува и внатрешна 3. Во неа ќе членуваат лица родени и што живеат во Македонија, без разлика на вера и народност, 4. Политичкото верују на организираните Македонци е: автономија на Македонија и 5. Да се запазува самостојноста на Организацијата, за да не падне под влијание на политиката на владите на соседните словни држави. Јас бев задоволен што сите присутни ги искажаа кажаните јасни мислења, што јас порано ги бев искажал пред К. Шахов и Г, Делчев во Софија, затоа н најмалку зборував, но на крајот реков: „Другари, ние веќе основавме револуционерна организација, но дали знаете какви можат да бидат последиците за секој еден од нас во случај на провала? Сите ние можеме да отидеме на бесилка. За себеси ви изјавувам дека сум решен да одам докрај, а вие што ќе речете?“ Сите одговорија потврдно, т.е. дека и тие се готовни да одат докрај. Со тоа заврши формалниот чин на основањето на Револуционерната организација, идејата за која зреела кај секој еден од нас уште порано '' <ref name="IHNS" />.}} == Историски погледи== Историчарите ја истакнуваат неговата улога за развојот на македонскиот народ и го сметат за еден од првите втемелувачи на македонската државност, односно за втемелувач на идејата за создавање на самостојна македонска држава. == Белешки == {{Reflist|group="белешка"|refs= <ref name="vg_1">Во Османлиското Царство не постоел редовен ситем за попис на населението со утврдени методи и принципи како во западноевропските држави. Османските власти го евидентирале само машкото население и тоа не по национална основа туку по вероисповед. Мажите муслимани биле запишувани поради воената обврска, а христијаните поради даноците. Меѓутоа постоеле еден вид на матични книги т.н нуфуз дефтери во кој биле запишувани датумот на раѓање, името, името на родителите и презимето, меѓутоа од нуфузите не може да се утврди националниот состав на населението во Македонија. Под графата ''Муслимани'' биле запишувани: Турците, Циганите, исламизираните Македонци, Арнаутите, Черкезите, Арапите и други, односно припадниците на муслиманската вероисповед. Во графата ''Рум Милет'' (Грци) биле запишувани сите православни христијани во Отоманското Царство кој биле под духовна јуриздкција на Цариградската патријаршија, тука спаѓаат Македонците-патријаршисти кој биле нарекувани и како Грци. Христијанското население кое било под духовна власт на Бугарската егзархија било запишувано како ''Бугар милет'', тука спаѓаат Македонците-егзархисти кој биле нерекувани како Бугари. Од национален аспект само за Евреите постоела посебна графа како ''Јауди'', но и тука имало исклучок. Евреите муслимани биле впишувани како Турци, види: Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт, Македонското националноослободително движење во Солунскиот вилает 1893 - 1903 година, Табернакул, Институт за историја - Филозовски факултет, Скопје, 2003</ref> <ref name="vg_2">Македеонската национална свест во 19 и почетокот на 20 век била слабо развиена. Тоа го потврдуваат повеќе странци: Сеќавањата за минатото потполно исчезнале и кај селаните останале само нејасни преданија за дамнешната слобода која тие ја уживале. Во едно зафрлено село во близината на Охрид, во кое нема ни учител ни свештеник, а неговите жители не знаат ниту да пишуваат ниту да читаат, говорев со неколку дечиња за да дознаам колку тие знаат за минатото. Ги однесов кај едно осамаено и необично закосено ритче на чиј врв се наоѓа урнатините на бугарскиот цар, тие се наоѓаат над езерото и долината. Кој го изградил ова? Ги запрашаав. Одоворот беше впечатлив: Слободните луѓе. А кој биле тие? Нашите дедовци. Да ама дали тие биле Срби, Бугари, Грци или Турци? Не, не биле Турци, тие биле христијани. И тоа беше изгледа сè што тие го знаеја, види: Доживувањата на Х. К. Бреилсфорд, Во Македонија не се поистоветуваат со својата нација (1905). Од друга страна пак повеќето странски пропаганди на територијата на Македонија го попречувале национално-конститутивниот процес на Македонците, види: Стамболовштината во Македонија и нејзините претставници, д-р Ванчо Ѓорѓиев, Табернакул, Скопје 2006, Слобода или Смрт, д-р Ванчо Ѓорѓиев, Скопје 1997, Славко Димевски, За развојот на македонската национална мисла до создавањето на ТМОРО, Култура - Скопје, 1980</ref> <ref name="vg_3">Основоположниците на Македонската револуционерна организација биле бугарски воспитаници и биле под влијание на бугарската пропаганда од тоа влијание тие не се отргнале наеднаш туку постепено. Крсте Петков Мисирков во својата книга За македонцките работи истакнува: Мислата за национално обединување на Македонците, иако под маската бугарска, се зафати во 1890 г. Во крајот на 1889&nbsp;г. се префрлија во Бугарија 30-40 души ученици и студенти Македонци од Белград во Софија. Тие ученици се душата на сите настани во Македонија оттогаш досега. Тие беа запознаени со Србија и Бугарија, со нивните култури и цели во Македонија. Тие и ја сознаа опасноста за дележ на Македонија помеѓу тие две држави - ако Македонците самите не се вооружат за да си извојуваат сами, со сви сопствени сили и средства слобода и со тоа да го предупредат дележот на Македонија. По нивна иницијатива во почетокот на деведесеттите години се образува едно национално сепаратистичко движење со цел да се одделат интересите на Македонците од бугарските со издигнување на едно од македонските наречја на степен на литературен јазик за сите Македонци. Орган на тоа сепаратистичко движење на Македонците во Бугарија беше списанието „Лоза”.Но тоа духовно движење на Македонците не и’ се бендиса на бугарската стамболовска влада, којашто забрани да се издава „Лоза” и фати да ги гони Македонците сепаратисти. Од тоа уште време побегна Дамјан Груев, којшто беше во бројот на Македонците ученици што паминаа од Белград во Софија и во бројот на сепаратистите. Немајќи во Бугарија почва за национален сепаратизам, Македонците што пребегаа од Белград во Софија, се зафатија со образување на револуционерни организации во Бугарија и во Македонија.Видните Македонци револуционери сепаратисти, како Делчев, беа само ученици на првото поколение Македонци ученици српски и бугарски. Исто така и Сарафови другите подоцнешни револуционери се јавија само како нивни продолжувачи и следбеници, но не иницијатори на револуционерната организација. Од самиот зафаток на револуционерната организација Македонците во Бугарија, или со бугарско образование, работеа под маската Бугари, едно затоа што така се викаше голем дел од населението, а друго, што по тој пат можеше да се добие поддршката на бугарската влада, на бугарскиот народ и на Бугарската егзархија.</ref> <ref name="vg_4">Во бугарската престолнина, во срцето на Бугарија излегуваат луѓе што се силат да ги расипат плодовите на толкугодишните усилби за да докажат дека македонските Бугари се одделна нација, со посебен јазик и со посебни историски задачи... дека Македонија е нивната татковина и дека таа е одделна словенска држава, чие минато е покриено со блесок, особено во времето на Филип и Александар Велики, но во времето на нивните наследници опаднало... Младата дружина под превезот на книжевноста нема за цел реализација и пропаганда на некаков фантастичен фонетски правопис, туку тенденции и цели, кои се куриозни, жални, возмутувачки, срамни и опасни. Како што гледате, Македонската дружина смета дека нивната татковина е Македонија, дека таа е населена со одделно словенско племе Македонци, дека таму се собрале секакви надворешни елементи, т. е. Бугари, Грци, Срби и други..., дека целта им е да ни дадат еден силен отпор и да се зачуваат од нашите разбојнички посегања... За таа цел ќе се послужеле со слободниот капитал што ќе го чувале во Заемоспестовната каса на Македонците... Ќе го подготвувале бугарското општествено мнение за одделување на Македонија од Бугарија и полека-полека ќе воведувале зборови од охридското поднаречје што ќе бил литературен јазик на идната Велика Македонија, на чело на која ќе дојде некој од уредниците на Лоза во својство на Филип или Алексаднар, види: Д. Т. Левов.Лоза, Свобода, ВИ/786, Софиja, 13. 04 1892,</ref> }} ==Извори == <references /> == Литертаура == *''Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт, Македонското националноослободително движење во Солунскиот вилает 1893 - 1903 година, Табернакул, Институт за историја - Филозовски факултет, Скопје, 2003'' *''МАКЕДОНСКА АКАДЕМИЈА НА НАУКИТЕ И УМЕТНОСТИТЕ, МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА, СКОПЈЕ 2009'' == Надворешни врски == * [http://www.angelfire.com/super2/vmro-istorija/Knigi/spomih.html Спомени на Иван Хаџи Николов] на ВМРО-историја {{Основачи на ВМОРО}} {{Дејци на МРО}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Хаџи Николов, Иван}} [[Категорија:Дејци на ВМОРО]] [[Категорија:Дејци на ВМРО]] [[Категорија:Македонски општественици]] [[Категорија:Основачи на МРО]] [[Категорија:Македонски преселници во Софија]] [[Категорија:Погребани на Централните софиски гробишта]] [[Категорија:Родени во 1869 година]] [[Категорија:Македонски книжари]] [[Категорија:Македонски револуционери]] [[Категорија:Самоубијци]] [[Категорија:Македонски стопанственици]] dhabuix58xxa8mv6sikvlnxxnlvf2y1 0 27006 5616330 5600762 2026-08-24T21:27:05Z Dandarmkd 31127 /* Надворешни врски */ 5616330 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | show_name = Евровизија | image = [[Податотека:Eurovision Song Contest logo.svg.png|310п]] | caption = Лого на Евровизија од 2004. до 2014. година | show_name_2 = | genre = Избор на песна | format = | creator = [[Марсел Бесон]] | developer = | writer = | director = | creative_director = | presenter = [[Список на презентери на Евровизија|Список на презентери]] | starring = | judges = | voices = | narrated = | theme_music_composer = [[Марк Антоан Шарпантие]] | opentheme = [[Te Deum (Шарпантие)|Te Deum]] ''(Prelude (Marche en rondeau))'' | endtheme = | composer = | country = [[Список на земји учесници на Евровизија|Список на земји]] | language = [[англиски]] и [[француски]] | num_seasons = <!-- or num_series --> | num_episodes = | list_episodes = | executive_producer = | producer = | editor = | location = [[Список на градови домаќини на Евровизија|Список на градови домаќини]] | cinematography = | camera = | runtime = 2 часа (полуфинале) <br> 3 часа, 15 минути (финале) | company = [[Европски радиодифузен сојуз]] | distributor = [[Евровизија (мрежа)|Евровизија]] | channel = | picture_format = [[576i]] (SDTV) (1956-денес ) <br> [[1080i]] (HDTV) (2007-денес ) | audio_format = | first_run = | first_aired = 24 мај 1956 | last_aired = денес | preceded_by = | followed_by = | related = ''[[Eurovision Young Musicians]]'' (1983-)<br/>''[[Eurovision Young Dancers]]'' (1985-)<br/>''[[Детски избор за песна на Евровизија|Junior Eurovision Song Contest]]'' (2003-)<br/>''[[Eurovision Dance Contest]]'' (2007-2008) | website = http://www.eurovision.tv/ | website_title = Официјална страна | production_website = http://www.ebu.ch/en/about/index.php }} '''Избор на песна за Евровизија''' ({{langx|fr|Concours Eurovision de la chanson}}, {{langx|en|Eurovision Song Contest}}) или скратено '''Евровизија''' — годишен натпревар одржан помеѓу повеќе активни членки на [[Европски радиодифузен сојуз|Европскиот радиодифузен сојуз]]. Секоја земја учесничка доставува песна која ќе биде изведена во живо на телевизија или радио, а потоа доделува гласови на песните на другите земји за да се одреди најпопуларната песна во конкуренцијата. Изборот се емитува секоја година од неговото воведување во [[1956]] година и е еден од најдолготрајните телевизиски програми во светот. Исто така е и еден од најгледаните не-спортски настани во светот<ref>{{Наведена мрежна страница |publisher= European Broadcasting Union |url= http://www.eurovision.tv/english/2513.htm |title= Live Webcast |accessdate= 2006-05-25 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20060525094524/http://www.eurovision.tv/english/2513.htm |archivedate= 2006-05-25 |url-status= live }}</ref>, со бројка на гледаност помеѓу 100 и 600 милиони на меѓународно ниво во последните неколку години. Евровизија исто така се емитува и надвор од [[Европа]] на места како [[Аргентина]], [[Австралија]], [[Бразил]], [[Канада]], [[Кина]], [[Колумбија]], [[Египет]], [[Индија]], [[Јапонија]], [[Јордан]], [[Мексико]], [[Нов Зеланд]], [[Филипини]], [[Јужна Кореја]], [[Тајван]], [[Тајланд]], [[САД]], [[Уругвај]] и [[Венецуела]] и покрај фактот што тие не учествуваат<ref>{{Наведена мрежна страница|publisher= BBC Online|year=2002|url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2002/05_may/16/eurovision_trivia.pdf |title= Eurovision Trivia|accessdate=2006-07-18|format= PDF}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|publisher=European Broadcasting Union|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=288|title=Eurovision Song Contest 1972|accessdate=2009-07-21}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|publisher=European Broadcasting Union|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=8|title=Eurovision Song Contest 2004 Final|accessdate=2009-07-22}}</ref>. Од [[2000]] година изборот се емитува и преку [[интернет]]<ref>{{Наведена мрежна страница|author=Philip Laven|year=2002|url=http://www.ebu.ch/en/technical/trev/trev_291-editorial.html|publisher=European Broadcasting Union|title=Webcasting and the Eurovision Song Contest|accessdate=2006-08-21|archive-date=2008-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20080528091401/http://www.ebu.ch/en/technical/trev/trev_291-editorial.html|url-status=dead}}</ref>, со што во [[2006]] година, повеќе од 74.000 луѓе во скоро 140 земји го гледале онлајн<ref>{{Наведена мрежна страница|publisher=Octoshape|date=2006-06-08|url=http://www.streamingmedia.com/press/view.asp?id=4907|archiveurl=https://www.webcitation.org/5Qf9LNcZH?url=http://www.streamingmedia.com/press/view.asp?id=4907|archivedate=2007-07-28|title=Eurovision song contest 2006 - live streaming|accessdate=2006-08-21|url-status=live}}</ref>. Уметници чии кариери биле во центарот на вниманието по нивните настапи и победиле на Евровизија се: [[Доменико Модуњо]], кој освоил трето место со песната „Nel blu dipinto di blu“ во [[1958]] година, групата [[АББА]], која победила за Шведска на изборот во [[1974]] година со нивната песна „Waterloo“, [[Селин Дион]], која победила за [[Швајцарија]] во [[1988]] година со песната „Ne partez pas sans moi“<ref name="sfgate1">{{наведени вести | url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/09/12/DDBN12SDVQ.DTL | title=Opening of Sweden's ABBA museum is delayed | date=2008-09-12 | work=The San Francisco Chronicle | access-date=2013-05-25 | archive-date=2012-09-09 | archive-url=https://archive.today/20120909051343/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/09/12/DDBN12SDVQ.DTL | url-status=dead }}</ref><ref name="reuters2007">{{наведени вести| url=http://www.reuters.com/article/entertainmentNews/idUSSCH28177920070514 | title=Serbia's "Prayer" wins Eurovision Song Contest | date=2007-05-14 | work=Reuters}}</ref> и шпанскиот пејач [[Хулио Иглесијас]] кој продал преку 300 милиони плочи ширум светот. == Почетоци == Во 50-тите години, откако започнала да се обновува воено-разурнатата [[Европа]], Европскиот радиодифузен сојуз со седиште во [[Швајцарија]] формирала ад-хок комисија за да пронајде начини да ги обедини земјите од Европскиот континент преку „''забавна програма''“. На состанокот на комисијата одржан во [[јануари]] [[1955]] година во [[Монако]], генералниот директор на швајцарската телевизија и претседателот на комисијата [[Марсел Бесон]] дошол до идеја за интернационален избор на песна, каде земјите ќе учествуваат во една телевизиска програма, која ќе биде пренесувана истовремено во сите земји на унијата<ref name="GoldenJubilee">{{Наведена мрежна страница|first=Patrick|last=Jaquin|date=2004-12-01|url=http://www.ebu.ch/en/union/diffusion_on_line/television/tcm_6-8971.php|title=Eurovision's Golden Jubilee|publisher=European Broadcasting Union|accessdate=2009-07-18|archive-date=2004-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20040811033906/http://www.ebu.ch/en/union/diffusion_on_line/television/tcm_6-8971.php|url-status=dead}}</ref>. Изборот се засновал на веќе постоечкиот фестивал Санремо што се одржувал во [[Италија]], а се сметал за амбициозен проект, технолошки експеримент во живо на телевизија, кој би обединил многу земји заедно во широката меѓународна мрежа. Во тоа време не постоела сателитска телевизија, а таканаречената Евровизиска мрежа вклучувала копнена микробранова мрежа. Концептот, тогаш познат како “''Евровизија Гран При''” бил одобрен од Генералното собрание на [[Европски радиодифузен сојуз|Европскиот радиодифузен сојуз]] на состанокот одржан на [[19 октомври]] [[1955]] година во [[Рим]] и било одлучено првиот избор да се одржи пролетта [[1956]] година во [[Лугано]], [[Швајцарија]]<ref name="bristol" />. Името „''Евровизија''“ во врска со мрежата на Европскиот радиодифузен сојуз бил за првпат употребен од страна на британскиот новинар [[Џорџ Кампеј]] во ''London Evening Standard'' во [[1951]] година<ref name="GoldenJubilee"/>. Првото издание се одржало во градот [[Лугано]], Швајцарија на [[24 мај]] [[1956]] година каде учество зеле седум земји – секој изведувајќи по две песни, за да има вкупно 14. Ова бил единствениот избор кога се изведувале повеќе од една песна од страна на една држава: од [[1957]] година било дозволено да се изведува една песна од страна на една држава. На изборот во [[1956]] година победила земјата домаќин, [[Швајцарија]]<ref name="milestones">{{Наведена мрежна страница |publisher= European Broadcasting Union |year= 2005 |url= http://www.eurovision.tv/english/611.htm |title= Historical Milestones |accessdate= 2006-05-26 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20060526065558/http://www.eurovision.tv/english/611.htm |archivedate= 2006-05-26 |url-status= live }}</ref>. Програмата најпрво била позната како „''Евровизија Гран При''“ кое било усвоено од страна на [[Данска]], [[Норвешка]] и франкофонските земји, со француската ознака “''Le Grand-prix Eurovision de la Chanson Européenne''"<ref>{{Наведена мрежна страница |first= Franck |last= Thomas |year= 1999 |url= http://www.eurovision-fr.net/histoire/histoire5659.php |title= Histoire 1956 à 1959 |publisher= eurovision-fr.net |accessdate= 2006-07-17 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20060502192602/http://www.eurovision-fr.net/histoire/histoire5659.php |archivedate= 2006-05-02 |url-status= live }} {{fr}}</ref>. Но потоа Гран при било сменето и заменето со „Concours“ (натпревар на француски), но не и на дански и норвешки. Евровизиската мрежа се користи и за пренесување вести и спортски програми на меѓународно ниво, како и други специјализирани настани организирани од страна на [[Европски радиодифузен сојуз|Европскиот радиодифузен сојуз]]<ref>{{Наведена мрежна страница |publisher= European Broadcasting Union |date= 2005-06-14|url= http://www.ebu.ch/departments/operations/ops.php |title= The EBU Operations Department |accessdate= 2006-07-20}}</ref>. Меѓутоа според мислењето на јавноста, името “Евровизија” е поблиску поврзан со изборот на песна<ref name="EBU40years">{{Наведена мрежна страница|first= George T. |last=Waters |date= Winter 1994 |url= http://www.ebu.ch/en/technical/trev/trev_262-editorial.html |title= Eurovision: 40 years of network development, four decades of service to broadcasters |publisher= European Broadcasting Union | accessdate=2006-07-15}}</ref>. == Формат == [[Податотека:EurovisionParticipants.svg|thumb|300px|right|Натпреварувачи до 1956: {{легенда|#22b14c|Настапувале најмалку еднаш}} {{легенда|#ffc20e|Никогаш не учествувале иако имаат право на учество}} {{легенда|#d40000|Се пријавиле но подоцна се откажале од учество}}]] [[Податотека:Cities and Countries which Eurovision held.png|thumb|300px|right|Градови кои биле домаќини на Евровизија.]] Форматот на овој избор се менувал со годините, иако основните принципи отсекогаш биле на овој начин: земјите учеснички поднесуваат песни кои се изведуваат во живо на телевизиска програма која се пренесува истовремено во сите земји<ref>{{наведени вести| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3712029.stm | work=BBC News | title=Voting fault hits Eurovision heat | date=2004-05-13 | accessdate=2010-05-02}}</ref>, преку евровизиската мрежа од страна на [[Европски радиодифузен сојуз|Европскиот радиодифузен сојуз]]. Земјата како учесник е претставувана од еден од телевизиските радиодифузери од таа земја: вообичаено, но не секогаш, тоа е националната телевизиска радиодифузна организација на земјата. Домаќин на програмата е една од земјите учеснички и се пренесува директно од аудиториумот во градот домаќин. За време на програмата, откако ќе бидат изведени сите песни, земјите започнуваат да гласаат за песните на другите држави: на земјите не им е дозволено да гласаат за сопствената песна. На крајот на програмата за победник се прогласува песната со најмногу освоени бодови. Победникот, единствено го добива статусот на победникот, иако е вообичаено да му биде доделен трофеј на композиторот на песната, а земјата е поканета да биде домаќин на настанот наредната година<ref name="milestones"/>. Програмата е секогаш отворена од еден или повеќе презентери, поздравувајќи ги гледачите на шоуто. Многу од земјите одлучуваат да заработат на можноста која им е дадена како домаќини на една програма со широка меѓународна публика, и затоа е вообичаено е да се даваат презентации од видео снимки со сцени од земјата домаќин, како [[реклама]] за [[туризам]]. Помеѓу песните и започнувањето на гласањето за време на паузата се случува интервален чин, која може да биде каква било форма на забава. Забавата на паузата има вклучено изведби како на пример [[The Wombles]]<ref name="ESC1974">{{Наведена мрежна страница|publisher= European Broadcasting Union|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=290|title=Eurovision Song Contest 1974|accessdate=2009-07-19}}</ref> (1974) и првата меѓународна претстава на [[Riverdance]] (1994)<ref>{{Наведена мрежна страница |first= Clive |last= Barnes |url= http://www.riverdance.com/htm/theshow/thejourney |title= Riverdance Ten Years on |publisher= RiverDance |accessdate= 2006-07-27 |archive-date= 2009-05-22 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090522033151/http://www.riverdance.com/htm/theshow/thejourney/ |url-status= dead }}</ref>. Како што националните радиодифузери се приклучуваат и го напуштаат изворот на [[Европски радиодифузен сојуз|Европскиот радиодифузен сојуз]], логото на Евровизија се прикажува. Придружната тема на музиката (се користи на други евровизиски емитувања) е увертира на [[Марк Антоан Шарпантие]] - ,,[[Те Deum]]”. Финалето на Изборот на песна за Евровизија традиционално се одржува на пролет во сабота навечер УТЦ (20:00 БСТ / ИСТ, или 21:00 ЦЕСТ). Обично се одбира сабота во месец мај, иако се има одржано и во четврток (во 1956)<ref>{{Наведена мрежна страница|publisher= European Broadcasting Union|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=273|title=Eurovision Song Contest 1956|accessdate=2009-07-19}}</ref> и најрано во март.<ref>{{Наведена мрежна страница|publisher= European Broadcasting Union|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=295|title=Eurovision Song Contest 1979|accessdate=2009-07-19}}</ref> == Учество == Квалификувани учесници се активните членови (за разлика од асоцијативните членови) на [[Европски радиодифузен сојуз|Европскиот радиодифузен сојуз]]. Активни членови се оние кои се наоѓаат во државите кои се во рамките на [[Европска радиодифузна област|Европската радиодифузна област]], или се земји членки на [[Совет на Европа|Советот на Европа]]<ref name="EBUmembership">{{Наведена мрежна страница |publisher= European Broadcasting Union |date= |url= http://www.ebu.ch/en/ebu_members/admission/index.php |title= Membership conditions |accessdate= 2012-02-03 |archive-date= 2012-01-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120117162540/http://www.ebu.ch/en/ebu_members/admission/index.php |url-status= dead }}</ref>. Европската радиодифузна област е одредена од страна на Меѓународната унија за телекомуникации<ref>{{Наведена мрежна страница |publisher= International Telecommunication Union |year= 1994 |url= http://www.ebu.ch/CMSimages/en/leg_ref_itu_radio_regulations_tcm6-4307.pdf|title= Extracts From The Radio Regulations |accessdate= 2006-07-18|format=PDF}}</ref>: {{quote|''Европската радиодифузна зона се граничи на запад со западната граница на Регион 1 (види подолу), на исток од меридијан 40 ° источно од Гринич и на југ со паралела 30 ° северно, во кои се вклучени западниот дел на СССР, северниот дел на Саудиска Арабија и дел од оние земји кои граничат со Медитеранот во рамките на овие граници. Покрај тоа, Ирак, Јордан и тој дел од територијата на Турција која лежи надвор од дозволениот лимит, се вклучени во Европската радиодифузна област''.}} Западната граница на Регион 1 е дефинирана со линија која се протега од [[Северен Пол|Северниот Пол]] со меридијан 10° западно од Гринич до нејзиниот пресек со паралела 72° северно; оттаму со кружен лак со пресекот на меридијан 50° и паралела 40° северно; оттаму со кружен лак до пресекот на меридијан 20° западно и паралела 10° јужно; оттаму по меридијан 20° до [[Јужен Пол|Јужниот Пол]]<ref>{{Наведена мрежна страница |publisher= International Telecommunication Union |date= 2005-09-08 |url= http://life.itu.int/radioclub/rr/art05.htm#Reg |title= Radio Regulations |accessdate= 2006-07-18 |archive-date= 2018-01-09 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180109005052/http://life.itu.int/radioclub/rr/art05.htm#Reg |url-status= dead }}</ref>. Во активни членови спаѓаат радиодифузни организации чии преноси се достапни до најмалку 98% од домаќинствата во нивната земја кои се опремени да добиваат такви преноси<ref name="EBUmembership"/>. Доколку активен член на [[Европски радиодифузен сојуз|Европскиот радиодифузен сојуз]] посака да учествува, мора да ги исполнува условите кои се утврдени со правилата на натпреварот (за кои се подготвува годишно посебен примерок). Така во [[2013]] година се вклучила потребата да се емитува во нивната земја програмата од претходната година и да ѝ се плати партиципација на [[Европски радиодифузен сојуз|Европскиот радиодифузен сојуз]] за годината во која тие сакаат да учествуваат, пред рокот предвиден во правилата на изборот. Правото на учество не е ограничено со географското вклучување во континентална [[Европа]], освен “Евро” во “Евровизија” – нема никаква друга врска со [[ЕУ|Европската Унија]]. Во текот на историјата учество зеле неколку држави кои се географски надвор од границите на Европа: [[Израел]], [[Кипар]] и [[Ерменија]] во [[Западна Азија]] (Кипар и Ерменија се членови на Советот на Европа, а Кипар е земја-членка и на Европската Унија), од [[1973]], [[1981]], [[2006]] година соодветно; и [[Мароко]] во [[Северна Африка]] учествувал сам на изборот во [[1980]] година. Покрај тоа, учество зеле неколку прекуконтинентски земји со само дел од нивната територија во Европа: [[Турција]] од [[1975]] година, [[Русија]] од [[1994]] година, [[Грузија]] од [[2007]] година и [[Азербејџан]] чие прво појавување се случило во изданието [[2008]] година<ref>{{Наведена мрежна страница|author=|url=http://www.esctoday.com/news/read/12068?rss |title=Eurovision Song Contest - Dusseldorf 2011 &#124; News - JESC - Delegation leaders meet for Junior Eurovision 2008 |publisher=Esctoday.com |date= |accessdate=2011-05-22}}</ref>. {| class="wikitable" style="font-size:94%" |- ! scope="col" style="width:10%;"| Година ! Држави кои дебитирале |- ! scope="row" style="vertical-align:top;"| {{ESCYr|1956}} | {{Esc|Холандија}}, {{Esc|Франција}}, {{Esc|Германија}}^a, {{Esc|Италија}}, {{Esc|Луксембург}},{{Esc|Белгија}}, {{Esc|Швајцарија}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;"| {{ESCYr|1957}} | {{Esc|Австрија}}, {{Esc|Данска}}, {{Esc|Велика Британија}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;"| {{ESCYr|1958}} | {{Esc|Шведска}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;"| {{ESCYr|1959}} | {{Esc|Монако}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;"| {{ESCYr|1960}} | {{Esc|Норвешка}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;"| {{ESCYr|1961}} | {{Esc|Финска}}, {{Esc|Шпанија|}}, {{Esc|Југославија}}^b |- ! scope="row" style="vertical-align:top;"| {{ESCYr|1964}} | {{Esc|Португалија}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;"| {{ESCYr|1965}} | {{Esc|Ирска}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;"| {{ESCYr|1971}} | {{Esc|Малта}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;"| {{ESCYr|1973}} | {{Esc|Израел}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;"| {{ESCYr|1974}} | {{Esc|Грција}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;"| {{ESCYr|1975}} | {{Esc|Турција}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;"| {{ESCYr|1980}} | {{Esc|Мароко}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;"| {{ESCYr|1981}} | {{Esc|Кипар}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;"| {{ESCYr|1986}} | {{Esc|Исланд}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;"| {{ESCYr|1993}} | {{Esc|Босна и Херцеговина|1992}}, {{Esc|Хрватска}}, {{Esc|Словенија}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;"| {{ESCYr|1994}} | {{Esc|Естонија}}, {{Esc|Унгарија}}, {{Esc|Литванија}}, {{Esc|Полска}}, {{Esc|Романија}}, {{Esc|Русија}}, {{Esc|Словачка}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;"| {{ESCYr|1998}} | {{Esc|Македонија}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;"| {{ESCYr|2000}} | {{Esc|Латвија}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;"| {{ESCYr|2003}} | {{Esc|Украина}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;"| {{ESCYr|2004}} | {{Esc|Албанија}}, {{Esc|Андора}}, {{Esc|Белорусија}}, {{Esc|Србија и Црна Гора}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;"| {{ESCYr|2005}} | {{Esc|Бугарија}}, {{Esc|Молдавија}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;"| {{ESCYr|2006}} | {{Esc|Ерменија}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;"| {{ESCYr|2007}} | {{Esc|Чешка}}, {{Esc|Грузија}}, {{Esc|Црна Гора}}, {{Esc|Србија}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;"| {{ESCYr|2008}} | {{Esc|Азербејџан}}, {{Esc|Сан Марино}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;"| {{ESCYr|2015}} | {{Esc|Австралија}} |} == Земји-домаќини == [[Податотека:Stockholm Globe Arena.jpg|thumb|[[Ериксон Глобен]], арената каде се одржа Евровизија 2000 и 2016.]] Повеќето од трошоците за овој избор се покриени од комерцијални спонзори и придонеси од другите земји учеснички. Овој избор се смета за единствена можност за промовирање на земјата домаќин како туристичко одредиште. Летото [[2005]] година, [[Украина]] го укинала нејзиното барање за нормална виза за посетителите од [[ЕУ]] за да одговара како домаќин на настанот<ref>{{наведени вести |first= Helen |last=Fawkes | publisher= BBC News Online|date=2005-05-19|url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4561275.stm |title=Ukrainian hosts' high hopes for Eurovision|accessdate= 2009-07-19}}</ref>. Подготовките за настанот обично започнуваат за неколку недели откако домаќинот победува претходната година и ѝ потврдува на [[Европски радиодифузен сојуз|Европскиот радиодифузен сојуз]] дека тие планираат и се во можност да бидат домаќини на натпреварот. За град-домаќин е избран најчесто главниот град, кој мора да има соодветна концерт сала. Две најголеми концертни сали биле Паркен во [[Копенхаген]] (каде имало околу 38.000 луѓе, кога Данска била домаќин во 2001 година) и Есприт арената во [[Диселдорф]] (каде имало околу 36.500 луѓе, кога Германија била домаќин во 2011 година<ref name="milestones"/>). Најмал град кој бил домаќин е Милстрит во кругот Корк, Ирска, во 1993 година. Ова село има популација од 1500 луѓе, но и покрај тоа Грин Гленс арената може да собере до 8.000 луѓе<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.millstreet.ie/green%20glens/greenglens.htm|title=Green Glens Arena|last=|first=|date=|work=|publisher=Millstreet|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=2009-07-19}}</ref>. Кога се одбира градот домаќин и салата, секогаш се земени предвид хотелот и новинарските објекти во околината. Во Киев во 2005 година, хотелските соби беа недоволни, па затоа организаторите на изборот побараа од украинската влада да ги стопира резервациите кои тие не ги контролираа преку официјалните средства на делегацијата или туристичките пакети: ова доведе да бидат откажани хотелските резервации на многу луѓе.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ukraine-observer.com/articles/208/655|title=Where Do We Put The Foreign Tourists?|last=Marone|first=John|date=|work=|publisher=The Ukrainian Observer|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060204201731/http://www.ukraine-observer.com/articles/208/655|archivedate=2006-02-04|dead-url=|accessdate=2006-07-18|url-status=dead}}</ref> == Евровизиско лого и тема == Сегашниот вид на лого беше воведен на Изборот на песна за Евровизија во 2004 година во Турција, за да се создаде постојан визуелен идентитет. Знамето на земјата-домаќин се појавува во срцето на логото. Секоја година на изборот, земјата домаќин си создава под-тема, која што е обично придружувана и изразена со под-лого и слоган. Темата и слоганот се соопштени од [[Европски радиодифузен сојуз|Европскиот радиодифузен сојуз]] и од националната телевизија на земјата-домаќин. == Евровизиската недела == Терминот “Евровизиска недела” се употребува за неделата во која се случува изборот<ref>{{наведени вести| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7418045.stm | work=BBC News | title=Serbia in spotlight for Eurovision | date=2008-05-23 | accessdate=2010-05-02}}</ref>. Бидејќи е шоу во живо, Изборот на песна за Евровизија бара изведувачите да ги усовршат нивните изведби, со цел големата ноќ да тече без проблеми. Покрај проблемите во нивните држави, на секој учесник му е дадена можноста да вежба на сцената на евровизискиот аудиториум. Овие проби се случуваат во текот на неколкуте дена пред саботното шоу и поради тоа делегациите престигнуваат неколку дена пред настанот. Новинарите и обожавателите се исто така присутни претходните денови, па така настанот Евровизија трае многу подолго од оние неколку часа на телевизија. Избрани се голем број на официјално акредитирани хотели каде што престојуваат делегациите и редовен автобус кој се користи за да ги носи и враќа изведувачите и нивните придружници до местото на случувањето и назад<ref>{{Наведена мрежна страница |publisher=European Broadcasting Union |date=2008-03-17|url=http://www.eurovision.tv/page/news/belgrade-2008?id=587|title=Belgrade 2008|accessdate=2009-07-19}}</ref>. Секој учесник радиодифузер избира шев на делегација, чија задача е да ги координира движењата на членовите на делегацијата и кој е претставник на државата на [[Европски радиодифузен сојуз|Европскиот радиодифузен сојуз]] во градот домаќин.<ref name="2005rules">{{Наведена мрежна страница|publisher=European Broadcasting Union|year=2005|url=http://www.eurovision.tv/searchfiles_english/574.htm|title=Rules of the 2005 Eurovision Song Contest|accessdate=2006-02-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060210010517/http://www.eurovision.tv/searchfiles_english/574.htm|archivedate=2006-02-10|url-status=live}}</ref>. Членови на делегацијата се изведувачите, текстописците, композиторите, официјалните претставници од печатот- во годините кога песните беа изведувани со жив оркестар-диригент. Исто така доколку се сака, присутен е и коментатор: секој радиодифузер може да има коментатор за нивната телевизија и/или радио пренос да се емитува во секој земја. На коментаторите им се дадени специјални коментаторски кабини, кои се наоѓаат на задниот дел од арената, позади публиката. ===Проби и прес-конференции=== Традиционално, делегациите пристигнуваат во неделата пред изборот, со цел да бидат присутни на пробите кои почнуваат во понеделник наутро. Меѓутоа, од 2004 година со воведувањето на полуфиналињата- а како резултат на тоа и зголемување на бројот на земји кои учествуваат, првите проби почнуваат од недела, речиси две недели пред големото финале. Има два периоди за проба за секоја земја. Првата проба за државите кои учествуваат во полуфиналињата е во честите дена од недела до среда. Втората е од четврток до недела. Земјите кои се директно влезени во големото финале, имаат проби во [[сабота]] и [[недела]]. После пробата на секоја земја, делегацијата се состанува со уметничкиот директор на шоуто во собата за гледање видео. Овде тие ги гледаат снимките од пробата која предмалку се случувала, дискутираат за аглите на камерата, осветлувањето и кореографијата, со цел да се обидат да го постигнат максималниот естетски ефект на телевизија. Во овој момент шефот на делегацијата може да има посебни барања кои се потребни за изведбата и да ги побара од домашниот радиодифузер. После овој состанок, делегацијата одржува прес-конференции, каде што членовите на ополномоштените печати можат да поставуваат прашања. Пробите и прес-конференциите се одржуваат паралелно: па така, една земја одржува прес-конференција, додека другата има проба во аудиториумот. Домашниот печат прави печатено резиме од прашањата и одговорите кои произлегуваат од прес-конференциите и им се дава на новинарите<ref>{{Наведена мрежна страница|publisher=European Broadcasting Union|year=2008|url=http://www.eurovision.tv/page/interviews-2008?id=944|title=Interviews 2008|accessdate=2009-06-21}}</ref>. Пред секое од полуфиналињата се одржуваат три проби за облека. Две проби се одржуваат претходниот ден (една попладнето и една вечерта), додека третата е одржана дента попладнето кога се одржува настанот во живо. Истото важи и за финалето, со две проби во петок и третата во сабота попладне, пред пренесувањето во живо на големото финале во сабота навечер<ref name="RehearsalSchedule">{{Наведена мрежна страница|publisher=European Broadcasting Union|year=2008|url=http://www.eurovision.tv/upload/media/ESC2008_rehearsals.pdf|title=Rehearsal Schedule|format=PDF|accessdate=2009-07-19}}</ref>. И за двете полуфиналиња и за финалето, втората проба за облека е исто така и финале за жирито, овде жирито од секоја земја ги дава своите гласови. Ова значи дека 50% од резултатите се веќе одлучени уште пред изборот да се случи во живо.<ref name="eurovision.tv"/> ===Забави и Евроклуб=== Во евровизиската недела, во понеделник вечерта се одржува прием на градоначалникот каде што е домаќин на прославата што успеале Евровизија да ја донесат во нивниот град е градската администрација. Ова обично се одржува во некоја голема локација, кој е во сопственост на општината и се наоѓа во центарот на градот. Поканети се сите делегации, а забавата е препратена со жива музика, бесплатна храна и пијалаци а во последните години има и [[огномет]]и<ref name="AthensNews">{{Наведена мрежна страница|publisher=European Broadcasting Union|date=2009-05-11|url= http://www.eurovision.tv/page/news?id=2560|title=The grand opening reception!|accessdate=2009-07-19}}</ref>. После полуфиналињата и големото финале се организираат забави, или во некој просторија која е во склоп на салата или во некоја друга соодветната локација во градот<ref>{{Наведена мрежна страница|publisher=European Broadcasting Union|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=2793|title=After Show Party: Reactions|accessdate=2009-06-20}}</ref>. Евроклубот се одржува секоја вечер во текот на неделата; наречен евровизиски ноќен клуб, во кој е поканет целиот акредитиран персонал<ref name="Euroclub">{{Наведена мрежна страница|publisher=European Broadcasting Union|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=2309|title=The EuroClub: Official party venue opened its doors|accessdate=2009-07-18}}</ref>. Во текот на неделата, делегациите се и традиционално домаќини на сопствените забави, во продолжение на веќе официјално спонзорираните. Меѓутоа, во новиот милениум, во тренд е националните делегации да ги одржуваат своите активности и прослави во Евроклуб.<ref name="Euroclub"/> == Гласање == Системот на гласање кој се користи на изборот се променувал со текот на годините. Модерниот систем, кој е положбен систем на гласање е воведен од 1975 година. Земјите доделуваат од 1 до 8 бода, потоа 10 и на крајот 12 на другите песни кои се во конкуренцијата – омилената песна е наградена со 12 бода<ref name="ESC1975">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=291|title=Eurovision Song Contest 1975|publisher=European Broadcasting Union|accessdate=2009-07-23}}</ref>. Историски гледано, гласовите на една земја биле одлучувани од страна на домашното жири, но во [[1997]] година пет држави (Австрија, Швајацарија, Германија, Шведска и Велика Британија) експериментирале со телегласање, давајќи можност на јавноста на нивната држава да гласаат масовно за своите омилени песни. Експериментот бил успешен<ref name="50yrs">{{Наведена книга | last = O'Connor | first = John Kennedy | year = 2005 | title = The Eurovision Song Contest 50 Years The Official History | url = https://archive.org/details/eurovisionsongco00ocon | publisher= Carlton Books Limited | location = [[London]]|isbn = 1-84442-586-X}}</ref> и од [[1998]] година па наваму, сите земји биле поттикнати да го користат телегласањето секогаш кога е можно. Судиите сè уште се користат како резерва, во случај на неуспех на телегласањето<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://english.people.com.cn/200705/11/eng20070511_373758.html |title=Во Хелсинки се одржа полуфиналето на Евровизија |publisher=[[Народен дневник]] |date=2007-05-11 |accessdate=2011-05-15}} {{en}}</ref>. Денес, членовите на јавноста исто така можат да гласаат и преску СМС, во прилог на телегласањето. Но сегашниот метод на собирање на гласовите, првпат воведен во 2009 година, е 50/50 комбинација од телефонското гласање и гласовите на жирито кое е составено од музички професионалци<ref name="2010 voting">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=4533&_t=Exclusive%3A+Juries+also+get+50%25+stake+in+Semi-Final+result!|title=Exclusive: Juries also get 50% stake in Semi-Final result!|last=Bakker|first=Sietse|date=2009-10-11|publisher=European Broadcasting Union|accessdate=2012-06-29}}</ref>. Од [[1964]] година со гласањето претседаваше контролор од [[Европски радиодифузен сојуз|Европскиот радиодифузен сојуз]], којшто е одговорен гласовите да бидат точно распределени и со ред. Следни се конторлорите и извршниот контролор на Изборот на песна за Евровија, кои се назначени од страна на [[Европски радиодифузен сојуз|Европскиот радиодифузен сојуз]]; * Мирослав Вилчек (1964-1965) * Клифорд Браун (1966-1977) * Френк Неиф (1978-1992) * Кристијан Клаузен (1993-1995) * Кристин Маршал-Ортиз (1996, 1998-2002) * Мари-Клер Вајонит (1997) * Сара Јуен (2003) * Сванте Стоксилиас (2004-2010) * Џон Ола Сенд (2011-денес) Според едно истражување на евровизискиот модел на гласање, одредени земји планираат да формираат “групи” или “мали подгрупи” со честото гласање на истиот начин<ref name="FennEtAl">{{cite arXiv |first1= Daniel|last1= Fenn|first2= Omer|last2= Suleman|first3= Janet|last3= Efstathiou|first4=Neil F.|last4= Johnson |year= 2006|eprint= physics/0505071|title= How does Europe Make Its Mind Up? Connections, cliques, and compatibility between countries in the Eurovision Song Contest}}</ref>. Сепак, друго истражување заклучува дека блокот на гласањето во 2006 година, во најмалку два наврати, имало пресудно влијание на исходот на изборот<ref name="Gatherer">Derek Gatherer. "[http://jasss.soc.surrey.ac.uk/9/2/1.html Comparison of Eurovision Song Contest Simulation with Actual Results Reveals Shifting Patterns of Collusive Voting Alliances.]", ''Journal of Artificial Societies and Social Simulation'' vol. 9, no. 2. 31 March 2006. Retrieved 14 May 2011.</ref>. === Презентирање на гласовите=== Откако ќе помине времето за гласање, кога сите бодови ќе бидат пресметани, презентерот на шоуто, по редослед ја повикува секоја земја која гласа за да ги покани да ги соопштат резултатите од нивното гласање. Пред [[1994]] година, резултатите се соопштувале преку телефонски линии; се пренесувало со аудио за да може публиката во аудиториумот и онаа пред малите екрани да слушне. Со појавувањето на посигурни сателитски мрежи, од [[1994]] година па наваму, презентерите се појавуваат на камерата од нивните земји за да ги соопштат гласовите. Често, од страна на секоја земја се зема можноста презентерот да стои пред некоја позадина на која има некое познато место од нивната земја. (На пример, францускиот презентер може да се види како стои пред Ајфеловата кула). Денес, гласовите од 1 до 7 се прикажуваат автоматски на екранот, а останатите бодови ги кажува презентерот по нагорен редослед, кулминирајќи на максималните 12 бода. Земјите мораат да го соопштат името на земјата и бодовите или на англиски или на француски, а тоа го повторуваат водителите на изборот на другиот јазик. Извикот “''douze points''” кога домаќинот или презентерот ги кажува највисоките бодови е популарно поврзан со изборот.<ref name="1999rules">{{Наведена мрежна страница|publisher=European Broadcasting Union|date=1998-10-13|url=http://www.eurosong.net/archive/esc1999.pdf|format=PDF|title=Rules of the 44th Eurovision Song Contest, 1999|accessdate=2006-07-18|archive-date=2019-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190418112958/http://www.eurosong.net/archive/esc1999.pdf|url-status=dead}}</ref> Од [[1957]] до [[1962]] година земјите-учеснички биле повикувани по обратен редослед од оној по кој настапиле, а од [[1963]] до [[2003]] година секоја земја била повикувана по истиот редослед по кој и била изведена нивната песна. Од [[2004]] година со воведувањето на полуфиналето, редот на соопштување на гласовите на земјите се променил<ref>{{Наведена мрежна страница|publisher=European Broadcasting Union|date=2004-05-12|url=http://www.eurovision.tv/archive_2004/english/1098.htm|title=Eurovision 2004 - Voting Briefing|accessdate=2005-05-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050507155415/http://www.eurovision.tv/archive_2004/english/1098.htm|archivedate=2005-05-07|url-status=live}}</ref>. Во [[2005]] година најпрвин биле презентирани, а исто така имаат право да гласаат и земјите кои не успеале да стигнат до финалето. Во [[2004]] година земјите биле повикувани по азбучен ред (според гласовите на земјите кои не влегле во финалето, според нивниот редослед на ноќта во четвртокот; потоа финалистите ги давале своите гласови според редоследот на нивниот настап. Помеѓу 2006 и 2010 година, се одржувало посебно извлекување за да се одреди редоследот по кој земјите ќе ги презентираат нивните гласови. Во 2011 година, редоследот на гласање бил одреден според гласовите на жирито од денот пред финалето, со цел кога ќе бидат откриени резултатите да се создаде што е можно поголема неизвесност<ref>{{Наведена мрежна страница|publisher=esctoday.com|date=2011-05-11|url=http://www.esctoday.com/news/read/17435|title=Eurovision 2011: Voting order revealed!}}</ref>. Од [[1971]] до [[1973]] година, секоја земја испраќала по двајца членови на жирито, кои всушност биле присутни на местото на изборот (иако членовите на жирито биле заклучени во Големата сала на замокот Единбург) и ги соопштувале нивните гласови така што камерата била вперена во нив. Во 1973 година еден од шведските членови на жирито направил одлично шоу од презентирањето на неговите гласови со екстравагантни гестови. Овој систем бил повлечен наредната година<ref name="50yrs"/>. Во [[1956]] година не биле присутни гласовите на публиката: едноставно, затвореното жири одлучило дека победила [[Швајцарија]]. Од 1957 до 1987 година бодовите биле прикажувани на табла на едната страна на сцената. Како што напредувала дигиталната графичка технологија, таблите во [[1988]] година биле заменети со електронски приказ кој може да биде прикажанн на ТВ екраните во зависнот од желбата на директорот на програмата. Во [[2006]] година [[Европски радиодифузен сојуз|Европскиот радиодифузен сојуз]] одлучила да зачува време во текот на емитувањето. Од тогаш па наваму, бодовите од 1-7 автоматски се појавуват сами на екранот, а презентерите посебно ги соопштуваат 8, 10 и 12.<ref>{{Наведена мрежна страница|publisher=BBC Online|url=http://www.bbc.co.uk/radio2/eurovision/mymu/atoz.shtml|title=A to Z of Eurovision|accessdate=2006-08-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060427103610/http://www.bbc.co.uk/radio2/eurovision/mymu/atoz.shtml|archivedate=2006-04-27|url-status=live}}</ref>. ===Нерешен резултат за првото место=== Во [[1969]] година, кога четири од шеснаесетте земји кои учествувале ([[Франција]], [[Шпанија]], [[Холандија]] и [[Велика Британија]]) се нашле во борба за првото место, бидејќи сите имале по осумнаесет бода, а немало претходно одредени правила кои ќе одлучат за вистинскиот победник, се одлучило сите четири земји да бидат прогласени за победници. Ова предизвикало големо незадоволство кај повеќето од другите земји-учеснички и масовните седници биле загрозени. Како протест против резултатите од претходната година, [[Финска]], [[Норвешка]], [[Шведска]] и [[Португалија]] не учествувале на изборот во [[1970]] година. Ова ја поттикнало [[Европски радиодифузен сојуз|Европскиот радиодифузен сојуз]] да донесе правило за нерешен резултат<ref name="ESC1969">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=286|title=Eurovision Song Contest 1969|publisher=European Broadcasting Union|accessdate=2009-07-23}}</ref><ref name="ESC1970">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=223|title=Eurovision Song Contest 1970|publisher=European Broadcasting Union|accessdate=2009-07-23}}</ref>. Денес, во случај на нерешен резултат за првото место на крајот на вечерта се пресметува вкупниот број на држави кои доделиле бодови на секоја од државите кои имаат ист број на бодови; онаа која добила бодови од повеќе земји се прогласува за победник. Доколку бројките се сè уште изедначени, се пресметува колку максимални (12 бода) добила секоја земја. Доколку е сè уште нерешено, се споредуваат добиените 10 бода, па бројката од 8 бода и така надолу од списокот. Во крајно неверојатен случај, сè уште да има нерешен резултат за првото место, за победник се прогласува песната која била најпрва изведена според редоследот, освен ако земјата-домаќин не настапила прва по редослед. Истото правило за нерешен резултат денес се применува за сите места<ref name="2009rules">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.eurovision.tv/upload/esc2009rules.pdf|title=Rules for the Eurovision Song Contest 2009|publisher=European Broadcasting Union|format=PDF|accessdate=2009-07-18}}</ref>. До [[2013]] година единствен пат после [[1969]] година, кога две или повеќе земји имале изедначен број на бодови за првото место, било само во 1991 година кога и [[Франција]] и [[Шведска]] имале вкупно 146 бода. Во [[1991]] година евровизиските правила не го вклучувале броењето на држави кој дале бодови на песните на овие држави, туку започнале со пресметување на бројката од 12 бода кои биле доделени. И Франција и Шведска добиле четири пати 12 бода. Меѓутоа, бидејќи Шведска добила повеќе десетки била прогласена за победник. Доколку го имало сегашното правило на игра, наместо Шведска би победила Франција<ref name="50yrs"/>. === Остатокот од светот === Во 2023 година, Евровизискиот натпревар за песна воведе гласање „Остатокот од светот“ во кое гледачите од земјите што не учествуваат можеа да гласаат за своите фаворити, при што нивните гласови се собираат и презентираат како еден индивидуален збир на поени, еквивалентен на една земја учесничка. == Правила == Постојат голем број на правила кои земјите учеснички мораат да ги почитуваат. Правилата се многубројни и целосни, а секоја година се изготвуваат посебени предлози во кој јасно се одредени датите до кои одредени работи мора да се направат; на пример, крајниот рок до кој сите учеснички радиодифузери до Европскиот радиодифузен сојуз треба да ја достават финалната снимена верзија на нивната песна. Многу од правилата се однесуваат на работи како што се спонзорски договори и права на радиодифузерите за одново пренесување на шоуто во одредено време. Најзначајните правила кои всушност влијаат на формата и презентацијата на изборот се променувале со текот на годините, а се истакнати овде. ===Земји-домаќини=== Во [[1958]] година се донела одлука дека земјата-победник (во тој момент Франција) ќе биде домаќин на изборот наредната година<ref name="milestones"/>. Победник во [[1957]] година била [[Холандија]], а холандската телевизија прифатила да биде одговорна како домаќин во 1958 година. Во следните пет години, откако беше донесено ова правило, земјата-победник беше домаќин наредната година. Исклучоци се: * [[1960]] – домаќин бил [[БиБиСи]] во [[Лондон]], кога [[Холандија]] одбила поради големи трошоци. Велика Британија била избрана за домаќин бидејќи била второпласирана во [[1959]] година. * [[1963]] – домаќин бил БиБиСи во Лондон, кога [[Франција]] одбила поради големи трошоци. Иако Велика Британија била само на четвртото место во 1962 година, Монако и Луксембург (кои биле второ и третопласирани) исто така одбиле<ref name="50yrs"/>. * [[1972]] – домаќин бил БиБиСи во [[Единбург]], кога Монако не бил во можност да обезбеди соодветна сала: телевизијата Монегаск ја поканила БиБиСи да ја преземе одговорноста поради претходното искуство<ref name="50yrs"/>. * [[1974]] – домаќин бил БиБиСи во [[Брајтон]], кога [[Луксембург]] одби поради големи трошоци. [[БиБиСи]] станала позната како домаќин по правило кога некоја држава ќе одбие<ref name="ESC1974"/>. * [[1980]] – домаќин бил НОС во [[Хаг]], кога [[Израел]] одбил поради големи трошоци, откако настанот се одржал во [[Ерусалим]] во [[1979]] година и поради фактот што датумот кој бил одбран за изборот (19 април) таа година бил ''Ден на сеќавање на Израел''. Холанѓаните понудиле да бидат домаќини на изборот, откако неколку други радиодифузери (вклучувајќи ја и БиБиСи) не сакале да бидат<ref name="50yrs"/>. Неподготвеноста на овие национални радиодифузери да бидат домаќини на овој избор покрај трошокот бил и поради причината што веќе биле домаќини во последните неколку години. ===Музика во живо=== Сите вокали мораат да пеат во живо и според правилата не се дозволени никакви гласови на придружните вокали<ref name="2009rules"/> . Во [[1999]] година, хрватската песна имала звуци на своите придружни вокали, кои звучеле сомнително како човечки гласови. Хрватската делегација изјавила дека нема човечки гласови, туку само дигитално синтетизирани звуци кои реплицираат гласови. Сепак [[Европски радиодифузен сојуз|Европскиот радиодифузен сојуз]] одлучила дека Хрватска го прекршила духот на правилата по кое биле скратени 33% од нивните вкупни бодови таа година што се користеше за пресметување на нивниот петгодишен просек за идните квалификации<ref name="ESC1999">{{Наведена мрежна страница|publisher=European Broadcasting Union|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=314|title=Eurovision Song Contest 1999|accessdate=2009-07-21}}</ref>. Од [[1956]] година до [[1998]] било неопходно земјата-домаќин да обезбеди жив оркестар кој ќе го користат учесниците. Пред [[1973]] година било барано целата музика да ја свири домашниот оркестар. Од [[1973]] година била дозволена претходно снимена помошна песна– иако земјата-домаќин била обврзана да обезбеди жив оркестар со цел на учесниците да им се даде избор. Доколку се користела придружбата тогаш сите инструменти кои се слушале на песната биле потребни да бидат присутни на сцената. Ова барање било отфрлено во [[1997]] година<ref name="50yrs"/>. Во [[1999]] година правилата биле изменети за да се укине барањето домашниот радиодифузер да обезбеди жив оркестар, оставајќи го тоа како изборен придонес<ref name="1999rules"/>. Домаќинот таа година, Израел одлучил да не користи оркестар со цел да заштеди на трошоците, па така [[1999]] година станала првата година во која сите песни биле изведени до претходно снимени придружни вокали (во спој со вокали во живо). Оттогаш оркестарот не се појавил на изборот; последен пат бил во [[1998]] година, кога домаќин на шоуто била [[БиБиСи]] во [[Бирмингем]]. ===Јазик=== Правилото кое барало земјите да пеат на својот национален јазик се менувало неколкупати во текот на годините. Од [[1956]] до [[1965]] година не постоело правило кое го ограничувало јазикот на кој можат да се пеат песните. Во [[1966]] година било изгласано правило според кое песните морале да бидат изведени на еден од службените јазици на земјата која учествува, откако [[Шведска]] пеела на англиски на нејзиното појавување во [[1965]] година<ref name="milestones"/>. Ограничувањето на јазикот продолжило до [[1973]] година кога било укинато и на изведувачите повторно им било дозволено да пеат на кој јазик сакаат<ref name="ESC1973">{{Наведена мрежна страница|publisher=European Broadcasting Union|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=289|title=Eurovision Song Contest 1973|accessdate=2009-07-21}}</ref>. Неколку победници во средината на 1970-тите, ја искористиле новата дозвола со тоа што изведувачи од земји кои не зборуваат англиски, пееле на англиски, вклучувајќи ги и АББА во [[1974]] година. Во [[1977]] година, Европскиот радиодифузен сојуз одлучила да го врати назад ограничувањето да се пее на националниот јазик. Специјално ослободување добиле [[Германија]] и [[Белгија]], бидејќи нивните национални избори веќе биле одржани - и на двете земји настапот бил на [[англиски јазик]]<ref name="ESC1977">{{Наведена мрежна страница|publisher=European Broadcasting Union|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=293|title=Eurovision Song Contest 1977|accessdate=2009-07-21}}</ref>. Во [[1999]] година правилото било променето и дозволувало повторно да се има право на избор за јазикот. Со оваа дозвола, Белгија настапила на изборот во [[2003]] година со “''Sanomi''”, песна испеана на конструиран јазик<ref name="ArtificialLanguages">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=554|title=Ishtar for Belgium to Belgrade!|publisher=European Broadcasting Union|first=Andreas |last=Schacht|date=2008-03-09|accessdate=2009-07-19}}</ref>. Во [[2006]] година [[Холандија]] настапила со “''Amambanda''” која била испеана делумно на англиски, а делумно на неприроден јазик<ref name="ArtificialLanguages"/>. Во [[2011]] година, Белгија настапила со ‘''O Julissi''”, песна која била отпеана на неприроден јазик. Во [[2011]] година, норвежаните настапиле со “''Haba Haba''” песна која била отепана на англиски и свахили и била првата песна кој била отпеана на африкански јазик<ref name="AfricanLanguage">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.esctoday.com/news/read/16749|title=Norway sends Stella Mwangi to Eurovision 2011|publisher=EscToday.com|first=Victor|last=Hondal|date=2011-02-12|accessdate=2011-02-19}}</ref>. Доставените песни мораат да имаат вокал; чисто инструментална музика не е дозволена. ==Емитување== Секој радиодифузер кој учествува, потребно е да го емитува шоуто во целост вклучувајќи ги сите песни, рекапитулирањето, гласањето и репризата, прескокнувајќи го само делот за рекалмирање за време на интервалниот акт доколку тие така сакаат<ref name="2009rules"/>. Од [[1999]] година на радиодифузерите кои сакаат да го сторат тоа им дадена е можноста да имаат повеќе кратки рекламни паузи, не толку важни паузи биле вклучени во програмата<ref name="1999rules"/>. Од [[1999]] година се одржуваат три големи спречувања на програмата. Холандскиот национален радиодифузер го повлекол емитувањето на финалето во [[2000]] година, поради вонредни вести за големата несреќа која се случила во [[Енсхеде]]. Шпанската РТВЕ доцнела со нивното емитување на второто полуфинале во [[2009]] година поради тенискиот турнир [[Мадрид Опен]]. Албанскиот национален радиодифузер го одложил емитувањето на првото полуфинале од изборот во [[2012]] година поради вонредни вести за голема автобуска несреќа. Овие биле технички прекршувања на правилата, но биле сторени поради неопходност. ===Проблеми поради политичко прашања=== Во [[1978]] година за време на настапот на [[Израел]], Јорданскиот радиофифузер ЈРТВ го прекинал емитувањето и прикажувал слики од цвеќиња. Кога станало јасно во подоцнежната фаза од гласањето дека Израел ќе победи на изборот, ЈРТВ веднаш го прекинал пренесот. После тоа, јорданските медиуми одбивале да го признаат фактот дека победил Израел и соопштиле дека победник е [[Белгија]] (која била всушност второпласирана<ref>{{Наведена мрежна страница|publisher=European Broadcasting Union|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=294|title=Eurovision Song Contest 1978|accessdate=2009-07-18}}</ref>. Во [[1981]] година ЈРТВ не го емитувала гласањето бидејќи на таблата стоело и името на [[Израел]]. Во [[2005]] година, [[Либан]] имал намера да учествува на изборот. Меѓутоа, либанскиот закон не дозволувал признавање на Израел и поради тоа либанската телевизија немала намера да го пренесува настапот на Израел. [[Европски радиодифузен сојуз|Европскиот радиодифузен сојуз]] ги информирала дека такавата постапка ќе ги наруши правилата на изборот и поради тоа Либан бил принуден да се откаже од натреварувањето.<ref>{{наведени вести|publisher=BBC News Online|date=2005-03-18|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/4362373.stm|title=Lebanon withdraws from Eurovision|accessdate=2006-07-15}}</ref>. Поради нивното ненавремено откажување тие платиле парична казна, бидејќи веќе го имале потврдено нивното учество, а крајниот рок веќе бил поминат. ===Останато=== * На првиот избор во [[1956]] година било дадено рок од 3½ минути за секоја песна<ref>{{Наведена мрежна страница|publisher=European Broadcasting Union|url=http://www.eurovision.tv/upload/history/1956/56_rules.pdf|title=Reglement du Grand Prix Eurovision 1956 De La Chanson Européenne|format=PDF|accessdate=2009-07-19}}</ref>. Во [[1957]] година и покрај протестите, италијанската песна траела 5:09 минути. Ова довело до построг рок од точно 3 минути<ref>{{Наведена мрежна страница|publisher=European Broadcasting Union|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=274|title=Eurovision Song Contest 1957|accessdate=2009-07-19}}</ref> . Откако рокот од 3 минути бил воведен во 1960 година, некои артисти имале песни подолги од три минути кои морале да бидат изменети поради временското ограничување, иако некои песни ја преминувале должината за неколку секунди. Освен тоа, многу од натпреварувачите имале подолги верзии (вклучувајќи различни јазици) поради комерцијално издавање, а од 90-тите, некои биле издадени и во дополнителни ремикс верзии. * [[Европски радиодифузен сојуз|Европскиот радиодифузен сојуз]] не наметнува ограничувања за националноста на изведувачите и композиторите. Меѓутоа, на радиодифузерите им е дозволено, поединечно да наметнат нивни ограничувања на нивна дискреција<ref name="2005rules"/>. * Од 1957 до 1970 година (во 1956 немало никакво ограничување), на сцената биле дозволени само солисти и дуа. Од 1963 година бил дозволен хор до три лица. Од 1971 година, на сцената се дозволени максимум до шест изведувачи<ref name="2005rules"/>. * Изведбата и/или текстот на песната ”''не смеат да му донесат лошо име на изборот''”<ref name="2009rules"/>. * Од 1990 година сите луѓе на сцената треба да имаат најмалку 16 години<ref name="2009rules"/>. * Музиката или текстот мораат да бидат објавени или изведени на или после 1 септември претходната година пред да се одржи изборот. Исто така, многу земји го имаат и дополнителното правило дека песната не треба никогаш претходно да била изведена пред тогашниот национален избор за Евровизија. Насловни, преработени или матрични верзии од постари песни не се дозволени<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.eurovision.tv/upload/press-downloads/2012/ESC_2012_public_version_Rules_ENG.pdf|title=Extracts from the 2012 Eurovision Song Contest rules|work=[[European Broadcasting Union]]|accessdate=20 February 2012}}</ref>. ==Проширување на натпреварот== [[File:Eurovision Participants 1992.svg|thumb|Regular participants in 1992. [[Yugoslavia]] is coloured in red: 1991 was the last year in which that nation participated under one name.]] [[File:Regular Participants 1994.svg|thumb|Regular participants in 1994. Changes from 1992 include the addition of Central and Eastern European countries, and the separation of ex-Yugoslavian states.]] Бројот на земјите кои учествуваат секоја година постојано растел со текот на годините, од седум учесници во [[1956]] година до над 20 во доцните 80-ти години. Во 1993 година 25 земји учествувале во натпреварувањто, вклучувајќи ги за првпат таа година [[Босна и Херцеговина]], [[Хрватска]] и [[Словенија]], настапувајќи самостојно поради распаѓањето на [[Југославија]]<ref>{{Наведена мрежна страница|publisher=European Broadcasting Union|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=235|title=Eurovision Song Contest 1993|accessdate=2009-06-25}}</ref>. Бидејќи изборот е телевизиска програма во живо, мора да има воведено прифатлив временски рок на траење на шоуто. Во последните години, номиналната граница е три часа, со тоа што емитувањето повремено ја преминува границата.<ref name="1999rules"/>. ===Претходни селекции и испаѓања=== Од [[1993]] година по престанокот на Источноевропската ОИРТ мрежа и спојувањето со [[Европски радиодифузен сојуз|Европскиот радиодифузен сојуз]], повеќе земји сакале да влезат во изборот и дека е време разумно да ги вклучат сите нивни настапи во единствено ТВ шоу. Постоеле неколку испаѓања или квалификациски ситеми, со цел да се ограничи бројот на земји кои ќе учествуваат на изборот во исто време. За таа цел, изборот во 1993 година вовеел две нови одлики: прво, бил одржан натпревар за претходна селекција во [[Љубљана]] во кој седум земји се натпреварувале за трите места за да учествуваат на меѓународниот натпревар. Босна и Херцеговина, Хрватска, Естонија, Унгарија, Романија, Словенија и Словачка учествувале во квалификацијата за Милстрит<ref>{{Наведена мрежна страница|publisher=European Broadcasting Union|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=235|title=Eurovision Song Contest 1993|accessdate=2009-07-22}}</ref>; а трите поранешни југословенски републики, [[Босна и Херцеговина]], [[Хрватска]] и [[Словенија]] се квалификувале за место во интернационалното финале. Таа година исто така било воведено и испаѓањето. Земјите кои биле најниско пласирани на бодовната табела биле принудени наредната година да не учествуваат, со цел да им се овозможи на земјите кои не успеале пред-селекцијата во 1993 година да учествуваат на изборот во [[1994]] година. Изборот во 1994 година ги вклучил за првпат [[Естонија]], [[Романија]], [[Словачка]], [[Литванија]], [[Унгарија]], [[Полска]] и [[Русија]]<ref>{{Наведена мрежна страница|publisher=European Broadcasting Union|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=309|title=Eurovision Song Contest 1994|accessdate=2009-07-22}}</ref>. Испаѓањето продолжило во 1994 и 1995 година<ref>{{Наведена мрежна страница|publisher=European Broadcasting Union|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=310|title=Eurovision Song Contest 1995|accessdate=2009-07-22}}</ref>, но во 1996 година се користел поинаков систем на пред-селекција, во кој речиси учествувале сите земји. До жирито во секоја земја биле испратени аудиоснимки од сите песни неколку недели пред телевизиското шоу. Овие жирија ги одбирале песните кои ќе бидат вклучени во интернационалното емитување<ref name="ESC1996">{{Наведена мрежна страница|publisher=European Broadcasting Union|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=311|title=Eurovision Song Contest 1996|accessdate=2009-07-18}}</ref>. [[Норвешка]] како земја-домаќин во 1996 година (победувајќи претходната година), директно се квалификувала и поради тоа била исклучена од потребата да минува низ пред-селекцијата. Државата која не успеела да се квалификува во пред-селекцијата во 1996 година била Германија. Како еден од најголемите финансиски соработници на [[Европски радиодифузен сојуз|Европскиот радиодифузен сојуз]], нивното отсуствување на изборот донело финансиски проблеми, што [[Европски радиодифузен сојуз|Европскиот радиодифузен сојуз]] морала да го земе предвид.<ref name="ESC1996"/>. ==Големата четворка/големата петорка== Од 2000 година, [[Велика Британија]], [[Германија]], [[Франција]] и [[Шпанија]] дирекно се пласираат во финалето, без ралика на нивната позиција на бодовната табела претходната година, поради нивниот статус дека се четирите најголеми финансиски соработници на [[Европски радиодифузен сојуз|Европскиот радиодифузен сојуз]].<ref name="1999rules"/>. Како резултат на тоа овие земји станале познати како “''Големата четворка''”<ref>{{Наведена мрежна страница |publisher= European Broadcasting Union |url=http://www.eurovision.tv/page/moscow2009/organizers/referencegroup|title=Reference Group|accessdate=2010-12-05}}</ref>. Германија била првата држава кој победила на изброт откако ова правило било донесено во 2000 година, кога [[Лена Мајер - Ландрут]] победила на изборот во 2010 година. На [[31 декември]] [[2010]] година било соопштено дека [[Италија]] директно ќе се пласира во финалето, приклучувајќи им се на четирите веќе директно пласирани земји за да станат “''Големата петка''”<ref>{{Наведена мрежна страница|last=Bakker|first=Sietse|title=43 nations on 2011 participants list|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=22833&_t=43+nations+on+2011+participants+list!|publisher=Eurovision.tv|accessdate=31 December 2010|date=2010-12-31}}</ref>. Ова правило предизвикало контроверзии; Турција се повлекла од изборот во [[2013]] година, со статус дека “''Големата петорка''” е една од наведените причини<ref>{{Наведена мрежна страница|last=Jiandani|first=Sanjay|title=Turkey will not go to Eurovision in Malmö|url=http://www.esctoday.com/40037/turkey-will-not-be-in-malmo/|publisher=ESCToday|accessdate=14 December 2012|date=14 December 2012}}</ref>. ===Квалификација=== Од [[1997]] до [[2003]], земјите се пласирале на секој избор врз основа на просекот од нивните бодови од нивните настапи во последните пет години<ref>{{Наведена мрежна страница|publisher=European Broadcasting Union|url= http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=312|title=Eurovision Song Contest 1997|accessdate= 2009-06-26}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|publisher=European Broadcasting Union|url= http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=266|title=Eurovision Song Contest 2001|accessdate= 2009-06-26}}</ref>. Меѓутоа, за овој систем имало поголемо незадоволство, бидејќи една земја можела да биде казната да не учествува само поради претходните слаби рзултати, а не се земало предвид колку може да биде добар новиот обид. Ова довело до тоа [[Европски радиодифузен сојуз|Европскиот радиодифузен сојуз]] да го создаде она за кое се надевала дека ќе биде конечно решение за проблемот, а тоа било да има две емисии секоја година: квалификациски круг и големото финале. Во овие две шоуа секоја година ќе има доволно време за емитување за да се вклучат сите земји кои сакаат да учествуваат. Квалификацискиот круг стана познат како евровизиско полуфинале. Во [[2008]] година, поради бројот на нации кои учествувале, се сменило многу малку со тоа што биле создадени две посебни полуфиналиња. Постапката една земја од полуфинале да оди директно во финале е истата како за оние од првото, така и за оние од второто полуфинале.<ref>{{наведени вести| url=http://www.smh.com.au/articles/2004/05/16/1084646073107.html | title=Bubble rapt | date=2004-05-17 | work=The Sydney Morning Herald}}</ref>. ==Полуфиналиња== Квалификацискиот круг, познат како полуфинале се вовел на изборот во [[2004]] година<ref>{{Наведена мрежна страница|publisher=European Broadcasting Union|url= http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=9|title=Eurovision Song Contest 2004 Semi-Final|accessdate= 2009-07-22}}</ref>. Ова финале се одржало во среда за време на евровизиската недела, а програмата била иста како онаа на големото финале, чие време останало во 19:00 во сабота. Но, според правилата, нјвисоко рангираните песни од полуфиналето се пласираат во големото финале, додека пониско рангираните се надвор од конкуренција таа година. Од 2005 до 2007 година, полуфиналната програма се одржувала во четврток во текот на евровизиската недела<ref>{{Наведена мрежна страница|publisher=European Broadcasting Union|url= http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=157|title=Eurovision Song Contest 2005 Semi-Final|accessdate= 2009-07-22}}</ref>. На десетте највисоко рангирани земји од големото финале, кои не се дел од ''Големата четворка'', им е загарантирано местото во големотото финале следната година, без да треба да учествуваат во полуфиналето истата година. На пример ако [[Германија]] е во првите десет, единаесеттата рангирана земја која не е дел од ''Големата чеворка'', автоматски ќе се пласира во големото финале следната година.<ref name="2005rules"/>. Останатите земји, кои не се пласирале директно од големото финале, треба да настапат во полуфиналето.<ref name="2005rules"/>. На 50-тиот годишен состанок на Референтната група на [[Европски радиодифузен сојуз|Европскиот радиодифузен сојуз]] во [[септември]] [[2007]] година било одлучено дека од изборот во 2008 година треба да се одржуваат две полуфиналиња<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ebu.ch/CMSimages/en/PR_ESC%20Semi-Finals_01%2E10%2E07_EN_tcm6-54154.pdf|title=Eurovision Song Contest - Two Semi Finals In 2008|date=2007-10-01|accessdate=2009-07-18|publisher=European Broadcasting Union|format=PDF|archive-date=2011-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20110607055137/http://www.ebu.ch/CMSimages/en/PR_ESC%20Semi-Finals_01.10.07_EN_tcm6-54154.pdf|url-status=dead}}</ref>. Од [[2008]] година позицијата на бодовната табела од претходната година не била важна, а освен за автоматско пласираните земји, сите земји учеснички морале да учествуваат во полуфиналињата без разлика на нивната позиција на бодовната табела претходната година. Единствени земји кои директно се пласираат во големото финале се земјата-домаќин и земјите од ''Големата петка'': Франција, Германија, Италија, Шпанија и Велика Британија, кои продолжуваат да уживаат во нивната заштитена положба<ref name="2009rules"/>. Во секое полуфинале, гласањето се изведува помеѓу оние земји кои учествуваат во тоа полуфинале. Што се однесува за земјите кои директно се пласирани во големото финале и не учествуваат на полуфиналињата, спроведено е извлекување за да се одлучи секоја од нив во кое полуфинале ќе гласа. Спротивно на тоа, во саботното големо финале, секоја земја која учествува таа година може да гласа – без ралика дали нивната песна се пласирала од полуфиналето или не<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.eurovision.tv/page/moscow2009/voting|title=The voting|last=|first=|date=|work=|publisher=European Broadcasting Union|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=25 мај 2009}}</ref>. Во секое полуфинале, откако гласовите ќе бидат доделени, земјите кои добиле најмногу гласови – и поради тоа продолжуваат во големото финале во сабота – се соопштени по име од страна на водителите. Целосните резултати од гласањето се непознати до завршувањето на големото финале, кога ќе бидат објавени на мрежната страница на [[Европски радиодифузен сојуз|Европскиот радиодифузен сојуз]]<ref name="2009rules"/>. ==Победници== Победата на Изборот на песна за Евровизија носи единствена можност за изведувачот кој победил, да го искористи тој публицитет за негова, нејзина или нивна понатамошна кариера. ===Изведувачи=== Најпознат евровизиски победник, чија кариера после победата директно се нашла во центарот на вниманието е [[АББА]], кои победиле на изборот во [[Шведска]] во [[1974]] со нивната песна "''Waterloo''". АББА станал еден од најуспешните бендови на сите времиња. Друг познат победник кој веднаш потоа постигна интернационална слава и успех беше француско-канадската [[Селин Дион]], која победила на изборот во [[Швајцарија]] во [[1988]] година со песната "''Ne partez pas sans moi''", што и помогнало после тоа да започне со интернационална кариера<ref name="reuters2007"/>. Други изведувачи кои достигнале различен степен на успех после победата на изборот се Франс Гал (''"Poupée de cire, poupée de son"'', Луксембург 1965 година), Дана (''"All Kinds of Everything"'', Ирска 1970 година), Вики Леандрос (''"Après toi"'', Луксембург 1972 година), Brotherhood of Man ("''Save Your Kisses for Me''", Велика Британија 1976 година), Мари Миријам ("''L'oiseau et l'enfant''", Франција 1977 година), Џони Логан (кој победи двапати за Ирска; со "''What's Another Year''" во 1980 година и "''Hold Me Now''" во 1987 година), Бкс Физ ("''Making Your Mind Up''", Велика Британија 1981 година), Никол ("''Ein bißchen Frieden''", Германија 1982 година), Херејс ("''Diggi-Loo Diggi-Ley''", Шведска 1984 година) и Сандра Ким ("''J'aime la vie''", Белгија 1986 година). Многу други победници биле веќе добро познати изведувачи кои победиле на изборот во средината на нивната кариера, откако се докажале себеси како успешни. Пример се Катрина и Вејв, кои ја претставуваа Велика Британија и биле победници на изборот со песната "''Love Shine a Light''". Исто така Сенди Шо, која победила со “''Puppet on a String''” веќе била ѕвезда во Велика Британија. Меѓутоа, некои артисти после нивната победа, исчезнале во некоја анонимност, имајќи мало или никакво влијание на интернационалната музичка сцена. ===Земји=== Ирска го држи рекордот за најголем број на победи, победувајќи на изборот седум пати - вклучувајќи ги трите пати по ред во 1992, 1993 и 1994 година. Франција, Луксембург, Велика Британија и Шведска се заедно на второто место со по пет победи. Следна е Холандија со четири победи<ref>{{наведени вести| url=http://www.guardian.co.uk/world/1999/may/29/davidsharrock|title=Discord at pop's Tower of Babel|publisher=Guardian News and Media Limited|work=The Guardian|location=London|date=1999-05-29|first=David|last=Sharrock|accessdate=2013-05-16}}</ref>. Во раните години на изборот можеле да се видат многу победи на ,,традиционални” европски земји: Франција, Холандија и Луксембург. Меѓутоа, успехот на овие земји се намалил во последниве децении; Холандија последен пат победила во 1975 година; Франција во 1977 година; и Луксембург во 1983 година. Луксембург последен пат настапил на изборот во 1993 година<ref>{{Наведена мрежна страница|author=|url=http://www.esctoday.com/3221/luxembourg_never_to_return_to_the_contest/ |title=Eurovision Song Contest - Dusseldorf 2011 &#124; News - 'Luxembourg never to return to the contest' |publisher=Esctoday.com |date=2008-09-05 |accessdate=2011-05-22}}</ref>. Првите години на 21 век донеле голем број на победи на земји кои првпат учествуваат, ,,нови” и долгогодишни земји кои претходно настапиле многупати, но без победи. Секој година од [[2001]] до [[2008]] победувала земја по нејзин првпат. Естонија била прва од земјите кои припаѓале на [[Советскиот Сојуз]] а која победила во натпреварот во 2001 година. Во 2006 година победила [[Финска]] после 45 години учествување на изборот. Од друга страна пак, [[Украина]] не требала да чека толку долго, победувајќи на само нејзиниот втор настап во [[2004]] година. [[Србија]] победила првиот пат кога настапила како независна држава во [[2007]] година<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.b92.net/eng/news/society-article.php?yyyy=2007&mm=05&dd=13&nav_category=113&nav_id=41193 |title=News - Serbia wins Eurovision song Contest |publisher=B92 |date= |accessdate=2011-05-15 |archive-date=2007-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071122210407/http://www.b92.net/eng/news/society-article.php?yyyy=2007&mm=05&dd=13&nav_category=113&nav_id=41193 |url-status=dead }}</ref>. Друг релативно брз победник бил [[Азербејџан]], кој победил во 2011 година на нејзината само четврта година од натпреварувањето. Земјата со најдолг рок без ниту една победа е Кипар, кој дебитираше во 1981 година и нејзината најдобра завршница беше 2-то место во 2018 година. Во 2009 година, Норвешка победила на изборот со 387 бода, највисоки вкупно бодови во историјата на натпреварот и прва која освоила повеќе од 300 бода, вклучувајќи и 16 максимални бода. Ова достигнување се повторило во 2012 година, кога Шведска освоила 372 бода, но со нов рекорд од 18 максимални бода. ==Критики и контроверзии== Овој избор отсекогаш бил предмет на критики и поради музичката содржина и поради сфаќањето дека е повеќе политика отколку музика<ref>{{наведени вести|publisher=BBC News Online|date=2007-05-09 |url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/berkshire/6640231.stm|title=Politics 'not Eurovision factor'|accessdate= 2008-05-25}}</ref><ref>{{наведени вести|publisher=BBC News Online|date=2007-05-14 |url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6654719.stm|title=Malta slates Eurovision's voting|accessdate= 2008-05-25}}</ref>. ===Музички стилови и настапи=== Бидејќи музичките песни се изведуваат пред таква разновидна наднационална публика со различни музички вкусови и земјите сакаат да можат да допрат до што е можно повеќе луѓе за да добијат гласови, поголемиот дел од песните низ историјата се middle-of-the-road pop. Исклучоците од оваа формула ретко имаат постигнато успех, што водеше изборот да добие репутација за неговата музика дека е ''bubblegum pop''<ref>{{наведени вести|first=Paul|last=Majendie|date=2007-08-11|url=http://uk.reuters.com/article/idUKL1142844820070814|publisher=Reuters|title=Edinburgh Fringe show celebrates Eurovision kitsch|accessdate=2009-07-18|archive-date=2010-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20100601071040/http://uk.reuters.com/article/idUKL1142844820070814|url-status=dead}}</ref>. Меѓутоа, оваа добро воспоставна шема била прекината во 2006 година со победата на финскиот хард рок бенд [[Лорди]]. Бидејќи Евровизија е визуелно шоу, многу од изведувачите се обидуваат да го привлечат вниманието на гласачите на други начини освен преку музика, особено елаборат секвенции на осветлување и пиротехника, необични театарки претстави и костуми на сцена, вклучувајќи и соблекување на облеката<ref>Paul Allatson, “‘[http://www.informaworld.com/smpp/content~content=a776540935?words=allatson&hash=267716188 Antes cursi que sencilla’: Eurovision Song Contests and the Kitsch Drive to Euro-Unity],” in the Special issue on Creolisation: Towards a Non-Eurocentric Europe, in ''Culture, Theory and Critique'', vol. 48, no. 1 (Spring 2007): 87&ndash;98.</ref>. ===Политичко и географско гласање=== Изборот долго време се обвинува да ја намали својата политичка пристрасност каде согледувањето е дека судиите и телегласачите ги доделуваат бодовите повеќе врз основа на нивниот национален однос со другите земји отколку на музичките вредности на песната<ref>{{наведени вести |publisher= BBC News Online|date=2004-05-16|url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/south_east/3719157.stm |title= Eurovision votes 'farce' attack |accessdate= 2006-07-15}}</ref>. Според едно истражување на евровизискот модел на гласање, одредени држави имаат тенденција да формираат “групи” или “помали групи” со честото гласање на идентичен начин<ref name="FennEtAl"/>. Друго истражување заклучува дека во [[2006]] година стопирањето на гласањето во најмалку два наврати, пресудно влијаело на исходот на изборот<ref name="Gatherer"/>. Но од друга страна пак, други тврдат дека одредени држави ги доделуваат непропорционално високите бодови на другите поради сличните музички вкусови, култури и јазици<ref>[http://164.15.69.62/ecare/personal/ginsburgh/papers/153.eurovision.pdf Ginsburgh, Victor and Abdul Noury. 2006. The Eurovision Song Contest Is Voting Political or Cultural?]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|author=Spierdjik, Laura; Vellekoop, Michel|date=2006-05-18|url=http://www.rug.nl/economie/faculteit/medewerkers/SpierdijkL/eurovision.pdf?as=pdf|title=Geography, Culture, and Religion: Explaining the Bias in Eurovision Song Contest Voting|publisher=rug.nl|accessdate=2007-04-18|format=PDF}}{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> кои ги зборуваат и поради тоа повеќе ја ценат заедничката музика; на пример, објаснувањето за рутинската размена на 12 бода на [[Грција]] и [[Кипар]] во секоја можна прилика откако популарното гласање беше воведено во [[1998]] е дека овие држави ја делат истата музичка индустрија и јазик и дека изведувачите кои се популарни во едната земји се популарни и во другата. Друг влијателен фактор е високиот процент на иселеници, етнички малцинства и дијаспората која живее во одредени држави, често се должи на неодамнешните политички немири. Иако судиите и телегласачите не можат да гласаат за настапот на нивната земја, иселениците и дијаспората од земјата во која престојуваат можат да гласаат за земјата од која потекнуваат. Бидејќи бројот на бодови кој се доделува на секоја држава е еднаков, независно од нивната популација, гласачите во земјите со поголема популација имаат помалку моќ како поединци да влијаат на резултатот на изборот, отколку оние кои гласаат од земји со помала популација. Во обид да се намали влијанието на стопирањто на гласањето откако бил воведено телегласањето на изборот на песна за Евровизија<ref name="juryconfirmed">{{Наведена мрежна страница|url=http://esctoday.com/news/read/12655|title=EBU confirms 50/50 vote for Eurovision Song Contest|last=Viniker|first=Barry|date=2008-12-08|work=|publisher=ESCToday|archive-url=https://web.archive.org/web/20081211002140/http://www.esctoday.com/news/read/12655|archive-date=2008-12-11|dead-url=|accessdate=2008-12-08|url-status=dead}}</ref>, на финалето во [[2009]] година повторно биле вратени националните судии заедно со телегласањето, придонесувајќи по 50% во гласањето. Овој комбиниран систем се проширил во [[2010]] година кога бил спроведен и во полуфиналињата<ref name="Countries">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=7923&_t=Exclusive%3A+39+countries+to+be+represented+in+Oslo|title=Exclusive: 39 countries to be represented in Oslo|last=Bakker|first=Sietse|date=2009-12-31|publisher=European Broadcasting Union|accessdate=2009-12-31}}</ref>. Но се применувањето носи само мала разлика во “политичкото” гласање. Меѓутоа, од [[1994]] година ниту една земја нема победено две години по ред, исто така и во полуфиналињата постојано победувала различна држава, сè до 2012 година, кога Шведска победила во второто полуфинале и во [[2011]] и во [[2012]] година. Иако повеќето од нив секоја година 12-те бода ги даваат на иста држава, забележано е дека факторите како множеството од другите добиени високи бодови (7, 8 или 10 бода) и бројот на земји кои ги даваат бодовите на одреден настап, исто така многу влијае на финалните позиции. == Поврзано == * [[Детска Евровизија]], за европските изведувачи на возраст под 16. == Наводи == {{наводи|3}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Eurovision|Евровизија}} * [http://www.eurovision.tv/ Службена страница] * {{youtube|user=eurovision}} {{Избрана}} {{Евровизија}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Евровизија| ]] [[Категорија:Европски радиодифузен сојуз]] dhjxscrdbuse1tf8uq60afywj8n64os 0 27170 5616229 5468242 2026-08-24T17:53:25Z SpectralWiz 106165 5616229 wikitext text/x-wiki {{внимание}} {{Инфокутија за град во Шпанија | име = Мадрид | изворно име = Madrid | слика = Palacio de comunicaciones.jpg | сл-големина = 285px | опис = Палата на комуникациите на Плоштадот Сибелес. | знаме = Bandera de la ciudad de Madrid.svg | знаме-големина = 150px | знаме-врска = Знаме на Мадрид | грб = Escudo de Madrid.svg | грб-големина = 75px | грб-врска = Грб на Мадрид | локација = CiudadMadridPosicion.PNG | лок-големина = 200px | лок-коментар = Местоположба во Општина Мадрид, Шпанија | lat_dir = N | lat_deg = 40 | lat_min = 23 | lat_sec = | lon_dir = W | lon_deg = 3 | lon_min = 43 | lon_sec = | прекар = | прекар изворно = | мото = Од Мадрид до Рајот | мото изворно = De Madrid al Cielo | доселување = | основан од = | основан во = [[8 век]] | старо име1 = | старо име2 = | старо име3 = | старо име4 = | авто = | празник датум = | празник име = | поштенски код = 28001-28080 | повикувачки број = 34 (Шпанија) + 91 (Мадрид) | официјална страница = [http://www.munimadrid.es/ www.munimadrid.es] | автономна заедница = [[Општина Мадрид]] | провинција = [[Општина Мадрид|Мадрид]] | административна распределба = 21 административни единици | населби = 127 | градоначалник = Алберто Руиз-Гаљардон | партија = [[Народна партија (Шпанија)|ПП]] | површина = 607 | надморска височина = 667 | латитуда = 40°23′N | лонгитуда = 3°43′W | население = 3&nbsp;228&nbsp;359 | година на попис1 = 2005 | густина на население = 5198 | година на попис2 = }} '''Мадрид''' ({{langx|es|Madrid}}, шпански изговор: [maðɾið], разговорно: [maðɾi]) — главен и најголем град во [[Шпанија]]. Градот е населен со околу 3,3 милиони <ref>[http://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaDesdeHome&language=1&nombrePoblacion=madrid&x=0&y=0 INE.es] Instituto Nacional de Estadística (National Statistics Institute)</ref> (од декември 2009); целото население во градскиот дел (урбаниот дел и предградијата) — пресметано дека е 6.386.932 жители<ref name="Eurostat">[http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tgs00080&plugin=1 Eurostat]</ref>. Мадрид е трета најнаселена општина во Европската унија, по Голем Лондон и Берлин и неговата градска област е трета најнаселена во Европската унија, по Париз и Лондон.<ref name="Demographia">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|title=World Urban Areas: Population & Density|publisher=[[Wendell Cox|Demographia]]|accessdate=10 August 2008|format=PDF}}</ref><ref name="UrbanAudit.org">[[Eurostat]], [http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx UrbanAudit.org], accessed on 12 March 2009. Data for 2004.</ref><ref name="citypopulation.de">Thomas Brinkoff, [http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html Principal Agglomerations of the World], accessed on 12 March 2009. Data for 1 January 2009.</ref><ref name="un.org">United Nations Department of Economic and Social Affairs, [http://www.un.org/esa/population/publications/wup2007/2007WUP_Highlights_web.pdf World Urbanization Prospects (2007 revision)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110813042845/http://www.un.org/esa/population/publications/wup2007/2007WUP_Highlights_web.pdf |date=2011-08-13 }}, (United Nations, 2008), Table A.12. Data for 2007.</ref> Градот се простира на 698&nbsp;км².<ref>[http://www.madrid.es/UnidadesDescentralizadas/UDCObservEconomico/MadridEconomia/Ficheros/MadridEconomia2010Ingles.pdf Member of the Governing Council. Delegate for Economy, Employment and Citizen Involvement. Page 6]</ref> Градот се наоѓа на реката Мансанарес во центарот и на земјата и општината на Мадрид (која го опфаќа градот Мадрид, со своите издвоени и проширени предградија и села); оваа општина се граничи со автономни заедници на Кастиља и Леон и Кастиља-Ла Манча. Освен главен град на Шпанија, седиште на владата и престолнина на шпанскиот монарх, Мадрид исто така е и политички центар на Шпанија.<ref name="Madrid">{{наведени вести|url=http://www.indiana.edu/~overseas/flyers/mad_ies.html|publisher=Indiana.edu|title=Madrid|date=10 July 2006|access-date=2012-03-15|archive-date=2010-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20100312021025/http://www.indiana.edu/~overseas/flyers/mad_ies.html|url-status=dead}}</ref> Моментален градоначалник е Алберто Руиз-Гаљардон од народната партија. Тој е на функција од 2003 година, кога го напуштил Претседателството на автономната заедница на Мадрид и се кандидирал да го замени заминувањето на градоначалникот Хосе Марија Алварез дел Мансано, кој исто така е од народната партија. На последните локални избори од 2007 година, Руиз Гаљардон го зголеми мнозинството на народната партија во Градскиот совет на 34 места од вкупно 57, земајќи 55,5% од гласовите и победи во сите освен во два региони. Поради своето економско производство, животниот стандард, како и големината на пазарот, Mадрид се смета за главен финансиски центар на Пиринејскиот Полуостров; домаќин е на седиштата на мнозинство од главните шпански компании, како и седиштето на три од 100-те светски најголеми фирми (Telefónica, Repsol-YPF, Banco Santander). Освен тоа, Мадрид бил рангиран на 10-то место заедно со Хонгконг за најмоќните градови во светот, пресметани во топ 20 градови во 5 од 6 категории. Иако Мадрид поседува модерна инфраструктура, сепак го задржал изгледот и чувството на многу од неговите историски населби и улици. Во неговите обележја се вклучени огромната Кралската палата на Мадрид; Театро Реал (Кралскиот театар), со негова обнова во 1850 во оперска куќа; паркот Буен Ретиро, основан во 1631; величествената зграда на Националната библиотека од 19 век (основана во 1712), содржи некои од шпанските историски архиви, археолошки музеј и три врвни уметнички музеи: музејот Прадо, во кој е сместена една од најдобрите уметнички колекции во светот, Мусео Насионал Сентро де Арте Реина Софија, музеј на современа уметност, и музејот Тисен-Борнемиса, сместен во реновираната Палата Виљаремоса.<ref name="Overview of Madrid">{{наведени вести |url=http://www.easyexpat.com/madrid_en/overview_geography.htm |publisher=Easy expat |title=Madrid: <math>Overview</math> |date=11 August 2006 |access-date=2012-03-15 |archive-date=2012-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120722145816/http://www.easyexpat.com/en/madrid/overview/geography.htm |url-status=dead }}</ref> == Име на градот == Постојат неколку теории за потеклото на името „Мадрид“. Според легендата, Мадрид бил основан од страна на Окно Бианор (син на кралот Турхениј на [[Тоскана]] и [[Мантова]]) и бил наречен Метрагирта или Мантова Карпетана. Други тврдат дека оригиналното име на градот е Урсарија („земја на мечки“ на латински), поради големиот број на овие животни, кои биле пронајдени во непосредна близина на шумите, кои заедно со јаготкиното дрво (мадроњо „madroñо“ на шпански), биле амблемот на градот од средниот век. Древното име на градот Магерит доаѓа од името на тврдина изградена на реката Мансанарес во 9 век по новата ера и значи „Место на изобилство со вода“.<ref name="History of Madrid">{{Наведена мрежна страница |url=http://elmadridmedieval.jmcastellanos.com/ |title=El Madrid Medieval (Medieval Madrid). Includes Pre-historic, roman and medieval up to the Catholic Monarchs times. |work=History of Madrid. |publisher=José Manuel Castellanos |accessdate=28 October 2007 |language=es |archive-date=2017-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171120183628/http://elmadridmedieval.jmcastellanos.com/ |url-status=dead }}</ref> И покрај се, денес општо се смета дека потеклото на сегашното име на градот потекнува од 2 век п.н.е.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.indigoguide.com/spain/madrid-history.htm |title=Madrid History – Museums – Suggested Itineraries Madrid |publisher=Indigoguide.com |date= |accessdate=3 February 2010 |archive-date=2011-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110101205922/http://www.indigoguide.com/spain/madrid-history.htm |url-status=dead }}</ref> Римското Царство изградила населба на брегот на реката Мансанарес. Името на ова прво село било „Матриче“ (упатувајќи на реката што ја пресекува населбата). По нападите од страна на германските Суевес, Вандалс и Аланс за време на 5 век по новата ера, Римското Царство не може да ги одбрани своите територии на Пиринејскиот Полуостров и поради тоа е окупиран од Визиготите. Варварските племиња потоа ја презеле контролата на „Матриче“. Во 7 век исламската победа на Пиринејскиот Полуостров го изменила името во „Мајрит“, од арапскиот термин ميرا „Мајра“ (упатувајќи на водата како „дрва“ или „давател на животот“) и иберороманската наставка „ тоа "што значи" место “. Сегашното „Мадрид” еволуирало од Мозарабиски „Матрит” коешто сѐ уште на мадрилеански значи ариевски, каурски, припадник на нееврејска раса.<ref name="El origen del nombre">{{наведени вести |url=http://www.nova.es/~jlb/mad_es05.htm |publisher=JLL & JRP |title=El origen del nombre. |date=16 August 2006 |access-date=2012-03-15 |archive-date=2012-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120621111509/http://www.nova.es/~jlb/mad_es05.htm |url-status=dead }}</ref> == Историја == === Среден век === Иако местотоположбата на денешен Мадрид била населена во предисториско време,<ref name=autogenerated4>{{Cite web|url=https://elpais.com/diario/2006/06/13/madrid/1150197854_850215.html|title=Los primeros madrileños llegaron hace 500.000 años|first=Ediciones El|last=País|date=13 June 2006|via=elpais.com}}</ref><ref>{{cite web|title=La prehistoria de Madrid|url=http://www.nova.es/~jlb/mad_es04.htm|access-date=13 March 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20140224130445/http://www.nova.es/~jlb/mad_es04.htm|archive-date=24 February 2014|url-status=dead}}</ref><ref>Ocupaciones achelenses en el valle del Jarama (Arganda, Madrid);Santonja, Manuel; López Martínez, Nieves y Pérez-González, Alfredo;1980;Diputación provincial de Madrid;{{ISBN|84-500-3554-6}}</ref> и има остатоци од римската ера<ref>{{cite web |title=Las villas romanas de Madrid. Madrid en época romana. |url=http://www.madrid.es/UnidadWeb/Contenidos/Publicaciones/TemaCulturaYOcio/SanIsidro/VillasRomana/VillasRomanas.pdf}}</ref> првите документи за постоење на градот се од времето на калифатот. Постојат археолошки остатоци од малото село во текот на епохата на Визиготите, чие име можеби било прифатено подоцна од Арапите. Потеклото на модерниот град доаѓа од 9 век, кога Мухамед I заповедал изградба на една мала палата на истото место каде што денес се наоѓа Палатата Реал. Околу оваа палата била изградена мала тврдина, ал - Мудаина. Во близина на палатата била Мансанарес,<ref>It was recorded in the 15th century by the Arab geographer al-Himyari, who wrote in his "The Book of the Fragrant Garden" (Kitab al-Rawd al-Mitar) about the history of the city. He describes: "Madrid, remarkable city of Al-Andalus, which was built by Amir Muhammad ibn Abd ar-Rahman..."</ref> која муслиманите ја нарекувале ал - Мајрит (на арапски: المجريط, „извор на вода“). Од ова доаѓа до именување на местото како Мајерит, кое подоцна се развило во денешниот правопис на Мадрид. Тврдината била освоена во 1085 од страна на христијанскиот цар Алфонсо VI од Кастиља во неговиот поход кон Толедо.Тој ја реконструирал џамијата како црква на Девицата на Алмудена (almudin, заштитничка на гарнизоните). Во 1329, генералите на Кортес за првпат се собрале во градот за да го советуваат Алфонсо XI од Кастиља. Евреите Сефарди и Маврите продолжиле да живеат во градот, сè додека не биле протерани кон крајот на 15 век. По немирите и големиот пожар, Хенри III од Кастиља (1379-1406) го обновил градот и самиот изградил безбедносна тврдина од надворешната страна на ѕидовите на Ел Пардо. Големото влегување на Фердинанд и Изабела во Мадрид е предвесник на крајот на борбата помеѓу Кастиља и Арагон и крај на златната епоха на Евреите во Шпанија. === Ренесанса === Круната на Кастиља, со својот главен град во Толедо, и круната на Арагон, со свој главен град во Барселона, беа соединети во современа Шпанија од страна на католичките монарси (кралицата Изабела од Кастиља и кралот Фердинанд II од Арагон). Иако нивниот внук Карлос I од Шпанија (исто така познат како Карлос V, Светски Римски Император) ја фаворизира Севиља, неговиот син Филип II (1527-1598), бил тој кој ја префрлил престолнината во Мадрид во 1561. Иако тој не направил никакво официјално соопштение, седиштето на кралскиот дворец било и главен град. Севиља продолжила да ја контролира трговијата на колониите со Шпанија, но Мадрид ја контролирал Севиља. Освен еден краток период, 1601-1606, кога Фелипе III, го поставил својот дворец во Ваљадолид, среќата на Мадрид тесно се огледувала во онаа на Шпанија. Во текот на Силјо де Оро (Златен век), во 16/17 век, Мадрид само малку наликува на другите европски престолнини, бидејќи населението во градот било економски зависно од работата на самиот дворец и немало друга значајна активност. === Од 19 век до денес === Во доцните 1800-ти, Изабела II не можела да ја потисне политичката напнатост, која ќе доведе до уште еден бунт, првата шпанска Република.Ова подоцна било проследено со враќање на монархијата во Мадрид, потоа создавање на Втората шпанска република, пред шпанската граѓанска војна. Мадрид е еден од најтешко погодените градови во Шпанија во Граѓанската војна (1936-1939). Градот бил упориште на републиканците, од јули 1936 година. Неговите западни предградија биле место на најжестоката битка во ноември 1936 година и за време на Граѓанската војна, Мадрид станал првиот европски град бомбардиран од авиони (Јапонија била првата земја кој бомбардирала цивили во светската историја, во Шангај во 1932 година), кои како цел имале цивили во историјата на војувањето. (Види Опсада на Мадрид 1936-39). За време на диктатурата на Франциско Франко, особено во текот на 1960 година, јужниот дел на Мадрид станал многу индустријализиран и имало масовни миграции од руралните (селските) делови на Шпанија во градот. југоисточната перферија на Мадрид станала голема населба претежно населена со работничка класа која била основата за политичка и културна реформа. По смртта на Франко, демократските партии коишто се појавиле (вклучувајќи ги лево ориентираните и оние со републиканска идеологија) го прифатиле Кралот Хуан Карлос I како следбеник на Франко и како наследник на историската династија – за да одезбедат стабилност и демократија. Ова ја одвело Шпанија до нејзината сегашна положба како уставна монархија со Мадрид како главен град. Искористувајќи го просперитетот на Шпанија во 1980-тите и 1990-тите години, главниот град на Шпанија ја зацврстил својата положба како важен економски, културен, историски, образовен и технолошки центар на Европскиот континент. == Географија == === Клима === Регионот на Мадрид се одликува со ретка континентална средоземна клима со студена зима поради надморската височина,<ref>{{cite web|url=http://en.climate-data.org/location/92/|title=Climate: Madrid - Temperature, Climate graph, Climate table - Climate-Data.org|work=climate-data.org}}</ref> вклучувајќи и повремени снежни врнежи и минимални температури честопати под 0&nbsp;°C (32&nbsp;°F). Во лето е топло со температури кои постојано го надминуваат 30&nbsp;°C (86&nbsp;°F) во јули и август, а ретко може да достигне до 40&nbsp;°C (104&nbsp;°F). Поради надморската височина и сувата клима во Мадрид, дневните температури се значителни во летните месеци. Врнежите, иако концентрирани во есен и пролет, можат да се забележат во текот на целата година; во продолжение, ниската количина на врнежи, околу 436 милиметри годишно (17,2 инчи), доведува до тоа Мадрид да биде на границата на степска клима. === Области === Мадрид административно е поделен на 21 област, кои понатаму се поделени во 128 реони. 1. Сентро (Centro): Паласио (Palacio), Ембахадорес (Embajadores), Кортес (Cortes), Хустисиа (Justicia), Универсидад (Universidad), Сол (Sol). 2. Аргансуела (Arganzuela): Имеријал (Imperial), Акасиас (Acacias), Ла Чопера (La Chopera), Легаспи (Legazpi), Делисијас (Delicias), Палос де Мохуер (Palos de Moguer), Аточа (Atocha). 3. Ретиро (Retiro): Пасифико (Pacífico), Аделфас (Adelfas), Естреја (Estrella), Ибица (Ibiza), Херонимос (Jerónimos), Нињо Хесус (Niño Jesús). 4. Саламанка (Salamanca): Реколетос (Recoletos), Гоја (Goya), Парк де лас Авенидас (Parque de las Avenidas), Фуенте дел Беро (Fuente del Berro), Гвиндалера (Guindalera), Листа (Lista), Кастелјана (Castellana). 5. Чамартин (Chamartín): Ел Висо (El Viso), Просперидад (Prosperidad), Сиудад хардин (Ciudad Jardín), Латинска америка (Hispanoamérica), Нова Шпанија (Nueva España Кастиља (Castilla). 6. Тетјан (Tetuán): Белас Вистас (Bellas Vistas), Кватро (Cuatro) Каминос (Caminos), Кастилејос (Castillejos), Алменара (Almenara), Валдацедерас (Valdeacederas), Беругете (Berruguete). 7. Чамбери (Chamberí): Гацамбиде (Gaztambide), Арапилес (Arapiles), Трафалгар (Trafalgar), Алмагро (Almagro), Валјехермосо (Vallehermoso), Риос Росас (Ríos Rosas). 8. Фуенкарал - Ел Падро (Fuencarral-El Pardo): El Pardo, Фуентелареина (Fuentelarreina), Пењагранде (Peñagrande), Барио дел Пилар (Barrio del Pilar,) Ла Паз (La Paz), Валверде (Valverde), Мирасиера (Mirasierra), Ел Голосо (El Goloso). 9. Монклоа – Аравака (Moncloa-Aravaca): Кзаа де Кампо (Casa de Campo), Аргуелес (Argüelles), Сиудад Универзитарија (Ciudad Universitaria), Валдезарза (Valdezarza), Валдемарин (Valdemarín), Ел Планто (El Plantío), Аравака (Aravaca). 10. Латина (Latina): Лос Каменес (Los Cármenes), Пуерта дел Ангел (Puerta del Ángel), Лучеро (Lucero), Алуче (Aluche), Лас Агилјас (Las Águilas), Кампаменто (Campamento), Кватро Виентос (Cuatro Vientos). 11. Карабанчел (Carabanchel): Комилјас (Comillas), Опањел (Opañel), Сан Исидоро (San Isidro), Виста Алегре (Vista Alegre), Пуерта Бонита (Puerta Bonita), Буенависта (Buenavista), Абрантес (Abrantes). 12. Усера (Usera): Оркаситас (Orcasitas), Оркасур (Orcasur), Сан Фермин (San Fermín), Алмендралес (Almendrales), Москардо (Moscardó), Золфо (Zofío), Прадолоњо (Pradolongo). 13. Пуенте де Валецас (Puente de Vallecas): Ентревиас (Entrevías), Сан Диего (San Diego), Паломерас Бајас (Palomeras Bajas), Паломерас Суресте (Palomeras Sureste), Портазго (Portazgo), Нуманика (Numancia). 14. Морталаз (Moratalaz): Павонес (Pavones),Хорцајо (Horcajo), Марокина (Marroquina), Медиа Легиа (Media Legua), Фонтарон (Fontarrón), Винатерос (Vinateros). 15. Сиудад Линеал (Ciudad Lineal): Вентас (Ventas), Пебло Нуево (Pueblo Nuevo), Кинтана (Quintana), Ла Концепцион (La Concepción), Сан Паскал (San Pascual), Сан Хуан Баутиста (San Juan Bautista), Колина (Colina), Аталаја (Atalaya), Костиларес (Costillares). 16. Хорталеза (Hortaleza): Паломас (Palomas), Валдефуентес (Valdefuentes), Канилас (Canillas), Пинар дел Реј (Pinar del Rey), Апосточ Сантјаго (Apóstol Santiago), Пиовера (Piovera). 17. Вилаверде (Villaverde): Сан Андрес (San Andrés), Сан Кристобал (San Cristóbal), Бутарке (Butarque), Лос Росалес (Los Rosales), Лос Ангелес (Los Ángeles). 18. Вила де Валекас (Villa de Vallecas): Каско Хисторико де Валекас (Casco Histórico de Vallecas), Света Евгенија (Santa Eugenia). 19. Викалваро (Vicálvaro): Каско хисторико де Викалваро (Casco Histórico de Vicálvaro), Амброз (Ambroz). 20. Сан Блас (San Blas): Симанкас (Simancas), Хелин (Hellín), Ампоста (Amposta), Аркос (Arcos), Росас (Rosas), Рејас (Rejas), Канилејас (Canillejas), Салвадор (Salvador). 21. Барајас (Barajas): Аламеда де Осуна (Alameda de Osuna), Аеропуерто (Aeropuerto), Каско хисторико де Брајас (Casco Histórico de Barajas), Тимон (Timón), Коралехос (Corralejos). === Градска област === Градска област на Мадрид ({{langx|es|Área metropolitana de Madrid}}) се состои од градот Мадрид и четириесет околни општини. Бројот на населението е нешто повеќе од 5,8 милиони луѓе и зафаќа површина од 4.609,7&nbsp;км ². Ова е најголемата градска област во Шпанија, четврта по големина во Европската унија и 45 - та најголема во светот. Во многу градски области со приближна големина, може да се разликуваат две различни зони на урбанизација: * Внатрешен круг: Алкорон, Леганес, Хетафе, Мостолес, Фуенлабрада, Кослада, Алкобендас, Поцуело де Аларкон, Сан Фернандо де Енарес. * Надворешен круг: Вилавикиоза де Одон, Парла, Пинто, Валдеморо, Ривас - Вакиамадрид, Торехон де Ардос, Алкала де Енарес, Сан Себастијан де лос Рејес, Трес Кантос, Лас Роцас де Мадрид, Махадаонда, Боадила дел Монте. Најголемите населби се на југот и воопшто по должината на главните патишта кои водат надвор од Мадрид. === Приградска област === Површина (км²) Население Густина на население (pop./км²) Мадрид – Махадаонда 996.1 3,580,828 3,595.0 Мостолес 315.1 430,349 1,365.6 Фуенлабрада – Леганес – Хетафе – Парла - Пинто –Валдеморо 931.7 822,806 883.1 Алкобендас 266.4 205,905 772.9 Арганда дел Реј – Ривас - Вакиамадрид 343.6 115,344 335.7 Алкала де Хернарес – Торехон де Ардос 514.6 360,380 700.3 Колменар Виехо – Трес Кантос 419.1 104,650 249.7 Коладо Вилалба 823.1 222,769 270.6 Градска област на Мдрид 4,609.7 5,843,031 1,267.6 == Архитектура == Иако местотополжбата на Мадрид е окупирана од праисторијата, првите историски податоци што се однесуваат на градот датираат од средината на IX век, кога Мухамед I наредил изградба на мала палата (денес на ова место се наоѓа Палацио Реал). Околу оваа палата била изградена мала тврдина Ал Мудаина. Палатата е изградена со поглед на реката Мансарес, која муслиманите ја нарекувале Мајрит со значење извор на вода (кој подоцна се изменил во Магерит, а на крај Мадрид). Тврдината била освоена во 1085 година од страна на Алфонсо VI во походот кон Толедо. Тој ја реконструирал џамијата како црква на Девицата на Алмудена (almudin, заштитничка на гарнизоните), денес Катедрал де ла Алмудена. Во 1329, генералите на Кортес за првпат се собрале во градот за да го советуваат Фернандо IV (Fernando IV). Евреите и Маврите продолжиле да живеат во градот во нивниот кварт денес уште познат како Морерија, сè додека не биле протерани. Кралската палата на Мадрид, зградите и спомениците на Пасео дел Прадо Салон дел Прадо и Алкала Гате заслужуваат посебено внимание.Тие биле изградени во сериозен меѓународен барок стил, најчесто погрешно сметан за неокласичен, од страна на Бурбонскиот крал. Плановите за изградба на нова катедрала за Мадрид посветена на Девицата на Алмудена започнале во XVI век, но бавната изградбата не почнала сè до 1879. Франциско де Куба (Francisco de Cubas), Маркизот на Куба, бил архитектот кој ги дизајнирал и насочил изградбите во готски стил, оживување. Изградбата целосно престанала за време на Шпанската граѓанска војна. Проектот бил напуштен до 1950 година, кога Фернандо Чуека Гоитиа (Fernando Chueca Goitia) ги приспособил плановите на де Куба во неокласичен стил за надворешноста да се вклопи со сиво и белата фасада на Палацио Реал (Palacio Real), која стои од спротива и не била завршена сè до 1993 година, кога катедралата била осветена од попот Јован Павле II (John Paul II). На Кале Принсеса, во срцето на областа на Монкола, лежи Ел Ехерсито дел Аире, седиштето на шпанското (воено) воздухопловство. Намалената репродукција од познатиот манастир Сан Лоренцо дел Ескоријал (San Lorenzo del Escorial) кој лежи на околу 50 километри североисточно од Мадрид, Ел Ехерсито дел Аире е класичен пример за фашистичкиот неокласицизам во Мдрид. Финансиската област во центарот на Мадрид помеѓу улиците Римундо Фернандес Вилаверде (Raimundo Fernández Villaverde), и Пасео де ла Кастелана (Paseo de la Castellana) ,Оуренсе (Orense), Генерал Перон (General Perón) и е оригинална концепција (и името) на главниот урбанистички план, одобрен во 1946. Целта на овој план била да се создаде огромен блок на деловни објекти со метро и железнички врски во областа на проширената област на северен Мадрид, точно пред стадионот на Реал Мадрид (кој сега се вика стадион Сантјаго Барнебау (Santiago Bernabéu Stadium) и покрај новиот комплекс на владата на новите Министерства . Ботаничка градина, библиотека и оперска куќа, исто така, биле вклучени во плановите, но тие никогаш не биле изградени. Кватро Торез Бизнис Ареа (Cuatro Torres Business Area) — бизнис парк, кој бил завршен во 2008 година. Овој блок ги содржи највисоките облакодери во Мадрид и Шпанија Кула Еспасио, Кула Кристал, Сакир Вајермосо и Кула Каха Мадрид (Torre Espacio, Torre de Cristal, Sacyr Vallehermoso и Torre Caja Madrid). Нова стопанска и економска зона на голема површина се очекува да биде изградена во текот на наредните десет години според "Проектот за проширување на улицата Кастелана": Мдрид Барајас меѓународниот терминал на воздухопловната комапнија , дизајниран од Антонио Ламела и Ричард Роџерс (кој им ја донел наградата Стирлинг за 2006 година), и TPS инженери, (IStructE награда за трговски конструкции освоена во 2006) бил отворен на 5 февруари 2006 година.Терминалот 4 е еден од најголемите светски терминал области, со површина од 760.000 квадратни метри (8.180.572 квадратни стапки) во два одделни терминали. Се состои од главна зграда, T4 (470.000 квадратни метри), и дополнителна зграда, T4S (290.000 квадратни метри), кои се на растојание од околу 2,5 километри. Меѓународниот аеродром во Хонгконг сè уште ја држи титулата за светски најголема терминална зграда (Терминал 1) на 570.000 квадратни метри.Новиот терминал 4 има за цел да ги ослободи патниците од стресот пред да почне нивното патување. Ова е постигнато преку внимателна употреба на светло, овозможена преку природната светлина која поминува преку стаклените прозорци, наместо ѕидови и многубројни сводови на таванот. Со новата доградба, Барајас е дизајниран да прими околу 70 милиони патници годишно. == Животна средина == Мадрид е полн со зелени површини и паркови; во центарот на Мадрид е најголемиот парк Парк дел Ретиро (Parque del Retiro), се шири на североисток од железничка станица Аточа (Atocha). Станицата е јадрото на центарот за брзите AVE возови, со моментални линии за Ваљадолид (северозапад), Барселона (североисток) и Севиља (South). Мадрид има многу дрва, и во парковите и по улиците, околу 500.000. Во 2005, градот имал 300.000 и само Токио имал повеќе дрва (100.000 повеќе), но, исто така, имал трипати повеќе население од Мадрид. Паркот дел Ретиро (Parque del Retiro), некогаш основа на палатата изградена за Фелипе 4 е најпопуларниот парк во Мадрид. На неговото големо езеро со средина некогаш се одржувале лажни бродски борби за да се забавува кралското семејство; денес популарно е уживањто и мирниот провод возејќи се на чамец. Инспирирано од лондонската кристална палата Палатата Кристал (Раlacio de cristal) може да се најде на југоисточниот дел/крај на паркот. Во Ретиро паркот (Retiro park) исто така се наоѓа и Гората на починатите (шпански: Bosque de los Ausentes), меморијалниот споменик во чест на 191 жртви од нападите на 11 март 2004 г. во Мадрид. Аточа (Atocha) железничката станица не е само прва градска туку и централна станица, туку исто така и почеток на една засебена затворена градина со 4.000 квадратни метри, тропски растенија. Аточа (Atocha) станицата станала стаклена градина, одредиште за љубителите на растенија, со повеќе од 500 видови билки, езера полни со желка и златна риба, како и продавници и кафулиња. Местото е пријатно да се посети на ладен или влажен ден, со температура од 24 Целзиусови степени, или дури и на врел летен ден, како би се избегнала жештината. Каса де Кампо (Casa de Campo) — огромен рурален (селски) парк на запад од градот, најголем од сите зелени површини во Мадрид. Тој е место за [[панаѓур]], мадридската зоолошка градина и отворен градски базен, за да се ужива во поглед на птичја перспектива на паркот и градот качи се на патување со жичара која е над врвовите на дрвјата. Кралската ботаничка градина или Ботаничка градина Ројал (The Royal Botanic Garden или Real Jardin Botanico) била дело на Карлос III во 18 век и се користела како база за растителни видови, собирани од целиот свет. Таму има значаен истражувачки објект кој на почеток се користел како база за развивање на билни лекови и да се вдомат врстите собрани од патувањата по Новиот Свет, денес е наменет за одржување на еко - системот во Европа. Пионерскиот еколошки тематски парк Faunia е природен историски музеј во комбинација со зоолошка градина, со цел да биде забавен и образовен за деца. Се состои од осум еко-системи од тропски дождливи шуми во поларните региони, и содржи повеќе од 1.500 животни, некои од нив се движат слободно. == Стопанство == Во текот на последните 15 години до 2009 година, животните трошоци во Мадрид се зголемени. Градот се покачи на 22-то место на најскапи градови во светот во 2008 година, највисок ранг на шпански град, досега. Иако Мадрид е сѐ уште на 80,7% од Њујорк, драматичниот пораст на трошоците за живот од 2005 година, покажуваат дека тој наскоро ќе ги предизвика градовите кои се повисоко рангирани. == Демографија == Населението во Мадрид генерално се зголемило откако градот станал главен град во средината на 16 век и од 1970 те се стабилизира на околу 3 милиони. Од околу 1970 година до средината на 1990 те населението на гардот се намалило. Оваа појава исто така влијае и на другите европски градови, а делумно била предизвикана од порастот на придружните населби на сметка на центарот на градот. Друга причина би можела да биде забавувањето на стапката на пораст на европската економија. Демографскиот успех (бум) забрзал во доцните 1990 ти и раните 2000 ти, поради меѓународната имиграција, како реакција на големиот бран на шпанскиот економски раст. Според податоците од пописот, населението во градот се зголемило на 271.856 помеѓу 2001 и 2005 година. Како главен град на Шпанија привлекува многу имигранти од целиот свет. Околу 83,8% од жителите се Шпанци, додека луѓето од друго потекло, вклучувајќи ги и имигрантите од Латинска Америка, Европа, Азија, Северна и Западна Африка, претставуваат 16,2% од населението во 2007 година. Десетте најголеми имигрантски групи ги сочинуваат: Еквадорци 104.184, Романци 52, 875, Боливијци 44.044, Колумбијци 35. 971, Перуанци 35. 083, Кинези 34.666, Мароканци 32.498, Доминиканци 19.602, Бразилци 14. 583, Парагвајци 14.308. Исто така постојат значајни заедници на: Филипинци, Екваторски Гвинејци, Бугари, Индијанци, Италијанци, Аргентинци, Никарагвајци, Французи, Сенегалци и Полјаци. == Влада == Новата демократија најави успешни движења кон зголемена автономија за региони на Шпанија, сметајќи ги како автономни региони, под закрила на Шпанија. Градскиот совет се состои од 57 членови, еден од нив е градоначалникот, во моментов Алберто Руиз Галардон Хименес (Alberto Ruiz-Gallardón Jiménez). Градоначалникот претседава на Советот. Во 2007 година на регионалните и локални избори, конзервативната Народна партија добила 34 места, Шпанската Социјалистичка работничка партија (PSOE) 18, и обединета левица 5 места. Пленарот на Советот е телото на политичкото претставување (на граѓаните во општинската власт. Некои од неговите својства се: фискалните прашања, избори и вложувања на градоначалникот, одобрување и модификација на уредби и прописи, одобрување на буџетите, договори кои се однесуваат на промена на границите и на општинскиот мандат, услугите за управување, учеството во надопштински организации, итн. Денес, градоначалничкиот тим се состои од Градоначалникот, заменикот на градоначалникот и 8 делегати; сите го формираат Одборот на делегати (Општинскиот Извршниот комитет). Мадрид има тенденција да биде упориште на народна партија, која има контрола на градоначалничкиот мандат од 1989 година. == Култура == Мадрид е една од најпопуларните одредишта во Шпанија и е познат по големиот број на културни атракции. === Галерии === Мадрид се смета за една од најдобрите европски одредишта што се однесува до музеите на уметност. Најпознат е Златениот триаголник на уметноста (Golden Triangle of Art,), сместен по должината на реката Пасео дел Прадо (Paseo del Prado) и содржи три музеи. Еден од најпознатите е музејот Прадо (Prado), најпопуларниот член од трите музеи на Златниот триаголник познат по големите дела како Лас Менињас (Las Meninas) од Диего Веласкуез (Diego Velázquez) и Ла Маја и Ла Маја десунда (La maja vestida и La maja desnuda) од Франциско де Гоја (Francisco de Goya). Другите два музеи се Тисен Борнемиза (Thyssen Bornemisza Museum), основан од мешана приватна колекција и музејот Реина Софија (Reina Sofia). Ова е местото каде што е закачена Герника на Пабло Пикасо, која е вратена во Шпанија од Њујорк по повеќе од две децении. === Ноќен живот === Мадрид е фасцинантен за ноќен живот и ноќни клубови. Исто така, популарен е и обичајот на состанување во паркови или на улици со пријателите, каде заедно пијат алкохол (ова се нарекува 'botellón', од 'botella', што значи шише), но во последниве години, пиењето на улица се казнува со парична казна и сега младите (madrileños) пијат насекаде низ градот, наместо само на добро познатите места. Многу места (плоштади) дочекуваат бендови (концерти во Мадрид). Ноќниот живот и културното будење на младите процветало по смртта на Франко, особено за време на 80-тите додека градоначалникот на Мадрид, Енрике Тиерно Галван (Enrique Tierno Galvan) (PSOE) бил на служба, во ова време е добро познато културното движење наречено ла мовида (la movida) и првично се собирало околу плоштадот Дос де Мајо (Plaza del Dos de Mayo). Денес, областа Маласања (Malasaña) — позната по својата алтернативна сцена. Некои од најпопуларните ноќни одредишта ги вклучуваат соседствата на: Билбао (Bilbao), Трибунал (Tribunal), Алонсо Мартинес или Монкола (Alonso Martinez or Monclo), заедно со областа Пуерта де Сол (Puerta del Sol) (вклучувајќи ги Опера (Opera) и Гран Виа (Gran Via)), и двата во непосредна близина на популарниот плоштад) и Хуертас (Huertas) (Barrio de Las Letras), одредишта кои се исто така полни со туристи и дење и ноќе. Областа на Чуека (Chueca) исто така стана жешка точка во (мадридскиот) Madrilenian ноќен живот посебно за геј населението. Чуека (Chueca) — популарно познат како геј квартал и може да се спореди со областа Кастро во Сан Франциско. === Боемска култура === Во градот има места за извршување на алтернативна и експресивна уметност. Тие најчесто се сместени во центарот на градот вклучувајќи ги Опера (Opera), Антон Мартин, (Anton Martin), Чуека (Chueca) и Маласања (Malasaña). Исто така, постојат неколку фестивали во Мадрид, вклучувајќи го Фестивалот на алтернативната уметност на Фестивалот на Алтернативната сцена. Во населбата Маласања(Malasaña), како и во Антон Мартин (Anton Martin) и Лавапиес (Lavapies), се наоѓаат неколку б0емски кафе-галерии. Овие кафулиња се одликуваат со антички мебел, ретро-мебел или мебел што може да се најде исфрлен на улица, живописна нетрадиционална атмосфера и, обично, уметнички дела што се изложуваат секој месец од страна на друг уметник, често на продажна изложба. Кафулињата вклучуваат ретро кафе Лолина (“Lolina"), Ла Ида ("La Ida"), Ла Пака ("La Paca") и Кафе де ла Луз ("Cafe de la Luz") во Маласања (Malasaña), Ла Пиола ("La Piola") и Кафе Браун ("The Brown Cafe") iво Хуертас (Huertas) и Кафе Олмо ("Cafe Olmo") и Агуардиенте ("Aguardiente") во Лавапиес (Lavapies.)[30] Во населбата Лавапиес има и „скриени куќи“, односно илегални барови или напуштени простори каде се одржуваат концерти, поетски читања и славни шпански „ботелон“ забави (улични забави или собири кои сега се нелегални, но ретко се спречуваат). === Класична музика и опера === Auditorio Nacional de Música е главното место за класичните музички концерти во Мадрид, дом е на шпанскиот национален оркестар, симфонискиот оркестар Чамартин (Chamartin) и е место за средби на заедницата за симфониски концерти на оркестарот на Мадрид и симфониски оркестар на Мадрид.Тоа исто така е и главно место за турнеја на оркестри во Мадрид. Изведбата на RTVE на Симфонискиот оркестар на Големиот театар. Театарот Реал (Teatro Real) — главната оперската куќа во Мадрид и неговиот оркестар домаќин е симфонискиот оркестар на Мдрид. Театарот де ла Зарзуела (Teatro de la Zarzuela) главно е посветен на Zarzuela (на шпански традиционален музички театарски жанр), како и оперета и рецитали. Оркестарот домаќин на театарот е оркестарот на заедницата на Мадрид. Други концертни места за класична музика се Фондацијата Џоан Марч (Fundación Joan March) и Аудиторио 400 (Auditorio 400), посветени на современата музика. === Борби со бикови === Мадрид е домаќин на најголемото (арена за бикови) Plaza de Toros во Шпанија, основан во 1929 година. Лас Вентас (Las Ventas) од многумина е проценет да биде центар на борбите со бикови во светот и има капацитет од околу 25.000 седишта. Сезоната на борбите со бикови во Мадрид започнува во март и завршува во октомври. Борбите со бикови се одржуваат секој ден за време на прославите на Цан Исидоро (San Isidro) ([[светец заштитник]] на Мадрид) од средината на март до средината на јуни, секоја недела и државен празник и остатокот од сезоната. Лас вентас (Las Ventas) исто така е домаќин на музички концерти и други настани надвор од сезоната на борби со бикови. Локални свечености * 15 мај, San Isidro Labrador ([[Светец заштитник]] на Мадрид). * 13 јуни, San Antonio de la Florida. (Сан Антонио де ла Флорида). * 16-25 јули, Virgen del Carmen festivities (Светец заштитник на морето). * 6-14 август, Virgen de la Paloma festivities (Светец заштитник на Мадрид) * 7 ми август, San Cayetano (Cascorro светец заштитник на соседсвото). * 10 август, San Lorenzo (Lavapiés светец заштитник на соседството). * 9 ноември, Virgen de la Almudena festivities (Светец заштитник на Мадрид). === Спорт === Мадрид е дом на Реал Мадрид, кои играат на стадионот Сантјаго Бернабеу (Estadio Santiago Bernabéu). Нивните приврзаници се нарекуваат vikingos, Викинзи (Vikings) или почесто, merengues, meringues. Реал Мадрид е еден од најпрестижните фудбалски клубови во светот, со освоени рекордни 9 Европски пехари.Нивните соперници од родниот град, Атлетико Мадрид, се исто така добро поддржани во градот. Играчите (и симпатизерите) се наведени како colchoneros, mattresses, [to se odnesuva na crveno-belata boja na dresovite na igraчite za koja шto se odluчilo, zatoa шto materijalot bil najeftin во времето на формирање на клубот. Тие исто така се нарекуваат индијци (indios), поради пругастите дресови кои потсетуваат на бојата на индиските воини во многу холивудски вестерни. Мадридскиот придонес во спортот е исто така забележлив и од фактот дека тој бил домаќин на финалето на ФИФА Светско првенство во 1982. Заедно со Барселона, Глазгов и Лисабон, Мадрид е еден од четирите градови, кој има два УЕФА стадиони со 5 ѕвезди. Реал Мадрид Сантјаго Бернабеу (Real Madrid's Santiago Bernabéu) и Атлетико Мадрид Висенте Калдерон (Atlético Madrid's Vicente Calderón) и двата ги исполнуваат критериумите. Некои од најдобрите фудбалери во Шпанија се Мадрилењос (Madrileños) (роден во Мадрид), вклучувајќи ја и Реал Мадрид легендата Емилио Бутрагено (Emilio Butragueño) и (La Quinta del Buitre, "The Vulture's Cohort", „мршојадецот на Кохорта“), Пепе Реина (Pepe Reina) и Фернандо Торес (Fernando Torres) од Ливерпул и ветераните на Реал Мадрид : Раул Гонсалес (Raúl González), Гути Ернандес (Guti Hernandez) и Икер Касиљас (Iker Casillas). Мадрид исто така може да се пофали со забележливо место во шпанската кошарка, со два клуба на домашната листа, на ниво на АЦБ лига. Кошаркарскиот клуб Реал го има освоено Европското првенство повеќепати од било кој друг клуб и исто така е забележан во модерната верзија на тој натпревар, Евролигата. Градот е исто така домаќин на Circuito Permanente Del Jarama, кружна трка на мотори, која порано била домаќин на формула 1 шпанското Гран При (ГП) во Барселона. Историски, во градот се вози последната етапа на велосипедската трка „Турнеја на Шпанија„ (Vuelta a España), исто како што е Париз за Тур де Франс (Tour de France). Скијање е овозможено на блиската планина Сиера де Гвадарама (Sierra de Guadarrama), каде што се наоѓаат скијачките одморалишта на Валдескуи (Valdesqui) и Навакерада (Navacerrada). Градот се обиде да биде домаќин на Летните олимписки игри во 1972, Летните олимписки игри во 2012 и на Летните олимписки игри во 2016, но загуби од Минхен, Лондон и Рио де Жанеиро. Градот исто така е домаќин на две трки – Мдридскиот маратон и Сан Силвестре Валекана (San Silvestre Vallecana), долг 10 км и секоја година, десетици илјади тркачи земаат учество во овие трки. Клуб Лига Спорт Место на средба Оформен Првенство Реал Мадрид (Real Madrid C.F). Ла Лига (La Liga) Фудбал Стадионот Сантјаго Барнебау (ѕаntiago Bernabéu Stadium) 1902 31 Ттитула Заедница на Мдрид (Community of Madrid) FIBA Кошарка Palacio de Deportes de la Comunidad de Madrid 1960 3 Титули Реал Мдрид Балончесто (Real Madrid Baloncesto) ACB Кошарка Palacio Vistalegre 1932 17 Титули Madrid Masters ATP 1000 Тенис Caja Mágica 2002 9 Натпревари CB Estudiantes ACB Кошарка Madrid Arena 1948 11 титули == Образование == Државното образование во Шпанија е бесплатно и задолжително од 6-16 години. === Универзитети === Мадрид е дом на голем број јавни и приватни универзитети. Самостојниот универзитет во Мадрид е рангиран под број еден од јавните универзитети во Шпанија и бил основан под раководство на физичарот, Николас Кабрера (Nicolás Cabrera). Едноставно познат како Ла Аутонома (La Autónoma) во Мадрид, главното место е базата Кантобланко (Cantoblanco), која се наоѓа 10 милји (16 км) на североисток од главниот град (М-607) и во близина на општинските области на Мадрид, односно Alcobendas, San Sebastián de los Reyes, Tres Cantos и Colmenar Viejo. Уште еден е универзитетот Complutense во Мадрид основан во 1293, кој е еден од најстарите универзитети во светот. Има 10.000 членови на персонал и студентско тело 117.000. Се наоѓа на два кампуси, во универзитетскиот кварт Ciudad Universitaria во Moncloa во Мадрид и во Somosaguas. Други универзитети во Мдрид: Universidad Carlos III de Madrid (државен), Polytechnic University of Madrid (државен), Universidad Pontificia Comillas (приватен), Rey Juan Carlos University (државен), Universidad Alfonso X, Universidad Antonio de Nebrija, Universidad Camilo José Cela, Universidad Francisco de Vitoria, Universidad Europea de Madrid, Universidad Pontificia de Salamanca Campus de Madrid, Saint Louis University Madrid Campus and Universidad San Pablo CEU (сите се приватни). Мадрид е исто така дом на Escuela Superior de Música Reina Sofia, Real Conservatorio Superior de Música de Madrid и многу други приватни образовни институции. === Бизнис школи === ИЕ бизнис школа (порано институт (Instituto de Empresa) со својот главен колеџ, на границата на областите Чамартин (Chamartin) и Саманка (Salamanca) во Мадрид. ИЕ бизнис школата неодамна е рангирана на 1 - во место во Wall Strett Journal WSJ 2009 за најдобри МБА програми под 2 години. Со тоа ги престигна вообичаените предводници, INSEAD и IMD давајќи им ги наголемите улоги во рамките на МБА меѓународната програма. Иако седиштето е во Барселона, и двете бизнис школи IESE и ESADE, исто така, имаат кампуси (колеџи) во Мадрид. Овие три училишта се најдобро рангирани бизнис училишта во Шпанија, постојано се рангираат меѓу првите 20 деловни школи на глобално ниво, и нудат МБА програми (на англиски или шпански), како и други бизнис кругови. Други универзитети во Мадрид, кои имаат МБА програми, ги вклучуваат: - Универзитет Карлос де Мдрид (Universidad Carlos III de Madrid) преку Centro de Ampliación Estudios (на англиски или шпански). - Универзитет Понтифициа Комилас де Мадрид (Universidad Pontificia Comillas de Madrid) (само на шпански). - Универзитет Политенциа де Мадрид (Universidad Politécnica de Madrid) само на шпански). Транспорт Воздушен Мадрид го користи Барајас (Barajas) аеродромот. Барајас (Barajas) — главниот центар на воздухопловната компанија на Иберија (Iberia Airlines). Според тоа, тој користи како главен влез, излез на Пиринејскиот Полуостров од Европа, Америка и остатокот на светот. Сегашниот патнички опсег е над 52 милиони патници годишно, ставајќи го во топ 20 најпрометните аеродроми во светот. Со оглед на годишното зголемување блиску до 10%, беше констуиран нов четврти терминал. Две дополнителни писти исто така се конструирани, правејќи го Barajas целосно оперативен со четири-писти на аеродромот. Советникот за транспорт на општината на Мадрид, Мануел Ламела (Manuel Lamela), објави дека во 2007, градот, исто така ќе биде подновен со два нови аеродроми кои се очекува да бидат целосно функционални во 2016 година, првиот од нив ќе биде сместен во Кампо Реал (Campo Real), на почетокот ќе се користи за товарни летови, но исто така како центар за нискобуцетни превозници, а вториот се очекува да биде изграден помеѓу двете општини на Ел Аламо и Нвалкарнеро (El Álamo и Navalcarnero), кој само ќе ги преземе правците кои функционираат во аеродромот Кватро Виентос (Cuatro Vientos). == Национална железница == Железничкиот систем во Шпанија (the Red Nacional de Ferrocarriles Españoles (Renfe)) функционира со огромното мнозинство на железници во Шпанија. Во Мадрид, главните железнички терминали се Аточа (Atocha) на југ и Чамартин (Chamartin) на север. Најважниот проект во следната деценија е шпанската железничка мрежа со голема брзина,Алта Велосјудад Шпанија (Alta Velocidad Española AVE). Во моментов, амбициозниот план вклучува изградба на 7.000 километри (4350&nbsp;mi) на мрежа, центрирана во Мадрид. Главната цел е сите важни провинциски градови да бидат оддалечени од Мадрид не повеќе од 4 часа и не повеќе од 6 часа од Барселона. Почнувајќи од 2008 година, AVE возови со голема брзина, ги поврзува станицата Аточа Севиља (Atocha Seville), Малага (Málaga) и Толедо (Toledo) на југ и Арагоза (Аragoza), Лиеда (Lleida), Тарагона (Tarragona) и Барселона (Barcelona) на исток. AVE возови, исто така, пристигнуваат од Ваљадолид (Valladolid) и Сеговија (Segovia). === Подземна железница === Опслужувајќи околу четири милиони жители, подземната железница во Мдрид е една од најпространите и најбрзо растечките метро мрежи во светот. Понатаму, со поврзувањето на предградието на Мадрид, североисточно од Метросур ("Metrosur") сега е втор по големина метро - систем во Западна Европа,веднаш по подземната железница во Лондон. Во 2007 година метросистемот бил проширен и моментално сообраќајот се одвива на преку 283&nbsp;км (176 милји) од линија. Околината на Мадрид е опслужена и со проширена патничка мрежа во железницата со 370&nbsp;км, наречена Церцаниас (Cercanías). == Наводи == {{Reflist|colwidth=30em}} {{Општини во Мадрид}} {{Главни градови во Европа}} {{Главни градови на ЕУ}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Мадрид| ]] [[Категорија:Населени места основани во 9 век]] [[Категорија:Општини во Мадрид]] kac7buov2tl46z21uicw4uuhid50449 0 29634 5616398 5456598 2026-08-25T10:19:49Z Ehrlich91 24281 5616398 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Основно училиште | име = Светозар Марковиќ | слика = Викиекспедиција Козјачија 066.jpg | опис = Поглед на основното училиште | место = [[Старо Нагоричане]] | општина = [[Општина Старо Нагоричане]] | наречено_по = [[Светозар Марковиќ]] | адреса = с. Старо Нагоричане | основање = {{start date|1945}} | актуелен директор = | број на ученици = | настава на = српски | настава на2 = македонски | веб = | е-пошта = svetozar_markovic_mk@yahoo.com | телефон = 031/495-323 | факс = 031/495-323 }} '''Основно училиште „Светозар Марковиќ“''' (официјално: '''Основно општинско училиште „Светозар Марковиќ“ - Старо Нагоричане'''; скратено: '''ООУ „Светозар Марковиќ“''') — централно основно училиште во селото [[Старо Нагоричане]], едно од трите основни училиште во [[Општина Старо Нагоричане]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mon.gov.mk/page/?id=2053|title=Листа на активни регистри|work=[[Министерство за образование и наука на Македонија|Министерство за образование и наука]]|accessdate=2024-12-15|archive-date=2025-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250616180325/https://mon.gov.mk/page/?id=2053|url-status=dead}}</ref> Училиштето е именувано по српскиот публицист, социјалист и политичар [[Светозар Марковиќ]]. == Местоположба == Училиштето се наоѓа на влезот во селото [[Старо Нагоричане]]. == Историја == Училиштето било изградено во [[1924]] година. Материјалот за изградба на училиштето го обезбедил кралот [[Александар Караѓорѓевиќ]], како и мештаните на селото. Првите ученици во новата зграда биле запишани во 1924/1925 година. Во таа училишна година во училиштето учеле 192 ученици. Во периодот од 1931 до 1935 година, број на учениците се движел од 200 до 230 ученици. Во училишната 1964/1965 година училиштето добило нова зграда во која наставата се изведува и денес, а во таа училишна година во училиштето биле запишани 307 ученици. Денес, ова е единствено училиште во Македонија во кое наставата целосно се изведува на српски јазик. Училиштето секоја година го прославува [[Свети Сава]], националниот празник на Србите во Македонија [[Свети Сава|Савинден]] како училишна слава. == Настава == Во основното училиште, наставата се изведува на [[Македонски јазик|македонски]] и [[српски јазик]].<ref>{{Наведени вести|url=http://vecer.mk/makedonija/vo-cela-makedonija-samo-20-prvachinja-uchat-na-srpski-jazik|title=Во цела Македонија само 20 првачиња учат на српски јазик|date=20 септември 2014|work=[[Вечер (дневен весник)|Вечер]]|access-date=22 мај 2017|archive-date=2014-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140921033121/http://vecer.mk/makedonija/vo-cela-makedonija-samo-20-prvachinja-uchat-na-srpski-jazik|url-status=dead}}</ref> == Подрачни училишта == Во рамките на општинското основно училиште „Светозар Марковиќ“ се наоѓаат и две подрачни основни училишта од прво до петто одделение, а чии ученици подоцна наставата ја продолжуваат во средишниот објект на училиштето во селото Старо Нагоричане. Овие училишта се: * [[ПУ „Светозар Марковиќ“ - Алгуња|Подрачно основно училиште „Светозар Марковиќ“]] во село [[Алгуња]] со настава на македонски јазик; и * [[ПУ „Светозар Марковиќ“ - Никуљане|Подрачно основно училиште „Светозар Марковиќ“]] во село [[Никуљане]] со настава на српски јазик. == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Светозар Марковиќ, Старо Нагоричане}} [[Категорија:Основни училишта во Општина Старо Нагоричане]] [[Категорија:Старо Нагоричане]] [[Категорија:Училишта посветени на Светозар Марковиќ|Старо Нагоричане]] [[Категорија:Основни училишта во Македонија]] teqv7ka32ny5zu7jn1xs76t0yyo2s3i 0 33068 5616228 5378948 2026-08-24T17:52:57Z SpectralWiz 106165 5616228 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Виктор Фридман<br />Victor Friedman | портрет =Victor Friedman '89.jpg | px = | опис = Портрет на Виктор Фридман од 1989 година. | родено-име = Victor Friedman | роден-дата = {{роден на|18|октомври |1949}} | роден-место = [[Чикаго]], [[САД]] | починал-дата = | починал-место = | починал-причина = | националност = [[САД|Американец]] | наставка = <!-- ова е наставка за полињата „Роден“ и „Починал“. ако го нема ова поле, ништо нема да се смени --> | наставка1 = <!-- ова е наставка само за полето „Роден“ --> | наставка2 = <!-- ова е наставка само за полето „Починал“ --> | познат =јазичар, [[македонист]] и славист | занимање = [[професор]], [[лингвист]], [[издавач]] | сопружник = | родители = | деца = | lbl1 = <!-- Додатно поле 1 --> | data1 = <!-- Податок за додатното поле 1 --> | lbl2 = | data2 = | lbl3 = | data3 = | lbl4 = | data4 = | lbl5 = | data5 = | lbl-style = <!-- Стил на додатните полиња --> }} '''Виктор Фридман''' ([[англиски]]: ''Victor Friedman''; р. [[18 октомври]] [[1949]], [[Чикаго]], [[САД]]) — [[САД|американски]] [[лингвист]] и еден од најпознатите [[македонисти]] во светот, редовен професор на [[Универзитет во Чикаго|Чикашкиот универзитет]]. == Животопис == Виктор Фридман дипломирал [[руски јазик]] и книжевност на колеџот „Рид“ во [[1970]] година. Тој подоцна докторирал за словенски јазици и книжевност и општа лингвистика на [[Чикашки универзитет|Чикашкиот универзитет]] во [[1975]] година. Неговата дисертација била на тема „Граматичичките категории на македонскиот индикатив“ и со тоа ја добил наградата [[Марк Пери Галер]] за најдобра дисертација на факултетот за хуманистички науки. Од [[1975]] до [[1993]] година тој предавал во одделот за [[славистика]] при [[Универзитетот во Северна Каролина]]. Во 1993 година Виктор Фридман се префрлил на Чикашкиот универзитет. Тој има објавено повеќе од 200 публикации и при тоа „Граматичките категории на македонскиот индикатив“ била првата публикација за модерниот македонски јазик во САД[1]<ref name="Biography">[http://home.uchicago.edu/~vfriedm/bio.html Biography]</ref>. Повеќе од 30 години Фридман се занимава со полето на [[Балкан]]от. Во 1991, 2003 и во 2007 година тој бил награден со златна плаката од страна на [[Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“]] од [[Скопје]], додека пак во [[1994]] година тој бил избран за член на [[Македонската академија на науки и уметности]]. Во [[1995]] година тој бил избран за член на [[Матица Српска]] и во [[2004]] година бил избран за член на [[Академија на науки и уметности на Косово|Академијата на науки и уметности на Косово]]<ref name="Biography"/>. За време на југословенските војни, тој работел како политички аналитичар на заштитните сили на [[ООН]] стационирани во поранешна [[СФРЈ|Југославија]] во [[1994]], бил дел од проектот Јужен Балкан при Центарот за превентивни дејства на Советот за надворешни односи во периодот од [[1995]] до [[1997]] година, бил советник на Меѓународната кризна група во [[1997]] година и работел за [[Институт за мир на САД|Институтот за мир на САД]] во [[1999]] и [[2000]] година. Беше гостин–професор или гостин научник во следниве универзитети: [[Корнел]], [[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“]], [[Средноевропски универзитет во Будимпешта]], [[Универзитет на Кјото]], [[Национален универзитет на Малезија]], [[Универзитет во Хелсинки]], [[Универзитет во Приштина]] и во [[Латроб универзитет]]от ([[Австралија]]). Истражувањата на Фридман се базирале на граматичките категории, особено на [[глагол]]ите, контактот на јазиците и [[социолингвистика]]та на Балканот и Кавказот. Тој објавил книги за следните јазици: [[албански јазик]], [[аромански јазик]], [[азербејџански јазик]], [[српски]]/ [[хрватски]]/ [[босански јазик]], [[бугарски јазик]], [[грузиски јазик]], [[грчки јазик]], [[лачки јазик]], [[македонски јазик]], [[меглено-романски јазик]], [[ромски јазик]], [[романски јазик]], [[руски јазик]], [[таџички јазик]] и [[турски јазик]]<ref name="Biography"/>. Виктор Фридман има големо познавање од областа на македонскиот јазик и одлично зборува на [[македонски јазик]]. == Виктор Фридман и Македонија == [[Податотека:ThugThreateningVictorHelmet.jpg|thumb|200px|right|Грчки фашистички активисти на „Златна зора“ при обид за напад на Виктор Фридман за време на промоција на грчко-македонски речник во [[Атина]] на [[2 јуни]] [[2009]]. ]] Виктор Фридман за првпат ја посетува [[Македонија]] [[1971]] година. На Институтот за социолошки, политичкии правни истражувања од Универзитетот св. Кирил и Методиј во [[Скопје]], е предавач и Меѓународната летна школа "Светлата страна на Балканот" во [[1999]] година. Во [[1991]], [[2003]] и во [[2007]] година тој бил награден со златна плаката од страна на Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ од Скопје, додека пак во 1994 година тој бил избран за член на [[МАНУ|Македонската академија на науки и уметности]]. Во 2007 г. тој добил степен "[[Doctor honoris causa]]" Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ од Скопје. Во [[2009]] година заедно со македонската политичка партија [[Виножито (политичка партија)|Виножито]] во [[Грција]] го промовираа македонско-грчкиот речник, каде е бурно, нецивилизирано и насилно пречекан од грчката јавност. {{среди}} == Публикации == Во својот богат научен труд, има дела поврзани со македонскиот јазик: # За некои особености на македонскиот глагол од гледна точка на генеративната семантика, Vol. 25, 1974. 205-210. # Македонскиот јазик и национализам за време на девтнаесетиот и почетокот на дваесеттиот век. Балканистика, Vol. 2, 1975. 83-98. # Некои забелешки за индиректен говор и прекажувањето во македонскиот и албанскиот јазик. Vol. 32 33, 1981-1982. 769-776. # Социолингвистика на литературниот македонски јазик (The Sociolinguistics of Literary Macedonian). International Journal of the Sociology of Language, Vol. 52, 1985. 31-57. # За сложените минати времиња во диховскиот говор во споредба со македонскиот литературен јазик. Јазичните појави во Битола и битолско денеска и во минатото. Скопје: МАНУ. 1988. 193-200. # The Grammatical Categories of the Macedonian Indicative. Columbus. Slavica. 1977. 210 pp. # Deloto na akademik Viktor Fridman [Macedonian: The work of academician Victor Friedman]. An updated Macedonian transltion of The Grammatical Categories of the Macedonian Indicative plus additional material. Skopje: Abakus. 2009. 233 pp. # Za nekoi osobenosti na makedonskiot glagol od glednata točka na generativnata semantika. Makedonski jazik, Vol. 25, 1974. 205 210. # Admirativnost vo balkanskite jazici: Kategorija protiv upotreba. Makedonski jazik, Vol. 30, 1980. 121 129. # Nekoi zabeleški za indirekten govor i prekažuvanjeto vo makedonskiot i albanskiot jazik. Makedonski jazik, Vol. 32 33, 1981-1982. 769 776. # Primeneta lingvistika i makedonskite glagolni kategorii. Language and Society at the Turn of the XXI Century: Proceedings of the First International Congress of the Macedonian Applied Linguistics Association, ed. by Ljupčo Stefanovski and Jovanka Lazarevska. Skopje: University of Skopje. 2000. 107-113 # Nepotvrditelnost i diskurs vo makedonskiot i drugite balkanski jazic. Proceedings of the Thirtieth Annual Symposium on Balkan Linguistics and Literature. Skopje: University of Skopje. 2004. 253-264 # Tipologijata na upotrebata na da vo balkanskite jazici. Prilozi: Oddelenie za lingvistika i literaturna nauka Makedonska Akademija na Naukite i Umetnostite, Vol. 12, No. 1, 1987. 109 119. # Za složenite minati vreminja vo dihovskiot govor vo sporedba so makedonskiot literaturen jazik. Jazičnite pojavi vo Bitola i bitolsko deneska i vo minatoto. Skopje: Makedonska Akademija na Naukite i Umetnostite. 1988. 193 200. # Razlikuvanjeto na makedonskite glagolni paradigmi so pomošnite glagoli sum i ima. Literaturen zbor Vol. 36, No. 1 2, 1990 . 87 90. # Glagolskite kategorii, morfološkite paradigmi i opredeluvanjeto na izoglosite na makedonskata jazična teritorija. Studia lingvistica Polono Jugoslavica, Vol. 6, 1991. 33 40. # Upotrebata na glagolskite vreminja vo makedonskite i vo drugi balkanski poslovični izrazi. Makedonski jazik, Vol. 40 41, 1989 1990. 661 670. # Dijalektna osnova, varijacija i kodifikacijata na balkanskite literaturni jazici: Albanskiot, bugarskiot, makedonskiot, romskiot. Studia Linguistica Polono Meridianoslavica (formerly Studia lingvistica Polono Jugoslavica), Vol. 8, 1996. 111 118. # Makedonistikata vo Amerika i Amerikancite vo makedonistikata. Literturen zbor, Vol. 38, No. 5 6, 1992. 19 27. # Amerikanskite slavisti i makedonistikata. (Macedonian; American Slavists and Macedonian Studies) Lik, Vol. 9, No. 340 341 (literary supplement to Nova Makedonija 13.IX.95). 11, 13. (To be reprinted in Naše pismo). # Makedonstika vo SAD. 40 godini meǵunaroden Seminar za makedonski jazik, literatura i kultura: 1967-2007, ed. by Emilija Crvenkovska. Skopje: University of Skopje. 2007. 55-58. # Za Blaže Koneski. Literturen zbor, Vol. 38, No. 5 6, 1992. 11 13. # Blaže Koneski i severnoamerikanskata lingvistika. Pridonesot na Blaže Koneski za makedonskata kultura. Skopje: University of Skopje. 1999. 29-36. # Potčinet vid vo makedonskiot i drugite balkanski jazici. Studies in Macedonian Language, Literature, and Culture, ed. by Benjamin Stolz. Ann Arbor: Michigan Slavic Publications. 1995. 37 48. # Makedonskiot jazik sprema ruskiot i bugarskiot: vid, vreme i modalnost. Makedonsko ruski jazični, literaturni i kulturni vrski. Skopje: University of Skopje. 1998. 79 93. # Diferencijacija na makedonskiot i bugarskiot jazik vo balkanskiot kontekst. Jazicite na počvata na Makedonija. Skopje: Macedonian Academy of Arts and Sciences. 1996. 75 82. # Makedonskiot jazik i makedonskiot identitet: Ponovata istorija i ponovata istoriografija. Makedonski jazik, Vol. 45 47, 1994 1996. 5 22. # Moderniot makedonski jazik i negovata vrska so moderniot makedonski identitet" in Makedonskoto prašanje, Skopje: Euro-Balkan Press. 2004. 241-288. # Pojavata na mnogujazičnosta (multilingvizmot) kaj Marko Cepenkov. Zbornik vo čest na Radmila Ugrinova Skalovska po povod sedumdestgodišninata. Skopje: University of Skopje. 1997. 329 334. # Značenjeto na makedonskiot jazik za balkanističkata lingvistika i negovata afirmacija na meǵunarodno nivo. Pedeset godini na makedonskata nauka za jazikot. Skopje: Macedonian Academy of Arts and Sciences. 1997. 75 82. # Jazičnite kontakti vo Makedonija: novi podatoci i novi. Studii za makedonskiot jazik, literatura i kultura. Skopje: University of Skopje. 1996. 55 61. # Nabluduvajḱi gi nabluduvačite. New Balkan Politics, Vol. 1, 2001/2002. 123-159. # Za dijalektološkite raboti: Misirkov, Pulevski i Teodorov-Balan. Deloto na Misirkov, Vol. 2, ed. by Blaže Ristevski. Skopje: MANU. 2005. 69-74. # Udvojuvanjeto na objektot vo balkanskite jazici vo minatoto i denes. Klasika - Balkanistika - Paleoslavistika: Festschrift in honor of the 85th birthday and 60th anniversary of scholarly activity of Acad. Petar Ilievski, ed. by Zuzana Topolińska et al., Skopje: Macedonian Academy of Arts and Sciences. 2007. 235-249. # Gramatikalizacijata na balkanizmite vo makedonskiot jazik. Makedonski jazik, Vol. 51-52, 2000-2001. 31-38. # Kulturno-Jazičnite pojavi kaj Ǵorǵi Pulevski. Thirty-Fourth Annual Symposium on Balkan Linguistics and Literature. Skopje: University of Skopje. 2008. 15-20 # Grammatical Categories and a Comparative Balkan Grammar. Ziele und Wege der Balkanlinguistik. (Balkanologische Veröffentlichungen, Vol. 8). Berlin: Osteuropa Institut an der Freien Universität Berlin. 1983. 81 98. # The Sociolinguistics of Literary Macedonian. International Journal of the Sociology of Language, Vol. 52, 1985. 31 57. # The First Philological Conference for the Establishment of the Macedonian Alphabet and the Macedonian Literary Language: Its Precedents and Consequences. The Earliest Stage of Language Planning: The "First Congress" Phenomenon, ed. by Joshua Fishman. Berlin: Mouton de Gruyter. 1993. 159 180. # About the ja in makedonskiot jazik: The Fate of Initial *ě and *ę in Macedonian. (with Laura Janda). Journal of Slavic Linguistics, Vol. 2, No. 2. 1994. 284 288. # The Implementation of Standard Macedonian: Problems and Results. International Journal of the Sociology of Language, Vol. 131, 1998. 31 57. # Morphological Innovation and Semantic Shift in Macedonian. Zeitschrift für Balkanologie, Vol. 24, No. 1, 1988. 34 41. # Macedonian: Codification and Lexicon. Language Reform, Volume IV, ed. by I. Fodor and C. Hagège. Hamburg: Helmut Buske. 1989. 299 334. # The Loss of the Imperfective Aorist in Macedonian: Structural Significance and Balkan Context. American Contributions to the Eleventh International Congress of Slavists, ed. by Robert A. Maguire and Alan Timberlake. Columbus: Slavica. 1993. 285 302. # Variation and Grammaticalization in the Development of Balkanisms. CLS 30 Papers from the 30th Regional Meeting of the Chicago Linguistic Society, Volume 2: The Parasession on Variation in Linguistic Theory. Chicago: Chicago Linguistic Society. 1994. 101 115. (Reprinted in Studia Albanica, Vol. 32, 1995-99, 95-110). # The Turkish Lexical Element in the Languages of the Republic of Macedonia from the Ottoman Period to Independence. Zeitschrift für Balkanologie, Vol. 32, No. 2, 1996. 133 150. (updated version of 44 and 93). # Fable as History: The Macedonian Context of “Before the Rain." Rethinking History. Vol. 4, No. 2, 2000. 137-48. (Reprinted in Rain: The #World about Milcho Manchevski’s Film before the Rain, ed. by M. Kostova and B. Kunovski, Skopje: Museum of Modern Art. 2004. 117-120.) # Horace G. Lunt and the Beginning of Macedonian Studies in the United States. Prilozi: Oddelenie za lingvistika i literaturna nauka Makedonska Akademija na Naukite i Umetnostite, Vol. 23, No. 1-2, 1998. 115 119. # The Romani Language in the Republic of Macedonia: Status, Usage, and Sociolinguistic Perspectives. Acta Linguistica Hungarica, Vol. 46, No. 3 4, 1999. 317 339. # The Vlah Minority in Macedonia: Language, Identity, Dialectology, and Standardization. Selected Papers in Slavic, Baltic, and Balkan Studies, ed. by Juhani Nuorluoto, Martii Leiwo, Jussi Halla-aho, (Slavica Helsingiensa 21). Helsinki: University of Helsinki. 2001. 26-50. # A Contrastive View of Subordinate Aspect and the Opposition Confirmative/Non Confirmative in the Balkans with Particular Reference to Macedonian and Turkish. Balkanistica Vol. 10, 1997. 185 201. # Evidentiality in the Balkans: Macedonian, Bulgarian, and Albanian. Evidentiality: The Linguistic Coding of Epistemology, (Advances in Discourse Processes, Vol. 20), ed. by Johanna Nichols and Wallace Chafe. Norwood, NJ: Ablex. 1986. 168 187. # The Grammatical Expression of Presumption and Related Concepts in Balkan Slavic and Balkan Romance, American Contributions to the Twelfth International Congress of Slavists, ed. by Michael Flier and Alan Timberlake. 1998. Bloomington: Slavica. 390 405 # Evidentiality in the Balkan Languages. Handbuch der Südosteuropa Linguistik, ed. by Uwe Hinrichs. Wiesbaden: Harrassowitz. 1999. 519-44. # Confirmative/Nonconfirmative in Balkan Slavic, Balkan Romance, and Albanian, with Additional Observations on Turkish, Romani, Georgian, and Lak. Evidentials in Turkic, Iranian and Neighbouring Languages, ed. by Lars Johanson and Bo Utas. Berlin: Mouton de Gruyter. 2000. 329-366. # Evidentiality in the Balkans. Studies in Evidentiality ed. by Alexandra Aikhenvald and Robert Dixon, Amsterdam: Benjamins. 2003. 189-218. # Language in Macedonia as an Identity Construction Site. When Languages Collide: Sociocultural and Geopolitical Implications Of Language Conflict and Language Coexistence, ed. by Brian Joseph, Johanna DeStafano, Neil Jacobs, and Ilse Lehiste. Columbus: Ohio State University. 2003. 257-295. # ‘One’ as an Indefinite Marker in Balkan and Non-Balkan Slavic. Prilozi: Oddelenie za lingvistika i literaturna nauka Makedonska Akademija na Naukite i Umetnostite, Vol. 28, No. 1, 2003. 109-151. # Language Planning and Status in the Republic of Macedonia and in Kosovo. Language in the Former Yugoslav Lands. ed. by Ranko Bugarski and Celia Hawkesworth. Bloomington, IN: Slavica. 2004. 197-231. # Macedonian Dialectology and Eurology: Areal and Typological Perspectives. Sprachtypologie und Universalienforschung Vol. 61, No. 2, 2008. 139-146. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://home.uchicago.edu/~vfriedm/cv.html CV] на Виктор Фридман — Чикашки универзитет * [http://home.uchicago.edu/~vfriedm/photos.html Слики на Виктор Фридман] * [http://home.uchicago.edu/~vfriedm/cv.html#publications Публикации на Виктор Фридман] * [http://www.utrinski.com.mk/?ItemID=320230D513BF334A85D4DF1718B10FE0 Утрински весник], ''Виктор Фридман стана „Духовен воин“ на Македонија'' {{Нормативна контрола}} {{МАНУ}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Фридман, Виктор}} [[Категорија:Американски македонисти|Фридман Виктор]] [[Категорија:Американски слависти]] [[Категорија:Академици на МАНУ]] [[Категорија:Луѓе од Чикаго]] [[Категорија:Апсолвенти на Чикашкиот универзитет]] jixecp0hhsp50x4apn7gi6an63f8k3w 14 33727 5616313 5290195 2026-08-24T20:52:50Z Dandarmkd 31127 5616313 wikitext text/x-wiki {{Ризница-врска|Eurovision}} {{Cat main|Евровизија}} [[Категорија:Евровизиски настани]] [[Категорија:Музичка телевизија]] [[Категорија:Европска музика]] [[Категорија:Натпревари за песни]] [[Категорија:Фестивали на поп-музика]] [[Категорија:Меѓународни натпревари]] [[Категорија:Годишни телевизиски емисии]] as8ucihkk31p1lzho8zf7ygb4j05wes 0 37492 5616235 5348009 2026-08-24T17:56:47Z Bjankuloski06 332 /* Извори */ Додадена категорија 5616235 wikitext text/x-wiki {{Биографија инфо | име = Григор Попев | портрет = GrigorPopev.jpg | px = 100п | опис = македонски револуционер | наставка = | роден-дата = [[1869]] | роден-место = {{роден во|Прилеп|}}, [[Македонија]] | починал-дата = {{починал на|2|февруари|1938}} | починал-место = {{починал во|Софија}}, [[Бугарија]] }} '''Глигор Стефанов Попев''' — македонски револуционер, учесник во македонското револуционерно движење, член и раководител на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]]. == Животопис == Роден е во богато [[прилеп]]ско трговско семејство, а и самиот станал крупен трговец. Завршил ІІІ клас во [[Солунска машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“|Солунска егзархиска машка гимназија]]. Од [[1892]] до [[1896]] година бил трговец. Во [[1894]] година бил вклучил во револуционерната организација од страна на [[Даме Груев]] и влегол во ''Битолскиот окружен комитет'' заедно со [[Пере Тошев]] и [[Георги Пешков|Ѓорѓи Пешков]], а подоцна кон нив се приклучил и [[Ѓорче Петров]] <ref>[[Симеон Радев|Радев Симеон]], „Ранни спомени“, Изд. къща Стрелец, София, 1994 [http://www.kroraina.com/knigi/sr1/sr1_21.html]</ref>. Во 1894 година учествувал во [[Ресенско советување|Ресенското советување]], а по заминувањето на [[Ѓорче Петров]] за [[Задгранично претставништво|задграничен претставник]] во [[март]] [[1897]] година, Попев бил кооптиран на неговото место во [[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]]. Доаѓањето на Попев во [[Солун]] коинцидирало со започнувањето на судирот помеѓу [[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]] и членовите на [[Бугарско тајно револуционерно братство|Бугарското тајно револуционерно братство]]. Помошта на Попев во тој судир била голема бидејќи тој како роднина на [[Коне Самарџиев]] навремено дознал за плановите на [[Бугарско тајно револуционерно братство|Братството]] да се ликвидират некој од членови на [[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]]. Предвидените ликвидации не се оставриле, а самиот Попев за обидот за ликвидација на [[Даме Груев]] истакнал: {{Цитатник|''Ако го направеа тоа, ние со заби ќе ги раскиневме, а најпрво јас ќе го убиев својот зет Коне (Самарџиев б.н)'' <ref name="GP">Македония в пламци. Спомени на Григор Попев..., 119</ref> }} Во револуционерно движење учествувал долги години, а по [[Балкански војни|Балканските војни]] војни се населил во [[Бугарија]], а таму го завршил и својот живот. == Извори == <references/> {{Дејци на МРО}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Попев}} [[Категорија:Македонски револуционери]] [[Категорија:Дејци на ВМОРО]] [[Категорија:Родени во 1869 година]] [[Категорија:Македонски преселници во Софија]] [[Категорија:Учесници во Илинденското востание]] [[Категорија:Македонски трговци]] [[Категорија:Македонски стопанственици]] npp6l5kmtxwzdspktgwdsaitw9vpdfh 0 37553 5616198 5587579 2026-08-24T16:02:56Z Carshalton 30527 5616198 wikitext text/x-wiki {{Infobox Football biography-retired | playername = Тјери Анри | image = [[Податотека:Thierry Henry MLS All Star 2013.jpg|220px]] |fullname = Тјери Даниел Анри |dateofbirth = {{birth date and age|1977|8|17|df=yes}}<ref>[http://www.fcbarcelona.cat/web/english/futbol/temporada_07-08/plantilla/jugadors/henry.html Thierry Henry], fcbarcelona.cat, accessed 24 August 2008</ref> |cityofbirth = [[Лез Улис]], [[Есон]] |countryofbirth = [[Франција]] |nationality = {{flagsport|FRA}} [[Франција]] |висина = 1.88 м |позиција = напад |currentclub = |clubnumber = | retired = 16 декември [[2014]] (37 години) |youthyears1 = 1983–1989 |youthyears2 = 1989–1990 |youthyears3 = 1990–1992 |youthyears4 = 1992 |youthyears5 = 1992–1994 |youthclubs1 = ФК Лез Улис |youthclubs2 = ФК Палаису |youthclubs3 = [[ФК Вири-Чатилон]] |youthclubs4 = [[ФК Клерфонтен|Клерфонтен]] |youthclubs5 = {{Fb team Monaco}} |years1 = 1994–1999 |years2 = 1999 |years3 = 1999–2007 |years4 = 2007–2010 |years5 = 2010–2014 |years6 = 2012 |clubs1 = {{Fb team Monaco}} |clubs2 = {{Fb team Juventus}} |clubs3 = {{Fb team Arsenal}} |clubs4 = {{Fb team Barcelona}} |clubs5 = {{Fb team New York Red Bulls}} |clubs6 = →{{Fb team Arsenal}} |caps1 = 105 |caps2 = 16 |caps3 = 254 |caps4 = 80 |caps5 = 51 |caps6 = 4 |goals1 = 20 |goals2 = 3 |goals3 = 174 |goals4 = 35 |goals5 = 26 |goals6 = 1 |nationalyears1 = 1997 |nationalyears2 = 1997–2010 |nationalteam1 = {{знамеикона|Франција}} [[Фудбалска репрезентација на Франција|Франција U20]] |nationalteam2 = {{знамеикона|Франција}} [[Фудбалска репрезентација на Франција|Франција]] |nationalcaps1 = 4 |nationalcaps2 = 123 |nationalgoals1 = 0 |nationalgoals2 = 51 |pcupdate = 11:08, 1 јануари 2011 (UTC) |ntupdate = 11:13, 13 септември 2010 (UTC) }} '''Тјери Даниел Анри''' ({{langx|fr|Thierry Henry}}; р. {{роден на|17|август|1977}} во {{роден во|Париз}}, [[Франција]]) — поранешен [[фудбал]]ер кој последен пат играл за Њујорк Ред Булс во северноамериканската лига. Анри е роден во [[Лез Улис]], [[Есон]] (предградие на [[Париз]]) каде што играше во редовите на локалната репрезентација како момче со извонредна перспектива на [[стрелец]]. Тој беше забележан од страна на [[АС Монако]] во 1990 година и веднаш потпиша договор со што дебитира на професионален план во 1994. Добриот квалитет доведе до интернационален повик во репрезентацијата во 1998 година по што тој потпиша за серија А застанувајќи во одбрана на шампионот [[Јувентус]]. Доживеа разочарувачка сезона играјќи крилна позиција, пред да премине во [[Арсенал]] за 10,5 милиони фунти во 1999 година. Арсенал е тимот којшто го класираше името на Анри во рамките на светски познатите фудбалери. Покрај почетните напори во [[Премиер лигата]], тој се појави како најдобар стрелец на [[Арсенал]] на речиси сите сезони за време на неговиот настап таму. Под водство на неговиот долгогодишен ментор и тренер [[Арсен Венгер]], Анри стана продуктивен напаѓач и најдобриот стрелец на Арсенал на сите времиња со постигнати 226 гола во сите натпреварувања. Французинот освои две титули во лигата и три ФА купови со Топчиите. Тој беше номиниран за најдобар светски играч на годината од страна на [[ФИФА]] двапати и прогласен е за ПФА играч на годината исто така двапати и од страна на фудбалскиот сојуз на новинарите за играч на годината трипати. Последните две сезони во клубот на [[Арсенал]], Анри ги помина како капитен на клубот, водејќи ги до финалето на лигата на шампиони во јуни 2007. После 8 години поминати во дресот на Арсенал, тој преминува во [[Барселона]] за хонорар од 24 милиони евра. Неговите први признанија со [[Каталонскиот клуб]] се случија во 2009 година кога тие ја освоија лигата, купот и трипати [[лигата на шампиони]]. Тој продолжи да постигнува успеси освојувајќи шест титули, освојувајќи го шпанскиот суперкуп, [[УЕФА]] купот и светскиот куп. Севкупно, Анри беше избран во [[УЕФА]] тимот на година 5 пати. Во [[2010]] година тој се приклучи кон [[Њујорк Ред Булс]]. Анри доживеа сличен успех со француската репрезентација освојувајќи го 1998 World Cup, Euro 2000 и 2003 FIFA Confederations Cup. Во Октомври 2007 тој го надмина рекордот на [[Мишел Платине]] и стана најдобриот француски стрелец на сите времиња. Анри се повлече од меѓународниот фудбал по [[светското првенство 2010]]. Надвор од теренот Анри е активен портпарол против [[расизмот во фудбалот]], делумно поради неговото лично искуство. Тој се ожени со англискиот модел [[Никол Мери]] во 2003 и добија ќерка и во [[2007]] се разведоа. Тој исто така беше и еден од најврвните врвните фудбалери застапени во светот на рекламите. Анри беше рангиран деветти во светот во 2006. == Рани години == Анри потекнува од [[Антилеан]]. Неговиот татко Антоан е од [[Гваделуп]] (островот Ла Десираде), неговата мајка Марис е од [[Мартиник]]. Тој е роден и одгледан во [[Лез Улис]], предградие на [[Париз]] кое и покрај тоа што се смета за опасен кварт овозможи добри фудбалски капацитети. Како седумгодишно момче Анри покажа голем потенцијал, предизвикувајќи го Клод Шезел да го приклучи локалниот клуб Лез Улис. Неговиот татко му вршел притисок да тренира фудбал иако тој не бил заинтересиран за фудбал. Тој се приклучил кон US Palaiseau во 1989, но по една година неговиот татко се скарал со клубот, по што Анри преминал во [[ES Viry-Chatillon]] каде што играл две години. Тренерот на [[US Palaiseau]], неговиот иден ментор [[Жан Мари Панза]], се приклучил на истиот клуб следејќи го Анри. == Клупска кариера == === Монако (1992 – 1999) и Јувентус (1999) === Во 1990 Монако го испрати извидувачот [[Арнолд Каталано]] да го гледа Анри за време на натпревар. Анри ги постигна сите шест гола, со што неговиот тим победи со 6-0. [[Каталано]] му понудил да се приклучи кон [[Монако]] без претходен тест натпревар. Каталано побарал од Анри да заврши курс во елитната [[“Claire Fontaine”]] академија и покрај колебањето на директорот да го прими Анри поради неговите слаби резултати му беше дозволено да го заврши курсот и се приклучил кон Монако на [[Арсен Венгер]] како млад играч. Потоа Анри потпишал формулари со [[Монако]] и професионално дебитираше во 1994. Венгер го стави Анри на левото крило затоа што веруваше дека неговиот чекор, природната контрола врз топката и умешноста би биле поефективни против бековите отколку против центрафорите. Во неговата прва сезона со Монако Анри постигна 3 гола во 18 настапи. Венгер продолжил да ја бара совршената позиција за игра на Анри и насети дека тој би требало да биде распореден како [[напаѓач]] меѓутоа не беше сигурен. Под раководство на неговиот менаџер, Анри беше избран за француски млад фудбалер на годината 1996 и во [[сезоната 1996-1997]] неговите цврсти изведби му овозможија на клубот да ја освои првата лига. За време на сезоната 1997-1998 тој имаше важна улога во водството на неговиот клуб до полуфиналето на лигата на шампиони, поставувајќи француски рекорд со постигнување на седум гола во натпреварот. До неговата трета сезона тој го доби неговиот прв натпревар за репрезентацијата и беше дел од победничкиот тим на [[Светскиот Куп 1998]]. Тој продолжи да импресионира за време на неговиот престој во Монако и во неговите пет сезони со францускиот клуб, младиот крилен напаѓач постигна 20 голови во лигата во 105 настапи. Анри го напушти Монако во јануари 1999 една година пред неговиот друагар и соиграч [[Давид Трезеге]], и премина во италијанската А серија, клубот [[Јувентус]], за 10,5 милиони фунти. Тој играше на [[крилна позиција]] меѓутоа не беше делотворен против серија А, одбранбена дисциплина во положба некарактеристича за него и постигна само три гола во 16 настапи. === Арсенал (1999 – 2007) === [[Податотека:Thierry Henry.jpg|thumb|upright|Анри беше избран за капитен по заминувањето на неговиот соиграч [[Патрик Виера]] во {{Fb team (N) Juventus}} во 2005]] Несигурен во [[Италија]], Анри се премести од [[Јувентус]] во август 1999 во Арсенал за 10 милиони фунти, одново обединувајќи се со неговиот поранешен менаџер [[Арсен Венгер]]. Арсенал беше тимот кој го направи Анри светски познат фудбалер и покрај тоа што неговиот транфер не помина без контроверзија, Венгер беше убеден дека Анри е вреден за хонорарот. Доведен како замена за фанцускиот форвард [[Николас Анелка]], Анри веднаш беше назначен како напаѓач од страна на Венгер, потег кој дава големи резултати во наредните години. Сепак се појавија сомнежи за неговата способност да се адаптира на брзата англиска игра, откако потфрли во постигнувањето голови во неговите први осум натпревари. По неколку тешки месеци во [[Англија]], Анри призна дека треба одново да научи се за уметноста на напаѓањето. Овие сомнежи беа отстранети кога тој ја заврши неговата прва сезона во Арсенал со импресивен резултат од 26 гола. Асенал заврши како втор во лигата веднаш зад [[Манчестер Јунајтед]] и загуби во финалето на [[УЕФА]] купот од Турскиот тим [[Галатасарај]]. Во кампањата [[ЕУРО 2000]] со нациоаналниот тим Анри беше подготвен да остави впечаток во [[сезоната 2000-2001]]. Покрај евидентираниот помал број на голови и асистирања отколку во првата сезона, втората сезона на Анри во арсенал се покажа како важен пробив и тој стана најврвниот стрелец во клубот. Вооружен со еден од најдобрите напаѓачи [[Арсенал]] му се приближи на вечниот соперник [[Манчестер Јунајтед]] во трката за освојување на титула во лигата. Анри остана разочаран и покрај фактот што му помогна на клубот да освои признанија, и често ја искажуваше неговата желба да го оформи клубот како центар на моќ. Успехот конечно пристигна во текот на [[сезоната 2001-2002]]. Арсенал заврши седум бода над [[Ливерпул]] за да го освои првенството и ги порази [[Челзи]] со 2-0 во финалето на [[ФА Купот]]. Анри стана најдобриот стрелец во лигата и заби 40 гола во сите натпреварувања, со што го доведе Асенал до удвојување и неговото прво сребро со клубот. Сезоната 2002-2003 се покажа како уште една продуктивна за Анри, постигнувајќи 32 гола во сите натпреварувања и придонесувајќи со 23 асистирања до извонреден резултат на еден напаѓач. Продолжувајќи понатаму Анри го доведе Арсенал до уште еден триумф во [[ФА Купот]], иако Арсенал не успеа да се задржи на прволигашкиот престол. Преку сезоната се натпреваруваше со [[Руд Ван Нистелрој]], играч на [[Манчестер Јунајтед]], борејќи се за титула во [[Премиер лигата]], но Манчестер Јунајтед го оддалечи Анри од титулата постигнувајќи гол. И покрај тоа Анри беше избран за играч на годината на ПФА и од страна на фудбалскиот сојуз на новинари исто така за фудбалер на годината. Неговиот растечки статус како еден од најдобрите светски фудбалери беше потврден кога тој излезе како [[вице-шампион]] на доделувањето на наградите за светски играч на годината од [[ФИФА 2003]]. [[Податотека:Thierry Henry Charlton.jpg|thumb|left|upright|Анри во игра против Чарлтон Атлетик во 2006]] Со влезот во [[сезоната 2003-2004]] Арсенал беше одлучен да се врати на престолот на [[Премиер лигата]]. Анри повторно имаше важна улога во извонредно успешната кампања, заедно со другите како него [[Денис Бергкамп]], [[Патрик Виера]] и [[Робер Пирес]]. Анри се погрижи Топчиите да станат прв тим и да останат непобедени во текот на целата сезона во домашната лига, тврдејќи дека освојувањето на титулата во [[Премиер лигата]] е процес. Освен што беше прогласен за играч на годината од ПФА и од фудбалската новинарска асоцијација, втора година по ред Анри уште еднаш излезе како вице-шампион на доделувањето на наградите на [[ФИФА 2004]] за светски играч на годината. Со 39 постигнати гола во сите натпреварување французинот поведе со голови во лигата и ја освои наградата [[European Golden Boot]]. Исто како и во 2002 Анри не беше во можност да ја доведе својата репрезентација до признанија за време на [[Европското првенство 2004]]. Намалениот успех дојде до израз кога Арсенал повторно не успеа да обезбеди враќање назад кон титулата во лигата, кога загуби од [[Челзи]] во сезоната 2004/2005, иако Арсенал го освои [[ФА Купот]] (финалето кое Анри го пропушти поради повреда). Анри ја одржа својата репутација како еден од европските најсилни напаѓачи во лигата со постигнати 31 гол во сите натпреварувања, тој беше ко-примач (со [[Диего Форлан]]), на наградата [[European Golden Boot]] и моментално тој е единствениот играч кој официјално ја освои наградата двапати по ред. Али Мек Коист исто така ја освои оваа награда двапати по ред, но и двете се сметаа за неофицијални. Неочекуваното заминување на сонародникот Виеира во средината на 2005 му овозможи на Анри да стане [[капитен]] на клубот, улога за која многумина сметаа дека не одговара за него, капитенството е посвојствено за играчите од одбрана или од среден ред, кои имаа подобра позиција на теренот за полесно да ја прочитаат играта. [[Податотека:Van persie henry.jpg|thumb|right|По повлекувањето на [[Денис Беркамп]], Анри редовно напаѓаше во придржба со [[Робин ван Перси]].]] Сезоната 2005-2006 се покажа како сезона на извонредни лични достигнувања за Анри. На 17 октомври 2005 Анри стана најдобриот стрелец на сите времиња во клубот. Со двата гола против [[Спарта Прага]] во лигата на шампиони Анри го собори рекордот на [[Јан Рајт]] од 185 гола. На 1 февруари 2006 тој постигна гол против [[Вест Хем]] доведувајќи го резултатот на голови во лигата до 151, соборувајќи го рекордот на голови на легендата на [[Арсенал]] [[Клиф Бастин]]. Анри го постигна својот 100ти гол во лигата на [[Хајбери]], добар подвиг во историјата на клубот и извонредно постигнување во [[Премиер лигата]]. Анри ја заврши сезоната како најдобар стрелец во лигата и беше избран за фудбалер на годината од страна на фудбалска новинарска асоцијација. Сепак, Арсенал не успеа да освои титула повторно, но надежите за трофеи беа обновени кога Арсенал стигна до финалето на Лигата на шампиони во 2006. Арсенал на крајот загуби со 2-1 од [[Барселона]] и неможноста на Арсенал за победа во [[Премиер лигата]] за две последователни сезони во комбинација со неискуството на нивниот тим предизвика многу шпекулации дека Анри ќе го смени клубот. Меѓутоа тој ја искажа својата љубов кон клубот и го прифати четиригодишниот договор, велејќи дека ќе остане во Арсенал до крајот на неговата кариера. Заменик претседателот на Арсенал [[Дејвид Дејн]] подоцна тврдеше дека клубот одбил две понуди од 50 милиони евра од шпански клубови за Анри пред потпишувањето на новиот договор. Доколку трансферот би бил материјализиран тоа би го надминало тогашниот светски рекорд од 47 милион евра платени за [[Зинедин Зидан]]. Сезоната 2006-2007 беше сезона на повреди за Анри, иако тој постигна 10 гола во 17 натпревари на домашен терен за Арсенал, сезоната на Анри беше скратена во февруари кој пропушти игри поради повреда на тетивата, стапалото и проблеми со грбот. Се сметаше дека е во доволно добра кондиција за да дојде на крајот како замена против [[ПСВ]] во натпреварот во лигата на шамиони, но неговото брзо враќање на теренот резултираше со повреда на ногата. По извршените анализи следниот ден откри дека ќе треба најмалку три месеци да ја лекува слабината и стомачните повреди пропуштајќи го остатокот од сезоната 2006-2007. Венгер ги препиша повредите на Анри на долготрајната кампања 2005-2006 и повтори дека Анри е подготвен за да остане со Топчиите, за да ја обнови [[сезоната 2006-2007]]. === Барселона (2007-2010) === [[Податотека:Thierry Henry FC Barcelona cropped.jpg|thumb|left|upright|Анри ги поздравува навивачите на [[Camp Nou]].]] На 25 јуни 2007, во неочекуван тек на настаните беше префрлен во [[Барселона]] за 24 милиони евра. Тој потпиша четиригодишен договор за пријавени 6,8 милиони евра по сезона. Се покажало дека договорот вклучува клаузула од 125 милиони евра. Анри ги наведе заминувањето на Дејн и неизвесноста околу иднината на Венгер како причини за заминувањето од Арсенал и изјави “Јас секогаш велев дека ако некогаш го напуштам Арсенал тоа ќе биде за да играм за [[Барселона]]”. И покрај заминувањето на нивниот капитен Арсенал имаше импресивен почеток за кампањата 2007-2008 и призна дека неговото присуство во тимот би било повеќе пречка отколку помош. Тој изјави “Поради моето искуство и фактот дека бев капитен, моите соиграчи ми ја додаваа топката и кога не бев во добра позиција. Па во таа смисла беше добро за тимот што јас продолжив напред”. Анри го напушти [[Арсенал]] како најдобриот водечки стрелец на клубот во лигата со постигнати 174 гола и водечки гол-стрелец на сите времиња во [[Европа]] со постигнати 42 гола. Во Јули 2008 година обожавателите на Арсенал гласаа за него како најдобар играч на Арсенал на изборот на 50те најдобри играчи на Топчиите. [[Податотека:021 men at work UEFA 2009, Rome.jpg‎|thumb|Анри во напад во шеснаесеттерецот на [[Манчестер Јунајтед]] против Рио Фердинанд во [[финале на лигата на шампиони УЕФА 2009]].]] Во [[Барселона]] Анри го доби бројот 14 истиот што тој го носеше во Арсенал. Тој го постигна својот прв гол за новиот клуб на 19 септември 2007 година за 3-0 во групната фаза против [[Лион]] во [[Лигата на шампиони]] и го запиша својот прв хет-трик за [[Барса]] во мечот во лигата против [[Леванте]] 10 дена подоцна. Но Анри, со неговата позиција на крило во текот на целата сезона не успеа да го повтори упехот во постигнување на голови како во Арсенал. Тој изрази незадоволство од потегот на [[Барселона]] во почетната година ширејќи шпекулации за враќање во [[Премиер лигата]]. Во интервју со [[Гарт Крукс]] на [[ББС фудбал фокус]] Анри изјави дека му недостасува животот дома дури и англиското новинарство. Меѓутоа Анри ја заврши својата деби сезона како најдобар стрелец во клубот со 19 гола и 9 асистенции втор позади 10-те на [[Лионел Меси]]. Анри продолжи да го надминува овој резултат во повеќе интегрираната 2008-2009 кампања, освојувајќи го првиот трофеј во неговата кариера со Барселона 13 мај 2009 кога Барса го победи [[Атлетик Билбао]] во финалето [[Копа дел Реј]]. Барселона ја освои лигата и [[Лигата на шампиони]] веднаш потоа, завршувајќи тројно за Французинот кој во комбинација со [[Лионел Меси]] и [[Самуел Ето]] успеаја да постигнат 100 голови меѓу нив таа сезона. Триото беше едно од најплодните во историјата на шпанската лига, постигнувајќи 72 гола и надминување на 66те гола на [[Ференц Пускас]], [[Афредо Ди Стефано]] и [[Луис Де Сол]] во Реал Мадрид во сезоната 1960-1961. Подоцна во 2009 година Анри и помогна на Барселона да освои шестократна титула кој се состои од гореспоменатиот трократен, [[шпанскиот суперкуп]], [[УЕФА и ФИФА]]. Следната сезона појавата на [[Педро Родригес]] значеше дека Анри ќе започне само 15 натпревари во лигата. Пред да заврши сезоната на [[Ла лигата]] со уште една преостаната година од договорот на Анри со клубот, претседателот на клубот [[Жоан Ла Порта]] изјави на 5 мај 2010 година дека Анри може да замине од клубот ако тоа го сака. Откако Анри се врати од светскиот куп, [[Барселона потврди]] дека тие се договориле за продажба на Анри на неименуван клуб, уште да се договорат за условите со новиот клуб со играчот. === Њујорк Ред Булс (2010 - денес) === [[Податотека:Thierry Henry control New York Red Bulls 2010.jpg|thumb|Анри со Ред Булс во 2010]] Во Јули 2010 година Анри потпиша повеќегодишен договор со северноамериканската лига за [[ФК Њујорк Ред Булс|Њујорк Ред Булс]], како нивен втор назначен играч. Го направи своето деби во американската лига на 31 јули со 2-2 нерешено против [[Хјустон]], асистирајќи на двата гола на [[Хуан Пабло Ангел]]. Неговиот прв гол во МЛС го постигна на 28 август со победа 2-0 на [[Сан Хосе]]. Анри беше казнет со 2.000 долари од страна МЛС откако беше прогласен за виновен за несовесна игра повредувајќи го [[Кевин Хартман]] при прославувањето на голот што го постигнал за време на мечот против [[ФК Далас]] на 16 септември 2010. == Интернационална кариера == Анри имаше успешна кариера во француската репрезентација. Неговата интернационална кариера започна во јуни 2007, кога неговата одлична форма во [[Монако]] беше наградена со повик во репрезентацијата на франција каде што играше во светското првенство 1997 [[ФИФА]] заедно со идните соиграчи [[Вилијам Галас]] и [[Давид Трезеге]]. За четири месеци, францускиот главен тренер [[Аме Џекет]] го покани Анри во тимот на сениорите. Дваесет годишното момче го направи своето прво интернационално деби во тимот на сениорите на 11 октомври 1997 со победа 2-1 против [[Јужна Африка]]. Џекет беше многу импресиониран од Анри па затоа го ангажира да игра во [[Светскиот куп 1998]]. Иако Анри на интернационално ниво не беше познат по своите особини, тој го заврши турнирот како најдобриот француски стрелец со постигнати три гола. Во финалето тој беше распореден како замена, каде што [[Франција]] го победи [[Бразил]] со 3-0, но исклучувањето од игра на [[Марсел Десаи]] со доведе Анри на терен. Во 1998 тој беше наречен Витез на “Legion d’honneur”, француското највисоко одликување. Анри беше член на тимот на [[европското првенство 2000]], повторно постигнувајќи три гола на турнирот, вклучувајќи го израмнувачкиот гол против [[Португалија]] во полуфиналето и завршувајќи како најдобар стрлец во земјата. Франција подоцна победи во продолжението постигнувајќи бод со пенал од страна на [[Зинедин Зидан]]. Франција ја победи [[Италија]] во финалето на продолженијата, со што Анри го освои својот втор интернационален медал. За време на натпревавувањето Анри беше изгласан за играч на мечот во три натпревари, вклучувајќи го и финалето против [[Италија]]. Светскиот куп [[ФИФА 2002]] предвиде рано заминување за Анри и [[Франција]], со што тие беа елиминирани од групната фаза откако не успеаја да постигнат ниту еден гол во сите три натпревари. Франција го загуби својот прв меч во групната игра и Анри доби [[црвен картон]] за предизвикување на опасно лизгање во нивниот следен меч против [[Уругвај]]. Во таа игра Франција играше нерешено 0-0, но Анри беше принуден да го пропушти финалето поради суспензија. Франција изгуби 2-0 од [[Данска]]. Анри се врати во форма за неговата држава на купот на конфедерациите во 2003. Покрај тоа што играше без тимскиот лојален приврзаник Зидан и [[Патрик Виеира]], Франција победи, по заслуга за извонредната игра на Анри, за која беше прогласен за играч на мечот од страна на [[ФИФА]] во три од петте меча на Франција. Во финалето тој го постигна златниот гол во продожението освојувајќи ја титулата за домашните со победа 1-0 против [[Камерун]]. Анри беше награден со [[“Golden Ball”]] за извонреден играч и со [[“Golden Shoe”]] за најдобар стрелец со постигнати четири гола, од страна на [[Адидас]]. На европското првенство Анри играше во сите натпревари на Франција и постигна два гола. Франција ја победи [[Англија]] во групната фаза но изгуби од евентуалниот победник [[Грција]] 1-0 во четврт финалето. За време на [[Светскиот куп ФИФА 2006]] Анри остана како еден од автоматските стартери во тимот. Тој играше како сам напаѓач, но и покрај индиферентниот старт на натпеварот тој стана еден од најврвните играчи на Светскиот Куп.. Тој постигна три гола, вклучувајќи го и победничкиот гол изведениот [[пенал]] на Зидан против шампионот што ја брани титулата – [[Бразил]]. Сепак, Франција подоцна изгуби од [[Италија]] на пенали (5-3) во финалето.Анри не беше дел од изведувањето на пеналите бидејќи беше заменет во пролжението поради грч во ногата. Анри беше еден од десетте номинирани за наградата [[“Golden Ball for player of the tournament”]], награда која беше доделена на неговиот соиграч Зидан кој беше избран за најдобар стартер напаѓач од страна на [[“FIFPro World team”]]. На 13 октомври Анри го постигна својот 41ви гол против [[“Faroe Islands”]].Четири дена подоцна на стадионот [[“Stade de la Beaujoire”]] тој постигна удвоен резултат против [[Литванија]], поставувајќи нов рекорд како Француски најдобар стрелец. На 3 јуни 2008, Анри по 100ти пат настапи за репрезентацијата во мечот против [[Колумбија]] со што стана осмиот Француски играч кој го достигна тој важен момент. Анри го пропушти отворањето на Францускатa [[“Еuro 2008”]] краткотрајна кампања, кога тие беа елиминирани во групната фаза откако беа групирани заедно со [[Италија]], [[Холандија]] и [[Романија]]. Анри го постигна единствениот гол на Франција во натпреварот кој заврши 4-1 за [[Холандија]]. Францускиот тим се бореше за време на [[Светскиот Куп 2010]] квалификациите и заврши втор во групата веднаш зад Србија. == Стил на игра == [[Податотека:Van Persie free kick.jpg|thumb|120px|Анри е првиот избор за слободни удари на Арсенал]] Иако Анри играше главно како напаѓач за време на неговата младост, во [[Монако]] и [[Јувентус]] тој заземаше крилна позиција. Кога Анри се приклучи кон [[Арсенал]] во 1999, Венгер веднаш ја смени неговата позиција во напаѓач, често ставајќи го во пар со ветеранот [[Денис Беркамп]]. За време на сезоната 2004-05 Венгер ја смени формата на Арсенал во 4-5-1. Оваа промена го натера Анри повторно да се прилагоди кон тимот на Арсенал, и тој изигра многу натпревари како сам напаѓач. Анри остана најголемата закана од Арсенал, кој на многу настани постигна спектакуларни голови. Венгер еднаш за неговиот Француски играч рече : Тјери Анри може да ја земе топката од среде парк и да постигне гол, којшто никој друг во светот не може да го постигне. Една од причините за извонредната игра за Анри е неговта способност за смирено постигнување на голови во позиција еден на еден. Сето ова комбинирано со неговиот извонреден чекор, значи дека тој може да продре преку одбраната за да постигне гол. Анри повремено знае да се измести на крилна позиција, со што придонесува со помош во асистенциите. Помеѓу 2002-03 и 2004-05 напаѓачот изведе скоро 50 асистирања севкупно и сето ова беше препишано на неговата несебична игра и креативност. Анри исто така ќе направеше [[офсајд]] за да ја залаже одбраната да потрча кон голот и да ги намами во стапица иако тој никогаше не овозможи поинаков погодок од воздух. Со неговата разновидност и способност да игра на две позиции како напаѓач и крилна Французинот не е прототипичен закоравен напаѓач, но тој постојано се појавува како еден од Европските најпродуктивни напаѓачи. Анри секогаш беше прв избор на [[Арсенал]] за изведување на пенали и слободни удари, често постигајќи голови од тие позиции. == Награди и признанија == Анри освои многу пофалби и награди во неговата фудбалска кариера. Тој беше избран за портпарол на доделувањето на наградите 2003 и 2004 ФИФА Светски Играч на Годината. Во тие две сезони тој исто така освои титула на ПФА играч на годината. Анри е единствениот играч кој ја освои “Football Writer Association Footballer of the year” трипати (2003,2004,2006) и Француски играч на годината на 4 настани. Анри беше избран во гласањето за “Premier League Overseas Team of the Decade in 10 Seasons Awards” во 2003, и во 2004 од страна на фудбалската легенда Пеле беше прогласен за еден од 125те најдобри фудбалери. Што се однесува до наградите за постигнати голови тој ја освои [[“European Golden Boot”]] во 2004 и 2005 (дејеќи ја со играчот на [[Виљареал]], [[Диего Форлан]] во 2005) и е единственот играч кој ја задржа наградата. Анри исто така беше најдобриот постигнувач на голови во [[Премиер Лигата]] за четири евидентирани сезони (2002, 2004, 2005, 2006). Во 2006 тој стана првиот играч кој постигна повеќе од 20 голови во лигата за пет последователни сезони ( од 2002 до 2006). Моментално Анри е трет на листата за најдобри стрелци во [[Премиер Лигата]] на сите времиња, веднаш зад [[Алан Ширер]] и [[Енди Кол]]. Со неговите успешно реализирани цели Францускиот најдобар стрелец на сите времиња доби голема почит од многу тренери, фудбалери и експерти кои го сметаа како еден од најдобрите фудбалери на светот. Во Ноември 2007 тој беше рангиран како 33ти на [[“Association of Football Statisticians”]] за најдобрите фудбалери на сите времиња. Обожавателите на Арсенал го почестија нивниот поранешен играч во 2008, изјавувајки дека Анри е најдобриот играч на Арсенал. Анри излезе како најомилениот играч на [[Премиер Лигата]] на сите времиња за 32 000 луѓе анкетирани на [[“Barclays 2008 Global Fan Report”]]. === Монако === лига 1; 1 1996-97 Француски Супер Куп: 1 1997 === Арсенал === ФА Премиер Лига: 2 2001-02, 2003-04; ФА Куп: 3 2002, 2003, 2005 === Барселона === Ла Лига: 2 2008-09, 2009-10; Копа Дел Реј:1 2008-2009; Супер Куп на Шпанија : 1 2009; УЕФА Лига на Шампиони : 1 2008-2009; УЕФА Супер Куп : 1 2009; ФИФА Светски Куп : 1 2009 === Интернационални === === Поединечни === * [[2000 UEFA European Football Championship#UEFA Team of the Tournament|UEFA Football Championship Team of the Tournament]]: 2000 * [[2003 FIFA Confederations Cup#top|Confederations Cup top goalscorer]]: 2003 * [[Confederations Cup]] Golden Ball: 2003 * [[2006 FIFA World Cup#All star team|FIFA World Cup All-Star Team]]: 2006 * [[Ligue 1]] [[Trophées UNFP du football#Young Player of the Year|Young Player of the Year]]: 1996–97 * [[PFA Players' Player of the Year]]: 2002–03, 2003–04 * [[European Golden Boot]]: 2004, 2005 * [[Premier League Golden Boot]]: 2001–02, 2003–04, 2004–05, 2005–06. * [[Onze d'Or]]: 2003, 2006 * [[PFA Team of the Year]]: 2001, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006 * [[Football Writers' Association Footballer of the Year|FWA Footballer Of The Year]]: 2002–03, 2003–04, 2005–06 * [[FIFPro#World XI|World XI]] Striker: 2006 * [[UEFA Team of the Year]]: 2001, 2002, 2003, 2004, 2006 * [[France Football|French Player of the Year]]: 2000, 2003, 2004, 2005, 2006 * [[English Football Hall of Fame]]: 2008 * [[Goal of the Season|Goal of the Season (UK)]]: 2003 * [[Premier League Player of the Month|Barclays Player of the Month]]: April 2000, September 2002, January 2004, April 2004 * [[FIFA 100]] * [[Time 100]]: 2007 * Overseas Team of the Decade: [[Premier League 10 Seasons Awards]] (1992–93 to 2001–02) === Ордери === * [[Légion d'Honneur]]: 1998 == Статистички податоци за кариерата == === Клуб === <!-- NOTE: when updating stats, update the infobox too! --> :''(Correct as of 17 September 2010)''<ref name=goal/><ref name=data/><ref>[http://soccernet.espn.go.com/players/stats?id=8039&cc=4716 Thierry Henry History] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100516035042/http://soccernet.espn.go.com/players/stats?id=8039&cc=4716 |date=2010-05-16 }}, [[ESPN Soccernet]], accessed 5 June 2009</ref><ref>[http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/temporada_08-09/estadistiques/jugadors/Henry/fitxa.html Barcelona FC's player statistic for Thierry Henry] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110312131913/http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/temporada_08-09/estadistiques/jugadors/Henry/fitxa.html |date=2011-03-12 }}, [[F.C. Barcelona|fcbarcelona.com]], accessed 5 June 2009</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !rowspan=2|Клуб !rowspan=2|Сезона !colspan=3|Лига !colspan=3|Cup<ref>Includes [[French Cup]], [[French League Cup]], [[Coppa Italia]], [[FA Cup]], [[Football League Cup|League Cup]], [[FA Community Shield]] and [[Supercopa de España]]</ref> !colspan=3|[[UEFA|Европа]]<ref>Includes [[UEFA Champions League]] and [[European Supercup]]</ref> !colspan=3|Вкупно |- !Apps!!Гола!!Assists!!Apps!!Гола!!Assists!!Apps!!Гола!!Assists!!Apps!!Гола!!Assists |- |rowspan=6 valign="center"|'''[[AS Monaco FC|Монако]]''' |[[Division 1 season 1994–95|1994–95]] |8||3||1||0||0||0||0||0||0||8||3||1 |- |[[Division 1 season 1995–96|1995–96]] |18||3||5||3||0||1||1||0||0||22||3||6 |- |[[Division 1 season 1996–97|1996–97]] |36||9||8||3||0||1||9||1||4||48||10||13 |- |[[Division 1 season 1997–98|1997–98]] |30||4||9||5||0||2||9||7||1||44||11||12 |- |[[Division 1 season 1998–99|1998–99]] |13||1||3||1||0||0||5||0||2||19||1||5 |- !Вкупно !105!!20!!26!!12!!0!!4!!24!!8!!7!!141!!28!!37 |- |rowspan=2 valign="center"|'''[[Juventus F.C.|Јувентус]]''' |[[Serie A 1998–99|1998–99]] |18||3||2||1||0||0||1||0||0||20||3||2 |- !Вкупно !18!!3!!2!!1!!0!!0!!1!!0!!0!!20!!3!!2 |- |rowspan=9 valign="center"|'''[[Arsenal F.C.|Арсенал]]''' |[[1999-2000 in English football|1999–00]] |31||17||9||5||1||0||11||8||2||47||26||11 |-<!--- This point on everything triple checked to be correct as of 4/23 --> |[[2000-01 in English football|2000–01]] |35||17||3||4||1||0||14||4||0||53||22||3 |- |[[2001-02 in English football|2001–02]] |33||24||5||5||1||2||11||7||0||49||32||7 |- |[[2002-03 in English football|2002–03]] |37||24||23||6||1||0||12||7||1||55||32||24 |- |[[2003-04 in English football|2003–04]] |37||30||9||4||4||2||10||5||3||51||39||14 |- |[[2004-05 in English football|2004–05]] |32||25||15||2||0||1||8||5||1||42||30||17 |- |[[2005-06 in English football|2005–06]] |32||27||7||2||1||0||11||5||2||45||33||9 |- |[[2006-07 in English football|2006–07]] |17||10||6||3||1||1||7||1||0||27||12||7 |- <!--- ** 205 ** 137 ** 52 ** 26 ** 8 ** 66 ** 36 ** 297 ** 181 LEFT: AFC stats Aug 99 – May 05 --> ! Вкупно ! 254!!174!!77!!31!!10!!6!!84!!42!!9!!369!!226!!92 |- |rowspan=4 valign="center"|'''[[ФК Барселона|Барселона]]''' |[[2007–08 ФК Барселона сезона|2007–08]] |30||12||9||7||4||0||10||3||2||47||19||11 |- |[[2008–09 ФК Барселона сезона|2008–09]] |29||19||8||1||1||0||12||6||4||42||26||12 |- |[[2009–10 ФК Барселона сезона|2009–10]] |21||4||2||3||0||0||8||0||1||32||4||3 |- !Вкупно !80!!35!!19!!11!!5!!0!!30!!9!!7!!121!!49!!26 |- |rowspan=2 valign="center"|'''[[Њујорк Ред Булс|Ред Булс]]''' |[[2010 Њујорк Ред Булс сезона|2010]] |11||2||3||1||0||0||0||0||0||12||2||3 |- !Вкупно !11!!2!!3!!1!!0!!0!!0!!0!!0!!12!!2!!3 |- ! colspan=2 | Вкупно во кариерата ! 468!!234!!127!!56!!15!!10!!139!!59!!23!!663!!308!!160 |} === Репрезентација === <!-- NOTE: when updating stats, update the infobox too! --> :''(Correct as of 19 November 2009)''<ref>[http://www.national-football-teams.com/v2/player.php?id=2475 Thierry Henry], national-football-teams.com, accessed 3 August 2009</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! National team!!Season!!Apps!!Goals !! Assists |- |rowspan=13 valign="center"|'''[[France national football team|Франција]]''' |1997–98||10||3||1 |- |1998–99||1||0||0 |- |1999–00||11||5||2 |- |2000–01||8||2||1 |- |2001–02||9||2||1 |- |2002–03||13||10||7 |- |2003–04||12||5||6 |- |2004–05||7||2||1 |- |2005–06||15||7||3 |- |2006–07||6||3||3 |- |2007–08||10||6||1 |- |2008–09||9||3||1 |- |2009–10||12||3||2 |- ! colspan=2|Total!!123!!51||29 |} == Покрај фудбалот == === Личен и семеен живот === Анри се венча со Англискиот модел [[Никол Мери]], со родено име Клер, на 5ти Јули 2007. Церемонијата беше одржана во [[“Highclere Castle”]], и на 27 мај, парот го прослави раѓањето на нивната прва ќерка Теа. Откако се роди неговата ќерка, Анри својот прв гол и го посвети нејзе, покажувајќи ја буквата “Т” со прстите откако постигна гол на мечот против [["New Castle United"]]. За време на неговиот престој во Арсенал тој исто така купи куќа во [[“Hampstead”]], Северен Лондон. Сепак, набрзо по неговиот транфер во [[Барселона]] беше објавено дека Анри и неговата сопруга се разведуваат. Нивната разделба дојде до крај во декември 2008 кога Анри со разводен договор и плати на Мери износ од 10 милиони фунти ,приближен на нејзините барања. Анри сега е во врска со Босанскиот модел [[Андреа Рајачич]]. Како обожавател на [["National Basketball Association"]] (НБА) — често во друштво на Тони Паркер на уткамици кога не игра [[фудбал]].Во интервју Анри изјави дека обожава [[кошарка]] , затоа што е многу слична на фудбалот.Редовно посетувајќи ги натпреварите на [[НБА]] тој во 2007 замина да го гледа својот другар Паркер и [["San Antonio Spurs"]] на финалето на НБА 2007.Во 2007 тој замина за [[Филаделфија]] за да и овозможи на Француската телевизија директен пренос на финалето, но исто и за да го гледа [[Ален Ајверсон]] кој за него беше еден од најомилените играчи. === Социјални придонеси === ==== УНИЦЕФ ==== Анри е член на [[Уницеф]] [[ФИФА]] тимот, каде што заедно со други професионални фудбалери се појави на многу телевизиски емисии гледани од стотици илјади навивачи во светот за време на Светските Купови во 2002 и 2006 година. На овие емисии играчите го промовираа фудбалот како игра која мора да биде играна во името на децата. ==== Кампањата "Stand Up Speak Up" ==== Затоа што Анри бил изложен на [[расизам]] во минатото, тој е активен претставник против [[расизам во фудбалот]]. Најзначајниот инцидент на расизам против Анри се случи за време на тренирачката сезона со [[Шпанската репрезентација]] во 2004 кога тимот на една шпанска телевизија го фати тренерот [[Луис Арагонес]] како го именува Анри со погрдните зборови “black shit”. Инцидентот предизвика врева во Британските медиуми, и имаше упатени повици за тој да биде отпуштен. Анри и [[Најк]] ја отпочнаа кампањата [["Stand Up Speak Up"]] против расизмот во фудбалот како резултат на тој инцидент. Подоцна во 2007 [["Time"]] го окарактеризира Анри на нивната листа како еден од 100те херои. === Други работи === Заедно со 45 други фудбалери, Анри зеде учество во кампањата на [[ФИФА]] [[Live for Love United]] во 2002. Анри исто такаја поддржува [[Cystic Fibrosis foundation]] и [[Cystic Fibrosis Trust]]. === Рекламирање === Во 2006 Анри беше оценет како деветтиот најмногу застапен фудбалер во маркетиншки кампањи, како и деветтиот најбогат играч во [[Премиер Лигата]] со 21 милион фунти. ==== Рено ==== Анри зеде учество во рекламната кампања на [[Рено Клио]] во која тој го популаризираше треминот [[va-va voom]] кој има значење “живот” или “ страст”. Неговиот романтичен интерес за рекламите беше неговата тогашна девојка, подоцна негова сопруга (сега се раведени) [[Клер Мери]]. ''Va-va-voom'' терминот подоцна беше додаден во Коцизниот оксфордски речник на англискиот јазик. ==== Најк ==== Во 2004 Анри потпиша договор со гигантот за спортска облека [[Најк]]. Анри ја покажува својата духовитост за фудбалот против фудбалски ѕвезди како што се [[Клод Макелеле]], [[Едгар Давидс]], и [[Фреди Јунгберг]] на локации како што се спалната соба и трпезаријата. Идејата за рекламата беше делумно на Анри, кој вели дека околу него секогаш има фудбал па дури и дома. Анри исто така учествуваше во рекламата на [[Најк]] [[Secret Tournament]] заедно со 24 фудбалски ѕвезди вклучувајќи ги Јумберг и [[Франческо Тоти]]. Во тандем со Светскиот Куп 2006 Анри исто така се појави во кампањата на [[Најк]] [[Joga Bonito]], Portuguese за “убава игра”. ==== Рибок ==== Дововорот на Анри со Најк истече по завршувањето на Светскиот Куп 2006 и тогаш тој потпиша договор со [[Рибок]] за да се појави во нивната кампања [[“I Am What I Am”]].Како дел од [[Reebok Entertainment’s “Framed” series]], Анри беше ѕвездата на получасовната епизода која даде детален опис за правењето на реклама за Анри режирана од страна на шпанската глумица [[Паз Вега]]. ==== Жилет ==== Во февруари 2007, Анри беше избран како еден од тројцата амбасадори на [[Champions Program]] на Жилет , која сака да ги претстави трите “ најпознати и респектирани успешни атлети кои се натпреваруваат” и исто така го прикажува [[Роџер Федерер]] и [[Тајгер Вудс]] во серија на телевизиски реклами. Заради распознавање [[Дере Џетер]] се појавува на местото на Анри во рекламите кои се емитуваат во [[Северна Америка]]. Како реакција на расправијата во ракометот помеѓу [[Франција]] и [[Ирска]] 2010 во квалификациите на Светскиот Куп, Жилет се соочи со бојкот и обвинувања, но подоцна дадоа изјава враќајки го Анри. ==== Пепси ==== Анри беше дел од кампањата на Пепси [[“Dare for More”]] во 2005 заедно со неговите колеги [[Дејвид Бекам]] и [[Роналдињо]]. Во 2005 Анри се појави во [[Pepsi Universe Advertisment]] заедно со Јунберг,Бекам, Фабрегас, Стивен Жерард и Лионел Меси. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Wikiquote}} * [http://www.mlssoccer.com/player/thierry-henry MLS player profile] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100825003704/http://www.mlssoccer.com/player/thierry-henry |date=2010-08-25 }} * {{FIFA player|170711|Thierry Henry}} * [http://www.fcbarcelona.cat/web/english/futbol/temporada_07-08/plantilla/jugadors/henry.html Thierry Henry profile]{{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111027094218/http://www.fcbarcelona.cat/web/english/futbol/temporada_07-08/plantilla/jugadors/henry.html |date=2011-10-27 }} at fcbarcelona.cat * [http://www.jockbio.com/Bios/Henry/Henry_bio.html Thiery Henry biography]{{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120510024545/http://www.jockbio.com/Bios/Henry/Henry_bio.html |date=2012-05-10 }} at jockbio.com * [http://www.soccerbase.com/players_details.sd?playerid=13501 Thierry Henry career stats] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100731022539/http://www.soccerbase.com/players_details.sd?playerid=13501 |date=2010-07-31 }} at [[Racing Post|Soccerbase]] {{start box}} {{s-sports}} {{succession box|title=[[France national football team|France national football team captain]]|before=[[Patrick Vieira]]|after=[[Патрис Евра]]|years=2008–2010}} {{succession box|title=[[Arsenal F.C.|Arsenal F.C. Captain]]|before=[[Patrick Vieira]]|after=[[Вилијам Галас]]|years=2005–2007}} {{end box}} {{Navboxes |title=Состави на Франција |bg= #0055A4 |fg= #FFFFFF |bordercolor= #EF4135 |list1= {{Состав на Франција на СП фудбал 1998}} {{Состав на Франција на ЕП фудбал 2000}} {{Состав на Франција на СП фудбал 2002}} {{Состав на Франција на ЕП фудбал 2004}} {{Состав на Франција на СП фудбал 2006}} {{Состав на Франција на ЕП фудбал 2008}} {{Состав на Франција на СП фудбал 2010}} }} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Анри, Тјери}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Француски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Монако]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Арсенал]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Барселона]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Њујорк Ред Булс]] [[Категорија:Фудбалери од Премиер Лига]] [[Категорија:ФИФА 100]] [[Категорија:Витези на Легијата на честа]] h4kzsgb6y78uuoa50cmzx9eyct5hxki 0 50345 5616210 5299093 2026-08-24T16:29:01Z Carshalton 30527 /* Надворешни врски */ 5616210 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = {{знамеикона|Франција}} Абу Диаби | image = [[File:Abou Diaby Arsenal vs Birmingham 2010-11.jpg|240px|Diaby in action in October 2010]] | fullname = Васирики Абу Диаби<ref name="Statistics">{{Наведена мрежна страница | title = Statistics | url = http://www.premierleague.com/staticFiles/7b/53/0,,12306~152443,00.pdf | publisher = [[Premier League]] | access-date = 4 August 2010 | accessdate = 2012-07-25 | archive-date = 2011-01-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110108152534/http://www.premierleague.com/staticFiles/7b/53/0,,12306~152443,00.pdf }}</ref> | dateofbirth = {{Birth date and age|1986|5|11|df=y}} | cityofbirth = {{роден во|Париз}} | countryofbirth = Франција | height = 1.91<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.premierleague.com/page/PlayerProfile/0,,12306~33300,00.html | title = Premier League Player Profile | access-date = 11 March 2011 | publisher = [[Premier League]] | accessdate = 2012-07-25 | archive-date = 2011-08-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110830170503/http://www.premierleague.com/page/PlayerProfile/0,,12306~33300,00.html }}</ref> | position = среден ред | currentclub = {{Fb team Arsenal}} | clubnumber = 24 | youthyears1 = 1996–1998 | youthclubs1 = [[CM Aubervilliers|Aubervilliers]] | youthyears2 = 1998–2001 | youthclubs2 = [[ФК Црвена Ѕвезда Париз]] | youthyears3 = 2001–2002 | youthclubs3 = {{Fb team Paris Saint-Germain}} | youthyears4 = 2002–2004 | youthclubs4 = {{Fb team Auxerre}} | years1 = 2004–2006 | clubs1 = {{Fb team Auxerre}} | caps1 = 10 | goals1 = 1 | years2 = 2006– | clubs2 = {{Fb team Arsenal}} | caps2 = 112 | goals2 = 14 | nationalyears1 = 2004–2005 | nationalteam1 = {{знамеикона|Франција}} [[Фудбалска репрезентација на Франција до 19 години|Франција U19]] | nationalcaps1 = 12 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2006–2007 | nationalteam2 = {{знамеикона|Франција}} [[Фудбалска репрезентација на Франција до 21 година|Франција U21]] | nationalcaps2 = 2 | nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 2007– | nationalteam3 = {{знамеикона|Франција}} [[Фудбалска репрезентација на Франција|Франција]] | nationalcaps3 = 15 | nationalgoals3 = 0 | pcupdate = 25 јули 2012 | ntupdate = 25 јули 2012 }} '''Васирики Абу Диаби''' (роден {{роден на|11|мај|1986}} во [[Париз]]) — [[Франција|Француски]] [[фудбал]]ер кој игра во [[Среден Ред (фудбал)|среден ред]]. Тој по потекло е од [[Брегот на Слонова Коска]] и во моментов игра за [[ФК Арсенал|Арсенал]]. Обично игра во центарот на средниот ред но во последно време игра на крилата (најчесто левото) за Арсенал. Диаби е најчесто познат по неговото средно име Абу. == Клупска кариера == === Рана кариера === Диаби е роден во [[Париз]] и му се приклучи на локалниот клуб [[ФК Париз Сен-Жермен|Париз Сен-Жермен]] на 13 годишна возраст и покрај фактот што е навивач на [[Олимпик Марсеј|Марсеј]], но го напушти клубот две години подоцна.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.arsenal.com/article.asp?thisNav=News&article=479108&lid=NewsHeadline&Title=Diaby+-+My+history+with+Paris+St+Germain |title=Arsenal.com: Диаби - Мојата историја со ПСЖ |accessdate=2008-04-25 |archive-date=2007-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071015131222/http://www.arsenal.com/article.asp?thisNav=News&article=479108&lid=NewsHeadline&Title=Diaby+-+My+history+with+Paris+St+Germain |url-status=dead }}</ref> Стана член на [[ФК Осер|Осер]] во 2003 и беше член на тимот кој ја освои француската титулата за играши до 16 години таа година. Неговиот тогашен тренер, [[Кристијан Хена]], го опиша како "многу добар техничар, елегантен, брз".<ref>{{Наведена мрежна страница | title=Abou Diaby's career statistics | work=roulf | url=http://www.rlfoot.fr/Joueurs/DIABY_Abou.htm | access-date=April 11, 2007 | archive-date=2011-01-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110108050143/http://rlfoot.fr/Joueurs/DIABY_Abou.htm | url-status=dead }}</ref> Тој се разви во висок, моќен играч од [[Среден Ред (фудбал)|средниот ред]]. Потпиша професионален договор со Осер, играше пет натпревари во сезоната 2004–05 и пет во првата половина на сезоната 2005–06. Во неговиот прв натпревар за Осер, Диаби влезе како замена во последните минути од натпреварот против [[ФК Стад Рен|Рен]] на [[14 август]] 2004.<ref>{{Наведена мрежна страница | title=La fiche de Vassiriki Diaby | work=LFP.fr | url=http://www.lfp.fr/joueur/index.asp?no_joueur=105181 | access-date=April 11, 2007 | accessdate=2008-04-25 | archive-date=2006-12-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061208064616/http://www.lfp.fr/joueur/index.asp?no_joueur=105181 }}</ref> === Арсенал === На [[12 јануари]] 2006, Диаби потпиша за [[ФК Арсенал|Арсенал]], за неоткриена сума, но се верува дека неговиот трансфер изнесува некаде околу £2 милиони фунти. Пред да им се придружи на Топчиите, Диаби одби трансфер во [[ФК Челзи|Челзи]]. Диаби го носи дресот со број 2 во Арсенал, кој беше слободен од пензионирањето на [[Ли Диксон]]. Тој се третира како заена за поранешниот играч од средниот ред и капитен [[Патрик Виера]], поради неговиот моќен и брз стил на игра. Способен е да игра како напаѓачки играч од средниот ред, играч кој трча од шестнаестерец до шестнаестерец или како дефанзивен играч од средниот ред пред дефанзивната четворка. Дебито за Арсенал го направи како измена во поразот од 1–0 против [[ФК Евертон|Евертон]] на [[21 јануари]] 2006. На [[1 април]], Диаби влезе од клупата за да го постигне својот прв гол во црвено-бел дрес во победата од 5–0 против [[ФК Астон Вила|Астон Вила]], на асистенција од уште еден новодојденец во Арсенал [[Емануел Адебајор]]. Еден месец подоцна, на [[1 мај]] 2006, Диаби беше жртва на старт со две нозе на Ден Смит, играч на [[АФК Сандерленд|Сандерленд]] од кој се здоби со скршен и изместен скочен зглоб. Како резултат на повредата, Диаби не играше во следните осум месеци, и се врати во игра на [[9 јануари]] 2007, кога го замени [[Тео Волкот]] во натпреварот од четвртфиналето на [[Лига Куп]]от против [[ФК Ливерпул|Ливерпул]]. Во финалето на Лига Купот во сезоната 2006-07 во [[Кардиф]], Диаби беше вмешан во несреќен „судир“ со [[Џон Тери]]. Стапалото на Абу го удри Тери во левата страна на лицето, Тери ја доби полната сила на ударот и беше онесвестен на теренот неколку минути. Според докторите од болницата во која беше однесен, животот на Тери беше спасен благодарејќи на брзата реакција на тогашниот физиотерапевт на Арсенал [[Гери Левин]]. Капитенот на Челзи беше отпуштен од болница уште истиот ден без какви било долгорочни последици. Сезоната 2007–08 ја започна одлично. [[Арсен Венгер]] обично го играше на позивија на лево крило за да си ги подобри видот и одлучноста што му недостигаа кога играше во средината на теренот. Даде придонес во почетокот на натпреварот против [[ФК Дарби Каунти|Дарби Каунти]], играјќи на местото на повредениот [[Томас Росицки]] и постигна гол со удар од околу 25 метри оддалеченост. На [[12 декември]] 2007 го постигна својот прв гол во [[Лига на Шампиони|Лигата на Шампионите]] против [[Стеауа Букурешт]], постигнувајќи го првиот гол во победата од 2:1. Во натпреварот против [[ФК Болтон]], на [[29 март]], Диаби го доби својот прв црвен картон во дресот на Арсенал, за стартот врз [[Гретар Стејнсон]]. Вториот гол во Лигата на шампиони го постигна на [[8 април]] 2008, со што го отвори резултатот на натпреварот против [[ФК Ливерпул]] на Енфилд. По заминувањето на [[Матиу Фламини]] во [[Милан]], беше очекувано Диаби да се бори за позиција во средниот ред со [[Денилсон Переира Невес|Денилсон]] и [[Александар Сонг]], но поради повреда го пропушти почетокот на сезоната 2008-09. По враќањето во првиот тим, Диаби покажа неколку одлични настапи. Во победата против [[ФК Евертон|Евертон]], му асистираше на [[Тео Волкот]] откако влезе како замена на шест минути пред крајот. Потоа Диаби беше стартер на тешкото гостување кај [[ФК Фенербахче|Фенербахче]], каде го постигна својот трет гол во Лигата на Шампионите во победата на Арсенал од 5:2. На овој натпревар заработи признание за играч на натпреварот. == Меѓународна кариера == Диаби има настапено 14 пати за тимот на [[Фудбалска репрезентација на Франција|Франција]] за играчи до 19 години, и беше капитен на тимот кој го освои Европското Првенство за играчи до 19 години во 2005. Во февруари 2006, дебитираше за Француската репрезентација за играчи до 21 година. Диаби го пропушти финалето на [[Лигата на Шампионите]] во 2006 против [[ФК Барселона|Барселона]], како и Европското Првенство за играчи до 21 години на кое се очекуваше да настапи за Франција, поради скршен и изместен скочен зглоб. На [[15 март]] 2007, беше повикан за настап во сениорската репрезентација на Франција, за наредните 2 средби. Дебитираше на [[24 март]] кога влезе во игра на местото од [[Флоран Малуда]] во мечот од квалификациите за Еуро 2008 против Литванија. Со играта, заслужи место во почетниот состав против Австрија, играше 57 минути, а натпреварот заврши со резултат 1:0 за Франција. == Достигнувања == '''Арсенал''' * Освоил ** [[Куп Емирати]]: 2007 ** [[Амстердамски Турнир]]: 2007 * Второ место ** [[Лига Куп]]: 2007 == Статистики за кариерата во Арсенал == :''(Заклучно со 27 октомври 2008)''<ref>[http://soccernet.espn.go.com/players/stats?id=43936&cc=4716 History] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071017221040/http://soccernet.espn.go.com/players/stats?id=43936&cc=4716 |date=2007-10-17 }}, soccernet.espn.go.com, accessed [[22 септември]] 2007.</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !rowspan="2"|Клуб !rowspan="2"|Сезона !colspan="3"|Лига !colspan="3"|Куп<ref>Вклучително [[ФА Куп]], [[Лига Куп]] и [[Комјунити Шилд]]</ref> !colspan="3"|[[УЕФА|Европа]] !colspan="3"|Вкупно |- !Настапи !Голови !Асист. !Настапи !Голови !Асист. !Настапи !Голови !Асист. !Настапи !Голови !Асист. |- |rowspan="2" valign="top"|[[Осер]] |2004–05 |4||0||-||-||-||-||2||0||-||6||0||- |- |2005–06 |6||1||-||-||-||-||2||0||-||6||1||- |- ! colspan="2" | Вкупно ! !! !! !! !! !! !! !! !! ! 12 !! 1 !! - |- |rowspan="4" valign="top"|[[ФК Арсенал|Арсенал]] |2005–06 |12||1||1||2||0||0||2||0||-||16||1||1 |- |2006–07 |12||1||0||5||0||1||1||0||0||18||1||1 |- |2007–08 |15||1||1||7||1||1||6||2||0||28||4||2 |- |2008-09 |1||0||1||0||0||0||1||1||0||2||1||1 |- ! colspan="2" | Total ! 40 !! 3 !! 3 !! 14 !! 1 !! 2 !! 10 !! 3 !! 0 ! 64 !! 7 !! 5 |} == Статистики за репрезентативната кариера == :''(заклучно со 27 октомври 2008)'' {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !rowspan="2"|Франција !colspan="3"|ЕП !colspan="3"|СП !colspan="3"|Квалификации за ЕП !colspan="3"|Квалификации за СП !colspan="3"|Пријателски !colspan="3"|Вкупно |- !Наст. !Гол. !Асист. !Наст. !Гол. !Асист. !Наст. !Гол. !Асист. !Наст. !Гол. !Асист. !Наст. !Гол. !Асист. !Наст. !Гол. !Асист. |- |rowspan="1" valign="top"|[[Француска Фудбалска Репрезентација|Франција]] |0||0||0||0||0||0||1||0||0||0||0||0||1||0||0||2||0||0 |} == Белешки == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.arsenal.com/article.asp?article=353107&lid=NewsHeadline&sub=French+midfielder+Abou+Diaby+signs+for+Arsenal&navlid=&sublid=&Title=French+midfielder+Abou+Diaby+signs+for+Arsenal Arsenal.com - Абу Диаби потпиша за Арсенал] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070314162545/http://www.arsenal.com/article.asp?article=353107&lid=NewsHeadline&sub=French+midfielder+Abou+Diaby+signs+for+Arsenal&navlid=&sublid=&Title=French+midfielder+Abou+Diaby+signs+for+Arsenal |date=2007-03-14 }} * [http://www.arsenal.com/player.asp?thisNav=first+team&plid=60636&clid=4421&cpid=703 Диаби] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070524020553/http://www.arsenal.com/player.asp?thisNav=first+team&plid=60636&clid=4421&cpid=703 |date=2007-05-24 }} на arsenal.com {{Состав на Франција на СП фудбал 2010}} {{DEFAULTSORT:Диаби, Абу}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Француски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Париз Сен Жермен]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Осер]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Арсенал]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2010]] [[Категорија:Фудбалери од Премиер Лига]] 79wo131s3cstq83jhqls6oxr8uowoxg 0 50534 5616202 5582660 2026-08-24T16:14:15Z Carshalton 30527 /* Надворешни врски */ 5616202 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | name = Бакари Сања | image = [[File:Bacary Sagna vs West Ham 2010.jpg|200px]] | fullname = Бакари Сања | birth_date = {{birth date and age|1983|2|14|df=y}} | birth_place = [[Сенс]], [[Франција]] | nationality = {{flagsport|FRA}} [[Франција]] | height = {{convert|1.76|m|abbr=on}}<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://bacarysagna.net/stats.php|title=Bacary Sagna Profile|publisher=bacarysagna.net|access-date=14 June 2010|archive-date=2012-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20120622065555/http://bacarysagna.net/stats.php|url-status=dead}}</ref> | position = {{Football/DF}} | currentclub = | clubnumber = | retired = 1 јануари 2020 <small>(36 г.)</small> | youthyears1 = |youthclubs1 = Сенс | youthyears2 = 1998-2002 |youthclubs2 = {{Fb team Auxerre}} | years1 = 2002-2004 |clubs1 = {{Fb team Auxerre}} Б |caps1 = 37 | goals1 = 3 | years2 = 2004-2007 |clubs2 = {{Fb team Auxerre}} |caps2 = 89 | goals2 = 0 | years3 = 2007-2014 |clubs3 = {{Fb team Arsenal}} |caps3 = 213 | goals3 = 4 | years4 = 2014-2017 |clubs4 = {{Fb team Manchester City}} |caps4 = 54 | goals4 = 0 | years5 = 2018 |clubs5 = {{Fb team Benevento}} |caps5 = 13 | goals5 = 1 | years6 = 2018-2019 |clubs6 = {{Fb team Montreal Impact}} |caps6 = 35 | goals6 = 2 | nationalyears1 = 2004–2006 |nationalteam1 = {{flagsport|FRA}} [[Фудбалска репрезентација на Франција под 21 година|Франција 21]] |nationalcaps1 = 13<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fff.fr/selections/espoirs/der_sel_esp/cvjoueurs/213140.shtml|title=Bakari SAGNA|publisher=fff.fr|access-date=5 November 2009|language=fr|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225032829/https://www.fff.fr/equipes-de-france/3/espoirs/actualites|url-status=dead}}</ref> |nationalgoals1 = 1 | nationalyears2 = 2007–2016 |nationalteam2 = {{flagsport|FRA}} [[Фудбалска репрезентација на Франција|Франција]] |nationalcaps2 = 65 |nationalgoals2 = 0 }} '''Бакари Сања''', (роден на {{роден на|14|февруари|1983}} во [[Санс]], [[Бургундија]]) — поранешен [[Франција|француски]] [[фудбалер]], [[Одбрана (фудбал)|играч од одбраната]]. Неговиот братучед [[Ибрахима Сонко]] исто така игра во [[Премиер лига]]та, за премиерлигашот [[Стоук Сити]].<ref>{{наведени вести | date=[[2007-11-08]] | url=http://www.readingfc.premiumtv.co.uk/page/NewsDetail/0,,10306~1162276,00.html | title=Сонко ја открива семејната врска со Арсенал | work=readingfc.co.uk | access-date=2007-11-08 | archive-date=2007-11-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071110060606/http://www.readingfc.premiumtv.co.uk/page/NewsDetail/0,,10306~1162276,00.html | url-status=dead }}</ref> == Клупска кариера == === Осер === Сања имаше 87 настапи во Француската [[Лига 1]] за [[Осер]] и беше дел од составот кој го освои Францускиот Куп во 2005. Исто така играше и во [[Купот на УЕФА]] во сите три сезони кога настапуваше за првиот тим, постигнувајќи вкупно 17 настапи во ова натпреварување. Сања беше именуван и во тимот на сезоната на [[Лига 1]] за неговите одлични изведби на позицијата на десен бек. === Арсенал === [[File:Bacary Sagna 2007.jpg|left|thumb|165px|Сања во дресот на [[ФК Арсенал|Арсенал]].]] На [[12 јули]] [[2007]], Сања направи трансфер во Арсенал за неоткриена сума, се претпоставува дека се работи за почетни 6,1 милион фунти (9 милиони евра) кои би можеле да достигнат до 7,45 милиони фунти (11 милиони евра).<ref>{{Наведена мрежна страница | title=Sagna signe jeudi à Arsenal | work=lequipe.fr | language=Француски | url=http://www.lequipe.fr/Football/breves2007/20070712_100450Dev.html | access-date=2007 | archive-date=2012-01-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120102132232/http://www.lequipe.fr/Football/breves2007/20070712_100450Dev.html | url-status=dead }}</ref> Го носи дресот со број 3, кој до неодамна беше носен од [[Ешли Кол]] и миленикот на навивачите [[Најџел Винтербурн]].<ref>{{наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/6895921.stm|title=Сања од Осер потпиша за Арсенал|date=[[2007-07-12]]|access-date=2007-07-12|publisher=BBC Sport}}</ref> Своето деби за Арсенал Сања го имаше на [[19 јули]] [[2007]] во почетниот состав кој го победи Турскиот [[Генчербирлиги СК|Генчербирлиги]] со 3:0 на пријателски натпревар на стадионот Бад Валтерсдорф во Австрија.<ref>{{наведени вести|url=http://www.arsenal.com/matchreport.asp?thisNav=fixtures&fxid=319627|title= Извештај од натпреварот|date=[[2007-07-19]]|access-date=2007-07-19|publisher=Arsenal Online}}</ref> Во [[Премиер лига]]та, Сања дебитираше, повторно како стартер, во победата од 2:1 против [[ФК Фулам|Фулам]] на [[Стадион Емирати|Стадионот Емирати]], и повторно импресионираше со својата изведба. Французинот, иако омилена позиција му е десен бек, добро се снаоѓа и како централен стопер, лев бек и во средниот ред. На [[23 март]] [[2008]], Сања го постигна својот прв гол за Арсенал во Премиер лигата за водство од 0:1 против [[Челзи ФК]] откако со глава ја сврте топката нафрлена од корнер. Овој гол имаше големо значење за Бакари, бидејќи му го посвети на својот брат кој загина еден месец порано. Откако тој го напушти теренот поради повреда, Арсенал го загуби натпреварот со 2:1. На крајот од сезоната, Сања беше изгласан во Тимот на Годината на Асоцијацијата на Професионални Фудбалери. На 4 јуни 2008, [[ФК Арсенал|Арсенал]] излезе со изјава дека Сања потпишал нов договор со клубот, по одличната прва сезона. Неговиот договор беше проширен за уште две години, што значи дека Бакари ќе остане со Топчиите до 2014. По потпишувањето Сања изјави: „Го сакам Арсенал, тие се одличен клуб“, и додаде, „Менаџерот е исто така многу добар, и следната сезона (2008-09) ќе се бориме за сите трофеи.“<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.skysports.com/story/0,19528,11670_3647884,00.html | publisher = Sky Sports | title = Sagna pens Gunners deal | access-date = 2008-08-16 | date = 2008-06-04}}</ref> === Манчестер Сити === На 13 јуни 2014, Сања потпишал за [[ФК Манчестер Сити|Манчестер Сити]]. == Репрезентативна кариера == Сања претходно играше за тимот на [[Фудбалска репрезентација на Франција|Франција под 21]], со кои учествуваше на Европското Првенство за играчи до 21 година во 2006. Првиот настап за сениорскиот тим на [[Фудбалска репрезентација на Франција|Франција]] го имаше на [[22 август]] [[2007]] на пријателски натпревар против [[Фудбалската репрезентација на Словачка|Словачка]], на кој Франција победи со 1:0. На натпреварот Сања влезе од клупа на местото на [[Франсоа Клер]], по еден час игра. Натпреварувачкото деби за Франција беше на гостувањето на Фарските Острови на [[13 октомври]] [[2007]] во склоп на квалификациите за [[Европско Првенство 2008|Европското Првенство]], Франција го доби натпреварот со 6:0, а Сања ги изигра сите 90 минути. Тоа беше и негов единствен настап на Квалификациите за ЕП 2008. == Достигнувања == Со [[Осер]] * [[Куп на Франција]] - 2005 * Трофејот на Шампионите - второ место 2005 Поединечни * Играч на сезоната на Осер за 2006–07 * Изгласан за најдобриот десен бек во Франција за 2006–07 * Дел од Тимот на Сезоната на [[Лига 1]] за 2006–07 * Изгласан за најдобриот десен бек во Англија за 2007–08 Со [[ФК Арсенал|Арсенал]] * [[Куп Емирати]] 2007 * [[Амстердамски Турнир]] 2007 == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.arsenal.com/player.asp?thisNav=first+team&plid=76201&clid=4421&cpid=703 Arsenal.com] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20141209133045/http://www.arsenal.com/player.asp?thisNav=first+team&plid=76201&clid=4421&cpid=703 |date=2014-12-09 }} {{Navboxes |title=Состави на Франција |bg= #0055A4 |fg= #FFFFFF |bordercolor= #EF4135 |list1= {{Состав на Франција на СП фудбал 2010}} {{Состав на Франција на СП фудбал 2014}} {{Состав на Франција на ЕП фудбал 2016}} }} {{DEFAULTSORT:Сања, Бакари}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Сенс]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Осер]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Арсенал]] [[Категорија:Француски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2010]] [[Категорија:Фудбалери од Премиер Лига]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Беневенто]] 0l03ul1z369lejnes74fvh291c72h0w 14 52590 5616324 3222625 2026-08-24T21:18:23Z Dandarmkd 31127 5616324 wikitext text/x-wiki {{Поврзанакат|Земји на Детскиот избор за песна на Евровизија}} {{Commons category|Countries in the Eurovision Song Contest}} Оваа категорија вклучува подкатегории за земји на '''[[Евровизија]]'''. [[Категорија:Евровизија]] [[Категорија:Држави на натпреварувања]] [[Категорија:Музика по земја]] faw3t4ao4nqx3lqja2mr3rtthzbqqgd 0 61413 5616146 5515462 2026-08-24T14:13:12Z P.Nedelkovski 47736 /* Поврзано */ 5616146 wikitext text/x-wiki {{Владина Агенција | agency_name = Министерство за здравство на Македонија | nativename = | nativename_a = | nativename_r = | logo = moh_logo.jpg | logo_width = 150px | logo_caption = Логото на МЗ | seal = | seal_width = | seal_caption = | formed = [[1991]]¹ | preceding1 = | preceding2 = ... etc. | dissolved = | superseding = | jurisdiction = [[Влада на Македонија]] | headquarters = [[Скопје]], [[Македонија]] | employees = 108<ref>{{нмс | title= Извештај за следењето на примената на начелото на соодветна и правична застапеност за 2022 година | url= https://ombudsman.mk/CMS/Upload/NarodenPravobranitel/upload/documents/SPZ/Izvestaj-SPZ-2022-etnicka.pdf | publisher= Народен правобранител на Република Македонија | date= септември 2023 | accessdate= 21 ноември 2024 | archive-date= 2025-01-04 | archive-url= https://web.archive.org/web/20250104130227/https://ombudsman.mk/CMS/Upload/NarodenPravobranitel/upload/documents/SPZ/Izvestaj-SPZ-2022-etnicka.pdf | url-status= dead }}</ref> (2022) | budget = 6,674 милијарди MKD<ref>{{нмс | title= Буџет на Република Македонија за 2018 година | url= https://www.finance.gov.mk/mk/node/4105 | publisher= Министерство за финансии на Република Македонија | accessdate= 2018-11-22 | archive-date= 2019-10-19 | archive-url= https://web.archive.org/web/20191019080404/https://finance.gov.mk/mk/node/4105 | url-status= dead }}</ref> (2018) | minister1_name = [[Азир Алиу]] | minister1_pfo = | minister2_name = | minister2_pfo = ... etc. | chief1_name = | chief1_position = | chief2_name = | chief2_position = ... etc. | parent_agency = | child1_agency = [[Државен санитарен и здравствен инспекторат|ДСЗИ]] <br /> [[Дирекција за храна]] <br /> [[Биро за лекови]] | child2_agency = | website = [https://zdravstvo.gov.mk/ www.zdravstvo.gov.mk] | footnotes = ¹''Како министерство на Република Македонија'' }} '''Министерството за здравство на Македонија''' е составен дел од [[Владата на Македонија]] ја има за примарна цел здравствената заштита и здравственото осигурување на населението. == Задачи == Цели на македонското министерство за здравство се: да ги ги врши работите што се однесуваат на: * здравствената заштита и здравственото осигурување на населението; * загаденоста на воздухот, водата, земјиштето и животните продукти; * организацијата и развојот на здравството; * следењето на здравствената состојба на населението; * заштитата на населението од заразни болести, од штетното влијание на гасовите, јонизирачките зрачења, бучавата, загаденоста на воздухот, водата и земјиштето; * прехранбените производи и предмети за општа употреба; * хигиено-епидемиолошката состојба; * лековите, помошните лековити средства, медицинските помагала, медицинската опрема, санитетските уреди и материјали; * отровите и опојните дроги; * надзорот од негова надлежност и * врши други работи утврдени со закон == Сектори на министерството == * Сектор за секундарна и терциерна здравствена заштита * Сектор за примарна здравствена заштита * Сектор за превентивна здравствена заштита * Сектор за здравствено осигурување и следење на работата на [[ФЗОМ]] * Сектор за модернизација, менаџмент во здравството и информатичка технологија * Сектор за евроинтеграции * Сектор за нормативно-правни и управни работи и координација и техничка помош на министерот * Сектор за развој, инвестиции и меѓународно - техничка соработка * Сектор за организација и функционирање на здравствот во кризни состојби, управување на кризни состојби, донации и стратешко планирање * Стоматолошки сектор * Сектор за општи работи == Органи во состав == * [[Државен санитарен и здравствен инспекторат]] == Поврзано == * [[Фонд за здравствено осигурување на Македонија]] * [[Министер за здравство на Македонија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://zdravstvo.gov.mk/ Министерство за здравство] * [http://mojtermin.mk/ Мој Термин] {{Македонско здравство}} {{Министерства на Владата на РМ}} [[Категорија:Министерство за здравство на Република Македонија| ]] [[Категорија:Здравство во Македонија]] m6wrh6fwobfn36knfzfkmbup716ddph 0 62997 5616211 5418075 2026-08-24T16:30:36Z Carshalton 30527 /* Надворешни врски */ 5616211 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | name = Самир Насри | image = [[File:SamirNasriEmirates.jpg|250px]] | fullname = Самир Насри<ref name="Statistics">{{Наведена мрежна страница | title = Statistics | url = http://www.premierleague.com/staticFiles/c2/3b/0,,12306~146370,00.pdf | publisher = [[Premier League]] | accessdate = 10 March 2010 | archive-date = 2010-07-11 | archive-url = https://www.webcitation.org/5r9UOanR9?url=http://www.premierleague.com/staticFiles/c2/3b/0,,12306~146370,00.pdf | url-status = dead }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1987|6|26}} | birth_place = [[Марсеј]], [[Франција]] | nationality = {{FRA}} | height = 1.75<ref>{{наведени вести |url=http://www.mcfc.co.uk/Players/Midfielders/Samir-Nasri |title=Manchester City Profile |publisher=Aston VillaFootball Club |date=26 August 2011 |accessdate=26 August 2011 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225164737/https://www.mancity.com/ |url-status=dead }}</ref> | currentclub = {{Fb team West Ham United}} | clubnumber = 18 | position = {{Football/MF}} | youthyears1 = 1995–1997 | youthyears2 = 1997–2004 | youthclubs1 = Пен Марибо | youthclubs2 = {{Fb team Olympique Marseille}} | years1 = 2004–2008 | years2 = 2008–2011 | years3 = 2011–2017 | years4 = 2016–2017 | years5 = 2017–2018 | years6 = 2019 | years7 = 2019- | clubs1 = {{Fb team Olympique Marseille}} | clubs2 = {{Fb team Arsenal}} | clubs3 = {{Fb team Manchester City}} | clubs4 = →{{Fb team Sevilla}} | clubs5 = {{Fb team Antalyaspor}} | clubs6 = {{Fb team West Ham United}} | clubs7 = {{Fb team Anderlecht}} | caps1 = 121 | caps2 = 86 | caps3 = 5 | caps4 = 23 | caps5 = 8 | caps6 = 5 | caps7 = 0 | goals1 = 11 | goals2 = 18 | goals3 = 1 | goals4 = 2 | goals5 = 2 | goals6 = 0 | goals7 = 0 | nationalyears1 = 2002–2003 | nationalyears2 = 2003–2004 | nationalyears3 = 2004–2005 | nationalyears4 = 2005–2006 | nationalyears5 = 2006–2007 | nationalyears6 = 2007–2013 | nationalteam1 = {{знамеикона|Франција}} [[Фудбалска репрезентација на Франција под 16 години|Франција 16]] | nationalteam2 = {{знамеикона|Франција}} [[Фудбалска репрезентација на Франција под 17 години|Франција 17]] | nationalteam3 = {{знамеикона|Франција}} [[Фудбалска репрезентација на Франција под 18 години|Франција 18]] | nationalteam4 = {{знамеикона|Франција}} [[Фудбалска репрезентација на Франција под 19 години|Франција 19]] | nationalteam5 = {{знамеикона|Франција}} [[Фудбалска репрезентација на Франција под 21 година|Франција 21]] | nationalteam6 = {{знамеикона|Франција}} [[Фудбалска репрезентација на Франција|Франција]] | nationalcaps1 = 16 | nationalcaps2 = 16 | nationalcaps3 = 4 | nationalcaps4 = 10 | nationalcaps5 = 4 | nationalcaps6 = 41 | nationalgoals1 = 8 | nationalgoals2 = 6 | nationalgoals3 = 0 | nationalgoals4 = 5 | nationalgoals5 = 0 | nationalgoals6 = 5 | pcupdate = 16:12, 1 октомври 2011 (UTC) | ntupdate = 15:56, 6 септември 2011 (UTC) }} '''Самир Насри''' ({{langx|ar|سمير ناصري}}; роден на {{роден на|26|јуни|1987}} во [[Марсеј]]) — [[Франција|француски]] [[фудбалер]], {{Football/MF/player}} на {{Fb team (N) West Ham United}}. == Животопис == Родителите на Насри се преселиле во [[Франција]] од [[Алжир]]. Неговиот татко е од [[Константин, Алжир|Константин]] а неговата мајка е родена во [[Бискра]]. Насри е сунит. Израснал во Ла Гавот Пејре, едно од опасните маала во Марсеј. Често играл по улиците, каде што се стекнал со најголемиот дел од неговите вештини. До 8 годишна возраст играл за тимот на локалната банда, но поради насиството неговите родители го запишале во клубот Пен Марибо. Две сезони подоцна бил забележан од скаутите на [[Олимпик Марсеј]]. ==Клупска кариера== === Марсеј === Насри започнал со играње за Марсеј на 9 годишна возраст. Во Првата Француска Лига заигра во сезоната 2004-05 на 17 годишна возраст, кога имаше 13 стартови и 11 настапи од клупа, постигнувајќи само еден гол. Следната сезона му донесе искуство и во [[Куп на УЕФА|Купот на УЕФА]] (10 настапи, ниеден гол) и [[Интертото Куп]]от (еден настап; еден гол). Во сезоната 2006-07 својот прв гол во Лига 1 го постигна кон крајот на сезоната на [[29 април]] [[2007]], во натпреварот против [[Сошо ФК|Сошо]] помагајќи во победата на Марсеј од 4:2. Со таа победа Марсеј се искачи на четвртото место на четири кола пред крај, со што се избори за место во квалификациите за Купот на УЕФА. На [[20 мај]] [[2007]], Самир Насри беше именуван за Млад играч на годината од страна на Лига 1,<ref>[http://sportsillustrated.cnn.com/2007/soccer/wires/05/20/2080.ap.eu.spt.soc.france.player.of.the.year.0312/index.html Samir Nasri won Young Player of the Year at Sports Illustrated]{{Мртва_врска|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.sport24.com/sport24-fil-info-actualite-sportive-news-football-nasri-meilleur-espoir-58961.html |title=Samir Nasri best young player at Sport 24 |accessdate=2008-08-20 |archive-date=2007-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012152350/http://sport24.com/sport24-fil-info-actualite-sportive-news-football-nasri-meilleur-espoir-58961.html |url-status=dead }}</ref> на второ и трето место се пласираа [[Џими Брианд]] и [[Карим Бензема]]. Навивачите на Марсеј го изгласаа за Играч на сезоната со 62% од гласовите. Во средината на септември [[2007]] Насри беше хоспитализиран поради вирус, многу сличен на менингитис. Тој е познат по неговите технички способности, подавањето и брзината, поради што најчесто игра на позиција на [[Среден ред (фудбал)|крило]]. === Арсенал === На [[11 јули]] [[2008]], потпиша долгрочен договор со [[Арсенал ФК|Арсенал]] за 12 милиони фунти. Неговото деби за Арсенал беше на [[30 јули]] на пријателскиот натпревар против Штутгарт, на кој играше околу 60 минути. Постигна гол на своето деби во [[ФА Премиер Лига|Премиер Лигата]], против [[Вест Бромвич Албион ФК|Вест Бромвич]], од блиску по само четири минути од почетокот на првиот натпревар од сезоната, на [[16 август]] [[2008]]. Иако сè уште не е потврдено од клубот, има претпоставки дека се работи за најбрз дебитантски гол за Арсенал.<ref>[http://www.skysports.com/football/match_report/0,19764,11065_3002937,00.html Nasri opens Arsenal account] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080828035338/http://www.skysports.com/football/match_report/0,19764,11065_3002937,00.html |date=2008-08-28 }}, skysports.com, accessed [[18 август]] [[2008]].</ref> === Манчестер Сити === Во август [[2011]] година, Насри потпишал за екипата на Манчестер Сити за сума од 24 милиони британски фунти. == Репрезентативна кариера == Насри долго време е поврзан со Францускта репрезентација. Полека се пробиваше низ младинските состави. Стана член на сениорскиот состав во 2007, за кој досега има три повици. Го постигна својот прв репрезентативен гол во победата од 1:0 против [[Фудбалска репрезентација на Грузија|Грузија]] на [[6 јуни]] [[2007]] во квалификациите за Европското Првенство 2008. Првиот настап за Франција му беше на [[28 март]] [[2007]] против [[Фудбалска репрезентација на Австрија|Австрија]], на пријателски натпревар кога имаше 19 години. На тој натпревар изведе слободен удар, ниско по земја кој [[Карим Бензема]] го претвори во единствениот гол на натпреварот. Беше повикан во составот на [[Рејмонд Доменех]] за Европското Првенство; со возраст од 20 години, беше еден од најмладите членови на составот кој отпатува на турнирот. Имаше два настапи како замена и играше 32 минути. Во натпреварот против Италија, го замени Франк Рибери кој се повреди, но по само 15 минути Доменех го замени откако [[Ерик Абидал]] заработи црвен. Претходно, тој беше член на [[Фудбалска репрезентација на Франција до 21 година|Франција до 21]]. Беше дел од младинските состави на Франција уште од 14 годишна возраст. Има освоено и титула на Европското Првенство за играчи до 17 години во 2004, и го постигна победничкиот гол во финалето.<ref>[http://www.uefa.com/competitions/under17/history/season=2004/round=1661/match=75439/index.html Châteauroux celebrates French win], uefa.com, accessed [[15 август]] [[2008]].</ref> == Наводи == {{reflist}} == Надворешни врски == * [http://www.samirnasri.fr/ Официјално мрежно место на Самир Насри] * [http://www.arsenal.com/first-team/players/samir-nasri Профил] на Arsenal.com * [http://www.goal.com/en-us/Articolo.aspx?ContenutoId=743368 Профил] на Goal.com {{Navboxes |title=Состави на Франција |bg= #0055A4 |fg= #FFFFFF |bordercolor= #EF4135 |list1= {{Состав на Франција на ЕП фудбал 2008}} }} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Насри, Самир}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Вест Хем Јунајтед]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Севиља]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Манчестер Сити]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Арсенал]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Олимпик Марсеј]] [[Категорија:Француски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери од Премиер Лига]] 8aa3f6jyvv9e1e7qfrehep2cynuvt4d 0 69131 5616174 5414008 2026-08-24T15:25:15Z Andrew012p 85224 /* */ 5616174 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Ganges_River_Delta,_Bangladesh,_India.jpg|thumb|250px|right|Делтата на реката Ганг]] '''Ганг''' (во Индија ''Ганга'', во Бангалдеш ''Падма'') — река во [[Индија]] и [[Бангладеш]]. Тече со должина од 2,700 км. Во јужниот правец таа се влева [[Бенгалски Залив|Бенгалскиот Залив]], каде, заедно со реката [[Брамапутра]], создава делта со површина од 45.000 км2. == Географија == Ганг се создава со здружувањето на реките [[Бхагиратхи]] и [[Алкаманда]] што се наоѓаат на високите [[Хималаи]]. Од северот на [[Индија]] од Кампур и Алахабад се симнува надолу, и тука се заедничува со реката жумна, и продолжува по источниот правец. Ги поминува Гогра и Гандок и се заедничува со Сон.Каде што се наоѓа во восорамнината Декан. Најважната индустриска зона на долината Ганг е Калкута и Ховрах. Во ова зона е изградена Јут индустријата. Исто така машините, хемијата опфаќаат важен простор. Долината Ганг што се наоѓа помеѓу [[Хималаите]] и восорамнината Декан со тесниот сообраќај е срцето на [[Индија]]. [[Хиндусите]] исто така со палењето на мртвите, нивниот пепел го истураат во реката Ганг. == Религиозна важност == Реката Ганг според Индусите верувале дека е свето. Индусите веруваат дека реката Ганг е дадена од божицата Ганга. Поради ова жителите се собираат околу реката. Според верувањата има одредени денови кога луѓето треба да се бањат во реката за да им се опростат гревовите. Според хинду верувањата водата на реката е свето, и за луѓето е спасителен пат. Без да испијат капка од водата ако умрат се верува дека е надворешен живот. Исто така според верувањата ако му дадеш на мртвиот да испие од водата мислат дека гарантирано е дека ќе иде во рајот. Во домовите на Индусите за секој случај се наоѓа вода од реката Ганг во затворени садови. Затоа околу реката продаваат вода од реката. За верските денови се одржуваат фестивали на брегот од реката ганг, оваа држава што е втора по население учествуваат милиону луѓе на фестивалот. == Извори == * [http://asiasociety.org/onthinnerice ON THINNER ICE 如履薄冰: signs of trouble from the Water Tower of Asia, where headwaters feed into all the great rivers of Asia (by GRIP, Asia Society and MediaStorm)] * [http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V12_138.gif Ganges in the Imperial Gazetteer of India, 1909] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210210185543/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V12_138.gif |date=2021-02-10 }} * [http://www.washingtonpost.com/wp-srv/photo/gallery/070607/GAL-07Jun07-77064/index.html Melting Glaciers Threaten Ganges] * [http://www.ppl.nl/index.php?option=com_wrapper&view=wrapper&Itemid=82 Bibliography on Water Resources and International Law]. Peace Palace Library * [http://www.kamat.com/indica/rivers/ganga.htm Ganges as the River of India] * [http://www.youtube.com/watch?v=hCy3T7yms_w Ganga Ma: A Pilgrimage to the Source] a documentary that follows the Ganges from the mouth to its source in the Himalayas. * [http://www.sacredland.org/ganges/ An article about the land and the people of the Ganges] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Ганг| ]] [[Категорија:Реки во Индија]] [[Категорија:Реки во Бангладеш]] [[Категорија:Ганшки слив]] [[Категорија:Погранични реки]] [[Категорија:Меѓународни реки во Азија]] she3owvmqdkqjocbivfgjjhahbkzh79 0 101104 5616252 5443139 2026-08-24T17:57:18Z Bjankuloski06 332 /* Наводи */ Додадена категорија 5616252 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име=Јанаки Паскалев | портрет=Янаки_Паскалев.jpg | опис=револуционер на [[ВМОРО]] | наставка= | роден-дата={{роден на|15|април|1865}} | роден-место= {{роден во|Рупишта}}, [[Битолски Вилает]], [[Османлиско Царство]] | починал-дата={{починал на и возраст|df=yes|1933|12|16|1865|4|15}} | починал-место= {{починал во|Скеча}}, [[Втора грчка република|Грчка Република]] | }} '''Јанаки Паскалев-Наки''' ― македонски револуционер, учесник во македонското и одринското револуционерно движење, член и раководител на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]]. == Животопис == Паскалев е родев во [[Рупишта]], [[Костурско]], во [[Османска империја|Османлиското Царство]] (денес Аргос Орестико, Грција). Во текот на [[1877]] година неговото семејството се преселило во градот [[Скеча]], [[Западна Тракија]]. Уште како млад зема учество во црковните борби против [[Цариградска патријаршија|Цариградската грчката патријаршија]]. Станал член на [[Македонска револуционерна организација|Организацијата]] во [[1899]] година. Јанаки Паскалев е еден од основачите на Револуционерниот комитет во [[Скеча]].<ref>Караманджуков, Христо. „Западнотракийските българи в своето култорно-историческо минало с особен поглед към тяхното политико-революционно движение“, София, 1934, стр. 143, 160, 162 - 163.</ref> Во [[1900]] година, тој бил избран за претседател на Скечанскиот (Ксантиски) околиски револуционерен комитет. Во [[1904]] година, тој бил уапсен и фрлен во затвор. Умрел на [[16 декември]] [[1933]] година во Скеча.<ref>[http://vmro.bg/modules.php?name=Encyclopedia&op=content&tid=173 Биографични данни от сайта на ВМРО]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Наводи== <references/> {{Дејци на МРО}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Паскалев, Јанаки}} [[Категорија:Дејци на ВМОРО]] [[Категорија:Луѓе од Рупишта]] [[Категорија:Борци против грчката вооружена пропаганда во Македонија]] [[Категорија:Починати во 1933 година]] [[Категорија:Македонски револуционери]] [[Категорија:Македонски стопанственици]] t4it0zbrw6p1oe4543h77w0qybobbaq 0 114688 5616231 5427302 2026-08-24T17:54:22Z SpectralWiz 106165 5616231 wikitext text/x-wiki {{Слика десно-горе|Link=Нобелова награда|Text=Нобелов лауреат|Image=Nobel prize medal.svg|Width=25}} {{Инфокутија Научник |name = Ервин Шредингер |native_name = Erwin Schrödinger |native_name_lang = de |image = Erwin Schrödinger (1933).jpg |image_size = |birth_name = Ервин Рудолф Јозеф Александар Шредингер |birth_date = {{birth date|df=yes|1887|8|12}} |birth_place = [[Виена]], [[Австроунгарија]] |death_date = {{death date and age|df=yes|1961|1|4|1887|8|12}} |death_place = Виена, Австрија |citizenship = Австрија, Ирска |nationality = [[Австријци|Австриец]] |fields = [[физика]] |workplaces = {{Plainlist| * [[Вроцлавски универзитет]] * [[Циришки универзитет]] * Универзитет „Фридрих Вилхелм“ * [[Оксфордски универзитет]] * [[Грачки универзитет]] * Даблински институт за напредни изучувања * [[Гентски универзитет]]}} |alma_mater = [[Виенски универзитет]] |doctoral_advisor = [[Фридрих Хасенорл]]<ref name=mathgene>{{MathGenealogy|id=53005}}</ref> |academic_advisors = Франц Екснер |doctoral_students = |notable_students = {{Plainlist| * [[Лајнус Полинг]] * [[Феликс Блох]] * Брендан Скејф }} |known_for = {{collapsible list|title={{nbsp}}|'''[[Шредингерова равенка]]'''<br />[[Шредингерова мачка]]<br />[[Шредингеров метод]]<br />Шредингеров функционал<br />[[Шредингерова група]]<br />[[Шредингерова слика]]<br />[[Шредингерово поле]]<br />Рајли-Шредингерова петрурбација<br />[[Шредингерова логика]]s<br />[[класични обединети теории за полето|Шредингерова чисто афина теорија]]<br />[[кохерентни состојби]]<br />[[енергетско ниво]]<br />[[ентропијата и животот]]<br />[[толкувања на квантанта механика]]<br />[[квалии]]<br />[[квантна биологија]]<br />[[квантна суперпозиција]]<br />[[проблем субјект-објект]]}} |spouse = Анамарија Бертел (1920–61)<ref name="Moore1992">[[#Moore|Moore]], p. 10</ref> |awards = [[Матеучиев медал]] <small>(1927)</small><br>[[Нобелова натграда за физика]] <small>(1933)</small><br>[[Медал „Макс Планк“]] <small>(1937)</small> |signature = Erwin Schrödinger signature.svg }} [[Податотека:Erwin Schrodinger at U Vienna.JPG|thumb|thumb|Биста на Шредингер, Универзитет во [[Виена]], [[Австрија]].]] '''Ервин Рудолф Јозеф Александар Шредингер''' ({{langx|de|Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger}}; 12 август 1887 – 4 јануари 1961) — [[Австрија|австриски]] [[физика|физичар]], познат по [[Нобелова награда|Нобеловата награда]], која ја добил за своите постигнувања во областа на квантната теорија, за која развил голем број истражувања , кои претставувале основа за [[бранова механика|брановата механика]]. Покрај тоа, тој е и автор на голем број дела во различни области на физиката: [[статистичка механика|статистичката механика]] и [[термодинамика]]та, физиката на диелектрици, [[електродинамика]], општата релативност, и [[космологија]].Во неговата книга ''Што е животот?'' ({{langx|en|What Is Life?}}), Шредингер им се посветил на проблемите на [[генетика]]та, гледајќи во феноменот на животот од гледна точка на физиката. Тој им посветил големо внимание на филозофските аспекти на науката, [[Антика|античките]] и ориентални филозофски концепти, [[етика]]та и [[религија]]та.<ref name = "frs">{{Наведено списание | last1 = Heitler | first1 = W. | authorlink = Walter Heitler | doi = 10.1098/rsbm.1961.0017 | title = Erwin Schrodinger. 1887–1961 | journal = [[Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society]] |volume = 7 | pages = 221–226 | year = 1961 | jstor = 769408}}</ref> Тој, исто така пишува за [[филозофија]]та и теоретската [[биологија]]. [[Шредингерова равенка|Шредингеровата равенка]] за движењето на [[електрон]]и е основната равенка во модерната [[квантна физика]]. Целосно ги отфрла обидите за движење на електроните, што се јавува во одредени орбити во [[атом]]ите и има за цел да се опише нивното движење, и исклучиво својствата на брановите. Во одреден момент, веројатноста за наоѓање на електронот во некоја точка во просторот е еднаков на квадратот на апсолутната вредност на брановата функција.Функцијата на бранот се менува во зависност од квантизацијата на електроните.Со користењето на овие равенки се добива квантнофизичкиот модел на секој атом. == Животопис == === Рани години === Ервин Рудолф Јозеф Александар Шредингер е роден во [[Виена]], [[Австрија]], како единствен син на [[Рудолф Шредингер]] ([[ботаника|ботаничар]]) и Георгина . Мајка му имала австриско-англиско потекло.Младиот Ервин ги учел и двата јазика, англиски и германски во исто време, бидејќи тие истовремено се зборувале во неговиот дом.Татко му бил католик, а мајка му лутеранка, а тој самиот се нарекувал атеист, иако бил одгледан во религијско семејство.<ref>{{наведена книга|title=A Life of Erwin Schrödinger|year=1994|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521469340|pages=289–290|author=Walter J. Moore}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Spooky Physics|publisher=MSAC Philosophy Group|isbn=9781565430808|author=Andrea Diem-Lane|page=42}}</ref> Во 1898 го започнува своето образование на Академската гимназија. Помеѓу 1906 и 1910г. се образувал во Виена, а главни ментори му биле [[Франц Екснер]] и [[Фридрих Хасенорл]].Во текот на студиите правел експерименти со [[Фридрих Колрауш]].А во 1911г. му станал асистент на Екснер. === Средни години === Во 1914г. , Шредингер се здобил со статус познат како ''venia legendi''. Од 1914, до 1918 , учествувал во [[Прва светска војна|војната]] од страна на австриската војска. Во 1920 , се оженил со Анамарија Бертел. Истата година му станал асистент на Макс Вин во Јена, а малку потоа станал вонреден професор во Штутгарт. А пак, во 1921, станал редовен професор во [[Вроцлав]], [[Полска]]. Во 1922, почнал да студира на универзитетот во [[Цирих]]. Во јануари 1926 во списанието ''Анали на физиката'' ({{langx|de|Annalen der Physik}}) објавува статија на тема механика на брановите, и оваа статија претставува еден од најважните во XX век, а претставува и револуција во [[квантна механика|квантната механика]]. Во 1927, Шредингер го заменил местото на професор Макс Планк , на Берлинскиот универзитет. Но , во 1933 ја напушта Германија, поради новонастанатиот [[антисемитизам]], и станал професор на Магдален Колеџ и на [[Универзитетски колеџ (Оксфорд)|Универзитетскиот колеџ]]. Во1933 ја поделил Нобеловата награда по физика со [[Пол Дирак]].Но, и покрај неговиот успех, поради неговиот приватен живот , тој бил отпуштен од Оксфорд.Во 1934 , требало да предава на Принстон, но одбил. Потоа требало да предава на универзитетот во [[Единбург]], но поради проблеми со визата , не отпатувал во [[Шкотска]], а во 1936 , прифаќа работа на универзитетот во [[Грац]], Австрија. === Последни години === Во 1938, откако [[Адолф Хитлер|Хитлер]] ја окупирал Австрија, Шредингер имал проблеми , бидејќи бил против [[нацизам|нацизмот]].Подоцна го негирал тоа, но бил отпуштен од универзитетот , поради политичката неверодостојност.Бил малтретиран и му било советувано да не ја напушта земјата, но тој и неговата сопруга побегнале во [[Италија]]. Во 1940, добил покана да помогне во основањето на институтот за напредни студии во [[Даблин]]. Отпатувал таму и го добил местото директор на училиштето за теориска физика.На оваа позиција останал 17 години.Во текот на тој мандат, станал натурализиран ирски граѓанин. Во овој период тој напишал над 50 трудови на различни теми, а меѓу нив најзначајни се оние за неговото истражување во полето на физиката. Во 1944, го напишал делото ''Што е животот?'', кое го содржи концептот на комплексната молекула, која содржи генетски код кај живите организми. Во 1965, се враќа во Виена. На важно предавање во текот на Светската енергетска конференција, Шредингер одбил да одржи предавање за [[јадрена енергија]], поради својата скептичност во врска со неа, а наместо тоа одржал едно филозофско предавање.За време на овој период , Шредингер се оддалечил од дефиницијата на бранова должина, дадена од страна на квантната механика и самостојно ја промовирал нова идеја за брановите, што предизвикало многу контроверзии.<ref>Proceedings of the International Congress of Plant Sciences 1 (1929)</ref> and further clarified during the 1930s, long before the publication of ''What Is Life?''.<ref>In Pursuit of the Gene. From Darwin to DNA&nbsp;– By James Schwartz. Harvard University Press, 2008</ref> == Приватен живот == Во 1933 година, Шредингер одлучил дека не може да живее во земја каде што прогонот на Евреите стана национална политика. Александар Фредерик Линдеман, шеф на физика на Универзитетот во Оксфорд, во посета на Третиот рајх, во пролетта на 1933 година се обидел да организира работа за некои млади еврејските научници. Тој разговарал со Шредингер за работа како негов помошник, но потоа, на негово големо изненадување, открил дека Шредингер планира да го напушти Оксфорд. Повеќето научници кои го напуштиле Рајхот го поминале летото 1933г. во провинцијата Јужен Тирол. На 4 ноември 1933, Шредингер, неговата сопруга, Марке и неговата сопруга Хилде пристигнаа во Оксфорд. По пристигнувањето, тој доби работа во Магдален колеџ. Кратко време откако пристигнаа во Оксфорд, Шредингер чул дека, за неговата работа на брановата механика, ја добил Нобеловата награда за физика. Оваа награда ја дели со Пол Дирак. == Смрт == Ервин Шредингер умрел на 4 јануари 1961г., како последица од [[туберкулоза]]. Закопан е во местото Албах. Зад себе оставил вдовица. Голем кратер на месечината, по неговата смрт бил наречен според неговото име , а во 1993, во негова чест бил основан Меѓународен институт по математичка физика, Ервин Шредингер.<ref>{{Наведена книга|url=http://books.google.com/?id=m-YF1glKWLoC&pg=PA194&lpg=PA194&dq=schrodinger+arosa |title=''Schrödinger'' by Walter J. Moore: Christmas at Arosa |publisher=Books.google.co.uk |date=9 January 1926 |accessdate=13 March 2010|isbn=978-0-521-43767-7|author1=Moore, Walter J}}</ref> == Боја == Иако, Шредингер бил попознат по неговите достигнувања во областа на квантната физика, тој работел и со бои. Во 1920, издал три статии: *"Theorie der Pigmente von größter Leuchtkraft," Annalen der Physik, (4), 62, (1920.), 603-622 *"Grundlinien einer Theorie der Farbenmetrik im Tagessehen," Annalen der Physik, (4), 63, (1920.), 397-426; 427-456; 481-520 *"Farbenmetrik," Zeitschrift für Physik, 1, (1920.), 459-466 == Нова квантна теорија == Во првите години од својата кариера , Шредингер се запознал со идеите на квантната теорија, развиена во делата на [[Макс Планк]], [[Алберт Ајнштајн]], [[Нилс Бор]], [[Арнолд Сомерфилд]], и други. Ова знаење му помогна да работи на одредени проблеми во теоретската физика, но овој австриски научник во тоа време сè уште не е подготвен да биде дел од традиционалните методи на класичната физика. Првата публикација на Шредингерr за атомската теорија и теоријата на спектри почна да се појавува од почетокот на 1920 година. Во јануари 1921 година, Шредингер ја заврши својата прва статија на оваа тема, за рамка на Бор-Сомерфилдов ефект на интеракцијата на електроните на некои функции на спектар на [[алкални метали|алкалните метали]]. Од особен интерес за него беше воведувањето на релативистичките размислувања во квантната теорија. Во есента 1922 година тој ги анализирал орбитите на електрони во атомот од геометриска гледна точка, со користење методи развиени од страна на математичарот [[Херман Вејл]] (1885-1955). Ова дело, во кое се покажа дека квантните орбити се поврзани со одредени геометриски својства, е важен чекор во предвидувањето на некои од одликите на брановата механика. Претходно во текот на истата година тој ја создал Шредингерова равенка на релативистички [[Доплеров ефект]] за спектралните линии, врз основа на хипотезата за светлина Quanta и размислувања на енергија и интензитет. Му се допадна идејата на неговиот учител Екснер за статистичката природа на законите за конзервација, па тој ентузијазам не го прифатија членовите на Бор, Крамерс, и Слејтер, кој сугерира на можноста за прекршување на овие закони и поединечни атомски процеси (на пример, во процесот на емисијата на зрачење). И покрај фактот дека експериментите на Ханс Гајгер и Валтер Боте на кои наскоро се фрлил сомнеж , идејата на енергија како статистички концепт беше доживотна атракција за Шредингер и тој ја дискутира во некои извештаи и публикации Новата квантна теорија.<ref name="jammer">''The Conceptual Development of Quantum Mechanics''. New York: McGraw-Hill, 1966; 2nd ed: New York: American Institute of Physics, 1989. ISBN 0-88318-617-9</ref> == Создавање на брановата механика == Во јануари 1926 година, Шредингер ја објавил во Annalen der Physik весникот "Quantisierung Лас Eigenwertproblem" <ref>{{Наведено списание|last=Schrodinger|first=Erwin|title=Quantisierung als Eigenwertproblem|journal=Annalen der Phys|year=1926|volume=384|issue=4|pages=273–376|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19263840404/pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402222649/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19263840404/pdf|archivedate=2015-04-02|accessdate=7 April 2014|doi=10.1002/andp.19263840404|bibcode=1926AnP...384..361S|url-status=bot: unknown}}</ref>,квантизацијата како проблем на брановата механика и го претстави она што сега е познато како Шредингерова равенка. Во овој труд, тој го даде "потеклото" на брановата равенка .Овој документ универзално се слави како еден од најзначајните достигнувања на дваесеттиот век и кој создаде револуција во квантната механика, всушност, и во физиката и хемијата. == Поврзано == * [[Шредингерово поле]] * [[Шредингеров метод]] * [[Шредингеровата равенка]] * [[Шреденгерова мачка]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{ризница|Erwin Schrödinger}} * [http://www-personal.umich.edu/~jbourj/money1.htm Ервин Шредингер на австриска банкнота.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111213071452/http://www-personal.umich.edu/~jbourj/money1.htm |date=2011-12-13 }} * {{MacTutor Biography|id=Schrodinger}} {{Нобелова награда за физика}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Шредингер, Ервин}} [[Категорија:Австриски физичари]] [[Категорија:Добитници на Нобеловата награда за физика]] [[Категорија:Квантни физичари]] [[Категорија:Австриски нобеловци]] [[Категорија:Носители на медалот „Макс Планк“]] [[Категорија:Родени во 1887 година]] [[Категорија:Починати во 1961 година]] [[Категорија:Луѓе од Виена]] [[Категорија:Носители на прускиот Орден за заслуги (граѓански)]] [[Категорија:Странски членови на Кралското друштво]] [[Категорија:Математички физичари]] [[Категорија:Термодинамичари]] [[Категорија:Теориски физичари]] [[Категорија:Дописни членови на Академијата на науките на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Членови на Папската академија на науките]] [[Категорија:Членови на Ирската кралска академија]] [[Категорија:Членови на Израелската академија на природните и општествените науки]] [[Категорија:Починати од туберкулоза]] [[Категорија:Членови на Баварската академија на науките]] [[Категорија:Почесни членови на Академијата на науките на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Австроунгарски нобеловци]] [[Категорија:Членови на Пруската академија на науките]] jmpfmpdsdcaoo7j0k7sptn04k456vm4 0 117326 5616334 5039423 2026-08-24T21:35:42Z Dandarmkd 31127 5616334 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} {{Инфокутија Земја на Евровизија |Име = Данска |Знаме = Flag of Denmark.svg |Медиумски организатор = DR |Национален избор = Dansk Melodi Grand Prix |Број на учевства = 39 |Прво учевство = [[Евровизија 1957|1957]] |Најдобар пласман = 1 место, [[Евровизија 1963|1963]], [[Евровизија 2000|2000]] |Најлош пласман = последно место, [[Евровизија 2002|2002]] |Вебсајт =http://www.dr.dk/Melodigrandprix/forside.htm |ЕБУ страница= http://www.eurovision.tv/page/history/by-country/country?country=8 }} [[File:Rasmussen 20180504 EuroVisionary.jpg|thumb|десно|Расмусен на настап на Евровизија 2018.]] '''[[Данска]]''' се натпреварува [[Евровизија]] од [[Евровизија 1957|1957]] година па се‘ до денес. Во првите години на манифестацијата [[Данска]] забележуваше добри резултати но следеа и тешки моменти па затоа од [[Евровизија 1966|1966]] до [[Евровизија 1976|1976]] таа не настапуваше на [[Евровизија]]. Во [[2000]] година, Браќата Олсен ја однесија победата во [[Данска]] со песната "Fly on the wings of love". == Натпреварувачи (2004 - ) == {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#ccccff" ! Година ! Пејач/ка ! Наслов ! Финале ! Бодови ! Полуфинале ! Бодови |- | [[Евровизија 2004|2004]] | Thomas Thordarsson | Shame on you | X | X | 13 | 56 |- | [[Евровизија 2005|2005]] | Jakob Sveistrup | Talking to you | 9 | 125 | 13 | 185 |- | [[Евровизија 2006|2006]] | Sidsel Ben Semmane | Twist of Love | 18 | 26 | X | X |- | [[Евровизија 2007|2007]] | DQ | Drama Queen | X | X | 19 | 45 |- | [[Евровизија 2008|2008]] | Simon Mathew | All Night Long | 15 | 60 | 3 | 112 |- | [[Евровизија 2009|2009]] | Niels Brinck | Believe Again | 13 | 74 | 8 | 69 |- | [[Евровизија 2010|2010]] | Chanée & N'evergreen | In a moment like this | 4 | 149 | 5 | 101 |- |- | [[Евровизија 2019|2019]] | Leonora | Love is forever | 15 | 111 | 9 | 102 |} {{Земји на Евровизија}} [[Категорија:Данска на Евровизија| ]] [[Категорија:Земји на Евровизија]] nnxdhwsf5v5liqp38diowc53hmhfsya 0 167074 5616233 5371760 2026-08-24T17:56:02Z Bjankuloski06 332 /* Животопис */ 5616233 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = Росен Плевнелиев |image = Rosen_Plevneliev_2015.jpg |office = [[Претседател на Бугарија]] |primeminister = [[Бојко Борисов]] |vicepresident = [[Маргарита Попова]] |term_start = 22 јануари 2012 |term_end = 22 јануари 2017 |predecessor = [[Георги Прванов]] |successor = [[Румен Радев]] |office2 = Министер за регионален развој |primeminister2 = [[Бојко Борисов]] |term_start2 = 27 јули 2009 |term_end2 = 9 септември 2011 |predecessor2 = [[Асен Гагаузов]] |successor2 = [[Лилјана Павлова]] |birth_date = {{birth date and age|1964|5|14|df=y}} |birth_place = [[Гоце Делчев (град)|Гоце Делчев]], [[Бугарија]] |death_date = |death_place = |party = |spouse = Јулијана |alma_mater = [[Технички универзитет во Софија]] |religion = [[Бугарска православна црква|православие]] }} '''Росен Асенов Плевнелиев''' (р. {{роден на|14|мај|1964}}) — [[Бугарија|бугарски]] [[стопанственик]] и [[политичар]] од македонско потекло. Во периодот [[22 јануари]] [[2012]] до [[22 јануари]] [[2017]] е бил [[претседател на Бугарија]]. Во периодот [[1990]]-[[2009]] развива успешна кариера во областа на градежното стопанство во [[Германија]] и Бугарија, а од [[2009]] до [[2011]] е [[министер]] за регионален развоj во владата на [[Бојко Борисов]]. Влегува во владата како непартиски експерт, не е член на владејачката партија [[Граѓани за европски развој на Бугарија|ГЕРБ]].<ref>[http://www.mediapool.bg/%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2-%D0%B7%D0%B0-%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%BE%D1%82-%D0%BF%D1%8A%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2-%D0%B0%D0%B7-%D1%81%D1%8A%D0%BC-%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC-news185370.html Плевнелиев: За разлика от Първанов аз съм независим], www.mediapool.bg, 21.10.2011. {{bg}}</ref> На [[30 октомври]] [[2011]] е избран за [[претседател на Бугарија]].<ref>[http://24vesti.com.mk/index.php/region/294-2011-09-21-11-47-52/2100-2011-10-31-10-28-29 Росен Плевнелиев победник на преседателските избори во Бугарија]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 24vesti.com.mk, 31-10-2011.</ref> == Животопис == Росен Плевнелиев е роден на [[14 мај]] [[1964]] година во градот [[Неврокоп]] (Гоце Делчев), [[Бугарија]]. Неговото семејство потекнува од селото [[Плевна (Драмско)|Плевна]] во [[Егејска Македонија]], денес Петруса. За време на [[Балканските војни]] неговите предци го продале нивниот имот и побарале засолниште во Бугарија.<ref>[http://www.btv.bg/shows/neka-govoriat/news/story/622439899-Plevneliev_Jena_mi_i_semeystvoto_mi_nyama_da_se_razhojdat_s_bodigardove.html Росен Плевнелиев в „Нека говорят с Росен Петров”], бТВ, 06.11.2011. {{bg}}</ref> Своето средно образование го добил во природно-математичката гимназија "Академик Сергеј Павлович Корољов" во [[Благоевград]] од [[1978]] до [[1982]] година. Во периодот [[1984]]-[[1989]] година го завршил ВМЕИ "В. И. Ленин" во [[Софија]] (денес Технички универзитет), со специјалност „[[сметач]]и“.<ref>[http://www.mrrb.government.bg/index.php?lang=bg&do=minister&id=1 Биографиjа] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110922000550/http://www.mrrb.government.bg/index.php?lang=bg&do=minister&id=1 |date=2011-09-22 }} на страницата на Министерството за регионален развоj на Република Бугариjа. {{bg}}</ref> === Деловна кариера === Во [[1990]] година, Плевнелиев ја основал Ирис Интернешанал, првата бугарска градежна фирма, која го добила сертификатот ISO 9001. Помеѓу [[1991]] и [[1998]] година, тој работел во Германија како ко-сопственик на градежна фирма, која работела како подизведувач за Линднер. Во [[1998]] година станал основач и раководител на бугарските градежни претпријатија кои се дел од групата Линднер Бугарија. Плевнелиев бил раководител на „Бизнис Парк Софија“<ref>[http://www.businesspark-sofia.com/en/page/146/History Историја на „Бизнис Парк Софија“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111005225209/http://www.businesspark-sofia.com/en/page/146/History |date=2011-10-05 }}, www.businesspark-sofia.com, 31-10-2011. {{en}}</ref>, кој бил изграден под негова надлежност во софиската населба Младост 4, како и член на Одборот на директори на Конфедерацијата на работодавци и индустријалци во Бугарија.<ref>[http://www.novinite.com/view_news.php?id=133456 Who Is Who: Bulgaria's President-Elect Rosen Plevneliev] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111101013646/http://www.novinite.com/view_news.php?id=133456 |date=2011-11-01 }}, novinite.com, 30-10-2011. {{en}}</ref> === Политичка кариера === На [[27 јули]] [[2009]] бил назначен за министер за регионален развој. Под негово раководство во државата започнала изградба на речиси 200 километри нови автопатишта.<ref>[http://news.ibox.bg/material/id_1050706695/fpage_4/ €3 млрд. даваме за магистрали до 2020-та], news.ibox.bg, 29.03.2011, 31-10-2011. {{bg}}</ref> Со неговата активност во [[2010]]-[[2011]] година, Плевнелиев станал најпопуларен министер во бугарската влада.<ref>[http://www.novinite.com/view_news.php?id=133456 Who Is Who: Bulgaria's President-Elect Rosen Plevneliev] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111101013646/http://www.novinite.com/view_news.php?id=133456 |date=2011-11-01 }}, novinite.com, 31-10-2011. {{en}}</ref> На [[4 септември]] [[2011]] година, Плевнелиев бил прогласен како официјален кандидат на [[ГЕРБ]] за претседателските избори во Бугарија, закажани за октомври. На [[30 октомври]] [[2011]] победил на изборите и бил избран за претседател на Република Бугарија.<ref>[http://www.novinite.com/view_news.php?id=133510 Centre Right Wins Bulgarian Presidency], novinite.com, 31-10-2011. {{en}}</ref> Во октомври [[2013]] година избувнал голем скандал поврзан со Плевнелиев, кога бугарската телевизија ТВ7 објавила документи според кои, во [[2007]] година, Плевнелиев купил луксузна куќа на грчкиот полуостров [[Халкидик]], во вредност од 700 000 [[евро|евра]]. Притоа, тој ја платил куќата во готово, со што ги прекршил бугарските закони кои бараат, за секое изнесување пари во странство во износ над 10 000 [[лев]]а, да се докаже потеклото и платениот [[данок]]. Истовремено, Николај Бареков, претседател на "Бугарија без цензура", објавил и документи со кои Плевнелиев се обвинува за криминал поврзан со трансакциите на неговата поранешна фирма "Линднер Ирис". Притоа, ТВ7 објавила и дополнителни документи, тврдејќи дека и неговата сопруга Јулија била замешана во шемите со офшор-команиите.<ref>"Плевнелиев има палата на Халкидики од 700.000 евра", ''Дневник'', број 5292, година XVII, четврток, 17 октомври 2013, стр. 1-3.</ref><ref>Искра Коровешоска, "Сегашната и поранешната сопруга на Плевнелиев 'вредно' работеле со него", ''Дневник'', број 5293, година XVII, петок, 18 октомври 2013, стр. 3.</ref> === Однос на македонското прашање === Запрашан кон крајот на својот мандат, зошто иако има македонски корени, тој ниту еднаш не ја има посетено Македонија, Плевнелиев ги посочува фалсификувањето на историјата и политиката кон Бугарија на соседната земја. Според него македонизмот е идеологија која е не само антибугарска, таа е и антидемократска, манипулација на историјата, која создава тензии меѓу идните генерации.<ref>“Не посетих Македония заради антибългарската политика“, разкри президентът.{{bg}} [http://www.mediapool.bg/prezidentat-sreshtu-men-voyuvaha-mrezhi-ot-ds-ruski-trolove-i-hora-ot-petata-kolona-news259137.html Mediapool.bg. 21 јануари 2017 г.]</ref> === Семејство === Во [[1990]] година се оженил за својата прва жена Вероника, со која подоцна се развеле. Со втората сопруга, Јулија, имаат три момчиња.<ref>{{наведени вести |first= |last= |title= Новородени новини |url= http://www.bm-businessmagazine.bg/bg/articles/%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B8/479/index.html |publisher= www.bm-businessmagazine.bg |date= 27 февруари 2008 |accessdate= 2009-08-12 |archive-date= 2009-12-04 |archive-url= https://web.archive.org/web/20091204141354/http://www.bm-businessmagazine.bg/bg/articles/%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B8/479/index.html |url-status= dead }} {{bg}}</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Плевнелиев, Росен}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Бугарски политичари]] [[Категорија:Бугарски министри]] [[Категорија:Бугарски политичари од Македонија|Плевнелиев, Росен]] [[Категорија:Претседатели на Бугарија]] [[Категорија:Луѓе од Неврокоп]] [[Категорија:Носители на Големиот крст од посебна класа на Орденот за заслуги за СР Германија]] 5gfq6fqrkgjyhhgs0qy2a0v8m9mbtav 5616254 5616233 2026-08-24T17:59:31Z Bjankuloski06 332 /* Однос на македонското прашање */ 5616254 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = Росен Плевнелиев |image = Rosen_Plevneliev_2015.jpg |office = [[Претседател на Бугарија]] |primeminister = [[Бојко Борисов]] |vicepresident = [[Маргарита Попова]] |term_start = 22 јануари 2012 |term_end = 22 јануари 2017 |predecessor = [[Георги Прванов]] |successor = [[Румен Радев]] |office2 = Министер за регионален развој |primeminister2 = [[Бојко Борисов]] |term_start2 = 27 јули 2009 |term_end2 = 9 септември 2011 |predecessor2 = [[Асен Гагаузов]] |successor2 = [[Лилјана Павлова]] |birth_date = {{birth date and age|1964|5|14|df=y}} |birth_place = [[Гоце Делчев (град)|Гоце Делчев]], [[Бугарија]] |death_date = |death_place = |party = |spouse = Јулијана |alma_mater = [[Технички универзитет во Софија]] |religion = [[Бугарска православна црква|православие]] }} '''Росен Асенов Плевнелиев''' (р. {{роден на|14|мај|1964}}) — [[Бугарија|бугарски]] [[стопанственик]] и [[политичар]] од македонско потекло. Во периодот [[22 јануари]] [[2012]] до [[22 јануари]] [[2017]] е бил [[претседател на Бугарија]]. Во периодот [[1990]]-[[2009]] развива успешна кариера во областа на градежното стопанство во [[Германија]] и Бугарија, а од [[2009]] до [[2011]] е [[министер]] за регионален развоj во владата на [[Бојко Борисов]]. Влегува во владата како непартиски експерт, не е член на владејачката партија [[Граѓани за европски развој на Бугарија|ГЕРБ]].<ref>[http://www.mediapool.bg/%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2-%D0%B7%D0%B0-%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%BE%D1%82-%D0%BF%D1%8A%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2-%D0%B0%D0%B7-%D1%81%D1%8A%D0%BC-%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC-news185370.html Плевнелиев: За разлика от Първанов аз съм независим], www.mediapool.bg, 21.10.2011. {{bg}}</ref> На [[30 октомври]] [[2011]] е избран за [[претседател на Бугарија]].<ref>[http://24vesti.com.mk/index.php/region/294-2011-09-21-11-47-52/2100-2011-10-31-10-28-29 Росен Плевнелиев победник на преседателските избори во Бугарија]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 24vesti.com.mk, 31-10-2011.</ref> == Животопис == Росен Плевнелиев е роден на [[14 мај]] [[1964]] година во градот [[Неврокоп]] (Гоце Делчев), [[Бугарија]]. Неговото семејство потекнува од селото [[Плевна (Драмско)|Плевна]] во [[Егејска Македонија]], денес Петруса. За време на [[Балканските војни]] неговите предци го продале нивниот имот и побарале засолниште во Бугарија.<ref>[http://www.btv.bg/shows/neka-govoriat/news/story/622439899-Plevneliev_Jena_mi_i_semeystvoto_mi_nyama_da_se_razhojdat_s_bodigardove.html Росен Плевнелиев в „Нека говорят с Росен Петров”], бТВ, 06.11.2011. {{bg}}</ref> Своето средно образование го добил во природно-математичката гимназија "Академик Сергеј Павлович Корољов" во [[Благоевград]] од [[1978]] до [[1982]] година. Во периодот [[1984]]-[[1989]] година го завршил ВМЕИ "В. И. Ленин" во [[Софија]] (денес Технички универзитет), со специјалност „[[сметач]]и“.<ref>[http://www.mrrb.government.bg/index.php?lang=bg&do=minister&id=1 Биографиjа] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110922000550/http://www.mrrb.government.bg/index.php?lang=bg&do=minister&id=1 |date=2011-09-22 }} на страницата на Министерството за регионален развоj на Република Бугариjа. {{bg}}</ref> === Деловна кариера === Во [[1990]] година, Плевнелиев ја основал Ирис Интернешанал, првата бугарска градежна фирма, која го добила сертификатот ISO 9001. Помеѓу [[1991]] и [[1998]] година, тој работел во Германија како ко-сопственик на градежна фирма, која работела како подизведувач за Линднер. Во [[1998]] година станал основач и раководител на бугарските градежни претпријатија кои се дел од групата Линднер Бугарија. Плевнелиев бил раководител на „Бизнис Парк Софија“<ref>[http://www.businesspark-sofia.com/en/page/146/History Историја на „Бизнис Парк Софија“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111005225209/http://www.businesspark-sofia.com/en/page/146/History |date=2011-10-05 }}, www.businesspark-sofia.com, 31-10-2011. {{en}}</ref>, кој бил изграден под негова надлежност во софиската населба Младост 4, како и член на Одборот на директори на Конфедерацијата на работодавци и индустријалци во Бугарија.<ref>[http://www.novinite.com/view_news.php?id=133456 Who Is Who: Bulgaria's President-Elect Rosen Plevneliev] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111101013646/http://www.novinite.com/view_news.php?id=133456 |date=2011-11-01 }}, novinite.com, 30-10-2011. {{en}}</ref> === Политичка кариера === На [[27 јули]] [[2009]] бил назначен за министер за регионален развој. Под негово раководство во државата започнала изградба на речиси 200 километри нови автопатишта.<ref>[http://news.ibox.bg/material/id_1050706695/fpage_4/ €3 млрд. даваме за магистрали до 2020-та], news.ibox.bg, 29.03.2011, 31-10-2011. {{bg}}</ref> Со неговата активност во [[2010]]-[[2011]] година, Плевнелиев станал најпопуларен министер во бугарската влада.<ref>[http://www.novinite.com/view_news.php?id=133456 Who Is Who: Bulgaria's President-Elect Rosen Plevneliev] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111101013646/http://www.novinite.com/view_news.php?id=133456 |date=2011-11-01 }}, novinite.com, 31-10-2011. {{en}}</ref> На [[4 септември]] [[2011]] година, Плевнелиев бил прогласен како официјален кандидат на [[ГЕРБ]] за претседателските избори во Бугарија, закажани за октомври. На [[30 октомври]] [[2011]] победил на изборите и бил избран за претседател на Република Бугарија.<ref>[http://www.novinite.com/view_news.php?id=133510 Centre Right Wins Bulgarian Presidency], novinite.com, 31-10-2011. {{en}}</ref> Во октомври [[2013]] година избувнал голем скандал поврзан со Плевнелиев, кога бугарската телевизија ТВ7 објавила документи според кои, во [[2007]] година, Плевнелиев купил луксузна куќа на грчкиот полуостров [[Халкидик]], во вредност од 700 000 [[евро|евра]]. Притоа, тој ја платил куќата во готово, со што ги прекршил бугарските закони кои бараат, за секое изнесување пари во странство во износ над 10 000 [[лев]]а, да се докаже потеклото и платениот [[данок]]. Истовремено, Николај Бареков, претседател на "Бугарија без цензура", објавил и документи со кои Плевнелиев се обвинува за криминал поврзан со трансакциите на неговата поранешна фирма "Линднер Ирис". Притоа, ТВ7 објавила и дополнителни документи, тврдејќи дека и неговата сопруга Јулија била замешана во шемите со офшор-команиите.<ref>"Плевнелиев има палата на Халкидики од 700.000 евра", ''Дневник'', број 5292, година XVII, четврток, 17 октомври 2013, стр. 1-3.</ref><ref>Искра Коровешоска, "Сегашната и поранешната сопруга на Плевнелиев 'вредно' работеле со него", ''Дневник'', број 5293, година XVII, петок, 18 октомври 2013, стр. 3.</ref> === Однос кон македонското прашање === Запрашан кон крајот на својот мандат, зошто иако има македонски корени, тој ниту еднаш не ја има посетено Македонија, Плевнелиев ги посочува фалсификувањето на историјата и политиката кон Бугарија на соседната земја. Според него македонизмот е идеологија која е не само антибугарска, таа е и антидемократска, манипулација на историјата, која создава тензии меѓу идните генерации.<ref>“Не посетих Македония заради антибългарската политика“, разкри президентът.{{bg}} [http://www.mediapool.bg/prezidentat-sreshtu-men-voyuvaha-mrezhi-ot-ds-ruski-trolove-i-hora-ot-petata-kolona-news259137.html Mediapool.bg. 21 јануари 2017 г.]</ref> === Семејство === Во [[1990]] година се оженил за својата прва жена Вероника, со која подоцна се развеле. Со втората сопруга, Јулија, имаат три момчиња.<ref>{{наведени вести |first= |last= |title= Новородени новини |url= http://www.bm-businessmagazine.bg/bg/articles/%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B8/479/index.html |publisher= www.bm-businessmagazine.bg |date= 27 февруари 2008 |accessdate= 2009-08-12 |archive-date= 2009-12-04 |archive-url= https://web.archive.org/web/20091204141354/http://www.bm-businessmagazine.bg/bg/articles/%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B8/479/index.html |url-status= dead }} {{bg}}</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Плевнелиев, Росен}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Бугарски политичари]] [[Категорија:Бугарски министри]] [[Категорија:Бугарски политичари од Македонија|Плевнелиев, Росен]] [[Категорија:Претседатели на Бугарија]] [[Категорија:Луѓе од Неврокоп]] [[Категорија:Носители на Големиот крст од посебна класа на Орденот за заслуги за СР Германија]] ecme0mt4wx7fp28ej1phy1v4gpppzag 5616255 5616254 2026-08-24T17:59:48Z Bjankuloski06 332 /* Политичка кариера */ 5616255 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = Росен Плевнелиев |image = Rosen_Plevneliev_2015.jpg |office = [[Претседател на Бугарија]] |primeminister = [[Бојко Борисов]] |vicepresident = [[Маргарита Попова]] |term_start = 22 јануари 2012 |term_end = 22 јануари 2017 |predecessor = [[Георги Прванов]] |successor = [[Румен Радев]] |office2 = Министер за регионален развој |primeminister2 = [[Бојко Борисов]] |term_start2 = 27 јули 2009 |term_end2 = 9 септември 2011 |predecessor2 = [[Асен Гагаузов]] |successor2 = [[Лилјана Павлова]] |birth_date = {{birth date and age|1964|5|14|df=y}} |birth_place = [[Гоце Делчев (град)|Гоце Делчев]], [[Бугарија]] |death_date = |death_place = |party = |spouse = Јулијана |alma_mater = [[Технички универзитет во Софија]] |religion = [[Бугарска православна црква|православие]] }} '''Росен Асенов Плевнелиев''' (р. {{роден на|14|мај|1964}}) — [[Бугарија|бугарски]] [[стопанственик]] и [[политичар]] од македонско потекло. Во периодот [[22 јануари]] [[2012]] до [[22 јануари]] [[2017]] е бил [[претседател на Бугарија]]. Во периодот [[1990]]-[[2009]] развива успешна кариера во областа на градежното стопанство во [[Германија]] и Бугарија, а од [[2009]] до [[2011]] е [[министер]] за регионален развоj во владата на [[Бојко Борисов]]. Влегува во владата како непартиски експерт, не е член на владејачката партија [[Граѓани за европски развој на Бугарија|ГЕРБ]].<ref>[http://www.mediapool.bg/%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2-%D0%B7%D0%B0-%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%BE%D1%82-%D0%BF%D1%8A%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2-%D0%B0%D0%B7-%D1%81%D1%8A%D0%BC-%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC-news185370.html Плевнелиев: За разлика от Първанов аз съм независим], www.mediapool.bg, 21.10.2011. {{bg}}</ref> На [[30 октомври]] [[2011]] е избран за [[претседател на Бугарија]].<ref>[http://24vesti.com.mk/index.php/region/294-2011-09-21-11-47-52/2100-2011-10-31-10-28-29 Росен Плевнелиев победник на преседателските избори во Бугарија]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 24vesti.com.mk, 31-10-2011.</ref> == Животопис == Росен Плевнелиев е роден на [[14 мај]] [[1964]] година во градот [[Неврокоп]] (Гоце Делчев), [[Бугарија]]. Неговото семејство потекнува од селото [[Плевна (Драмско)|Плевна]] во [[Егејска Македонија]], денес Петруса. За време на [[Балканските војни]] неговите предци го продале нивниот имот и побарале засолниште во Бугарија.<ref>[http://www.btv.bg/shows/neka-govoriat/news/story/622439899-Plevneliev_Jena_mi_i_semeystvoto_mi_nyama_da_se_razhojdat_s_bodigardove.html Росен Плевнелиев в „Нека говорят с Росен Петров”], бТВ, 06.11.2011. {{bg}}</ref> Своето средно образование го добил во природно-математичката гимназија "Академик Сергеј Павлович Корољов" во [[Благоевград]] од [[1978]] до [[1982]] година. Во периодот [[1984]]-[[1989]] година го завршил ВМЕИ "В. И. Ленин" во [[Софија]] (денес Технички универзитет), со специјалност „[[сметач]]и“.<ref>[http://www.mrrb.government.bg/index.php?lang=bg&do=minister&id=1 Биографиjа] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110922000550/http://www.mrrb.government.bg/index.php?lang=bg&do=minister&id=1 |date=2011-09-22 }} на страницата на Министерството за регионален развоj на Република Бугариjа. {{bg}}</ref> === Деловна кариера === Во [[1990]] година, Плевнелиев ја основал Ирис Интернешанал, првата бугарска градежна фирма, која го добила сертификатот ISO 9001. Помеѓу [[1991]] и [[1998]] година, тој работел во Германија како ко-сопственик на градежна фирма, која работела како подизведувач за Линднер. Во [[1998]] година станал основач и раководител на бугарските градежни претпријатија кои се дел од групата Линднер Бугарија. Плевнелиев бил раководител на „Бизнис Парк Софија“<ref>[http://www.businesspark-sofia.com/en/page/146/History Историја на „Бизнис Парк Софија“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111005225209/http://www.businesspark-sofia.com/en/page/146/History |date=2011-10-05 }}, www.businesspark-sofia.com, 31-10-2011. {{en}}</ref>, кој бил изграден под негова надлежност во софиската населба Младост 4, како и член на Одборот на директори на Конфедерацијата на работодавци и индустријалци во Бугарија.<ref>[http://www.novinite.com/view_news.php?id=133456 Who Is Who: Bulgaria's President-Elect Rosen Plevneliev] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111101013646/http://www.novinite.com/view_news.php?id=133456 |date=2011-11-01 }}, novinite.com, 30-10-2011. {{en}}</ref> === Политичка кариера === На [[27 јули]] [[2009]] бил назначен за министер за регионален развој. Под негово раководство во државата започнала изградба на речиси 200 километри нови автопатишта.<ref>[http://news.ibox.bg/material/id_1050706695/fpage_4/ €3 млрд. даваме за магистрали до 2020-та], news.ibox.bg, 29.03.2011, 31-10-2011. {{bg}}</ref> Со неговата активност во [[2010]]-[[2011]] година, Плевнелиев станал најпопуларен министер во бугарската влада.<ref>[http://www.novinite.com/view_news.php?id=133456 Who Is Who: Bulgaria's President-Elect Rosen Plevneliev] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111101013646/http://www.novinite.com/view_news.php?id=133456 |date=2011-11-01 }}, novinite.com, 31-10-2011. {{en}}</ref> На [[4 септември]] [[2011]] година, Плевнелиев бил прогласен како официјален кандидат на [[ГЕРБ]] за претседателските избори во Бугарија, закажани за октомври. На [[30 октомври]] [[2011]] победил на изборите и бил избран за претседател на Република Бугарија.<ref>[http://www.novinite.com/view_news.php?id=133510 Centre Right Wins Bulgarian Presidency], novinite.com, 31-10-2011. {{en}}</ref> Во октомври [[2013]] година избувнал голем скандал поврзан со Плевнелиев, кога бугарската телевизија ТВ7 објавила документи според кои, во [[2007]] година, Плевнелиев купил луксузна куќа на грчкиот полуостров [[Халкидик]], во вредност од 700 000 [[евро|евра]]. Притоа, тој ја платил куќата во готово, со што ги прекршил бугарските закони кои бараат, за секое изнесување пари во странство во износ над 10 000 [[лев]]а, да се докаже потеклото и платениот [[данок]]. Истовремено, Николај Бареков, претседател на "Бугарија без цензура", објавил и документи со кои Плевнелиев се обвинува за криминал поврзан со трансакциите на неговата поранешна фирма „Линднер Ирис“. Притоа, ТВ7 објавила и дополнителни документи, тврдејќи дека и неговата сопруга Јулија била замешана во шемите со офшор-команиите.<ref>"Плевнелиев има палата на Халкидики од 700.000 евра", ''Дневник'', број 5292, година XVII, четврток, 17 октомври 2013, стр. 1-3.</ref><ref>Искра Коровешоска, "Сегашната и поранешната сопруга на Плевнелиев 'вредно' работеле со него", ''Дневник'', број 5293, година XVII, петок, 18 октомври 2013, стр. 3.</ref> === Однос кон македонското прашање === Запрашан кон крајот на својот мандат, зошто иако има македонски корени, тој ниту еднаш не ја има посетено Македонија, Плевнелиев ги посочува фалсификувањето на историјата и политиката кон Бугарија на соседната земја. Според него македонизмот е идеологија која е не само антибугарска, таа е и антидемократска, манипулација на историјата, која создава тензии меѓу идните генерации.<ref>“Не посетих Македония заради антибългарската политика“, разкри президентът.{{bg}} [http://www.mediapool.bg/prezidentat-sreshtu-men-voyuvaha-mrezhi-ot-ds-ruski-trolove-i-hora-ot-petata-kolona-news259137.html Mediapool.bg. 21 јануари 2017 г.]</ref> === Семејство === Во [[1990]] година се оженил за својата прва жена Вероника, со која подоцна се развеле. Со втората сопруга, Јулија, имаат три момчиња.<ref>{{наведени вести |first= |last= |title= Новородени новини |url= http://www.bm-businessmagazine.bg/bg/articles/%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B8/479/index.html |publisher= www.bm-businessmagazine.bg |date= 27 февруари 2008 |accessdate= 2009-08-12 |archive-date= 2009-12-04 |archive-url= https://web.archive.org/web/20091204141354/http://www.bm-businessmagazine.bg/bg/articles/%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B8/479/index.html |url-status= dead }} {{bg}}</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Плевнелиев, Росен}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Бугарски политичари]] [[Категорија:Бугарски министри]] [[Категорија:Бугарски политичари од Македонија|Плевнелиев, Росен]] [[Категорија:Претседатели на Бугарија]] [[Категорија:Луѓе од Неврокоп]] [[Категорија:Носители на Големиот крст од посебна класа на Орденот за заслуги за СР Германија]] ml9rw21by4h5ox9a6dw2bo1a00n1k4a 8 198455 5616379 5597937 2026-08-25T07:54:52Z Виолетова 1975 5616379 wikitext text/x-wiki <div style="background:white;color:black;" class="notheme"><!-- НЕ СТАВАЈТЕ ПОТТОЧКИ (ЅВЕЗДИЧКИ), ТУКУ САМО ПИШЕТЕ ГО ТЕКСТОТ ОСТАВАЈЌИ ПО ЕДЕН ПРАЗЕН РЕД АКО ИМА ПОВЕЌЕ ОД ЕДНА ОБЈАВА--> <!-- Трајна објава за Википедија на Facebook --> [[Податотека:F icon.svg|лево|25п]] Следете ја Википедија на македонски јазик на '''<span class="plainlinks">[https://www.facebook.com/mk.wikipedia Facebook]</span>'''! {{-}} <!-- Известување за викисредби или други настани --> <!-- Известување за дискусии и гласања --> <!-- Известување за кандидати за/ревизија на избрани статии --> <!-- Известување за избор на јубилејна статија --> <!-- Објава за уредувачки денови или викенди --> {{#ifexist:Википедија:Уредувачки денови 2026/{{#time: j|+1 hours}} {{#time: F|+1 hours}}|{{:Википедија:Уредувачки денови 2026/{{#time: j|+1 hours}} {{#time: F|+1 hours}}}}|{{#ifexist:Википедија:Уредувачки викенди 2026/{{#time: j|+1 hours}} {{#time: F|+1 hours}}|{{:Википедија:Уредувачки викенди 2026/{{#time: j|+1 hours}} {{#time: F|+1 hours}}}}|}}}} {{-}} <!-- Објава за уредувачки натпревари или седмици --> [[Податотека:WPWP logo 1.png|лево|25п]] Се известуваат сите заинтересирани уредници на Википедија на македонски јазик дека од 1 јули до 31 август 2026 година се одржува повикот „'''[[Википедија:Статии без илустрација 2026|Статии без илустрација 2026]]'''“. Приклучете се и освојте една од наградите! {{-}} <!-- Објава за други натпревари --> [[Податотека:WLM Macedonia.svg|лево|25п]] Се известуваат сите заинтересирани уредници и фотографи дека во периодот од 1 - 30 септември 2026 година се одржува фотографскиот натпревар „'''[[Википедија:Вики ги сака спомениците 2026|Вики ги сака спомениците 2026]]'''“. Прочитајте ги правилата и вклучете се! {{-}} blso443m6rl1rfyupskbvutftmaj3do 0 202762 5616143 5011147 2026-08-24T14:09:34Z 19user99 72391 #WPWPMK 5616143 wikitext text/x-wiki {{внимание}} [[File:Wikimedia+Education Conference 2019 02.jpg|alt=Moments from Wikimedia+Education Conference 2019|thumb|350x350px|Слика од конференцијата Wikimedia+Education од 2019 година]] '''Социологија на образованието''' е студија за тоа како јавните [[институции]] и поединечните искуства влијаат на образованието и неговиот исход. Најмногу се однесува на системите на јавното школување во модерните индустриски општества, вклучувајќи го и ширењето на повисокото, дополнителното, продолжителното образование и училиштето за возрасни. [[Образование]]то во основа отсекогаш се сметало за [[оптимистички]] човечки обид карактеризиран со [[тежненија]] за [[напредок]] и подобрување. За многумина значи начин за надминување на хендикепираноста, достигнување поголема [[еднаквост]] и стекнување богатство и [[статус]]. Образованието се смета за место каде што децата можат да се развиваат во согласност со нивните единствени потреби и потенцијал. Исто така се смета за еден од најдобрите начини за достигнување на подобра општествена еднаквост. Многумина би кажале дека целта на образованието би била да го развие секој поединец до степенот на неговиот целосен потенцијал и да му даде шанса да постигне во животот тоа што му дозволуваат можностите. Некои тврдат дека секој образовен систем успешно ја реализира оваа цел. Некои пак имаат доста негативно мислење, тврдејќи дека образовниот систем е замислен со намера да предизвика ширење на општествената нееднаквост. ===Историја=== Систематската социологија на образованието започнала со истражувањето на [[Емил Диркем]] за моралното образование како основа за [[структурна]]та [[солидарност]] и со тоа на [[Макс Вебер]] за кинеските литерати како инструмент за политичка контрола. Како и да е, интересот за оваа тема се обновила насекаде во светот, после [[Втора светска војна|Втората светска војна]]: технологискиот функционализам во САД, егалитарната реформа за можноста за вработување во Европа, и човековата капиталистичка теорија во економијата. Сите овие покажаа дека, со [[индустријализација]]та, потребата за технологиски способна работна сила ги поткопува [[класни]]те разлики и другите препишани системи на стратификација, и дека образованието ја поттикнува [[општествена подвижност|општествената подвижност]]. Како и да е, статистичкото и истражувањето на терен во бројни општества покажаа постојана врска меѓу општествената класа и постигнувањето на поединецот, и сугерираа дека образованието може да постигне само ограничена социјална подвижност. Социолошките студии покажаа како образовните модели ги опфатија, отколку што ги предизвикаа, класната стратификација и расната и половата дискриминација. После општиот пад на [[функционализам|функционализмот]] од доцните 1960‐тите па наваму, идејата за образованието како комплетно добро беше дури и подлабоко предизвикана. [[Нео‐марксисти]]те расправаа дека школското образование едноставно произведува послушна работна сила неопходна за доцните капиталистички класни односи. ===Теоретски перспективи=== Социологијата на образованието содржи многу теории. Истражувањето на секоја теорија е претставено подолу. ====Структурен функционализам==== [[Структурни функционалисти|Структурните функционалисти]] веруваат дека општеството се заснова на [[рамнотежа]] и општествен ред. Тие го гледаат општеството како човечко тело, во кое институциите како што е образованието се како важни органи кои го одржуваат општеството/телото здраво и добро. Општественото здравје значи исто што и општествениот ред, и е гарантирано кога речиси сите ги прифаќаат општите морални [[вредности]] од нивното општество. Оттука структурните функционалисти веруваат дека целта на клучните институции, како што е образованието, е да ги социјализираат децата и тинејџерите. [[Социјализација]]та е процес преку кој новата генерација го учи знаењето, ставовите и вредностите што ќе им бидат потребни за да бидат продуктивни [[граѓани]]. Иако оваа цел е наведена во формалната наставна програма, главно е постигната преку „''тајната наставна програма''“, посуптилна, но сепак помоќна, [[индоктринација]] на [[норми]]те и вредностите на поширокото општество. Учениците ги учат овие вредности бидејќи нивното однесување на училиште е регулирано сè додека тие постепено ги усвојуваат и прифаќаат. Образованието, мора, како и да е, да врши друга функција. Како што различни работни места остануваат слободни, тие мора да бидат пополнети со соодветни луѓе. Затоа другата цел на образованието е да ги сортира и рангира индивидуалците за сместување на пазарот на работна сила. Оние со високо достигнување ќе бидат обучени за најважните работни места а како награда ќе им се дадат највисоки примања. Оние кои ќе постигнат најмалку, ќе добијат најмалку барани (интелектуално секако, ако не физички) работи, и оттука најмали примања. Сепак според Сенет и Коб, „да веруваш дека способноста сама одлучува кој е награден е да бидеш измамен.“ Меиган се согласува, тврдејќи дека голем број способни ученици кои потекнуваат од работничката класа не успеваат да постигнат задоволителни стандарди во училиште и затоа не успеваат да го добијат статусот што го заслужуваат. Џејкоб верува дека ова е поради тоа што културните искуства на децата од средната класа предвидени во училиштето можат да бидат спротивни на искуствата што децата од [[работничка класа|работничката класа]] ги добиваат дома. Со други зборови, децата од работничката класа не се соодветно подготвени да се справат на училиште. Затоа тие се „изладени“ од училиштето со најмалите квалификации, оттука тие добиваат најмалку посакувани работни места, и така остануваат работничка класа. Сарџент го потврдува овој циклус, тврдејќи дека школувањето го поддржува континуитетот, кој за возврат го поддржува [[општествен поредок|општествениот поредок]]. [[Талкот Парсонс]] верува дека овој процес, според кој кај некои ученици беа идентификувани и [[забележани]] образовни неуспеси, „беше потребна активност што еден дел од општествениот систем, образованието, ќе го врши во целина“. Сепак преспективата на структурниот функционалист тврди дека овој општествен поредок, овој [[континуитет]], е она што повеќето луѓе го сакаат. Слабоста на оваа перспектива вака станува очигледна. Зошто работничката класа би сакала да остане работничка класа? Ваквата контрадикторност покажува дека некоја друга перспектива може да биде корисна. ====Образование и социјална репродукција==== Од гледна точка на [[теорија на конфликт|теоријата на конфликтот]], која е спротивна на онаа на структурните функционалисти, општеството е полно со социјални групи кои се борат со различни асприрации, поинаков пристап кон животните шанси и кои добиваат различни општествени награди. Односите во опшеството, со оглед на претходново, главно се засновани на [[експлоатација]], [[обесправеност]], [[доминација]] и [[подреденост]]. Некои конфликт теоретичари веруваат дека образованието е контролирано од страна на [[држава]]та која е контролирана од помоќните, а неговата цел е да ги репродуцира постоечките нееднаквости, како и да ги легитимира ‘прифатливите’ идеи кои всушност функционираат за да ги зајакнат привилегираните позиции на доминантната група. Конел и Вајт тврдат дека образовниот систем повеќе е арбитар на општествена [[привилегија]] отколку [[предавател]] на знаење. Образованието ја постигнува својата цел со одржување на статус кво, каде што децата од [[пониска]]та [[класа]] станаа возрасни од пониска класа, а децата од средната и повисоката класа станаа возрасни од средна и повисока класа. Овој циклус се случува затоа што доминантната група, со тек на време, внимателно го приклучи образованието кон вредностите и целите на средната класа, а оддалечувајќи ги луѓето од другите класи на овој начин. Многу наставници претпоставуваат дека учениците ќе имаат одредени искуства од средната класа дома, а за некои деца оваа претпоставка не е секогаш точна. Се очекува некои деца да им помагаат на своите родители после училиште и да имаат значителни домашни одговорности во домот на нивниот самохран родител. Барањата за оваа домашна работа често им одземаат време за да ја направат целата нивна домашна задача и вака тоа влијае на нивните академски резултати. Таму каде што наставниците ја имаат омекнато формалноста на редовните студии и вметнато методи за работа, претпочитани од учениците, во наставната програма, тие забележаа дека одредени ученици покажале сила за која тие не биле свесни претходно. Сепак неколку наставници отстапуваат од традиционалната [[наставна програма]], а наставната програма упатува на тоа што претставува знаењето кое е утврдено од државата ‐ и оние кои се на власт. Ова знаење не им е значајно на многу од учениците кои воедно сметаат дека тоа е бесцелно. Вилсон&Вин тврдат дека учениците сфаќаат дека предметите што тие ги изучуваат многу малку или воопшто не се поврзани со нивната иднина на пазарот на работната сила. Анти‐школските вредности што овие ученици ги покажуваат често се настанати од нивната свесност за нивните вистински интереси. Сарџент смета дека за децата од работничката класа кои се стремат за да успеат и кои ги земаат вредностите од средната класа во училиштето, прифатлива е нивната инфериорна општетсвена положба дури и ако не успеат. Фицџералд тврди дека „без оглед на нивните академски способности или желба да научат, учениците од сиромашните фамилии имаат релативно мали шанси за постигнат успех“. Од друга страна, за децата од средната и високата класа, одржувањето на нивната супериорна позиција во општеството не бара голем напор. Федералната влада ги финансира ‘независните’ приватни училишта овозможувајќи им на богатите да добијат ‘добро образование’ со тоа што ќе платат за него. Со ова ‘добро образование’ богатите деца се претставуваат подобро, се издигнуваат на повисоко ниво и добиваат поголеми награди. На овој начин, привилегијата и богатството на [[елита]]та е продолжена. Теоретичарите на конфликтот сметаат дека оваа [[социјална репродукција]] продолжува да се случува бидејќи целиот образовен систем е прекриен со [[идеологија]]та предвидена од страна на доминантната група. Всушност, тие го пренесуваат митот дека образованието е достапно за сите за обезбедување средства за постигнување на богатство и статус. Секој кој нема да успее да ја постигне оваа цел, според митот, може да се обвини самиот себе. Рајт се согласува, тврдејќи дека „ефектот на митот е да...ги спречи да видат дека нивните лични проблеми се дел од главните социјални прашања“. Дволичноста е толку успешна што многу родители трпат лоши работни места многу години, верувајќи дека оваа жртва ќе им даде можности на нивните деца какви што тие немале во животот. Овие луѓе кои се сиромашни и обесправени се жртви на општествена измама. Тие биле охрабрени да веруваат дека главната цел на школувањето е да ја зајакне еднаквоста, додека, во реалноста, училиштата имаат влијание врз целта на општеството да ја одржува претходната нееднаква распределба на статусот и моќта [Фицџералд]. Оваа перспектива беше критикувана како детерминистичка, песимистичка и која не дава простор за дејствување на поединците за подобрување на нивната положба. Сепак треба да се признае дека тоа е модел, гледна точка на реалноста која е важен дел од сликата. ====Структура и дејствување==== =====Бурдије и културниот капитал===== Оваа теорија за [[општествена]]та [[репродукција]] е значајно проучувана од страна на [[Пјер Бурдије]]. Сепак Бурдије како општествен теоретичар отсекогаш бил засегнат со дихотомијата помеѓу објективното и субјективното, или со други зборови, помеѓу [[структура]]та и [[дејствување]]то. Оттука Бурдије има изградено своја теоретска рамка околу важните концепти на општиот и културниот капитал. Овие концепти се засновани на идејата дека објективните структури ги одредуваат шансите на поединците, преку механизмот на општата физичка состојба, каде што поединците ги присвојуваат овие структури. Оттука, општата физичка состојба исто така е формирана од, на пример, позицијата на поединецот во различни области, нивното семејство и нивните секојдневни искуства. Поради тоа позицијата на една класа не ги одредува животните шанси на некој, иако има важна улога, покрај другите фактори. Бурдије ја користи идејата за [[културен капитал]] за да ги истражи разликите во резултатите на ученици од различни класови од [[Францускиот образовен систем]]. Тој ги истражувал тензиите помеѓу конзервативната репродукција и иновативната продукција на знаење и искуство. Тој открил дека оваа тензија е интензивирана од мислењата дека културното минато и сегашноста треба да се чуваат и репродуцираат во училиштата. Бурдије расправа дека културата на доминантните групи, а дури и нивниот капитал, е имплементиран во училиштата, и дека ова води до социјална репродукција. Културниот капитал на доминантната група, се претпоставува дека е природен и единствениот вистински културен капитал, и како таков е легитимиран. Бара од „учениците постојано да го имаат она што не може да се даде“. Овој легитимен културен капитал им овозможува на учениците кои го имаат да се здобијат со образовен капитал преку квалификации. Тоа не им е овозможено на учениците од пониската класа. За да дојдат до квалификации, тие мора да стекнат легитимен културен капитал, преку размена (обично работничката класа) на нивниот културен капитал. Оваа размена не е вистинската, поради класните одлики на учениците од пониската класа. Класните одлики се опишани како особени одлики, и субјективни очекувања, од културата и училиштето. Делумно е одредено од објективните можности на таа класа. Ова значи дека учениците не само што тешко успеваат на училиште поради фактот дека мора да научат нов начин на однесување, или поврзување со светот, а посебно, нов начин на поврзување и учење јазик, туку мора да дејствуваат против своите инстинкти и очекувања. Субјективните очекувања кои се под влијание на објективните структури од училиштето, ја продолжуваат социјалната репродукција со тоа што ги охрабруваат помалку привилегираните ученици да се исклучат од системот, така што само неколку ќе се развиваат преку нивоата на системот. Процесот на социјална репродукција не е ниту совршен ниту комплетен, но сепак, само мал број на помалку привилегирани ученици постигнуваат успех. Мнозинството од овие ученици кои успеале на училиште, морале да ги усвојат вредностите од доминантната класа и да ги користат како нивни, на штета на нивните оригинални општи и културни вредности. Оттука ставот на Бурдије открива како објективните структури играат важна улога во определувањето на поединечното достигнување на училиште, но овозможува да се надминат овие бариери, иако овој избор не е без своите недостатоци. ===Образовни социологисти во светот=== ====Азија==== • [[Ка Хо Мок]] (анг. Ka Ho Mok) ====Европа==== • [[Базил Бернштајн]] (анг. Basil Bernestein) • [[Пјер Бурдије]] (анг. Pierre Bourdieu) ====Северна Америка==== • [[Џејмс С. Коулмен]] (анг. James S. Coleman) • [[Мајкл Епл]] (анг. Michael Apple) • [[Чарлс Бидвел]] (анг. Charles Bidwell) • [[Анри Жиру]] (анг. Henry Giroux) • [[Џон. В Мејер]] (анг. John W. Meyer) • [[Стивен Роденбуш]] (анг. Stephen Raudenbush) • [[Џејмс Розенбаум]] (анг. James Rosenbaum) ===Наводи=== 1. ^ a b c Gordon Marshall (ed) A Dictionary of Sociology (Article: Sociology of Education), Oxford University Press, 1998 2. ^ a b Schofield, K. (1999). The Purposes of Education, Queensland State Education: 2010 Accessed 2002, Oct 28. 3. ^ a b c d e f g h i j k l Sargent, M. (1994) The New Sociology for Australians (3rd Ed), Longman Chesire, Melbourne 4. ^ a b Bessant, J. and Watts, R. (2002) Sociology Australia (2nd ed), Allen & Unwin, Sydney 5. ^ NSW Board of Studies, K-6 HSIE Syllabus (NSW Australia) [1] 6. ^ Harper, G. (1997) “Society, culture, socialisation and the individual” in Stafford, C. and Furze, B. (eds) Society and Change (2nd ed), Macmillan Education Australia, Melbourne 7. ^ a b Meighan, R. & Siraj-Blatchford, I. (1997) A Sociology of Educating (3rd Ed), Cassell, London 8. ^ a b c Jacob, A. (2001) Research links poverty and literacy, ABC Radio Transcript [2] 9. ^ Foster, L. E. (1987) Australian Education: A Sociological Perspective(2nd Ed), Prentice Hall, Sydney 10. ^ Furze, B. and Healy, P. (1997) “Understanding society and change” in Stafford, C. and Furze, B. (eds) Society and Change (2nd Ed), Macmillan Education Australia, Melbourne 11. ^ Connell, R. W. and White, V., (1989) ‘Child poverty and educational action’ in Edgar, D., Keane, D. & McDonald, P. (eds), Child Poverty, Allen & Unwin, Sydney 12. ^ a b c d Wilson, B. and Wyn, J. (1987) Shaping Futures: Youth Action for Livelihood, Allen & Unwin, Hong Kong 13. ^ Henry, M., Knight, J., Lingard, R. and Taylor, S. (1988) Understanding Schooling: An Introductory Sociology of Australian Education, Routledge, Sydney 14. ^ a b c Harker, R., (1990) “Education and Cultural Capital” in Harker, R., Mahar, C., & Wilkes, C., (eds) (1990) An Introduction to the Work of Pierre Bourdieu: the practice of theory, Macmillan Press, London 15. ^ Swartz, D., “Pierre Bourdieu: The Cultural Transmission of Social Inequality” in Robbins, D., (2000) Pierre Bourdieu Volume II, Sage Publications, London, pp.&nbsp;207–217 16. ^ Harker, R., (1984) “On Reproduction, Habitus and Education” in Robbins, D., (2000) Pierre Bourdieu Volume II, Sage Publications, London, pp.&nbsp;164–176 17. ^ Gorder, K., (1980) “Understanding School Knowledge: a critical appraisal of Basil Bernstein and Pierre Bourdieu” in Robbins, D., (2000) Pierre Bourdieu Volume II, Sage Publications, London, pp.&nbsp;218–233 ===Литература=== • Block, A.A., (1997) I’m only bleeding, Education as the Practice of Violence Against Children, Peter Lang, New York • Bourdieu, P., (1977) Outline of a Theory of Practice, Cambridge University Press, Cambridge • Bourdieu, P., (1984) Distinction, a Social Critique of the Judgement of Taste, Harvard University Press, Cambridge • Bourdieu, P., (1986) “The Forms of Capital” • Bourdieu, P., (1990) Reproduction: In Education, Society and Culture, Sage Publications, London • Bourdieu, P., (1996) The State Nobility, Polity Press, Cambridge • Gabbard, D and Saltman, Ken (eds) (2003) Education as Enforcement: The Militarization and Corporatization of Schooling • Grenfell, M. (ed) (2008) Pierre Bourdieu: Key concepts, London, Acumen Press. • Harker, R., Mahar, C., & Wilkes, C., (eds) (1990) An Introduction to the Work of Pierre Bourdieu: the practice of theory, Macmillan Press, London • Lampert, K.,(2003) "Prolegomena for Radical Schooling", University Press of A, Marryland • Paulo Freire, (2000) Pedagogy of the Oppressed (3rd Ed), Continuum Press, New York • Schofield, K. (1999) “The Purposes of Education”, in Queensland State Education: 2010 (Conference Papers) • Spring, J., (2000) Deculturalization and the struggle for Equality: A brief history of the education of dominant cultures in the U.S. McGraw Hill. {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Социологија]] [[Категорија:Образование]] 8hi3yglogwt6a7ltivv2exjp3ra0zs8 0 738942 5616232 5585689 2026-08-24T17:54:45Z SpectralWiz 106165 5616232 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Писател | name = Мирча Елијаде | native_name = Mircea Eliade | native_name_lang = ro | image = Mircea.eliade.jpg | imagesize = 250px | alt = | caption = Мирча Елијаде | pseudonym = | birth_name = Мирча Елијаде | birth_date = [[9 март]] [[1907]] | birth_place = [[Букурешт]], [[Кралство Романија|Романија]] | death_date = [[22 април]] [[1986]] | death_place = [[Чикаго]], [[Илиноис]], [[Соединетите Американски Држави|САД]] | occupation = [[историчар]], [[филозоф]], [[писател]], [[новинар]], [[есеист]] | nationality = | ethnicity = Романец | citizenship = | education = | alma_mater = | period = 1921–1986 | genre = [[Фантастика]], [[автобиографија]], [[литература]], [[патување]] | subject = [[историја на религијата]], [[фиозофија на религијата]], [[историја на културата]], [[политичка историја]] | movement = = [[Модернизам]]<br />''[[Критерион(литерарно друштво)|Критерион]]''<br />''[[Егзистенцијализам]]'' | notableworks = | spouse = | partner = | children = | relatives = | influences = [[Оноре де Балзак]], [[Сурендранат Дасгупта]], [[Јулиус Евола]], [[Џејмс Џорџ Фрејзер]], [[Андре Жид]], [[Рене Генон]], [[Богдан Петричеику Хасдеу]], [[Олдос Хаксли]], [[Нае Јонеску]], [[Николае Јорга]], [[Карл Јунг]], [[Рудолф Ото]], [[Џовани Папини]], [[Герардус ван дер Леув]], [[Мигуел де Унамуно]], [[Јоахим Вах]] | influenced = | awards = | signature = | website = | portaldisp = }} '''Мирча Елијаде''' ({{langx|ro|Mircea Eliade}}; {{роден|9|март|1907}} во {{роден во|Букурешт}} — {{починат|22|април|1986}} во {{починат во|Чикаго}}) — историчар на религијата, писател, филозоф и професор на [[Чикашки универзитет|Чикашкиот универзитет]], водечки толкувач на религиите, воспоставува парадигми во проучувањата на религиите што важат и денес. Неговата теорија за ''[[Хиерофанија|хиерофаниите]]'' ги дава основите на религијата и го дели човековото искуство на [[Свето-световна дихотомија|свет и световен]] простор и на време.<ref name="Doniger Forward p.xiii">Wendy Doniger, "Foreword to the 2004 Edition", Eliade, ''Shamanism'', p.xiii</ref> Меѓу неговите најзначајни придонеси во проучувањето на религиите е неговата теорија за [[Вечно враќање (Елијаде)|''Вечното враќање'']], според кое митовите и ритуалите не одаваат само почит на хиерофаниите туку и учествуваат во нив.<ref name="Doniger Forward p.xiii"/> Неговата литерарна работа припаѓа на жанрот на [[фантастиката]] и на [[автобиографскиот роман]]. Негови најдобри дела се ''[[Бенгалси ноќи]]'', ''[[Летни ноќи]]'' ("Забранета шума"), ''Изабела и ѓаволските води'' и ''[[Роман за кратковидот адолесцент]]'', романите ''[[Госпоѓица Кристина]]'' и ''[[Младост без младост]]'' и кратките раскази ''[[Secretul doctorului Honigberger|Тајната на д-р Хонигбергер]]'' и ''[[La Țigănci|Циганка]]''. Уште во младоста Елијаде е познат новинар и есеист, следбеник на романскиот филозоф и новинар [[Нае Јонеску]] од [[екстремна десница|екстремната десница]] и член на литерарното друштво ''[[Criterion (литерарно друштво)|Критерион]]''. Во 1940 година тој е културно аташе во Обединетото кралство и во Португалија. Во доцните триесетти години, Елијаде јавно ги поддржува [[Железна гарда|Железната гарда]] и [[Фашизам|фашистичките]] и [[антисемитизам|антисемитиски]] политички организации. Неговите политички интереси од тоа време, како и другите негови екстремнодесничарски врски, често биле критикувани по [[Втората светска војна]]. Познат по својата огромна ерудиција, Елијаде течно говорел пет јазици ([[Романски јазик|романски]], [[Француски јазик|француски]], [[Германски јазик|германски]], [[Италијански јазик|италијански]] и [[Англиски јазик|англиски]]), а читал на ([[Хебрејски јазик|хебрејски]], [[Персиски јазик|персиски]] и [[санскрит]]). Посмртно е избран за член на [[Романска академија|Романската академија]]. == Животопис == === Детство === Роден во [[Букурешт]] како син на романски офицер Георге Елијаде (оригинално име му било Јеремија)<ref name="Biografie in Handoca">''Biografie'', in Handoca</ref><ref name="smihai">Silviu Mihai, [http://www.cotidianul.ro/index.php?id=3920&art=8997&diraut=123&cHash=ae6af0be58 "A doua viaţă a lui Mircea Eliade" ("Mircea Eliade's Second Life")], in ''[[Cotidianul]]'', February 6, 2006; retrieved July 31, 2007 {{ro icon}}</ref> и на Жана, родена Василеску.<ref name="Căl. p.956">Călinescu, p.956</ref> Како [[Романса православна црква|православен]] верник, Георге Елијаде го завел својот новороден син четири дена пред реалниот датум на раѓање со цел датумот да се совпадне со [[Православен литургиски календар|литургискиот календар]] односно со празникот на ''Четириесетте маченици''.<ref name="smihai"/> Мирча Елијаде имал сестра Корина, мајка на [[семиотика|семиологистот]] [[Сорин Александреску]].<ref name="scnostal">Simona Chiţan, "Nostalgia după România" ("Nostalgia for Romania"), interview with Sorin Alexandrescu, in ''[[Evenimentul Zilei]]'', June 24, 2006</ref><ref name="vilasanjpaseo"/> Неговото семејство се сели во главниот град Букурешт во 1914 година,<ref name="Biografie in Handoca"/> и купува куќа близу до [[Пјата Розети]], Мирча таму ја живее својата младост.<ref name="vilasanjpaseo">Sergio Vila-Sanjuán, [http://www.lavanguardia.com/cultura/20070530/51355796343/paseo-por-el-bucarest-de-mircea-eliade.html "Paseo por el Bucarest de Mircea Eliade" ("Passing through Mircea Eliade's Bucharest")], in ''[[La Vanguardia]]'', May 30, 2007 {{es}}; retrieved January 16, 2008</ref> Елијаде памети многу од своето детство и подоцна во животот ќе пишува како разни епизоди од младоста влијаеле врз неговата свест. На пример, кога Елијаде имал десетина години, во текот на [[Прва светска војна|Првата светска војна]], за време на [[Романски поход|Романскиот поход]], го доживеал бомбардирањето на Букурешт од страна на германските [[цепелин]]и како и [[Патриотизам|патриотскиот]] полет во окупираниот град и веста дека Романија може да го спречи напредувањето на непријателските сили кон [[Молдавија]].<ref name="ihincep">[[Ion Hadârcă]], [http://www.sud-est.md/numere/20070428/article_3/ "Mircea Eliade la începuturi" ("Mircea Eliade at His Beginnings")] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071108070458/http://www.sud-est.md/numere/20070428/article_3/|date=2007-11-08}}, in ''Revista Sud-Est'', 1/2007; retrieved January 21, 2008 {{ro icon}}</ref> Тој ја опишуваа таа фаза од својот живот како непофторлива [[епифанија(чувство)|епифанија]].<ref name="ipcmahapar">[[Ioan P. Culianu]], "Mahaparanirvana", во [http://www.elhilodeariadna.org/index.asp ''El Hilo de Ariadna''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071230010917/http://www.elhilodeariadna.org/index.asp|date=2007-12-30}}, Vol. II</ref><ref name = Ellwood98-99>Ellwood, p.98–99</ref> Потсетувајќи се на своето влегување во дневната соба, ќе напише дека „енда мистериозно обоена светлина“ ќе се претвори во „палата од бајките“: „Со години вежбав да го доловам тој епифаниски момент и секогаш се чувствував еднакво исполнет. Сакав да се вовлечам во него како во дел од еден живот, без траење и без почеток, без средина и без крај. На последната година од гимназијата, кога се борев со јаки напади на [[депресија(расположение)|меланхонија]], понекогаш успевав да се вратам во зеленозлатестата светлина на тоа попладне. [...] И иако блаженството беше исто, не можев да го поднесам бидејќи премногу ми ја влошуваше тагата. Уште тогаш знаев на кој свет му припаѓа дневната соба [...] свет кој беше засекогаш загубен.“<ref>Eliade, ''Autobiography'', in Ellwood, p.98–99</ref></blockquote> Роберт Елвуд, професор по религија кој докторира на Мирча Елијаде,<ref>Ellwood, p.5</ref> гледа на таквиот вид [[носталгија]] како на најкарактеристична тема во животот на Елијаде и на неговото академско творештво.<ref name = Ellwood98-99>Ellwood, p.98–99</ref> === Младост и литерарни почетоци === Кога ќе заврши основно образование во училиштето на улицата Мантулеаса,<ref name="Biografie in Handoca"/> Елијаде се запишува во [[Спиру Харет Национал Колеџе]] во иста класа со [[Аршавир Актеријан]], [[Хаиг Актеријан]], [[Петре Вифореану]] (и неколку години постариот [[Николае Стеинхард]], кој ќе стане близок пријател на Елијаде).<ref name="Steinhardt, in Handoca">Steinhardt, in Handoca</ref> Меѓу неговите соученици се и идниот филозоф [[Константин Ноика]]<ref name="smihai"/> и пријателот на Ноика, идниот историчар на уметноста, [[Барбу Брезијану]].<ref>Veronica Marinescu, [http://www.curierulnational.ro/Specializat/2004-03-13/%E2%80%9CAm+luat+din+intamplarile+vietii+tot+ce+este+mai+frumos%E2%80%9D,+spune+cercetatorul+operei+brancusiene " 'Am luat din întâmplarile vieţii tot ce este mai frumos', spune cercetatorul operei brâncuşiene" (" 'I Took the Best Out of Life's Occurrences', Says Researcher of Brancusi's Work")] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180526190816/http://www.curierulnational.ro/Specializat/2004-03-13/%E2%80%9CAm+luat+din+intamplarile+vietii+tot+ce+este+mai+frumos%E2%80%9D,+spune+cercetatorul+operei+brancusiene|date=2018-05-26}}, interview with [[Barbu Brezianu]], in ''[[Curierul Naţional]]'', March 13, 2004; retrieved February 22, 2008 {{ro icon}}</ref> === Универзитетски студии === [[File:Mircea Eliade young.jpg|thumb|лево|200px|Елијаде во 1933 година]] Меѓу 1925 и 1928, тој студира на [[Универзитетот во Букурешт]] филозофија и книженост и во 1928 година дипломира на тема на италијанскиот филозоф [[Томазо Кампанела]].<ref name="Biografie in Handoca"/> Во 1927 година, Елијаде патува во Италија каде што се запознава со Папини<ref name="Biografie in Handoca"/> и соработува со [[Џузепе Тучи]]. За време на студентските години Елијаде се запознава со [[Нае Јонеску]], кој предава [[логика]], и станува негов пријател и следбеник.<ref name="smihai"/><ref name="vilasanjpaseo"/><ref>Călinescu, p.954, 955; Nastasă, p.76</ref> Особено го привлекле радикалните идеи на Јонеску и неговиот интерес за религијата што значело прекин со [[Раионализам|рационалистичката]] традиција претставена од постарите академици како [[Константин Радилеску-Мотру]], [[Димитрие Густи]] и [[Tудор Виану]] (на кои им го должи поттикот за згаснатото литерарно друштво ''[[Јунимеа]]''.<ref name="smihai"/> Научните работи на Елијаде почнуваат по долг период на проучување во [[Британска Индија]], на [[Универзитет во Калкута|Универзитетот во Калкута]]. Кога дознал дека [[махараџа]]та на [[Касимбазар]] доделува средства во [[Европа]] за студирање во [[Индија]], Елијаде се пријавил и добил средства за четири години, а подоцна добил и романска [[стипендија]].<ref name="Nastasă, p.237">Nastasă, p.237</ref> Есента во 1928 година, запловил кон [[Калкута]] за да студира [[санскрит]] и филозофија кај [[Сурендранат Дасгупта]],на [[Универзитет Кембриџ|Cambridge alumnus]] и професор на Калкута Универзитет, кој е автор на петтомната ''Иаторија на индиската филозофија''. Пред да стаса на [[Индискиот полуостров]], Елијаде го посетил и [[Египет ]],<ref name="Biografie in Handoca"/> а кратко престојувал и на [[Хималаја]].<ref>McGuire, p.150; Nastasă, p.237</ref> Ги изучувал основите на [[индиската филозофија]], а напоредно учел и санскрит [[пали]] и [[бенгалски јазик]] под водство на Дасгупта.<ref name="Nastasă, p.237"/> Истовремено, се заинтересирал и за дејствувањето на [[Махатма Ганди]]. Подоцна, Елијаде ги приспособува идеите на Ганди во своите гледишта кон спиритуалноста и кон Романија.<ref name="rossfriesian">Kelley L. Ross, [http://www.friesian.com/eliade.htm ''Mircea Eliade''], on [http://www.friesian.com/ friesian.com]; retrieved July 16, 2007</ref> Во 1930 година, додека живеел кај Дасгупта, Елијаде се вљубил во неговата ќерка [[Маитреји Деви]], и подоцна во автобиографскиот роман ''[[Маитреји]]'' (познат и под насловот "Бенгалска ноќ" или "Бенгалски ноќи"), тврдел дека имал физичка врска со неа.<ref name="kamani">Ginu Kamani, [http://www.press.uchicago.edu/Misc/Chicago/143651.html "A Terrible Hurt: The Untold Story behind the Publishing of Maitreyi Devi"], at the University of Chicago Press website; retrieved July 16, 2007</ref> Елијаде го одбранил својот докторат во 1933 година, со теза за практикување [[јога]].<ref name="smihai"/><ref name="vilasanjpaseo"/><ref>''Biografie'', in Handoca; Nastasă, p.237</ref><ref name="ribas">Albert Ribas, "Mircea Eliade, historiador de las religiones" ("Mircea Eliade, Historian of Religions"), in ''El Ciervo. Revista de pensamiento y cultura'', Año 49, Núm. 588 (март 2000), p.35–38</ref> Трудот што по три години бил преведен на [[Француски јазик|фрацуски]],<ref name="Nastasă, p.237"/> имал големо влијание во академските кругови, и во Романија и надвор од неа.<ref name="vilasanjpaseo"/> Подоцна изјавил дека трудот бил чекор за разбирање не само на индиските религиски практики, туку и на романската духовност.<ref>Eliade, in Nastasă, p.238</ref> Во тој период, Елијаде почнал да се допишува со [[Ананда Комарасвами]] филозоф од [[Шри Ланка]].<ref name="McGuire, p.150">McGuire, p.150</ref> Од 1936 до 1937 година, работел како хонорарен асистент за курсот на Јонеску.<ref>Nastasă, p.442; Ornea, p.452</ref> Во 1933 година, Мирча Елијаде бил во врска со глумицата Сорана Топа, но се вљубил во Нина Марешна и се оженил.<ref name="scnostal"/><ref name="vilasanjpaseo"/><ref name="pcommare">[[Paul Cernat]], [http://www.observatorcultural.ro/informatiiarticol.phtml?xid=16282&print=true "Jurnalul unui om mare" ("The Diary of A Big Man")] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150603012848/http://www.observatorcultural.ro/informatiiarticol.phtml?xid=16282&print=true|date=2015-06-03}}, in ''[[Observator Cultural]]'', Nr. 338, September 2006; retrieved January 23, 2008 {{ro icon}}</ref> Таа ја имала ќерката Гиза, Елијаде ја посвоил,<ref name="Şora, Handoca">Şora, in Handoca</ref> и тројцата се преселиле во апартман на [[Дачиа булевар]].<ref name="vilasanjpaseo"/> Во 1936 година, заминал на птување во [[Обединетото кралство Англија]] и во [[Германија]], ога првпат ги посетил [[Лондон]], [[Оксфорд]] и [[Берлин]].<ref name="Biografie in Handoca"/> ===''Критерио'' и ''Кувантул''=== [[File:Casa lui Eliade.jpg|thumb|250px|Домот на Елијаде во [[Букурешт]] (1934–1940)]] Со својот придонес, главно низ полемики во универзитетските списанија, Елијаде станува интересен за новинарот [[Памфил Шеикару]] кој го кани да соработува во [[Национализам|националистичкото]] гласило ''[[Кувантул]]'', кој пак бил познат по своите остри ставови.<ref name="smihai"/> ''Кувантул'' исто така објавувал и написи од Јонеску.<ref name="smihai"/> Како значајна фигура на литерарното друштво ''[[Критерион (литерарно друштво)|Критерион]]'' (1933–1934), неговата прва средба со традиционалната [[екстремна десница]] била полемичка: предавањата на групата биле ненадејно организирани од членовите на [[Национал-христијанската лига за одбрана]] на [[Александру Куза]] кои се спротивставувале на [[пацифизам|пацифизмот]] и упатувале [[Антисемитизаам|антисемитистички]] навреди кон говорниците, вклучуваајќи го тука и Себастијан;<ref>Ornea, p.150–151, 153</ref> во 1933 година, бил меѓу потписниците на манифестот против расизмот на [[нацистичка Германија]].<ref>Ornea, p.174–175</ref> Во 1934 година, кога Себастијан бил јавно навреден од Нае Јонеску, кој го напишал предговорот за неговата книга (''За две илјади години...'') со став за "вечната проколнетост" на Евреите, Мирча Елијаде зборува против таквата перспектива и коментира дека Јонеску мисли на пресудата "[[Extra Ecclesiam nulla salus|Нема спас надвор од црквата]]" противејќи се на поимот за божјата [[omnipotence]].<ref name="aoamniotica"/><ref>Eliade, 1934, in Ornea, p.408; see also Ellwood, p.85</ref> Меѓутоа, тој тврдел дека текстот на Јонеску не е доказ за антисемитизам.<ref>Eliade, 1934, in Ornea, p.408–409</ref> Во 1936 година, размислувајќи за раната историја на [[Кралство Романија|кралството на Романија]] и за [[Историја на Евреите во Романија|еврејската заедница]], тој го осудува протерувањето на еврејските учени луѓе од Романија, особено во однос на [[Мозес Гастер]], [[Хеиман Харитон Тиктин]] и [[Лазар Шаинеану]].<ref>Eliade, 1936, in Ornea, p.410</ref> Во тоа време погледите на Елијаде се свртени кон иновациите - летотот во 1933 година, тој одговара на [[Модернизам|антимодернистичката]] критика напишана од [[Георге Калинеску]]: <blockquote>Посакувам длабока промена, целосна преобразба. Но, забога, во секоја насока, освен во [[духовноста]].<ref>Eliade, 1933, in Ornea, p.167</ref></blockquote> Тој со своите пријатели [[Емил Сиоран]] и [[Константин Ноика]] веќе бил под влијание на ''[[Траирисм]]'', школата што била формирана околу идеалите што ги изразил Јонеску. Како облик на [[егзистенцијализам]] ''Траирисм'' исто така претставува синтеза на традиционалните и понови десничарски убедувања.<ref>Ornea, Chapter IV</ref> Пред тоа, била поведена јавна полемика меѓу Елијаде и [[Камил Петреску]]; тие ќе се помират и подоцна ќе станат добри пријатели.<ref name="Şora, Handoca"/> Како и Михаил Себастијан, кој потпаѓа под влијание на Јонеску, и тој одржува врска со интелектуалци од целиот политички спектар: во неговото опкружување се и луѓе од десницаата, [[Дан Бота]] и [[Мирча Вулканеску]], потоа политички незаинтересираните Петреску и [[Јонел Жану]], но и [[Белу Зилбер]], кој бил член на илегалната [[Комунистичка партија на Романија]].<ref name="tanasezilber2">[[Stelian Tănase]], [http://www.revista22.ro/html/index.php?art=569&nr=2003-08-18 "Belu Zilber", Part II] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070927010402/http://www.revista22.ro/html/index.php?nr=2003-08-18&art=569|date=2007-09-27}}, in ''[[22 (magazine)|22]]'', Nr. 701, August 2003; retrieved October 4, 2007 {{ro icon}}</ref> Во групата припаѓале и [[Хаиг Актеријан]], [[Михаил Полихронијаде]], [[Петру Комарнеску]], [[Мариета Садова]] и [[Флорија Капсали]].<ref name="aoamniotica">[[Andrei Oişteanu]], [http://www.revista22.ro/html/index.php?nr=2007-12-05&art=4157 "Mihail Sebastian şi Mircea Eliade: cronica unei prietenii accidentate" ("Mihail Sebastian and Mircea Eliade: the Chronicle of an Abrupt Friendship)"] {{Семарх|url=https://archive.today/20071019121943/http://www.revista22.ro/html/index.php?nr=2007-12-05&art=4157|date=2007-10-19}}, in ''[[22 (magazine)|22]]'', Nr. 926, December 2007; retrieved January 18, 2008 {{ro icon}}</ref> Исто така бил близок и со [[Михаил Аврамеску|Марчел Аврамеску]], поранешен [[Надреализам|надреалист]] писател кој го запознал со трудовите на [[Рене Генон]].<ref name="pccheie">[[Paul Cernat]], [http://www.observatorcultural.ro/informatiiarticol.phtml?xid=8679&print=true "Eliade în cheie ezoterică" ("Eliade in Esoterical Key")] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150912131216/http://www.observatorcultural.ro/informatiiarticol.phtml?xid=8679&print=true|date=2015-09-12}}, review of Marcel Tolcea, ''Eliade, ezotericul'' ("Eliade, the Esoteric"), in ''[[Observator Cultural]]'', Nr. 175, July 2003; retrieved July 16, 2007 {{ro icon}}</ref> Доктор за [[Кабала]] и иден свештеник на [[Романската православна црква]], Аврамеску му се приклучува на Елијаде во издавањето, што кратко траело, на списанието за [[Езотерија]] ''Мемра'' (единствено од таков вид во Романија). <ref>[[Paul Cernat]], [http://www.observatorcultural.ro/informatiiarticol.phtml?xid=14626 "Recuperarea lui Ionathan X. Uranus" ("The Recuperation of Ionathan X. Uranus")] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110423225049/http://www.observatorcultural.ro/informatiiarticol.phtml?xid=14626|date=2011-04-23}}, in ''[[Observator Cultural]]'', Nr. 299, December 2005; retrieved November 22, 2007 {{ro icon}}</ref> Меѓу интелектуалците кои присуствувале на неговите предавања биле и [[Михаил Шора]] (кого го сметал за омилен студент), [[Еуген Скилеру]] и [[Мирон Константинеску]] — подоцна познат како филозоф, уметнички критичар, социолог и политичка фигура на романскиот [[комунистички режим]].<ref name="Şora, Handoca"/> Елијаде подоцна ќе рече дека самиот како соработник на ''Кувантул'' го објавувал Зилбер за да даде [[Марксизам|марксистичко]] видување на прашањата за кои се расправало во списанието.<ref name="tanasezilber2"/> Нивниот однос се влошил во 1935 година, кога последниот јавно го обвинил Елијаде дека ѝ служи како агент на тајната полиција ''[[Сигуранта Статулуи]]'' (Себастијан на таа изјава одговорил со обвинување дека самиот Зилбер е таен, но подоцна го повлекол обвинувањето).<ref name="tanasezilber2"/> === Политички определби во триесеттите години === Написите на Елијаде пред и по неговото прифаќање на принципите на [[Железна гарда]] (во тоа време била позната и како ''Легионерско движење''), почнуваат со прочуениот ''Духовен итинерер'' (изложен во ''Кувантул'' во 1927 година) и се собрани околу неколку политички идеали на крајната десница. Тие го изразуваат отфрлањето на [[Либерализмот и радикализмот во Романија|либерализмот]] и ги [[Модернизација|модернизираат]] целите на [[Влашката револувија 1848]] (сфатени како "апстрактно извинување на човештвото"<ref>Eliade, 1933, in Ornea, p. 32.</ref> и како "мајмунска имитација на [Западна] Европа"),<ref>Eliade, 1936, in Ornea, p. 32.</ref> како и на самата [[демократија]] (обвинувајќи ја за тоа дека "успева да ги скрши сите обиди за национален препород",<ref name = "Eliade, 1937, in Ornea, p.53">Eliade, 1937, in Ornea, p. 53</ref> и подоцна ја фали [[Италијански фашизам|фашистичка Италија]] на [[Бенито Мусолини]] врз основа на тоа што, според Елијаде, "[во Италија,] тој што мисли само на себе за кратко време напредува до највисоката служба").<ref name="Eliade, 1937, in Ornea, p.53"/> Ја оправдува [[Етнички национализам|етнички националистичката]] држава насочена кон православната црква,<ref>Eliade, 1927, in Ornea, p. 147</ref> на која го спротивставува [[Секулааризам|секуларниот]] национализам на [[Константин Радилеску-Мотру]];<ref>Eliade, 1935, in Ornea, p. 128.</ref> повикувајќи се на идеалот "Романианисм", на кој Елијаде во 1934 година гледа како "ни фашизам, ни [[шовинизам]]".<ref>Eliade, 1934, in Ornea, p. 136</ref> Елијаде бил особено незадоволен поради невработеноста меѓу интелектуалците чија служба во државните институции станала неизвесна поради [[големата депресија]].<ref>Eliade, 1933, in Ornea, pp. 178, 186.</ref> Во 1936 година, Елијаде бил во фокусот на една кампања на крајната десница затоа што пишувал "[[порнографија]]" во ''[[Госпоѓица Кристина]]'' и ''Изабела и ѓаволските води''; слични обвинувања имало и кон други личности од светот на културата, како, на пример, [[Тудор Агрези]] и [[Гео Богза]].<ref>Ornea, pp. 445–55.</ref> Работата на Елијаде била различно оценувана, зашто во таа иста 1936 година, Елијаде добил награда од [[Друштвото на писателите на Романија]], во кое членувал од 1934 година.<ref>Nastasă, pp. 525–26.</ref> Летотот во 1937 година, поради официјалната одлука која била резултат на обвинувањата, и покрај студентските протести, го загубил своето место на универзитетот.<ref>Nastasă, p. 86; Ornea, pp. 452–53; Şora, in Handoca</ref> Елијаде решил да го тужи [[Министерот за образование, истражување и млади(Ромаина)|Министерството за образование]], барајќи симболичен надомест од 1 [[романски леј|леј]].<ref name= "Ornea, p.453">Ornea, p. 453.</ref> Го добил процесота, а со тоа и работното место асистент на Нае Јонеску.<ref name="Ornea, p.453" /> Од 1937 година, тој давал интелектуална поддршка на Железната гарда, во која видел "[[Христијанство|христијанска]] револуција со цел да се создаде нова Романија",<ref name="Eliade, 1937, in Ornea, p.203">Eliade, 1937, in Ornea, p. 203</ref> и група која е во состојба да ја "помири Романија со Господ".<ref name = "Eliade, 1937, in Ornea, p.203" /> Неговите написи од тоа време, објавени во весниците на Железна гарда, како што биле ''Сфарма Пјатра'' и ''[[Буна Вестире]]'', се полни со пофалби за водачите на движењето ([[Корнелиу Зеља Кодреану]], [[Јон Мота]], [[Василе Маарин]], и [[Георге Кантакуцино-Граничерул]]).<ref>Ornea, p.202–206</ref><ref name="oscaderea">[[Ovidiu Şimonca]], [http://www.observatorcultural.ro/informatiiarticol.phtml?xid=14834 "Mircea Eliade şi 'căderea în lume'" ("Mircea Eliade and 'the Descent into the World'")] {{Семарх|url=https://archive.today/20121222064543/http://www.observatorcultural.ro/informatiiarticol.phtml?xid=14834|date=2012-12-22}}, review of Florin Ţurcanu, ''Mircea Eliade. Le prisonnier de l'histoire'' ("Mircea Eliade. The Prisoner of History"), in ''[[Observator Cultural]]'', Nr. 305, January–February 2006; retrieved July 16, 2007 {{ro icon}}</ref> Менувањето на неговите определби било слично како на многу негови колеги и блиски соработници, иако имало и чесни исклучоци како што биле [[Петру Комарнеску]], социологот [[Хенри Х. Стал]] и идниот драмски писател [[Ежен Јонеско]], како и Себастијан.<ref>Ornea, p.180</ref> На крајот се зачленил во партијата ''Totul pentru Țară'' ("Сѐ за татковината), што била политички израз на движењето Железна гарда,<ref name="smihai"/><ref name="Ornea, p.207">Ornea, p.207</ref> и учествувал во [[Романски општи избори, 1937|иаборната кампања од 1937 година]] во [[Прахова]] — како што покажува списокот на членовите на партијата од [[Окрузи во Романија|округот]]- објавена во ''Буна Вестире'').<ref name="Ornea, p.207"/> === Интернирање и дипломатска служба === Ставот што го зазел Елијаде довел до негово апсење, на 14 јули 1938 година, по забраната на Железна гарда од страна на [[Крал на Романија|кралот]] [[Карол II од Романија|Карол II]]. Кога бил уапсен, ја прекинал својата колумна "Провинцијата и легионерската идеологија" (''Provincia și legionarismul'') во ''[[Времеа]]'', затоа што [[Список на премиери на Романија|премиерот]] [[Арманд Калинеску]] го сметал како автор на [[пропаганда]]та на Железна гарда.<ref>Ornea, p.208–209</ref> Елијаде бил три седмици во ќелија во штабот на ''[[Сигуранта Статулуи]]'', во обид да потпише "изјава за раздружување" од Железна гарда, но тој одбил.<ref name="Ornea, p.209">Ornea, p.209</ref> Во август бил префрлен во привремениот камп во [[Миеркуреа-Чиук]]. Кога во октомври 1938 година почнал да кашла крв, бил одведен во клиниката [[Мороени]].<ref name="Ornea, p.209"/> Бил пуштен на 12 ноември, и времето го минувал пишувајќи ја драмата ''Ифигенија''.<ref name="aoamniotica"/> Во април 1940 година, со помош на [[Александру Розети]], станал културно аташе во [[Британското кралство]], местото било укинато кога романско-британските односи биле прекинати.<ref name="Ornea, p.209"/> Откако заминал од Лондон, бил преместен како [[секретар за печат]] (подоцна културно аташе) во романската амбасада во [[Португалија]],<ref name="pcommare"/><ref>''Biografie'', in Handoca; Nastasă, p.442</ref><ref name="cavrcitim">[[Cătălin Avramescu]], [http://www.dilemaveche.ro/index.php?nr=135&cmd=articol&id=3508 "Citim una, înţelegem alta" ("We Read One Thing and Understand Another")] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160411015053/http://dilemaveche.ro/index.php?nr=135&cmd=articol&id=3508|date=2016-04-11}}, in ''[[Dilema Veche]]'', Vol. III, August 2006; retrieved January 28, 2008 {{ro icon}}</ref><ref name="mlimpost">[[Michael Löwy]], [http://assr.revues.org/document3128.html Review of Daniel Dubuisson, ''Impostures et pseudo-science. L'œuvre de Mircea Eliade''], in [http://assr.revues.org/ ''Archives de Science Sociale et Religion''], 132 (2005) {{fr}}; retrieved January 22, 2008</ref> каде што бил како дипломат на [[државната Железна гарда]] и на режимот на [[Јон Антонеску]]. Неговата канцеларија ширела пропаганда во корист на ромунската држава.<ref name="pcommare"/> Во февруари 1941 година, неколку седмици по крвавиот [[Бунт на гардата и погром во Букурешт|бунт на гардата]] сузбиен од Антонеску, во [[Национаниот театар во Букурешт]] била поставена ''Ифигенија'' — пиесата наскоро поттикнала сомнежи дека е инспирирана од идеологијата на Железната гарда и дека нејзиното поставување на програма е обид на гардата за субверзија.<ref name="aoamniotica"/> Во 1942 година, Елијаде пишува книга во која ја фали ''[[Нова држава(Португалија)|новата држава]]'', воспоставена во Португалија од [[Антонио де Оливеира Салазар]],<ref name="mlimpost"/><ref name="mesalaz">Eliade, ''Salazar'', in "Eliade despre Salazar" ("Eliade on Salazar"), ''[[Evenimentul Zilei]]'', October 13, 2002</ref><ref>Ellwood, p.90</ref> изјаснувајќи се дека "Салазаровата држава, христијнството и [[Тоталитаризам|тоталитаризмот]] се засноваат на љубов".<ref name="mesalaz"/> На 7 јули истата година, бил примен лично од Салазар, кој пак го задолжил Елијаде да го предупреди Антонеску да ја повлече [[романската армија]] од [[Источен фронт(Втора светска војна)|Источниот фронт]] ("Да сум на негово место, не би бил алчен за [[Русија]]").<ref name="in Handoca">Eliade, in Handoca</ref> Елијаде тврдел дека поради контактот со водачот на таа неутрална земја бил под надзор на [[Гестапо]], но дека успеал Салазаровиот совет да му го пренесе на [[Михаи Антонеску]], романскиот [[Список на романски министри за надворешни работи|министер за надворешни работи]].<ref name="rossfriesian"/><ref name="in Handoca"/> Во есента 1943 година, отпатувал во [[Германска окупација на Франција за време на Втората светска војна|окупирана Франција]], каде што му се придружил на [[Емил Сиоран]], се среќавал со [[Жорж Димезил]] и со [[Колаборационизам|колаборационистичкиот]] писател [[Пол Моран]].<ref name="pcommare"/> Тогаш се пријавил за лектор на [[Универзитет во Букурешт|Универзитетот во Букурешт]], но отпаднал од трката оставајќи ги [[Константин Ноика]] и [[Ион Зафиреску]] да се борат за тоа работно место.<ref>Nastasă, p.442–443</ref> Во своите лични белешки Елијаде напишал дека не се интересирал веќе за тоа место зашто по патувањата во странство бил убеден дека има "нешто значајно да каже" и дека не може да функционира ограничен од една "минорна културa".<ref name="pcommare"/> За време на војната, Елијаде патувал во [[Берлин]], каде што го запознал контроверзниот политички теоретичар [[Карл Шмит]],<ref name="vilasanjpaseo"/><ref name="pcommare"/> и често ја посетувал [[Шпанија во време на Франко|франкистичка Шпанија]], каде што во 1944 година присуствувал на научен конгрес во [[Кордоба, Шпанија|Кордоба]].<ref name="pcommare"/><ref name="jgspania">Joaquín Garrigós, [http://www.dilemaveche.ro/index.php?nr=191&cmd=articol&id=6740 "Pasiunea lui Mircea Eliade pentru Spania" ("Mircea Eliade's Passion for Spain")] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160411015054/http://dilemaveche.ro/index.php?nr=191&cmd=articol&id=6740|date=2016-04-11}}, in ''[[Dilema Veche]]'', Vol. IV, October 2007; retrieved January 21, 2008 {{ro icon}}</ref><ref name="aoopium">[[Andrei Oişteanu]], [http://www.revista22.ro/html/index.php?nr=2007-05-11&art=3719 "Mircea Eliade, de la opium la amfetamine" ("Mircea Eliade, from Opium to Amphetamines")] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070516220935/http://www.revista22.ro/html/index.php?art=3719&nr=2007-05-11|date=2007-05-16}}, in ''[[22 (magazine)|22]]'', Nr. 896, May 2007; retrieved January 17, 2008 {{ro icon}}</ref> За време на тие патувања во Шпанија, Елијаде ги запознал филозофите [[Хосе Ортега и Гасет]] и [[Еугени д’Орс]]. Се спријателил со Д’Орс и по војната се сретнал со него неколкупати.<ref name="jgspania"/> Нина Елијаде заболела од рак и умрела во [[Лисабон]] во 1944 година. Подоцна напишал дека тоа било најверојатно поради [[абортус|прекината бременост]].<ref name="pcommare"/> Страдал од [[клиничка депресија]], која се влошила по поразот на Романија и на [[Сили на оската|силите на оската]] на Источниот фронт.<ref name="pcommare"/><ref name="aoopium"/> Размислувајќи за тоа да се врати во Романија како војник или како [[монах]],<ref name="pcommare"/> бил во потрага по делотворни [[антидепресиви]] и самиот се лекувал со екстракти од [[страсни тервки]] и евентуално со [[метамфетамин]].<ref name="aoopium"/> Тоа најверојатно не било негово прво искуство со дрогите. Во неговите белешки има навестувања дека Мирча Елијаде земал [[опиум]] за време на патувањата во [[Калкута]].<ref name="aoopium"/> Подоцна, расправајќи за делото на [[Олдос Хаксли]], Елијаде напишал дека англискиот автор користел [[мескалин]] што како извор на инспирација имало нешто заедничко со неговото искуство, напомнувајќи ја 1945 година како значајна и додавајќи дека "нема потреба да се објаснува што е тоа".<ref name="aoopium"/> === Прво прогонство === Со првите навестувања дека во Романија ќе се воспостави [[Комунистичка Романија|комунистички режим]], Елијаде решил да не се врати во земјата. Во септември 1945 година, тој заминал во [[Франција]] со својата посвоена ќерка Giza.<ref name="Biografie in Handoca"/><ref name="pcommare"/> Таму воспоставил контакт со Димезил кој му помогнал да се вработи на академија.<ref name="vilasanjpaseo"/> На препорака на Димезил, предавал на ''[[Практична школа за виши науки]]'' во [[Париз]].<ref name="Şora, Handoca"/> Во тоа време знаел да работи и по 15 часа на ден.<ref name="ribas"/> Елијаде се преженил со Романката Кристинел Котеску.<ref name="vilasanjpaseo"/><ref name="msrsotia">Mihai Sorin Rădulescu, [http://www.zf.ro/articol_87328/cottestii__familia_sotiei_lui_mircea_eliade.html "Cotteştii: familia soţiei lui Mircea Eliade" ("The Cottescus: the Family of Mircea Eliade's Wife")] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080803223957/http://www.zf.ro/articol_87328/cottestii__familia_sotiei_lui_mircea_eliade.html|date=2008-08-03}}, in ''[[Ziarul Financiar]]'', June 30, 2006; retrieved January 22, 2008 {{ro icon}}</ref> Втората жена била потомок на [[бојар]]и, бил снаа на познатиот диригент [[Јонел Перлеа]].<ref name="msrsotia"/> Со [[Емил Сиоран]] и други Романци во прогонство, Елијаде се поврзал со поранешниот дипломат [[Александру Бузујочеану]], кој му помогнал да го објави јавно својот [[антикомуниз|антикомунистичкиот]] став пред [[Западна Европа]].<ref name="guleaobsc">Dan Gulea, [http://www.observatorcultural.ro/informatiiarticol.phtml?xid=12070 "O perspectivă sintetică" ("A Syncretic Perspective")] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150603020522/http://www.observatorcultural.ro/informatiiarticol.phtml?xid=12070 |date=2015-06-03 }}, in ''[[Observator Cultural]]'', Nr. 242, October 2004; retrieved October 4, 2007 {{ro icon}}</ref> Кратко време учествувал и во објавувањето на списанието на романски јазик ''Лучеафарул'' ("Утринска ѕвезда"),<ref name="guleaobsc"/> и повторно бил во контакт со [[Михаил Шора]], кој имал стипендија за студии во Франција, и со жената на Шора - [[Маријана Шора|Маријана]].<ref name="Şora, Handoca"/> Во 1947 година, имал финансиски тешкотии и [[Ананда Кумарасвами]] му нашол работа како наставник по [[француски јазик]] во [[Соединетите Американски Држави]] во училиште во [[Аризона]]; договорот за работа завршил кога Кумарасвами починал во септември.<ref name="McGuire, p.150"/> Од 1948 година, пишувал за весникот ''Критика'', што го издавал францускиот мислител [[Жорж Батај]].<ref name="Biografie in Handoca"/> Следната година ја посетил Италија каде што напишал 300 страници од романот ''[[Летна ноќ]]'' (во Италија третпат бил во 1952 година).<ref name="Biografie in Handoca"/> Соработувал со [[Карл Јунг]] во ''[[Еранос]]'', [[Анри Корбен]] го препорачал во 1949 година,<ref name="McGuire, p.150"/> пишувал за списанието ''Антајос'' (издадено од [[Ернст Јингер]]).<ref name="ribas"/> Во 1950 година, Елијаде присуствува на предавањата на ''Еранос'', го запознава Јунг, [[Олга Фробе-Каптен]], [[Гершам Шолем]] и [[Пол Радин]].<ref>McGuire, p.150–151</ref> Го опишал ''Еранос'' како едно од најкреативните искуства на модерниот западен свет."<ref name="McGuire, p.151">McGuire, p.151</ref> Во октомври 1956 година, се преселил во САД и следната година живеел во [[Чикаго]].<ref name="Biografie in Handoca"/><ref name="vilasanjpaseo"/> [[Јоахим Вах]] го поканил да одржи низа предавања на [[Универзитет во Чикаго|чикашкиот универзитет]].<ref name="McGuire, p.151"/> Се смета дека Елијаде и Вах се основачи на "Чикашката школа" која во основа ги дефинира проучувањата на религиите во втората половина на 20 век.<ref name="Hermeneutics in History">[http://marty-center.uchicago.edu/conferences/wach_eliade/about.shtml Conference on ''Hermeneutics in History: Mircea Eliade, Joachim Wach, and the Science of Religions''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20061211130723/http://marty-center.uchicago.edu/conferences/wach_eliade/about.shtml |date=2006-12-11 }}, at the [http://marty-center.uchicago.edu/ University of Chicago Martin Marty Center. Institute for the Advanced Study of Religion] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080905212810/http://marty-center.uchicago.edu/ |date=2008-09-05 }}; retrieved July 29, 2007</ref> По смртта на Вах, Елијаде е именуван за негова замена и во 1964 година стананува ''Истакнат професор по историја на религиите''.<ref name="Biografie in Handoca"/> Во почетокот на 1954 година, со првото издание на книгата ''[[Вечно враќање(Елијаде)|Вечно враќање]]'', Елијаде постигнува комерцијален успех: книгата доживува неколку изданија под различни наслови и е продадена во над 100,000 примероци.<ref>McGuire, p.151–152</ref> Во 1966 година, Мирча Елијаде станува член на [[Американска академија на уметностите и науките|Американската академија на уметностите и науките]].<ref name="Biografie in Handoca"/> Работел како главен уредник во [[Макмилан Паблишерс]] на ''Енциклопедија на религијата'', и во 1968 година, предавал историја на религиите на [[калифорнискиот универзитет Санта Барбара]].<ref name="ReferenceA">Oişteanu, "Mircea Eliade şi mişcarea hippie"</ref> Во тој период Мирча Елијаде ја завршува својата ''Историја на религиозните мисли'', која ги групира неговите оригинални толкувања на религиозната историја.<ref name="vilasanjpaseo"/> Патува надвор д САД во [[Марбург]] (1960) и ги посетува [[Шведска]] и [[Норвешка]] (1970).<ref name="Biografie in Handoca"/> === Последните години и смртта === Елијаде бил жестоко нападнат од печатот на [[романската Комунистичка партија]], главно од весникот ''[[Романија либера]]'', кој го опишува како идеолог на "Железна гарда" [[Народен непријател|непријател на работничката класа]], апологет на дитаторот Салазар.<ref>''România Liberă'', ''passim'' September–October 1944, in Frunză, p.251</ref> Меѓутоа, режимот тајно се обидувал да ја стекне неговата и поддршката на Сиорна: вдовицата на [[Хаиг Актеријан]], театарски директор [[Мариета Садова]], била пратена во Париз со цел да воспостави контакт со нив двајцата.<ref name="tismetern">[[Vladimir Tismăneanu]], ''Stalinism pentru eternitate'' (Romanian translation of ''Stalinism for All Seasons''), [[Polirom]], Iaşi, 2005, p.187, 337. ISBN 973-681-899-3</ref> Иако тоа било планирано од романски официјални лица, нејзините средби биле искористени како обвинителни докази во февруари во 1960 година на судењето за предвство (главни обвинети биле [[Константин Ноика]] и [[Дину Пилат]]).<ref name="tismetern"/> Романската тајна полиција [[Секуритате]], го опишува Елијаде како шпион за британските [[тајни служби]] и како поранешен агент на Гестапо.<ref name="zfscriit">Alexandru Popescu, [http://www.zf.ro/articol_109162/alexandru_popescu__ix___scriitorii_si_spionajul.html "Scriitorii şi spionajul" ("Writers and Spying")] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080215185224/http://www.zf.ro/articol_109162/alexandru_popescu__ix___scriitorii_si_spionajul.html|date=2008-02-15}}, in ''[[Ziarul Financiar]]'', January 26, 2007; retrieved November 8, 2007 {{ro icon}}</ref> Дома почнале да го [[Рехабилитирање(советско)|рехабилитираат]] во раните шеесетти години, во времето на [[Георге Георгиу-Деж]].<ref>Frunză, p.448–449</ref> Во седумдесеттите години, режимот на [[Николае Чаушеску]] повеќепати се обидува да го привлече Елијаде.<ref name="vilasanjpaseo"/> Постапката била забрзна поради национализмот кога Романија се обидува да стане независна од [[Источниот блок]], поради тоа угледот на Елијаде расте. Се случува непредвидлив настан со интервјуто што Мирча Елијаде му го дал на поетот [[Адријан Паунеску]], кога поетот го посетил Чикаго во 1970 година; Елијаде ги пофалил активноста на Паунеску и неговата поддршка на официјалните ставови, изразувајќи дека <blockquote> „младината од Источна Европа е супериорна во однос на Западна Европа. [...] Убеден сум дека за десетина години младата револуционерна генерација нема да се однесува како што се однесуваат денес оние малкумина од [[новата левица]]. [...] Младите од Исток го доживеаја укинувањето на традиционалните институции, го прифатија тоа [...] и не се задоволни со насилните структури туку сакаат да го подобрат тоа.<ref>Eliade, 1970, in [[Paul Cernat]], "Îmblânzitorul României Socialiste. De la Bîrca la Chicago şi înapoi" ("The Tamer of Socialist Romania. From Bîrca to Chicago and Back"), part of Paul Cernat, Ion Manolescu, Angelo Mitchievici, Ioan Stanomir, ''Explorări în comunismul românesc'' ("Forays into Romanian Communism"), [[Polirom]], Iaşi, 2004, p.346</ref></blockquote> По посетата на Паунеску, Чикаго го посетиле и официјално националистичкиот писател [[Еуген Барбу]] и пријателот на Елијаде - Константин Ноика (кој пред тоа бил пуштен од затвор).<ref name="oscaderea"/> Во тоа време Елијаде намеравал да се врати во Романија, но бил советуван од романските интелектуалци во егзил (вклучително и [[Виргил Јерунка]] и [[Моника Ловинеску]] од [[Радио Слободна Европа]]) да ги одбие предлозите на комунистите.<ref name="oscaderea"/> Во 1977 година, им се приклучил на други прогонети романски интелектуалци потпишувајќи ја протестната телеграма против мерките на режимот на Чаушеску.<ref name="smihai"/> Во 2007 година, романскиот антрополог [[Андреј Оистеану]] раскажал како околу 1984 година, Секуритате неуспешно вршел притисок кругот на Елијаде да стане [[агент на пропаганда]].<ref name="teodoist">Cristian Teodorescu, [http://cotidianul.ro/index.php?id=11526&art=30480&cHash=19a3e7c987 "Eliade şi Culianu prin ocheanul lui Oişteanu" ("Eliade and Culianu through Oişteanu's Lens")], in ''[[Cotidianul]]'', June 14, 2007; retrieved November 7, 2007 {{ro icon}}</ref> Последните години, фашистичкото минато на Елијаде постепено било јавно изнесувано, најверојатно тоа придонело за влошување на неговото здравје.<ref name="smihai"/> Оттогаш, неговата кариера како писател е погодена поради тешкиот [[артритис]].<ref name="Şora, Handoca"/> Последното академско признание му било доделено со наградата [[Борден]]о д [[Académie française|Француската академија]] (1977)и титулата ''[[Doctor Honoris Causa]]'', доделено од [[Универзитетот од Вашингтон]] (1985).<ref name="Biografie in Handoca"/> Мирча Елијаде починал во април 1986 година во болницата [[Бернард Мичел]]. Осум дена пред да почине имал [[мозочен удар]] додека ги читал ''Вежби на одушевување'' од [[Емил Сиоран]] и како последица на тоа, не можел да зборува.<ref name="ipcmahapar"/> Четири месеци пред тоа, неговата канцеларија во [[Meadville Lombard Theological School|Мидвил Ломбард Теолоџикал Скул]] изгорела во пожар (настан што го сметал како [[претскажување]]).<ref name="smihai"/><ref name="ipcmahapar"/> Романскиот следбеник на Елијаде [[Јоан Петру Чулиану]], ја опишува смртта на Елијаде како "''[[Паранирвана|махапаранирвана]]''", споредувајќи ја со заминувањето на [[Гаутама Буда]].<ref name="ipcmahapar"/> Неговото тело било [[Кремирање|кремирано]] во Чикаго, а погребната церемонија била одржана на теренот на универзитетот во [[Рокфелер Чапел]].<ref name="Biografie in Handoca"/><ref name="ipcmahapar"/> Биле присутни 1200 души и бил читан текст од Елијаде кој зборува за [[епифанија (чувство)|епифанијата]] на неговото детство; текстот бил прочитан од писателот [[Сол Белоу]], колега на Елијаде од универзитетот.<ref name="ipcmahapar"/> Неговиот гроб е на гробиштата [[Оак Вуд Симетри]].<ref>[http://adevarul.ro/news/eveniment/mae-repatrierea-cioran-eliade-brancusi-romania-diminua-semnificativ-afluxul-turisti-1_50ad0f8d7c42d5a6638e1191/index.html "MAE: Repatrierea lui Cioran, Eliade şi Brâncuşi în România ar diminua semnificativ afluxul de turişti" ("Foreign Affairs Ministry: Repatriation to Romania of Cioran, Eliade and Brâncuşi Would Significantly Diminish Tourist Arrivals")], in ''[[Adevărul]]'', April 11, 2011; retrieved May 21, 2014 {{ro icon}}</ref> == Дело == === Природата на религијата === Во својот труд за историјата на религијата, Елијаде најмногу се цени поради своите пишувања за [[алхемија]]та,<ref>„Елијаде дава теориска основа за разбирањето на алхемијата од гледна точка на историјата на религијата. Алхемијата е духовна техника и може да се сфати не како значаен момент во историјата на науката туку повеќе како религиозен феномен што има свои правила.“the history of science but rather as a kind of religious phenomenon with its own particular rules.' {{Наведена книга|last = Calian |first = George Florin |title = Alkimia Operativa and Alkimia Speculativa. Some Modern Controversies on the Historiography of Alchemy | url=http://www.archive.org/stream/AlkimiaOperativaAndAlkimiaSpeculativa.SomeModernControversiesOnThe/FlorinGeorgeCalian-AlkimiaOperativaAndAlkimiaSpeculativa.SomeModernControversiesOnTheHistoriographyOfAlchemy#page/n0/mode/2up | publisher = Annual of Medieval Studies at CEU |location = Budapest|year = 2010 |page = 169}}</ref> [[Шаманизам|шаманизмот]], [[јога]]та и она што го нарекува [[Вечно враќање(Елијаде)|вечно враќање]]— имплицитното верување, општо присутно во религиозното верување, дека [[Религиозно однесување|религиозното однесување]] не е само имитација туку и учество во светите настани и дека тоа го обновува митското време на исконот. Ставот на Елијаде делумно бил под влијание на [[Рудолф Ото]], [[Герардус ван дер Леув]], [[Нае Јонеску]] и на [[Традиционална школа|традиционалната школа]] ([[Рене Генон]] и [[Јулиус Евола]]).<ref name="pccheie"/> На пример, „Светото и световното“ од Елијаде делумно е засновано врз делото на Ото ''[[Таинствено|Идеја за светото]]'' за да покаже дека религијата се јавува од искуствотo со светото, а митовите со времето и со природата. Елијаде се обидува да најде културни паралели во религијата, особено, во митовите. [[Венди Донигер]], колешка на Елијаде од 1978 година сѐ до неговата смрт, забележува дека „Елијаде цврсто се заложува за универзалиите што може посигурно да ги застапува со пошироки побуди“.<ref>Doniger's foreword to Eliade's ''Shamanism'' (Princeton University Press edition, 1972, p.xii)</ref> Неговата „Расправа за историјата на религиите“ била поздравена од францускиот филолог [[Жорж Димезил]] поради неговата кохеренција и способност да собере различни митологии.<ref>Dumézil, "Introducere", in Eliade, ''Tratat de istorie a religiilor: Introducere'' ("Religious History Treatise" – ''Patterns in Comparative Religion''), [[Humanitas publishing house|Humanitas]], Bucharest, 1992</ref> Роберт Елвуд вели за пристапот кон религијата дека Елијаде замислува еден идеално „религиозен“ човек кого во своите трудови го нарекува ''хомо религиозус''. Во своите теории тој во основа опишува како тој „хомо религиозус“ го гледа светот.<ref name="Ellwood, p.99">Ellwood, p.99</ref> Tоа не значи дека сите оние што ја практикуваат религијата мислат и дејствуваат како ''хомо религиозус''. Тоа значи дека однесувањето на верникот „се изразува преку свој сопстен јазик“ дека светот е како што го гледа ''хомо религиозус'' без разлика дали тие што учествуваат во стварност се свесни за тоа или не.<ref name="Ellwood, p.104">Ellwood, p.104</ref> Елвуд забележува дека Елијаде „се лизга по последната квалификација“ наметнувајќи дека традиционалните општества мислат како ''хомо религиозус''.<ref name="Ellwood, p.104"/> ==== Светото и световното ==== [[File:Mosesshoesspeculum.jpeg|thumb|250px|[[Мојсеј]] ги собува обувките пред [[грмушката што гори]] (илустрација од 16 век, едиција ''[[Speculum Humanae Salvationis]]'').]] Елијаде смета дека религиозната мисла главно почива на разликувањето на светото од световното;<ref>Eliade, ''Patterns in Comparative Religion'', p.1</ref> без оглед дали е во облик на Господ, на богови или на митски предци, светото ја содржи целата „реалност“ или вредност додека другите работи ја стекнуваат „реалноста“ само ако учествуваат во светото.<ref name="Eliade, p.5">Eliade, ''The Myth of the Eternal Return'', p.5</ref> Во средиштето на тоа како Елијаде ја сфаќа религијата е неговиот концепт на [[хиерофанија]] (манифестирање на светото)— концепт кој го вклучува, но не е ограничен само на тоа, постариот и уште построг концепт на [[теофанија]] (манифестирање на бог).<ref>Eliade, ''The Sacred and the Profane'', p.20–22; ''Shamanism'', p. xiii</ref> Од гледна точка на религиозната мисла, Елијаде тврди дека хиерофаниите му даваат на светот структура и насока, воспоставуваат свет ред. „Световниот“ простор на нерелигиозното искуство може да се подели геометриски: нема „квалитативна диференцијација и со самото тоа нема насока што ја дава доблеста или нејзината инхерентна структура“.<ref name="Eliade, p.22">Eliade, ''The Sacred and the Profane'', p.22</ref> Световниот простор не му дава модел на човекот како да се однесува. За разлика од него, на страната на хиерофанијата е светата структура со која се усогласува религиозниот човек. Хиерофанијата се сведува на „откривање на една апсолутна реалност, наспроти на не реалноста на огромното околно пространство“.<ref name="Eliade, p.21">Eliade, ''The Sacred and the Profane'', p.21</ref> Како пример дека "[[хиеротопија|светиот простор]]" бара извесен одговор од човекот, Елијаде ја дава приказната за застанувањето на [[Мојсеј]] пред појавата на [[Јахве]] во облик на [[грмушка што гори]] (''[[Избавување]]'' 3:5) и ги собува обувките.<ref>Eliade, ''The Sacred and the Profane'', p.20</ref> ==== Потеклото на митовите и на светото време ==== Елијаде забележува дека во традиционалните општества митот претставува апсолутна вистина за исконското време.<ref name="Eliade, p.23">Eliade, ''Myths, Dreams and Mysteries'', p.23</ref> Според митовите, тоа било време кога првпат се појавило светото, воспоставувајќи ја во светот структурата на митовите, за да ги опише исконските настани што ги прават општеството и природниот свет такви какви што се. Во таа смисла, Елијаде смета дека сите митови се создадени: „значи, митот е секогаш ''настанување''“.<ref>Eliade, ''Myth and Reality'', p.6</ref> Многу традиционални општества веруваат дека моќта на нешто лежи во неговото настанување.<ref>Eliade, ''Myth and Reality'', p.15</ref> Ако настанувањето е рамно на моќ, тогаш „тоа е првата манифестација на нешто што е значајно и вредно“<ref>Eliade, ''Myth and Reality'', p.34</ref> (реалноста и вредноста на нешто лежат во неговото прво настанување). Според теоријата на Елијаде, само светото е важно, само тоа што настанало првпат е важно; значи, само првото настанување на светото е важно и според тоа митската доба е свето време,<ref name="Eliade, p.23"/> тоа е единствено важно време: „примитивниот човек бил заинтересиран само за ''почетоците'' [...] за него било малку важно тоа што му се случило нему или на другите како него во некое одредено време“.<ref name="Eliade, p.44">Eliade, ''Myths, Dreams and Mysteries'', p.44</ref> За Елијаде тоа е причината за "[[носталгија]]та кон корените што се појавува во многу религии, онаа желбаа за враќање кон исконскиот [[рај]].<ref name="Eliade, p.44"/> ==== Вечното враќање и „Теророт на историјата“ ==== Вечно враќање(Елијаде) Елијаде тврди дека традиционалниот човек не придава важност на праволинејскиот тек на историските настани. За него се важни само митовите и ритуалите. За да му даде важност на сопствениот живот, традиционалниот човек создава митови и ритуали. Бидејќи суштината на светото е во мистичната доба, само во првото настанување на светото, секоја подоцнешна појава станува прва појава; со раскажувањето или со реконструирањето, митовите и ритуалите „повторно ги обновуваат“ тие настани.<ref>Eliade, ''The Sacred and the Profane'', p.68–69</ref> Елијаде често го користи терминот „[[архетип]]“ повикувајќи се на митските модели воспоставени како свети, но треба да се прави разлика од употребата на тој термин во [[психологијата на Јунг]].<ref>Leeming, "Archetypes"</ref> Религиозното однесување, тврди Елијаде, не се задоволува само со комеморирање туку и со учество во светите настани: <blockquote> Со „имитирање“ на делата на богот, на митскиот херој или со раскажување на нивните авантури, човекот од архаичните општества се одделува од световното време и магично влегува во светото време.<ref name="Eliade, p.23"/></blockquote> Елијаде го нарекува овој концепт „[[Вечно враќање(Елијаде)|вечно враќање]]“ (разликувајќи го од [[Вечно враќање|филозофскиот концепт на „вечното враќање“"]]). Венди Донигер забечежува дека теоријата на Елијаде за вечното враќање „стана труизам во проучувањето на религиите“.<ref name="Doniger Forward p.xiii"/> Елијаде ја придодава познатата „циклична“ визија на времето за верувањето во вечното врќање. На пример, церемониите за [[Нова Година]] кај [[Месопотамија|Месопотамците]], [[Древен Египет|Египќаните]] и други источни народи повторно ги воведуваат своите митови за [[космогонија]]та. Според логиката на вечното враќање, секоја церемонина за Нова Година ''била'' почеток на светот за тие народи. За Елијаде тие народи, во редовни интервали, чувствувале потреба да го вратат на почеток цикличниот тек на времето.<ref>Eliade, ''Myth and Reality, p.47–49</ref> Елијаде смета дека желбата да се остане во митската доба предизвикува „терор на историјата“: традиционалниот човек сака да побегне од линеарниот тек на настаните. Елијаде сугерира дека напуштањето на митската мисла и прифаќањето на линеарното историско време, со целиот „терор“, е една од причините за вознемиреноста на модерниот човек.<ref>Eliade, ''The Myth of the Eternal Return'', Chapter 4; ''Myths, Dreams and Mysteries'', p.231–245</ref> Традиционалните општества во одредена мера ја избегнуваат таа вознемиреност затоа што не го признаваат историското време. <!-- ++ ====''Coincidentia oppositorum''==== Eliade claims that many myths, rituals, and mystical experiences involve a "coincidence of opposites", or ''[[coincidentia oppositorum]]''. In fact, he calls the ''coincidentia oppositorum'' "the mythical pattern".<ref>In ''Patterns in Comparative Religion'' (p.419), Eliade gives a section about the ''coincidentia oppositorum'' the title "Coincidentia Oppositorum—THE MYTHICAL PATTERN". Beane and Doty chose to retain this title when excerpting this section in ''Myths, Rites, Symbols'' (p. 449).</ref> Many myths, Eliade notes, "present us with a twofold revelation": <blockquote>they express on the one hand the diametrical opposition of two divine figures sprung from one and the same principle and destined, in many versions, to be reconciled at some ''illud tempus'' of eschatology, and on the other, the ''coincidentia oppositorum'' in the very nature of the divinity, which shows itself, by turns or even simultaneously, benevolent and terrible, creative and destructive, solar and serpentine, and so on (in other words, actual and potential).<ref>Eliade, ''Myths, Rites, Symbols'', p. 449</ref></blockquote> Eliade argues that "Yahweh is both kind and wrathful; the God of the Christian mystics and theologians is terrible and gentle at once".<ref name="Eliade Myths p.450">Eliade, ''Myths, Rites, Symbols'', p. 450</ref> He also thought that the Indian and [[China|Chinese]] mystic tried to attain "a state of perfect indifference and neutrality" that resulted in a coincidence of opposites in which "pleasure and pain, desire and repulsion, cold and heat [...] are expunged from his awareness".<ref name="Eliade Myths p.450"/> According to Eliade, the ''coincidentia oppositorum''’s appeal lies in "man's deep dissatisfaction with his actual situation, with what is called the human condition".<ref name="Eliade Myths p.439"/> In many mythologies, the end of the mythical age involves a "fall", a fundamental "[[Ontology|ontological]] change in the structure of the World".<ref name="Eliade Myths p.440">Eliade, ''Myths, Rites, Symbols'', p. 440</ref> Because the ''coincidentia oppositorum'' is a contradiction, it represents a denial of the world's current logical structure, a reversal of the "fall". Also, traditional man's dissatisfaction with the post-mythical age expresses itself as a feeling of being "torn and separate".<ref name="Eliade Myths p.439">Eliade, ''Myths, Rites, Symbols'', p. 439</ref> In many mythologies, the lost mythical age was a Paradise, "a paradoxical state in which the contraries exist side by side without conflict, and the multiplications form aspects of a mysterious Unity".<ref name="Eliade Myths p.440"/> The ''coincidentia oppositorum'' expresses a wish to recover the lost unity of the mythical Paradise, for it presents a reconciliation of opposites and the unification of diversity: <blockquote>On the level of pre-systematic thought, the mystery of totality embodies man's endeavor to reach a perspective in which the contraries are abolished, the Spirit of Evil reveals itself as a stimulant of Good, and Demons appear as the night aspect of the Gods.<ref name="Eliade Myths p.440"/></blockquote> --> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Книжевни теоретичари]] 7b2cvnq1sllptwg83x54664be254djq 0 751909 5616243 5443740 2026-08-24T17:57:00Z Bjankuloski06 332 /* Литература */ Додадена категорија 5616243 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Стојан Везенков | портрет = Stojan Vezanko.png | px = 150п | опис = портрет објавен во „Македонски глас“. | родено-име = | роден-дата = {{роден на| | |1828}} | роден-место = {{роден во|Крушево}}, [[Румелиски Пашалак]], [[Османлиско Царство]] | починал-дата = {{починал на и возраст|df=yes|1897|1|19|1828||}} | починал-место = {{починал во|Одеса}}, [[Руска Империја]] | починал-причина = | познат = еден од првите дејци за организирање македонско-албанска соработка, единствен Македонец кој присуствувал во [[Константинопол]] при склучувањето на [[Санстефански мировен договор|Санстефанскиот мировен договор]] | занимање = градежен претприемач | сопружник = | родители = | деца = [[Владимир Везенков Стојанов]] }} '''Стојан Везенков''' ([[1828]] - [[19 јануари]] [[1897]]) — познат мајстор-градежник, еден од првите дејци за организирање македонско-албанска соработка за ослободување од [[Османлиско Царство|османлиското]] господство, учесник во македонското револуционерно движење и активен учесник во противосманлиските војни на [[Балканот]].<ref>Александар Матковски, „Отпорот во Македонија во времето на турското владеење“, том три, Мисла, Скопје, 1983.</ref> == Животопис == === Устабашија === Како заможен градежен претприемач (устабашија), 25 години е на високо платена турска државна служба и изведува клучни градежни објекти во [[Битола]] (ја гради и воената касарна во градот) и добива султанови признанија и привилегии. По порачка од турската влада гради мост на [[Марица]] кај [[Одрин]] и на [[Нишава]] кај [[Ниш]]. === Револуционерна дејност === Меѓувремено се зближува со влијателни месни турски личности, но и со угледни албански првенци. По [[Кримската војна]], од [[1861]] г. лично контактира и со руските дипломатски претставници во [[Битола]], во [[Солун]] и во [[Цариград]] Хитрово, Лаговски и Лобанов и добива не само морална, туку и материјална помош за организирање востанички активности во [[Македонија]] и во [[Албанија]]. ===Агент на српската влада === [[Податотека:Стојан Везенков 2.jpg|мини|десно|250п]] Патува по [[Балканот]], се запознава и со српскиот дипломатски претставник во Цариград [[Јован Ристиќ]], стапува во тајна врска со српската влада и го префрла семејството во [[Србија]]. Во духот на програмата на Милутин Гарашанин и идеологијата на кралот [[Михајло Обреновиќ]]{{факт}}, во [[1867]] г. се обидува да организира оружено востание во Македонија и во Албанија. === Апсење === Уапсен е од турските власти на српско-турската граница и по повеќемесечен затвор во Ниш е осуден на смрт, но при бесењето се скинува јажето и е оставен на доживотен затвор. По многу интервенции и со лично залагање на рускиот император, султанот го ослободува од затворот. === Учество во борбата против Османлиското Царство === Заедно со [[Дедо Иљо Малешевски|Иљо Малешевски]], [[Ѓорѓија Пулевски]], [[Димитар Поп-Георгиев Беровски|Димитар Беровски]] и други Македонци учествува во битките со турскиот гарнизон во [[Белград]], а потоа во востаничките движења во Европска Турција, како и во [[Српско-турска војна|Српско-турската]] и во [[Руско - турската војна|Руско-турската војна]] (1877–1878). Под непосредно раководство на Михаил А. Хитрово собира доброволци по [[Србија]] и [[Романија]] и како единствен Македонец е присутен во [[Цариград]] при склучувањето на прелиминарниот [[Санстефански мировен договор]]. === Семејство === Брат му Константин завршува медицина во Русија и како воен лекар е смртно ранет во Руско-турската војна. Син му Владимир се школува во руската Воена академија и станува висок офицер (подоцна доброволец во [[Првата балканска војна]] и автор на книга за Македонија). === Последни години === Закитен со руски ордени, како пензионер се повлекува со семејството во [[Русија]] и животот го завршува во Одеса наполно заборавен и во голема сиромаштија. [[Димитрија Чуповски]] има допири со син му Владимир и е соидејник и соработник со внук му (од брат) А. П. Везенков. Големата слика на Стојан Везенков е постојано во бирото на Чуповски, објавена и во весникот Македонски голос ([[Македонски глас (1913-1914)|Македонски глас]]) со висока оценка дека е виден македонски водач, борец за независноста на Македонија. == Извори == <references/> == Литература == * „Историја на македонскиот народ“, Просветно дело, Скопје, 1972. * Загорка Присаѓанец-Тодоровска, „Запис за Стојан Везенков (Поглавје од културно-политичката историја на Македонија)“, зб.: Бигорски научно-културни собири 1974-1975, Скопје, 1976. * Блаже Ристовски, „Димитрија Чуповски (1878-1940) и Македонското научно-литературно другарство во Петроград“, I, Скопје, 1978. * Блаже Ристовски, „Портрети и процеси од македонската литературна и национална историја“, I, Скопје, 1989. {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Везенко, Стојан}} [[Категорија:Македонски војводи]] [[Категорија:Луѓе од Крушево]] [[Категорија:Родени во 1828 година]] [[Категорија:Починати во 1897 година]] [[Категорија:Македонски стопанственици]] o2eahh3kyohwkzw8vylrm64hesd9nr5 0 965147 5616193 5480669 2026-08-24T15:56:44Z Carshalton 30527 /* Надворешни врски */ 5616193 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | playername = Патрис Евра | image = [[File:Patrice Evra (52472689279) (cropped).jpg|200px]] | height = {{height|m=1.75}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=y|1981|5|15}} | cityofbirth = {{роден во |Дакар|}} | countryofbirth = [[Сенегал]] | currentclub = | country = {{flagsport|FRA}} [[Франција]] | clubnumber = | position = [[Одбрана (фудбал)|одбрана]] | retired = 2018 <small>(38 г.)</small> | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Paris Saint-Germain}} | years1 = 1998-1999 | caps1 = 24 | goals1 = 3 | clubs1 = {{Fb team Marsala}} | years2 = 1999-2000 | caps2 = 3 | goals2 = 0 | clubs2 = {{Fb team Monza}} | years3 = 2000-2002 | caps3 = 40 | goals3 = 1 | clubs3 = {{Fb team Nice}} | years4 = 2002-2006 | caps4 = 120 | goals4 = 2 | clubs4 = {{Fb team Monaco}} | years5 = 2006-2014 | caps5 = 273 | goals5 = 7 | clubs5 = {{Fb team Manchester United}} | years6 = 2014-2017 | caps6 = 53 | goals6 = 3 | clubs6 = {{Fb team Juventus}} | years7 = 2017 | caps7 = 10 | goals7 = 1 | clubs7 = {{Fb team Olympique Marseille}} | years8 = 2018 | caps8 = 5 | goals8 = 0 | clubs8 = {{Fb team West Ham United}} | nationalyears1 = 2002-2003 | nationalcaps1 = 11 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|FRA}} [[Фудбалска репрезентација на Франција под 21 година|Франција 21]] | nationalyears2 = 2004-2016 | nationalcaps2 = 81 | nationalgoals2 = 0 | nationalteam2 = {{flagsport|FRA}} [[Фудбалска репрезентација на Франција|Франција]] }} '''Патрис Латир Евра''' (роден на [[15 мај]] [[1981]] година во [[Дакар]]) — [[Французи|француски]] [[фудбалер]] со [[сенегал]]ско потекло, [[Одбрана (фудбал)|лев бек]] на [[ФК Вест Хем Јунајтед|Вест Хем Јунајтед]] и на [[Фудбалска репрезентација на Франција|француската репрезентација]]. ==Технички одлики== Иако првично играл како напаѓач, тој првенствено игра на позицијата [[Одбрана (фудбал)|лев бек]] и е опишан како "класичен пример на модерен страничен бек", кој е познат по своето "темпо, атлетизам, и способност за вклучување во нападот ". Евра, добил многу пофалби од [[Алекс Фергусон|Сер Алекс Фергусон]] за својата способност да биде водач, односно капитен и на Манчестер Јунајтед и на репрезентацијата на Франција. ==Кариера== ===Клупска кариера=== Евра е роден во [[Дакар]], [[Сенегал]] како син на дипломат, и пристигнал во [[Европа]] кога имал само една година. Тој израснал во [[Франција]] и ја започнал својата фудбалска кариера играјќи за различни клубови во [[Региони на Франција|регионите на Франција]], како за клубот од градот во којшто живее ЦО Лес Ули и ЦФЦ Бретињи. Во [[1997]] година, се преселил во првиот негов професионален клуб, [[ФК Париз Сен Жермен|Париз Сен Жермен]], каде што играл за младинскиот тим. Една година подоцна, Евра заминал во соседна [[Италија]], каде го потпишал својот прв професионален договор со екипата на [[ФК Марсала|Марсала]] од Сицилија. Тој го направил своето професионално деби во [[Лега Про Прима Дивизионе|Серија Ц1]] во [[1998]] година, и ја завршил својата прва сезона како професионалец со 24 настапи и 3 гола за Марсала. Следната сезона добил ангажман во екипата на [[ФК Монца|Монца]] во [[Серија Б]], каде исто така останал само една сезона, пред да се врати во Франција и да потпише договор со екипата на [[ФК Ница|Ница]], каде што бил претворен во лев бек поради повредите на многуте соиграчи (претходно играл во средината на теренот). Евра одлично се снашол на таа позиција и на крајот од сезоната бил прогласен за најдобар лев бек во втората француска лига. Во [[2002]] година, Евра се преселил во [[ФК Монако|Монако]] и веќе во првата сезона придонел за освојувањето на [[Лига куп на Франција|Лига купот]] во [[2003]]. Тој исто така играл и во [[УЕФА|Европските турнири]] за првпат во својата кариера, а во сезоната 2003-2004, тој бил важна алка во тимот на Монако предводен од [[Дидје Дешан]] кој стигнал до финалето на [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]], но таму загубиле од [[ФК Порто|Порто]] со убедливи 0-3. Во истата сезона во Франција, Евра ја добил наградата за млад играч на годината и исто така бил избран во тимот на сезоната на [[Лига 1 (Франција)|Француската Лига 1]]. Набргу потоа тој заиграл и за селекцијата на ''триколорите''. [[Податотека:Patrice Evra 2008.jpeg|left|thumb|170px|Евра во [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]] во [[2008]].]] Настапите на Евра во Монако кулминирале со трансфер во англискиот гигант [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]] на 10 јануари 2006 година за сума од 5,5 милиони фунти. Своето деби за ''црвените ѓаволи'' го направил само четири дена подоцна во Манчестерското градско дерби против [[Манчестер Сити]]. Во ноември истата година тој го постигнал својот прв гол во дресот на Јунајтед во натпревар против [[ФК Евертон|Евертон]]. Додека настапувал за Манчестер Јунајтед, Евра освоил мноштво трофеи, во која се вклучени освојувањето на [[Лига куп]]от во неговата дебитантска сезона во клубот. Во својата втора сезона, тој ги ставил во сенка неговиот сонародник [[Микаел Силвестре]] и [[Габриел Хајнце]] како прв избор на позицијата лев бек и оттогаш освоил пет титули во [[Премиер лига]]та, една во [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]], едно [[Светско клупско првенство во фудбал|Светско клупско првенство]], три Лига Купа, како и четири [[ФА Комјунити Шилд]] наслови. Во [[2009]] годината бил избран во [[Тим на годината на УЕФА|Тимот на годината на УЕФА]]. [[Податотека:Moment of the Champions League final FC Barcelona - Juventus 2015.jpg|thumb|right|250px|Евра во дресот на [[ФК Јувентус|Јувентус]], во двобој со [[Лионел Меси]] од [[ФК Барселона|Барселона]] во Финалето на Лигата на шампионите 2015.]] На [[21 јули]] [[2014]], Евра му се приклучил на [[ФК Јувентус|Јувентус]] потпишувајќи две годишен договор со клубот.<ref>{{Наведена мрежна страница|last1=Hibbs|first1=Ben|title=Evra leaves United to join Juventus|url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2014/Jul/Patrice-Evra-leaves-Manchester-United-and-joins-Juventus.aspx|website=Manutd.com|accessdate=21 July 2014|date=21 July 2014}}</ref> Сумата на трансферот изнесувала 1,2 милиони фунти, а подоцна се зголемила на 1,5 милиони £, откако Јувентус успеал да се квалификува за Лигата на шампионите 2015-2016.<ref name=juve>{{наведени вести |title=Manchester United: Patrice Evra joins Juventus for £1.2m |url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/28409439 |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=21 July 2014 |accessdate=21 July 2014 }}</ref> Својот прв гол за Јувентус го постигнал на [[14 декември]] [[2014]] во првенствениот натпревар против [[ФК Сампдорија|Сампдорија]] што завршил 1-1, стрелајќи прецизно со глава по корнерот на [[Клаудио Маркизио]] во 12-тата минута.<ref>{{наведени вести|url=http://www.corrieredellosport.it/calcio/serie_a/2014/12/14-388054/Serie+A,+Juve-Sampdoria+1-1%3A+Gabbiadini+risponde+a+Evra|title=Serie A, Juve-Sampdoria 1-1: Gabbiadini risponde a Evra|publisher=corriere dello sport.it|4=|date=14 декември 2014}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> По повредата на [[Квадво Асамоа]], Евра заработил место во почетната постава на Јувентус и дал голем придонес во текот на сезоната за освојувањето на [[скудето]]то во [[Серија А]], на 2 мај, како и [[Фудбалски куп на Италија 2014-2015|Купот на Италија]] на 20 мај [[2015]], со победата над [[СС Лацио|Лацио]] во финалето.<ref>{{наведени вести|author=Stefano Cantalupi|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Sampdoria/02-05-2015/sampdoria-juventus-0-1-vidal-festa-scudetto-signora-cala-poker-110659394213.shtml|title=Sampdoria-Juventus 0-1: Vidal, è festa scudetto. La Signora cala il poker|editor=La Gazzetta dello Sport|date=2 мај 2015|accessdate=23 мај 2015}}</ref><ref>{{наведени вести|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Juventus/20-05-2015/juve-infinita-vince-10-coppa-italia-matri-piega-lazio-supplementari-110907305821.shtml|title=Juve infinita, vince la 10ª Coppa Italia: Matri piega la Lazio ai supplementari|journal=gazzetta.it|author=Jacopo Gerna|date=23 мај 2015}}</ref> На 6 јуни тој го започнал [[Финале на Лигата на шампионите во 2015 година|Финалето на Лигата на шампионите]] против [[ФК Барселона|Барселона]] на [[Олимписки стадион во Берлин|Олимпискиот стадион во Берлин]], во кое Јувентус бил поразен со 3-1.<ref>{{наведени вести|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2015/matches/round=2000552/match=2015227/postmatch/report/index.html|title=Barcelona see off Juventus to claim fifth title|publisher=UEFA.com|date=6 June 2015|work=UEFA}}</ref> Тоа било неговото петто појавување во финалињата на Лигата на шампионите, и со овој пораз тој станал единствениот играч кој загубил во 4 финалиња (2004, 2009, 2011, 2015).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2254098.html|title=Evra first to lose four Champions League finals|publisher=UEFA.com|date=6 June 2015|accessdate=26 November 2015}}</ref> Следната сезона ја отворил со нов трофеј, по триумфот во [[Суперкуп на Италија 2015|Суперкупот на Италија]] над Лацио со 2-0 во [[Шангај]]. На 25 ноември 2015, Евра го направил својот 100-ти настап во Лигата на шампионите во натпревар од групната фаза против [[Манчестер Сити]], со што станал втор французин кој успеал да го стори тоа после [[Тјери Анри]]. На 25 јануари 2017, по единаесет години играње во странство се вратил во Франција потпишувајќи договор со екипата на [[ФК Олимпик Марсеј|Олимпик Марсеј]].<ref>{{наведени вести|url=http://www.om.net/actualites/298330/lolympique-de-marseille-annonce-larrivee-de-patrice-evra|title=L'Olympique de Marseille annonce l’arrivée de Patrice Evra|publisher=Om.net|date=25 јануари 2017|language=fr|access-date=2017-01-28|archive-date=2017-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20170125214350/https://www.om.net/actualites/298330/lolympique-de-marseille-annonce-larrivee-de-patrice-evra|url-status=dead}}</ref> На 7 февруари 2018, Евра потпишал за [[ФК Вест Хем Јунајтед|Вест Хем Јунајтед]] како слободен играч до јуни 2018. На 24 февруари 2018, го направил своето деби за клубот против [[ФК Ливерпул|Ливерпул]] во Премиер лигата. ===Репрезентативна кариера=== Евра е исто така член на [[Фудбалска репрезентација на Франција|француската репрезентација]]. Своето деби во националниот дрес го имал во август [[2004]] во пријателски натпревар против [[Фудбалска репрезентација на Босна и Херцеговина|Босна и Херцеговина]]. == Титули == === {{знамеикона|Франција}} Монако === *'''{{Трофеј-Лига куп на Франција}} [[Лига куп на Франција|Лига куп]]''' (1) : 2002-2003 === {{знамеикона|Англија}} Манчестер Јунајтед === *'''{{Трофеј-Англија (Премиер лига)}} [[Премиер лига]]''' (5) : 2006-2007, 2007-2008, [[Премиер лига сезона 2008-09|2008-2009]], 2010-2011, 2012-2013 *'''{{Трофеј-Лига на шампиони}} [[УЕФА Лига на шампиони|Лига на шампиони]]''' (1) : 2007-2008 *'''{{Трофеј-Комјунити Шилд}} [[ФА Комјунити Шилд]]''' (4) : 2007, 2008, 2010, 2011 *'''{{Трофеј-Англија (Лига куп)}} [[Лига куп]]''' (3) : 2005-2006, 2008-2009, 2009-2010 *'''{{Трофеј-Светско клупско првенство}} [[Светско клупско првенство во фудбал|ФИФА Светско клупско првенство]]''' (1) : 2008 ==={{знамеикона|Италија}} Јувентус === *'''{{Скудето}} [[Серија А]]''' (2) : [[Серија А 2014-2015|2014-2015]], [[Серија А 2015-2016|2015-2016]] *'''{{Трофеј-Куп на Италија}} [[Фудбалски куп на Италија|Куп на Италија]]''' (2) : [[Фудбалски куп на Италија 2014-2015|2014-2015]], [[Фудбалски куп на Италија 2015-2016|2015-2016]] *'''{{Трофеј-Суперкуп на Италија}} [[Суперкуп на Италија]]''' (1) : [[Суперкуп на Италија 2015|2015]] ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == *[http://www.soccerway.com/players/patrice-evra/2909/ Патрис Евра на soccerway] {{Navboxes |title=Состави на Франција |bg= #0055A4 |fg= #FFFFFF |bordercolor= #EF4135 |list1= {{Состав на Франција на ЕП фудбал 2008}} {{Состав на Франција на СП фудбал 2010}} {{Состав на Франција на СП фудбал 2014}} {{Состав на Франција на ЕП фудбал 2016}} }} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Евра, Патрис}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Француски фудбалери]] [[Категорија:Луѓе од Дакар]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Монако]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Манчестер Јунајтед]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Олимпик Марсеј]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Вест Хем Јунајтед]] [[Категорија:Фудбалери од Премиер Лига]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2010]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2014]] [[Категорија:Родени во 1981 година]] r4ggdps97ke8v6ip66juf2s31ivjev4 0 967232 5616308 5603395 2026-08-24T20:43:44Z Dandarmkd 31127 5616308 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=мај 2026}}[[Податотека:Sofi Marinova after winning Bulgarian National Final.jpg|мини|Софи Маринова во 2012 година.]] '''Софи Маринова''' ({{родена на|5|декември|1975}} во [[Софија]]) — [[Бугарија|бугарска]] поп-фолк пејачка од [[Роми|ромска]] [[народност]]. == Животопис == Била избрана за [[Бугарија на Евровизија|претставник на Бугарија]] на изборот на песна на [[Евровизија 2012|Евровизија за 2012]] со песната „''Love Unlimited''“ (во превод Неограничена љубов), но не успеала да се пласира во финалето. Софи била првата поп-фолкерка која била избрана да ја претставува Бугарија на Евровизија. === Албуми === * Единствен мой (1998) * Моят сън (1999) * Студен пламък (2000) * Нежна е нощта (2001) *Осъдена любов(2002) *5 октави любов(2004) *Обичам(2005) *Остани(2006) *Време спри(2008) *VIP-ът (2009) *Софи Маринова 2013 (2013) === Видеографија === {| class="wikitable" |- ! Спот!! Година !! Режисер |- | ''Софи'' || 1996 || |- | ''Годежаря'' || 1996 || |- | ''Авересте гилян'' || 1996 || |- | ''Девла'' || 1996 || |- | ''Стари рани'' || 1997 || Магјердич Халваджијан |- | ''Плачещо сърце'' || 1997 || Магјердич Халваджијан |- | ''Ти пак си тук'' || 1998 || |- | ''Единствен мой'' || 1998 || |- | ''Аз съм песен'' || 1998 || |- | ''Не ме търси'' || 1998 || |- | ''Къде си ти'' || 1998 || |- | ''Обич'' || 1998 || |- | ''Живота си живей'' || 1998 || |- | ''Без теб'' || 1998 || |- | ''Обида и любов'' || 1998 || |- | ''Аз и вятъра'' || 1999 || Магјердич Халваджијан |- | ''Моят сън'' || 1999 || Магјердич Халваджијан |- | ''Най-щастлива'' || 2000 || Стилијан Иванов |- | ''Спри да тичаш'' || 2000 || Стилијан Иванов |- | ''Студен пламък'' || 2000 || |- | ''Светица и грешница'' || 2001 || |- | ''В друг свят живея'' || 2001 || Зорница Кјерджилова/Дима Делчева |- | ''Път към рая'' || 2001 || |- | ''Нежна е нощта'' || 2002 || Зорница Кјерджилова/Дима Делчева |- | ''Жените знаят защо'' || 2002 || |- | ''Заклинание'' || 2002 || |- | ''Осъдена любов'' || 2002 || |- | ''Един живот не стига'' || 2003 || |- | ''Немил-недраг'' || 2003 || |- | ''Таен знак'' || 2004 || Fresh studio |- | ''Любов моя'' || 2004 || Николај Нанков,Color studio |- | ''Единствени'' || 2005 || Магјердич Халваджијан |- | ''Ах, леле'' || 2005 || |- | ''Стига номера'' || 2005 || |- | ''Обичам'' || 2005 || |- | ''Ти разби сърцето ми'' || 2006 || |- | ''Бурята в сърцето ми'' || 2006 || Николај Нанков |- | ''Остани'' || 2006 || Николај Нанков |- | ''Точно ти'' || 2006 || Николај Нанков |- | ''Мой си дяволе'' || 2006 || Николај Нанков |- | ''Дива любов'' || 2007 || Николај Нанков |- | ''Онзи фатален ден'' || 2008 || Николај Нанков |- | ''Време спри'' || 2008 || Николај Нанков |- | ''Толкова силно'' || 2008 || Николај Нанков |- | ''Чужди устни'' || 2008 || Николај Нанков |- | ''Любовни думи'' || 2009 || Тенчо Јанчев |- | ''Бате шефе'' || 2009 || Тенчо Јанчев |- | ''Боледувам'' || 2009 || Тенчо Јанчев |- | ''Любов ли бе'' || 2010 || Тенчо Јанчев |- | ''Зараза'' || 2010 || Тенчо Јанчев |- | ''Amalipe'' || 2010 || Тео Симеонов |- | ''Струната на любовта'' || 2011 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Режи го на две'' || 2012 || Николај Нанков |- | ''Love unlimited'' || 2012 || Николај Нанков |- | ''Отнесени от вихъра'' || 2012 || Мартин Маккариев |- | ''Едерлези/Чай шукарие'' || 2012 || |- | ''Искам да обичам'' || 2012 || Николај Нанков |- | ''Промяна в плана'' || 2013 || Николај Нанков |- | ''Bye, bye'' || 2014 || Јордан Петков |- | ''Любов'' || 2014 || Николај Скерлев |- | ''По тебе полудях'' || 2014 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Най-голямата любов'' || 2015 || Николај Скерлев |- | ''Като дете'' || 2015 || Николај Нанков |- | ''Черен етикет'' || 2015 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Гуш, гуш'' || 2016 || Георги Марков |- | ''Сладка ни е любовта'' || 2016 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Парола любов'' || 2017 || N-team |- | ''Не лъжи жена'' || 2017 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''300 каприза'' || 2017 || Ерик |- | ''Татуирах твойто име'' || 2017 || |- | ''Няма право на любов'' || 2017 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Мили, мили'' || 2018 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Един за друг'' || 2019 || |- | ''Дива магия'' || 2019 || |- | ''Остани'' || 2019 || Добромир Николов |- | ''Един живот'' || 2020 || Христо Порјазов |- | ''Проблем'' || 2020 || Николај Скерлев |- | ''Кифла Фафла'' || 2020 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Маските свалете'' || 2021 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Изгубена'' || 2021 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Слънцето ще изгори'' || 2021 || Стефан Маринов |- | ''Злато мое'' || 2021 || Николај Скерлев |- | ''Ако можеше'' || 2021 || Рајко Рајков |- | ''Гърмиш'' || 2022 || Николај Скерлев |- | ''Ревнувам те'' || 2022 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Mangava tut'' || 2022 || Виктор Антонов – Rikk |- | ''Стари рани (нова верзија)'' || 2023 || Георги Марков |- | ''Ергенът'' || 2023 || Николај Скерлев |- | ''Номер едно'' || 2023 || Виктор Антонов – Rikk |- | ''Мистър идеален'' || 2023 || Едуард Иванов |- | ''ДНК'' || 2023 || Иван Димитров – Torex |- | '' Песен за народа'' || 2023 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Две Лъжи'' || 2023 || Николај Скерлев |- | ''Цак цак'' || 2024 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Пак оставам'' || 2024 || Николај Скерлев |- | ''Константине'' || 2024 || Иван Димитров – Torex |- | ''Целуни ме'' || 2024 || Иван Димитров – Torex |- | ''Като кмет'' || 2024 || Иван Димитров – Torex |- | ''В очите ми'' || 2025 || Иван Димитров – Torex |- | ''Любов'' || 2025 || Иван Димитров – Torex |- | ''100 на 100'' || 2025 || Добромир Николов |- | ''Капучина'' || 2025 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Фабрика за рани'' || 2025 ||Радина Миленчева |- | ''Коледа'' || 2025 || Људмил Иларионов-Љуси |- | ''Маслинови очи'' || 2025 || Иван Димитров – Torex |- | ''Машала'' || 2026|| Људмил Иларионов-Љуси |- | ''Живот'' || 2026 || Људмил Иларионов-Љуси |- | '' Ако си тръгнеш''|| 2026 ||Виктор Антонов |- |} {{никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Маринова, Софи}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Бугарски поп-фолк пејачи]] [[Категорија:Бугарски Роми]] [[Категорија:Учесници на Евровизија]] 5jyyxzlul12em44jm0q6my2v4palqdh 0 968223 5616239 5331215 2026-08-24T17:56:54Z Bjankuloski06 332 /* Извори */ Додадена категорија 5616239 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Димитар Коштанов | портрет = | px = 150п | опис = македонски револуционер | наставка = | роден-дата = {{роден на|18|март|1879}} | роден-место = [[Горна Џумаја]], [[Пиринска Македонија]] | починал-дата = {{починал на|21|мај|1915}} | починал-место = [[Покровник (Горноџумајско)|Покровник]], [[Горноџумајско]], [[Пиринска Македонија]] }} '''Димитар Коштанов''' (18 март 1879 - 21 мај 1915) — македонски револуционер, учесник во македонското револуционерно движење, [[анархист]], член на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] и [[Гемиџии|гемиџија]] <ref>Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт, Македонското револуционерно националноослободително движење во Солунскиот вилает 1893 - 1903, Скопје, 2003</ref>. == Животопис == Димитар Коштанов е роден на 18 март 1879 година во Горна Џумаја, денес [[Благоевград]]. Учи во [[Солунска машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“|Солунската машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“]]. Изучува инженерство во [[Швајцарија]], но не завршува. Со анархистичните убедувања се приклучува на [[ВМОРО]] и дејствува како терорист на [[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]]. Подоцна ги помага гемиджиите. Во 1900 година заедно со [[Александар Кипров]] ги заменува уапсените [[Петар Манџуков]], [[Петар Соколов]] и [[Павел Шатев]] и продолжува да копа тунел под Отоманската банка во [[Цариград]]. Во 1901 година турската власт фатила тајна преписка помеѓу Александар Кипров и [[Христо Матов]] и го запечатува магацинот во кој се копал тунел. Подоцна Димитар Коштанов успева да избега од турската власт. Во 1902 година станува војвода во Ахчелебиско. Во 1905 - 1906 година работи во [[Варна]]. По [[Младотурската револуција]] од 1908 година Димитар Коштанов учествува во основањето на [[Народната федеративна партија]], како делегат од Горна Џумаја и е избран за член на партискиот совет. Занимава со градежништво претприемништво. Учествува активно во јавниот живот на својот роден град. Во 1913 година тој е иницијатор за обнова на локалното читалиште "Согласност" и е негов претседател <ref>Енциклопедия Пирински край. Том 2, Благоевград, 1999, стр. 65.</ref>. Се удавил во реката [[Струма]] на 21 мај 1915 година, при изградбата на мост во близина на селото [[Покровник (Горноџумајско)|Покровник]] <ref>Николов, Борис Й. Вътрешна македоно-одринска революционна организация. Войводи и ръководители (1893 – 1934). Биографично-библиографски справочник. София, 2001, стр. 85.</ref><ref>Енциклопедия Пирински край. Том 1, Благоевград, 1995, стр. 461.</ref>. ==Извори== <references/> {{Дејци на МРО}} {{Гемиџии}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Коштанов}} [[Категорија:Дејци на ВМОРО]] [[Категорија:Анархисти|К]] [[Категорија:Луѓе од Горна Џумаја]] [[Категорија:Македонци во Бугарија]] [[Категорија:Македонски револуционери]] [[Категорија:Македонски стопанственици]] s32fajbt0tjrwsnn6pq0m6wywvu0wg5 0 970325 5616241 5341276 2026-08-24T17:56:57Z Bjankuloski06 332 /* Извори */ Додадена категорија 5616241 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име=Петар Нејчев| портрет=| px=150п| опис=македонски револуционер | наставка= | роден-дата= непознато | роден-место={{роден во|Битола|}}, [[Македонија]] | починал-дата=непознато | починал-место=непознато | }} '''Петар Нејчев''' — македонски револуционер, учесник во македонското револуционерно движење и деец на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]]. == Животопис == Петар Нејчев е роден во градот [[Битола]], тогаш во [[Османлиското Царство]], денес во Република Македонија. Се занимавал со трговија. Влегува во [[ВМОРО]]. Во 1904 година е член на окружниот комитет од Ресенската околија. Во 1906 година е делегат на Битолскиот окружен конгрес, на кој е избран за благајник на окружниот револуционерен комитет.<ref>Николов, Борис Й. Вътрешна македоно-одринска революционна организация. Войводи и ръководители (1893-1934). Биографично-библиографски справочник, София, 2001, стр. 191 - 192.</ref> == Извори == <references/> {{Дејци на МРО}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Нејчев}} [[Категорија:Дејци на ВМОРО]] [[Категорија:Македонски револуционери]] [[Категорија:Македонски трговци]] [[Категорија:Македонски стопанственици]] 828n0yqasdng1suv0410rw0vewg4ucn 0 970362 5616234 5084134 2026-08-24T17:56:42Z Bjankuloski06 332 /* Извори */ Додадена категорија 5616234 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име=Илија Бижев| портрет= Iliq Bijev.JPG| px=200п| опис=македонски револуционер| наставка= | роден-дата={{роден на|10|јули|1882}}| | роден-место=[[Крушово]], [[Егејска Македонија]] | починал-дата= {{починал на|14|ноември|1966}}| починал-место= {{починал во|Софија}}, [[Бугарија]] }} '''Илија Бижев''' — македонски револуционер учесник во македонското револуционерно движење и деец на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]]. == Животопис == Илија Бижев е ​​роден на 22 јули 1882 година селото [[Крушово]], тогаш во [[Отоманското Царство]]. Неговиот брат е Никола Бижев, еден од главните водачи на [[ВМОРО]] во [[Крушево]], а [[Димитар Гуштанов]] му е близок пријател. [[Податотека:Iliq Bijev.JPG|мини|десно|350п|Илија Бижев (право), неговата сопруга Љубица со синот Атанас (лево), братот на Илија Бижев - Иван и неговиот син Крстo. Солун, 1907 година]] Учи во Серското педагошко училиште, кое завршува во 1903 година. На 18 годишна возраст Илија Бижев се приклучува на [[ВМОРО]]. Помага во зајакнувањето на просветното дело во Демирхисарско и Серско, а особено го помагал револуционерниот кружок во педагошка школа. Во 1903 година е избран за раководител на Демирхисарскиот околиски револуционерен комитет. Бил уапсен и лежи во солунскиот затвор Еди куле во 1905-1906 година. По [[Младотурската револуција]] заедно со [[Стојо Хаџиев]] е делегат на Демирхисарско во создавањето на [[Народната федеративна партија]] во 1909 година. Учествува во походот кон Цариград, заедно со [[Јане Сандански]], [[Христо Чернопеев]], [[Тодор Паница]], [[Чудомир Кантарџиев]], [[Таската Серски]], при детронирането на [[Абдул Хамид II]]. По [[Втората балканска војна]], заедно со своето семејство и помалиот брат Иван, се населил во [[Мелник]] во 1914 година. Учествува во [[Првата светска војна]] и потоа трајно се населил во [[Петрич]]. По 1920 година е член на Окружната постојана комисија во [[Петрич]]. Илија Бижев се занимава со учителството и трговија, а исто така е помошник-адвокат и општественик. Во 1924 година е соосновач на тутунската корпорација ''"Самуилова тврдина"'' во Петрич, заедно со Иван Ангов и други. Следната година отвора тутунска фабрика со истото име во [[Софија]] и е нејзин прв директор. Умира во [[Софија]] во 1966 година <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.historymuseum.org/upload/fck_editor/Izvestia17.pdf |title=Известия на НИМ, Том XVII, 2006, Олга Янева, „Непознатият Илия Бижев“, стр.95-107. |accessdate=2012-03-08 |archive-date=2010-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100216032907/http://www.historymuseum.org/upload/fck_editor/Izvestia17.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>Николов, Борис Й. Вътрешна македоно-одринска революционна организация. Войводи и ръководители (1893-1934). Биографично-библиографски справочник, София, 2001, стр. 18.</ref>. == Извори == <references/> {{Дејци на МРО}} [[Категорија:Дејци на ВМОРО]] [[Категорија:Македонски преселници во Петрич]] [[Категорија:Македонски општественици]] [[Категорија:Македонски стопанственици]] mrffxrb5blgw5eavtiyo86t7jc908q3 0 1000143 5616425 5534484 2026-08-25T11:51:04Z Buli 2648 5616425 wikitext text/x-wiki {{Infobox Monarch | name = Данило I | image = Danilo Petrović Njegoš.jpg | image_size = 240px | caption = ''Портрет на Данило Петровиќ-Његош'' од Јохан Бес, 1855 | succession = [[Список на владетели на Црна Гора|Кнез на Црна Гора]] | reign = 1852–1860 | predecessor = Самиот тој{{small|(како Владика)}} | successor = [[Никола I Петровиќ|Никола I]] | succession1 = [[Список на владетели на Црна Гора|Владика на Црна Гора]] | reign1 = 1851–1852 | predecessor1 = [[Петар Петровиќ-Његош|Петар II]] | successor1 = Самиот тој{{small|(како Кнез)}}, [[Никанор Ивановиќ]] {{small|(како Владика)}} | full name = Данило I Петровиќ-Његош | native_lang1 = | native_lang1_name1 = Данило I Петровић-Његош | spouse = {{marriage|[[Даринка Квекиќ]]|12 January 1855}} | issue = [[Олга Петровиќ Његош|Олга]] | house = [[Петровиќ-Његош]] | father = Станко Петровиќ-Његош | mother = Крстиња Врбица | birth_date = {{Birth date|1826|5|25|df=y}} | birth_place = [[Његуши]], [[Митрополство Црногорско|Црна Гора]] | death_date = {{Death date and age|1860|8|13|1826|5|25|df=y}} | death_place = [[Котор]], [[Австриско Царство]] | burial_place = [[Цетински манастир]] | religion = [[Православие]] | signature_type = Печат | signature = [[File:Royal Monogram of Prince Danilo I of Montenegro.svg|80px]] }} '''Данило II Петровиќ Његош'''<ref group="белешка" name="vg_1"/> ([[Црна Гора]], [[6 јуни (родени)|6 јуни]] [[1826]] — [[Котор]], [[Австроунгарија]] [[13 август (починале)|13 август]] [[1860]]), бил владетел на [[Црна Гора]], прв световен (кнез) владетел од [[Династија Петровиќ-Његош|династијата Петровиќ-Његош]]. [[Петар Петровиќ - Његош|Петар II Петровиќ Његош]] го избрал за свој наследник. По смртта на Петар II, црногорскиот Ценат и зборот на црногорските старешни на [[1 јануари (настани)|1 јануари]] 1852 година, го потврдиле за владетел на [[Црна Гора]]. На [[1 март (настани)|1 март]] 1852 година, црногорскиот Сенат, врз основа на одлуката на општото црногорско собрание, донел одлука [[Црна Гора]] да се прогласи за наследно кнежевство. И покрај желбата на Петар II, во [[Црна Гора]] постоеле уште двајца претенденти на црногорскиот престол, братот на Петар II - Перо Томов и Ѓорѓија Савов Петровиќ. На [[9 септември (настани)|9 септември]] 1851 година, црногорскиот Сенат го избрал Перо Томов за владетел на [[Црна Гора]], меѓутоа благодарение на руската поддршка, како и влијанието на двајцата угледни сенатори Новица Церовиќ и Стефан Перков Вукотиќ, како прв световен владетел на црногорскиот престол седнал Данило II. == Рани години == Данило I Петровиќ-Његош е роден на 25 мај 1826 година (според некои извори 21 мај/2 јуни или 25 мај/6 јуни 1826) во Његуши, Црна Гора. Припаѓал на династијата Петровиќ-Његош, истакната духовна и световна фамилија од црногорското племе Његуши. Негов татко бил Станко Петровиќ, а мајка му Крстиња Мартиновиќ. Данило бил внук на Томо Марков Петровиќ, брат на владиката Петар I Петровиќ-Његош, и бил во блиско сродство со другите членови на династијата. Данило се школувал во Цетиње, каде што добил образование под влијание на неговиот чичко, [[Петар Петровиќ-Његош]], познатиот црногорски владика, поет и филозоф. Неговото образование било насочено кон подготовка за лидерска улога во Црна Гора, вклучувајќи го и учењето на странски јазици, воена стратегија и дипломатија. По смртта на Петар II во 1851 година, Данило бил избран за владетел, но не како владика, туку како кнез, означувајќи го почетокот на транзицијата на Црна Гора од теократија кон секуларна држава. == Владеење (1851–1860) == [[Податотека:Knjaz Danilo Petrović, talbotipija Anastasa Jovanovića 1852 - 1853. godine.jpg|мини|Талботип на Данило Петровиќ-Његош од [[Анастас Јовановиќ]], 1853|лево]] Данило I станал кнез на Црна Гора во 1851 година, наследувајќи го Петар II. Неговото владеење било обележано со значајни реформи, војни против Османското Царство и напори за модернизација на Црна Гора. === Транзиција кон секуларна држава === Данило I ја укинал теократската форма на владеење, во која владетелите на Црна Гора биле владики. Во 1852 година, тој официјално ја прогласил Црна Гора за секуларно кнежевство, со себе како прв световен владетел. Оваа промена предизвикала отпори кај некои конзервативни сили во Црна Гора, особено меѓу племенските водачи, но Данило успеал да ја консолидира својата власт. === Реформи во внатрешната политика === Данило спровел серија реформи за да ја зајакне централната власт и да ја намали автономијата на црногорските племиња, кои традиционално имале голема независност. Тој: воведол редовен даночен систем за финансирање на државата, формирал лична гарда за да ја зајакне својата контрола, спровел административни реформи за да ја подобри ефикасноста на управувањето, работел на модернизација на правниот систем, вклучувајќи го и донесувањето на законик за уредување на општествените односи. Овие реформи често наидувале на отпор од племенските водачи, но Данило со цврста рака успеал да ја намали нивната моќ и да ја зајакне централната власт. === Надворешна политика и војни со Османлиското Царство === Данило водел агресивна надворешна политика, насочена кон зајакнување на независноста на Црна Гора и нејзино ослободување од османското влијание. За време на неговото владеење, Црна Гора водела два важни воени конфликти со Османското Царство: * Прва војна (1852–1853): Османлиите тврделе дека имаат право на надлежност над Црна Гора. Данило, со помош на својот постар брат, војводата Мирко Петровиќ, ги поразил Османлиите во Битката кај Острог во 1853 година. Оваа победа ја зацврстила позицијата на Црна Гора. * Втора војна (1858): Кулминацијата била [[Битка кај Граховац|Битката кај Граховац]] во 1858 година, каде Црна Гора, предводена од Данило и Мирко, постигнала решителна победа. Оваа битка довела до меѓународно признавање на границите меѓу Црна Гора и Османското Царство во 1859 година, со што Црна Гора добила поголема територија и меѓународна видливост. Данило бил вешт дипломат, одржувајќи односи со европските сили, особено со Русија, која била главен сојузник на Црна Гора. Тој исто така барал поддршка од Франција и други европски држави за да го зајакне меѓународниот статус на Црна Гора. == Атентат и смрт == На 13 август 1860 година, Данило бил смртно ранет во [[Котор]], во атентат извршен од Тодор Кадиќ, припадник на племето Бањани, кој бил незадоволен од Даниловите реформи и централизацијата на власта. Данило починал истиот ден, на возраст од 34 години. Атентатот бил последица на внатрешните тензии предизвикани од неговите реформи, особено меѓу племенските водачи кои се противеле на губењето на својата автономија. == Белешки == {{Reflist|group="белешка"|refs= <ref name="vg_1">Данило е првиот световен владетел (кнез) на Црна Гора од куќата ''Петровиќ Његош'' и затоа понекогаш неговото име се сретнува како ''Данило I Петровиќ Његош'', меѓутоа тој не е првиот владетел под името Данило на Црна Гора од куќата ''Петровиќ Његош''. Негов претходник е владиката [[Данило I Петровиќ Његош|Данило Петровиќ Његош]]. За да се направи јасна дистинкција и поголема јасност помеѓу двајцата Даниловци, првиот се именува како Данило I, а вториот како Данило II, иако првиот владее како владика</ref> }} == Извори == == Надворешни врски == {{Династија Петровиќ-Његош}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Петровиќ Његош, Данило II}} [[Категорија:Родени во 1826 година]] [[Категорија:Починати во 1860 година]] [[Категорија:Луѓе од Његуши]] [[Категорија:Починати во Котор]] [[Категорија:Црногорски монарси]] [[Категорија:Православни монарси]] [[Категорија:Петровиќ-Његош|Данило II Петровиќ Његош]] ly9npsmg2hjzkcwciqzfs6d72yplor1 0 1018197 5616190 5040546 2026-08-24T15:55:12Z Carshalton 30527 /* Надворешни врски */ 5616190 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | playername = Лилијан Тирам | image = [[Image:Lilian Thuram - Février 2013.jpg|200px]] | height = {{height|m=1.77}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1972|1|1}} | cityofbirth = [[Поент а Питр]] | countryofbirth = [[Гваделуп]] | nationality = {{flagsport|FRA}} [[Франција]] | position = [[Одбрана (фудбал)|одбрана]] | retired = 1 август 2008 <small>(36 г.)</small> | years1 = 1990-1996 | caps1 = 155 | goals1 = 8 | clubs1 = {{Fb team Monaco}} | years2 = 1996-2001 | caps2 = 163 | goals2 = 1 | clubs2 = {{Fb team Parma}} | years3 = 2001-2006 | caps3 = 145 | goals3 = 1 | clubs3 = {{Fb team Juventus}} | years4 = 2006-2008 | caps4 = 41 | goals4 = 0 | clubs4 = {{Fb team Barcelona}} | nationalyears1 = 1994-2008 | nationalcaps1 = 142 | nationalgoals1 = 2 | nationalteam1 = {{flagsport|FRA}} [[Фудбалска репрезентација на Франција|Франција]] | pcupdate = 21 септември 2011 | ntupdate = 6 септември 2011 }} '''Лилијан Тирам''' (роден како '''Руди Лилијан Тирам-Улиен''', на 1 јануари 1972 година во [[Поент а Питр]], [[Гваделуп]]) — поранешен [[фудбалер]], [[Одбрана (фудбал)|играч од одбраната]]. Тој е најстариот играч кој настапил за [[Фудбалска репрезентација на Франција|француската репрезентација]] во историјата, и е еден од дваесетте играчи со најмногу настапи во репрезентацијата. Тој играл во првата лига на [[Лига 1|Франција]], [[Серија А|Италија]] и [[Примера Дивисион (Шпанија)|Шпанија]] во повеќе од 15 сезони, вклучувајќи десет во [[Серија А]] со двата тима [[ФК Парма|Парма]] и [[ФК Јувентус|Јувентус]] со кој вкупно освоил 7 трофеи. Со [[Фудбалска репрезентација на Франција|француската репрезентација]], го освоил [[Светско првенство во фудбал 1998|Светското првенство во 1998]] и [[УЕФА Еуро 2000|Европското првенство 2000]]. Тирам, заедно со [[Едвин ван дер Сар]], го држи рекордот за најмногу настапи на [[УЕФА Европско првенство|Европското првенство]], со 16. == Титули == === Клупски === === {{знамеикона|Франција}} Монако === *'''[[Куп на Франција]]''' (1): 1990-91 ==={{знамеикона|Италија}} Парма === *'''[[Куп на УЕФА]]''' (1): 1998–99 *'''[[Coppa Italia|Италијански куп]]''' (1): 1998–99 *'''[[Суперкуп на Италија]]''' (1): 1999 ==={{знамеикона|Италија}} Јувентус === *'''[[Серија А]]''' (2): 2001–02, 2002–03 *'''[[Суперкуп на Италија]]''' (2): [[Суперкуп на Италија 2002|2002]], 2003 === {{знамеикона|Шпанија}}Барселона === *'''[[Шпански Суперкуп]]''' (1): 2006 === Репрезентативни === === {{знамеикона|Франција}} Француска репрезентација === *'''[[Светско првенство во фудбал]]''' (1) : '''[[Светско првенство во фудбал 1998|1998]]''' *'''[[Европско првенство во фудбал]]''' (1) : '''[[УЕФА Еуро 2000|2000]]''' ==Надворешни врски== *[http://int.soccerway.com/players/lilian-thuram/542/ Лилијан Тирам] на soccerway *[http://espnfc.com/player/_/id/12718/lilian-thuram?cc=5739 Лилијан Тирам] на espnfc *[http://www.youtube.com/watch?v=EwR9K2toVbw Лилијан Тирам] на youtube {{Navboxes |title=Состави на Франција |bg= #0055A4 |fg= #FFFFFF |bordercolor= #EF4135 |list1= {{Состав на Франција на ЕП фудбал 1996}} {{Состав на Франција на СП фудбал 1998}} {{Состав на Франција на ЕП фудбал 2000}} {{Состав на Франција на СП фудбал 2006}} {{Состав на Франција на ЕП фудбал 2008}} }} {{Navboxes |title=Состави на Франција |bg= #0055A4 |fg= #FFFFFF |bordercolor= #EF4135 |list1= {{Состав на Франција на СП фудбал 2010}} }} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Тирам, Лилијан}} [[Категорија:Фудбалери на ФК Монако]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Парма]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Барселона]] [[Категорија:Француски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2006]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2002]] [[Категорија:ФИФА 100]] [[Категорија:Офицери на Легијата на честа]] [[Категорија:Витези на Легијата на честа]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1972 година]] [[Категорија:Луѓе од Поент а Питр]] 74g2yqb2a5iootum8bcqnriuwzwz965 5616192 5616190 2026-08-24T15:55:24Z Carshalton 30527 /* Надворешни врски */ 5616192 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | playername = Лилијан Тирам | image = [[Image:Lilian Thuram - Février 2013.jpg|200px]] | height = {{height|m=1.77}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1972|1|1}} | cityofbirth = [[Поент а Питр]] | countryofbirth = [[Гваделуп]] | nationality = {{flagsport|FRA}} [[Франција]] | position = [[Одбрана (фудбал)|одбрана]] | retired = 1 август 2008 <small>(36 г.)</small> | years1 = 1990-1996 | caps1 = 155 | goals1 = 8 | clubs1 = {{Fb team Monaco}} | years2 = 1996-2001 | caps2 = 163 | goals2 = 1 | clubs2 = {{Fb team Parma}} | years3 = 2001-2006 | caps3 = 145 | goals3 = 1 | clubs3 = {{Fb team Juventus}} | years4 = 2006-2008 | caps4 = 41 | goals4 = 0 | clubs4 = {{Fb team Barcelona}} | nationalyears1 = 1994-2008 | nationalcaps1 = 142 | nationalgoals1 = 2 | nationalteam1 = {{flagsport|FRA}} [[Фудбалска репрезентација на Франција|Франција]] | pcupdate = 21 септември 2011 | ntupdate = 6 септември 2011 }} '''Лилијан Тирам''' (роден како '''Руди Лилијан Тирам-Улиен''', на 1 јануари 1972 година во [[Поент а Питр]], [[Гваделуп]]) — поранешен [[фудбалер]], [[Одбрана (фудбал)|играч од одбраната]]. Тој е најстариот играч кој настапил за [[Фудбалска репрезентација на Франција|француската репрезентација]] во историјата, и е еден од дваесетте играчи со најмногу настапи во репрезентацијата. Тој играл во првата лига на [[Лига 1|Франција]], [[Серија А|Италија]] и [[Примера Дивисион (Шпанија)|Шпанија]] во повеќе од 15 сезони, вклучувајќи десет во [[Серија А]] со двата тима [[ФК Парма|Парма]] и [[ФК Јувентус|Јувентус]] со кој вкупно освоил 7 трофеи. Со [[Фудбалска репрезентација на Франција|француската репрезентација]], го освоил [[Светско првенство во фудбал 1998|Светското првенство во 1998]] и [[УЕФА Еуро 2000|Европското првенство 2000]]. Тирам, заедно со [[Едвин ван дер Сар]], го држи рекордот за најмногу настапи на [[УЕФА Европско првенство|Европското првенство]], со 16. == Титули == === Клупски === === {{знамеикона|Франција}} Монако === *'''[[Куп на Франција]]''' (1): 1990-91 ==={{знамеикона|Италија}} Парма === *'''[[Куп на УЕФА]]''' (1): 1998–99 *'''[[Coppa Italia|Италијански куп]]''' (1): 1998–99 *'''[[Суперкуп на Италија]]''' (1): 1999 ==={{знамеикона|Италија}} Јувентус === *'''[[Серија А]]''' (2): 2001–02, 2002–03 *'''[[Суперкуп на Италија]]''' (2): [[Суперкуп на Италија 2002|2002]], 2003 === {{знамеикона|Шпанија}}Барселона === *'''[[Шпански Суперкуп]]''' (1): 2006 === Репрезентативни === === {{знамеикона|Франција}} Француска репрезентација === *'''[[Светско првенство во фудбал]]''' (1) : '''[[Светско првенство во фудбал 1998|1998]]''' *'''[[Европско првенство во фудбал]]''' (1) : '''[[УЕФА Еуро 2000|2000]]''' ==Надворешни врски== *[http://int.soccerway.com/players/lilian-thuram/542/ Лилијан Тирам] на soccerway *[http://espnfc.com/player/_/id/12718/lilian-thuram?cc=5739 Лилијан Тирам] на espnfc *[http://www.youtube.com/watch?v=EwR9K2toVbw Лилијан Тирам] на youtube {{Navboxes |title=Состави на Франција |bg= #0055A4 |fg= #FFFFFF |bordercolor= #EF4135 |list1= {{Состав на Франција на ЕП фудбал 1996}} {{Состав на Франција на СП фудбал 1998}} {{Состав на Франција на ЕП фудбал 2000}} {{Состав на Франција на СП фудбал 2006}} {{Состав на Франција на ЕП фудбал 2008}} }} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Тирам, Лилијан}} [[Категорија:Фудбалери на ФК Монако]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Парма]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Барселона]] [[Категорија:Француски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2006]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2002]] [[Категорија:ФИФА 100]] [[Категорија:Офицери на Легијата на честа]] [[Категорија:Витези на Легијата на честа]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1972 година]] [[Категорија:Луѓе од Поент а Питр]] 7dzh2xbgrf8p7nrn1jhsofzqgdb0bq6 5616271 5616192 2026-08-24T19:41:46Z Carshalton 30527 /* Надворешни врски */ 5616271 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | playername = Лилијан Тирам | image = [[Image:Lilian Thuram - Février 2013.jpg|200px]] | height = {{height|m=1.77}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1972|1|1}} | cityofbirth = [[Поент а Питр]] | countryofbirth = [[Гваделуп]] | nationality = {{flagsport|FRA}} [[Франција]] | position = [[Одбрана (фудбал)|одбрана]] | retired = 1 август 2008 <small>(36 г.)</small> | years1 = 1990-1996 | caps1 = 155 | goals1 = 8 | clubs1 = {{Fb team Monaco}} | years2 = 1996-2001 | caps2 = 163 | goals2 = 1 | clubs2 = {{Fb team Parma}} | years3 = 2001-2006 | caps3 = 145 | goals3 = 1 | clubs3 = {{Fb team Juventus}} | years4 = 2006-2008 | caps4 = 41 | goals4 = 0 | clubs4 = {{Fb team Barcelona}} | nationalyears1 = 1994-2008 | nationalcaps1 = 142 | nationalgoals1 = 2 | nationalteam1 = {{flagsport|FRA}} [[Фудбалска репрезентација на Франција|Франција]] | pcupdate = 21 септември 2011 | ntupdate = 6 септември 2011 }} '''Лилијан Тирам''' (роден како '''Руди Лилијан Тирам-Улиен''', на 1 јануари 1972 година во [[Поент а Питр]], [[Гваделуп]]) — поранешен [[фудбалер]], [[Одбрана (фудбал)|играч од одбраната]]. Тој е најстариот играч кој настапил за [[Фудбалска репрезентација на Франција|француската репрезентација]] во историјата, и е еден од дваесетте играчи со најмногу настапи во репрезентацијата. Тој играл во првата лига на [[Лига 1|Франција]], [[Серија А|Италија]] и [[Примера Дивисион (Шпанија)|Шпанија]] во повеќе од 15 сезони, вклучувајќи десет во [[Серија А]] со двата тима [[ФК Парма|Парма]] и [[ФК Јувентус|Јувентус]] со кој вкупно освоил 7 трофеи. Со [[Фудбалска репрезентација на Франција|француската репрезентација]], го освоил [[Светско првенство во фудбал 1998|Светското првенство во 1998]] и [[УЕФА Еуро 2000|Европското првенство 2000]]. Тирам, заедно со [[Едвин ван дер Сар]], го држи рекордот за најмногу настапи на [[УЕФА Европско првенство|Европското првенство]], со 16. == Титули == === Клупски === === {{знамеикона|Франција}} Монако === *'''[[Куп на Франција]]''' (1): 1990-91 ==={{знамеикона|Италија}} Парма === *'''[[Куп на УЕФА]]''' (1): 1998–99 *'''[[Coppa Italia|Италијански куп]]''' (1): 1998–99 *'''[[Суперкуп на Италија]]''' (1): 1999 ==={{знамеикона|Италија}} Јувентус === *'''[[Серија А]]''' (2): 2001–02, 2002–03 *'''[[Суперкуп на Италија]]''' (2): [[Суперкуп на Италија 2002|2002]], 2003 === {{знамеикона|Шпанија}}Барселона === *'''[[Шпански Суперкуп]]''' (1): 2006 === Репрезентативни === === {{знамеикона|Франција}} Француска репрезентација === *'''[[Светско првенство во фудбал]]''' (1) : '''[[Светско првенство во фудбал 1998|1998]]''' *'''[[Европско првенство во фудбал]]''' (1) : '''[[УЕФА Еуро 2000|2000]]''' ==Надворешни врски== *[http://int.soccerway.com/players/lilian-thuram/542/ Лилијан Тирам] на soccerway *[http://espnfc.com/player/_/id/12718/lilian-thuram?cc=5739 Лилијан Тирам] на espnfc *[http://www.youtube.com/watch?v=EwR9K2toVbw Лилијан Тирам] на youtube {{Navboxes |title=Состави на Франција |bg= #0055A4 |fg= #FFFFFF |bordercolor= #EF4135 |list1= {{Состав на Франција на ЕП фудбал 1996}} {{Состав на Франција на СП фудбал 1998}} {{Состав на Франција на ЕП фудбал 2000}} {{Состав на Франција на СП фудбал 2002}} {{Состав на Франција на ЕП фудбал 2004}} {{Состав на Франција на СП фудбал 2006}} {{Состав на Франција на ЕП фудбал 2008}} }} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Тирам, Лилијан}} [[Категорија:Фудбалери на ФК Монако]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Парма]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Барселона]] [[Категорија:Француски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2006]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2002]] [[Категорија:ФИФА 100]] [[Категорија:Офицери на Легијата на честа]] [[Категорија:Витези на Легијата на честа]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1972 година]] [[Категорија:Луѓе од Поент а Питр]] gpdq519mwgakjegi4k6hsvbqycxihjs 0 1042701 5616154 3441854 2026-08-24T14:24:36Z 19user99 72391 #WPWPMK 5616154 wikitext text/x-wiki [[File:SouthBostonGazette-editorial.jpg|thumb|Статиите со мислења, како што е овој уреднички текст од 1954 година, се појавуваат во посебен дел.]] Под '''публицистика''' се подразбираат текстови што се печатат во весниците, списанијата и одделни книги (публикации), а може да имаат различна содржина. Во публицистички видови спаѓаат: новинарската (журналистичката) статија, фељтонот, репортажата и патописот. {{никулец}} [[Категорија:Публицистика| ]] [[Категорија:Новинарство]] i09zj1age40x4ksuy5e68355vb4hq8r 0 1042702 5616152 5272950 2026-08-24T14:23:38Z 19user99 72391 #WPWPMK 5616152 wikitext text/x-wiki [[File:New York Times 1918-08-19.jpg|thumb|Насловната страница на ''[[Њујорк тајмс]]'' за 19 август 1918 година]] '''Статијата''' е напис во кој се изнесуваат размислувања за прашања поврзани со политиката, науката, културата и уметноста. Тоа се кратки текстови во завршен облик, најчесто наменети за весници и списанија (новинарски статии). {{никулец}} [[Категорија:Новинарство]] 6a93e1v9m7nrogrqnyl4zi8crbqaih2 0 1050631 5616173 5559193 2026-08-24T15:12:04Z Виолетова 1975 /* Плевел */ 5616173 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = Рожец |image = 20140418Cerastium arvense.jpg |image_caption = [[Полски рожец]] (''Cerastium arvense'') |regnum = [[Растенија]] |unranked_divisio = [[Скриеносеменици]] |unranked_classis = [[Евдикоти]] |unranked_ordo = [[Јадрени евдикоти]] |ordo = [[Каранфиловидни]] |familia = [[Каранфили]] |genus = '''Рожец''' |genus_authority = [[Карл Линеј|L.]] |subdivision_ranks = [[Вид (биологија)|Видови]] |subdivision = ~ 100, во текстот |}} '''Рожецот''' ([[науч.]] ''Cerastium'') е [[род (биологија)|род]] на [[едногодишно растение|едногодишни]], зимски едногодишни и [[повеќегодишно растение|повеќегодишни]] [[растенија]] од [[семејство (биологија)|семејството]] [[Каранфили]] (''Caryophyllaceae''). Содржи околу 100 [[вид (биологија)|вида]] со [[распространетост]] низ речиси целиот свет, но најголема концентрација во [[умерена клима|северниот умерен појас]].<ref>http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=106150</ref> == Храна == Растенијата од овој род се и храна за [[ларва|ларвите]] на некои видови [[молци]]. == Плевел == Во [[Македонија]], [[полски рожец|полскиот рожец]] (''Cerastium arvense'') важи за штетен [[плевел]].<ref>[http://aba.ugd.edu.mk/priciniteli.asp Причинители: Рожец, полски (запис бр. 205)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111211033742/http://aba.ugd.edu.mk/priciniteli.asp |date=2011-12-11 }} - Агробаза {{mk}}</ref> Некои видови: *''[[Cerastium aleuticum]]'' *''[[Cerastium alpinum]]'' *''[[Cerastium arcticum]]'' *''[[Cerastium arvense]]'' - полски рожец *''[[Cerastium beeringinanum]]'' *''[[Cerastium biebersteinii]]'' *''[[Cerastium brachypetalum]]'' *''[[Cerastium dichotomum]]'' *''[[Cerastium dubium]]'' *''[[Cerastium fontanum]]'' *''[[Cerastium glomeratum]]'' *''[[Cerastium nigrescens]]'' *''[[Cerastium tomentosum]]'' *''[[Cerastium utriense]]'' == Наводи == {{рв|Cerastium}} {{викивидови|Cerastium}} {{наводи}} == Надворешни врски == *[http://plants.usda.gov/java/ClassificationServlet?source=profile&symbol=CERAS&display=63 Профил на родот Рожец (''Cerastium'')] - [[USDA]] {{en}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Каранфили]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Флора на Македонија]] llaedmpbskitjf0xc6drrt726a8t9xm 5616175 5616173 2026-08-24T15:28:14Z Виолетова 1975 /* Плевел */ 5616175 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = Рожец |image = 20140418Cerastium arvense.jpg |image_caption = [[Полски рожец]] (''Cerastium arvense'') |regnum = [[Растенија]] |unranked_divisio = [[Скриеносеменици]] |unranked_classis = [[Евдикоти]] |unranked_ordo = [[Јадрени евдикоти]] |ordo = [[Каранфиловидни]] |familia = [[Каранфили]] |genus = '''Рожец''' |genus_authority = [[Карл Линеј|L.]] |subdivision_ranks = [[Вид (биологија)|Видови]] |subdivision = ~ 100, во текстот |}} '''Рожецот''' ([[науч.]] ''Cerastium'') е [[род (биологија)|род]] на [[едногодишно растение|едногодишни]], зимски едногодишни и [[повеќегодишно растение|повеќегодишни]] [[растенија]] од [[семејство (биологија)|семејството]] [[Каранфили]] (''Caryophyllaceae''). Содржи околу 100 [[вид (биологија)|вида]] со [[распространетост]] низ речиси целиот свет, но најголема концентрација во [[умерена клима|северниот умерен појас]].<ref>http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=106150</ref> Во [[Македонија]], [[полски рожец|полскиот рожец]] (''Cerastium arvense'') важи за штетен [[плевел]].<ref>[http://aba.ugd.edu.mk/priciniteli.asp Причинители: Рожец, полски (запис бр. 205)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111211033742/http://aba.ugd.edu.mk/priciniteli.asp |date=2011-12-11 }} - Агробаза {{mk}}</ref> == Храна == Растенијата од овој род се и храна за [[ларва|ларвите]] на некои видови [[молци]]. == Видови == Опишани се следниве видови: {{div col|colwidth=22em}} *''[[Cerastium afromontanum]]'' {{small|T.C.E.Fr.}} *''[[Cerastium akiyoshiense]]'' {{small|Kadota}} *''[[Cerastium aleuticum]]'' {{small|Hultén}} – Aleutian chickweed *''[[Cerastium alexeenkoanum]]'' {{small|Schischk.}} *''[[Cerastium alpinum]]'' {{small|L.}} – alpine chickweed *''[[Cerastium alsinifolium]]'' {{small|Tausch}} *''[[Cerastium amanum]]'' {{small|P.H.Davis}} *''[[Cerastium andinum]]'' {{small|Benth.}} *''[[Cerastium apuanum]]'' {{small|Parl.}} *''[[Cerastium arabidis]]'' {{small|E.Mey. ex Fenzl}} *''[[Cerastium araraticum]]'' {{small|Rupr.}} *''[[Cerastium arcticum]]'' {{small|Lange}} – arctic mouse-ear chickweed *''[[Cerastium argenteum]]'' {{small|M.Bieb.}} *''[[Cerastium argentinum]]'' {{small|(Pax) F.N.Williams}} *''[[Cerastium armeniacum]]'' {{small|Gren.}} *''[[Cerastium arvense]]'' {{small|L.}} – field chickweed *''[[Cerastium atlanticum]]'' {{small|Durieu}} *''[[Cerastium axillare]]'' {{small|Correll}} – Trans-Pecos chickweed *''[[Cerastium azerbaijanicum]]'' {{small|Poursakhi, Assadi & F.Ghahrem.}} *''[[Cerastium azoricum]]'' {{small|Hochst. ex Seub.}} *''[[Cerastium baischanense]]'' {{small|Y.C.Chu}} *''[[Cerastium banaticum]]'' {{small|(Rochel) Heuff.}} *''[[Cerastium barberi]]'' {{small|B.L.Rob.}} *''[[Cerastium beeringianum]]'' {{small|Cham. & Schltdl.}} – Bering chickweed *''[[Cerastium behmianum]]'' {{small|Muschl.}} *''[[Cerastium bialynickii]]'' {{small|Tolm.}} *''[[Cerastium biebersteinii]]'' {{small|DC.}} – boreal chickweed *''[[Cerastium × blyttii]]'' {{small|Baenitz}} *''[[Cerastium boissierianum]]'' {{small|Greuter & Burdet}} *''[[Cerastium borisii]]'' {{small|Zakirov}} *''[[Cerastium brachypetalum]]'' {{small|Desp. ex Pers.}} – gray chickweed *''[[Cerastium brachypodum]]'' {{small|(Engelm. ex A.Gray) B.L.Rob. ex Britton}} – shortstalk chickweed *''[[Cerastium brevicarpicum]]'' {{small|Rusby}} *''[[Cerastium × brueggerianum]]'' {{small|Dalla Torre & Sarnth.}} *''[[Cerastium bulgaricum]]'' {{small|Uechtr.}} *''[[Cerastium cacananense]]'' {{small|Möschl}} *''[[Cerastium candicans]]'' {{small|Wedd.}} *''[[Cerastium candidissimum]]'' {{small|Correns}} *''[[Cerastium capense]]'' {{small|Sond.}} *''[[Cerastium capillatum]]'' {{small|I.V.Sokolova}} *''[[Cerastium carinthiacum]]'' {{small|Vest}} *''[[Cerastium caucasicum]]'' {{small|Fisch. ex Ser.}} *''[[Cerastium chlorifolium]]'' {{small|Fisch. & C.A.Mey.}} *''[[Cerastium comatum]]'' {{small|Desv.}} *''[[Cerastium commersonianum]]'' {{small|Ser.}} *''[[Cerastium consanguineum]]'' {{small|Wedd.}} *''[[Cerastium crassipes]]'' {{small|Bartl.}} *''[[Cerastium crassiusculum]]'' {{small|Klokov}} *''[[Cerastium cuatrecasasii]]'' {{small|Sklenář}} *''[[Cerastium cuchumatanense]]'' {{small|D.A.Good}} *''[[Cerastium cylindricum]]'' {{small|Poursakhi & Assadi}} *''[[Cerastium dagestanicum]]'' {{small|Schischk.}} *''[[Cerastium danguyi]]'' {{small|J.F.Macbr.}} *''[[Cerastium davuricum]]'' {{small|Fisch. ex Spreng.}} *''[[Cerastium decalvans]]'' {{small|Schloss. & Vuk.}} *''[[Cerastium deschatresii]]'' {{small|Greuter, N.Böhling & Ralf Jahn}} *''[[Cerastium dichotomum]]'' {{small|L.}} – forked chickweed *''[[Cerastium dicrotrichum]]'' {{small|Fenzl ex Rohrb.}} *''[[Cerastium diffusum]]'' {{small|Pers.}} – fourstamen chickweed *''[[Cerastium dinaricum]]'' {{small|Beck & Szyszył.}} *''[[Cerastium dominici]]'' {{small|Favarger}} *''[[Cerastium elbrusense]]'' {{small|Boiss.}} *''[[Cerastium elongatum]]'' {{small|Pursh}} *''[[Cerastium emesenum]]'' {{small|Mouterde}} *''[[Cerastium eriophorum]]'' {{small|Kit. ex Schult.}} *''[[Cerastium falcatum]]'' {{small|(Gren.) Bunge ex Fenzl}} *''[[Cerastium fastigiatum]]'' {{small|Greene}} *''[[Cerastium filifolium]]'' {{small|Vest}} *''[[Cerastium fischerianum]]'' {{small|Ser.}} – Fischer's chickweed *''[[Cerastium floccosum]]'' {{small|Benth.}} *''[[Cerastium fontanum]]'' {{small|Baumg.}} – common mouse-ear chickweed *''[[Cerastium fragillimum]]'' {{small|Boiss.}} *''[[Cerastium furcatum]]'' {{small|Cham. & Schltdl.}} – Korean mouse-ear chickweed<ref>{{Cite book|url=http://www.forest.go.kr/kna/special/download/English_Names_for_Korean_Native_Plants.pdf|title=English Names for Korean Native Plants|publisher=[[Korea National Arboretum]]|year=2015|isbn=978-89-97450-98-5|location=Pocheon|pages=405|access-date=22 December 2016|via=[[Korea Forest Service]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525105020/http://www.forest.go.kr/kna/special/download/English_Names_for_Korean_Native_Plants.pdf|archive-date=25 May 2017}}</ref> *''[[Cerastium gibraltaricum]]'' {{small|Boiss.}} *''[[Cerastium glabratum]]'' {{small|(Wahlenb.) Hartm.}} *''[[Cerastium glomeratum]]'' {{small|Thuill.}} – sticky chickweed *''[[Cerastium gnaphalodes]]'' {{small|Fenzl}} *''[[Cerastium gracile]]'' {{small|Dufour}} – slender chickweed *''[[Cerastium grandiflorum]]'' {{small|Waldst. & Kit.}} *''[[Cerastium guatemalense]]'' {{small|Standl.}} *''[[Cerastium haussknechtii]]'' {{small|Boiss. & Hausskn.}} *''[[Cerastium hekuravense]]'' {{small|Jáv.}}<ref>{{Cite web |date=30 August 2017 |title=Long neglected diversity in the Accursed Mountains of northern Albania: Cerastium hekuravense is genetically and morphologically divergent from C. dinaricum |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00606-017-1448-1 |website=Springer Nature Link}}</ref> *''[[Cerastium hemschinicum]]'' {{small|Schischk.}} *''[[Cerastium hieronymi]]'' {{small|Pax}} *''[[Cerastium hintoniorum]]'' {{small|B.L.Turner}} *''[[Cerastium holosteoides]]'' {{small|Fr.}} – common mouse-ear chickweed *''[[Cerastium huadingense]]'' {{small|Y.F.Lu, W.Y.Xie & X.F.Jin}} *''[[Cerastium humifusum]]'' {{small|Cambess.}} *''[[Cerastium ibukiense]]'' {{small|(Ohwi) Kadota}} *''[[Cerastium igoschiniae]]'' {{small|Pobed.}} *''[[Cerastium illyricum]]'' {{small|Ard.}} *''[[Cerastium imbricatum]]'' {{small|Kunth}} *''[[Cerastium inflatum]]'' {{small|Gren.}} *''[[Cerastium jiuhuashanense]]'' {{small|Gang Yao & J.W.Zhai}} *''[[Cerastium julicum]]'' {{small|Schellm.}} *''[[Cerastium junceum]]'' {{small|Möschl}} *''[[Cerastium juniperorum]]'' {{small|Standl. & Steyerm.}} *''[[Cerastium kasbek]]'' {{small|Parrot}} *''[[Cerastium krylovii]]'' {{small|Schischk. & Gorczak.}} *''[[Cerastium kunthii]]'' {{small|Briq.}} *''[[Cerastium lacaitae]]'' {{small|Barberis, Bechi & Miceli}} *''[[Cerastium × laestadianum]]'' {{small|H.Samzelius}} *''[[Cerastium lanceolatum]]'' {{small|(Poir.) Volponi}} *''[[Cerastium latifolium]]'' {{small|L.}} *''[[Cerastium lazicum]]'' {{small|Boiss.}} *''[[Cerastium ligusticum]]'' {{small|Viv.}} *''[[Cerastium limprichtii]]'' {{small|Pax & K.Hoffm.}} *''[[Cerastium lineare]]'' {{small|All.}} *''[[Cerastium lithospermifolium]]'' {{small|Fisch.}} *''[[Cerastium longifolium]]'' {{small|Willd.}} *''[[Cerastium macranthum]]'' {{small|Boiss.}} *''[[Cerastium macrocalyx]]'' {{small|Buschm.}} *''[[Cerastium madagascariense]]'' {{small|Pax}} *''[[Cerastium madrense]]'' {{small|S.Watson}} *''[[Cerastium malyi]]'' {{small|(T.Georgiev) Niketić}} *''[[Cerastium maximum]]'' {{small|L.}} – great chickweed *''[[Cerastium meridense]]'' {{small|Linden & Planch.}} *''[[Cerastium meyerianum]]'' {{small|Rupr.}} *''[[Cerastium microspermum]]'' {{small|C.A.Mey.}} *''[[Cerastium moesiacum]]'' {{small|Friv.}} *''[[Cerastium mollissimum]]'' {{small|Poir.}} *''[[Cerastium morrisonense]]'' {{small|Hayata}} *''[[Cerastium mucronatum]]'' {{small|Wedd.}} *''[[Cerastium multiflorum]]'' {{small|C.A.Mey.}} *''[[Cerastium nanhutashanense]]'' {{small|S.S.Ying}} *''[[Cerastium nanum]]'' {{small|Muschl.}} *''[[Cerastium nemorale]]'' {{small|M.Bieb.}} *''[[Cerastium neoscardicum]]'' {{small|Niketić}} *''[[Cerastium nigrescens]]'' {{small|(Edmondston ex H.C.Watson) H.C.Watson}} – Shetland mouse-ear chickweed *''[[Cerastium novoguinense]]'' {{small|Gilli}} *''[[Cerastium nutans]]'' {{small|Raf.}} – nodding chickweed *''[[Cerastium obovatum]]'' {{small|Larrañaga}} *''[[Cerastium octandrum]]'' {{small|Hochst. ex A.Rich.}} *''[[Cerastium odessanum]]'' {{small|Klokov}} *''[[Cerastium oreades]]'' {{small|Schischk.}} *''[[Cerastium orithales]]'' {{small|Schltdl.}} *''[[Cerastium × oxoniense]]'' {{small|Druce}} *''[[Cerastium papuanum]]'' {{small|Schltr. ex Mattf.}} *''[[Cerastium parvipetalum]]'' {{small|Hosok.}} *''[[Cerastium parvum]]'' {{small|(Pedersen) M.T.Sharples & E.A.Tripp}} *''[[Cerastium pauciflorum]]'' {{small|Steven ex Ser.}} *''[[Cerastium pedunculare]]'' {{small|Bory & Chaub.}} *''[[Cerastium pedunculatum]]'' {{small|Gaudin}} *''[[Cerastium perfoliatum]]'' {{small|L.}} *''[[Cerastium peruvianum]]'' {{small|Muschl.}} *''[[Cerastium pisidicum]]'' {{small|Ayasligil & Kit Tan}} *''[[Cerastium polymorphum]]'' {{small|Rupr.}} *''[[Cerastium ponticum]]'' {{small|Albov}} *''[[Cerastium porphyrii]]'' {{small|Schischk.}} *''[[Cerastium pospichalii]]'' {{small|Soldano & F.Conti}} *''[[Cerastium × pseudalpinum]]'' {{small|Murr}} *''[[Cerastium pumilum]]'' {{small|Curtis}} – European chickweed *''[[Cerastium purpurascens]]'' {{small|Adams}} *''[[Cerastium purpusii]]'' {{small|Greenm.}} *''[[Cerastium pusillum]]'' {{small|Ser.}} *''[[Cerastium qingliangfengicum]]'' {{small|H.W.Zhang & X.F.Jin}} *''[[Cerastium ramigerum]]'' {{small|Bartl.}} *''[[Cerastium ramosissimum]]'' {{small|Boiss.}} *''[[Cerastium rectum]]'' {{small|Friv.}} *''[[Cerastium regelii]]'' {{small|Ostenf.}} – Regel's chickweed *''[[Cerastium × richardsonii]]'' {{small|Druce}} *''[[Cerastium rivulare]]'' {{small|Cambess.}} *''[[Cerastium rivulariastrum]]'' {{small|Möschl & Pedersen}} *''[[Cerastium ruderale]]'' {{small|M.Bieb.}} *''[[Cerastium runemarkii]]'' {{small|Möschl & Rech.f.}} *''[[Cerastium saccardoanum]]'' {{small|Diratz.}} *''[[Cerastium scaposum]]'' {{small|Boiss. & Heldr.}} *''[[Cerastium scaranii]]'' {{small|Ten.}} *''[[Cerastium schizopetalum]]'' {{small|Maxim.}} *''[[Cerastium schmalhausenii]]'' {{small|Pacz.}} *''[[Cerastium selloi]]'' {{small|Schltdl. ex Rohrb.}} *''[[Cerastium semidecandrum]]'' {{small|L.}} – five-stamen chickweed *''[[Cerastium siculum]]'' {{small|Guss.}} *''[[Cerastium sinaloense]]'' {{small|D.A.Good}} *''[[Cerastium sinicum]]'' {{small|Nakai}} *''[[Cerastium smolikanum]]'' {{small|Hartvig}} *''[[Cerastium soleirolii]]'' {{small|Ser. ex Duby}} *''[[Cerastium soratense]]'' {{small|Rohrb.}} *''[[Cerastium sosnowskyi]]'' {{small|Schischk.}} *''[[Cerastium spathulatum]]'' {{small|Pers.}} *''[[Cerastium subciliatum]]'' {{small|Gartner}} *''[[Cerastium subpilosum]]'' {{small|Hayata}} *''[[Cerastium subspicatum]]'' {{small|Wedd.}} *''[[Cerastium subtetrandrum]]'' {{small|(Lange) Murb.}} *''[[Cerastium subtriflorum]]'' {{small|(Rchb.) Pancher}} – Slovenian mouse-ear chickweed *''[[Cerastium sugawarae]]'' {{small|Koidz. & Ohwi}} *''[[Cerastium supramontanum]]'' {{small|Arrigoni}} *''[[Cerastium sventenii]]'' {{small|Jalas}} *''[[Cerastium sylvaticum]]'' {{small|Waldst. & Kit.}} *''[[Cerastium × symei]]'' {{small|Druce}} *''[[Cerastium szechuense]]'' {{small|F.N.Williams}} *''[[Cerastium szowitsii]]'' {{small|Boiss.}} *''[[Cerastium takasagomontanum]]'' {{small|Masam.}} *''[[Cerastium taschkendicum]]'' {{small|Adylov & Vved.}} *''[[Cerastium tatrae]]'' {{small|Borbás}} *''[[Cerastium terrae-novae]]'' {{small|Fernald & Wiegand}} – Newfoundland mouse-ear chickweed *''[[Cerastium texanum]]'' {{small|Britton}} – Texas chickweed *''[[Cerastium theophrasti]]'' {{small|Merxm. & Strid}} *''[[Cerastium thomasii]]'' {{small|Ten.}} *''[[Cerastium thomsonii]]'' {{small|Hook.f.}} *''[[Cerastium tianschanicum]]'' {{small|Schischk.}} *''[[Cerastium tolucense]]'' {{small|D.A.Good}} *''[[Cerastium tomentosum]]'' {{small|L.}} – snow-in-summer *''[[Cerastium transsilvanicum]]'' {{small|Schur}} *''[[Cerastium trianae]]'' {{small|Briq.}} *''[[Cerastium trichocalyx]]'' {{small|Muschl.}} *''[[Cerastium × triculinum]]'' {{small|A.Nyár. & Prodan}} *''[[Cerastium tucumanense]]'' {{small|Pax}} *''[[Cerastium undulatifolium]]'' {{small|Sommier & Levier}} *''[[Cerastium uniflorum]]'' {{small|Clairv.}} - glacier mouse-ear *''[[Cerastium utriense]]'' {{small|Barberis}} *''[[Cerastium vagans]]'' {{small|Lowe}} *''[[Cerastium velutinum]]'' {{small|Raf.}} *''[[Cerastium venezuelanum]]'' {{small|Briq.}} *''[[Cerastium verecundum]]'' {{small|Ravenna}} *''[[Cerastium verticifolium]]'' {{small|R.L.Dang & X.M.Pi}} *''[[Cerastium viride]]'' {{small|A.Heller}} *''[[Cerastium viscatum]]'' {{small|(Montel.) Jalas}} *''[[Cerastium vourinense]]'' {{small|Möschl & Rech.f.}} *''[[Cerastium vulcanicum]]'' {{small|Schltdl.}} *''[[Cerastium wilhelmianum]]'' {{small|Sklenář}} *''[[Cerastium wilsonii]]'' {{small|Takeda}} *''[[Cerastium zhiguliense]]'' {{small|Saksonov}} {{div col end}} == Наводи == {{рв|Cerastium}} {{викивидови|Cerastium}} {{наводи}} == Надворешни врски == *[http://plants.usda.gov/java/ClassificationServlet?source=profile&symbol=CERAS&display=63 Профил на родот Рожец (''Cerastium'')] - [[USDA]] {{en}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Каранфили]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 1y77a5qko05ph8gg1mtzgc3y06bn9si 5616176 5616175 2026-08-24T15:30:33Z Виолетова 1975 /* Видови */ 5616176 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = Рожец |image = 20140418Cerastium arvense.jpg |image_caption = [[Полски рожец]] (''Cerastium arvense'') |regnum = [[Растенија]] |unranked_divisio = [[Скриеносеменици]] |unranked_classis = [[Евдикоти]] |unranked_ordo = [[Јадрени евдикоти]] |ordo = [[Каранфиловидни]] |familia = [[Каранфили]] |genus = '''Рожец''' |genus_authority = [[Карл Линеј|L.]] |subdivision_ranks = [[Вид (биологија)|Видови]] |subdivision = ~ 100, во текстот |}} '''Рожецот''' ([[науч.]] ''Cerastium'') е [[род (биологија)|род]] на [[едногодишно растение|едногодишни]], зимски едногодишни и [[повеќегодишно растение|повеќегодишни]] [[растенија]] од [[семејство (биологија)|семејството]] [[Каранфили]] (''Caryophyllaceae''). Содржи околу 100 [[вид (биологија)|вида]] со [[распространетост]] низ речиси целиот свет, но најголема концентрација во [[умерена клима|северниот умерен појас]].<ref>http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=106150</ref> Во [[Македонија]], [[полски рожец|полскиот рожец]] (''Cerastium arvense'') важи за штетен [[плевел]].<ref>[http://aba.ugd.edu.mk/priciniteli.asp Причинители: Рожец, полски (запис бр. 205)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111211033742/http://aba.ugd.edu.mk/priciniteli.asp |date=2011-12-11 }} - Агробаза {{mk}}</ref> == Храна == Растенијата од овој род се и храна за [[ларва|ларвите]] на некои видови [[молци]]. == Видови == Опишани се следниве видови: {{div col|colwidth=22em}} *''[[Cerastium afromontanum]]'' {{small|T.C.E.Fr.}} *''[[Cerastium akiyoshiense]]'' {{small|Kadota}} *''[[Cerastium aleuticum]]'' {{small|Hultén}} *''[[Cerastium alexeenkoanum]]'' {{small|Schischk.}} *''[[Cerastium alpinum]]'' {{small|L.}} *''[[Cerastium alsinifolium]]'' {{small|Tausch}} *''[[Cerastium amanum]]'' {{small|P.H.Davis}} *''[[Cerastium andinum]]'' {{small|Benth.}} *''[[Cerastium apuanum]]'' {{small|Parl.}} *''[[Cerastium arabidis]]'' {{small|E.Mey. ex Fenzl}} *''[[Cerastium araraticum]]'' {{small|Rupr.}} *''[[Cerastium arcticum]]'' {{small|Lange}} *''[[Cerastium argenteum]]'' {{small|M.Bieb.}} *''[[Cerastium argentinum]]'' {{small|(Pax) F.N.Williams}} *''[[Cerastium armeniacum]]'' {{small|Gren.}} *''[[Cerastium arvense]]'' {{small|L.}} *''[[Cerastium atlanticum]]'' {{small|Durieu}} *''[[Cerastium axillare]]'' {{small|Correll}} *''[[Cerastium azerbaijanicum]]'' {{small|Poursakhi, Assadi & F.Ghahrem.}} *''[[Cerastium azoricum]]'' {{small|Hochst. ex Seub.}} *''[[Cerastium baischanense]]'' {{small|Y.C.Chu}} *''[[Cerastium banaticum]]'' {{small|(Rochel) Heuff.}} *''[[Cerastium barberi]]'' {{small|B.L.Rob.}} *''[[Cerastium beeringianum]]'' {{small|Cham. & Schltdl.}} *''[[Cerastium behmianum]]'' {{small|Muschl.}} *''[[Cerastium bialynickii]]'' {{small|Tolm.}} *''[[Cerastium biebersteinii]]'' {{small|DC.}} *''[[Cerastium × blyttii]]'' {{small|Baenitz}} *''[[Cerastium boissierianum]]'' {{small|Greuter & Burdet}} *''[[Cerastium borisii]]'' {{small|Zakirov}} *''[[Cerastium brachypetalum]]'' {{small|Desp. ex Pers.}} *''[[Cerastium brachypodum]]'' {{small|(Engelm. ex A.Gray) B.L.Rob. ex Britton}} *''[[Cerastium brevicarpicum]]'' {{small|Rusby}} *''[[Cerastium × brueggerianum]]'' {{small|Dalla Torre & Sarnth.}} *''[[Cerastium bulgaricum]]'' {{small|Uechtr.}} *''[[Cerastium cacananense]]'' {{small|Möschl}} *''[[Cerastium candicans]]'' {{small|Wedd.}} *''[[Cerastium candidissimum]]'' {{small|Correns}} *''[[Cerastium capense]]'' {{small|Sond.}} *''[[Cerastium capillatum]]'' {{small|I.V.Sokolova}} *''[[Cerastium carinthiacum]]'' {{small|Vest}} *''[[Cerastium caucasicum]]'' {{small|Fisch. ex Ser.}} *''[[Cerastium chlorifolium]]'' {{small|Fisch. & C.A.Mey.}} *''[[Cerastium comatum]]'' {{small|Desv.}} *''[[Cerastium commersonianum]]'' {{small|Ser.}} *''[[Cerastium consanguineum]]'' {{small|Wedd.}} *''[[Cerastium crassipes]]'' {{small|Bartl.}} *''[[Cerastium crassiusculum]]'' {{small|Klokov}} *''[[Cerastium cuatrecasasii]]'' {{small|Sklenář}} *''[[Cerastium cuchumatanense]]'' {{small|D.A.Good}} *''[[Cerastium cylindricum]]'' {{small|Poursakhi & Assadi}} *''[[Cerastium dagestanicum]]'' {{small|Schischk.}} *''[[Cerastium danguyi]]'' {{small|J.F.Macbr.}} *''[[Cerastium davuricum]]'' {{small|Fisch. ex Spreng.}} *''[[Cerastium decalvans]]'' {{small|Schloss. & Vuk.}} *''[[Cerastium deschatresii]]'' {{small|Greuter, N.Böhling & Ralf Jahn}} *''[[Cerastium dichotomum]]'' {{small|L.}} *''[[Cerastium dicrotrichum]]'' {{small|Fenzl ex Rohrb.}} *''[[Cerastium diffusum]]'' {{small|Pers.}} *''[[Cerastium dinaricum]]'' {{small|Beck & Szyszył.}} *''[[Cerastium dominici]]'' {{small|Favarger}} *''[[Cerastium elbrusense]]'' {{small|Boiss.}} *''[[Cerastium elongatum]]'' {{small|Pursh}} *''[[Cerastium emesenum]]'' {{small|Mouterde}} *''[[Cerastium eriophorum]]'' {{small|Kit. ex Schult.}} *''[[Cerastium falcatum]]'' {{small|(Gren.) Bunge ex Fenzl}} *''[[Cerastium fastigiatum]]'' {{small|Greene}} *''[[Cerastium filifolium]]'' {{small|Vest}} *''[[Cerastium fischerianum]]'' {{small|Ser.}} *''[[Cerastium floccosum]]'' {{small|Benth.}} *''[[Cerastium fontanum]]'' {{small|Baumg.}} *''[[Cerastium fragillimum]]'' {{small|Boiss.}} *''[[Cerastium furcatum]]'' {{small|Cham. & Schltdl.}} *''[[Cerastium gibraltaricum]]'' {{small|Boiss.}} *''[[Cerastium glabratum]]'' {{small|(Wahlenb.) Hartm.}} *''[[Cerastium glomeratum]]'' {{small|Thuill.}} *''[[Cerastium gnaphalodes]]'' {{small|Fenzl}} *''[[Cerastium gracile]]'' {{small|Dufour}} *''[[Cerastium grandiflorum]]'' {{small|Waldst. & Kit.}} *''[[Cerastium guatemalense]]'' {{small|Standl.}} *''[[Cerastium haussknechtii]]'' {{small|Boiss. & Hausskn.}} *''[[Cerastium hekuravense]]'' {{small|Jáv.}} *''[[Cerastium hemschinicum]]'' {{small|Schischk.}} *''[[Cerastium hieronymi]]'' {{small|Pax}} *''[[Cerastium hintoniorum]]'' {{small|B.L.Turner}} *''[[Cerastium holosteoides]]'' {{small|Fr.}} *''[[Cerastium huadingense]]'' {{small|Y.F.Lu, W.Y.Xie & X.F.Jin}} *''[[Cerastium humifusum]]'' {{small|Cambess.}} *''[[Cerastium ibukiense]]'' {{small|(Ohwi) Kadota}} *''[[Cerastium igoschiniae]]'' {{small|Pobed.}} *''[[Cerastium illyricum]]'' {{small|Ard.}} *''[[Cerastium imbricatum]]'' {{small|Kunth}} *''[[Cerastium inflatum]]'' {{small|Gren.}} *''[[Cerastium jiuhuashanense]]'' {{small|Gang Yao & J.W.Zhai}} *''[[Cerastium julicum]]'' {{small|Schellm.}} *''[[Cerastium junceum]]'' {{small|Möschl}} *''[[Cerastium juniperorum]]'' {{small|Standl. & Steyerm.}} *''[[Cerastium kasbek]]'' {{small|Parrot}} *''[[Cerastium krylovii]]'' {{small|Schischk. & Gorczak.}} *''[[Cerastium kunthii]]'' {{small|Briq.}} *''[[Cerastium lacaitae]]'' {{small|Barberis, Bechi & Miceli}} *''[[Cerastium × laestadianum]]'' {{small|H.Samzelius}} *''[[Cerastium lanceolatum]]'' {{small|(Poir.) Volponi}} *''[[Cerastium latifolium]]'' {{small|L.}} *''[[Cerastium lazicum]]'' {{small|Boiss.}} *''[[Cerastium ligusticum]]'' {{small|Viv.}} *''[[Cerastium limprichtii]]'' {{small|Pax & K.Hoffm.}} *''[[Cerastium lineare]]'' {{small|All.}} *''[[Cerastium lithospermifolium]]'' {{small|Fisch.}} *''[[Cerastium longifolium]]'' {{small|Willd.}} *''[[Cerastium macranthum]]'' {{small|Boiss.}} *''[[Cerastium macrocalyx]]'' {{small|Buschm.}} *''[[Cerastium madagascariense]]'' {{small|Pax}} *''[[Cerastium madrense]]'' {{small|S.Watson}} *''[[Cerastium malyi]]'' {{small|(T.Georgiev) Niketić}} *''[[Cerastium maximum]]'' {{small|L.}} *''[[Cerastium meridense]]'' {{small|Linden & Planch.}} *''[[Cerastium meyerianum]]'' {{small|Rupr.}} *''[[Cerastium microspermum]]'' {{small|C.A.Mey.}} *''[[Cerastium moesiacum]]'' {{small|Friv.}} *''[[Cerastium mollissimum]]'' {{small|Poir.}} *''[[Cerastium morrisonense]]'' {{small|Hayata}} *''[[Cerastium mucronatum]]'' {{small|Wedd.}} *''[[Cerastium multiflorum]]'' {{small|C.A.Mey.}} *''[[Cerastium nanhutashanense]]'' {{small|S.S.Ying}} *''[[Cerastium nanum]]'' {{small|Muschl.}} *''[[Cerastium nemorale]]'' {{small|M.Bieb.}} *''[[Cerastium neoscardicum]]'' {{small|Niketić}} *''[[Cerastium nigrescens]]'' {{small|(Edmondston ex H.C.Watson) H.C.Watson}} *''[[Cerastium novoguinense]]'' {{small|Gilli}} *''[[Cerastium nutans]]'' {{small|Raf.}} *''[[Cerastium obovatum]]'' {{small|Larrañaga}} *''[[Cerastium octandrum]]'' {{small|Hochst. ex A.Rich.}} *''[[Cerastium odessanum]]'' {{small|Klokov}} *''[[Cerastium oreades]]'' {{small|Schischk.}} *''[[Cerastium orithales]]'' {{small|Schltdl.}} *''[[Cerastium × oxoniense]]'' {{small|Druce}} *''[[Cerastium papuanum]]'' {{small|Schltr. ex Mattf.}} *''[[Cerastium parvipetalum]]'' {{small|Hosok.}} *''[[Cerastium parvum]]'' {{small|(Pedersen) M.T.Sharples & E.A.Tripp}} *''[[Cerastium pauciflorum]]'' {{small|Steven ex Ser.}} *''[[Cerastium pedunculare]]'' {{small|Bory & Chaub.}} *''[[Cerastium pedunculatum]]'' {{small|Gaudin}} *''[[Cerastium perfoliatum]]'' {{small|L.}} *''[[Cerastium peruvianum]]'' {{small|Muschl.}} *''[[Cerastium pisidicum]]'' {{small|Ayasligil & Kit Tan}} *''[[Cerastium polymorphum]]'' {{small|Rupr.}} *''[[Cerastium ponticum]]'' {{small|Albov}} *''[[Cerastium porphyrii]]'' {{small|Schischk.}} *''[[Cerastium pospichalii]]'' {{small|Soldano & F.Conti}} *''[[Cerastium × pseudalpinum]]'' {{small|Murr}} *''[[Cerastium pumilum]]'' {{small|Curtis}} *''[[Cerastium purpurascens]]'' {{small|Adams}} *''[[Cerastium purpusii]]'' {{small|Greenm.}} *''[[Cerastium pusillum]]'' {{small|Ser.}} *''[[Cerastium qingliangfengicum]]'' {{small|H.W.Zhang & X.F.Jin}} *''[[Cerastium ramigerum]]'' {{small|Bartl.}} *''[[Cerastium ramosissimum]]'' {{small|Boiss.}} *''[[Cerastium rectum]]'' {{small|Friv.}} *''[[Cerastium regelii]]'' {{small|Ostenf.}} *''[[Cerastium × richardsonii]]'' {{small|Druce}} *''[[Cerastium rivulare]]'' {{small|Cambess.}} *''[[Cerastium rivulariastrum]]'' {{small|Möschl & Pedersen}} *''[[Cerastium ruderale]]'' {{small|M.Bieb.}} *''[[Cerastium runemarkii]]'' {{small|Möschl & Rech.f.}} *''[[Cerastium saccardoanum]]'' {{small|Diratz.}} *''[[Cerastium scaposum]]'' {{small|Boiss. & Heldr.}} *''[[Cerastium scaranii]]'' {{small|Ten.}} *''[[Cerastium schizopetalum]]'' {{small|Maxim.}} *''[[Cerastium schmalhausenii]]'' {{small|Pacz.}} *''[[Cerastium selloi]]'' {{small|Schltdl. ex Rohrb.}} *''[[Cerastium semidecandrum]]'' {{small|L.}} *''[[Cerastium siculum]]'' {{small|Guss.}} *''[[Cerastium sinaloense]]'' {{small|D.A.Good}} *''[[Cerastium sinicum]]'' {{small|Nakai}} *''[[Cerastium smolikanum]]'' {{small|Hartvig}} *''[[Cerastium soleirolii]]'' {{small|Ser. ex Duby}} *''[[Cerastium soratense]]'' {{small|Rohrb.}} *''[[Cerastium sosnowskyi]]'' {{small|Schischk.}} *''[[Cerastium spathulatum]]'' {{small|Pers.}} *''[[Cerastium subciliatum]]'' {{small|Gartner}} *''[[Cerastium subpilosum]]'' {{small|Hayata}} *''[[Cerastium subspicatum]]'' {{small|Wedd.}} *''[[Cerastium subtetrandrum]]'' {{small|(Lange) Murb.}} *''[[Cerastium subtriflorum]]'' {{small|(Rchb.) Pancher}} *''[[Cerastium sugawarae]]'' {{small|Koidz. & Ohwi}} *''[[Cerastium supramontanum]]'' {{small|Arrigoni}} *''[[Cerastium sventenii]]'' {{small|Jalas}} *''[[Cerastium sylvaticum]]'' {{small|Waldst. & Kit.}} *''[[Cerastium × symei]]'' {{small|Druce}} *''[[Cerastium szechuense]]'' {{small|F.N.Williams}} *''[[Cerastium szowitsii]]'' {{small|Boiss.}} *''[[Cerastium takasagomontanum]]'' {{small|Masam.}} *''[[Cerastium taschkendicum]]'' {{small|Adylov & Vved.}} *''[[Cerastium tatrae]]'' {{small|Borbás}} *''[[Cerastium terrae-novae]]'' {{small|Fernald & Wiegand}} *''[[Cerastium texanum]]'' {{small|Britton}} *''[[Cerastium theophrasti]]'' {{small|Merxm. & Strid}} *''[[Cerastium thomasii]]'' {{small|Ten.}} *''[[Cerastium thomsonii]]'' {{small|Hook.f.}} *''[[Cerastium tianschanicum]]'' {{small|Schischk.}} *''[[Cerastium tolucense]]'' {{small|D.A.Good}} *''[[Cerastium tomentosum]]'' {{small|L.}} *''[[Cerastium transsilvanicum]]'' {{small|Schur}} *''[[Cerastium trianae]]'' {{small|Briq.}} *''[[Cerastium trichocalyx]]'' {{small|Muschl.}} *''[[Cerastium × triculinum]]'' {{small|A.Nyár. & Prodan}} *''[[Cerastium tucumanense]]'' {{small|Pax}} *''[[Cerastium undulatifolium]]'' {{small|Sommier & Levier}} *''[[Cerastium uniflorum]]'' {{small|Clairv.}} *''[[Cerastium utriense]]'' {{small|Barberis}} *''[[Cerastium vagans]]'' {{small|Lowe}} *''[[Cerastium velutinum]]'' {{small|Raf.}} *''[[Cerastium venezuelanum]]'' {{small|Briq.}} *''[[Cerastium verecundum]]'' {{small|Ravenna}} *''[[Cerastium verticifolium]]'' {{small|R.L.Dang & X.M.Pi}} *''[[Cerastium viride]]'' {{small|A.Heller}} *''[[Cerastium viscatum]]'' {{small|(Montel.) Jalas}} *''[[Cerastium vourinense]]'' {{small|Möschl & Rech.f.}} *''[[Cerastium vulcanicum]]'' {{small|Schltdl.}} *''[[Cerastium wilhelmianum]]'' {{small|Sklenář}} *''[[Cerastium wilsonii]]'' {{small|Takeda}} *''[[Cerastium zhiguliense]]'' {{small|Saksonov}} {{div col end}} == Наводи == {{рв|Cerastium}} {{викивидови|Cerastium}} {{наводи}} == Надворешни врски == *[http://plants.usda.gov/java/ClassificationServlet?source=profile&symbol=CERAS&display=63 Профил на родот Рожец (''Cerastium'')] - [[USDA]] {{en}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Каранфили]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 0i8mrnvf4wkl3gsk8j3o6rwuoyxbo33 5616178 5616176 2026-08-24T15:32:48Z Виолетова 1975 5616178 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = Рожец |image = 20140418Cerastium arvense.jpg |image_caption = [[Полски рожец]] (''Cerastium arvense'') |regnum = [[Растенија]] |unranked_divisio = [[Скриеносеменици]] |unranked_classis = [[Евдикоти]] |unranked_ordo = [[Јадрени евдикоти]] |ordo = [[Каранфиловидни]] |familia = [[Каранфили]] |genus = '''Рожец''' |genus_authority = [[Карл Линеј|L.]] |subdivision_ranks = [[Вид (биологија)|Видови]] |subdivision = ~ 100, во текстот |}} '''Рожецот''' ([[науч.]] ''Cerastium'') е [[род (биологија)|род]] на [[едногодишно растение|едногодишни]], зимски едногодишни и [[повеќегодишно растение|повеќегодишни]] [[растенија]] од [[семејство (биологија)|семејството]] [[Каранфили]] (''Caryophyllaceae''). Содржи околу 100 [[вид (биологија)|вида]] со [[распространетост]] низ речиси целиот свет, но најголема концентрација во [[умерена клима|северниот умерен појас]].<ref>http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=106150</ref> Во [[Македонија]], растат 16 видови од овој род,<ref name="ФлораМак1.2">{{ФлораМак1.2|254}}</ref> од кои [[полски рожец|полскиот рожец]] (''Cerastium arvense'') важи за штетен [[плевел]].<ref>[http://aba.ugd.edu.mk/priciniteli.asp Причинители: Рожец, полски (запис бр. 205)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111211033742/http://aba.ugd.edu.mk/priciniteli.asp |date=2011-12-11 }} - Агробаза {{mk}}</ref> == Храна == Растенијата од овој род се и храна за [[ларва|ларвите]] на некои видови [[молци]]. == Видови == Опишани се следниве видови: {{div col|colwidth=22em}} *''[[Cerastium afromontanum]]'' {{small|T.C.E.Fr.}} *''[[Cerastium akiyoshiense]]'' {{small|Kadota}} *''[[Cerastium aleuticum]]'' {{small|Hultén}} *''[[Cerastium alexeenkoanum]]'' {{small|Schischk.}} *''[[Cerastium alpinum]]'' {{small|L.}} *''[[Cerastium alsinifolium]]'' {{small|Tausch}} *''[[Cerastium amanum]]'' {{small|P.H.Davis}} *''[[Cerastium andinum]]'' {{small|Benth.}} *''[[Cerastium apuanum]]'' {{small|Parl.}} *''[[Cerastium arabidis]]'' {{small|E.Mey. ex Fenzl}} *''[[Cerastium araraticum]]'' {{small|Rupr.}} *''[[Cerastium arcticum]]'' {{small|Lange}} *''[[Cerastium argenteum]]'' {{small|M.Bieb.}} *''[[Cerastium argentinum]]'' {{small|(Pax) F.N.Williams}} *''[[Cerastium armeniacum]]'' {{small|Gren.}} *''[[Cerastium arvense]]'' {{small|L.}} *''[[Cerastium atlanticum]]'' {{small|Durieu}} *''[[Cerastium axillare]]'' {{small|Correll}} *''[[Cerastium azerbaijanicum]]'' {{small|Poursakhi, Assadi & F.Ghahrem.}} *''[[Cerastium azoricum]]'' {{small|Hochst. ex Seub.}} *''[[Cerastium baischanense]]'' {{small|Y.C.Chu}} *''[[Cerastium banaticum]]'' {{small|(Rochel) Heuff.}} *''[[Cerastium barberi]]'' {{small|B.L.Rob.}} *''[[Cerastium beeringianum]]'' {{small|Cham. & Schltdl.}} *''[[Cerastium behmianum]]'' {{small|Muschl.}} *''[[Cerastium bialynickii]]'' {{small|Tolm.}} *''[[Cerastium biebersteinii]]'' {{small|DC.}} *''[[Cerastium × blyttii]]'' {{small|Baenitz}} *''[[Cerastium boissierianum]]'' {{small|Greuter & Burdet}} *''[[Cerastium borisii]]'' {{small|Zakirov}} *''[[Cerastium brachypetalum]]'' {{small|Desp. ex Pers.}} *''[[Cerastium brachypodum]]'' {{small|(Engelm. ex A.Gray) B.L.Rob. ex Britton}} *''[[Cerastium brevicarpicum]]'' {{small|Rusby}} *''[[Cerastium × brueggerianum]]'' {{small|Dalla Torre & Sarnth.}} *''[[Cerastium bulgaricum]]'' {{small|Uechtr.}} *''[[Cerastium cacananense]]'' {{small|Möschl}} *''[[Cerastium candicans]]'' {{small|Wedd.}} *''[[Cerastium candidissimum]]'' {{small|Correns}} *''[[Cerastium capense]]'' {{small|Sond.}} *''[[Cerastium capillatum]]'' {{small|I.V.Sokolova}} *''[[Cerastium carinthiacum]]'' {{small|Vest}} *''[[Cerastium caucasicum]]'' {{small|Fisch. ex Ser.}} *''[[Cerastium chlorifolium]]'' {{small|Fisch. & C.A.Mey.}} *''[[Cerastium comatum]]'' {{small|Desv.}} *''[[Cerastium commersonianum]]'' {{small|Ser.}} *''[[Cerastium consanguineum]]'' {{small|Wedd.}} *''[[Cerastium crassipes]]'' {{small|Bartl.}} *''[[Cerastium crassiusculum]]'' {{small|Klokov}} *''[[Cerastium cuatrecasasii]]'' {{small|Sklenář}} *''[[Cerastium cuchumatanense]]'' {{small|D.A.Good}} *''[[Cerastium cylindricum]]'' {{small|Poursakhi & Assadi}} *''[[Cerastium dagestanicum]]'' {{small|Schischk.}} *''[[Cerastium danguyi]]'' {{small|J.F.Macbr.}} *''[[Cerastium davuricum]]'' {{small|Fisch. ex Spreng.}} *''[[Cerastium decalvans]]'' {{small|Schloss. & Vuk.}} *''[[Cerastium deschatresii]]'' {{small|Greuter, N.Böhling & Ralf Jahn}} *''[[Cerastium dichotomum]]'' {{small|L.}} *''[[Cerastium dicrotrichum]]'' {{small|Fenzl ex Rohrb.}} *''[[Cerastium diffusum]]'' {{small|Pers.}} *''[[Cerastium dinaricum]]'' {{small|Beck & Szyszył.}} *''[[Cerastium dominici]]'' {{small|Favarger}} *''[[Cerastium elbrusense]]'' {{small|Boiss.}} *''[[Cerastium elongatum]]'' {{small|Pursh}} *''[[Cerastium emesenum]]'' {{small|Mouterde}} *''[[Cerastium eriophorum]]'' {{small|Kit. ex Schult.}} *''[[Cerastium falcatum]]'' {{small|(Gren.) Bunge ex Fenzl}} *''[[Cerastium fastigiatum]]'' {{small|Greene}} *''[[Cerastium filifolium]]'' {{small|Vest}} *''[[Cerastium fischerianum]]'' {{small|Ser.}} *''[[Cerastium floccosum]]'' {{small|Benth.}} *''[[Cerastium fontanum]]'' {{small|Baumg.}} *''[[Cerastium fragillimum]]'' {{small|Boiss.}} *''[[Cerastium furcatum]]'' {{small|Cham. & Schltdl.}} *''[[Cerastium gibraltaricum]]'' {{small|Boiss.}} *''[[Cerastium glabratum]]'' {{small|(Wahlenb.) Hartm.}} *''[[Cerastium glomeratum]]'' {{small|Thuill.}} *''[[Cerastium gnaphalodes]]'' {{small|Fenzl}} *''[[Cerastium gracile]]'' {{small|Dufour}} *''[[Cerastium grandiflorum]]'' {{small|Waldst. & Kit.}} *''[[Cerastium guatemalense]]'' {{small|Standl.}} *''[[Cerastium haussknechtii]]'' {{small|Boiss. & Hausskn.}} *''[[Cerastium hekuravense]]'' {{small|Jáv.}} *''[[Cerastium hemschinicum]]'' {{small|Schischk.}} *''[[Cerastium hieronymi]]'' {{small|Pax}} *''[[Cerastium hintoniorum]]'' {{small|B.L.Turner}} *''[[Cerastium holosteoides]]'' {{small|Fr.}} *''[[Cerastium huadingense]]'' {{small|Y.F.Lu, W.Y.Xie & X.F.Jin}} *''[[Cerastium humifusum]]'' {{small|Cambess.}} *''[[Cerastium ibukiense]]'' {{small|(Ohwi) Kadota}} *''[[Cerastium igoschiniae]]'' {{small|Pobed.}} *''[[Cerastium illyricum]]'' {{small|Ard.}} *''[[Cerastium imbricatum]]'' {{small|Kunth}} *''[[Cerastium inflatum]]'' {{small|Gren.}} *''[[Cerastium jiuhuashanense]]'' {{small|Gang Yao & J.W.Zhai}} *''[[Cerastium julicum]]'' {{small|Schellm.}} *''[[Cerastium junceum]]'' {{small|Möschl}} *''[[Cerastium juniperorum]]'' {{small|Standl. & Steyerm.}} *''[[Cerastium kasbek]]'' {{small|Parrot}} *''[[Cerastium krylovii]]'' {{small|Schischk. & Gorczak.}} *''[[Cerastium kunthii]]'' {{small|Briq.}} *''[[Cerastium lacaitae]]'' {{small|Barberis, Bechi & Miceli}} *''[[Cerastium × laestadianum]]'' {{small|H.Samzelius}} *''[[Cerastium lanceolatum]]'' {{small|(Poir.) Volponi}} *''[[Cerastium latifolium]]'' {{small|L.}} *''[[Cerastium lazicum]]'' {{small|Boiss.}} *''[[Cerastium ligusticum]]'' {{small|Viv.}} *''[[Cerastium limprichtii]]'' {{small|Pax & K.Hoffm.}} *''[[Cerastium lineare]]'' {{small|All.}} *''[[Cerastium lithospermifolium]]'' {{small|Fisch.}} *''[[Cerastium longifolium]]'' {{small|Willd.}} *''[[Cerastium macranthum]]'' {{small|Boiss.}} *''[[Cerastium macrocalyx]]'' {{small|Buschm.}} *''[[Cerastium madagascariense]]'' {{small|Pax}} *''[[Cerastium madrense]]'' {{small|S.Watson}} *''[[Cerastium malyi]]'' {{small|(T.Georgiev) Niketić}} *''[[Cerastium maximum]]'' {{small|L.}} *''[[Cerastium meridense]]'' {{small|Linden & Planch.}} *''[[Cerastium meyerianum]]'' {{small|Rupr.}} *''[[Cerastium microspermum]]'' {{small|C.A.Mey.}} *''[[Cerastium moesiacum]]'' {{small|Friv.}} *''[[Cerastium mollissimum]]'' {{small|Poir.}} *''[[Cerastium morrisonense]]'' {{small|Hayata}} *''[[Cerastium mucronatum]]'' {{small|Wedd.}} *''[[Cerastium multiflorum]]'' {{small|C.A.Mey.}} *''[[Cerastium nanhutashanense]]'' {{small|S.S.Ying}} *''[[Cerastium nanum]]'' {{small|Muschl.}} *''[[Cerastium nemorale]]'' {{small|M.Bieb.}} *''[[Cerastium neoscardicum]]'' {{small|Niketić}} *''[[Cerastium nigrescens]]'' {{small|(Edmondston ex H.C.Watson) H.C.Watson}} *''[[Cerastium novoguinense]]'' {{small|Gilli}} *''[[Cerastium nutans]]'' {{small|Raf.}} *''[[Cerastium obovatum]]'' {{small|Larrañaga}} *''[[Cerastium octandrum]]'' {{small|Hochst. ex A.Rich.}} *''[[Cerastium odessanum]]'' {{small|Klokov}} *''[[Cerastium oreades]]'' {{small|Schischk.}} *''[[Cerastium orithales]]'' {{small|Schltdl.}} *''[[Cerastium × oxoniense]]'' {{small|Druce}} *''[[Cerastium papuanum]]'' {{small|Schltr. ex Mattf.}} *''[[Cerastium parvipetalum]]'' {{small|Hosok.}} *''[[Cerastium parvum]]'' {{small|(Pedersen) M.T.Sharples & E.A.Tripp}} *''[[Cerastium pauciflorum]]'' {{small|Steven ex Ser.}} *''[[Cerastium pedunculare]]'' {{small|Bory & Chaub.}} *''[[Cerastium pedunculatum]]'' {{small|Gaudin}} *''[[Cerastium perfoliatum]]'' {{small|L.}} *''[[Cerastium peruvianum]]'' {{small|Muschl.}} *''[[Cerastium pisidicum]]'' {{small|Ayasligil & Kit Tan}} *''[[Cerastium polymorphum]]'' {{small|Rupr.}} *''[[Cerastium ponticum]]'' {{small|Albov}} *''[[Cerastium porphyrii]]'' {{small|Schischk.}} *''[[Cerastium pospichalii]]'' {{small|Soldano & F.Conti}} *''[[Cerastium × pseudalpinum]]'' {{small|Murr}} *''[[Cerastium pumilum]]'' {{small|Curtis}} *''[[Cerastium purpurascens]]'' {{small|Adams}} *''[[Cerastium purpusii]]'' {{small|Greenm.}} *''[[Cerastium pusillum]]'' {{small|Ser.}} *''[[Cerastium qingliangfengicum]]'' {{small|H.W.Zhang & X.F.Jin}} *''[[Cerastium ramigerum]]'' {{small|Bartl.}} *''[[Cerastium ramosissimum]]'' {{small|Boiss.}} *''[[Cerastium rectum]]'' {{small|Friv.}} *''[[Cerastium regelii]]'' {{small|Ostenf.}} *''[[Cerastium × richardsonii]]'' {{small|Druce}} *''[[Cerastium rivulare]]'' {{small|Cambess.}} *''[[Cerastium rivulariastrum]]'' {{small|Möschl & Pedersen}} *''[[Cerastium ruderale]]'' {{small|M.Bieb.}} *''[[Cerastium runemarkii]]'' {{small|Möschl & Rech.f.}} *''[[Cerastium saccardoanum]]'' {{small|Diratz.}} *''[[Cerastium scaposum]]'' {{small|Boiss. & Heldr.}} *''[[Cerastium scaranii]]'' {{small|Ten.}} *''[[Cerastium schizopetalum]]'' {{small|Maxim.}} *''[[Cerastium schmalhausenii]]'' {{small|Pacz.}} *''[[Cerastium selloi]]'' {{small|Schltdl. ex Rohrb.}} *''[[Cerastium semidecandrum]]'' {{small|L.}} *''[[Cerastium siculum]]'' {{small|Guss.}} *''[[Cerastium sinaloense]]'' {{small|D.A.Good}} *''[[Cerastium sinicum]]'' {{small|Nakai}} *''[[Cerastium smolikanum]]'' {{small|Hartvig}} *''[[Cerastium soleirolii]]'' {{small|Ser. ex Duby}} *''[[Cerastium soratense]]'' {{small|Rohrb.}} *''[[Cerastium sosnowskyi]]'' {{small|Schischk.}} *''[[Cerastium spathulatum]]'' {{small|Pers.}} *''[[Cerastium subciliatum]]'' {{small|Gartner}} *''[[Cerastium subpilosum]]'' {{small|Hayata}} *''[[Cerastium subspicatum]]'' {{small|Wedd.}} *''[[Cerastium subtetrandrum]]'' {{small|(Lange) Murb.}} *''[[Cerastium subtriflorum]]'' {{small|(Rchb.) Pancher}} *''[[Cerastium sugawarae]]'' {{small|Koidz. & Ohwi}} *''[[Cerastium supramontanum]]'' {{small|Arrigoni}} *''[[Cerastium sventenii]]'' {{small|Jalas}} *''[[Cerastium sylvaticum]]'' {{small|Waldst. & Kit.}} *''[[Cerastium × symei]]'' {{small|Druce}} *''[[Cerastium szechuense]]'' {{small|F.N.Williams}} *''[[Cerastium szowitsii]]'' {{small|Boiss.}} *''[[Cerastium takasagomontanum]]'' {{small|Masam.}} *''[[Cerastium taschkendicum]]'' {{small|Adylov & Vved.}} *''[[Cerastium tatrae]]'' {{small|Borbás}} *''[[Cerastium terrae-novae]]'' {{small|Fernald & Wiegand}} *''[[Cerastium texanum]]'' {{small|Britton}} *''[[Cerastium theophrasti]]'' {{small|Merxm. & Strid}} *''[[Cerastium thomasii]]'' {{small|Ten.}} *''[[Cerastium thomsonii]]'' {{small|Hook.f.}} *''[[Cerastium tianschanicum]]'' {{small|Schischk.}} *''[[Cerastium tolucense]]'' {{small|D.A.Good}} *''[[Cerastium tomentosum]]'' {{small|L.}} *''[[Cerastium transsilvanicum]]'' {{small|Schur}} *''[[Cerastium trianae]]'' {{small|Briq.}} *''[[Cerastium trichocalyx]]'' {{small|Muschl.}} *''[[Cerastium × triculinum]]'' {{small|A.Nyár. & Prodan}} *''[[Cerastium tucumanense]]'' {{small|Pax}} *''[[Cerastium undulatifolium]]'' {{small|Sommier & Levier}} *''[[Cerastium uniflorum]]'' {{small|Clairv.}} *''[[Cerastium utriense]]'' {{small|Barberis}} *''[[Cerastium vagans]]'' {{small|Lowe}} *''[[Cerastium velutinum]]'' {{small|Raf.}} *''[[Cerastium venezuelanum]]'' {{small|Briq.}} *''[[Cerastium verecundum]]'' {{small|Ravenna}} *''[[Cerastium verticifolium]]'' {{small|R.L.Dang & X.M.Pi}} *''[[Cerastium viride]]'' {{small|A.Heller}} *''[[Cerastium viscatum]]'' {{small|(Montel.) Jalas}} *''[[Cerastium vourinense]]'' {{small|Möschl & Rech.f.}} *''[[Cerastium vulcanicum]]'' {{small|Schltdl.}} *''[[Cerastium wilhelmianum]]'' {{small|Sklenář}} *''[[Cerastium wilsonii]]'' {{small|Takeda}} *''[[Cerastium zhiguliense]]'' {{small|Saksonov}} {{div col end}} == Наводи == {{рв|Cerastium}} {{викивидови|Cerastium}} {{наводи}} == Надворешни врски == *[http://plants.usda.gov/java/ClassificationServlet?source=profile&symbol=CERAS&display=63 Профил на родот Рожец (''Cerastium'')] - [[USDA]] {{en}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Каранфили]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 4io678c4uixhbrseiws1c85v5k4urm7 0 1061745 5616363 5552594 2026-08-25T01:03:03Z SpectralWiz 106165 5616363 wikitext text/x-wiki {{другизначења4|за планина во Солунско|истоименото село|Хортач (село)}} {{Инфокутија Планина | name = Хортач | native_name = Χορτιάτης | native_name_lang = el | photo = Chortiatis mountain (with observatory at peak), Thessaloniki prefecture, Greece 01.jpg | photo_caption = Поглед на Хортач | elevation_m = 1.201 | elevation_ref = | prominence_m = | prominence_ref= | range = | location = [[Солунско]], [[Егејска Македонија]] | map = | range_coordinates = | label_position = | coordinates = {{coord|40.5816|23.1163|type:mountain_region:GR_scale:100000|display=inline,title}} | coordinates_ref = | topo = | type = | age = | embedded = <mapframe latitude="40.5816" longitude="23.1163" zoom="9" width="270" height="270" align="center"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "marker-symbol": "triangle", "marker-size": "medium", "marker-color": "#B80000" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 23.116950988769535, 40.58319212142314 ] } } ] } </mapframe> }} '''Хортач''' или '''Ортач''' ({{langx|el|Χορτιάτης}}) — [[планина]] во [[Солунско]], [[Егејска Македонија]]. Се издига југоисточно од [[Солун]] a највисокиот врв Кисо со височина од 1.201 м. Покрај самиот град, на подножјето на планината се расположени неколку градски населби и села, од кои позначајни се [[Хортач (село)|Хортач]] и елитната населба [[Арсакли]] (грч. Панорама), обете во општината [[Капуџилар-Хортач]]. Планините се прекриени со шумовити предели. Еден од овие предели го сочинува и шумскиот национален парк. По планината е наречен и [[горњак (ветер)|горњачки ветер]] што дува во [[Солунски Залив|Солунскиот Залив]]. Кон север Хортач продолжува во пониската планината [[Сиври Тепе]] која се протега сè до Горчливото Езеро на границата со Кукушко. Планината е од суштинска важност за водоснабдувањето на Солун уште од древни времиња, па до денес. Во [[Византија|доцновизантискиот период]] (околу 1300 г.), манастирот на северните падини на планината го снабдувал градот и подрачјето на исток со вода по [[аквадукт]] чии остатоци се видливи и денес. == Поврзано == * [[Хортач (село)]] * [[Шејх Су]] — шума на планината * [[Круша (планина)]] == Галерија == <gallery> Податотека:Chortiatis-Gebirge.jpg|Поглед на масивот на Хортач Податотека:Chortiatis-Gebirge, Straße, Fahrrad 2.jpg|Пат по Хортач Податотека:Drei Gipfel im Chortiatis-Gebirge.jpg|Три врва на Хортач </gallery> {{Планини во Егејска Македонија}} [[Категорија:Рилско-родопски Масив]] [[Категорија:Планини во Егејска Македонија]] [[Категорија:Планини во Грција]] [[Категорија:Солун (округ)]] [[Категорија:Солун]] 8mm7wlwsxrtvap7dencwjhme9rrazl3 0 1065672 5616194 5609980 2026-08-24T15:58:25Z Carshalton 30527 /* Надворешни врски */ 5616194 wikitext text/x-wiki {{Infobox Football biography-retired | playername = Никола Анелка | image = [[Податотека:Nicolas Anelka 4720.jpg|200px]] | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1979|3|14}} | cityofbirth = {{роден во|Ле Шене|}} | countryofbirth = [[Франција]] | nationality = {{flagsport|FRA}} [[Франција]] | height = {{height|m=1.85}} | position = [[Напад (фудбал)|напаѓач]] | currentclub = | clubnumber = | retired = 1 јануари 2016 <small>(36 г.)</small> | years1 = 1996-1997 | caps1 = 10 | goals1 = 1 | clubs1 = {{Fb team Paris Saint-Germain}} | years2 = 1997-1999 | caps2 = 65 | goals2 = 23 | clubs2 = {{Fb team Arsenal}} | years3 = 1999-2000 | caps3 = 19 | goals3 = 2 | clubs3 = {{Fb team Real Madrid}} | years4 = 2000-2002 | caps4 = 39 | goals4 = 10 | clubs4 = {{Fb team Paris Saint-Germain}} | years5 = 2001-2002 | caps5 = 20 | goals5 = 4 | clubs5 = →{{Fb team Liverpool}} | years6 = 2002-2005 | caps6 = 89 | goals6 = 37 | clubs6 = {{Fb team Manchester City}} | years7 = 2005-2006 | caps7 = 39 | goals7 = 14 | clubs7 = {{Fb team Fenerbahce}} | years8 = 2006-2008 | caps8 = 53 | goals8 = 22 | clubs8 = {{Fb team Bolton}} | years9 = 2008-2012 | caps9 = 125 | goals9 = 37 | clubs9 = {{Fb team Chelsea}} | years10 = 2012-2013 | caps10 = 22 | goals10 = 3 | clubs10 = {{Fb team Shanghai Shenhua}} | years11 = 2013 | caps11 = 2 | goals11 = 0 | clubs11 = →{{Fb team Juventus}} | years12 = 2013-2014 | caps12 = 12 | goals12 = 2 | clubs12 = {{Fb team West Bromwich}} | years13 = 2013-2014 | caps13 = 13 | goals13 = 2 | clubs13 = {{Fb team Mumbai City}} | nationalyears1 = 1998-2010 | nationalcaps1 = 69 | nationalgoals1 = 14 | nationalteam1 = {{знамеикона|Франција}} [[Фудбалска репрезентација на Франција|Франција]] | manageryears1 = 2012 | managerclubs1 = {{Fb team Shanghai Shenhua}} | manageryears2 = 2015 | managerclubs2 = {{Fb team Mumbai City}} }} '''Никола Себастјан Анелка''' (роден на [[14 март]] [[1979]]) — [[Французи|француски]] [[Тренер|фудбалски тренер]] и поранешен [[фудбалер]], [[Напад (фудбал)|напаѓач]]. Тој исто така е и поранешен [[Фудбалска репрезентација на Франција|репрезентативец на Франција]]. ==Технички одлики== Поранешниот менаџер на Челзи, [[Карло Анчелоти]] го опишал Анелка како брз играч со одлични способности за игра во воздухот, техника, шут и фантастично движење без топка. == Кариера == === Клубови === Анелка ја започнал својата кариера во [[ФК Париз Сен Жермен|Париз Сен Жермен]], но набргу потоа се преселил во [[ФК Арсенал|Арсенал]] каде му се приклучил на неговиот сонародник [[Арсен Венгер]]. Тој веднаш станал редовен член на почетната постава и ја освоил наградата за најдобар млад играч на годината следната сезона. Во 1999 година [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]] го ангажирал Анелка за £ 22.300.000, што било рекордна сума во тоа време, но тој не се снашол најдобро во мадридскиот клуб и се вратил во Париз Сен Жермен за договор од £ 20.000.000. Покрај редовните настапи во првиот тим во Париз, квалитетот на [[Премиер лига]]та го привлекува Анелка уште еднаш, и тој отишол најпрво на позајмица во[[ФК Ливерпул|Ливерпул]] во јануари 2002 година, а потоа му се приклучил на [[Манчестер Сити]] за 13.000.000 £ на почетокот на сезоната 2002-03. По три сезони во [[Манчестер]], тој се преселил во [[ФК Фенербахче|Фенербахче]] за две сезони пред да се врати во [[Англија]] приклучувајќи му се на [[ФК Болтон Вондерерс|Болтон]] - во договори вредни 7.000.000 и 8.000.000, милиони [[фунта|£]] соодветно. Анелка направил трансфер во [[ФК Челзи|Челзи]] од Болтон за пријавена сума од 15.000.000 £ во јануари 2008 година. За време на неговите трансфери со текот на годините, неговата вкупна сума од трансферите изнесува нешто помалку од 90 милиони [[Британска фунта|£]]. На 12 декември 2011 година, [[ФК Шангај Шенхуа|Шангај Шенхуа]] објавиле дека постигнале договор со Анелка за тој да му се приклучи на тимот во зимскиот трансферен прозорец. Во јануари [[2013]] Анелка заминал на шестмесечен заем во [[италија]]нскиот [[ФК Јувентус|Јувентус]]. Тој одиграл само три натпревари за Јувентус, но можел да биде задоволен со престојот во [[Италија]] бидејќи клубот го освоил скудетото во сезоната 2012-13, што за Анелка била трета различна титула државен првак по оние во Англија и Турција. ===Репрезентација=== Анелка одиграл многу натпревари на репрезентативно ниво и ги освоил својоте први репрезентативни трофеи играјќи за [[Фудбалска репрезентација на Франција|Франција]] на [[УЕФА Еуро 2000|Евро 2000]] и на [[2001 ФИФА Куп на Конфедерации|Купот на Конфедерациите]] следната година. Неговиот неуспех да се задржи на подолго на клупско ниво ги ограничило неговите репрезентативни настапи, но тој се вратил во репрезентацијата за [[Евро 2008]]. На 19 јуни 2010 година, Анелка бил исклучен од страна на [[Француска Фудбалската федерација|француската фудбалска федерација]] по [[2010 ФИФА Светско Првенство|СП 2010]] во [[Јужна Африка]] за "коментари насочени против националниот селектор, [[Ремон Доменек]] кого го нарекол неприфатлив за ФФФ, францускиот фудбал, како и принципите кои тие ги почитуваат. Два месеци подоцна, на Анелка му била дадена забрана за настап во репрезентацијата во наредните осумнаесет натпревари на Франција организирани од ФФФ, со што ја завршил својата репрезентативна кариера. ==Титули== ===Клупски=== ==== {{знамеикона|Англија}} Арсенал ==== *'''[[Премиер лига]]''' : 1997-98 *'''[[ФА Куп]]''' : 1997-98 *'''[[ФА Комјунити Шилд|ФА Черити Шилд]]''' : 1998 ==== {{знамеикона|Шпанија}} Реал Мадрид ==== *'''[[УЕФА Лига на шампиони|Лига на шампиони]]''' : 1999-2000 ==== {{знамеикона|Франција}} ПСЖ ==== *'''[[УЕФА Интертото куп]]''' : 2001 ==== {{знамеикона|Турција}} Фенербахче ==== *'''[[Турска Супер лига|Супер лига]]''' : 2004-05 ==== {{знамеикона|Англија}} Челзи ==== *'''[[Премиер лига]]''' : 2009-10 *'''[[ФА Куп]]''' : 2008-09, 2009-10 *'''[[ФА Комјунити Шилд]]''' : 2009 ===={{знамеикона|Италија}} Јувентус==== *'''[[Серија А]]''' : 2012-13 ===Репрезентативни=== ==== {{знамеикона|Франција}} Репрезентација на Франција ==== *'''[[УЕФА Европско првенство за играчи под 19 години]]''' : 1997 *'''[[Европско првенство во фудбал]]''' : [[Евро 2000|2000]] *'''[[ФИФА Куп на конфедерации]]''' : [[2001 ФИФА Куп на Конфедерации|2001]] ==Надворешни врски== * [http://soccersurfer.com/profile.php?id=257 Профил] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121116205604/http://soccersurfer.com/profile.php?id=257 |date=2012-11-16 }} на SoccerSurfer.com * [http://www.freesporting.com/player.ist.html?lang=en&player=800 Nicolas Anelka]{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Free Sporting * [http://www.shenhuafc.com.cn/players_item.php?mid=45 Профил] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120717072342/http://www.shenhuafc.com.cn/players_item.php?mid=45 |date=2012-07-17 }} на Шангај Шенхуа * [http://www.footballdatabase.eu/football.joueurs.nicolas.anelka.331.en.html Никола Анелка] {{Navboxes |title=Состави на Франција |bg= #0055A4 |fg= #FFFFFF |bordercolor= #EF4135 |list1= {{Состав на Франција на ЕП фудбал 2000}} {{Состав на Франција на ЕП фудбал 2008}} {{Состав на Франција на СП фудбал 2010}} }} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Анелка, Никола}} [[Категорија:Француски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Париз Сен Жермен]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Арсенал]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Мадрид]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Ливерпул]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Манчестер Сити]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фенербахче]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Болтон Вондерерс]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Челзи]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Вест Бромвич Албион]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2010]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Фудбалери од Премиер Лига]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1979 година]] jhfw1bn2r8ekphiayeg9bufk2jlroau 0 1067489 5616311 5462719 2026-08-24T20:47:34Z Dandarmkd 31127 5616311 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = Sinplus | image = Sinplus (Swiss Band).jpg | caption = | image_size = | background = group_or_band | birth_name = | alias = | birth_date = | death_date = | origin = [[Лосон]], [[Швајцарија]] | instrument = | genre = [[Алтернативен рок]], [[пост панк]], [[New Wave music|new wave]] | occupation = | years_active = | label = I&G Productions | associated_acts = | website = | current_members = Иван Броџини <br />Габриел Броџини | past_members = | notable_instruments = }} '''Sinplus''' е швајцарско рок дуо создадено од браќата '''Броџини'''. Тие ја претставувале [[Швајцарија на Евровизија|Швајцарија]] на [[Евровизија 2012]] во Баку, Азербајџан со песната "Unbreakable" (Нераскинлива) победувајќи на Швајцарскиот Евросонг на [[10 декември]] [[2011]]. На Евровизија завршиле без пласман во финалето (11-ти во првата полуфинална вечер). Песната била објавена на [[1 октомври]] [[2011]] година. Песната влегла во швајцарскиот ''Singles Chart'' во број 34. Песната е вклучена во нивниот деби албум "''Дезинформација''". Двајца браќа, и музичари, и двајцата со природен талент за текстописци. Тие почнале да свират музика на рана возраст.Страста на Иван била гитарата. Габриел свирел на клавијатура и тапани, но ја открил неговата страст за пеење. На возраст од тринаесет, како браќа веќе свиреле во сопствените бендови и вежбале со нивниот татко. == Дискографија == Нивен прв сингл насловен "Без идентитет" (Without identity) стигнал до топ-листите.Нивни други песни се "Get Control", "Happy and Free", "All of matter of image", "Shoot" - која била една од националните химни на Светското првенство во хокеј во 2009. == Албуми == *Disinformation * Потточка во списокот **Unbreakable **Roll the dice **Turn on the lights **Get off **Do you wanna dance **There's fire **The only one **Whatever I've missed it's gone **Disinformation **You got a nomination **Scared == Надворешни врски== * [http://sinplus.net/ Службено мрежно место] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Луѓе од Локарно]] [[Категорија:Швајцарски рок-групи]] [[Категорија:Швајцарски дуети]] [[Категорија:Швајцарски музички групи на англиски јазик]] [[Категорија:Учесници на Евровизија]] hfnnn3dw8zrd31sw51xy7m7nnp6vo7t 0 1068968 5616365 5424279 2026-08-25T05:25:49Z Gliwi 66636 ([[c:GR|GR]]) [[File:DEU Leinatal COA.jpg]] → [[File:DEU Leinatal COA.svg]] JPG → SVG 5616365 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Место во Германија |image_photo = |Wappen = DEU Leinatal COA.svg |lat_deg = 50 |lat_min = 54 |lat_sec = 0 |lon_deg = 10 |lon_min = 38 |lon_sec = 0 |Lageplan = Leinatal in GTH.svg |Bundesland = Thüringen |Landkreis = Гота |Höhe = 360 |Fläche = 35.95 |Einwohner = 3896 |Stand = 2006-12-31 |PLZ = 99894 |Vorwahl = 03622; 036253; 03623 |Kfz = GTH |Gemeindeschlüssel = 16 0 67 083 |Straße = Ортсштрасе 10 |Website = [http://www.gemeinde-leinatal.de/ www.gemeinde-leinatal.de] |Bürgermeister = Клаус Јенш }} '''Лајнатал''' ({{langx|de|Leinatal}}) — општина во округот [[Гота (округ)|Гота]], во [[Тирингија]], [[Германија]]. == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} {{Градови во Гота (округ)}} {{Гота-никулец}} [[Категорија:Гота (округ)]] k51hmpf5xgl6zl4ryiiy5rrnr77363c 8 1069188 5616378 5597935 2026-08-25T07:54:34Z Виолетова 1975 5616378 wikitext text/x-wiki <div style="background:white;color:black;" class="notheme"><!-- НЕ СТАВАЈТЕ ПОТТОЧКИ (ЅВЕЗДИЧКИ), ТУКУ САМО ПИШЕТЕ ГО ТЕКСТОТ ОСТАВАЈЌИ ПО ЕДЕН ПРАЗЕН РЕД АКО ИМА ПОВЕЌЕ ОД ЕДНА ОБЈАВА--> <!-- Трајна објава за Википедија на Facebook --> [[Податотека:F icon.svg|лево|25п]] Следете ја Википедија на македонски јазик на '''<span class="plainlinks">[https://www.facebook.com/mk.wikipedia Facebook]</span>'''! {{-}} <!-- Известување за викисредби или други настани --> <!-- Известување за дискусии и гласања --> <!-- Известување за кандидати за/ревизија на избрани статии --> <!-- Известување за избор на јубилејна статија --> <!-- Објава за уредувачки денови или викенди --> {{#ifexist:Википедија:Уредувачки денови 2026/{{#time: j|+1 hours}} {{#time: F|+1 hours}}|{{:Википедија:Уредувачки денови 2026/{{#time: j|+1 hours}} {{#time: F|+1 hours}}}}|{{#ifexist:Википедија:Уредувачки викенди 2026/{{#time: j|+1 hours}} {{#time: F|+1 hours}}|{{:Википедија:Уредувачки викенди 2026/{{#time: j|+1 hours}} {{#time: F|+1 hours}}}}|}}}} {{-}} <!-- Објава за уредувачки натпревари или седмици --> [[Податотека:WPWP logo 1.png|лево|25п]] Се известуваат сите заинтересирани уредници на Википедија на македонски јазик дека од 1 јули до 31 август 2026 година се одржува повикот „'''[[Википедија:Статии без илустрација 2026|Статии без илустрација 2026]]'''“. Приклучете се и освојте една од наградите! {{-}} <!-- Објава за други натпревари --> [[Податотека:WLM Macedonia.svg|лево|25п]] Се известуваат сите заинтересирани уредници и фотографи дека во периодот од 1 - 30 септември 2026 година се одржува фотографскиот натпревар „'''[[Википедија:Вики ги сака спомениците 2026|Вики ги сака спомениците 2026]]'''“. Прочитајте ги правилата и вклучете се! {{-}} blso443m6rl1rfyupskbvutftmaj3do 0 1069491 5616201 5615618 2026-08-24T16:12:39Z ~2026-46162-97 136208 5616201 wikitext text/x-wiki {{Внимание}} {{Инфокутија Средно училиште |слика = OSU-AcoRuskovski.png |име = ОСУ „Ацо Русковски“ |место = [[Берово]] |општина = [[Општина Берово|Берово]] |настава на = македонски |адреса = Ул. „Даме Груев“ бб. |актуелен директор = [[Душанка Паговска]] |телефон = +389 33 471/468 |е-пошта = acoruskovski@yahoo.com |веб =www.acoruskovski.edu.mk |факс = }} [[Податотека:Викиекспедиција Малешевија (213).jpg|мини|300п|десно|Поглед на училиштето]] [[Податотека:Викиекспедиција Малешевија (214).jpg|мини|300п|десно|Новоизградената сала до училиштето]] '''„Ацо Русковски“''' — средно училиште во [[Берово]], [[Општина Берово]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://csoo.edu.mk/images/stories/lista%20na%20sredni%20ucilista.pdf |title=Листа на средни училишта во кои е застапено стручното образование во Република Македонија |accessdate=2022-01-15 |archive-date=2020-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200227124434/http://csoo.edu.mk/images/stories/lista%20na%20sredni%20ucilista.pdf |url-status=dead }}</ref>. ==Основање и развој на ОСУ „Ацо Русковски“== Училиштето „Ацо Русковски“ е основано во учебната 1951/52 година како неполна гимназија „Страшо Пинџур”.Средното образование во Берово е воведено од учебната 1953/54 година со решение на Советот за просвета на НРМ од 10.09.1953г., кога е верифицирана полна гимназија. Во 1956 година гимназијата се трансформира-преминува во средно економско училиште.Во 1960/61 година се враќа гимназискто образование, но продолжува да постои и економското училиште. Наредната година економското училиште се припојува кон гимназијата, а постојат две паралелки од просветна струка. Од таа година училиштето го добива името Ацо Русковски. Од учебната 1963/64 година средното училиште функционира како чиста гимназија (без економски и педагошки паралелки),се до 1978 година, кога се трансформира во ЦСО. Во ЦСО покрај гимназиско има и стручно образование: текстилно-кожарска струка, електро, дрвопреработувачка, струка за неметали и др. Од 1980 до 1990 година училиштетото работи според концептот за средно насочено образование, а стручното си постои вон тој концепт. Во учебната 1991/92 година се напушта концептот за насочено образование и се враќа гимназиското образование. Од 2001/02 година гимназиското образование се реализира според новите планови и програми. ==Визија на училиштето== Нашето училиште е со традиција, отворено за нови идеи што го поттикнуваат поединечниот развој и креативноста на учениците. Нуди можност за проодност на сите факултети. Подготвеност за вклучување на пазарот на трудот. Интенција за воведување на нови струки од интерес на општината. == Патронен празник == Патрониот празник на училиштето се одржува секоја година на '''24 Септември'''. За одбележување на тој празник се одржуваат голем број на манифестации, како од спортски, така и од културен аспект. Учениците од средното училиште подготвуваат точки со кои настапуваат на сцена. Претежно точките се од делот на музика (пеење и свирење на музички иснструменти), драмската уметност и модерните танци. Учениците се истакнуваат и во спортските натпревари - ракомет, кошарка, одбојка, фудбал итн . == Соработка со други училишта == ОСУ „Ацо Русковски“ е во соработка со други училишта, не само од Македонија, туку и пошироко: * Гимназија '''Брус''' - Србија * Англиска јазична гимназија '''„Thomas Јеfferson “''' - Софија * Средно училиште '''„ Јане Сандански “''' - Сандански * СОУ '''„ Орце Николов “''' - Скопје * СОУ '''„ Методи Митевски - Брицо “''' - Делчево * СОУ '''„ Ванчо Прке “''' - Виница == Учество на натпревари и освоени награди == :'''Наградени ученици:''' # Буровска Даринка - златен медал на меѓународниот натпревар по спорт во рамките на меѓународниот проект „Не на наркотиците“, одржан во Сандански, Р.Бугарија на 02.10.2010 година [[File:Natprevar1.jpg|thumb|Меѓународниот натпревар по спорт-Сандански]] # Лапевски Владимир - златен медал од областа на информатиката на Макинова во октомври 2010 година во Скопје # Анита Пипонска - сребрен медал во областа на биологија на Еканова во октомври 2010 година во Скопје # Мандолински оркестар - прво место на државниот натпревар во Скопје на 15.05.2011 година # Јовинска Стефанија- I место астрономија. # Кас'мска Лорета - I место современа физика. # Симоновски Гоце- II место роботика. # Суџукович Ана - II место систематика. # Симевска Моника - II место микробиологија. # Грковска Ивана - II место неорганска хемија. # Димитровска Христина - II место математика. # Сирачевска Александра - II место фармакологија. # Арменски Роберт - III место компјутерско програмирање. # Ингилизова Виолета - III место неорганска хемија. # Станоевска Милица - III место современа физика. # Тони Трајковски - III место современа физика. === Државен натпревар за противпожарна заштита === *Анита Кажлевска *Катерина Мишевска *Војче Митевски Прво место екипно * Ѓорѓи Ајтовски Второ место === Државен натпревар по латински јазик === *Викторија Кржовска- III место === Натпревар за најдобар бизнис план III место === * Дијана Касмска * Анита Перовска * Елена Јангеловска * Јордан Андовски [[File:Натпревар за најдобар бизнис план.jpg|thumb|Натпревар за најдобар бизнис план]] === Републички натпревар на детски и младински оркестри - === * I Место ==Проекти и активности== Најзначајни проекти и активности спроведени во ОСУ „Ацо Русковски“ се: * '''SEA проектот'''- активности во средното образование; * '''GLOBE''' - светска еколошка програма, која е во соработка со Министерството за животна средина и просторно планирање; * '''Промоција на хумани вредности''' - во соработка со Црвен крст; * '''E-dnevnik'''; * Проект “'''Менторство на Ромите'''„; * Дипломирани Роми и подобрување на нивниот живот; * Поттикнување на младите во политичките процеси - едукација на младите гласачи; * '''ЕКО''' училиште; * Условени прарични трансфери - '''УПТ'''; * Програма - Советување на родители. ==Наставен кадар== [[File:Nastavenkadar.png|thumb|Наставниот кадар на училиштето]] * Вкупно вработени - 65 * Раководен кадар # Директор : Корчовски Сашко # Заменик директор # Раководител на дисперзирани паралелки * Стручни соработници- ( педагог, 2 психолози, социолог, библиотекар) * Професори - 55 * Административна служба( секретар, благајник, администратор) * Технички персонал (парноложач, ноќен чувар,хигиеничари) ==Ученици== ==== Вкупно : 561 (26 паралелки)==== * Гимназија: 495 ученици (21 паралелки) # Берово: 342 ученици (15 паралелки) # Пехчево: 152 ученици (6 паралелки) * Текстилна: 44 ученици (4 паралелки) * Угостителско-туристичка: 22 ученици (1 паралелка) ==== Национална припадност ==== * Македонци – 504 * Турци – 18 * Роми – 39 ''''' Наставата се изведува на македонски наставен јазик ''''' ==Интегрална евалуација== *Во спроведената интегрална евалуација во април 2011 година ОСУ „Ацо Русковски“ доби оценка '''„Добар“.''' *После спроведеното вреднување на професорите на 1 февруари 2012 година, просечната оценка е '''3,67 (Мн. добар)'''. ==Просторни услови== ==== Кабинети ==== [[File:СалаНадвор.png|thumb|Училишната сала однадвор.]] [[File:Sala2.png|thumb|Училишната сала внатре.]] [[File:Библиотеката.png|thumb|Библиотеката на училиштето.]] Во училиштето има 22 Кабинети од кои 15 се опремени со компјутерска технологија. ====Пракса==== За практична настава во училиштето има 2 добро опремени простории. ====Спортска сала==== Добро опремена спортска сала. ====Библиотека ==== Добро опремена библиотека == Познати личности кои учеле во ова училиште == ==Познати личности кои предавале во ова училиште== == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * http://acoruskovskibv.schools.edu.mk {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090414104106/http://acoruskovskibv.schools.edu.mk/ |date=2009-04-14 }} Мрежно место на училиштето * [http://www.schools.edu.mk/ Портал за основните и средните училишта во Македонија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111016115711/http://www.schools.edu.mk/ |date=2011-10-16 }} * [http://www.mon.gov.mk/ Официјално мрежно место на Министерството за образование и наука] {{Coord|41|42|49|N|22|51|11|E|type:landmark_region:MK|display=title}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ацо Русковски, Берово}} [[Категорија:Средни училишта во Берово]] [[Категорија:Средни училишта во Општина Берово]] [[Категорија:Средни училишта во Македонија]] nywzrovcm58uzc8k6e8nlvnrozhlyx3 0 1076208 5616314 5299219 2026-08-24T20:53:49Z Buli 2648 5616314 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир |conflict=Албанско востание |partof= |image= [[Податотека:Shkup1912.jpg|300п]] |caption= Албанските востаници во Скопје |date=јануари - август 1912 |place= Косово<br> Албанија<br> Македонија |territory= |result= прекратување на востанието<br>исполнување на албанските барања |combatant1= [[Косовски вилает]] |combatant2= [[Османлиско Царство]] |strength1=[[Хасан Приштина]] |strength2= |casualties1= |casualties2= }} [[Податотека:Srpski izvestai za arnautskata pobuna, 1912.pdf|мини|Српски извештај за текот и развојот на арнаутската побуна во текот на мај 1912.]] '''Албанското востание од 1912''' година во Отоманското Царство се одвивало во периодот од јануари до август 1912 година. По серијата успеси албанските револуционери го зазеле Скопје кој бил административен центар на Косовскиот вилает.<ref name="LiottaJebb2004"/><ref name="Phillips"/><ref name="Bahl"/> Востанието завршило на 4 септември 1912 година, кога Високата порта се согласила да ги исполни барањата на востаниците. Незадоволството на останатите балкански народи од постигнатиот успех на албанските востаници претставува еден од поводите за започнување на [[Првата балканска војна]]. == Заднина == Во јули 1908 година во Отоманското Царство започнала Младотурската револуција. Како последица на тоа во Албанија даноците се зголемиле а Албанците продолжиле да се регрутираат во османлиската армија, а цивилното население било разоружано. Во 1910 година започнале серија од востанија кои не завршувале со успех. Во јануари 1912 година Хасан Приштина и Исмаил Кемал започнале подготовка за ново востание. == Текот на востанието == Востанието избувнало во јануари 1912 година и истото било поддржано од Србија и Црна Гора. Италија од друга страна исто така го поддржала востанието бидејќи во исто време војувала со Османлиите. Нивната помош се должела на дополнителна дестабилизација на Османлиското Царство. Претходно албанските претставници се состаниле со османлиските власти но не добиле позитивен одговор во нивните барања. Исмаил Кемал бил одговорен за испорака на 15.000 пушки во Косово преку Црна Гора. Претходно бил низ европските земји каде добил оружје и средства и меѓународна поддршка за востанието. Во исто време тој кординирал со раководството на востаниците преку Британската амбасада во Скопје. Хасан Приштина направил обид да ја привлече Бугарија како сојузник, нудејќи создавање на независна албанско-македонска држава во Македонија, поддржан од британскиот конзул во Скопје. Биртанският конзул ветувал силна поддршка на востанатото на Албанците. Востанието започнало во западниот дел на Косовскиот вилает, на чело на кое застанале Хасан Приштина, Некџиб Драга, Бајрам Цури, Риза Беј и други. Есад Паша Топтан се обврзал да организира востание во централна Албанија и во округот Мирдита. Албанските војници и офицери се повлекле од отоманската армија и се вклучиле во востанието. До август 1912 година востаниците ја зазеле целата територија на Косовскиот вилает (Нови Пазар, Приштина, Скопје и Сиеница), делови од Скадарскиот и Јанинскиот вилает (Елбасан, Лесковик и Коница) и Дебар, дел од Битолскиот вилает. За успехот на востанието помагнала и турско-италијанската војна. Отомански сили се противеле на заповедите да се борат со албанските муслимани револуционери, бидејќи ги сметале за браќа по вера. Албанските востаници упатиле со голем број на барања до Младотурската влада. Тие биле објавени во албанските емигрантски весници во Царството Бугарија во март 1912 година. Дел од барањата се именувањата на албански офицери во владината администрација, интегрирање на албанскиот јазик во локалните училишта и ограничување на регрутацијата на Албанци во Османлиската армија за Косовскиот вилает. Самите Албанци биле поделени, некои од нив биле наклонети кон Младотурскиот Комитет за единство и напредок, други на либералната партија, а трети биле за обновување на автократија на Абдул Хамид II. На 9 август 1912 година албанските востаници поднеле нов список на барања за реформи и создавање на автономен албански вилает. Меѓу барањата биле економски развој на албанските територии, целосна амнестија на бунтовниците и судски процеси за османлиските офицери кои учествувале во задушувањето на востанието. == Последици == На 4 септември 1912 година Високата порта го прекратила албанското востание, откако се согласила со сите барањата на револуционерите. Успехот на албанското востание дало сигнал на балканските држави дека Отоманското Царство слабее. Создавањето на автономен албански вилает, опфаќајќи територии населени со христијанско население се третирале како закана за националните интереси на останатите христијански земји од Балканот. Хасан Приштина започнал подготовка на ново востание за по три до четири месеци, но неговите планови пропаднале по почетокот на Балканската војна. ==Литература== {{Reflist|refs= <ref name="LiottaJebb2004">{{Наведена книга|last1=Liotta|first1=P. H.|last2=Jebb|first2=Cindy R.|title=Mapping Macedonia: Idea and Identity|url=https://books.google.com/books?id=lt0qaQLjtI0C&pg=PA62|accessdate=9 April 2012|year=2004|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-275-98247-8|page=62}}</ref> <ref name="Phillips">{{Наведена книга| last = Phillips| first = John | title = Macedonia: warlords and rebels in the Balkans | chapter-url = https://books.google.com/books?id=SB1OrH8iZtcC&dq=albanians+captured+skopje+1912&pg=PA29 | year = 2004 | publisher = I.B. Tauris | location = London | isbn = 1-86064-841-X | page = 29 | chapter = The rise of Albanian nationalism | quote = An Albanian uprising in Kosovo for independent schools in May 1912 led to capture of Skopje by rebels in August }}</ref> <ref name="Bahl">{{Наведена книга| last = Bahl| first = Taru| author = M.H. Syed| title = Encyclopaedia of the Muslim World| chapter-url = https://books.google.com/books?id=ceW4dR78ubEC&dq=albanians+captured+skopje+1912&pg=PA53| year = 2003| publisher = Anmol publications PVT. Ltd.| location = New Delhi| isbn = 81-261-1419-3| page = 53| chapter = The Balkan Wars and creation of Independent Albania| quote = The Albanians once more raise against Ottoman Empire in May 1912 and took Macedonian capitol of Skopje by August| access-date = 2013-04-09| archive-date = 2014-06-08| archive-url = https://web.archive.org/web/20140608021757/http://books.google.com/books?id=ceW4dR78ubEC&pg=PA53&dq=albanians+captured+skopje+1912&hl=en&ei=1FowTdjtIKiK4gbxzqixCg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=8&ved=0CEYQ6AEwBw#v=onepage&q=albanians%20captured%20skopje%201912&f=false| url-status = dead}}</ref> }} [[Категорија:Судири во 1912 година]] [[Категорија:Востанија против Отоманското Царство]] [[Категорија:Отоманското Царство во 20 век]] [[Категорија:Отоманска Албанија]] [[Категорија:Отоманско Скопје]] o8ry9vv88fg00pgdh59shcp2211tfw9 5616317 5616314 2026-08-24T21:06:48Z Buli 2648 5616317 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир |conflict=Албанско востание |partof= |image= [[Податотека:Shkup1912.jpg|300п]] |caption= Албанските востаници во Скопје |date=јануари - август 1912 |place= Косово<br> Албанија<br> Македонија |territory= |result= прекратување на востанието<br>исполнување на албанските барања |combatant1= [[Косовски вилает]] |combatant2= [[Османлиско Царство]] |strength1=[[Хасан Приштина]] |strength2= |casualties1= |casualties2= }}'''Албанското востание од 1912''' година било големо вооружено востание против власта на [[Отоманското Царство]], кое се одвивало од јануари до септември 1912 година и претставувало кулминација на претходните албански востанија и на стремежите за поширока автономија во рамките на Царството. Востанието било предизвикано од незадоволството од централистичката политика на [[Младотурци|Младотурците]] и се проширило низ значителен дел од европските османлиски територии населени со Албанци, при што најголем интензитет достигнало во [[Косово]]. Меѓу истакнатите водачи на востанието биле [[Хасан Приштина]], [[Иса Болетини]], [[Бајрам Цури]] и [[Идриз Сефери]]. По низа воени успеси, востаниците во август 1912 година го зазеле [[Скопје]], административниот центар на [[Косовски вилает|Косовскиот вилает]], со што извршиле силен притисок врз османлиската власт.<ref name="LiottaJebb2004" /><ref name="Phillips" /><ref name="Bahl" /> Во текот на преговорите со османлиската влада, водачите на востанието ги изнеле таканаречените Четиринаесет точки, со кои, меѓу другото, барале реформи во управата, образованието и судството, употреба на албанскиот јазик во училиштата, именување службеници запознаени со месниот јазик и обичаи и други отстапки. Иако барањата не содржеле изречно барање за независност, нивното спроведување би овозможило значителен степен на самоуправа во областите населени со Албанци. [[Високата порта]] на почетокот на септември 1912 година прифатила поголем дел од барањата на востаниците, со што востанието завршило. Неговиот успех, слабеењето на османлиската власт на Балканот и можноста за создавање поширока албанска автономија предизвикале загриженост кај балканските држави и придонеле за забрзување на дипломатските и воените подготовки што наскоро довеле до избувнувањето на [[Првата балканска војна]]. Востанието, сепак, не довело до создавање независна Албанија; тоа било прогласено дури во ноември 1912 година, во услови на војната и напредувањето на војските на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]].[[Податотека:Srpski izvestai za arnautskata pobuna, 1912.pdf|мини|Српски извештај за текот и развојот на арнаутската побуна во текот на мај 1912.]] == Заднина == Во јули 1908 година во Отоманското Царство започнала Младотурската револуција. Како последица на тоа во Албанија даноците се зголемиле а Албанците продолжиле да се регрутираат во османлиската армија, а цивилното население било разоружано. Во 1910 година започнале серија од востанија кои не завршувале со успех. Во јануари 1912 година Хасан Приштина и Исмаил Кемал започнале подготовка за ново востание. == Текот на востанието == Востанието избувнало во јануари 1912 година и истото било поддржано од Србија и Црна Гора. Италија од друга страна исто така го поддржала востанието бидејќи во исто време војувала со Османлиите. Нивната помош се должела на дополнителна дестабилизација на Османлиското Царство. Претходно албанските претставници се состаниле со османлиските власти но не добиле позитивен одговор во нивните барања. Исмаил Кемал бил одговорен за испорака на 15.000 пушки во Косово преку Црна Гора. Претходно бил низ европските земји каде добил оружје и средства и меѓународна поддршка за востанието. Во исто време тој кординирал со раководството на востаниците преку Британската амбасада во Скопје. Хасан Приштина направил обид да ја привлече Бугарија како сојузник, нудејќи создавање на независна албанско-македонска држава во Македонија, поддржан од британскиот конзул во Скопје. Биртанският конзул ветувал силна поддршка на востанатото на Албанците. Востанието започнало во западниот дел на Косовскиот вилает, на чело на кое застанале Хасан Приштина, Некџиб Драга, Бајрам Цури, Риза Беј и други. Есад Паша Топтан се обврзал да организира востание во централна Албанија и во округот Мирдита. Албанските војници и офицери се повлекле од отоманската армија и се вклучиле во востанието. До август 1912 година востаниците ја зазеле целата територија на Косовскиот вилает (Нови Пазар, Приштина, Скопје и Сиеница), делови од Скадарскиот и Јанинскиот вилает (Елбасан, Лесковик и Коница) и Дебар, дел од Битолскиот вилает. За успехот на востанието помагнала и турско-италијанската војна. Отомански сили се противеле на заповедите да се борат со албанските муслимани револуционери, бидејќи ги сметале за браќа по вера. Албанските востаници упатиле со голем број на барања до Младотурската влада. Тие биле објавени во албанските емигрантски весници во Царството Бугарија во март 1912 година. Дел од барањата се именувањата на албански офицери во владината администрација, интегрирање на албанскиот јазик во локалните училишта и ограничување на регрутацијата на Албанци во Османлиската армија за Косовскиот вилает. Самите Албанци биле поделени, некои од нив биле наклонети кон Младотурскиот Комитет за единство и напредок, други на либералната партија, а трети биле за обновување на автократија на Абдул Хамид II. На 9 август 1912 година албанските востаници поднеле нов список на барања за реформи и создавање на автономен албански вилает. Меѓу барањата биле економски развој на албанските територии, целосна амнестија на бунтовниците и судски процеси за османлиските офицери кои учествувале во задушувањето на востанието. == Последици == На 4 септември 1912 година Високата порта го прекратила албанското востание, откако се согласила со сите барањата на револуционерите. Успехот на албанското востание дало сигнал на балканските држави дека Отоманското Царство слабее. Создавањето на автономен албански вилает, опфаќајќи територии населени со христијанско население се третирале како закана за националните интереси на останатите христијански земји од Балканот. Хасан Приштина започнал подготовка на ново востание за по три до четири месеци, но неговите планови пропаднале по почетокот на Балканската војна. ==Литература== {{Reflist|refs= <ref name="LiottaJebb2004">{{Наведена книга|last1=Liotta|first1=P. H.|last2=Jebb|first2=Cindy R.|title=Mapping Macedonia: Idea and Identity|url=https://books.google.com/books?id=lt0qaQLjtI0C&pg=PA62|accessdate=9 April 2012|year=2004|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-275-98247-8|page=62}}</ref> <ref name="Phillips">{{Наведена книга| last = Phillips| first = John | title = Macedonia: warlords and rebels in the Balkans | chapter-url = https://books.google.com/books?id=SB1OrH8iZtcC&dq=albanians+captured+skopje+1912&pg=PA29 | year = 2004 | publisher = I.B. Tauris | location = London | isbn = 1-86064-841-X | page = 29 | chapter = The rise of Albanian nationalism | quote = An Albanian uprising in Kosovo for independent schools in May 1912 led to capture of Skopje by rebels in August }}</ref> <ref name="Bahl">{{Наведена книга| last = Bahl| first = Taru| author = M.H. Syed| title = Encyclopaedia of the Muslim World| chapter-url = https://books.google.com/books?id=ceW4dR78ubEC&dq=albanians+captured+skopje+1912&pg=PA53| year = 2003| publisher = Anmol publications PVT. Ltd.| location = New Delhi| isbn = 81-261-1419-3| page = 53| chapter = The Balkan Wars and creation of Independent Albania| quote = The Albanians once more raise against Ottoman Empire in May 1912 and took Macedonian capitol of Skopje by August| access-date = 2013-04-09| archive-date = 2014-06-08| archive-url = https://web.archive.org/web/20140608021757/http://books.google.com/books?id=ceW4dR78ubEC&pg=PA53&dq=albanians+captured+skopje+1912&hl=en&ei=1FowTdjtIKiK4gbxzqixCg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=8&ved=0CEYQ6AEwBw#v=onepage&q=albanians%20captured%20skopje%201912&f=false| url-status = dead}}</ref> }} [[Категорија:Судири во 1912 година]] [[Категорија:Востанија против Отоманското Царство]] [[Категорија:Отоманското Царство во 20 век]] [[Категорија:Отоманска Албанија]] [[Категорија:Отоманско Скопје]] 2qp1phutgefp7z79ldpnm5rcx2psa2s 5616322 5616317 2026-08-24T21:13:29Z Buli 2648 5616322 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир |conflict=Албанско востание |partof= |image= [[Податотека:Shkup1912.jpg|300п]] |caption= Албанските востаници во Скопје |date=јануари - август 1912 |place= Косово<br> Албанија<br> Македонија |territory= |result= прекратување на востанието<br>исполнување на албанските барања |combatant1= [[Косовски вилает]] |combatant2= [[Османлиско Царство]] | commander1 = {{flagicon image|Flag of Albanian Provisional Government (Jun-Nov 1912).svg}} [[Иса Болетини]]<br/> {{flagicon image|Flag of Albanian Provisional Government (Jun-Nov 1912).svg}} [[Идриз Сефери]]<br/> {{flagicon image|Flag of the Provisional Government of Albania (1912–1914).svg}} [[Исмаил Ќемали]]<br/> {{flagicon image|Flag of the Provisional Government of Albania (1912–1914).svg}} [[Хасан Приштина]]<br/> {{flagicon image|Flag of Albanian Provisional Government (Jun-Nov 1912).svg}} [[Неџип Драга]]<br/> {{flagicon image|Flag of Albanian Provisional Government (Jun-Nov 1912).svg}} [[Бајрам Цури]] |strength1=[[Хасан Приштина]] |strength2= |casualties1= |casualties2= }}'''Албанското востание од 1912''' година било големо вооружено востание против власта на [[Отоманското Царство]], кое се одвивало од јануари до септември 1912 година и претставувало кулминација на претходните албански востанија и на стремежите за поширока автономија во рамките на Царството. Востанието било предизвикано од незадоволството од централистичката политика на [[Младотурци|Младотурците]] и се проширило низ значителен дел од европските османлиски територии населени со Албанци, при што најголем интензитет достигнало во [[Косово]]. Меѓу истакнатите водачи на востанието биле [[Хасан Приштина]], [[Иса Болетини]], [[Бајрам Цури]] и [[Идриз Сефери]]. По низа воени успеси, востаниците во август 1912 година го зазеле [[Скопје]], административниот центар на [[Косовски вилает|Косовскиот вилает]], со што извршиле силен притисок врз османлиската власт.<ref name="LiottaJebb2004" /><ref name="Phillips" /><ref name="Bahl" /> Во текот на преговорите со османлиската влада, водачите на востанието ги изнеле таканаречените Четиринаесет точки, со кои, меѓу другото, барале реформи во управата, образованието и судството, употреба на албанскиот јазик во училиштата, именување службеници запознаени со месниот јазик и обичаи и други отстапки. Иако барањата не содржеле изречно барање за независност, нивното спроведување би овозможило значителен степен на самоуправа во областите населени со Албанци. [[Високата порта]] на почетокот на септември 1912 година прифатила поголем дел од барањата на востаниците, со што востанието завршило. Неговиот успех, слабеењето на османлиската власт на Балканот и можноста за создавање поширока албанска автономија предизвикале загриженост кај балканските држави и придонеле за забрзување на дипломатските и воените подготовки што наскоро довеле до избувнувањето на [[Првата балканска војна]]. Востанието, сепак, не довело до создавање независна Албанија; тоа било прогласено дури во ноември 1912 година, во услови на војната и напредувањето на војските на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]].[[Податотека:Srpski izvestai za arnautskata pobuna, 1912.pdf|мини|Српски извештај за текот и развојот на арнаутската побуна во текот на мај 1912.]] == Заднина == Во јули 1908 година во Отоманското Царство започнала Младотурската револуција. Како последица на тоа во Албанија даноците се зголемиле а Албанците продолжиле да се регрутираат во османлиската армија, а цивилното население било разоружано. Во 1910 година започнале серија од востанија кои не завршувале со успех. Во јануари 1912 година Хасан Приштина и Исмаил Кемал започнале подготовка за ново востание. == Текот на востанието == Востанието избувнало во јануари 1912 година и истото било поддржано од Србија и Црна Гора. Италија од друга страна исто така го поддржала востанието бидејќи во исто време војувала со Османлиите. Нивната помош се должела на дополнителна дестабилизација на Османлиското Царство. Претходно албанските претставници се состаниле со османлиските власти но не добиле позитивен одговор во нивните барања. Исмаил Кемал бил одговорен за испорака на 15.000 пушки во Косово преку Црна Гора. Претходно бил низ европските земји каде добил оружје и средства и меѓународна поддршка за востанието. Во исто време тој кординирал со раководството на востаниците преку Британската амбасада во Скопје. Хасан Приштина направил обид да ја привлече Бугарија како сојузник, нудејќи создавање на независна албанско-македонска држава во Македонија, поддржан од британскиот конзул во Скопје. Биртанският конзул ветувал силна поддршка на востанатото на Албанците. Востанието започнало во западниот дел на Косовскиот вилает, на чело на кое застанале Хасан Приштина, Некџиб Драга, Бајрам Цури, Риза Беј и други. Есад Паша Топтан се обврзал да организира востание во централна Албанија и во округот Мирдита. Албанските војници и офицери се повлекле од отоманската армија и се вклучиле во востанието. До август 1912 година востаниците ја зазеле целата територија на Косовскиот вилает (Нови Пазар, Приштина, Скопје и Сиеница), делови од Скадарскиот и Јанинскиот вилает (Елбасан, Лесковик и Коница) и Дебар, дел од Битолскиот вилает. За успехот на востанието помагнала и турско-италијанската војна. Отомански сили се противеле на заповедите да се борат со албанските муслимани револуционери, бидејќи ги сметале за браќа по вера. Албанските востаници упатиле со голем број на барања до Младотурската влада. Тие биле објавени во албанските емигрантски весници во Царството Бугарија во март 1912 година. Дел од барањата се именувањата на албански офицери во владината администрација, интегрирање на албанскиот јазик во локалните училишта и ограничување на регрутацијата на Албанци во Османлиската армија за Косовскиот вилает. Самите Албанци биле поделени, некои од нив биле наклонети кон Младотурскиот Комитет за единство и напредок, други на либералната партија, а трети биле за обновување на автократија на Абдул Хамид II. На 9 август 1912 година албанските востаници поднеле нов список на барања за реформи и создавање на автономен албански вилает. Меѓу барањата биле економски развој на албанските територии, целосна амнестија на бунтовниците и судски процеси за османлиските офицери кои учествувале во задушувањето на востанието. == Последици == На 4 септември 1912 година Високата порта го прекратила албанското востание, откако се согласила со сите барањата на револуционерите. Успехот на албанското востание дало сигнал на балканските држави дека Отоманското Царство слабее. Создавањето на автономен албански вилает, опфаќајќи територии населени со христијанско население се третирале како закана за националните интереси на останатите христијански земји од Балканот. Хасан Приштина започнал подготовка на ново востание за по три до четири месеци, но неговите планови пропаднале по почетокот на Балканската војна. ==Литература== {{Reflist|refs= <ref name="LiottaJebb2004">{{Наведена книга|last1=Liotta|first1=P. H.|last2=Jebb|first2=Cindy R.|title=Mapping Macedonia: Idea and Identity|url=https://books.google.com/books?id=lt0qaQLjtI0C&pg=PA62|accessdate=9 April 2012|year=2004|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-275-98247-8|page=62}}</ref> <ref name="Phillips">{{Наведена книга| last = Phillips| first = John | title = Macedonia: warlords and rebels in the Balkans | chapter-url = https://books.google.com/books?id=SB1OrH8iZtcC&dq=albanians+captured+skopje+1912&pg=PA29 | year = 2004 | publisher = I.B. Tauris | location = London | isbn = 1-86064-841-X | page = 29 | chapter = The rise of Albanian nationalism | quote = An Albanian uprising in Kosovo for independent schools in May 1912 led to capture of Skopje by rebels in August }}</ref> <ref name="Bahl">{{Наведена книга| last = Bahl| first = Taru| author = M.H. Syed| title = Encyclopaedia of the Muslim World| chapter-url = https://books.google.com/books?id=ceW4dR78ubEC&dq=albanians+captured+skopje+1912&pg=PA53| year = 2003| publisher = Anmol publications PVT. Ltd.| location = New Delhi| isbn = 81-261-1419-3| page = 53| chapter = The Balkan Wars and creation of Independent Albania| quote = The Albanians once more raise against Ottoman Empire in May 1912 and took Macedonian capitol of Skopje by August| access-date = 2013-04-09| archive-date = 2014-06-08| archive-url = https://web.archive.org/web/20140608021757/http://books.google.com/books?id=ceW4dR78ubEC&pg=PA53&dq=albanians+captured+skopje+1912&hl=en&ei=1FowTdjtIKiK4gbxzqixCg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=8&ved=0CEYQ6AEwBw#v=onepage&q=albanians%20captured%20skopje%201912&f=false| url-status = dead}}</ref> }} [[Категорија:Судири во 1912 година]] [[Категорија:Востанија против Отоманското Царство]] [[Категорија:Отоманското Царство во 20 век]] [[Категорија:Отоманска Албанија]] [[Категорија:Отоманско Скопје]] ss5eyzcfnlvfhke0yqw4ayuaytag534 5616335 5616322 2026-08-24T21:43:37Z Buli 2648 не станува збор за заземање, туку само за навлегување на востаниците, тие не воспоставиле власт 5616335 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир |conflict=Албанско востание |partof= |image= [[Податотека:Shkup1912.jpg|300п]] |caption= Албанските востаници во Скопје |date=јануари - август 1912 |place= Косово<br> Албанија<br> Македонија |territory= |result= прекратување на востанието<br>исполнување на албанските барања |combatant1= [[Косовски вилает]] |combatant2= [[Османлиско Царство]] | commander1 = {{flagicon image|Flag of Albanian Provisional Government (Jun-Nov 1912).svg}} [[Иса Болетини]]<br/> {{flagicon image|Flag of Albanian Provisional Government (Jun-Nov 1912).svg}} [[Идриз Сефери]]<br/> {{flagicon image|Flag of the Provisional Government of Albania (1912–1914).svg}} [[Исмаил Ќемали]]<br/> {{flagicon image|Flag of the Provisional Government of Albania (1912–1914).svg}} [[Хасан Приштина]]<br/> {{flagicon image|Flag of Albanian Provisional Government (Jun-Nov 1912).svg}} [[Неџип Драга]]<br/> {{flagicon image|Flag of Albanian Provisional Government (Jun-Nov 1912).svg}} [[Бајрам Цури]] |strength1=[[Хасан Приштина]] |strength2= |casualties1= |casualties2= }}'''Албанското востание од 1912''' година било големо вооружено востание против власта на [[Отоманското Царство]], кое се одвивало од јануари до септември 1912 година и претставувало кулминација на претходните албански востанија и на стремежите за поширока автономија во рамките на Царството. Востанието било предизвикано од незадоволството од централистичката политика на [[Младотурци|Младотурците]] и се проширило низ значителен дел од европските османлиски територии населени со Албанци, при што најголем интензитет достигнало во [[Косово]]. Меѓу истакнатите водачи на востанието биле [[Хасан Приштина]], [[Иса Болетини]], [[Бајрам Цури]] и [[Идриз Сефери]]. По низа успеси во востанието, востаниците во август 1912 година навлегле во [[Скопје]], административниот центар на [[Косовски вилает|Косовскиот вилает]], со што извршиле силен притисок врз османлиската власт.<ref name="LiottaJebb2004" /><ref name="Phillips" /><ref name="Bahl" /> Во текот на преговорите со османлиската влада, водачите на востанието ги изнеле таканаречените Четиринаесет точки, со кои, меѓу другото, барале реформи во управата, образованието и судството, употреба на албанскиот јазик во училиштата, именување службеници запознаени со месниот јазик и обичаи и други отстапки. Иако барањата не содржеле изречно барање за независност, нивното спроведување би овозможило значителен степен на самоуправа во областите населени со Албанци. [[Високата порта]] на почетокот на септември 1912 година прифатила поголем дел од барањата на востаниците, со што востанието завршило. Неговиот успех, слабеењето на османлиската власт на Балканот и можноста за создавање поширока албанска автономија предизвикале загриженост кај балканските држави и придонеле за забрзување на дипломатските и воените подготовки што наскоро довеле до избувнувањето на [[Првата балканска војна]]. Востанието, сепак, не довело до создавање независна Албанија; тоа било прогласено дури во ноември 1912 година, во услови на војната и напредувањето на војските на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]].[[Податотека:Srpski izvestai za arnautskata pobuna, 1912.pdf|мини|Српски извештај за текот и развојот на арнаутската побуна во текот на мај 1912.]] == Заднина == Во јули 1908 година во Отоманското Царство започнала Младотурската револуција. Како последица на тоа во Албанија даноците се зголемиле а Албанците продолжиле да се регрутираат во османлиската армија, а цивилното население било разоружано. Во 1910 година започнале серија од востанија кои не завршувале со успех. Во јануари 1912 година Хасан Приштина и Исмаил Кемал започнале подготовка за ново востание. == Текот на востанието == Востанието избувнало во јануари 1912 година и истото било поддржано од Србија и Црна Гора. Италија од друга страна исто така го поддржала востанието бидејќи во исто време војувала со Османлиите. Нивната помош се должела на дополнителна дестабилизација на Османлиското Царство. Претходно албанските претставници се состаниле со османлиските власти но не добиле позитивен одговор во нивните барања. Исмаил Кемал бил одговорен за испорака на 15.000 пушки во Косово преку Црна Гора. Претходно бил низ европските земји каде добил оружје и средства и меѓународна поддршка за востанието. Во исто време тој кординирал со раководството на востаниците преку Британската амбасада во Скопје. Хасан Приштина направил обид да ја привлече Бугарија како сојузник, нудејќи создавање на независна албанско-македонска држава во Македонија, поддржан од британскиот конзул во Скопје. Биртанският конзул ветувал силна поддршка на востанатото на Албанците. Востанието започнало во западниот дел на Косовскиот вилает, на чело на кое застанале Хасан Приштина, Некџиб Драга, Бајрам Цури, Риза Беј и други. Есад Паша Топтан се обврзал да организира востание во централна Албанија и во округот Мирдита. Албанските војници и офицери се повлекле од отоманската армија и се вклучиле во востанието. До август 1912 година востаниците ја зазеле целата територија на Косовскиот вилает (Нови Пазар, Приштина, Скопје и Сиеница), делови од Скадарскиот и Јанинскиот вилает (Елбасан, Лесковик и Коница) и Дебар, дел од Битолскиот вилает. За успехот на востанието помагнала и турско-италијанската војна. Отомански сили се противеле на заповедите да се борат со албанските муслимани револуционери, бидејќи ги сметале за браќа по вера. Албанските востаници упатиле со голем број на барања до Младотурската влада. Тие биле објавени во албанските емигрантски весници во Царството Бугарија во март 1912 година. Дел од барањата се именувањата на албански офицери во владината администрација, интегрирање на албанскиот јазик во локалните училишта и ограничување на регрутацијата на Албанци во Османлиската армија за Косовскиот вилает. Самите Албанци биле поделени, некои од нив биле наклонети кон Младотурскиот Комитет за единство и напредок, други на либералната партија, а трети биле за обновување на автократија на Абдул Хамид II. На 9 август 1912 година албанските востаници поднеле нов список на барања за реформи и создавање на автономен албански вилает. Меѓу барањата биле економски развој на албанските територии, целосна амнестија на бунтовниците и судски процеси за османлиските офицери кои учествувале во задушувањето на востанието. == Последици == На 4 септември 1912 година Високата порта го прекратила албанското востание, откако се согласила со сите барањата на револуционерите. Успехот на албанското востание дало сигнал на балканските држави дека Отоманското Царство слабее. Создавањето на автономен албански вилает, опфаќајќи територии населени со христијанско население се третирале како закана за националните интереси на останатите христијански земји од Балканот. Хасан Приштина започнал подготовка на ново востание за по три до четири месеци, но неговите планови пропаднале по почетокот на Балканската војна. ==Литература== {{Reflist|refs= <ref name="LiottaJebb2004">{{Наведена книга|last1=Liotta|first1=P. H.|last2=Jebb|first2=Cindy R.|title=Mapping Macedonia: Idea and Identity|url=https://books.google.com/books?id=lt0qaQLjtI0C&pg=PA62|accessdate=9 April 2012|year=2004|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-275-98247-8|page=62}}</ref> <ref name="Phillips">{{Наведена книга| last = Phillips| first = John | title = Macedonia: warlords and rebels in the Balkans | chapter-url = https://books.google.com/books?id=SB1OrH8iZtcC&dq=albanians+captured+skopje+1912&pg=PA29 | year = 2004 | publisher = I.B. Tauris | location = London | isbn = 1-86064-841-X | page = 29 | chapter = The rise of Albanian nationalism | quote = An Albanian uprising in Kosovo for independent schools in May 1912 led to capture of Skopje by rebels in August }}</ref> <ref name="Bahl">{{Наведена книга| last = Bahl| first = Taru| author = M.H. Syed| title = Encyclopaedia of the Muslim World| chapter-url = https://books.google.com/books?id=ceW4dR78ubEC&dq=albanians+captured+skopje+1912&pg=PA53| year = 2003| publisher = Anmol publications PVT. Ltd.| location = New Delhi| isbn = 81-261-1419-3| page = 53| chapter = The Balkan Wars and creation of Independent Albania| quote = The Albanians once more raise against Ottoman Empire in May 1912 and took Macedonian capitol of Skopje by August| access-date = 2013-04-09| archive-date = 2014-06-08| archive-url = https://web.archive.org/web/20140608021757/http://books.google.com/books?id=ceW4dR78ubEC&pg=PA53&dq=albanians+captured+skopje+1912&hl=en&ei=1FowTdjtIKiK4gbxzqixCg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=8&ved=0CEYQ6AEwBw#v=onepage&q=albanians%20captured%20skopje%201912&f=false| url-status = dead}}</ref> }} [[Категорија:Судири во 1912 година]] [[Категорија:Востанија против Отоманското Царство]] [[Категорија:Отоманското Царство во 20 век]] [[Категорија:Отоманска Албанија]] [[Категорија:Отоманско Скопје]] e08vn0vedda4oae9wizvbws7i6ad9st 0 1084311 5616323 5039441 2026-08-24T21:14:17Z Dandarmkd 31127 5616323 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} {{Инфокутија Земја на Евровизија |Име = Словенија |Знаме = Flag of Slovenia.svg |Медиумски организатор = RTV SLO |Национален избор = EMA |Број на учевства = 19 |Прво учевство = [[Евровизија 1993|1993]] |Најдобар пласман = 7 место,[[Евровизија 1995|1995]], [[Евровизија 2001|2001]] |Најлош пласман = последно место, [[Евровизија 2013|2013]]* |Вебсајт =http://www.dr.dk/Melodigrandprix/forside.htm |ЕБУ страница= http://www.eurovision.tv/page/history/by-country/country?country=23 }} [[File:ESC2016 - Slovenia 27.jpg|thumb|десно|Мануела на настап на Евровизија 2016.]] '''[[Словенија]]''' се натпреварува [[Евровизија]] од [[Евровизија 1993|1993]] година па сè до денес. == Натпреварувачи == {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#ccccff" ! Година ! Изведувач ! Наслов ! Финале ! Бодови ! Полуфинале ! Бодови |- | [[Евровизија 1993|1993]] | 1X Band | "Tih deževen dan" | 22 | 9 | rowspan="9" {{n/a}} | rowspan="9" {{n/a}} |- | [[Евровизија 1995|1995]] | Darja Švajger | "Prisluhni mi" | 7 | 84 |- | [[Евровизија 1996|1996]] | Regina | "Dan najlepših sanj" | 21 | 16 |- | [[Евровизија 1997|1997]] | Tanja Ribič | "Zbudi se" | 10 | 60 |- | [[Евровизија 1998|1998]] | Vili Resnik | "Naj bogovi slišijo" | 18 | 17 |- | [[Евровизија 1999|1999]] | Darja Švajger | "For a Thousand Years" | 11 | 50 |- | [[Евровизија 2001|2001]] | Nuša Derenda | "Energy" | 7 | 70 |- | [[Евровизија 2002|2002]] | Sestre | "Samo ljubezen" | 13 | 33 |- | [[Евровизија 2003|2003]] | Karmen Stavec | "Nanana" | 23 | 7 |- | [[Евровизија 2004|2004]] | Platin | "Stay Forever" | X | X | 21 | 5 |- | [[Евровизија 2005|2005]] | Omar Naber | "Stop" | X | X | 12 | 69 |- | [[Евровизија 2006|2006]] | Anžej Dežan | "Mr Nobody" | X | X | 16 | 49 |- | [[Евровизија 2007|2007]] | Alenka Gotar | "Cvet z juga" | 15 | 66 | 7 | 140 |- | [[Евровизија 2008|2008]] | Rebeka Dremelj | "Vrag naj vzame" | X | X | 11 | 36 |- | [[Евровизија 2009|2009]] | Quartissimo feat. Martina Majerle | "Love Symphony" | X | X | 16 | 14 |- | [[Евровизија 2010|2010]] | Rok Žlindra|Ansambel Žlindra and Kalamari | "Narodnozabavni rock" | X | X | 16 | 6 |- | [[Евровизија 2011|2011]] | Maja Keuc | "No One" | 13 | 96 | bgcolor = "#CC9966"|3 | bgcolor = "#CC9966"| 112 |- | [[Евровизија 2012|2012]] | Eva Boto | "Verjamem" | X | X | 17 | 31 |- | [[Евровизија 2013|2013]] | Hannah Mancini | "Straight into Love" | X | X | bgcolor="#E34234"| 16 | bgcolor="#E34234"| 8 |} {{Земји на Евровизија}} [[Категорија:Словенија на Евровизија| ]] [[Категорија:Земји на Евровизија]] 2iuxq3ypejuctpvg4pgens29qmyrmw9 0 1089129 5616140 5245912 2026-08-24T14:04:00Z 19user99 72391 #WPWPMK 5616140 wikitext text/x-wiki [[File:Singapore Ship Docks (PSA) (6464681311).jpg|thumb|right|200px|Многу видови ресурси се транспортираат со меѓународниот систем за транспорт.]] '''Ресурси''' во општо земено значење се материјални и нематеријални вредности на општествената заедница која стои на располагање и можат да бидат користени за реализација на различни програми на социјалната работа. Постои и поделба на [[човечки ресурси]] како и објекти или услуги кои помагаат во грижата за [[клиент]]от или ги задоволуваат неговите потреби. Основата [[вештина]] во социјалната работа во заедницата е познавање на постоечки ресурси и нивно активирање во корист на [[клиент]]от. За ресурси исто така се сметаат и услуги на други службеници, владини програми, волонтерски активности, групи за самопомош или поединци во заедницата кои имаат вештини, квалификации и мотивација за да помогнат на клиентот. == Поврзано == * [[Природни ресурси]] == Надворешни врски == * [http://www.swap.ac.uk/Links/linkindex.asp Социал Work Web Ресоурцес] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060926093319/http://www.swap.ac.uk/Links/linkindex.asp |date=2006-09-26 }} {{економија-никулец}} [[Категорија:Ресурси|*]] [[Категорија:Економија]] [[Категорија:Екологија]] [[Категорија:Социологија]] 1e1i6ouxt39y9l80tuyta7cpykcwn25 0 1089632 5616215 5199784 2026-08-24T16:31:26Z Carshalton 30527 /* Наводи */ 5616215 wikitext text/x-wiki {{Infobox Football biography-retired | playername = Грегори Купе | image = [[Податотека:Grégory Coupet 2007.jpg|250px]] | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1972|12|31}} | cityofbirth = {{роден во|Ле Пјуј-ан-Веле|}} | countryofbirth = [[Франција]] | nationality = {{flagsport|FRA}} [[Франција]] | height = {{height|m=1.81}} | position = [[Голман|голман]] | currentclub = | clubnumber = | retired = 3 јуни [[2011]] (38 години) | years1 = 1993-1997 | caps1 = 88 | goals1 = 0 | clubs1 = {{Fb team Saint-Etienne}} | years2 = 1997-2008 | caps2 = 518 | goals2 = 0 | clubs2 = {{Fb team Olympique Lyonnais}} | years3 = 2008-2009 | caps3 = 6 | goals3 = 0 | clubs3 = {{Fb team Atletico Madrid}} | years4 = 2009-2011 | caps4 = 40 | goals4 = 0 | clubs4 = {{Fb team Paris Saint-Germain}} | nationalyears1 = 2001-2008 | nationalcaps1 = 34 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{знамеикона|Франција}} [[Фудбалска репрезентација на Франција|Франција]] | pcupdate = 21 септември 2011 | ntupdate = 6 септември 2011 }} '''Грегори Купе''' (роден во [[Ле Пјуј-ан-Веле]], [[Франција]] на [[31 декември]] [[1972]]) — поранешен [[Франција|француски]] [[фудбалер]], кој играл на позицијата [[голман]]. Во својата долга кариера играл за само четири клуба и тоа [[ФК Сент Етјен|Сент Етјен]], [[ФК Олимпик Лион|Лион]] (11 сезони), [[ФК Атлетико Мадрид|Атлетико Мадрид]] и [[ФК Париз Сен Жермен|Париз Сен Жермен]]. ==Кариера== ===Клупска кариера=== Својата младинска кариера ја започнал во екипата од родниот град Олимпик Ле Пјуј, а од [[1993]] година ја започнал својата професионална фудбалска кариера во екипата на [[ФК Сент-Етјен|Сент Етјен]]. Во клубот останал до [[1997]] година кога се преселил во [[ФК Олимпик Лион|Лион]]. Во периодот кога овој клуб бил во подем, Купе бил една од поважните алки во клубот и тој имал огромен придонес во освојувањето на незаборавните седум титули едноподруго во [[Лига 1 (Франција)|Француското првенство]]. Покрај тоа Купе освоил и 5 [[Суперкуп на Франција во фудбал|Суперкупа]] и по еден трофеј во [[Куп на Франција|Купот на Франција]] и [[Лига куп на Франција во фудбал|Лига купот на Франција]], а во [[2008]] година потпишал за [[ФК Атлетико Мадрид|Атлетико Мадрид]], напуштајќи го Лион по цели 11 години во клубот. Во Атлетико имал една неуспешна сезона во која одиграл само 6 натпревари по што веќе следното лето се вратил во [[Франција]] за да игра за [[ФК Париз Сен Жермен|Париз Сен Жермен]]. Во двете сезони со ''Парижаните'', не успеал да освои никаков трофеј, па по завршувањето на сезоната 2010-11 решил да ја заврши својата кариера.<ref>{{наведени вести|url=http://www.actusnews.com/documents_communiques/ACTUS-0-13164-784-PR_080718.pdf?|title=Скилачи и Купе продадени; Клебер Андерсон позајмен|date=18 јули 2008|accessdate=9 February 2012|publisher=OL Group}}</ref> ===Репрезентативна кариера=== Купе бил [[Фудбалска репрезентација на Франција|репрезентативец на Франција]] седум години од [[2001]] до [[2008]] и ја претставувал својата земја на две Светски (2002 и 2006) и две Европски првенства (2004 и 2008). ==Титули== ===Клубови=== ==={{знамеикона|Франција}} Олимпик Лион === *'''[[Лига 1 (Франција)|Лига 1]]''' (7) : 2001-02, 2002-03, 2003-04, 2004-05, 2005-06, 2006-07, 2007-08. *'''[[Куп на Франција]]''' (1) : 2008. *'''[[Лига куп на Франција во фудбал|Лига куп на Франција]]''' (1) : 2001. *'''[[Суперкуп на Франција во фудбал|Француски Суперкуп]]''' (5) : 2003, 2004, 2005, 2007, 2008. ===Репрезентативни=== ==={{знамеикона|Франција}} Франција === *'''[[Куп на конфедерации]]''' (2) : [[Куп на конфедерации 2001|2001]] и [[Куп на конфедерации 2003|2003]] == Надворешни врски == *[http://www.lequipe.fr/Football/FootballFicheJoueur2614.html Статистика на кариерата] *[http://www.channel4.com/sport/french_football/interviews/coupet.html] *[http://au.news.yahoo.com/051004/15/p/w7qr.html Амбициозниот Купе на местото на Бартез]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.youtube.com/watch?v=Ri_BmyOUSj0 Grégory Coupet face à Rivaldo en 1999] ==Наводи== {{наводи}} {{Состав на Франција на Светското првенство 2006}} {{Состав на Франција на ЕП фудбал 2008}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Купе}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Француски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Олимпик Лион]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Атлетико Мадрид]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Париз Сен Жермен]] [[Категорија:Фудбалски голмани]] [[Категорија:Родени во 1972 година]] hcsfu1jixgm4mjl8d7dcehjnqosq03f 5616216 5616215 2026-08-24T16:31:56Z Carshalton 30527 5616216 wikitext text/x-wiki {{Infobox Football biography-retired | playername = Грегори Купе | image = [[Податотека:Grégory Coupet 2007.jpg|250px]] | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1972|12|31}} | cityofbirth = {{роден во|Ле Пјуј-ан-Веле|}} | countryofbirth = [[Франција]] | nationality = {{flagsport|FRA}} [[Франција]] | height = {{height|m=1.81}} | position = [[Голман|голман]] | currentclub = | clubnumber = | retired = 3 јуни [[2011]] (38 години) | years1 = 1993-1997 | caps1 = 88 | goals1 = 0 | clubs1 = {{Fb team Saint-Etienne}} | years2 = 1997-2008 | caps2 = 518 | goals2 = 0 | clubs2 = {{Fb team Olympique Lyonnais}} | years3 = 2008-2009 | caps3 = 6 | goals3 = 0 | clubs3 = {{Fb team Atletico Madrid}} | years4 = 2009-2011 | caps4 = 40 | goals4 = 0 | clubs4 = {{Fb team Paris Saint-Germain}} | nationalyears1 = 2001-2008 | nationalcaps1 = 34 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{знамеикона|Франција}} [[Фудбалска репрезентација на Франција|Франција]] }} '''Грегори Купе''' (роден во [[Ле Пјуј-ан-Веле]], [[Франција]] на [[31 декември]] [[1972]]) — поранешен [[Франција|француски]] [[фудбалер]], кој играл на позицијата [[голман]]. Во својата долга кариера играл за само четири клуба и тоа [[ФК Сент Етјен|Сент Етјен]], [[ФК Олимпик Лион|Лион]] (11 сезони), [[ФК Атлетико Мадрид|Атлетико Мадрид]] и [[ФК Париз Сен Жермен|Париз Сен Жермен]]. ==Кариера== ===Клупска кариера=== Својата младинска кариера ја започнал во екипата од родниот град Олимпик Ле Пјуј, а од [[1993]] година ја започнал својата професионална фудбалска кариера во екипата на [[ФК Сент-Етјен|Сент Етјен]]. Во клубот останал до [[1997]] година кога се преселил во [[ФК Олимпик Лион|Лион]]. Во периодот кога овој клуб бил во подем, Купе бил една од поважните алки во клубот и тој имал огромен придонес во освојувањето на незаборавните седум титули едноподруго во [[Лига 1 (Франција)|Француското првенство]]. Покрај тоа Купе освоил и 5 [[Суперкуп на Франција во фудбал|Суперкупа]] и по еден трофеј во [[Куп на Франција|Купот на Франција]] и [[Лига куп на Франција во фудбал|Лига купот на Франција]], а во [[2008]] година потпишал за [[ФК Атлетико Мадрид|Атлетико Мадрид]], напуштајќи го Лион по цели 11 години во клубот. Во Атлетико имал една неуспешна сезона во која одиграл само 6 натпревари по што веќе следното лето се вратил во [[Франција]] за да игра за [[ФК Париз Сен Жермен|Париз Сен Жермен]]. Во двете сезони со ''Парижаните'', не успеал да освои никаков трофеј, па по завршувањето на сезоната 2010-11 решил да ја заврши својата кариера.<ref>{{наведени вести|url=http://www.actusnews.com/documents_communiques/ACTUS-0-13164-784-PR_080718.pdf?|title=Скилачи и Купе продадени; Клебер Андерсон позајмен|date=18 јули 2008|accessdate=9 February 2012|publisher=OL Group}}</ref> ===Репрезентативна кариера=== Купе бил [[Фудбалска репрезентација на Франција|репрезентативец на Франција]] седум години од [[2001]] до [[2008]] и ја претставувал својата земја на две Светски (2002 и 2006) и две Европски првенства (2004 и 2008). ==Титули== ===Клубови=== ==={{знамеикона|Франција}} Олимпик Лион === *'''[[Лига 1 (Франција)|Лига 1]]''' (7) : 2001-02, 2002-03, 2003-04, 2004-05, 2005-06, 2006-07, 2007-08. *'''[[Куп на Франција]]''' (1) : 2008. *'''[[Лига куп на Франција во фудбал|Лига куп на Франција]]''' (1) : 2001. *'''[[Суперкуп на Франција во фудбал|Француски Суперкуп]]''' (5) : 2003, 2004, 2005, 2007, 2008. ===Репрезентативни=== ==={{знамеикона|Франција}} Франција === *'''[[Куп на конфедерации]]''' (2) : [[Куп на конфедерации 2001|2001]] и [[Куп на конфедерации 2003|2003]] == Надворешни врски == *[http://www.lequipe.fr/Football/FootballFicheJoueur2614.html Статистика на кариерата] *[http://www.channel4.com/sport/french_football/interviews/coupet.html] *[http://au.news.yahoo.com/051004/15/p/w7qr.html Амбициозниот Купе на местото на Бартез]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.youtube.com/watch?v=Ri_BmyOUSj0 Grégory Coupet face à Rivaldo en 1999] ==Наводи== {{наводи}} {{Состав на Франција на Светското првенство 2006}} {{Состав на Франција на ЕП фудбал 2008}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Купе}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Француски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Олимпик Лион]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Атлетико Мадрид]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Париз Сен Жермен]] [[Категорија:Фудбалски голмани]] [[Категорија:Родени во 1972 година]] p1km5sas1ykyy4z3gnc5xqan0cg6wfb 0 1089828 5616204 5444393 2026-08-24T16:18:48Z Carshalton 30527 5616204 wikitext text/x-wiki {{Infobox Football biography-retired | playername = Антони Ревејер | image = [[Податотека:Anthony Réveillère Euro 2012 vs Spain cropped.jpg|220px]] | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1979|11|10}} | cityofbirth = {{роден во|Дуе ла Фонтен|}} | countryofbirth = [[Франција]] | nationality = {{flagsport|FRA}} [[Франција]] | height = {{height|m=1.88}} | position = [[Одбрана (фудбал)|одбрана]] | currentclub = | clubnumber = | retired = 2015 <small>(35 г.)</small> | years1 = 1998-2003 | caps1 = 140 | goals1 = 2 | clubs1 = {{Fb team Rennes}} | years2 = 2003 | caps2 = 18 | goals2 = 2 | clubs2 = →{{Fb team Valencia}} | years3 = 2003-2013 | caps3 = 226 | goals3 = 2 | clubs3 = {{Fb team Olympique Lyonnais}} | years4 = 2013-2014 | caps4 = 13 | goals4 = 0 | clubs4 = {{Fb team Napoli}} | years5 = 2014-2015 | caps5 = 16 | goals5 = 0 | clubs5 = {{Fb team Sunderland}} | nationalyears1 = 2003-2012 | nationalcaps1 = 20 | nationalgoals1 = 1 | nationalteam1 = {{знамеикона|Франција}} [[Фудбалска репрезентација на Франција|Франција]] }} '''Антони Ревејер''' (роден на [[10 ноември]] [[1979]] година) — [[Франција|француски]] поранешен [[фудбалер]], [[Одбрана (фудбал)|играч од одбраната]]. Во својата кариера настапувал за пет екипи [[ФК Рен|Рен]], [[ФК Валенсија|Валенсија]] (на заем една сезона), [[ФК Олимпик Лион|Олимпик Лион]], [[ФК Наполи|Наполи]] и [[ФК Сандерленд|Сандерленд]]. ==Технички одлики== Тој може да игра на двете страни во одбраната; лево и десно. Исто така тој може да игра и офанзивно по страничните позиции доколку тимскиот стил тоа го дозволува. ==Кариера== Ревејер го направил своето деби во [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] на [[3 февруари]] [[1998]] година играјќи за [[ФК Рен|Рен]]. Откако минал шест години со Рен, во зимата 2003 година тој се преселил во шпанскиот состав [[ФК Валенсија|Валенсија]]. По половина сезона таму, Ревејер се вратил во неговата родна земја потпишувајќи за тогашниот шампион на Франција, [[ФК Олимпик Лион|Олимпик Лион]]. Со Лион, Ревејер освоил 5 [[Лига 1 (Франција)|првенствени]] титули. ==Титули== ===Клупски=== ===={{знамеикона|Франција}} Олимпик Лион ==== *'''[[Лига 1 (Франција)|Лига 1]]''' : 5 : 2003-2004, 2004-2005, 2005-2006, 2006-2007, 2007-2008. *'''[[Фудбалски куп на Франција|Куп на Франција]]''' : 2 : 2007-2008, 2011-2012. *'''[[Суперкуп на Франција]]''' : 5 : 2003, 2004, 2005, 2006, 2007. ==Надворешни врски== *[http://www.transfermarkt.co.uk/en/reveillre/profil/spieler_5668.html Антони Ревејер на transfermarkt] {{Navboxes |title=Состави на Франција |bg= #0055A4 |fg= #FFFFFF |bordercolor= #EF4135 |list1= {{Состав на Франција на СП фудбал 2010}} }} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ревејер, Антони}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Француски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Валенсија]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Олимпик Лион]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Наполи]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Сандерленд]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Фудбалери од Премиер Лига]] [[Категорија:Родени во 1979 година]] oy117k0kbl5ugn9v5dm7f9f98rx55f6 0 1096234 5616237 5408157 2026-08-24T17:56:51Z Bjankuloski06 332 Додадена категорија 5616237 wikitext text/x-wiki '''Никола Василев Аврамов''' ({{Langx|bg|Никола Василев Аврамов}}) (21 мај 1897 &ndash; 15 јуни 1945) ― [[Бугарија|бугарски]] [[Сликарство|сликар]]. Роден е на 21 мај 1897 година во [[Јамбол]], а починал на 15 јуни 1945 година во [[Софија]]. Аврамов е познат по неговите [[Мртва природа|мртви]] слики.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.encyclopedia.bg/enc1/demo/pril/200059.html|title=Bulgarian encyclopaedia - Arts and architecture|publisher=www.encyclopedia.bg|archive-url=https://web.archive.org/web/20080316025756/http://www.encyclopedia.bg/enc1/demo/pril/200059.html|archive-date=2008-03-16|accessdate=2008-06-17}}</ref> == Галерија == <gallery widths="200px" heights="200px" perrow="4"> BASA-1772K-1-91-1-Painting by Nikola Avramov.JPG| BASA-1772K-1-91-9-Painting by Nikola Avramov.JPG| BASA-1772K-1-91-14-Painting by Nikola Avramov.JPG| BASA-1772K-1-92-4-Painting by Nikola Avramov.JPG| </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Наведена мрежна страница|url=http://hs39.iccs.bas.bg/events/exh_100/list/i99.htm|title=Nikola Avramov's painting "Still life"|publisher=hs39.iccs.bas.bg|archive-url=https://web.archive.org/web/20090506022307/http://hs39.iccs.bas.bg/events/exh_100/list/i99.htm|archive-date=2009-05-06|accessdate=1 јули 2023}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Аврамов, Никола}} [[Категорија:Луѓе од Јамбол]] [[Категорија:Починати во 1945 година]] [[Категорија:Родени во 1897 година]] [[Категорија:Машки сликари]] [[Категорија:Бугарски машки уметници од 20 век]] [[Категорија:Бугарски сликари од 20 век]] [[Категорија:Македонски стопанственици]] 4jf5vadek13mfhm3cphe09q7tstrsht 0 1099776 5616225 5030769 2026-08-24T17:51:44Z SpectralWiz 106165 5616225 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist |name = Фридрих Август Јоханес Лефлер |image = Friedrich Loeffler 2.jpg |image_size = 220px |caption = Фридрих Август Јоханес Лефлер |birth_date = 24 јуни 1852 |birth_place = {{роден во|Франкфурт на Одра}} |death_date = 9 април 1915 |death_place = {{починат во|Берлин}} |residence = |citizenship = |nationality = [[Германија|Германец]] |ethnicity = |field = [[бактериологија]] |work_institutions = [[Грајфсвалдски универзитет]]<br>[[Институт Фридрих Лефлер]] |alma_mater = [[Вирцбуршки универзитет]]<br>[[Хумболтов универзитет|Берлински универзитет]] |doctoral_advisor = |doctoral_students = |known_for = [[Corynebacterium diphtheriae]]<br/>[[Афтовирус]] |author_abbrev_bot = |author_abbrev_zoo = |influences = [[Роберт Кох]] |influenced = |prizes = |religion = |footnotes = |signature = }} '''Фридрих Август Јоханес Лефлер''' ({{роден|24|јуни|1852}} — {{починат|9|април|1915}}) — [[Германија|германски]] [[бактериолог]] на [[Грајфсвалдски универзитет|Грајфсвалдскиот универзитет]]. == Животопис == Станал [[доктор по медицина]] на [[Хумболтов универзитет|Берлинскиот универзитет]] во 1874. Работел со [[Роберт Кох]] од 1879–1884<ref>Асимов, ''Asimov's Biographical Encyclopedia of Science and Technology'' 2. издание</ref> како помошник во Царската здравствена служба во Берлин. Во 1884 станал физичар на Институтот Фридрих Вилхелм во Берлин и четири години подоцна станал професор на Грајфсвалдскиот универзитет.<ref name=ea>{{Cite Americana|wstitle=Лефлер, Фридрих}}</ref> Неговиот развој на оригинални методи за употреба на микроскопот имал важен придонес кон бактериологијата.<ref name=ea/> На почетокот на неговата кариера, започнал студија за [[паразит]]ските болести.<ref name=eb>{{Cite EB1922|Лефлер, Фридрих}}</ref> Помеѓу неговите откритија бил и организмот кој ја предизвикува [[дифтерија]]та (''[[Corynebacterium diphtheriae]]'') и причината за болеста на [[шап и лигавка]] ([[Афтовирус]]). Неговиот опис за бацилот на дифтеријата, објавен во 1884, бил првичната употреба на антитоксини.<ref name=eb/> Исто така го создал Лефлеровиот серум, коагулиран серум од крвта користен за откривање на бактеријата. Во 1887 основал весник за бактериологија и паразити (''Zentralblatt für Bakteriologie und Parasitik'').<ref name=ea/> [[Институт Фридрих Лефлер|Институтот Фридрих Лефлер]] на островот [[Римс]] близу [[Грајфсвалд]] е именуван во негова чест. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Friedrich Loeffler}} * [http://www.fli.bund.de Официјална страница на институтот] {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Лефлер, Фридрих Август Јоханес}} [[Категорија:Родени во 1852 година]] [[Категорија:Родени во 1915 година]] [[Категорија:Германски микробиолози]] [[Категорија:Виролози]] [[Категорија:Грајфсвалдски универзитет]] [[Категорија:Луѓе од Франкфурт на Одра]] [[Категорија:Луѓе од Прусија]] [[Категорија:Апсолвенти на Хумболтовиот универзитет]] ngdqpshmz17kluneqcc6uvth4q6cm7u 0 1105130 5616203 4818057 2026-08-24T16:17:19Z Carshalton 30527 5616203 wikitext text/x-wiki {{Infobox Football biography-retired | name = {{знамеикона|Франција}} Ерик Абидал | image = [[Податотека:Éric Abidal - 001.jpg|безрамка|225п]] | caption = Абидал на тренинг на [[ФК Барселона|Барселона]] во 2008 година | fullname = Ерик Силвајн Абидал<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/22/85/78/fwc_2010_squadlists.pdf|title=FIFA World Cup South Africa 2010 – List of players|publisher=FIFA.com|accessdate=16 June 2010|format=PDF|archive-date=2010-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20100616010702/http://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/22/85/78/fwc_2010_squadlists.pdf|url-status=dead}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1979|9|11|df=y}} | birth_place = [[Лион]], Франција | height = {{convert|1.86|m|abbr=on}} | position = [[Одбрана (фудбал)|Одбрана]] | currentclub = | clubnumber = | retired = 19 декември [[2014]] (35 години) | youthyears1 = | youthclubs1 = [[ФК Лион Душер|Лион Душер]] | years1 = 1999–2000 | clubs1 = [[ФК Лион Душер|Лион Душер]] | caps1 = | goals1 = | years2 = 2000–2001 | clubs2 = [[ФК Монако|Монкако Б]] | caps2 = 8 | goals2 = 0 | years3 = 2000–2002 | clubs3 = [[ФК Монако|Монако]] | caps3 = 22 | goals3 = 0 | years4 = 2002–2004 | clubs4 = [[ФК Лил|Лил]] | caps4 = 62 | goals4 = 0 | years5 = 2004–2007 | clubs5 = [[ФК Олимпик Лион|Лион]] | caps5 = 76 | goals5 = 0 | years6 = 2007–2013 | clubs6 = [[ФК Барселона|Барселона]] | caps6 = 125 | goals6 = 0 | years7 = 2013–2014 | clubs7 = [[ФК Монако|Монако]] | caps7 = 26 | goals7 = 0 | years8 = 2014 | clubs8 = [[ФК Олимпијакос|Олимпијакос]] | caps8 = 9 | goals8 = 0 | nationalyears1 = 2004–2013 | nationalteam1 = {{знамеикона|Франција}} [[Фудбалска репрезентација на Франција|Франција]] | nationalcaps1 = 67 | nationalgoals1 = 0 }} '''Ерик Силвајн Абидал''' ({{IPA-fr|eʁik abidal}}; роден на {{роден на|11|септември|1979}}) — поранешен француски [[фудбал]]ер, кој настапувал на позициите [[Одбрана (фудбал)|лев]] и [[Одбрана (фудбал)|централен]] одбранбен играч. == Надворешни врски == * [http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=217974/ Профил на порталот на ФИФА] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140808102714/http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=217974/ |date=2014-08-08 }} * [http://www.transfermarkt.co.uk/en/ric-abidal/profil/spieler_5283.html Профил на transfermarkt.co.uk] == Наводи == {{наводи}} {{Франција-фудбалер-никулец}} {{Navboxes |title=Состави на Франција |bg= #0055A4 |fg= #FFFFFF |bordercolor= #EF4135 |list1= {{Состав на Франција на СП фудбал 2006}} {{Состав на Франција на ЕП фудбал 2008}} {{Состав на Франција на СП фудбал 2010}} }} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Абидал, Ерик}} [[Категорија:Француски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Барселона]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Монако]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Олимпик Лион]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Лил]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Олимпијакос]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2006]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2010]] [[Категорија:Живи луѓе]] rvtqqwx09k5h0xdqmsv51n5m5ejmio2 0 1107890 5616244 5517688 2026-08-24T17:57:02Z Bjankuloski06 332 /* Наводи */ Додадена категорија 5616244 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Иван Петров | портрет = Ivan Kraynichanets.jpg | портрет-описание = | px = | опис = македонски фолклорист и фармацевт | наставка = | роден-дата = [[2 февруари]] [[1869]] | роден-место = [[Крајници (село)|Крајници]], [[Велешко]], [[Отоманско Царство]] | починал-дата = [[октомври]] [[1945]] | починал-место = [[Прилеп]], [[Југославија]] }} '''Иван Петров''', познат како '''Крајничанец''' — македонски преродбеник и [[фолклорист]], како и еден од првите македонски [[фармацевт]]и. == Биографиja == Роден е во 1869 г. во [[велешко]]то село [[Крајници (село)|Крајници]]. Од 1876 г. учи во село [[Војница]], а подоцна (1882 - 1889 г.) завршува [[Солунска машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“|Солунската машка гимназиja „Св. Кирил и Методиј“]]. Меѓу неговите учители биле [[Григор Прличев]], [[Трајко Китанчев]], [[Димитар Матов]] и други за кои раскажува во своите спомени.<ref>Иван Петров Крайничанец. [http://strumski.com/biblioteka/?id=325 "Спомени от изминалия път в живота ми"], Скопие, 1942 година</ref> Во 1896 г. го објавува трудот „Свадбарски обичаи од велешко“. Во 1897 г. го завршува Фармацевтскиот факултет на [[Лозански универзитет|Лозанскиот универзитет]], Швајрација. По покана на бугарскиот бакалски еснаф во Солун во градот ја отвора аптеката „Зора“, која станува собиралиште за македонските преродбеници. Аптеката често е затворана од турските власти. Во 1906 г. е принуден да го напушти Солун и отвора аптека „Зора“ во [[Прилеп]], која работи сè до неговата смрт во 1945 г.<ref>Македонска енциклопедија, МАНУ, Скопие, 2009, стр. 753.</ref> Во 1942 г. за време на [[бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|бугарската окупација]] во Скопје ги издал своите [[мемоари]] „Спомени од изминатиот пат во мојот живот“ (''Спомени от изминалия път в живота ми''). == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Македонски фармацевти]] [[Категорија:Македонски фолклористи]] [[Категорија:Луѓе од Крајници (село)]] [[Категорија:Починати во Прилеп]] [[Категорија:Четврта генерација на воспитаници од Солунската машка гимназија]] [[Категорија:Родени во 1869 година]] [[Категорија:Починати во 1945 година]] [[Категорија:Македонски стопанственици]] 6872y9xfld0f0w3f3157ahi7dz5cjlj 0 1108908 5616147 5549293 2026-08-24T14:17:35Z 19user99 72391 #WPWPMK 5616147 wikitext text/x-wiki [[File:Joseph Werner - Diana of Ephesus as allegory of Nature - ca. 1680.jpg|thumb|upright=1.2|''Дијана од Ефес како алегорија на природата'', од Јозеф Вернер, околу 1680 година]]ф '''Феминистичка теологија''' — движење во неколку религии, вклучувајќи го [[Будизам|Будизмот]], [[Христијанство]]то, [[Јудаизам|Јудаизмот]], [[Ислам]]от, [[Хиндуизам|Хиндуизмот]], [[Сикизам|Сикизмот]], со цел да ги преиспита традициите, практиките, списите, и теологиите на религиите од [[феминизам|феминистичка]] перспектива. Некои од целите на феминистичката теологија вклучуваат зголемување на улогата на жените во свештенството и религиозните власти, реинтерпретација на сликите и јазикот за Бога доминирани од мажи, утврдување на местото на жените во однос на кариерата и мајчинството, како и проучувањето на сликите од жени во светите текстови за религијата и матријархалната религија<ref>{{cite web |title=What Is Feminist Theology? |url=https://voicesofsophia.wordpress.com/what-is-feminist-theology/ |website=Voices of Sophia|date=2008-12-18 }}</ref>. ==Сикизам== Во сикизмот жените се рамноправни со мажите, според стихот од Сикската страница на Гуру Грант Сахиб: {{цитат|Од жена, мажот е роден; во жена, мажот е создаден; со жена тој е во брак. Жената станува негов пријател; Преку жената, доваѓаат идните генерации. Кога неговата жена умира, тој бара друга жена; за жената тој е обврзан. Па зошто ја нарекуваат лоша? Од неа кралевите се родени. Од жена жена се раѓа. Без жената, не би имало никој воопшто." - Гуру Нанак}} ==Будизам== Будистичкиот феминизам е еден аспект на феминистичката теологија која има за цел да ја унапреди рамноправноста на мажите и жените морално, социјално, духовно од будистичка перспектива. Будистичката феминистка Рита Грос го опишува будистичкиот феминизам како "радикалната практиката на ко-хуманоста на жените и мажите." ==Хиндуизам== Во Античкиот хиндуизам, жените имале еднаква чест како и мажите. [[Манусмрити]] на пример, кажува: ''Општество кое обезбедува почит и достоинство на жените цвета со благородништво и просперитет. А општеството кое не ги става жените на таков висок пиедестал мора да се соочува со беди и неуспеси без оглед на тоа колку многу благородни дела ќе извршуваат поинаку.'' Манусмрити Глава 3 стих 56. Во рамките на [[Веди]]те - светите хиндуистички текстови, на жените им било дадено најголемото можно почитување и еднаквост. Во оваа прекрасно лирска слока од Атарваведата јасно се наведува дека жената води и мажот следува: "Богот на сонцето ја следи прватата просветлена божица Уша (зора) на ист начин на кој мажите ги емулираат и следат жените." Атарваведа Самхита, дел 2, Канда 27, Сукта 107, слока 5705. Жените биле сметани за олицетворение на голема доблест и мудрост. Со преминување кон монотеистичката ера на хиндуизмот со идеали како што се [[Шивизам]] и [[Ваишнавизам]], специфично божество за феминистичките обожавувања било воведено под гранката [[Шактизам]]. Во хиндуизмот жените се еднакви во сите мерки со мажите. ==Неопаганство== Некои струи на [[Неопаганство]]то, особено [[Вика]]та, имаат дитеистички концепт за единствена божица и единствен бог, кои во Хиерос Гамос претставуваат обединети како целина. Политеистичките реконструктионери се фокусираат на реконструкција на политеистичката религија, вклучувајќи различни божици и фигури поврзани со домородните култури. Терминот ''[[теалогија]]'' понекогаш се користи во контекст на неопаганистичкото движење на Божицата, игра на зборовите теологија и Теа (божица), со намера да предложи феминистички пристап кон теизмот. [[Движењето на Божицата]] е лабава групација на социјални и религиозни феномени кои произлегле од [[Втор бран (феминизам)|вториот бран на феминизмот]], претежно во [[Северна Америка]], [[Западна Европа]], [[Австралија]] и [[Нов Зеланд]] во 1970-тите. Поттикнати од перцепцијата дека жените не биле третирани рамноправно во многу религии, некои жени се свртиле кон Женско Божество, кое било повеќе во склад со нивните духовни потреби. Обединувачка тема на ова разноврстно движење е тоа што Божеството е [[жена]] (во контраст со [[патријархат|патријархалниот]] [[Бог]]). Верувањата за [[Божица]]та преземале многу форми: некои луѓе во движењето на Божица признавале повеќе божици; некои, исто така вклучуваат и богови; други ја славаат "Божицата", термин на кој не се гледа како монотеистички, но често е разбран како инклусивен, опфаќајќи многу божици во многу различни култури. Терминот "Божицата", исто така, може да се однесува на концептот за Единствената Божествена Моќ, или на традиционално славената "Голема Божица" од древните времиња. Во вториот дел од 20 век, феминизмот бил влијателен во подемот на Неопаганството во [[САД]], а особено во [[Дијанска Вика|Дијанската]] традиција. Некои феминистки сметале дека обожувањето на божица, а не бог, е согласно со нивните ставови. Другите биле политеисти и славеле голем број на божици. Колективниот збир за верувања поврзани со ова понекогаш е познат како Теалогија и понекогаш се нарекува движењето на Божицата. Најпозната е [[Дијанска Вика|Дијанската Вика]]. ==Слично== *[[Еврејски феминизам]] *[[Исламски феминизам]] *[[Христијански феминизам]] *[[Атеистички феминизам]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Феминизам|*]] [[Категорија:Политички идеологии]] [[Категорија:Религија|*]] [[Категорија:Родови односи]] o4a7b7kxsvyznjcw0gen2pyxjqdgujf 0 1117831 5616200 5017420 2026-08-24T16:12:36Z Carshalton 30527 5616200 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | playername = Стив Манданда | image = [[Податотека:Steve Mandanda 2018.jpg|200px]] | fullname = Стив Манданда<ref>{{Наведена мрежна страница|title=FIFA World Cup South Africa 2010 – List of Players|url=http://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/22/85/78/fwc_2010_squadlists.pdf|publisher=Fédération Internationale de Football Association (FIFA)|accessdate=5 June 2013|format=PDF|archive-date=2010-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20100616010702/http://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/22/85/78/fwc_2010_squadlists.pdf|url-status=dead}}</ref> | height = {{height|m=1.87}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1985|3|28}} | cityofbirth = {{роден во|Киншаса|}} | countryofbirth = [[ДР Конго]] | nationality = {{flagsport|FRA}} [[Франција]] | currentclub = | clubnumber = | position = [[Голман (фудбал)|голман]] | retired = 2025 <small>(40 г.)</small> | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Le Havre}} | years1 = 2005-2007 | caps1 = 67 | goals1 = 0 | clubs1 = {{Fb team Le Havre}} | years2 = 2007-2016 | caps2 = 334 | goals2 = 0 | clubs2 = {{Fb team Olympique Marseille}} | years3 = 2016-2017 | caps3 = 10 | goals3 = 0 | clubs3 = {{Fb team Crystal Palace}} | years4 = 2017-2022 | caps4 = 135 | goals4 = 0 | clubs4 = {{Fb team Olympique Marseille}} | years5 = 2022-2025 | caps5 = 86 | goals5 = 0 | clubs5 = {{Fb team Rennes}} | nationalyears1 = 2003-2006 | nationalcaps1 = 17 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|FRA}} [[Фудбалска репрезентација на Франција под 21 година|Франција 21]] | nationalyears2 = 2008-2022 | nationalcaps2 = 35 | nationalgoals2 = 0 | nationalteam2 = {{flagsport|FRA}} [[Фудбалска репрезентација на Франција|Франција]] }} '''Стив Манданда''' (роден на [[28 март]] [[1985]]) — [[Французи|француски]] поранешен [[фудбалер]], [[Голман (фудбал)|голман]]. == Клупска кариера == === Ле Авр === Манданда ја започнал својата кариера во екипата на [[ФК Ле Авр|Ле Авр]] за кој го направил своето деби во лигата во август [[2005]] година, и не примил гол сè до својот четврти натпревар. Тој одиграл 30 натпревари во сезоната 2005-06 и 37 во сезоната 2006-07, а со своите настапи го привлекол вниманието на други клубови. По неуспешниот пробен период во [[ФК Астон Вила|Астон Вила]] пред сезоната 2007-08 сезона,<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.fansfc.com/astonvillafootballclub/news.asp?newsid=169629 | title = France goalkeeper in Aston Villa trial | accessdate = 2014-10-13 | archive-date = 2011-05-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110522110650/http://www.fansfc.com/astonvillafootballclub/news.asp?newsid=169629 | url-status = dead }}</ref> тој му се приклучил на Марсеј во летото 2007 година. === Олимпик Марсеј === На почетокот на неговата прва сезона со Марсеј, Манданда бил резерва на првиот избор [[Седрик Карасо]]. Сепак повредата на коленото ќе го извади Карасо надвор од акција за шест месеци, оставајќи го чист патот за Манданда да стане редовен чувар на голот на Марсеј. На [[3 октомври]] [[2007]] година Манданда имал фантастичен настап во натпреварот од [[Лига на шампиони|Лигата на шампионите]] против [[ФК Ливерпул|Ливерпул]] на Енфилд помагајќи му на својот тим да победи со 1-0 благодарение на голот на [[Матје Валбуена]]. На [[5 март]] [[2008]] година, Манданда му се приклучил на Олимпик Марсеј на траен четиригодишен договор. Во [[Лига 1 (Франција) сезона 2009-10|шампионската сезона 2009-10 во Лига 1]] под водство на [[Дидје Дешан]], Манданда одиграл 36 натпревари во кој на 13 успеал да ја сочува својата мрежа сува, одбранил еден пенал (против [[ФК Ленс|Ленс]])<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=13DXYk4qSHM Video:Mandanda save Demont penalty] youtube</ref> и заработил еден црвен картон (прв и единствен во неговата кариера). ==Репрезентативна кариера== Манданда има одиграно 17 натпревари за [[Фудбалска репрезентација на Франција под 21 година|француската репрезентација до 21 година]]. Своето деби за [[Фудбалска репрезентација на Франција|сениорската репрезентација]] го направил на [[27 мај]] [[2008]] година, појавувајќи се како замена на полувремето на местото на [[Себастијан Фреј]] во победата со 2-0 над [[Фудбалска репрезентација на Еквадор|Еквадор]] во пријателски натпревар одигран во [[Гренобл]]. ==Титули== ===Клупски=== ===={{знамеикона|Франција}} Марсеј==== *'''[[Лига 1 (Франција)|Лига 1]]''' (1) : 2009-2010 *'''[[Лига куп на Франција]]''' (3) : 2009–10, 2010–11, 2011–12 *'''[[Суперкуп во фудбал на Франција|Суперкуп на Франција]]''' (2) : 2010, 2011 ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== *[http://int.soccerway.com/players/steve-mandanda/13106/ Стив Манданда на soccerway] *[http://www.transfermarkt.co.uk/steve-mandanda/profil/spieler/23951 Стив Манданда на Transfermarkt] *[http://www.goal.com/en/people/france/17026/steve-mandanda Стив Манданда на Goal.com] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20141014140617/http://www.goal.com/en/people/france/17026/steve-mandanda |date=2014-10-14 }} *[http://www.espnfc.com/player/89018/steve-mandanda Стив Манданда на espn] *[http://www.whoscored.com/Players/29545 Стив Манданда на whosocered] {{Navboxes |title=Состави на Франција |bg= #0055A4 |fg= #FFFFFF |bordercolor= #EF4135 |list1= {{Состав на Франција на ЕП фудбал 2008}} {{Состав на Франција на СП фудбал 2010}} {{Состав на Франција на ЕП фудбал 2016}} {{Состав на Франција на СП фудбал 2018}} {{Состав на Франција на ЕП фудбал 2020}} {{Состав на Франција на СП фудбал 2022}} }} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Манданда, Стив}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Француски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Олимпик Марсеј]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Кристал Палас]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Рен]] [[Категорија:Витези на Легијата на честа]] [[Категорија:Фудбалски голмани]] [[Категорија:Родени во 1985 година]] 51p1xfmo2powx6nn5wl1c49h2lp0wlr 0 1120678 5616163 5614246 2026-08-24T14:34:18Z Jtasevski123 69538 Отповикано уредување на [[Special:Contributions/Lili Arsova|Lili Arsova]] ([[User talk:Lili Arsova|разговор]]), враќајќи на последната преработка на [[User:Andrew012p|Andrew012p]] 5475116 wikitext text/x-wiki '''Гол пиштол''' ([[англиски]]: ''The Naked Gun: From the Files of Police Squad!'') е американски [[филм]] од 1988 година, во [[режија]] на [[Дејвид Цукер]] (David Zucker). Автори на сценариото се Џери Цукер (Jerry Zucker) и Џим Абрахамс (Jim Abrahams). Главните улоги ги толкуваат: [[Лесли Нилсен]] (Leslie Nielsen), [[Присила Присли]] (Priscilla Presley), [[О.Ј. Симпсон]] (O.J. Simpson), Рикардо Монталбан (Ricardo Montalban) итн. Филмот трае 85 [[Минута|минути]] и е снимен во колор техника.<ref name="imdb.com">[http://www.imdb.com/title/tt0095705/?ref_=nv_sr_1 IMDb, The Naked Gun: From the Files of Police Squad! (1988) (пристапено на 14.12.2014)]</ref> == Содржина == Полицискиот инспектор Френк Дебрин (го игра Нилсен) е тажен, бидејќи го напуштила жената. Истовремено, во пристаништето е тешко ранет неговиот колега Нордгберг (го игра Симпсон), а Дебрин се сомнева дека во тоа е замешан еден богат стопанственик, Винсент Лудвиг (го игра Молтанбан), кој пак ја наговорува својата секретарка, убавата Џејн Спенсер (ја игра Присли), да се зближи со инспекторот за да ги открие неговите планови. Во меѓувреме, во градот треба да пристигне англиската кралица [[Елизабета II]], а Дебрин е задолжен за нејзината безбедност. Меѓутоа, за време на свечениот прием, тој прави скандал, поради што е суспендиран од работата. Сепак, Френк не се откажува и дознава дека Лудвиг подготвува [[атентат]] врз кралицата. За време на финалниот натпревар во [[бејзбол]], еден од играчите е [[Хипноза|хипнотизиран]] да ја убие кралицата. Френк, се преправа во [[оперски пејач]] и влегува на теренот, каде потоа изигрува судија. Во последен миг, тој успева да ја спаси кралицата.<ref name="imdb.com"/><ref>Антена, број 859, 12.12.2014, стр. 14.</ref><ref>„Гол пиштол“, ''Антена'', број 870, 27.2.2015, стр. 14.</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови од 1988 година]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Филмски комедии]] [[Категорија:Филмови на Дејвид Цукер]] [[Категорија:Филмови со Лесли Нилсен]] [[Категорија:Филмови со О. Ј. Симпсон]] [[Категорија:Филмови со Присила Присли]] [[Категорија:Американски комедии]] perr79yfdanjn8oc6zfl9sflp8eafly 0 1142544 5616331 5227735 2026-08-24T21:31:20Z Dandarmkd 31127 5616331 wikitext text/x-wiki '''Телегласање''', '''телефонско гласање''' или '''телевотинг''' (англиски: televoting) — начин на гласање при кој гласачот го дава својот глас со [[телефон]]ски повик или со праќање на [[кратка порака]]. Секој кандидат за кој се гласа има свој телефонски број кој гласачот го повикува или испраќа кратка кон него. Гласовите се бројат со помош на [[сметач]]ка технологија. Телегласањата скоро исклучиво се одвиваат на [[телевизија]], пред сè во забавни програми. Едно од најдобрите познати телегласања потекнува од изборот на Песна на [[Евровизија]]. [[Европски радиодифузен сојуз|Европскиот радиодифузен сојуз]] го вовел телегласањето во средината на деведесеттите години на минатиот век како алтернативно [[жири]]. На овој натпревар телегласањето стана одлучувачко при изборот на победник. Оттогаш малку земји користат гласање со помош на стручно жири. == Слабости на телегласањето == Главна слабост на телегласањето е можноста во определеното време едно лице да даде повеќе гласови. Исто така негова слабост е што постарите генерации не го прифаќаат. И на крајот телегласањето не обезбедува стручно и непристрасно доделување на гласовите. На Евросонг воведувањето на телегласањето многу го зголеми подарувањето на гласови на соседните држави, кое било присутно и претходно, но во многу помала мера. По предвидливи соседски модели се одвиваат гласањата меѓу [[Балтички држави|балтичките]] и [[Скандинавија|скандинавските]] држави, меѓу државите на бившиот [[Советски Сојуз]] и меѓу републиките на бивша [[Југославија]]. Битно е гласањето на доселениците, турските имигранти во [[Германија]] гласаат масовно за [[Турција]], руските имигранти за [[Русија]]... == Надворешни врски == * [http://thataway.org/index.php/?page_id=499#T Definition of televoting from the National Coalition for Dialogue & Deliberation] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070928070414/http://thataway.org/index.php/?page_id=499#T |date=2007-09-28 }} * {{Official website|http://www.eurovision.tv|Eurovision Song Contest's official website}} * [http://www.ebu.ch European Broadcasting Union] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Видови на анкетирање]] [[Категорија:Евровизија]] [[Категорија:Телефонијата во општонародната култура]] [[Категорија:Телефонски услуги]] [[Категорија:Електронски методи на гласање]] [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] [[Категорија:Неологизми]] btk8mea0ju0ouaxkqu5vnbj3kehiqxo 0 1144845 5616227 5441159 2026-08-24T17:52:17Z SpectralWiz 106165 5616227 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Научник |name = Ангус Дитон |native_name = Angus Deaton |native_name_lang = en |image =Angus Deaton 0244.jpg |image_size = |caption =Ангус Стјуарт Дитон (2015) |birth_name = Ангус Стјуарт Дитон |birth_date = {{роден на и возраст|1945|10|19|df=y}} |birth_place = [[Единбург]], [[Шкотска]], Обединето Кралство |nationality = британско, американско |fields = [[микроекономија]] |workplaces = [[Универзитет Принстон]] |alma_mater = Колеџ „Фицвилијам“, [[Кембрички универзитет]] |thesis_title = Модели на побарувачката и нивна примена во Обединетото Кралство |thesis_year = 1975 |awards = [[Нобелова награда за економија]] <small>(2015)</small> }} [[Податотека:Angus Deaton 5289-2015.jpg|мини|Ангус Дитон, нобеловец за економија во Стокхолм, декември 2015 година]] '''Ангус Стјуарт Дитон''' ({{langx|en|Angus Stewart Deaton}}, р. [[19 октомври]] [[1945]]) — шкотско-американски [[микроекономист]]. Во 2015 г. ја добил [[Нобелова награда за економија|Нобеловата награда за економија]] за неговата анализа на [[потрошувачка]]та, [[сиромаштија]]та и [[животен стандард|економската благосостојба]].<ref>{{нмс|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/economic-sciences/laureates/2015/|title=The Prize in Economic Sciences 2015|work=nobelprize.org}}</ref><ref>{{нмс|title = Nobel prize in economics won by Angus Deaton - live|url = http://www.theguardian.com/business/live/2015/oct/12/nobel-prize-sveriges-riksbank-in-economic-sciences-announcement--live|website = the Guardian|accessdate = 12 October 2015|first = Graeme|last = Wearden}}</ref> ==Животопис== Дитон е роден во [[Единбург]], [[Шкотска]]. Средното образование го завршил во колецот „Фетис“. Високото образование го стекнал на [[Кембрички универзитет|Кембричкиот универзитет]], каде во 1975 г. докторирал со тезата „Модели на побарувачката и нивна примена во Обединетото Кралство“. Станал член и истражувач на колеџот „Фицвилијам“ при истиот универзитет, работејќи со [[Ричард Стоун]] и Тери Беркер во Одделението за применета економика. Работел како професор по [[економетрија]] на [[Бристолски универзитет|Бристолскиот универзитет]], а во 1983 г. прешол на [[Принстонски универзитет|Принстонскиот универзитет]] во САД. Воедно работи како професор по [[меѓународни односи]] во вишата школа „Вудро Вилсон“ и како професор по економија и меѓународни односи на Принстонскиот универзитет. Има двојно државјанство.<ref name="news_Scot">{{нмс | title = Scottish economist Angus Deaton wins Nobel economics prize | first=Malin|last=Rising | agency = Associated Press | work = Yahoo News | date = 12 October 2015 | accessdate = 12 October 2015 | url = http://news.yahoo.com/scottish-economist-angus-deaton-wins-112123414.html }}</ref> ==Научна дејност== Дитон се прочул со трудот „Речиси идеален систем на побарувачка“ (AIDS), разработен заедно со [[Џон Милбауер]] и објавен во [[1980]] г. во ''American Economic Review'' („Американска економска ревија“). Делото претставува елегантен приод кон побарувачката и дава произволна приближување од прв ред за секој систем на [[побарувачка]] кој ги задоволува аксиомите на избор, но притоа одбегнувајќи ги непожелните особини на другите модели. Имено, Дитон е заслужен за поставувањето систем на равенки со кои е можно да се одреди оптималната структура на потрошувачката по одделни групи производи што би ја избрало едно претставително домаќинство. Тој предложил поопшта математичка функција која е поблиска до реалноста и со тоа овозможувапосоодветно агрегирање на поединечната потрошувачка на домаќинствата. Овој модел Дитон го применил на потрошувачката на домаќинствата во Британија.<ref name="ReferenceA">Владимир Филиповски, „Нобелова награда за економија 2015: Потрошувачката на домаќинствата меѓу благосостојбата и сиромаштијата“, ''Економија и бизнис'', година 18, број 209, ноември 2015, стр. 28-31.</ref> Во [[1978]] г. Дитон станал првиот добитник на Фришовиот медал кој го доделува Економетриското друштво за труд објавен во списанието ''Econometrica''. Дитон е член на Економетриското друштво, дописен член на [[Британска академија|Британската академија]], како и член на [[Американска академија на уметностите и науките|Американската академија на уметностите и науките]]. Има почесна диплома од Римскиот универзитет „Тор Вергата“, [[Универзитетски колеџ Лондон|Универзитетскиот колеџ Лондон]] и [[Универзитет во Сент Ендрус|Универзитетот во Сент Ендрус]]. Во [[2007]] г. бил избран за претседател на [[Американско економско здружение|Американското економско здружение]]. Во [[2011]] г. ја добил наградата за [[економија]], [[финансии]] и управување на задолжбината BBVA за неговите темелни придонеси кон [[теорија]]та на [[потрошувачка]]та и [[Штедење|заштедите]], како и за мерилата за економска благосостојба. Има разработено и реперна методологија за мерење на сиромаштијата. Дитон го има поставено итн. „Дитонов парадокс“ врз основа на неговите увиди во прекумерната рамномерност на потрошувачката во присуство на непредвидените шокови во [[Перманентен доход|перманентниот доход]]. Имено, во 1980-тите, тој ја преиспитал теоријата на [[Милтон Фридман|Фридман]] за одредување на потрошувачката според перманентниот доход и заклучил дека неочекуваните промени во тековниот доход немаат само привремени ефекти, туку влијаат и врз перманентниот доход. На тој начин, перманентниот доход би требало да се менува повеќе од тековниот доход, а не помалку, како што предвидува теоријата на Фридман.<ref name="ReferenceA"/> Дитон има голем придонес и во проучувањето на потрошувачката во [[земји во развој|земјите во развој]]. Тој бил вклучен во големиот меѓународен проект под покровителство на [[Светска банка|Светската банка]], кој вклучувал и анкетирање на домаќинствата од земјите во развој со цел да се анализира структурата на нивната потрошувачка и начинот на мерење на сиромаштијата. Дитон утврдил дека порастот на доходот на домаќинствата во [[Индија]] повеќе се одразува врз пораст на вкупната потрошувачка на [[храна]], а двојно помалку во пораст на внесот на [[Калорија|калории]]. Со тоа, тој докажал дека сиромашните луѓе не се сиромашни поради ниската [[продуктивност]], туку тие се непродуктивни затоа што се сиромашни, т.е. затоа што не внесуваат доволно калории.<ref name="ReferenceA"/> Покрај анализата на поведението на домаќинствата на [[Микроекономија|микроекономско]] ниво, Дитон истражува и на полињата на глобалната [[сиромаштија]], [[здравство|здравствената]] економика и [[економски развој|економскиот развој]]. Во тој поглед, Дитон утврдил дека е важно да се одреди висината на т.н. глобална линија на сиромаштијата и дека не постои механичка врска меѓу стапката на [[стопански раст]] и намалувањето на сиромаштијата.<ref name="ReferenceA"/> Дитон е автор и на популарниот двегодишен додаток „Писма од Америка“ (''Letters from America''), во Билтенот на Кралското економско друштво.<ref>{{нмс|url=http://www.princeton.edu/~deaton/letters.html|title=Letters from America|work=princeton.edu}}</ref> ==Книги== * {{наведена книга|last1=Deaton|first1=Angus|last2=John|first2=Muellbauer|date=1980|title=Economics and Consumer Behavior|location=New York|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521228506}} * {{наведена книга|last1=Deaton|first1=Angus|date=1992|title=Understanding Consumption|location=Oxford|series=Clarendon Lectures in Economics|publisher=Clarendon Press|isbn=0198287593}} * {{наведена книга|last1=Deaton|first1=Angus|date=1997|title=The Analysis of Household Surveys: A Microeconometric Approach to Development Policy|location=Baltimore|publisher=Johns Hopkins University Press for the World Bank|isbn=0801852544}} * {{наведена книга|last1=Deaton|first1=Angus|date=2001|title=Health, inequality and economic development|location=Cambridge}} * {{наведена книга|editor-last1=Deaton|editor-first1=Angus|editor-last2=Kozel|editor-first2=Valerie|date=2005|title=The Great Indian Poverty Debate|location=New Delhi|publisher=Macmillan India Ltd.}} * {{наведена книга|last1=Deaton|first1=Angus|date=2013|title=The Great Escape: Health, Wealth, and the Origins of Inequality|location=Princeton|publisher=Princeton University Press|isbn=9780691153544}} == Македонски преводи == * {{наведена книга|last=Дитон|first=Ангус|others=прев. Сузана Стојановска|date=2015|title=Разбирање на потрошувачката|location=Скопје|publisher=Арс Ламина|isbn=978-608-247-004-7}} == Наводи == {{наводи|30em}} == Надворешни врски == * [http://www.princeton.edu/~deaton/ Ангуст Дитон] — Принстонски универзиет {{Нобеловци 2015}} {{Нобелова награда за економија}} {{нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Дитон, Ангус}} [[Категорија:Микроекономисти]] [[Категорија:Добитници на Нобеловата награда за економија]] [[Категорија:Шкотски нобеловци]] [[Категорија:Шкотски економисти]] [[Категорија:Теорија на потрошувачката]] [[Категорија:Родени во 1945 година]] [[Категорија:Луѓе од Единбург]] [[Категорија:Витези-бакалауреати]] [[Категорија:Американски нобеловци]] [[Категорија:Британски нобеловци]] [[Категорија:Членови на Кралското друштво на Единбург]] [[Категорија:Апсолвенти на Кембричкиот универзитет]] mth099vapap4l7qbrp4geayj4p0rj30 0 1170057 5616260 5615093 2026-08-24T19:21:20Z Jtasevski123 69538 Отповикано уредување на [[Special:Contributions/Lili Arsova|Lili Arsova]] ([[User talk:Lili Arsova|разговор]]), враќајќи на последната преработка на [[User:Andrew012p|Andrew012p]] 5124637 wikitext text/x-wiki {{Закосен наслов|Пејте со нас}}'''Пејте со нас''' ([[англиски]]: ''Sing''), познат и како '''Натпревар во пеење''' — американско-британско-јапонски [[анимиран филм]] од [[2016]] година, во [[режија]] на Кристоф Лурделе и Гарт Џенингс. Гласовите на анимираните ликови ги позајмуваат: [[Метју Меконахи]], [[Риси Витерспун]], [[Скарлет Јохансон]], [[Сет Макфарлан]], [[Тарон Егертон]], [[Тори Кели]] итн.<ref name="imdb.com">[http://www.imdb.com/title/tt3470600/ IMDb, Sing (2016) (пристапено на 12.1.2017)]</ref> Филмот бил номиниран за наградата „[[Златен глобус]]“ во две категории: најдобра оригинална песна за [[филм]] и најдобар анимиран филм.<ref>[http://www.imdb.com/title/tt3470600/awards?ref_=tt_awd IMDb, Sing (2016) Awards (пристапено на 12.1.2017)]</ref> ==Содржина== Дејството на филмот се случува во еден измислен [[град]] на [[животни]]. [[Коала]]та Бастер Мун (гласот на Меконахи) е сопственик на [[театар]] којшто во минатото бил многу успешен, но сега се наоѓа во тешка финансиска состојба. За да го оживее театарот, тој има намера да направи нова претстава, за која распишува аудиција. По грешка, неговата секретарка пишува дека првата награда на аудицијата изнесува 100.000 [[долар]]и, така што голем број жители се пријавуваат на аудицијата. Меѓу нив се наоѓаат: [[глушец]]от Мајк (гласот на Сет Мекферлејн), кој по секоја цена сака да победи, [[свињ]]ата Розита (гласот на Витерспун), [[горила]]та Џони (гласот на Тарон Егертон), [[еж]]ицата Еш (гласот на Јохансон) и [[слон]]ицата Мина (гласот на Тори Кели). За да обезбеди финансиска поддршка, Бастер Мун ја повикува старата некогашна голема ѕвезда Нана (гласот на Џенифер Сандерс), но сè се распаѓа, зашто група мечки влегуваат во театарот, барајќи ги [[пари]]те што им ги должи Мајк, и во тој миг театарот целосно се урива. Така, се чини дека потполно се урива [[сон]]от на Бастер Мун, но набргу, учесниците во шоуто се собираат и одржуваат претстава под ведро [[небо]]. На почетокот присуствуваат само нивните најблиски, но постепено пред разурнатиот театар се собира цел [[град]]. Тогаш, Нана му дава пари на Бастер Мун и театарот е повторно обновен.<ref name="imdb.com"/> ==Заработка== До 9 февруари 2017 година, ''Ајде да пееме'' остварил заработка од 263.7 млиони долари во САД и Канада и уште 224.9 милиони во другите територии за вкупна заработка од 488.6 милиони долари во светски рамки, наспроти буџетотот од 75 милиони долари. Во Северна Америка, филмот започнал да се прикажува заедно со филмовите ''[[Патници (филм од 2016)|Патници]]'' и ''[[Асасинс Крид (филм)|Асасинс Крид]]'', и се очекувало да заработи околу 70 милиони долари од 4022 кина во првите шест дена на прикажување.<ref name="preview">{{Наведена мрежна страница|url=http://deadline.com/2016/12/rogue-one-star-wars-passengers-jennifer-lawrence-sing-collateral-beauty-will-smith-christmas-box-office-1201869720/ |title=Will ‘Rogue One’ Vanquish The Christmas B.O. Competition? |work=[[Deadline.com]]}}</ref> Филмот заработил 1.7 милиони долари од ноќното прикажување на денот пред премиерата.<ref name="Thursday">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/box-office-sing-beats-assassins-creed-passengers-tuesday-previews-958235 |title='Sing's' Box-Office Debut Tops 'Assassin's Creed,' 'Passengers' in Tuesday Night Previews |work=The Hollywood Reporter}}</ref> Филмот поминал подобро од очекувањата и во првите шест денови на прикажување заработил 75.5 милиони долари, завршувајќи втор, зад ''[[Роуг 1: Приказна од Војна на ѕвездите]]''.<ref name="opening">{{Наведена мрежна страница|url=http://deadline.com/2016/12/why-him-975k-thursday-previews-box-office-1201875344/ |title=With ‘Fences,’ ‘La La Land’ Enter Top 10 As ‘Rogue One’ & ‘Sing’ Rule Holiday – Monday AM Update|work=[[Deadline.com]]}}</ref> == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рв|Sing (2016 film)}} * {{Official website|http://www.singmovie.com/}} * {{IMDb title|3470600|Пејте со нас}} * {{bcdb title|151879|Пејте со нас}} [[Категорија:Филмови со Риси Витерспун]] [[Категорија:Филмови со Скарлет Јохансон]] [[Категорија:Филмови со Метју Меконахи]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Филмови од 2016 година]] [[Категорија:Цртани филмови]] evxfinmduz8b1k1wdotvmo6rfsohox0 0 1172617 5616327 5581070 2026-08-24T21:22:38Z Dandarmkd 31127 5616327 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Земја на Евровизија |Име = Монако |Знаме =Flag of Monaco.svg |Прво учевство = [[Евровизија 1959|1959]] |Последно учевство = [[Евровизија 2006|2006]] |Најдобар пласман = 1 место, [[Евровизија 1971|1971]] |Најлош пласман = последно место, [[Евровизија 1959|1959]], [[Евровизија 1966|1966]] |ЕБУ страница= http://www.eurovision.tv/page/history/by-country/country?country=36 }} '''Монако на [[Евровизија]]''' учествувал 24 пати од своето деби во 1959 година. Единствената победа на земјата била во 1971 година, со „Ан бан, ан арбр, ун ру (Un banc, un arbre, une rue)“ во изведба на Северин. Како резултат на тоа, се очекувало Монако да биде домаќин на натпреварот во 1972 година, но на крајот одбиle. Монако, телевизискиот оператор кој учествуваше на натпреварот, беше Теле Монте Карло (TMC). Монако е единствената микродржава што го освоила натпреварот досега. Монако завршил последен на својот прв натпревар во 1959 година пред да постигне три резултати меѓу првите три во 1960-тите. Два од нив ги постигнал Франсоа Дегелт. Победата на Северин во 1971 година бил првиот од петте најдобри четири резултати за осум години. По учеството во 1979 година, Монако отсуствувал од натпреварот 25 години. Монако е единствената земја, заедно со Мароко, која интерно ги одбира сите свои учесници. Монако се вратил на натпреварот три години, од 2004 до 2006 година, но не успеал да се квалификува за финалето во сите три наврати. Потоа TMC се повлекле од натпреварот, наведувајќи дека регионалните модели на гласање во натпреварот ефикасно не му дале на Монако никаква шанса да се квалификува за финалето. [[Категорија:Монако на Евровизија]] [[Категорија:Земји на Евровизија]] nj6nmu0hga27cxjffdrqbnjrspfdrez 5616328 5616327 2026-08-24T21:23:11Z Dandarmkd 31127 5616328 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Земја на Евровизија |Име = Монако |Знаме =Flag of Monaco.svg |Прво учевство = [[Евровизија 1959|1959]] |Последно учевство = [[Евровизија 2006|2006]] |Најдобар пласман = 1 место, [[Евровизија 1971|1971]] |Најлош пласман = последно место, [[Евровизија 1959|1959]], [[Евровизија 1966|1966]] |ЕБУ страница= http://www.eurovision.tv/page/history/by-country/country?country=36 }} '''Монако на [[Евровизија]]''' учествувал 24 пати од своето деби во 1959 година. Единствената победа на земјата била во 1971 година, со „Ан бан, ан арбр, ун ру (Un banc, un arbre, une rue)“ во изведба на Северин. Како резултат на тоа, се очекувало Монако да биде домаќин на натпреварот во 1972 година, но на крајот одбиle. Монако, телевизискиот оператор кој учествуваше на натпреварот, беше Теле Монте Карло (TMC). Монако е единствената микродржава што го освоила натпреварот досега. Монако завршил последен на својот прв натпревар во 1959 година пред да постигне три резултати меѓу првите три во 1960-тите. Два од нив ги постигнал Франсоа Дегелт. Победата на Северин во 1971 година бил првиот од петте најдобри четири резултати за осум години. По учеството во 1979 година, Монако отсуствувал од натпреварот 25 години. Монако е единствената земја, заедно со Мароко, која интерно ги одбира сите свои учесници. Монако се вратил на натпреварот три години, од 2004 до 2006 година, но не успеал да се квалификува за финалето во сите три наврати. Потоа TMC се повлекле од натпреварот, наведувајќи дека регионалните модели на гласање во натпреварот ефикасно не му дале на Монако никаква шанса да се квалификува за финалето. [[Категорија:Монако на Евровизија| ]] [[Категорија:Земји на Евровизија]] 91qu7tcedt8z0ziemds4r6qamks1gz3 0 1175366 5616205 5423681 2026-08-24T16:20:47Z Carshalton 30527 5616205 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | name = Франк Рибери | fullname = Франк Анри Пјер Рибери<ref name="FIFA Club World Cup Morocco 2013: List of Players">{{наведени вести | title = FIFA Club World Cup Morocco 2013: List of Players | url = http://www.fifadata.com/document/FCWC/2013/pdf/FCWC_2013_SquadLists.pdf | publisher = FIFA | format = PDF | page = 5 | date = 7 December 2013 | accessdate = 7 December 2013 | archive-date = 2018-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181224185413/http://www.fifadata.com/document/FCWC/2013/pdf/FCWC_2013_SquadLists.pdf | url-status = dead }}</ref> | image = [[File:Franck Ribéry 20120611.jpg|250px|]] | birth_date = {{birth date and age|1983|4|7|df=y}} | birth_place = [[Болуњ-сур-Мер]], [[Франција]] | nationality = {{flagsport|FRA}} [[Франција]] | height = {{height|m=1.70}} | currentclub = | clubnumber = | position = [[Среден ред (фудбал)#Крило|крило]] | retired = 21 октомври 2022 <small>(39 г.)</small> | youthyears1 = 1996–1999 | youthclubs1 = {{Fb team Lille}} | youthyears2 = 1999–2000 | youthclubs2 = {{Fb team Boulogne}} | years1 = 2000–2002 | clubs1 = {{Fb team Boulogne}} | caps1 = 28 | goals1 = 6 | years2 = 2002–2003 | clubs2 = {{Fb team Ales}} | caps2 = 19 | goals2 = 1 | years3 = 2003–2004 | clubs3 = {{Fb team Brest}} | caps3 = 35 | goals3 = 3 | years4 = 2004–2005 | clubs4 = {{Fb team Metz}} | caps4 = 20 | goals4 = 1 | years5 = 2005 | clubs5 = {{Fb team Galatasaray}} | caps5 = 14 | goals5 = 0 | years6 = 2005–2007 | clubs6 = {{Fb team Olympique Marseille}} | caps6 = 60 | goals6 = 11 | years7 = 2007–2019 | clubs7 = {{Fb team Bayern Munchen}} | caps7 = 273 | goals7 = 85 | years8 = 2019–2021 | clubs8 = {{Fb team Fiorentina}} | caps8 = 50 | goals8 = 5 | years9 = 2021–2022 | clubs9 = {{Fb team Salernitana}} | caps9 = 24 | goals9 = 0 | nationalyears1 = 2004–2006 | nationalteam1 = {{flagsport|FRA}} [[Фудбалска репрезентација на Франција под 21 година|Франција 21]] | nationalcaps1 = 13 | nationalgoals1 = 2 | nationalyears2 = 2006–2014 | nationalteam2 = {{flagsport|FRA}} [[Фудбалска репрезентација на Франција|Франција]] | nationalcaps2 = 81 | nationalgoals2 = 16 | club-update = 18:19, 8 April 2017 (UTC) | nationalteam-update = 20 November 2013 }} '''Франк Хенри Пјер Рибери''' ({{langx|fr|Franck Henry Pierre Ribéry}}, роден на {{роден на|7|април|1983}} во {{роден во|Болуњ-сур-Мер}}) — [[Франција|француски]] поранешен [[фудбалер]], {{Football/MF/player}} или {{Football/FW/player}}. ==Технички одлики== Тој главно на почетокот на кариерата настапувал како крилен играч од средината на теренот, најчесто на левата страна, иако игра со десната нога, и е познат по брзиот чекор, енергијата, вештините и прецизните додавања.<ref name="profile_fcbayern">{{Наведена мрежна страница | url = http://www.fcbayern.de/en/teams/first-team/franck-ribery/index.php | title = Franck Ribéry | accessdate = 4 June 2015 | publisher = fcbayern.de | archive-date = 2014-02-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140224204146/http://www.fcbayern.de/en/teams/first-team/franck-ribery/index.php | url-status = dead }}</ref> Рибери е опишан како играч кој е брз и одличен дриблер, кој има голема контрола над топката.<ref name="ribéry_espn">{{наведени вести |title= Franck Ribéry ESPN Profile |url= http://soccernet.espn.go.com/player/_/id/42968/franck-ribery?cc=5901 |publisher= ESPN |accessdate= 5 October 2011 |archive-date= 2010-12-31 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101231131038/http://soccernet.espn.go.com/player/_/id/42968/franck-ribery?cc=5901 |url-status= dead }}</ref> Откако се приклучил на Баерн, тој бил признат на светската фудбалска сцена како еден од најдобрите француски фудбалери на својата генерација. Претходниот талисман на [[Фудбалска репрезентација на Франција|француската репрезентација]], [[Зинедин Зидан]], го нарекол Рибери „''Бисер на францускиот фудбал''“.<ref>{{наведени вести | url = http://www.bundesliga.de/en/liga/news/2007/index.php?f=81320.php | title = A Ferrari in the Bayern shirt | date = 27 November 2007 | accessdate = 10 April 2010 | publisher = Bundesliga.de | archive-date = 2010-04-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100425041552/http://www.bundesliga.de/en/liga/news/2007/index.php?f=81320.php | url-status = dead }}</ref> == Клупска кариера == ===Почетоци=== Рибери ја започнал својата кариера, во [[1989]] година на возраст од само 6 години, приклучувајќи се во академијата на локалниот аматерски клуб Конти Булоњ. Тој го напуштил клубот по седум години и во 1996 година преминал во младинската школа на [[ФК Лил|Лил]], но по три години поради тешкотии во прилагодувањето се вратил во Булоњ. Во [[1999]] година, Рибери му се приклучил на [[УС Булоњ]], каде дебитирал како професионалец во [[Аматерско првенство на Франција|Аматерското првенство на Франција]]. Во 2002 година, тој се преселил во [[ФК Олимпик Алес|Алес]], а следната година го носел дресот на екипата на [[Стад Брест 29|Брест]]. Во 2004 година, Рибери бил ангажиран од страна на екипата на [[ФК Мец|Мец]], со која го направил своето деби во најсилната француска фудбалска лига, [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]]. Иако во првиот дел од сезоната бил стандарден и забележал 20 настапи и 2 гола во лигата за Мец, сепак тој го напуштил клубот и се преселил во [[Турција]] по само шест месеци по доаѓањето во Мец. ===Галатасарај=== Во јануари 2005, Рибери потпишал за [[ФК Галатасарај|Галатасарај]]. Својата највпечатлива партија во дресот на "Галата" ја имал во финалето на [[Фудбалски куп на Турција|Купот на Турција]], каде тој бил клучна фигура на својот тим во незаборавната победа со 5-1 над [[ФК Фенербахче|Фенербахче]] на 11 мај 2005. Рибери го постигнал првиот гол во натпреварот по само 15 минути игра и асистирал за уште еден пред да биде заменет во второто полувреме. Освојувањето на Купот на Турција, всушност бил неговиот прв освоен трофеј во кариерата. Сепак и покрај среќниот крај на сезоната, Рибери си заминал од клубот на контроверзен начин, со цел да се врати во [[Франција]]. ===Олимпик Марсеј=== Во летото 2005 година, Рибери се вратил во својата татковина потпишувајќи договор на пет години со [[ФК Олимпик Марсеј|Олимпик Марсеј]]. Своето деби за клубот го имал на 30 јули 2005, во поразот со 2-0 од {{Fb team (N) Bordeaux}}. Својот прв гол за клубот го постигнал на 17 септември во победата со 2-1 над [[ФК Троа|Троа]]. Во својата прва сезона, тој му помогнал на клубот да стигне до финалето на [[Фудбалски куп на Франција 2005-2006|Купот на Франција]] во кое тие сепак биле поразени од {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}} на [[Стад де Франс]] со 1-2. Вкупно за Олимпик Марсеј одиграл две сезони во кои забележал 89 настапи и постигнал 18 голови. ===Бајерн Минхен=== [[Податотека:Ribery Bayern vs Hertha.jpg|thumb|right|250px|Рибери во Бајерн Минхен со дресот со број 7.]] Во 2007 година, Рибери се преселил во германскиот гигант [[Бајерн Минхен]] за сума од 25 милиони [[Евро|евра]], потпишувајќи четиригодишен договор. Во 12 сезони колку што поминал во Бајерн, тој освоил со нив буквално сè што можело да се освои вклучувајќи: девет титули во [[Бундеслига]]та, шест во [[Фудбалски куп на Германија|Купот на Германија]], еден [[Лига куп на Германија|Лига куп]], четири [[Суперкуп на Германија|суперкупа]], како и [[УЕФА Лига на шампиони 2012/13|Лигата на шампионите во сезоната 2012-2013]], [[Светско клупско првенство во фудбал|Светското клупско првенство]] ([[Светско клупско првенство во фудбал 2013|2013]]) и [[Суперкуп на УЕФА|Суперкупот на УЕФА]] ([[Суперкуп на УЕФА 2013|2013]]). Неговата одлична форма и одличните игри на Бајерн во сезоната 2012-2013, во која клубот ја освоил тројната круна, го довела Рибери до номинација во изборот за најдобар играч на годината и добитник на [[Златна топка|Златната топка]], заедно со [[Лионел Меси]] и [[Кристијано Роналдо]] која сепак на крајот му припаднала на португалецот од екипата на Реал Мадрид. Вкупно за Бајерн Минхен одиграл 425 натпревари и постигнал 124 голови. ===Фјорентина=== Во август 2019 година, Рибери како слободен играч потпишал едногодишен договор со италијанската {{Fb team (N) Fiorentina}}.<ref>{{наведени вести |url=https://www.theguardian.com/football/2019/aug/21/franck-ribery-joins-fiorentina-on-free-transfer-after-leaving-bayern-munich |title=Franck Ribéry joins Fiorentina on free transfer after leaving Bayern Munich |work=The Guardian |date=21 August 2019 |accessdate=21 August 2019 }}</ref> Своето деби за ''виола'' го направил на 24 август, влегувајќи како замена во првото коло на [[Серија А 2019-2020|Серија А]] во поразот со 3-4 на домашен терен од {{Fb team (N) Napoli}}.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.football-italia.net/SerieA/match/142368 |title=Fiorentina 3 - 4 Napoli |publisher=Football Italia |date=24 August 2019 |accessdate=25 August 2019 }}</ref> Својот прв гол за клубот го постигнал во ремито 2-2 на гостувањето кај {{Fb team (N) Atalanta}} на 22 септември.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.calciomercato.com/en/news/fiorentina-ribery-s-goal-and-the-record-42749 |title=Fiorentina, Ribery's goal and the record |publisher=www.calciomercato.com |date=22 September 2019 |accessdate=23 September 2019 |archive-date=2020-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731195316/https://www.calciomercato.com/en/news/fiorentina-ribery-s-goal-and-the-record-42749 |url-status=dead }}</ref> ==Репрезентативна кариера== Во периодот помеѓу 2006 и 2014 година, Рибери одиграл 81 натпревар за [[Фудбалска репрезентација на Франција|француската сениорска репрезентација]]. Тој исто така ја претставувал својата држава на две [[Светско првенство во фудбал|Светски првенства]] во [[Светско првенство во фудбал 2006|2006]] и [[Светско првенство во фудбал 2010|2010]] и две [[Европско првенство во фудбал|Евроски првенства]] во [[Европско првенство во фудбал 2008|2008]] и [[Европско првенство во фудбал 2012|2012]] година. Своето деби за репрезентацијата Рибери го направил во мај 2006 година против [[Фудбалската репрезентација на Мексико|Мексико]]. Својот прв репрезентативен погодок го постигнал на [[Светско првенство во фудбал 2006|Светското првенство 2006]], против [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]], а на истото првенство играл и во финалето во против [[Фудбалска репрезентација на Италија|Италија]] во кое неговата репрезентација загубила по изведување на пенали. Својот последен настап за "триколорите" го имал во март 2014 година, кога влегол како замена во второто полувреме при победата со 2-0 над [[Фудбалска репрезентација на Холандија|Холандија]] во пријателски натпревар. ===Хронологија на репрезентативните настапи=== {{Репрезентативни настапи|FRA}} {{Cronopar|27-5-2006|Сен Дени|FRA|1|0|MEX|-|Пријателска|13={{subon|75}}}} {{Cronopar|31-5-2006|Ленс|FRA|2|0|DEN|-|Пријателска|13={{subon|66}}}} {{Cronopar|7-6-2006|Сен Етјен|FRA|3|1|CHN|-|Пријателска|13={{subon|75}}}} {{Cronopar|13-6-2006|Штутгарт|FRA|0|0|SUI|-|Светско првенство|2006|Прва фаза|13={{suboff|70}}}} {{Cronopar|18-6-2006|Лајпциг|FRA|1|1|KOR|-|Светско првенство|2006|Прва фаза|13={{subon|60}}}} {{Cronopar|23-6-2006|Келн|TGO|0|2|FRA|-|Светско првенство|2006|Прва фаза|13={{suboff|77}}}} {{Cronopar|27-6-2006|Хановер|ESP|1|3|FRA|1|Светско првенство|2006|Осминафинале|13={{yel|88}}}} {{Cronopar|1-7-2006|Франкфурт|BRA|0|1|FRA|-|Светско првенство|2006|Четвртфинале|13={{suboff|77}}}} {{Cronopar|5-7-2006|Минхен|POR|0|1|FRA|-|Светско првенство|2006|Полуфинале|13={{suboff|72}}}} {{Cronopar|9-7-2006|Берлин|ITA|1|1|FRA|-|Светско првенство|2006|Финале|dts|5 – 3|13={{suboff|100}}}} {{Cronopar|16-8-2006|Сараево|BIH|1|2|FRA|-|Пријателска|13={{suboff|69}}}} {{Cronopar|2-9-2006|Тбилиси|GEO|0|3|FRA|-|Квалификации за Евро|2008|13={{suboff|69}}}} {{Cronopar|6-9-2006|Сен Дени|FRA|3|1|ITA|-|Квалификации за Евро|2008|13={{suboff|88}}}} {{Cronopar|7-10-2006|Глазгов|SCO|1|0|FRA|-|Квалификации за Евро|2008|13={{suboff|74}}}} {{Cronopar|11-10-2006|Sochaux|FRA|5|0|FRO|-|Квалификации за Евро|2008}} {{Cronopar|7-2-2007|Сен Дени|FRA|0|1|ARG|-|Пријателска}} {{Cronopar|2-6-2007|Сен Дени|FRA|2|0|UKR|1|Квалификации за Евро|2008}} {{Cronopar|6-6-2007|Осер|FRA|1|0|GEO|-|Квалификации за Евро|2008|13={{suboff|90+5}}}} {{Cronopar|22-8-2007|Трнава|SVK|0|1|FRA|-|Пријателска|13={{suboff|72}}}} {{Cronopar|8-9-2007|Милано|ITA|0|0|FRA|-|Квалификации за Евро|2008|13={{suboff|86}}}} {{Cronopar|12-9-2007|Париз|FRA|0|1|SCO|-|Квалификации за Евро|2008}} {{Cronopar|13-10-2007|Торшавни|FRO|0|6|FRA|-|Квалификации за Евро|2008|13={{suboff|64}}}} {{Cronopar|17-10-2007|Нант|FRA|2|0|LTU|-|Квалификации за Евро|2008}} {{Cronopar|21-11-2007|Киев|UKR|2|2|FRA|-|Квалификации за Евро|2008|13={{suboff|89}}}} {{Cronopar|26-3-2008|Сен Дени|FRA|1|0|ENG|1|Пријателска|13={{yel|38}}}} {{Cronopar|31-5-2008|Тулуза|FRA|0|0|PAR|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|3-6-2008|Сен Дени|FRA|1|0|COL|1|Пријателска|13={{suboff|75}}}} {{Cronopar|9-6-2008|Цирих|ROU|0|0|FRA|-|Евро|2008|Прва фаза}} {{Cronopar|13-6-2008|Берн|NED|4|1|FRA|-|Евро|2008|Прва фаза}} {{Cronopar|17-6-2008|Цирих|FRA|0|2|ITA|-|Евро|2008|Прва фаза|13={{suboff|10}}}} {{Cronopar|11-10-2008|Констанца|ROU|2|2|FRA|1|Квалификации за Светско првенство|2010|13={{suboff|90+1}}}} {{Cronopar|14-10-2008|Сен Дени|FRA|3|1|TUN|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|19-11-2008|Сен Дени|FRA|0|0|URU|-|Пријателска|13={{suboff|58}}}} {{Cronopar|11-2-2009|Марсеј|FRA|0|2|ARG|-|Пријателска}} {{Cronopar|28-3-2009|Каунас|LTU|0|1|FRA|1|Квалификации за Светско првенство|2010}} {{Cronopar|1-4-2009|Сен Дени|FRA|1|0|LTU|1|Квалификации за Светско првенство|2010}} {{Cronopar|2-6-2009|Сент-Етјен|FRA|0|1|NGA|-|Пријателска|13={{suboff|70}}}} {{Cronopar|5-6-2009|Лион|FRA|1|0|TUR|-|Пријателска|13={{subon|59}}}} {{Cronopar|12-8-2009|Торшавн|FRO|0|1|FRA|-|Квалификации за Светско првенство|2010|13={{subon|65}}}} {{Cronopar|5-9-2009|Сен Дени|FRA|1|1|ROU|-|Квалификации за Светско првенство|2010|13={{subon|57}}}} {{Cronopar|9-9-2009|Белград|SRB|1|1|FRA|-|Квалификации за Светско првенство|2010|13={{subon|77}}}} {{Cronopar|3-3-2010|Сен Дени|FRA|0|2|ESP|-|Пријателска|13={{suboff|74}}}} {{Cronopar|26-5-2010|Ленс|FRA|2|1|CRI|-|Пријателска|13={{suboff|84}}}} {{Cronopar|30-5-2010|Радес|TUN|1|1|FRA|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|4-6-2010|Сен Пјер|FRA|0|1|CHN|-|Пријателска|13={{suboff|62}}|14=Сен Пјер (Реинион)}} {{Cronopar|11-6-2010|Кејптаун|URU|0|0|FRA|-|Светско првенство|2010|Прва фаза|13={{yel|19}}}} {{Cronopar|17-6-2010|Полокване|FRA|0|2|MEX|-|Светско првенство|2010|Прва фаза}} {{Cronopar|22-6-2010|Блумфонтејн|FRA|1|2|RSA|-|Светско првенство|2010|Прва фаза}} {{Cronopar|25-3-2011|Луксембург|LUX|0|2|FRA|-|QEuro|2012}} {{Cronopar|29-3-2011|Париз|FRA|0|0|HRV|-|Пријателска|13={{subon|59}}}} {{Cronopar|3-6-2011|Минск|BLR (1995-2012)|1|1|FRA||QEuro|2012}} {{Cronopar|6-6-2011|Донецк|UKR|1|4|FRA|-|Пријателска|13={{subon|64}}}} {{Cronopar|2-9-2011|Тирана|ALB|1|2|FRA|-|Квалификации за Евро|2012}} {{Cronopar|6-9-2011|Букурешт|ROU|0|0|FRA|-|Квалификации за Евро|2012}} {{Cronopar|11-11-2011|Сен Дени|FRA|1|0|USA|-|Пријателска|13={{suboff|64}}}} {{Cronopar|15-11-2011|Сен Дени|FRA|0|0|BEL|-|Пријателска|13={{suboff|72}}}} {{Cronopar|29-2-2012|Бремен|GER|1|2|FRA|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|27-5-2012|Валенсиен|FRA|3|2|ICE|1|Пријателска|13={{subon|75}}}} {{Cronopar|31-5-2012|Ремс|FRA|2|0|SRB|1|Пријателска|13={{suboff|61}}}} {{Cronopar|5-6-2012|Ле Ман|FRA|4|0|EST|1|Пријателска|13={{suboff|64}}}} {{Cronopar|11-6-2012|Донецк|FRA|1|1|ENG|-|Евро|2012|Прва фаза}} {{Cronopar|15-6-2012|Донецк|UKR|0|2|FRA|-|Евро|2012|Прва фаза}} {{Cronopar|19-6-2012|Киев|SWE|2|0|FRA|-|Евро|2012|Прва фаза}} {{Cronopar|23-6-2012|Донецк|ESP|2|0|FRA|-|Евро|2012|Четвртфинале}} {{Cronopar|15-8-2012|Ле Авр|FRA|0|0|URU|-|Пријателска}} {{Cronopar|7-9-2012|Хелсинки|FIN|0|1|FRA|-|Квал. за СП|2014|13={{suboff|89}}}} {{Cronopar|11-9-2012|Сен Дени|FRA|3|1|BLR|1|Квал. за СП|2014|13={{suboff|90}}}} {{Cronopar|12-10-2012|Сен Дени|FRA|0|1|JPN|-|Пријателска|13={{suboff|68}}}} {{Cronopar|16-10-2012|Мадрид|ESP|1|1|FRA|-|Квал. за СП|2014}} {{Cronopar|14-11-2012|Парма|ITA|1|2|FRA|-|Пријателска|13={{suboff|64}}}} {{Cronopar|6-2-2013|Сен Дени|FRA|1|2|GER|-|Пријателска}} {{Cronopar|22-3-2013|Сен Дени|FRA|3|1|GEO|1|Квал. за СП|2014|13={{suboff|78}}}} {{Cronopar|26-3-2013|Сен Дени|FRA|0|1|ESP|-|Квал. за СП|2014}} {{Cronopar|14-8-2013|Брисел|BEL|0|0|FRA|-|Пријателска}} {{Cronopar|6-9-2013|Тбилиси|GEO|0|0|FRA|-|Квал. за СП|2014}} {{Cronopar|10-9-2013|Гомел|BLR|2|4|FRA|2|Квал. за СП|2014|13={{suboff|80}}}} {{Cronopar|11-10-2013|Париз|FRA|6|0|AUS|1|Пријателска|13={{suboff|63}}}} {{Cronopar|15-10-2013|Сен Дени|FRA|3|0|FIN|1|Квал. за СП|2014}} {{Cronopar|15-11-2013|Киев|UKR|2|0|FRA|-|Квал. за СП|2014}} {{Cronopar|19-11-2013|Сен Дени|FRA|3|0|UKR|-|Квал. за СП|2014}} {{Cronopar|5-3-2014|Сен Дени|FRA|2|0|NED|-|Пријателска|13={{subon|63}}}} {{Cronofin|81|16}} == Титули == [[File:Franck Ribéry - Globe Soccer Awards 2013.jpg|thumb|Ribéry collecting the [[Globe Soccer Awards#Best Player of the Year Award|Globe Soccer Awards Best Player of the Year]] award (2013)]] ===Клупски=== ==== {{flagsport|TUR}} Галатасарај ==== *'''[[Фудбалски куп на Турција|Куп на Турција]]''' : 1 : 2004-2005. ==== {{flagsport|FRA}} Олимпик Марсеј ==== *'''[[Интертото куп]]''' : 1 : [[Интертото куп 2005|2005]]. ==== {{flagsport|GER}} Бајерн Минхен ==== * '''{{Трофеј-Бундеслига}} [[Бундеслига]]''' : 9 (рекорд) : 2007-2008, 2009-2010, 2012-2013, 2013-2014, 2014-2015, 2015-2016, 2016-2017, 2017-2018, 2018-2019. * '''{{Трофеј-Фудбалски куп на Германија}} [[Фудбалски куп на Германија|Куп на Германија]]''' : 6 : 2007-2008, 2009-2010, 2012-2013, 2013-2014, 2015-2016, 2018-2019. * '''{{Трофеј-Лига куп на Германија}} [[Лига куп на Германија]]''' : 1 : 2007. * '''{{Трофеј-Суперкуп на Германија}} [[Суперкуп на Германија]]''' : 4 : 2012, 2016, 2017, 2018. * '''{{Трофеј-Лига на шампиони}} [[УЕФА Лига на шампиони|Лига на шампиони]]''' : 1 : [[УЕФА Лига на шампиони 2012/13|2012-2013]] (финале [[УЕФА Лига на шампиони 2009/10|2009-2010]], [[УЕФА Лига на шампиони 2011/12|2011-2012]]). * '''{{Трофеј-Суперкуп на Европа}} [[Суперкуп на УЕФА]]''' : 1 : 2013. * '''{{Трофеј-Светско клупско првенство}} [[Светско клупско првенство во фудбал|Светско клупско првенство]]''' : 1 : 2013. ===Репрезентација=== ;{{flagsport|FRA}} Франција * [[Светско првенство во фудбал|Светско првенство]] : финале [[Светско првенство во фудбал 2006|2006]]. == Наводи == {{наводи|1}} == Надворешни врски == {{Commons|Franck Ribéry}} *[https://us.soccerway.com/players/franck-ribery/547/ Франк Рибери на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/franck-ribery/profil/spieler/22068 Франк Рибери на transfermarkt] *[https://global.espn.com/football/player/_/id/42968/franck-ribery?src=com Франк Рибери на espn] *{{leqstat|id=20000000000000000000019521}} {{Navboxes |title=Состави на Франција |bg= #0055A4 |fg= #FFFFFF |bordercolor= #EF4135 |list1= {{Состав на Франција на СП фудбал 2006}} {{Состав на Франција на ЕП фудбал 2008}} {{Состав на Франција на СП фудбал 2010}} }} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Рибери, Франк}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Француски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фјорентина]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Бајерн Минхен]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Олимпик Марсеј]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Галатасарај]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Мец]] [[Категорија:Француски муслимани]] amwvpafhj5yfzr7xy5ajzavy7xa8h6a 5616206 5616205 2026-08-24T16:21:22Z Carshalton 30527 /* Надворешни врски */ 5616206 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | name = Франк Рибери | fullname = Франк Анри Пјер Рибери<ref name="FIFA Club World Cup Morocco 2013: List of Players">{{наведени вести | title = FIFA Club World Cup Morocco 2013: List of Players | url = http://www.fifadata.com/document/FCWC/2013/pdf/FCWC_2013_SquadLists.pdf | publisher = FIFA | format = PDF | page = 5 | date = 7 December 2013 | accessdate = 7 December 2013 | archive-date = 2018-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181224185413/http://www.fifadata.com/document/FCWC/2013/pdf/FCWC_2013_SquadLists.pdf | url-status = dead }}</ref> | image = [[File:Franck Ribéry 20120611.jpg|250px|]] | birth_date = {{birth date and age|1983|4|7|df=y}} | birth_place = [[Болуњ-сур-Мер]], [[Франција]] | nationality = {{flagsport|FRA}} [[Франција]] | height = {{height|m=1.70}} | currentclub = | clubnumber = | position = [[Среден ред (фудбал)#Крило|крило]] | retired = 21 октомври 2022 <small>(39 г.)</small> | youthyears1 = 1996–1999 | youthclubs1 = {{Fb team Lille}} | youthyears2 = 1999–2000 | youthclubs2 = {{Fb team Boulogne}} | years1 = 2000–2002 | clubs1 = {{Fb team Boulogne}} | caps1 = 28 | goals1 = 6 | years2 = 2002–2003 | clubs2 = {{Fb team Ales}} | caps2 = 19 | goals2 = 1 | years3 = 2003–2004 | clubs3 = {{Fb team Brest}} | caps3 = 35 | goals3 = 3 | years4 = 2004–2005 | clubs4 = {{Fb team Metz}} | caps4 = 20 | goals4 = 1 | years5 = 2005 | clubs5 = {{Fb team Galatasaray}} | caps5 = 14 | goals5 = 0 | years6 = 2005–2007 | clubs6 = {{Fb team Olympique Marseille}} | caps6 = 60 | goals6 = 11 | years7 = 2007–2019 | clubs7 = {{Fb team Bayern Munchen}} | caps7 = 273 | goals7 = 85 | years8 = 2019–2021 | clubs8 = {{Fb team Fiorentina}} | caps8 = 50 | goals8 = 5 | years9 = 2021–2022 | clubs9 = {{Fb team Salernitana}} | caps9 = 24 | goals9 = 0 | nationalyears1 = 2004–2006 | nationalteam1 = {{flagsport|FRA}} [[Фудбалска репрезентација на Франција под 21 година|Франција 21]] | nationalcaps1 = 13 | nationalgoals1 = 2 | nationalyears2 = 2006–2014 | nationalteam2 = {{flagsport|FRA}} [[Фудбалска репрезентација на Франција|Франција]] | nationalcaps2 = 81 | nationalgoals2 = 16 | club-update = 18:19, 8 April 2017 (UTC) | nationalteam-update = 20 November 2013 }} '''Франк Хенри Пјер Рибери''' ({{langx|fr|Franck Henry Pierre Ribéry}}, роден на {{роден на|7|април|1983}} во {{роден во|Болуњ-сур-Мер}}) — [[Франција|француски]] поранешен [[фудбалер]], {{Football/MF/player}} или {{Football/FW/player}}. ==Технички одлики== Тој главно на почетокот на кариерата настапувал како крилен играч од средината на теренот, најчесто на левата страна, иако игра со десната нога, и е познат по брзиот чекор, енергијата, вештините и прецизните додавања.<ref name="profile_fcbayern">{{Наведена мрежна страница | url = http://www.fcbayern.de/en/teams/first-team/franck-ribery/index.php | title = Franck Ribéry | accessdate = 4 June 2015 | publisher = fcbayern.de | archive-date = 2014-02-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140224204146/http://www.fcbayern.de/en/teams/first-team/franck-ribery/index.php | url-status = dead }}</ref> Рибери е опишан како играч кој е брз и одличен дриблер, кој има голема контрола над топката.<ref name="ribéry_espn">{{наведени вести |title= Franck Ribéry ESPN Profile |url= http://soccernet.espn.go.com/player/_/id/42968/franck-ribery?cc=5901 |publisher= ESPN |accessdate= 5 October 2011 |archive-date= 2010-12-31 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101231131038/http://soccernet.espn.go.com/player/_/id/42968/franck-ribery?cc=5901 |url-status= dead }}</ref> Откако се приклучил на Баерн, тој бил признат на светската фудбалска сцена како еден од најдобрите француски фудбалери на својата генерација. Претходниот талисман на [[Фудбалска репрезентација на Франција|француската репрезентација]], [[Зинедин Зидан]], го нарекол Рибери „''Бисер на францускиот фудбал''“.<ref>{{наведени вести | url = http://www.bundesliga.de/en/liga/news/2007/index.php?f=81320.php | title = A Ferrari in the Bayern shirt | date = 27 November 2007 | accessdate = 10 April 2010 | publisher = Bundesliga.de | archive-date = 2010-04-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100425041552/http://www.bundesliga.de/en/liga/news/2007/index.php?f=81320.php | url-status = dead }}</ref> == Клупска кариера == ===Почетоци=== Рибери ја започнал својата кариера, во [[1989]] година на возраст од само 6 години, приклучувајќи се во академијата на локалниот аматерски клуб Конти Булоњ. Тој го напуштил клубот по седум години и во 1996 година преминал во младинската школа на [[ФК Лил|Лил]], но по три години поради тешкотии во прилагодувањето се вратил во Булоњ. Во [[1999]] година, Рибери му се приклучил на [[УС Булоњ]], каде дебитирал како професионалец во [[Аматерско првенство на Франција|Аматерското првенство на Франција]]. Во 2002 година, тој се преселил во [[ФК Олимпик Алес|Алес]], а следната година го носел дресот на екипата на [[Стад Брест 29|Брест]]. Во 2004 година, Рибери бил ангажиран од страна на екипата на [[ФК Мец|Мец]], со која го направил своето деби во најсилната француска фудбалска лига, [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]]. Иако во првиот дел од сезоната бил стандарден и забележал 20 настапи и 2 гола во лигата за Мец, сепак тој го напуштил клубот и се преселил во [[Турција]] по само шест месеци по доаѓањето во Мец. ===Галатасарај=== Во јануари 2005, Рибери потпишал за [[ФК Галатасарај|Галатасарај]]. Својата највпечатлива партија во дресот на "Галата" ја имал во финалето на [[Фудбалски куп на Турција|Купот на Турција]], каде тој бил клучна фигура на својот тим во незаборавната победа со 5-1 над [[ФК Фенербахче|Фенербахче]] на 11 мај 2005. Рибери го постигнал првиот гол во натпреварот по само 15 минути игра и асистирал за уште еден пред да биде заменет во второто полувреме. Освојувањето на Купот на Турција, всушност бил неговиот прв освоен трофеј во кариерата. Сепак и покрај среќниот крај на сезоната, Рибери си заминал од клубот на контроверзен начин, со цел да се врати во [[Франција]]. ===Олимпик Марсеј=== Во летото 2005 година, Рибери се вратил во својата татковина потпишувајќи договор на пет години со [[ФК Олимпик Марсеј|Олимпик Марсеј]]. Своето деби за клубот го имал на 30 јули 2005, во поразот со 2-0 од {{Fb team (N) Bordeaux}}. Својот прв гол за клубот го постигнал на 17 септември во победата со 2-1 над [[ФК Троа|Троа]]. Во својата прва сезона, тој му помогнал на клубот да стигне до финалето на [[Фудбалски куп на Франција 2005-2006|Купот на Франција]] во кое тие сепак биле поразени од {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}} на [[Стад де Франс]] со 1-2. Вкупно за Олимпик Марсеј одиграл две сезони во кои забележал 89 настапи и постигнал 18 голови. ===Бајерн Минхен=== [[Податотека:Ribery Bayern vs Hertha.jpg|thumb|right|250px|Рибери во Бајерн Минхен со дресот со број 7.]] Во 2007 година, Рибери се преселил во германскиот гигант [[Бајерн Минхен]] за сума од 25 милиони [[Евро|евра]], потпишувајќи четиригодишен договор. Во 12 сезони колку што поминал во Бајерн, тој освоил со нив буквално сè што можело да се освои вклучувајќи: девет титули во [[Бундеслига]]та, шест во [[Фудбалски куп на Германија|Купот на Германија]], еден [[Лига куп на Германија|Лига куп]], четири [[Суперкуп на Германија|суперкупа]], како и [[УЕФА Лига на шампиони 2012/13|Лигата на шампионите во сезоната 2012-2013]], [[Светско клупско првенство во фудбал|Светското клупско првенство]] ([[Светско клупско првенство во фудбал 2013|2013]]) и [[Суперкуп на УЕФА|Суперкупот на УЕФА]] ([[Суперкуп на УЕФА 2013|2013]]). Неговата одлична форма и одличните игри на Бајерн во сезоната 2012-2013, во која клубот ја освоил тројната круна, го довела Рибери до номинација во изборот за најдобар играч на годината и добитник на [[Златна топка|Златната топка]], заедно со [[Лионел Меси]] и [[Кристијано Роналдо]] која сепак на крајот му припаднала на португалецот од екипата на Реал Мадрид. Вкупно за Бајерн Минхен одиграл 425 натпревари и постигнал 124 голови. ===Фјорентина=== Во август 2019 година, Рибери како слободен играч потпишал едногодишен договор со италијанската {{Fb team (N) Fiorentina}}.<ref>{{наведени вести |url=https://www.theguardian.com/football/2019/aug/21/franck-ribery-joins-fiorentina-on-free-transfer-after-leaving-bayern-munich |title=Franck Ribéry joins Fiorentina on free transfer after leaving Bayern Munich |work=The Guardian |date=21 August 2019 |accessdate=21 August 2019 }}</ref> Своето деби за ''виола'' го направил на 24 август, влегувајќи како замена во првото коло на [[Серија А 2019-2020|Серија А]] во поразот со 3-4 на домашен терен од {{Fb team (N) Napoli}}.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.football-italia.net/SerieA/match/142368 |title=Fiorentina 3 - 4 Napoli |publisher=Football Italia |date=24 August 2019 |accessdate=25 August 2019 }}</ref> Својот прв гол за клубот го постигнал во ремито 2-2 на гостувањето кај {{Fb team (N) Atalanta}} на 22 септември.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.calciomercato.com/en/news/fiorentina-ribery-s-goal-and-the-record-42749 |title=Fiorentina, Ribery's goal and the record |publisher=www.calciomercato.com |date=22 September 2019 |accessdate=23 September 2019 |archive-date=2020-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731195316/https://www.calciomercato.com/en/news/fiorentina-ribery-s-goal-and-the-record-42749 |url-status=dead }}</ref> ==Репрезентативна кариера== Во периодот помеѓу 2006 и 2014 година, Рибери одиграл 81 натпревар за [[Фудбалска репрезентација на Франција|француската сениорска репрезентација]]. Тој исто така ја претставувал својата држава на две [[Светско првенство во фудбал|Светски првенства]] во [[Светско првенство во фудбал 2006|2006]] и [[Светско првенство во фудбал 2010|2010]] и две [[Европско првенство во фудбал|Евроски првенства]] во [[Европско првенство во фудбал 2008|2008]] и [[Европско првенство во фудбал 2012|2012]] година. Своето деби за репрезентацијата Рибери го направил во мај 2006 година против [[Фудбалската репрезентација на Мексико|Мексико]]. Својот прв репрезентативен погодок го постигнал на [[Светско првенство во фудбал 2006|Светското првенство 2006]], против [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]], а на истото првенство играл и во финалето во против [[Фудбалска репрезентација на Италија|Италија]] во кое неговата репрезентација загубила по изведување на пенали. Својот последен настап за "триколорите" го имал во март 2014 година, кога влегол како замена во второто полувреме при победата со 2-0 над [[Фудбалска репрезентација на Холандија|Холандија]] во пријателски натпревар. ===Хронологија на репрезентативните настапи=== {{Репрезентативни настапи|FRA}} {{Cronopar|27-5-2006|Сен Дени|FRA|1|0|MEX|-|Пријателска|13={{subon|75}}}} {{Cronopar|31-5-2006|Ленс|FRA|2|0|DEN|-|Пријателска|13={{subon|66}}}} {{Cronopar|7-6-2006|Сен Етјен|FRA|3|1|CHN|-|Пријателска|13={{subon|75}}}} {{Cronopar|13-6-2006|Штутгарт|FRA|0|0|SUI|-|Светско првенство|2006|Прва фаза|13={{suboff|70}}}} {{Cronopar|18-6-2006|Лајпциг|FRA|1|1|KOR|-|Светско првенство|2006|Прва фаза|13={{subon|60}}}} {{Cronopar|23-6-2006|Келн|TGO|0|2|FRA|-|Светско првенство|2006|Прва фаза|13={{suboff|77}}}} {{Cronopar|27-6-2006|Хановер|ESP|1|3|FRA|1|Светско првенство|2006|Осминафинале|13={{yel|88}}}} {{Cronopar|1-7-2006|Франкфурт|BRA|0|1|FRA|-|Светско првенство|2006|Четвртфинале|13={{suboff|77}}}} {{Cronopar|5-7-2006|Минхен|POR|0|1|FRA|-|Светско првенство|2006|Полуфинале|13={{suboff|72}}}} {{Cronopar|9-7-2006|Берлин|ITA|1|1|FRA|-|Светско првенство|2006|Финале|dts|5 – 3|13={{suboff|100}}}} {{Cronopar|16-8-2006|Сараево|BIH|1|2|FRA|-|Пријателска|13={{suboff|69}}}} {{Cronopar|2-9-2006|Тбилиси|GEO|0|3|FRA|-|Квалификации за Евро|2008|13={{suboff|69}}}} {{Cronopar|6-9-2006|Сен Дени|FRA|3|1|ITA|-|Квалификации за Евро|2008|13={{suboff|88}}}} {{Cronopar|7-10-2006|Глазгов|SCO|1|0|FRA|-|Квалификации за Евро|2008|13={{suboff|74}}}} {{Cronopar|11-10-2006|Sochaux|FRA|5|0|FRO|-|Квалификации за Евро|2008}} {{Cronopar|7-2-2007|Сен Дени|FRA|0|1|ARG|-|Пријателска}} {{Cronopar|2-6-2007|Сен Дени|FRA|2|0|UKR|1|Квалификации за Евро|2008}} {{Cronopar|6-6-2007|Осер|FRA|1|0|GEO|-|Квалификации за Евро|2008|13={{suboff|90+5}}}} {{Cronopar|22-8-2007|Трнава|SVK|0|1|FRA|-|Пријателска|13={{suboff|72}}}} {{Cronopar|8-9-2007|Милано|ITA|0|0|FRA|-|Квалификации за Евро|2008|13={{suboff|86}}}} {{Cronopar|12-9-2007|Париз|FRA|0|1|SCO|-|Квалификации за Евро|2008}} {{Cronopar|13-10-2007|Торшавни|FRO|0|6|FRA|-|Квалификации за Евро|2008|13={{suboff|64}}}} {{Cronopar|17-10-2007|Нант|FRA|2|0|LTU|-|Квалификации за Евро|2008}} {{Cronopar|21-11-2007|Киев|UKR|2|2|FRA|-|Квалификации за Евро|2008|13={{suboff|89}}}} {{Cronopar|26-3-2008|Сен Дени|FRA|1|0|ENG|1|Пријателска|13={{yel|38}}}} {{Cronopar|31-5-2008|Тулуза|FRA|0|0|PAR|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|3-6-2008|Сен Дени|FRA|1|0|COL|1|Пријателска|13={{suboff|75}}}} {{Cronopar|9-6-2008|Цирих|ROU|0|0|FRA|-|Евро|2008|Прва фаза}} {{Cronopar|13-6-2008|Берн|NED|4|1|FRA|-|Евро|2008|Прва фаза}} {{Cronopar|17-6-2008|Цирих|FRA|0|2|ITA|-|Евро|2008|Прва фаза|13={{suboff|10}}}} {{Cronopar|11-10-2008|Констанца|ROU|2|2|FRA|1|Квалификации за Светско првенство|2010|13={{suboff|90+1}}}} {{Cronopar|14-10-2008|Сен Дени|FRA|3|1|TUN|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|19-11-2008|Сен Дени|FRA|0|0|URU|-|Пријателска|13={{suboff|58}}}} {{Cronopar|11-2-2009|Марсеј|FRA|0|2|ARG|-|Пријателска}} {{Cronopar|28-3-2009|Каунас|LTU|0|1|FRA|1|Квалификации за Светско првенство|2010}} {{Cronopar|1-4-2009|Сен Дени|FRA|1|0|LTU|1|Квалификации за Светско првенство|2010}} {{Cronopar|2-6-2009|Сент-Етјен|FRA|0|1|NGA|-|Пријателска|13={{suboff|70}}}} {{Cronopar|5-6-2009|Лион|FRA|1|0|TUR|-|Пријателска|13={{subon|59}}}} {{Cronopar|12-8-2009|Торшавн|FRO|0|1|FRA|-|Квалификации за Светско првенство|2010|13={{subon|65}}}} {{Cronopar|5-9-2009|Сен Дени|FRA|1|1|ROU|-|Квалификации за Светско првенство|2010|13={{subon|57}}}} {{Cronopar|9-9-2009|Белград|SRB|1|1|FRA|-|Квалификации за Светско првенство|2010|13={{subon|77}}}} {{Cronopar|3-3-2010|Сен Дени|FRA|0|2|ESP|-|Пријателска|13={{suboff|74}}}} {{Cronopar|26-5-2010|Ленс|FRA|2|1|CRI|-|Пријателска|13={{suboff|84}}}} {{Cronopar|30-5-2010|Радес|TUN|1|1|FRA|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|4-6-2010|Сен Пјер|FRA|0|1|CHN|-|Пријателска|13={{suboff|62}}|14=Сен Пјер (Реинион)}} {{Cronopar|11-6-2010|Кејптаун|URU|0|0|FRA|-|Светско првенство|2010|Прва фаза|13={{yel|19}}}} {{Cronopar|17-6-2010|Полокване|FRA|0|2|MEX|-|Светско првенство|2010|Прва фаза}} {{Cronopar|22-6-2010|Блумфонтејн|FRA|1|2|RSA|-|Светско првенство|2010|Прва фаза}} {{Cronopar|25-3-2011|Луксембург|LUX|0|2|FRA|-|QEuro|2012}} {{Cronopar|29-3-2011|Париз|FRA|0|0|HRV|-|Пријателска|13={{subon|59}}}} {{Cronopar|3-6-2011|Минск|BLR (1995-2012)|1|1|FRA||QEuro|2012}} {{Cronopar|6-6-2011|Донецк|UKR|1|4|FRA|-|Пријателска|13={{subon|64}}}} {{Cronopar|2-9-2011|Тирана|ALB|1|2|FRA|-|Квалификации за Евро|2012}} {{Cronopar|6-9-2011|Букурешт|ROU|0|0|FRA|-|Квалификации за Евро|2012}} {{Cronopar|11-11-2011|Сен Дени|FRA|1|0|USA|-|Пријателска|13={{suboff|64}}}} {{Cronopar|15-11-2011|Сен Дени|FRA|0|0|BEL|-|Пријателска|13={{suboff|72}}}} {{Cronopar|29-2-2012|Бремен|GER|1|2|FRA|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|27-5-2012|Валенсиен|FRA|3|2|ICE|1|Пријателска|13={{subon|75}}}} {{Cronopar|31-5-2012|Ремс|FRA|2|0|SRB|1|Пријателска|13={{suboff|61}}}} {{Cronopar|5-6-2012|Ле Ман|FRA|4|0|EST|1|Пријателска|13={{suboff|64}}}} {{Cronopar|11-6-2012|Донецк|FRA|1|1|ENG|-|Евро|2012|Прва фаза}} {{Cronopar|15-6-2012|Донецк|UKR|0|2|FRA|-|Евро|2012|Прва фаза}} {{Cronopar|19-6-2012|Киев|SWE|2|0|FRA|-|Евро|2012|Прва фаза}} {{Cronopar|23-6-2012|Донецк|ESP|2|0|FRA|-|Евро|2012|Четвртфинале}} {{Cronopar|15-8-2012|Ле Авр|FRA|0|0|URU|-|Пријателска}} {{Cronopar|7-9-2012|Хелсинки|FIN|0|1|FRA|-|Квал. за СП|2014|13={{suboff|89}}}} {{Cronopar|11-9-2012|Сен Дени|FRA|3|1|BLR|1|Квал. за СП|2014|13={{suboff|90}}}} {{Cronopar|12-10-2012|Сен Дени|FRA|0|1|JPN|-|Пријателска|13={{suboff|68}}}} {{Cronopar|16-10-2012|Мадрид|ESP|1|1|FRA|-|Квал. за СП|2014}} {{Cronopar|14-11-2012|Парма|ITA|1|2|FRA|-|Пријателска|13={{suboff|64}}}} {{Cronopar|6-2-2013|Сен Дени|FRA|1|2|GER|-|Пријателска}} {{Cronopar|22-3-2013|Сен Дени|FRA|3|1|GEO|1|Квал. за СП|2014|13={{suboff|78}}}} {{Cronopar|26-3-2013|Сен Дени|FRA|0|1|ESP|-|Квал. за СП|2014}} {{Cronopar|14-8-2013|Брисел|BEL|0|0|FRA|-|Пријателска}} {{Cronopar|6-9-2013|Тбилиси|GEO|0|0|FRA|-|Квал. за СП|2014}} {{Cronopar|10-9-2013|Гомел|BLR|2|4|FRA|2|Квал. за СП|2014|13={{suboff|80}}}} {{Cronopar|11-10-2013|Париз|FRA|6|0|AUS|1|Пријателска|13={{suboff|63}}}} {{Cronopar|15-10-2013|Сен Дени|FRA|3|0|FIN|1|Квал. за СП|2014}} {{Cronopar|15-11-2013|Киев|UKR|2|0|FRA|-|Квал. за СП|2014}} {{Cronopar|19-11-2013|Сен Дени|FRA|3|0|UKR|-|Квал. за СП|2014}} {{Cronopar|5-3-2014|Сен Дени|FRA|2|0|NED|-|Пријателска|13={{subon|63}}}} {{Cronofin|81|16}} == Титули == [[File:Franck Ribéry - Globe Soccer Awards 2013.jpg|thumb|Ribéry collecting the [[Globe Soccer Awards#Best Player of the Year Award|Globe Soccer Awards Best Player of the Year]] award (2013)]] ===Клупски=== ==== {{flagsport|TUR}} Галатасарај ==== *'''[[Фудбалски куп на Турција|Куп на Турција]]''' : 1 : 2004-2005. ==== {{flagsport|FRA}} Олимпик Марсеј ==== *'''[[Интертото куп]]''' : 1 : [[Интертото куп 2005|2005]]. ==== {{flagsport|GER}} Бајерн Минхен ==== * '''{{Трофеј-Бундеслига}} [[Бундеслига]]''' : 9 (рекорд) : 2007-2008, 2009-2010, 2012-2013, 2013-2014, 2014-2015, 2015-2016, 2016-2017, 2017-2018, 2018-2019. * '''{{Трофеј-Фудбалски куп на Германија}} [[Фудбалски куп на Германија|Куп на Германија]]''' : 6 : 2007-2008, 2009-2010, 2012-2013, 2013-2014, 2015-2016, 2018-2019. * '''{{Трофеј-Лига куп на Германија}} [[Лига куп на Германија]]''' : 1 : 2007. * '''{{Трофеј-Суперкуп на Германија}} [[Суперкуп на Германија]]''' : 4 : 2012, 2016, 2017, 2018. * '''{{Трофеј-Лига на шампиони}} [[УЕФА Лига на шампиони|Лига на шампиони]]''' : 1 : [[УЕФА Лига на шампиони 2012/13|2012-2013]] (финале [[УЕФА Лига на шампиони 2009/10|2009-2010]], [[УЕФА Лига на шампиони 2011/12|2011-2012]]). * '''{{Трофеј-Суперкуп на Европа}} [[Суперкуп на УЕФА]]''' : 1 : 2013. * '''{{Трофеј-Светско клупско првенство}} [[Светско клупско првенство во фудбал|Светско клупско првенство]]''' : 1 : 2013. ===Репрезентација=== ;{{flagsport|FRA}} Франција * [[Светско првенство во фудбал|Светско првенство]] : финале [[Светско првенство во фудбал 2006|2006]]. == Наводи == {{наводи|1}} == Надворешни врски == {{Commons|Franck Ribéry}} *[https://us.soccerway.com/players/franck-ribery/547/ Франк Рибери на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/franck-ribery/profil/spieler/22068 Франк Рибери на transfermarkt] *[https://global.espn.com/football/player/_/id/42968/franck-ribery?src=com Франк Рибери на espn] *{{leqstat|id=20000000000000000000019521}} {{Navboxes |title=Состави на Франција |bg= #0055A4 |fg= #FFFFFF |bordercolor= #EF4135 |list1= {{Состав на Франција на СП фудбал 2006}} {{Состав на Франција на ЕП фудбал 2008}} {{Состав на Франција на СП фудбал 2010}} }} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Рибери, Франк}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Француски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фјорентина]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Бајерн Минхен]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Олимпик Марсеј]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Галатасарај]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Мец]] [[Категорија:Француски муслимани]] eabmzx17befqq3hk5s5rgydhe5otrqm 0 1175550 5616159 5612841 2026-08-24T14:30:43Z Jtasevski123 69538 5616159 wikitext text/x-wiki [[Податотека:BrianKeith5house.jpg|мини|Брајан Кит на снимка од екранот од трејлерот за филмот Петмина против куќата од 1957 година.]] '''Петмина против куќата''' ([[англиски]]: ''5 Against the House'') – американски [[филм]] (од жанрот „[[филм ноар]]“) од 1955 година, во [[режија]] на Фил Карлсон, а според [[сценарио]]то на Стирлинг Силифант, Вилијам Боуерс и Џон Барнвел. Филмот е снимен според истоимениот роман на Џек Фини од 1954 година. Главните улоги ги толкуваат: [[Гај Медисон]], [[Ким Новак]], Брајан Кит, Алви Мур, Вилијам Конрад и Џек Вилис. ==Содржина== Филмот ја раскажува приказната за четворица ветерани од [[Втората светска војна]] заедно студираат на еден [[колеџ]]. Заеднсо со девојката Кеј Грејлек (ја игра Новак), тие се обидуваат да ја ограбат коцкарницата...<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://raspored.hrt.hr/?raspored=1&mreza=2&datum=2017-04-09 |title=HRT – Официјално мрежно место (пристапено на 1.4.2017) |accessdate=2017-04-17 |archive-date=2017-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170409130817/http://raspored.hrt.hr/?raspored=1&mreza=2&datum=2017-04-09 |url-status=dead }}</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Црно-бели филмови]] [[Категорија:Филмови од 1955 година]] [[Категорија:Филм ноар]] [[Категорија:Филмови со Ким Новак]] [[Категорија:Криминалистички филмови]] [[Категорија:Филмови засновани на романи]] 4tjdvyh1nd2lacry2h6ymahbdpnegr0 0 1176802 5616145 5481106 2026-08-24T14:12:31Z P.Nedelkovski 47736 поврзано 5616145 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Политичка функција | post = Министер за здравство | body = Македонија | incumbent = [[Азир Алиу]] | incumbentsince = [[9 јуни]] [[2025]] | style = | residence = | termlength =4 години | formation = 1991 | inaugural = [[Перко Колевски]] | salary = 115.540 денари месечно<ref>[https://vlada.mk/plati Плати на Претседателот и министрите во Владата на Република Македонија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190226221108/https://vlada.mk/plati |date=2019-02-26 }} Влада на Република Македонија</ref> | website =[https://vlada.mk/sites/default/files/img/minister/slavjanka_petrovska.jpg vlada.mk] |insignia=Emblem of North Macedonia (gold).svg|deputy=[[Јовица Андовски]]<ref>{{cite web |title=Владата ги соопшти предлозите за заменици министри до Собранието |url=https://mk.voanews.com/a/vladata-gi-soopshti-predlozite-za-zamenici-ministri-do-sobranieto-/7701555.html |website=Глас на Америка |publisher=Voice of America |language=mk |date=2024-08-15 |access-date=2024-08-16}}</ref>|image=Azir Aliu official portrait 2023.jpg}} '''Министерот за Здравство''' — прв човек во [[Министерство за здравство на Македонија|Министерството за Здравство на Македонија,]] која институција била основана во 1991 година. Актуелен министер за Здравство е [[Азир Алиу]]. = Список на министри = ; Партија {{легенда2|#CC6600|[[Социјалистичка партија на Македонија|СПМ]]|border=1px solid #AAAAAA}} {{легенда2|Yellow|[[Либерална партија на Македонија|ЛПМ]]|border=1px solid #AAAAAA}} {{легенда2|Turquoise|[[Демократска алтернатива|ДА]]|border=1px solid #AAAAAA}} {{легенда2|#990000|[[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]]|border=1px solid #AAAAAA}} {{легенда2|#002387|[[Социјалдемократски сојуз на Македонија|СДСМ]]|border=1px solid #AAAAAA}} {{легенда2|#1E90FF|[[ДУИ]]|border=1px solid #AAAAAA}} {{легенда2|#FF0000|[[ДПА]]|border=1px solid #AAAAAA}} {{легенда2|#6A4088|[[АА]]|border=1px solid #AAAAAA}} {{легенда2|Orange|[[Алтернатива (политичка партија)|Алтернатива]]|border=1px solid #AAAAAA}} {{легенда2|#DDDDDD|[[Независен политичар|Независен]]|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! # ! width=180|Име<br />{{small|(роден–починал)}} ! Слика ! colspan=2|Мандат ! Политичка припадност |- ! style="background:#DDDDDD; color:black;"| 1 | [[Перко Колевски]]<br />{{small|(1944–)}} || [[Податотека:Coat of arms of North Macedonia.svg|126x126пкс]]|| 20 март 1991|| 5 септември 1992|| [[Влада на Македонија од 1991|Експертска влада]] |- ! style="background:#002387; color:white"| 2 | [[Јован Тофоски]]<br />{{small|(1940-2015)}} || [[Податотека:Coat of arms of North Macedonia.svg|126x126пкс]]|| 5 септември 1992|| 20 декември 1994|| [[СДСМ]] |- ! style="background:#CC6600; color:white"| 3 | [[Илија Филипче]]<br />{{small|(1946-)}} || [[File:Илија Филипче.jpg|100px]] || 20 декември 1994|| 29 мај 1997|| [[Социјалистичка партија на Македонија|СПМ]] |- ! style="background:#002387; color:white"| 4 | [[Петар Илиоски]]<br />{{small|(?)}} || [[Податотека:Coat of arms of North Macedonia.svg|126x126пкс]]|| 29 мај 1997|| 30 ноември 1998|| [[СДСМ]] |- ! style="background:#990000; color:white"| 5 | [[Драган Данаиловски]]<br />{{small|(?)}} || [[Податотека:Coat of arms of North Macedonia.svg|126x126пкс]]|| 30 ноември 1998|| мај 1999|| [[ВМРО-ДПМНЕ]] |- ! style="background:Yellow; color:black;"| 6 | [[Петар Милошевски (професор)|Петар Милошевски]]<br />{{small|(1949-2015)}} || [[Податотека:Coat of arms of North Macedonia.svg|126x126пкс]]|| мај 1999|| 13 мај 2001|| [[Либерална партија на Македонија|Либерална партија]] |- ! style="background:Turquoise; color:white"| 7 | [[Ѓорѓи Оровчанец]]<br />{{small|(1951-)}} || [[Податотека:Coat of arms of North Macedonia.svg|126x126пкс]]|| 13 мај 2001|| 1 ноември 2002|| [[Демократска алтернатива]] |- ! style="background:#1E90FF; color:white"| 8 | [[Реџеп Селмани]]<br />{{small|(?-}} || [[Податотека:Coat of arms of North Macedonia.svg|126x126пкс]]|| 1 ноември 2002 || 15 ноември 2004|| [[ДУИ]] |- ! style="background:#002387; color:white"| 9 | [[Владимир Димов]]<br />{{small|(1956-)}} || [[File:Dimov.jpg|100px]] || 15 ноември 2004|| 27 август 2006|| [[СДСМ]] |- ! style="background:#FF0000; color:white"| 10 | [[Имер Селмани]]<br />{{small|(1968-)}} || [[Податотека:Coat of arms of North Macedonia.svg|126x126пкс]]|| 27 август 2006|| 27 јули 2008|| [[ДПА]] |- ! style="background:#1E90FF; color:white"| 11 | [[Бујар Османи]]<br />{{small|(1979-)}} || [[Податотека:2019 Alexander Schallenberg, Bujar Osmani (48864457886) (cropped).jpg|137x137пкс]]|| 27 јули 2008|| 28 јули 2011|| [[ДУИ]] |- ! style="background:#990000; color:white"| 12 | [[Никола Тодоров]]<br />{{small|(1979-)}} || [[Податотека:Informal Meeting of Health Ministers (Informal EPSCO-Health) 2016-10-03 (29459260553) (cropped).jpg|137x137пкс]]|| 28 јули 2011|| 1 јуни 2017|| [[ВМРО-ДПМНЕ]] |- ! style="background:#6A4088; color:white"| 13 | [[Арбен Таравари]]<br />{{small|(1973-)}} || [[Податотека:Arben Taravari official portrait 2024 (cropped).jpg|137x137пкс]]|| 1 јуни 2017|| 29 октомври 2017|| [[Алијанса за Албанците]] |- ! style="background:#002387; color:white"| 14 | [[Венко Филипче]]<br />{{small|}} || [[File:Venko Filipche official portrait 2020 (cropped).jpg|100px]] || 25 декември 2017|| 16 јануари 2022 || [[СДСМ]] |- ! style="background:Orange; color:white"| 15 | [[Беким Сали]]<br />{{small|}} || [[Податотека:Bekim Sali 19 April 2022.jpg|137x137пкс]]|| 17 јануари 2022 || 28 февруари 2023 || [[Алтернатива (политичка партија)|Алтернатива]] |- ! style="background:#6A4088; color:white"| 16 | [[Фатмир Меџити]]<br />{{small|}} || [[Податотека:Fatmir Mexhiti official portrait 2023 (cropped).jpg|137x137пкс]]|| 28 февруари 2023|| 9 февруари 2024 || [[Алијанса за Албанците]] |- ! style="background:#6A4088; color:white"| 17 | [[Илир Демири]]<br />{{small|}} || [[Податотека:Ilir Demiri official portrait 2024 (cropped).jpg|137x137пкс]]|| 10 февруари 2024|| 23 јуни 2024 || [[Алијанса за Албанците]] |- ! style="background:#6A4088; color:white"| 18 | [[Арбен Таравари]]<br />{{small|}} || [[Податотека:Arben Taravari official portrait 2024 (cropped).jpg|137x137пкс]]|| 23 јуни 2024|| 15 мај 2025 || [[Алијанса за Албанците]] |- ! style="background:#6A4088; color:white"| 19 | [[Азир Алиу]]<br />{{small|}} || [[Податотека:Azir Aliu official portrait 2023 (cropped).jpg|137x137пкс]]|| 9 јуни 2025|| Тековен || [[Алијанса за Албанците]] |} ==Поврзано== *[[Министерство за здравство на Македонија]] == Наводи == {{наводи}} {{Влада на Македонија}} {{DEFAULTSORT:Здравство, Министер од Македонија}} [[Категорија:Список на македонски министри]] [[Категорија:Министри за здравство на Република Македонија| ]] ctjqhrekcvj6ffwkp1a4kdr37t48it5 5616408 5616145 2026-08-25T10:59:25Z Vlad5250 77190 поправка на правопис 5616408 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Политичка функција | post = Министер за здравство | body = Македонија | incumbent = [[Азир Алиу]] | incumbentsince = [[9 јуни]] [[2025]] | style = | residence = | termlength = 4 години | formation = 1991 | inaugural = [[Перко Колевски]] | salary = 115.540 денари месечно<ref>[https://vlada.mk/plati Плати на Претседателот и министрите во Владата на Република Македонија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190226221108/https://vlada.mk/plati |date=2019-02-26 }} Влада на Република Македонија</ref> | website = [https://vlada.mk/sites/default/files/img/minister/slavjanka_petrovska.jpg vlada.mk] |insignia=Emblem of North Macedonia (gold).svg|deputy=[[Јовица Андовски]]<ref>{{cite web |title=Владата ги соопшти предлозите за заменици министри до Собранието |url=https://mk.voanews.com/a/vladata-gi-soopshti-predlozite-za-zamenici-ministri-do-sobranieto-/7701555.html |website=Глас на Америка |publisher=Voice of America |language=mk |date=2024-08-15 |access-date=2024-08-16}}</ref>|image=Azir Aliu official portrait 2023.jpg}} '''Министерот за здравство''' — прв човек во [[Министерство за здравство на Македонија|Министерството за здравство на Македонија,]] која институција била основана во 1991 година. Актуелен министер за здравство е [[Азир Алиу]]. == Список на министри == ; Партија {{легенда2|#CC6600|[[Социјалистичка партија на Македонија|СПМ]]|border=1px solid #AAAAAA}} {{легенда2|Yellow|[[Либерална партија на Македонија|ЛПМ]]|border=1px solid #AAAAAA}} {{легенда2|Turquoise|[[Демократска алтернатива|ДА]]|border=1px solid #AAAAAA}} {{легенда2|#990000|[[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]]|border=1px solid #AAAAAA}} {{легенда2|#002387|[[Социјалдемократски сојуз на Македонија|СДСМ]]|border=1px solid #AAAAAA}} {{легенда2|#1E90FF|[[ДУИ]]|border=1px solid #AAAAAA}} {{легенда2|#FF0000|[[ДПА]]|border=1px solid #AAAAAA}} {{легенда2|#6A4088|[[АА]]|border=1px solid #AAAAAA}} {{легенда2|Orange|[[Алтернатива (политичка партија)|Алтернатива]]|border=1px solid #AAAAAA}} {{легенда2|#DDDDDD|[[Независен политичар|Независен]]|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! # ! width=180|Име<br />{{small|(роден–починал)}} ! Слика ! colspan=2|Мандат ! Политичка припадност |- ! style="background:#DDDDDD; color:black;"| 1 | [[Перко Колевски]]<br />{{small|(1944–)}} || [[Податотека:Coat of arms of North Macedonia.svg|126x126пкс]]|| 20 март 1991|| 5 септември 1992|| [[Влада на Македонија од 1991|Експертска влада]] |- ! style="background:#002387; color:white"| 2 | [[Јован Тофоски]]<br />{{small|(1940-2015)}} || [[Податотека:Coat of arms of North Macedonia.svg|126x126пкс]]|| 5 септември 1992|| 20 декември 1994|| [[СДСМ]] |- ! style="background:#CC6600; color:white"| 3 | [[Илија Филипче]]<br />{{small|(1946-)}} || [[File:Илија Филипче.jpg|100px]] || 20 декември 1994|| 29 мај 1997|| [[Социјалистичка партија на Македонија|СПМ]] |- ! style="background:#002387; color:white"| 4 | [[Петар Илиоски]]<br />{{small|(?)}} || [[Податотека:Coat of arms of North Macedonia.svg|126x126пкс]]|| 29 мај 1997|| 30 ноември 1998|| [[СДСМ]] |- ! style="background:#990000; color:white"| 5 | [[Драган Данаиловски]]<br />{{small|(?)}} || [[Податотека:Coat of arms of North Macedonia.svg|126x126пкс]]|| 30 ноември 1998|| мај 1999|| [[ВМРО-ДПМНЕ]] |- ! style="background:Yellow; color:black;"| 6 | [[Петар Милошевски (професор)|Петар Милошевски]]<br />{{small|(1949-2015)}} || [[Податотека:Coat of arms of North Macedonia.svg|126x126пкс]]|| мај 1999|| 13 мај 2001|| [[Либерална партија на Македонија|Либерална партија]] |- ! style="background:Turquoise; color:white"| 7 | [[Ѓорѓи Оровчанец]]<br />{{small|(1951-)}} || [[Податотека:Coat of arms of North Macedonia.svg|126x126пкс]]|| 13 мај 2001|| 1 ноември 2002|| [[Демократска алтернатива]] |- ! style="background:#1E90FF; color:white"| 8 | [[Реџеп Селмани]]<br />{{small|(?-}} || [[Податотека:Coat of arms of North Macedonia.svg|126x126пкс]]|| 1 ноември 2002 || 15 ноември 2004|| [[ДУИ]] |- ! style="background:#002387; color:white"| 9 | [[Владимир Димов]]<br />{{small|(1956-)}} || [[File:Dimov.jpg|100px]] || 15 ноември 2004|| 27 август 2006|| [[СДСМ]] |- ! style="background:#FF0000; color:white"| 10 | [[Имер Селмани]]<br />{{small|(1968-)}} || [[Податотека:Coat of arms of North Macedonia.svg|126x126пкс]]|| 27 август 2006|| 27 јули 2008|| [[ДПА]] |- ! style="background:#1E90FF; color:white"| 11 | [[Бујар Османи]]<br />{{small|(1979-)}} || [[Податотека:2019 Alexander Schallenberg, Bujar Osmani (48864457886) (cropped).jpg|137x137пкс]]|| 27 јули 2008|| 28 јули 2011|| [[ДУИ]] |- ! style="background:#990000; color:white"| 12 | [[Никола Тодоров]]<br />{{small|(1979-)}} || [[Податотека:Informal Meeting of Health Ministers (Informal EPSCO-Health) 2016-10-03 (29459260553) (cropped).jpg|137x137пкс]]|| 28 јули 2011|| 1 јуни 2017|| [[ВМРО-ДПМНЕ]] |- ! style="background:#6A4088; color:white"| 13 | [[Арбен Таравари]]<br />{{small|(1973-)}} || [[Податотека:Arben Taravari official portrait 2024 (cropped).jpg|137x137пкс]]|| 1 јуни 2017|| 29 октомври 2017|| [[Алијанса за Албанците]] |- ! style="background:#002387; color:white"| 14 | [[Венко Филипче]]<br />{{small|}} || [[File:Venko Filipche official portrait 2020 (cropped).jpg|100px]] || 25 декември 2017|| 16 јануари 2022 || [[СДСМ]] |- ! style="background:Orange; color:white"| 15 | [[Беким Сали]]<br />{{small|}} || [[Податотека:Bekim Sali 19 April 2022.jpg|137x137пкс]]|| 17 јануари 2022 || 28 февруари 2023 || [[Алтернатива (политичка партија)|Алтернатива]] |- ! style="background:#6A4088; color:white"| 16 | [[Фатмир Меџити]]<br />{{small|}} || [[Податотека:Fatmir Mexhiti official portrait 2023 (cropped).jpg|137x137пкс]]|| 28 февруари 2023|| 9 февруари 2024 || [[Алијанса за Албанците]] |- ! style="background:#6A4088; color:white"| 17 | [[Илир Демири]]<br />{{small|}} || [[Податотека:Ilir Demiri official portrait 2024 (cropped).jpg|137x137пкс]]|| 10 февруари 2024|| 23 јуни 2024 || [[Алијанса за Албанците]] |- ! style="background:#6A4088; color:white"| 18 | [[Арбен Таравари]]<br />{{small|}} || [[Податотека:Arben Taravari official portrait 2024 (cropped).jpg|137x137пкс]]|| 23 јуни 2024|| 15 мај 2025 || [[Алијанса за Албанците]] |- ! style="background:#6A4088; color:white"| 19 | [[Азир Алиу]]<br />{{small|}} || [[Податотека:Azir Aliu official portrait 2023 (cropped).jpg|137x137пкс]]|| 9 јуни 2025|| Тековен || [[Алијанса за Албанците]] |} ==Поврзано== *[[Министерство за здравство на Македонија]] == Наводи == {{наводи}} {{Влада на Македонија}} {{DEFAULTSORT:Здравство, Министер од Македонија}} [[Категорија:Список на македонски министри]] [[Категорија:Министри за здравство на Република Македонија| ]] trrg9b8p8uc805qtb2ch1fpzbh09iul 0 1178529 5616195 5017063 2026-08-24T15:59:40Z Carshalton 30527 5616195 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | name = Патрик Виера | image = [[File:Patrick Vieira.jpg|250px|]] | fullname = Патрик Виера<ref name="FIFA World Cup Germany 2006: List of Players">{{наведени вести | title = FIFA World Cup Germany 2006: List of Players | url = http://www.fifadata.com/document/fwc/2006/PDF/FWC_2006_SquadLists.pdf | publisher = FIFA | format = PDF | page = 11 | date = 11 May 2010 | accessdate = 7 January 2014 | archive-date = 2013-11-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131105063657/http://www.fifadata.com/document/fwc/2006/PDF/FWC_2006_SquadLists.pdf | url-status = dead }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1976|6|23}} | birth_place = [[Дакар]], [[Сенегал]] | nationality = {{flagsport|FRA}} [[Франција]] | height = {{height|m=1.93}}<ref>{{наведени вести|url=http://www.premierleague.com/en-gb/players/profile.html/patrick-vieira|title=Player Profile: Patrick Vieira|publisher=Premier League|accessdate=31 July 2012}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | position = {{Football/MF}} | currentclub = {{Fb team Nice}} (тренер) | retired = 14 јули 2011 <small>(35 г.)</small> | youthyears1 = 1984–1986 | youthclubs1 = ФК Трапес | youthyears2 = 1986–1991 | youthclubs2 = [[ФК Друаис]] | youthyears3 = 1991–1993 | youthclubs3 = {{Fb team Tours}} | years1 = 1994–1995 | clubs1 = {{Fb team Cannes}} | caps1 = 49 | goals1 = 2 | years2 = 1995–1996 | clubs2 = {{Fb team Milan}} | caps2 = 2 | goals2 = 0 | years3 = 1996–2005 | clubs3 = {{Fb team Arsenal}} | caps3 = 279 | goals3 = 29 | years4 = 2005–2006 | clubs4 = {{Fb team Juventus}} | caps4 = 31 | goals4 = 5 | years5 = 2006–2010 | clubs5 = {{Fb team Inter}} | caps5 = 67 | goals5 = 6 | years6 = 2010–2011 | clubs6 = {{Fb team Manchester City}} | caps6 = 28 | goals6 = 3 | nationalyears1 = 1995–1996 | nationalteam1 = {{flagsport|FRA}} [[Фудбалска репрезентација на Франција под 21 година|Фрација 21]] | nationalcaps1 = 7 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 1997–2009 | nationalteam2 = {{flagsport|FRA}} [[Фудбалска репрезентација на Франција|Франција]] | nationalcaps2 = 107 | nationalgoals2 = 6 | manageryears1 = 2013–2015 | managerclubs1 = {{Fb team Manchester City}} <small>(под 19 години)</small> | manageryears2 = 2016–2018 | managerclubs2 = {{Fb team New York City}} | manageryears3 = 2018– | managerclubs3 = {{Fb team Nice}} }} '''Патрик Виера''' (роден на 23 јуни 1976 година) — [[Французи|француски]] [[фудбал]]ски [[тренер]] и поранешен {{Football/MF/player}}. Моментално ја води екипата на {{Fb team (N) Nice}}. Како поранешнен играч од средниот ред, Виера ја започнал својата кариера во францускиот клуб [[ФК Кан|Кан]] во 1994 година. Наредната година тој се преселил во италијанската [[Серија А]] во тимот на [[ФК Милан|Милан]], но не успеал да се избори за место во стандардните единаесетмина, па поради тоа бил продаден на [[ФК Арсенал|Арсенал]]. Во [[Англија]] настапувал од 1996 до 2005 година, каде што бил и капитен на лондонскиот тим, со кој освоил три титули во [[Премиер лига на Англија|Премиер Лигата]] и четири [[ФА Куп|ФА купови]]. Во 2005 година тој преминал во [[ФК Јувентус|Јувентус]], помагајќи му на тимот да ја освои титулата во [[Серија А]]. По скандалот на Јувентус во Серија А во 2006 година, Виера се преселил во [[ФК Интер|Интер]] со кои освоил три титули во [[Серија А]], пред да се пресели во [[ФК Манчестер Сити|Манчестер Сити]] каде што ги одиграл последните две сезони од својата кариера. Во 2011 година тој се пенизионирал од префесионалното играње фудбал.<ref>{{наведени вести| url=http://uk.eurosport.yahoo.com/14072011/58/premier-league-vieira-set-confirm-retirement.html|title=Premier League - Vieira confirms retirement|date=14 Jul 2011|accessdate=9 January 2015|publisher=Eurosport}}</ref> На репрезентативно ниво, Виера настапил 107 пати за [[Фудбалска репрезентација на Франција|Франција]] и бил дел од тимот кој го освоил [[Светско првенство во фудбал 1998|Светското првенство во Франција во 1998 година]] и [[УЕФА Еуро 2000|Европското првенство во 2000 година]]. Тој исто така бил член на францускиот тим кој го освоил второто место на [[Светско првенство во фудбал 2006|Светското првенство 2006]] во [[Германија]]. Во мај 2010 година, Виера бил номиниран за ФАО амбасадор на добра волја на Организацијата за храна и земјоделство на [[Обединети нации|Обединетите нации]]. Виера поминал две сезони како менаџер за развој на фудбалот во Манчестер Сити со улога да ги надгледува аспектите како развојот на младите, комерцијалните партнери и програмата за општествена одговорност на клубот "Град во заедницата".<ref>{{наведени вести |title=Vieira eyes new horizons at City |last=Oscroft |first=Tim |url=http://www.mcfc.co.uk/News/Club-news/2011/July/New-role-for-Patrick-Vieira-at-Manchester-City |work=Manchester City F.C. |date=14 July 2011 |access-date=2017-07-03 |archive-date=2012-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120511215127/http://www.mcfc.co.uk/News/Club-news/2011/July/New-role-for-Patrick-Vieira-at-Manchester-City |url-status=dead }}</ref> пред да биде именуван за менаџер на [[ФК Њујорк Сити|Њујорк Сити]] во американската [[МЛС]] лига на 1 јануари 2016 година.<ref>{{наведени вести |title=Patrick Vieria appointed New York City FC head coach |last=Graham |first=Bryan Armen |url=https://www.theguardian.com/football/2015/nov/09/patrick-vieira-appointed-new-york-city-fc-head-coach|work=New York City FC |date=9 November 2015}}</ref> == Наводи == {{наводи|1}} ==Надворешни врски== *{{Soccerbase}} *[http://www.fff.fr/servfff/historique/historique_new.php?cherche_joueur=vieira&x=0&y=0 FFF.FR Profile] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121005083636/http://www.fff.fr/servfff/historique/historique_new.php?cherche_joueur=vieira&x=0&y=0 |date=2012-10-05 }} *[http://www.inter.it/aas/hp?L=en Official Internazionale site] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120422040331/http://www.inter.it/aas/hp?L=en |date=2012-04-22 }} {{en}} *[https://web.archive.org/web/20101027130627/http://www.premierleague.com/page/PlayerProfile/0,,12306~5485,00.html Premier League profile] {{Navboxes |title=Состави на Франција |bg= #0055A4 |fg= #FFFFFF |bordercolor= #EF4135 |list1= {{Состав на Франција на СП фудбал 1998}} {{Состав на Франција на ЕП фудбал 2000}} {{Состав на Франција на СП фудбал 2006}} {{Состав на Франција на ЕП фудбал 2008}} }} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Виера, Патрик}} [[Категорија:Француски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на Милан]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Арсенал]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Интер]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:ФИФА 100]] [[Категорија:Витези на Легијата на честа]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1976 година]] nkebyq56fhcbnk9r8r0dx9esjd6hh9v 5616197 5616195 2026-08-24T16:02:19Z Carshalton 30527 5616197 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | name = Патрик Виера | image = [[File:Patrick Vieira.jpg|250px|]] | fullname = Патрик Виера<ref name="FIFA World Cup Germany 2006: List of Players">{{наведени вести | title = FIFA World Cup Germany 2006: List of Players | url = http://www.fifadata.com/document/fwc/2006/PDF/FWC_2006_SquadLists.pdf | publisher = FIFA | format = PDF | page = 11 | date = 11 May 2010 | accessdate = 7 January 2014 | archive-date = 2013-11-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131105063657/http://www.fifadata.com/document/fwc/2006/PDF/FWC_2006_SquadLists.pdf | url-status = dead }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1976|6|23}} | birth_place = [[Дакар]], [[Сенегал]] | nationality = {{flagsport|FRA}} [[Франција]] | height = {{height|m=1.93}}<ref>{{наведени вести|url=http://www.premierleague.com/en-gb/players/profile.html/patrick-vieira|title=Player Profile: Patrick Vieira|publisher=Premier League|accessdate=31 July 2012}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | position = {{Football/MF}} | currentclub = {{Fb team Nice}} (тренер) | retired = 14 јули 2011 <small>(35 г.)</small> | youthyears1 = 1984–1986 | youthclubs1 = ФК Трапес | youthyears2 = 1986–1991 | youthclubs2 = [[ФК Друаис]] | youthyears3 = 1991–1993 | youthclubs3 = {{Fb team Tours}} | years1 = 1994–1995 | clubs1 = {{Fb team Cannes}} | caps1 = 49 | goals1 = 2 | years2 = 1995–1996 | clubs2 = {{Fb team Milan}} | caps2 = 2 | goals2 = 0 | years3 = 1996–2005 | clubs3 = {{Fb team Arsenal}} | caps3 = 279 | goals3 = 29 | years4 = 2005–2006 | clubs4 = {{Fb team Juventus}} | caps4 = 31 | goals4 = 5 | years5 = 2006–2010 | clubs5 = {{Fb team Inter}} | caps5 = 67 | goals5 = 6 | years6 = 2010–2011 | clubs6 = {{Fb team Manchester City}} | caps6 = 28 | goals6 = 3 | nationalyears1 = 1995–1996 | nationalteam1 = {{flagsport|FRA}} [[Фудбалска репрезентација на Франција под 21 година|Фрација 21]] | nationalcaps1 = 7 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 1997–2009 | nationalteam2 = {{flagsport|FRA}} [[Фудбалска репрезентација на Франција|Франција]] | nationalcaps2 = 107 | nationalgoals2 = 6 | manageryears1 = 2013–2015 | managerclubs1 = {{Fb team Manchester City}} <small>(под 19 години)</small> | manageryears2 = 2016–2018 | managerclubs2 = {{Fb team New York City}} | manageryears3 = 2018– | managerclubs3 = {{Fb team Nice}} }} '''Патрик Виера''' (роден на 23 јуни 1976 година) — [[Французи|француски]] [[фудбал]]ски [[тренер]] и поранешен {{Football/MF/player}}. Моментално ја води екипата на {{Fb team (N) Nice}}. Како поранешнен играч од средниот ред, Виера ја започнал својата кариера во францускиот клуб [[ФК Кан|Кан]] во 1994 година. Наредната година тој се преселил во италијанската [[Серија А]] во тимот на [[ФК Милан|Милан]], но не успеал да се избори за место во стандардните единаесетмина, па поради тоа бил продаден на [[ФК Арсенал|Арсенал]]. Во [[Англија]] настапувал од 1996 до 2005 година, каде што бил и капитен на лондонскиот тим, со кој освоил три титули во [[Премиер лига на Англија|Премиер Лигата]] и четири [[ФА Куп|ФА купови]]. Во 2005 година тој преминал во [[ФК Јувентус|Јувентус]], помагајќи му на тимот да ја освои титулата во [[Серија А]]. По скандалот на Јувентус во Серија А во 2006 година, Виера се преселил во [[ФК Интер|Интер]] со кои освоил три титули во [[Серија А]], пред да се пресели во [[ФК Манчестер Сити|Манчестер Сити]] каде што ги одиграл последните две сезони од својата кариера. Во 2011 година тој се пенизионирал од префесионалното играње фудбал.<ref>{{наведени вести| url=http://uk.eurosport.yahoo.com/14072011/58/premier-league-vieira-set-confirm-retirement.html|title=Premier League - Vieira confirms retirement|date=14 Jul 2011|accessdate=9 January 2015|publisher=Eurosport}}</ref> На репрезентативно ниво, Виера настапил 107 пати за [[Фудбалска репрезентација на Франција|Франција]] и бил дел од тимот кој го освоил [[Светско првенство во фудбал 1998|Светското првенство во Франција во 1998 година]] и [[УЕФА Еуро 2000|Европското првенство во 2000 година]]. Тој исто така бил член на францускиот тим кој го освоил второто место на [[Светско првенство во фудбал 2006|Светското првенство 2006]] во [[Германија]]. Во мај 2010 година, Виера бил номиниран за ФАО амбасадор на добра волја на Организацијата за храна и земјоделство на [[Обединети нации|Обединетите нации]]. Виера поминал две сезони како менаџер за развој на фудбалот во Манчестер Сити со улога да ги надгледува аспектите како развојот на младите, комерцијалните партнери и програмата за општествена одговорност на клубот "Град во заедницата".<ref>{{наведени вести |title=Vieira eyes new horizons at City |last=Oscroft |first=Tim |url=http://www.mcfc.co.uk/News/Club-news/2011/July/New-role-for-Patrick-Vieira-at-Manchester-City |work=Manchester City F.C. |date=14 July 2011 |access-date=2017-07-03 |archive-date=2012-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120511215127/http://www.mcfc.co.uk/News/Club-news/2011/July/New-role-for-Patrick-Vieira-at-Manchester-City |url-status=dead }}</ref> пред да биде именуван за менаџер на [[ФК Њујорк Сити|Њујорк Сити]] во американската [[МЛС]] лига на 1 јануари 2016 година.<ref>{{наведени вести |title=Patrick Vieria appointed New York City FC head coach |last=Graham |first=Bryan Armen |url=https://www.theguardian.com/football/2015/nov/09/patrick-vieira-appointed-new-york-city-fc-head-coach|work=New York City FC |date=9 November 2015}}</ref> == Наводи == {{наводи|1}} ==Надворешни врски== *{{Soccerbase}} *[http://www.fff.fr/servfff/historique/historique_new.php?cherche_joueur=vieira&x=0&y=0 FFF.FR Profile] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121005083636/http://www.fff.fr/servfff/historique/historique_new.php?cherche_joueur=vieira&x=0&y=0 |date=2012-10-05 }} *[http://www.inter.it/aas/hp?L=en Official Internazionale site] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120422040331/http://www.inter.it/aas/hp?L=en |date=2012-04-22 }} {{en}} *[https://web.archive.org/web/20101027130627/http://www.premierleague.com/page/PlayerProfile/0,,12306~5485,00.html Premier League profile] {{Navboxes |title=Состави на Франција |bg= #0055A4 |fg= #FFFFFF |bordercolor= #EF4135 |list1= {{Состав на Франција на СП фудбал 1998}} {{Состав на Франција на ЕП фудбал 2000}} {{Состав на Франција на СП фудбал 2002}} {{Состав на Франција на ЕП фудбал 2004}} {{Состав на Франција на СП фудбал 2006}} {{Состав на Франција на ЕП фудбал 2008}} }} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Виера, Патрик}} [[Категорија:Француски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на Милан]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Арсенал]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Интер]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:ФИФА 100]] [[Категорија:Витези на Легијата на честа]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1976 година]] 2yeh2a0qfgkh89q1exbu7vch22xk1ip 0 1184877 5616214 5611402 2026-08-24T16:31:10Z Carshalton 30527 /* Надворешни врски */ 5616214 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | name = Карим Бензема | fullname = Карим Мостафа Бензема<ref>{{Наведена мрежна страница|title=UEFA Champions League 2008/2009|url=http://www.uefa.com/multimediafiles/download/disciplinarychart/uefa/uefamedia/75/40/14/754014_download.pdf|publisher=uefa.com|accessdate=29 June 2012}}</ref> | image = [[File:Karim Benzema wearing Real Madrid home kit 2021-2022.jpg|200px|]] | birth_date = {{birth date and age|1987|12|19|df=y}} | birth_place = [[Лион]], Франција | nationality = {{flagsport|FRA}} [[Франција]] | height = 1.85 m<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Real Madrid C.F.&nbsp;– Karim Benzema|url=http://www.realmadrid.com/en/football/squad/karim-benzema|publisher=[[Real Madrid]]|accessdate=18 November 2017}}</ref> | position = [[Напад (фудбал)|напаѓач]] | currentclub = {{Fb team Al-Ittihad}} | clubnumber = 9 | youthyears1 = 1996–2005 | youthclubs1 = {{Fb team Olympique Lyonnais}} | years1 = 2004–2009 | clubs1 = {{Fb team Olympique Lyonnais}} | caps1 = 112 | goals1 = 43 | years2 = 2009–2023 | clubs2 = {{Fb team Real Madrid}} | caps2 = 439 | goals3 = | years3 = 2009– | clubs3 = {{Fb team Al-Ittihad}} | caps3 = 0 | goals2 = 238 | nationalyears1 = 2004 | nationalteam1 = {{flagsport|FRA}} [[Фудбалска репрезентација на Франција под 17 години|Франција 17]] | nationalcaps1 = 4 | nationalgoals1 = 1 | nationalyears2 = 2004–2005 | nationalteam2 = {{flagsport|FRA}} [[Фудбалска репрезентација на Франција под 18 години|Франција 18]] | nationalcaps2 = 17 | nationalgoals2 = 14 | nationalyears3 = 2005–2006 | nationalteam3 = {{flagsport|FRA}} [[Фудбалска репрезентација на Франција под 19 години|Франција 19]] | nationalcaps3 = 9 | nationalgoals3 = 5 | nationalyears4 = 2006 | nationalteam4 = {{flagsport|FRA}} [[Фудбалска репрезентација на Франција под 21 година|Франција 21]] | nationalcaps4 = 5 | nationalgoals4 = 0 | nationalyears5 = 2007–2015 | nationalteam5 = {{flagsport|FRA}} [[Фудбалска репрезентација на Франција|Франција]] | nationalcaps5 = 97 | nationalgoals5 = 37 | pcupdate = 29 септември 2020 | ntupdate = 29 септември 2020 }} '''Карим Мостафа Бензема '''(كريم بنزيما) (роден 19 декември 1987 година) — [[Франција|француски]] професионален [[фудбал]]ер кој игра за саудискиот клуб [[ФК Ал Итихад|Ал Итихад]]. Тој е опишан како "неверојатно талентиран напаѓач", кој е "силен и моќен" и " со изнвонредна реализација во внатрешноста на шеснаесетникот". Бензема е роден во градот [[Лион]], каде што и ја започнал својата фудбалска кариера со локалниот клуб Брон Тераилон. Во 1996 година, тој се приклучил на [[ФК Олимпик Лион|Олимпик Лион]],  преку младинските категории. Бензема го направил своето професионално деби во сезоната 2004-05  и се појавил само спорадично во првите три сезони кога Лион освоил три титули во [[Лига 1]]. Во сезоната 2007-08, Бензема станал стартер во првиот тим и постигнал над 30 гола, со што му помигнал на Лион да ја освои својата седма лига титула. Со неговите одлични игри, тој бил прогласен за играч на годината во Лига 1 од страна на Националниот Сојуз на Професионални Фудбалери (UNFP) како и во тимот на годината. Бензема во 2009 година во трансфер вреден од над 35 милиони [[Британска фунта|фунти]] ( 50 милиони [[Американски долар|долари]]), и потпишал шестгодишен договор со [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]]. По борбата да се воспостави себеси во првиот тим во својата деби сезона со клубот, во наредните две сезони, Бензема дал огромен придонес со постигнатите 32 гола со што му помогнал на Реал Мадрид да го освои шпанскиот куп и првенството. Тој е именуван за француски фудбалер на годината трипати, во 2011, 2012 и 2014 година. Бензема ја претставувал фудбалската репрезентација на Франција во младинските категории, со репрезентацијата до 17 години го освоил  УЕФА Европското првенство под-17 години во 2004 година. Бензема го имал своето  репрезентативно  деби за сениорскиот тим на Франција во март 2007 година во пријателскиот натпревар против [[Фудбалска репрезентација на Австрија|Австрија]], постигнувајќи гол во победата од 1-0. Бензема досега одиграл над 80 пати за репрезентацијата и бил улесник  на три големи меѓународни турнири: [[Европско првенство во фудбал 2008|2008]] и [[Европско првенство во фудбал 2012|2012]] изданија на УЕФА Европското Фудбалско Првенство и [[Светско првенство во фудбал 2014|2014 година ФИФА Светското Првенство]]. Сепак, Бензема во два наврати бил  изоставен од главните турнир : на Светското прцвенство во Јужна Агрика во [[Светско првенство во фудбал 2010|2010 година]] поради недостаток на минутажа со Реал Мадрид и [[Европско првенство во фудбал 2016|Евро 2016 година]] по големиот јавен скандал. == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== * [https://int.soccerway.com/players/karim-benzema/1595/ Карим Бензема на soccerway] * [https://www.transfermarkt.com/karim-benzema/profil/spieler/18922 Карим Бензема на transfermakt] * [https://www.whoscored.com/Players/14296/Show/Karim-Benzema Карим Бензема на whoscored] * [https://www.espn.com/soccer/player/_/id/46858/Karim-Benzema Карим Бензема на espn] {{Navboxes |title=Состави на Франција |bg= #0055A4 |fg= #FFFFFF |bordercolor= #EF4135 |list1= {{Состав на Франција на ЕП фудбал 2008}} {{Состав на Франција на СП фудбал 2014}} }} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бензема, Карим}} [[Категорија:Родени во 1987 година]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2014]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2022]] [[Категорија:Француски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери од Ла Лига]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Олимпик Лион]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Мадрид]] [[Категорија:Фудбалери на Европско првенство 2012]] sfot2ktakoe27rckkcb9grtaddl2xsa 0 1189391 5616245 5004697 2026-08-24T17:57:04Z Bjankuloski06 332 /* наводи */ Додадена категорија 5616245 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија | слика = [[Податотека:Ivan Bozhinov.jpg|300px]] | име = Иван Божинов | Македонски издавач, печатар и весникар | живеел = [[1867]] - [[1927]] | опис = | роден-место = [[Дебар]], [[Македонија]] | починал-место = [[Софија]], [[Бугарија]] | држава = [[Македонско национално движење]] }} '''Иван Кузманов Божинов''' — македонски национален деец, писател, поет, издавач и печатар. Имал печатници во [[Софија]] и неколку други околни градови, па пишувал и издавал на тамошниот официјален бугарски, но и на македонски јазик. Иван Божинов е роден во [[1867]] година во градот [[Дебар]]. По Руско-турската војна се преселил во [[Видин]], северозападна [[Бугарија]]. Својата прва печатница ја отворил во градот [[Лом]], а потоа отворил и одграноци во Орјахово и Видин. Во печатниците се печатени весниците „[[Глас македонски]]" (1893-1898), „Вардар" (1898), „Автономија" (1898-1902), „Борба за слобода на Македонија и Адријанопол" (1899), „Дело" (1901-1902) и многу други.<ref>Българска енцлопедия, София, 2004, стр. 83. ISBN 954-642-210-Х</ref> [[Податотека:Spisanie lozia.jpg|thumb|200px|right|Првата страница на списанието „Лоза“]] ==Списанието „Лоза“== Од 1892 - 1894, Божинов бил издавач и уредник на списанието „[[Лоза (списание)|Лоза]]“, на чиишто страници се појавуваат повеќе истакнати имиња од македонското револуционерно движење и коешто ја вознемири бугарската јавност со прикриените обиди и заложби за [[Македонски јазик|македонски]] јазичен и национален сепаратизам.<ref>„Свобода“, број 744, с. 3, од 18 февруари 1892 година</ref> По обидот за афирмација на македонскиот јазик, бугарските власти во 1892 го забраниле списанието „Лоза“. Под закана за затворање на печатниците, па и затвор, во списанијата издавани потоа, Божинов и сите други Македонци во Софија мораат да ги користат додавките „бугари“, „бугарско“… Тоа е всушност и основата на бугарската [[Иредентизам|иредентистичка]] пропаганда во пишаните медиуми тогаш. ==Општествена, издавачка и револуционерна дејност== Неговиот современик, истакнатиот македонски национален деец [[Исаија Мажовски]] вели дека Божинов учествува во [[Македонско револуционерно движење|Македонското револуционерно движење]] уште од [[1887]]. За него, тој ќе рече дека е :„'''''голем македонски патриот и деец, виден книжевник и борец за македонската слобода, и независност'''''“.<ref>Исаија Мажовски: „Спомени“, 1922, Софија, стр. 54.</ref> Во 1897 година Божинов бил делегат на Четвртиот македонски конгрес на ВМОК во Бургас, а во 1899. учествува и на Шестиот македонски конгрес. Во 1903 година ја издал својата „Народна песнопојка“, збирка од 425 песни - војнички, јуначки, народни, старонародни, љубовни, ороводни, смешни и разни други. Во книгата тој за себе вели дека е „дебранец по потекло“, натаму - и „издавач, печатар, главен уредник на „Лоза“ и автор на повеќе книги поезија“. По [[Втората балканска војна]] во [[1913]] година, Македонија е поделена меѓу Србија, Грција и Бугарија, а во [[1914]] година, Божинов ја напишал брошурата „Стремежите на руската дипломатија". Во 1915 година, за време на [[Првата светска војна]], бугарските власти, заради [[популизам]], т.е. за да ги придобијат дебрани, го назначиле Божинов за градоначалник на Дебар. По војната, тој се вратил во Бугарија. ==Последните години од животот== [[Податотека:Bozhinovi Seal.jpg|мини|десно|Печатот на печатницата „Божинови“ во Софија]] Според Мажовски, Божинов во [[1923]], ја прославил 40-годишнината од почетокот на својата книжевна дејност. Иван Божинов починал во 1927 година во Софија. ===наводи=== {{наводи}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Божинов, Иван}} [[Категорија:Дејци на ВМОК]] [[Категорија:Македонски револуционери]] [[Категорија:Градоначалници на Општина Дебар]] [[Категорија:Луѓе од Дебар]] [[Категорија:Македонски преселници во Видин]] [[Категорија:Починати во Софија]] [[Категорија:Погребани на Централните софиски гробишта]] [[Категорија:Македонски стопанственици]] ojsx07aa44ztgkj7rjvyme2s5we5x30 0 1203810 5616303 5615655 2026-08-24T20:37:38Z Dandarmkd 31127 5616303 wikitext text/x-wiki :''Не е исто со [[Владо Илиевски]].'' {{Infobox musical artist | name = Влатко Илиевски | native_name = | native_name_lang = | image = Vlatko ilievski eurosong 2011 cropped.jpg | caption = Влатко Илиевски на [[Евровизија 2011]] | background = solo_singer | birth_name = | birth_date = {{birth date|1985|7|2|df=yes}} | birth_place = [[Скопје]], [[СР Македонија]], [[СФРЈ]] | death_date = {{починал на и возраст|df=yes|2018|07|06|1985|07|02}} | death_place = [[Скопје]], [[Македонија]] | occupation = [[пејач]], [[глумец]] | genre = [[Поп-музика|поп]], [[Рок-музика|рок]] | years_active = 2000 – 2018 | label = [[Plan B Production]] }} '''Влатко Илиевски''' ({{рн|2|јули|1985}} — [[6 јули]] [[2018]]) — [[Македонија|македонски]] [[пејач]] на [[поп музика|поп]]- и [[рок-музика]]. Својата кариера ја започнал на почетокот на 2000-те и се стекнал со голема популарност ширум македонската публика. Изведувал музички композиции со поп и рок елементи. Во 2011 година Влатко Илиевски ја претставувал [[Македонија на Евровизија 2011|Македонија]] на [[Евровизија 2011|Евровизија]] во [[Германија]] со песната „[[Русинка (песна)|''Русинка'']]“.<ref>{{наведени вести|url=http://www.makfax.com.mk/_tools/print/99730/article|title=Познати имињата на осумте финалисти за Евросонг / Goko Taneski will represent Macedonia in Oslo|last=Popovski|first=Aleksandar|date=19 February 2010|work=MacFax|accessdate=18 June 2010}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Пред да ја почне својата соло кариера, тој бил дел од музичката група „[[Морал (музичка група)|Морал]]“.<ref name=radiomk2008/> Завршил на [[Факултет за драмски уметности|Факултетот за драмски уметности во Скопје]], а дипломирал со претставата „''Гнев''“ на [[Стивен Кинг]]. == Детство== Илиевски е роден на 2 јули 1985 година во Скопје. Со неговата 12 годишна возраст тој започнал да свири на гитара во локалните скопски бендови. Првите посериозни почетоци му биле со групата „Made in Macedonia“ во 2000 година кога освоиле две награди. ==Кариера== ===„Морал“=== Во 2001 година, македонската рок-група „[[Морал (музичка група)|Морал]]“ го повикува Влатко Илиевски на [[аудиција]]. Истата 2001 година тие ги снимиле своите први песни, а во почетокот на 2002 година пошироката јавност го запознава Влатко како пејач на бендот со инстант успешниот видео спот „Мора да е кошмар“. Веќе наредниот видео спот на „Морал“ со големиот хит „Кога патувам“ го етаблира Влатко како следна голема музичка звезда на македонското небо, и групата и Влатко ја добиваат Златната бубамара за најдобар нов пејач. Во 2003 година го завршиле својот албум „Кога патувам“. Албумот бил составен од песните: „Панично те сакам“, „Скопје“, „Ти си“, „Ова е Македонија“ и „А ти ме убиваш“. Во тој период тие се едни од најпопуларните изведувачи во Македонија иако свиреа хард рок, музички жанр кој никогаш не бил добро прифаќан од македонските медиуми. Во 2004 година по издавањето на албумот Морал ја добива наградата "12 величествени" на МРТ за група на годината во Македонија. Во 2005 година „Морал“ биле предгрупа на концертот на „[[Дип парпл]]“ (''[[Deep Purple]]'') во Скопје. После неколкугодишна пауза во нивната работа поради сопствената соло кариера, со „Moрал“ Влатко Илиевски го снима и албумот „Кофеин блуз“. При крај на 2017 година тие го издаваат албумот, а на почетокот на 2018 го прават нивниот последен заеднички концерт. === Соло кариера === Влатко ја започнал својата соло кариера во 2007 година. Неговите попознати песни се „Небо“, „Уште си ми ти“, „Со Други Зборови“, „Не те можам“,<ref name=radiomk2008>{{наведени вести|url=http://www.radiomk.com/index.php?categoryid=1&p2_articleid=1120|title=Влатко Илиевски наскоро во голем тв-проект|year=2008|work=RadioMK|accessdate=18 June 2010|archivedate=2011-07-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110715150011/http://www.radiomk.com/index.php?categoryid=1&p2_articleid=1120|url-status=live}}</ref> „Taка требало да биде“, „Се што сакав после тебе“, „Сите ми се криви“, „Гушни ме“ , „Скитник“, „Најбогат на свет“, „Роза сина“, „Исцеление“, „Пак на старо“, „За љубов се пее до крај“, „Работнички шампионе“, „Среќа“ и „Есен“. Влатко Илиевски беше и првиот македонски пејач кој ја наполни арената "Борис Tрајковски" со свој концерт. ===Албуми=== Првиот албум на Влатко Илиевски бил „Со други зборови“ и имал 10 песни: „Со други зборови“, „И премногу добро“, „Сите ми се криви“, „Така требало да биде“, „Уште си ми ти“, „Не те можам“, „Гушни ме“ , „Од утре не“, „Небо“, „Скитник“.<ref>{{наведени вести|url=http://www.radiomk.com/index.php?categoryid=1&p2_articleid=1312|title="Со други зборови" првенче на Влатко Илиевски|work=RadioMK|accessdate=18 June 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110715145721/http://www.radiomk.com/index.php?categoryid=1&p2_articleid=1312|archivedate=2011-07-15|url-status=live}}</ref> Неговиот втор албум е „Најбогат на свет“ и имал исто така 10 песни: „Среќа“, „Пред да те знам“, „И ти и јас“, „Се што сакав по тебе“, „Пак на старо“, „Најбогат на свет“, „Есен“, „За љубов се пее до крај“, „Не плачи“, „Извини“ и „Небо“. ==Филмографија== {| class="wikitable sortable" border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" !Год. !Назив !Улога !Канал |- style="background: Lavender; text-align:center; " | colspan="4" |2000-ти |- | 2002 || [[Наше маало]] ТВ-серија || Дејан || Скај Нет |- style="background: Lavender; text-align: center; " | colspan="4"|2010-ти |- | 2010 || [[Од денес за утре (телевизиска серија)|Од денес за утре]] ТВ-серија ||Бојан || [[Сител]] |- | 2014 || [[Кум (серија)|Кум]] ТВ-серија || Маик || [[Телевизија Алфа|Алфа ТВ]] |- | 2016 || [[Златна петорка (филм)|Златна петорка]] ТВ-филм ||Тони || [[МРТ 1]] |- | 2017 || [[Љубов и предавство]] ТВ-серија || Тони || [[МРТ 1]] |- | 2017 || [[Бушави глави]] ТВ-серија || Музичар || [[Наша ТВ]] |- | 2017 || [[Преспав (телевизиска серија)|Преспав]] ТВ-серија ||Гостинот || [[Телевизија 24|24 ТВ]] |} == Смрт == Илиевски починал вечерта на 6 јули 2018&nbsp;г. Иако се појавија шпекулации од страна на извесни портали во врска со причината за смрт, официјално соопштение сè уште нема. Во тек е истражна постапка. ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== * [https://myspace.com/vlatkoilievski Влатко Илиевски] на [[Myspace]] * {{IMDb name|3893188}} {{Македонија на Евровизија}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Илиевски, Влатко}} [[Категорија:Глумци од Скопје]] [[Категорија:Македонски гитаристи]] [[Категорија:Македонски рок-пејачи]] [[Категорија:Македонски поп-пејачи]] [[Категорија:Македонски филмски глумци]] [[Категорија:Македонски телевизиски глумци]] [[Категорија:Македонски телевизиски водители]] [[Категорија:Југословенски Македонци]] [[Категорија:Апсолвенти на Факултетот за драмски уметности - Скопје]] [[Категорија:Учесници на Евровизија]] hv4gjamdoccq0660j8ovlpjas466xfg 0 1206863 5616256 4285276 2026-08-24T18:14:46Z Антонио Тошевски 123385 /* */ 5616256 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Река | name = Подмолска Река | name_other = | etymology = | image = | image_caption = | map = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_caption= | subdivision_type1 = [[Список на држави во светот|Држава]] | subdivision_name1 = {{МКД}} | subdivision_type2 = [[Општини во Македонија|Општина]] | subdivision_name2 = {{општинскигрб|Општина Прилеп}} | subdivision_type3 = [[Список на населени места во Македонија|Села]] | subdivision_name3 = [[.Подмол]] <!---------------------- СЛИВ --> | source1_location = [[Селечка Планина]] | source1_coordinates= <!--{{coord|...}}--> | source1_elevation = | mouth_location = [[Црна Река]] | mouth_coordinates = <!--{{coord|...|display=inline,title}}--> | mouth_elevation = | altitude_difference= | progression = [[Црна Река]] → [[Вардар]] → [[Егејско Море]] | river_system = | basin_size = | basin_landmarks = | basin_population = <!---------------------- ФИЗИЧКИ ОСОБЕНОСТИ --> | length = | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= | discharge1_min = | discharge1_avg = | discharge1_max = <!---------------------- ПРИНАДЛЕЖНОСТИ --> | tributaries_left = | tributaries_right = | waterbodies = | waterfalls = | bridges = | extra = }} '''Подмолска Река''' — река во [[Македонија]], која извира под падините на [[Селечка Планина]], односно точно во подножјето на врвот [[Висока (планински врв)|Висока]] (1472 м.н.в), во селото [[Бонче]]. == Тек == Текот на реката започнува од селото [[Бонче]] и продолжува кон селото [[Подмол]], каде што од местото наречено Извор добива прилив на вода, односно го зголемува нивото на водата. Исто така во селото Подмол, во средишниот дел на селото, има изградено препрека, од големи камења. Самата препрека во суштина е огромен ѕид на којшто му „фалат“ неколку камења и тоа овозможува тоа место да изгледа како мал водопад. Препреката всушност е изградена во корист на мештаните, бидејќи не дозволува реката да го продлабочи и прошири своето речно корито. Течението на Подмолска Река продолжува кон битолското село [[Добрушево]], потоа кон Чарлија и во близина на битолското село [[Радобор]] се влева во реката [[Црна Река|Црна]]. == Потекло на поимот == Имено, реката своето име го добива по селото [[Подмол]], од две причини, првата е што најголем водостој и реката е најбрза токму во ова село, а исто така тука е и значајната препрека за самата река. Подмолска Река зафаќа сливно подрачје од 35,55 км².<ref>По кажување на лице, родено и пораснато во самото село [[Подмол]].</ref> == Поврзано == * [[Подмол]] * [[Селечка Планина]] * [[Црна Река]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Подмол]] [[Категорија:Бонче]] [[Категорија:Реки во Македонија]] gkouzfjbmnyzzoim5fr1rk2li6mqqo7 5616257 5616256 2026-08-24T18:16:14Z Антонио Тошевски 123385 /* */ 5616257 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Река | name = Подмолска Река | name_other = | etymology = | image = | image_caption = | map = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_caption= | subdivision_type1 = [[Список на држави во светот|Држава]] | subdivision_name1 = {{МКД}} | subdivision_type2 = [[Општини во Македонија|Општина]] | subdivision_name2 = {{општинскигрб|Општина Прилеп}} | subdivision_type3 = [[Список на населени места во Македонија|Села]] | subdivision_name3 = [[Бонче, Подмол, ]] <!---------------------- СЛИВ --> | source1_location = [[Селечка Планина]] | source1_coordinates= <!--{{coord|...}}--> | source1_elevation = | mouth_location = [[Црна Река]] | mouth_coordinates = <!--{{coord|...|display=inline,title}}--> | mouth_elevation = | altitude_difference= | progression = [[Црна Река]] → [[Вардар]] → [[Егејско Море]] | river_system = | basin_size = | basin_landmarks = | basin_population = <!---------------------- ФИЗИЧКИ ОСОБЕНОСТИ --> | length = | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= | discharge1_min = | discharge1_avg = | discharge1_max = <!---------------------- ПРИНАДЛЕЖНОСТИ --> | tributaries_left = | tributaries_right = | waterbodies = | waterfalls = | bridges = | extra = }} '''Подмолска Река''' — река во [[Македонија]], која извира под падините на [[Селечка Планина]], односно точно во подножјето на врвот [[Висока (планински врв)|Висока]] (1472 м.н.в), во селото [[Бонче]]. == Тек == Текот на реката започнува од селото [[Бонче]] и продолжува кон селото [[Подмол]], каде што од местото наречено Извор добива прилив на вода, односно го зголемува нивото на водата. Исто така во селото Подмол, во средишниот дел на селото, има изградено препрека, од големи камења. Самата препрека во суштина е огромен ѕид на којшто му „фалат“ неколку камења и тоа овозможува тоа место да изгледа како мал водопад. Препреката всушност е изградена во корист на мештаните, бидејќи не дозволува реката да го продлабочи и прошири своето речно корито. Течението на Подмолска Река продолжува кон битолското село [[Добрушево]], потоа кон Чарлија и во близина на битолското село [[Радобор]] се влева во реката [[Црна Река|Црна]]. == Потекло на поимот == Имено, реката своето име го добива по селото [[Подмол]], од две причини, првата е што најголем водостој и реката е најбрза токму во ова село, а исто така тука е и значајната препрека за самата река. Подмолска Река зафаќа сливно подрачје од 35,55 км².<ref>По кажување на лице, родено и пораснато во самото село [[Подмол]].</ref> == Поврзано == * [[Подмол]] * [[Селечка Планина]] * [[Црна Река]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Подмол]] [[Категорија:Бонче]] [[Категорија:Реки во Македонија]] ha9i1wuom60zp6ecjdlcg2jmtf2msxa 0 1207991 5616149 4173694 2026-08-24T14:21:53Z 19user99 72391 #WPWPMK 5616149 wikitext text/x-wiki [[File:Nicosia_3_April_2008_06.jpg|thumb|Репортер на место на настанот]] '''Дописник''' или''' репортер на место на настанот''' е обично [[новинар]] или коментатор за магазини и весници човек кој пренесува извештаи во [[Весник|весниците]] или [[радио]] и телевизиски вести, или друг тип на компании, од далечена локација. '''Дописникот од странство''' е стациониран во друга земја. Терминот дописник се однесува на поднесување вести и извештаи преку поштенско писмо. Најголемите мрежи на дописници работат во телевизиските мрежи АОР ([[Германија]]) и Б[[Би-би-си|и-Би-Си]] ([[Обединето Кралство|Велика Британија]]). == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Correspondents}} [[Категорија:Новинарство]] 10jketkv7iob5k1tirovf08ch9armm3 0 1207993 5616148 4109652 2026-08-24T14:19:55Z 19user99 72391 #WPWPMK 5616148 wikitext text/x-wiki [[File:HK Victoria Park Now TV News Reporter 2007.JPG|thumb|[[Репортер]] во [[Хонг Конг]] (2007)]] '''Емитувањето на вести''' е процес во кој се пренесуваат вести од настани или друг вид на [[Информација|информации]] преку [[телевизија]], [[радио]] или [[интернет]] од областа на емитуваното новинарство'''. '''Содржината најчесто се емитува на локално во студиско радио или телевизиско студио или преку телевизиска мрежа. Може да вклучува дополнителни материјали како што е спортската покриеност, [[Временска прогноза|временската прогноза]], сообраќајни извештаи, коментари од други материјали за кои се смета дека се релевантни за нивната публика.   == Дополнителна литература == * Charles L. Ponce de Leon, ''That's the Way It Is: A History of Television News in America.'' Chicago: University of Chicago Press, 2015. [[Категорија:Новинарство]] rqh6j4i6fb2rvc8unbs9yq6e9g4zhsb 0 1221248 5616307 5462680 2026-08-24T20:41:59Z Dandarmkd 31127 5616307 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | Name = Васил Гарванлиев | Img = Васил Гарванлиев.jpg | Img_capt = Васил Гарванлиев | Img_size = 250 | Landscape = | Background = solo_singer | Birth_name = | Alias = | Born ={{Birth date and age|df=yes|1984|11|2}} | Died = | Origin = [[Струмица]], [[СР Македонија]], [[СФРЈ]] | Instrument = [[Пејач]], баритон | Voice_type = | Genre = [[Поп-музика]] | Occupation = Пејач, текстописец | Years_active = 1992– сѐ уште | Label = | Associated_acts = | URL = [http://www.vasilg.com Официјално мрежно место] | Current_members = | Past_members = | Notable_instruments = }} '''Васил Гарванлиев''' ({{роден во|Струмица}}, {{роден на|2|ноември|1984}}) — македонски пејач, баритон. Беше одбран да ја претставува [[Македонија]] со песната [[You (песна од Васил Гарванлиев)|You]] на изборот за песна на [[Евровизија 2020]] во [[Ротердам]], пред да биде откажано шоуто. Настапувал со многу познати ѕвезди како [[Нели Фуртадо]], Џули Ендрјус, „Њу кидс он д блок“, [[Енрике Иглесијас]], [[Селин Дион]] и др. ==Животопис== Гарванлиев е роден во [[Струмица]] на [[2 ноември]] [[1984]] година. На музичката сцена првпат се појавува на 7 години, а со детската песна „Марионка“ со која настапил на [[Златно Славејче]], станал популарен, а песната станала евергрин. На 10 годишна возраст се преселил со семејството во [[САД]]. Кога имал 17 години, неговото семејство било депортирано од САД. Во [[Чикаго]], пред да почне да се занимава со оперската музика, тој пеел поп соло. Потоа живеел во [[Милано]], [[Италија]]. На аудиција во [[Торонто]], во Кралскиот конзерваториум бил примен со целосна стипендија и таму останал 9 години. Од [[2018]] година повторно се вратил во [[Македонија]] и живее и работи во Струмица. ==Дискографија== *1994: "Марионка" [https://www.youtube.com/watch?v=utjK8JOoqMM] [https://www.youtube.com/watch?v=7Y4QPBDKRwE] *2007: "Помогни Ми" [https://www.youtube.com/watch?v=_2VNLF94M9w] *2018: "Гердан" [https://www.youtube.com/watch?v=okZTxXbwFIU] *2019: "Патувам" [https://www.youtube.com/watch?v=NZ7_Tp3NWM8] *2020: "[[You (Васил Гарванлиев)|You]]" [https://www.youtube.com/watch?v=xPZumQQExQc] ([[Евровизија 2020]]) *2020: "Мојата Улица" <small>(ft. Давор)</small> [https://www.youtube.com/watch?v=78oMcdOv6-o] == Надворешни страници == {{рв|Vasil Garvanliev}} * {{URL|https://www.vasilg.com/ |Официјална страница}} *[https://www.youtube.com/channel/UCN60TALxj3dKCb17c0xivVw YouTube ] *[https://www.facebook.com/vasbar/ Facebook] *[https://www.instagram.com/vasilg/ Instagram] *[https://twitter.com/vgarvanliev Twitter] {{Македонија на Евровизија}} {{Евровизија}} {{Земји на Евровизија}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Гарванлиев, Васил}} [[Категорија:Македонски баритони]] [[Категорија:Пејачи од Струмица]] [[Категорија:ЛГБТ-личности од Македонија]] [[Категорија:Југословенски Македонски]] [[Категорија:Учесници на Евровизија]] 56sjpwqunznuukqi0akvf6y1bd3jr0z 10 1224245 5616326 5200581 2026-08-24T21:21:32Z Dandarmkd 31127 5616326 wikitext text/x-wiki {{Navbox with collapsible groups |name=Македонија на Евровизија |state = {{{state|uncollapsed}}} |selected = {{{1|}}} |title = {{Esc|Македонија}} на Евровизија |group1 = Учество |abbr1 = years |listclass = hlist |list1 = <s>[[Македонија на Евровизија 1996|1996]]</s> * <s>1997</s> * [[Македонија на Евровизија 1998|1998]] * <s>1999</s> * [[Македонија на Евровизија 2000|2000]] * <s>2001</s> * [[Македонија на Евровизија 2002|2002]] * <s>2003</s> * [[Македонија на Евровизија 2004|2004]] * [[Македонија на Евровизија 2005|2005]] * [[Македонија на Евровизија 2006|2006]] * [[Македонија на Евровизија 2007|2007]] * [[Македонија на Евровизија 2008|2008]] * [[Македонија на Евровизија 2009|2009]] * [[Македонија на Евровизија 2010|2010]] * [[Македонија на Евровизија 2011|2011]] * [[Македонија на Евровизија 2012|2012]] * [[Македонија на Евровизија 2013|2013]] * [[Македонија на Евровизија 2014|2014]] * [[Македонија на Евровизија 2015|2015]] * [[Македонија на Евровизија 2016|2016]] * [[Македонија на Евровизија 2017|2017]] * [[Македонија на Евровизија 2018|2018]] * [[Македонија на Евровизија 2019|2019]] * <s>2020</s> * [[Македонија на Евровизија 2021|2021]] * [[Македонија на Евровизија 2022|2022]] * <s>2023</s> * <s>2024</s> |belowstyle = font-size:88%; |group2 = Изведувач |abbr2 = artists |list2 = {{Navbox|subgroup | group1 = 1990-ти | list1 = * <s>[[Калиопи]]</s> * <s>1997</s> * [[Владо Јаневски]] * <s>1999</s> | group2 = 2000-ти | list2 = * [[XXL]] * <s>2001</s> * [[Каролина Гочева]] * <s>2003</s> * [[Тоше Проески]] * [[Мартин Вучиќ]] * [[Елена Ристеска]] * [[Каролина Гочева]] * [[Тамара Тодевска|Тамара]], [[Адријан Гаџа|Адријан]] и [[Раде Врчаковски Врчак|Врчак]] * [[Next Time]] | group3 = 2010-ти | list3 = * [[Ѓоко Танески|Ѓоко]], [[Били Ѕвер]] и [[Дамјан Пејчиноски|Пејчин]] * [[Влатко Илиевски]] * [[Калиопи]] * [[Есма Реџепова|Есма]] & [[Влатко Лозаноски|Лозано]] * [[Тијана Дапчевиќ]] * [[Даниел Кајмакоски]] * [[Калиопи]] * [[Јана Бурческа]] * [[Eye Cue]] * [[Тамара Тодевска]] | group4 = 2020-ти | list4 = * <s>[[Васил Гарванлиев]]</s> * [[Васил Гарванлиев]] * [[Андреа (македонска пејачка)|Андреа]] * <s>2023</s> * <s>2024</s> }} |group3 = Песни |abbr3 = songs |list3 = {{Navbox|subgroup | group1 = 1990-ти | list1 = * <s>"[[Само ти]]"</s> * <s>1997</s> * "[[Не зори зоро]]" * <s>1999</s> | group2 = 2000-ти | list2 = * "[[100% те љубам]]" * <s>2001</s> * "[[Од нас зависи]]" * <s>2003</s> * "[[Ангел си ти|Life]]" * "[[Ти си сон|Make My Day]]" * "[[Нинанајна]]" * "[[Мојот свет]]" * "[[Во име на љубовта|Let Me Love You]]" * "[[Нешто што ќе остане]]" | group3 = 2010-ти | list3 = * "[[Јас ја имам силата]]" * "[[Русинка (песна)|Русинка]]" * "[[Црно и бело]]" * "[[Пред да се раздени]]" * "[[Таму кај што припаѓам|To the sky]]" * "[[Лисја есенски|Autumn Leaves]]" * "[[Дона (песна од Калиопи)|Дона]]" * "[[Dance Alone]]" * "[[Lost and Found]]" * "[[Proud (песна на Тамара Тодевска)|Proud]]" | group4 = 2020-ти | list4 = * <s>"[[You (Васил Гарванлиев)|You]]"</s> * "[[Here I Stand (Васил Гарванлиев)|Here I Stand]]" * "[[Circles (песна на Андреа Коевска)|Circles]]" * <s>2023</s> * <s>2024</s> }} }}<noinclude> {{расклоп}} [[Категорија:Прегледнички кутии за Македонија]] [[Категорија:Прегледнички кутии за земји на Евровизија]] </noinclude> scnokbtrd12g9a8jvz8cgkemao4sluk 0 1239607 5616230 5515798 2026-08-24T17:53:45Z SpectralWiz 106165 5616230 wikitext text/x-wiki {{Infobox education|country name=Србија|literacy total=98%<ref name="vibilia.rs">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.vibilia.rs/srpski/izvestaj/0508/RZS,+Popis+stanovnistva+3.pdf|title=vibilia.rs|website=Vibilia.rs|accessdate=29 August 2017}}{{Мртва_врска|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|attainment year=|attain post-secondary=|attain secondary=|enrollment year=|enroll post-secondary=|enroll secondary=|enroll primary=|enroll total=|literacy women=96.9%<ref name="vibilia.rs"/>|literacy men=99.3%<ref name="vibilia.rs"/>|literacy year=2010|agency image=[[File:Flag of Serbia.svg|150px]]|established dates=|established events=|system type=nationalized|primary languages=[[српски]]|budget year=|funding per student=|budget=4.7% (2010)<ref name="ciaFactBook">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ri.html|title=Serbia|accessdate=2013-10-11|date=2013-10-11|work=The World Factbook|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|archive-date=2018-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215192259/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ri.html|url-status=dead}}</ref> – 84-то рангирање на државните расходи за образование ширум светот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2206rank.html|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|website=Cia.gov|accessdate=2017-08-29|archive-date=2017-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628172628/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2206rank.html|url-status=dead}}</ref>|leader names=Младен Шарчевиќ|leader titles=Министер|agency=Министерство за образование, наука и технолошки развој|footnotes=}} '''Образованието во [[Србија]]''' е поделено на предучилишно, [[основно училиште]], [[Средно образование|средно училиште]] и високо ниво. Образованието во Србија го регулира [[Министерство за образование и наука на Србија|Министерството за образование и наука на Република Србија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mpn.gov.rs/sajt/index.php?page=1|title=Архивиран примерок|archive-url=https://web.archive.org/web/20120724020645/http://www.mpn.gov.rs/sajt/index.php?page=1|archive-date=2012-07-24|accessdate=2012-07-21}}</ref> == Историја на образованието == Почетоците на образованието во Србија датираат од 11 и 12 век со формирање училишта на [[Римокатоличка црква|римокатоличките]] манастири во Тител и Бач во денешната [[Војводина]], која тогаш бил дел од [[Кралство Унгарија|Кралството Унгарија]]. Луѓето се школувале и во српските [[Православна црква|православни манастири]], како [[Сопоќани]], [[Студеница (манастир)|Студеница]] и [[Пеќ]]. По падот на средновековната [[Србија во средниот век|српска држава]], меѓу новоформираните училишта имало и словенски и латински училишта. Во [[1778]] година во [[Сомбор]] било основано српското основно училиште ''Норма''. Во [[1791]] година била основана гимназија во [[Сремски Карловци]], како најстарата српска гимназија. За време на [[Прво српско востание|Првото српско востание]], високото училиште во [[Белград]] било основано во [[1808]] година. Во [[1838]] година, во [[Крагуевац]], била основана [[Белградски Лицеј|Лицеј]] за Српското кнежевство. Тоа било преместено во [[Белград]] во [[1841]] година. Во [[1863]] година, таа се споила во Белградската Висока школа. Имала 3 факултети: [[филозофија]], [[инженерство]] и [[право]]. Подоцна била претворена во универзитет, или денешниот [[Белградски универзитет]]. [[Белградски универзитет|Универзитетот во Белград]] бил основан во [[1905]] година. [http://bg.ac.rs/en/university/history.php] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20230123110550/http://bg.ac.rs/en/university/history.php |date=2023-01-23 }}. По [[Втора светска војна|Втората светска војна]], основани биле повеќе универзитети, вклучувајќи ги [[Новосадски универзитет|Новосадскиот универзитет]] (1960), [[Нишки универзитет|Нишиот универзитет]] (1965), [[Приштински универзитет|Приштинскиот универзитет]] (1969), Универзитет во Црна Гора (1974) и [[Универзитет Крагујевац]] (1976). Во 2006 година бил основан Државниот универзитет во Нови Пазар. == Историски систем (пред 2005 година) == === Образовен систем === Пред [[2005]] година (спроведување на [[Болоњска декларација|Болоњската декларација]] и сеопфатна образовна реформа), Србија го имплементирала системот од [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија]]. Образованието од предучилишна возраст било по избор, а основното и средното образование биле исти. Од учебната 2005-2006 година, претходната Диплома за високо образование била изедначена со магистратура, а магистер се станувало со двете години докторски студии. Постдипломското образование било укинато и неговата содржина била преместена во високото образование. === Професионална квалификација === Историскиот систем ги рангирал студентите според стручна квалификација. Оние кои завршиле само основно училиште, биле квалификувани како неквалификувани работници, додека оние кои завршувале гимназија биле полуквалификувани работници. Оние со стручно средно образование имале средно стручно оспособување а оние со високо образование имале повисока стручна квалификација додека оние со универзитетска диплома имале високо стручно образование.<ref name="bloop">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.latipro.net/pagadm/strspreme.asp|title=LatiPRO - Strucne spreme|work=Latipro.net|accessdate=29 August 2017}}</ref> === Степени на професионалност === Освен ранг на квалификации што укажува на способноста на работниците за работа, исто така имало и степен на стручност. Оние кои завршиле гимназија имале IV степен. Степените биле:<ref name="bloop"/> * I степен - пониски одделенија од [[основно училиште]] (4 години за диплома; вкупно 4 години) <ref>It's compulsory to finish all 8 grades of primary school today.</ref> * II степен - повисоки одделенија од основно училиште (4 години за диплома; вкупно 8 години) * III степен - тригодишно стручно училиште (3 години за диплома; вкупно 11 години) * IV степен - четиригодишно стручно училиште (4 години за диплома; вкупно 12 години) * V степен - четиригодишно стручно училиште (4 години за диплома; вкупно 12 години) <ref>Fifth degree was awarded after passing a few more exams than for fourth degree, showing 'further' professional knowledge.</ref> * VI степен - колеџ или ''вишо училиште'' (3 години за диплома; вкупно 15 години) * VII1 степен - Универзитетско образование (4-5 години за диплома; вкупно 16-17 години) * VII2 степен - Магистратура (2 години за диплома; вкупно 19 години) * VIII степен - [[Доктор на науки|докторат]] (1 година за диплома; вкупно 20 години) == Општи принципи == === Училишна организација === Учениците се организирани во одделенија од најмалку 5 деца за предучилишни установи и најмалку 15 за основни и средни училишта. Во основното училиште, одделенијата обично се состојат од 15-30 ученици. Учениците кои припаѓаат на одделението се избираат по случаен избор неколку недели пред да започнат да одат во 1 одделение. Класичната структура останува непроменета за следните осум години (со неколку исклучоци). Повеќето основни и средни училишта имаат Студентски совет и Тим од ученици. Студентските совети предлагаат подобрувања во наставата и го даваат своето мислење за одредени теми на директорите на училиштата, додека тимовите на учениците се справуваат со проблемите на учениците (помагајќи им на учениците со пониска способност или помагаат некој да се интегрира во врсничките групи ) со помош на професионален психолог. Во училиштата без врсници, неговите активности се однесуваат на психологот. Родителите се организираат во советите на родители. Родителите на советите предлагаат екскурзии, дебатираат за настани што се случуваат во училиштето и слично. Во училиштата без Студентски совет, родителскиот совет само ги практикува сите гореспоменати активности. === Бесплатни учебници === Секој предмет има свој учебник (студентите не се должни да ги имаат сите учебници). Учебниците ги избираат наставниците од одредено училиште, а ги купуваат во локалната книжарница, или од „втора рака“, на старо. Од учебната 2009-2010 година, на сите ученици од прво одделение им се доделуваат учебниците бесплатно, под услов да ги вратат на крајот на учебната година „употребливи“. Сепак, дури и „неупотребливите“ (оштетени) книги се прифаќаат и никој не е казнет, како што рекол министерот Жарко Обрадовиќ.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.blic.rs/Vesti/Drustvo/106648/Besplatne-knjige-za---prvake-stigle-u-skole|title=Besplatne knjige za prvake stigle u škole|date=29 November 2015|work=Blic.rs|accessdate=29 August 2017}}</ref> Бесплатни учебници во минатото биле достапни само за сиромашните ученици, но денес учениците во [[Белград]] своите учебници ги добиваат бесплатно, но се обврзани да ги вратат на крајот на учебната година. === Систем за оценување === Системот за оценување е бројчен и е присутен во оваа форма во основното и средното училиште. Оценките од 1 до 5 се користат за основните и средните училишта: * Недоволен (1) одговара на американското Ф. * Доволен (2) одговара на американските Д и Ц * Добар (3) одговара на американските Ц и Б * Многу добар (4) одговара на американските Б + и А- * Одлично (5) одговара на американските оценки А и А + Високите училишта и универзитети користат оценки од 5 до 10. Сите студенти треба да се здобијат со најмалку 6 (најниска оценка). Оценките за прво одделение од основно училиште се „описни“ (наставникот ги запишува впечатоците за конкретниот ученик и конкретните предмети, односно го запишува неговото поведение). === Странци и без државјанство === Странските граѓани и студентите без државјанство се запишуваат на истиот принцип како и српските граѓани. Единствената разлика е во тоа што за нив се предвидени бесплатни часови по српски јазик (доколку веќе не знаат српски јазик) пред уписот, за да можат да ги разберат предавања во училиште. Доколку ученикот е од [[Список на држави и територии во Европа|европска земја]], на нив може да им се обезбедат предавања по [[Јазици во Европа|мајчин јазик]] и култура, бесплатно или со компензација.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mpn.gov.rs/prosveta/page.php?page=76|title=Архивиран примерок|archive-url=https://web.archive.org/web/20120712163505/http://www.mpn.gov.rs/prosveta/page.php?page=76|archive-date=2012-07-12|accessdate=2012-07-21}}</ref> === Здравје на учениците === Сите студенти треба да го поднесат својот медицински извештај кога одат на следното ниво на образование. Извештај од психолог е исто така потребен доколку се запишете во основно училиште. Задолжителните вакцинации, физички прегледи и преглед на забите се вршат во училиштата бесплатно. Исто така, за време на задолжителни школски трки и слични настани, медицински тимови се секогаш присутни. == Објекти == Основните училишта можат да имаат кафетерии кои на учениците им нудат оброци по најниска цена. Тие нудат претежно [[кроасан]]и, но некои имаат хамбургер, помфрит и многу повеќе. Некои училишта нудат варен оброк, но нивната цена е многу поголема.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.blic.rs/Vesti/Drustvo/286393/Vlada-nema-para-za-djacke-kuhinje|title=Vlada nema para za đačke kuhinje|date=28 November 2015|work=Blic.rs|accessdate=29 August 2017}}</ref> Екскурзиите се еднодневни или дводневни патувања на места низ Србија и Европа и ги организира одредено училиште и само во основните и средните училишта.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.blic.rs/Vesti/Drustvo/326619/Nema-vise-ekskurzija-u-inostranstvo|title=Nema više ekskurzija u inostranstvo|date=28 November 2015|work=Blic.rs|accessdate=29 August 2017}}</ref> Дополнителното образование се спроведува за ученици со аспирации да научат повеќе за конкретниот предмет, да учествуваат на натпревари, да заработат стипендии и да се подготват за понатамошно образование.<ref name="ilab">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mpn.gov.rs/prosveta/page.php?page=12|title=Архивиран примерок|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426214215/http://www.mpn.gov.rs/prosveta/page.php?page=12|archive-date=2012-04-26|accessdate=2012-07-21}}</ref> Дополнителното образование се спроведува за ученици со лоши оценки. Неговите цели се да им помогнат на ученици да се справат со предавања, а не со лекција за учење само за тестот, туку и подолго да го запомнат основниот дел од таа лекција. На него може да присуствуваат и ученици со повисоки оценки, особено како подготовка за претстојниот тест. == Организациска година == === Предучилишно образование === Предучилишното образование се посетува во текот на една година пред запишувањето на училиште. Тоа трае најмалку 4 часа на ден најмалку 6 месеци. После тоа, децата со положен испит за способност се запишуваат во основно училиште.<ref name="trans">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mpn.gov.rs/prosveta/page.php?page=75|title=Архивиран примерок|archive-url=https://web.archive.org/web/20120712163500/http://www.mpn.gov.rs/prosveta/page.php?page=75|archive-date=2012-07-12|accessdate=2012-07-21}}</ref> === Основно и средно образование === Учебната година за основни и средни училишта трае 9½ месеци, освен за учениците од осмо одделение од основно и трето/четврто одделение од средно училиште, за кое трае 9 месеци. Започнува во првиот понеделник на [[септември]] и завршува на половина од јуни (5 дена од 15 јуни). За 8-то одделение од основно и 3/ 4-то одделение од средно училиште, завршува на почетокот на јуни (околу една недела порано отколку за другите).<ref name="ilab"/> Учебната година е поделена на 2 полугодија а тие пак се поделени на 2 тромесечија.<ref name="ilab"/> Учениците имаат 6 празници во текот на една учебна година: еден во ноември (четврт празник, трае 2 дена), еден во јануари ( [[Нова година|Нова Година]] / [[Божиќ|Православен Божиќ]], трае околу 10 дена), два во февруари (Национален ден на Србија, трае 2 дена ; семестар, трае околу 15 дена), еден во април ( [[Велигден|Православен Велигден]], трае околу 10 дена) и еден во мај ( [[Меѓународен ден на трудот|Меѓународен ден на работниците]], трае 2 дена).<ref name="ilab"/> Помеѓу училишните години, [[лето]]то, има летен одмор кој трае 2 месеци (3 месеци за оние што одат во средно училиште или универзитет). Значи, студентите имаат околу 85 работни дена во првото полугодие и 95 во второто; вкупно 180).<ref name="ilab"/> Во текот на една учебна година, постојат 2 доброволни училишни трки ( ''крос''-трка) - една во септември и една во мај. На некои места, секоја година има спортски натпреварувања во одбојка, кошарка, фудбал, ракомет, атлетика, гимнастика и џудо. === Терциерно образование === Учебната година е поделена на 2 семестри почнувајќи приближно еден месец подоцна отколку во основните и во средните полугодија. Периодот на испитите се спроведува неколкупати за време на празниците за основно и средно образование. == Образовен систем == === Предучилишно образование === Од учебната 2006-2007 година, предучилишното училиште во времетраење од 6 месеци е задолжително и е првиот дел од задолжителното образование. Посетувано е од деца на возраст од 5 или 6 години во локална градинка, каде децата се запознаваат со образовниот систем.<ref name="trans"/> === Основно образование === Децата се запишуваат во основните училишта на седумгодишна возраст (обично, сите ученици во одделението се родени во истата година). Сепак, можно е учениците да се запишат во основното училиште една година порано ако се родени пред март. Основното училиште е поделено во две фази: * Пониско (1-4 одделение) * Повиско (оценки 5-8) Во пониските одделенија, учениците се сортираат на часови по случаен избор и имаат само еден наставник и училница за сите предмети, освен англиски, физичко и религија. Студентите во пониските одделенија ги учат следниве предмети (од учебната 2005-2006 година, задолжително учат англиски јазик од I одделение): * [[Математика]] (само основи (броење и пресметување) во I и II одделение) * [[Мајчин јазик]] ( [[Српски јазик|српски]], [[Унгарски јазик|унгарски]], [[Албански јазик|албански]], [[Ромски јазик|ромски,]] итн.) ) * Српскиот како втор јазик (за оние чиј мајчин јазик не е српски) * Ликовна уметност (цртање и сликарство; теорија на уметноста само во повисокитеодделенија) * Англиски јазик (задолжителен странски јазик) * [[Музика]] (пеење, читање и свирење инструменти * Физичко образование (основни вежби, трчање, спорт и употреба на опрема) * [[Екосистемска екологија|Светот околу нас]] (за 1 и 2 одделение) и природа и општествот (за 3 и 4 одделение) * Изборен: ( граѓанско или верско образование (''веронаука''); студентите мора да изберат еден од двата предмети * Изборни предмети финансирање за прво одделение, [[Српска култура|национална традиција]] за 4-то одделение, [[екологија]] итн. Наставникот кој предава на ученици од основно училиште од ниско одделение има само една паралелка која му е доделена. Во повисоките одделенија, учениците добиваат сосема нов опсег на наставници и училници за секој предмет. Наставниците не се менуваат со годините; тие остануваат исти за следните четири години. На 5 одделение, на секое одделение се доделува Класен раководител, кој е одговорен за учениците. Предметите се следниве: * Од 5 одделение: [[биологија]], [[географија]], [[историја]], [[Странски јазик|втор странски јазик]], [[Технологија|технички науки]], [[спорт]] и друг задолжителен изборен ( [[Информатика|компјутерски науки]] или [[Ликовна уметност|цртање, сликарство, скулптура)]] * Од 6 одделение: [[физика]] * Од 7 одделение: [[хемија]] Кога студентите ќе завршат основно училиште, тие избираат дали сакаат да го продолжат своето образование или не. Националната стратегија за образование планира да го направи средното образование задолжително до 2020 година. Министерот за образование, Жарко Обрадовиќ, изјавил дека иако стратегијата ќе се спроведува во иднина, таа бара уставни измени.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.blic.rs/Vesti/Drustvo/309985/Srednja-skola-obavezna|title=Srednja škola obavezna|date=28 November 2015|work=Blic.rs|accessdate=29 August 2017}}</ref> === Средно образование === Средните училишта се поделени во три вида - гимназии, стручни и занаетчиски училишта. По завршувањето на основното училиште, студентите полагаат тест наречен ''матура''. Тестот опфаќа предмети што се предаваат во основното училиште. На тестот им се доделуваат најмногу 40 бода. Тие исто така добиваат бодови од просечните оценки од 5-то до 8-то одделение, а максимумот е 60 бода. И бодовите од матурата и од просечните оценки се тотализирани во максимум 100 бода. Потоа, учениците прават список на нивните најпосакувани училишта и се подредуваат според колку освоиле бодови - секое средно училиште има ограничен број ученици што ги носи. Откако учениците прават списоци за претпочитани училишта, тие влегуваат во првото училиште што им одговара според бодовите. Ако не успеат да влезат во ниту едно од училиштата што ги навеле (пр. доколку немаат доволно бодови, но избрале многу конкурентни училишта), тие прават друг список за ''Вториот рок за запишување'' . Постојат средни училишта за кои не е потребен класичен систем за влез. Различните учулушта за музика, наука, филологија и балет ги подредуваат учениците засновани врз основа на нивниот талент, наместо од нивните академски перформанси. * Гимназијата трае четири години и нуди општо и широко образование, доделувајќи им на студенти диплома од средно училиште . На студентите им се советува да го продолжат своето образование по дипломирањето бидејќи е многу тешко да најдат работа со гимназиска диплома. Исто така, постојат два вида на специјални гимназии : Гимназија за математика, Гимназија за физика, Гимназија за компјутерски науки и Гимназија за филологија. Постојат планови за интегриран приемен испит за високо образование, како и унифицирани системи за бодување за приемни испити, дури и за специјални гимназии. Гимназиите имаат свои курсеви (''насокии'' ), а најчести се Општиот курс, курс наука-математика, курс за социо-лингвистика, курс за информатичка технологија и двојазичен курс. Студентите можат да изберат само еден курс (го прават тоа кога ќе го напишат списокот со желби за претпочитани училишта и курсеви) и тие обично не го менуваат сè додека не дипломираат. Секој курс има ист број и список на часови, но разликата е во нивните распореди (на пример, социо-лингвистичкиот курс може да има часови по англиски јазик пет пати неделно, додека курсот Научна-математика нуди две часови по англиски јазик неделно). * Стручните училишта специјализираат ученици во одредено поле и ги наградуваат со Прв професионален степен. Потребни се и четири години за да се заврши. Некои примери на такви училишта се ''Економско училиште, Медицинско училиште, училиште за хемија, Техничко училиште, Графичко училиште'', итн. Професионалните училишта исто така имаат курсеви. Обично, тие предаваат 10-14 општи предмети (српски, математика, географија, биологија, историја, странски јазик итн.), Неколку стручни предмети кои се различни за скоро секој курс (хигиена во курсот на медицинска сестра во медицински училишта, на пример) и часови за задолжителна пракса. Постојат два вида професионални училишни курсеви: четиригодишни курсеви и тригодишни курсеви. Тригодишни курсеви се занаети и ако ученикот кој има занаетчиска диплома сака да продолжи на универзитет, тој мора да се запише во четврта година и да заврши четиригодишен курс. Исто така, по дипломирањето на стручните училишта, на учениците им се дадени посебни квалификации. Ако нивниот училиштен курс бил „Право“, тогаш нивниот ранг е ''техничар'' ''по право'' . Само четиригодишни курсеви даваат квалификации. === Терциерно образование === Институциите за терцијарно ниво ги прифаќаат студентите засновани на нивните оценки во средношколските и приемените испити. * Колеџот или Високо училиште трае 3 години. Во Србија, тоа одговара на стручните универзитети во западните земји . По дипломирањето на колеџот, студентите добиваат диплома за применети науки или еквивалентна диплома. * [[Факултет]]от на [[универзитет]]ите и академиите за уметноста траат 4 години до бакалауреатдобивање на универзитетска диплома, 5 години до магистратура и 8 години до докторски студии . Само исклучок се медицинските училишта, чие образование трае 6 години до [[Доктор по медицина|доктор на медицина]] . [http://eacea.ec.europa.eu/tempus/participating_countries/overview/Serbia.pdf] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180316070820/http://eacea.ec.europa.eu/tempus/participating_countries/overview/Serbia.pdf |date=2018-03-16 }} Србија има 17 универзитети, од кои 8 се државни и 9 приватни, 63 колеџи за применети науки, од кои 47 се државни и 17 приватни, а 8 колеџи на академски студии, од кои 3 се државни и 5 приватни. Српските граѓани можат да студираат на државните универзитети бесплатно, додека школарината е мала за странските студенти. Трошоците за школување во приватни училишта се разликуваат.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.masterstudies.com/Serbia/|title=Study Masters in Serbia 2017|work=Masterstudies.com|accessdate=2017-08-29}}</ref> === Постдипломско образование === Постдипломското образование е направено од понатамошна специјализација и докторат за време на [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|социјалистичка Југославија]] . Сепак, [[Болоњска декларација|Болоњскиот процес]] (кој Србија го потпишала во 2003 година) го укинала кватернерското образование и го вклучила во терцијалното образование. Специјализацијата денес е академска и се смета за подобрување во различни делови од професијата (семинари, истражувања и сл.), А докторатот се смета за третиот дел од [[Болоњска декларација|диплома-магистерски-доктор континуум]] присутен во терцијарниот образовен систем. == Специјално образование == Специјалното образование вклучува: едукација на инвалидите, [[двојазично образование]], целодневна настава и образование за возрасни . Се спроведува само за основно и средно образование. Образованието на лицата со посебни потреби се постапува како во обичните училишта така и во специјалните училишта. Од учебната 2009-2010 година, средношколците можат да бидат организирани во посебни паралелки, кои се засноваат на [[двојазично образование]]. На децата се предава на српски и англиски, француски или италијански.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.blic.rs/Vesti/Srbija/293763/Gimnazijalci-u-Pirotu-ce-uciti-na-francuskom-i-srpskom|title=Gimnazijalci u Pirotu će učiti na francuskom i srpskom|date=28 November 2015|work=Blic.rs|accessdate=29 August 2017}}</ref> Од учебната 2009-2010 година, се одржуваат дневни часови. Тие се дизајнирани за деца со зафатени родители. Тие се организираат само за пониски одделенија од основните училишта. Децата имаат утрински часови, попладневни часови и паузи за игра, домашни задачи, ручек итн. Имаат одделни наставници за одделни смени. Ова им дава можност на учениците да бидат на училиште најдолго во денот со своите соученици и да ги извршуваат сите домашни задачи и други училишни обврски на училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.blic.rs/Vesti/Beograd/35484/Celodnevna-nastava-za-nize-razrede|title=Архивиран примерок|archive-url=https://web.archive.org/web/20130708135300/http://www.blic.rs/Vesti/Beograd/35484/Celodnevna-nastava-za-nize-razrede|archive-date=2013-07-08|accessdate=2012-07-21}}</ref> Целодневните часови се продолжување на веќе присутниот „продолжен престој“ што им овозможува на учениците да останат на училиште после утринската смена (обично завршува на пладне) сè додека нивните родители не се вратат дома од работа (обично од 3-5 часот) . Училиштата кои имаат целодневна настава исто така нудат „подолг престој“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.blic.rs/Vesti/Drustvo/283576/Produzen-boravak-za-osnovce|title=Produžen boravak za osnovce|date=28 November 2015|work=Blic.rs|accessdate=29 August 2017}}</ref> Од учебната 2011-2012 година, образованието за возрасни било започнато под името ''Втора шанса'' . Целта е да се образоваат луѓе кои не завршиле основно или средно училиште или и двете, за да можат да имаат подобри шанси за работа. Повеќето луѓе кои одат на образование за возрасни се малолетни лица кои ја пропуштиле својата шанса да се запишат во основните училишта (повеќето од нив се со ромско потекло ).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.blic.rs/Vesti/Beograd/240862/Druga-sansa-za-osnovno-obrazovanje-odraslih|title=Druga šansa za osnovno obrazovanje odraslih|date=28 November 2015|work=Blic.rs|accessdate=29 August 2017}}</ref> == Организација за образование == {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Возраст ! Одделение / степен ! colspan="10" | Образовни институции |- | 5-6 || 0 | rowspan=1 colspan=10 | [[предшколско образование]]<br />'''задолжително образование''' |- | 6-7 || 1 | rowspan=8 colspan=10 | [[основно образование]]<br />'''задолжително образование''' |- | 7-8 || 2 |- | 8-9 || 3 |- | 9-10 || 4 |- | 10-11 || 5 |- | 11-12 || 6 |- | 12-13 || 7 |- | 13-14 || 8 |- | 14-15 || 1 | rowspan=4 colspan=5 | [[гимназија]] | rowspan=4 colspan=3 | [[Стручно образование|четиригодишно<br />стручно образование]] | rowspan=3 colspan=2 | [[Стручно образование|тригодишно<br />стручно образование]] |- | 15-16 || 2 |- | 16-17 || 3 |- | 17-18 || 4 |- | 18-19 || | rowspan=6 colspan=4| [[Медицински факултет|медицински факултет (MD)]] | rowspan=8 colspan=2 | [[универзитет]] | rowspan=3 colspan=2 | [[виша школа]] |- | 19-20 || |- | 20-21 || [[Бачелор|немедицински бачелор]]/<br />виша диплома |- | 21-22 || |- | 22-23 || [[Мастер|немедицински мастер]] |- | 23-24 || [[доктор по медицина]] |- | 24-25 || | rowspan=3 colspan=4 | [[специјалистички стаж]] |- | 25-26 || [[доктор на науки|немедицински докторат]] |- | 26-27 || |- | 27-28 || | rowspan=3 colspan=2 | [[MD/PhD|дупли докторат (MD/PhD)]] | rowspan=2 colspan=2 | [[Специјалност (медицина)|медицинска специјалност (MD/Spec)]] |- | 28-29 || [[Специјалност (медицина)|специјалистичка диплома]] |- | 29-30 || [[MD/PhD]] |} == Мултилатерални договори == * Меѓународна конвенција за признавање на студии и дипломи во арапските и европските држави на Медитеранот (2001) <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unesco.org/eri/la/convention.asp?KO=13514&language=E&order=chrono|title=Conventions|work=Unesco.org|accessdate=2017-08-29}}</ref> * Конвенцијата на УНЕСКО за признавање на студии и дипломи во врска со високото образование во регионот на Европа (2001) <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unesco.org/eri/la/convention.asp?KO=13516&language=E&order=chrono|title=Conventions|work=Unesco.org|accessdate=2017-08-29}}</ref> * [[Болоњска декларација]] (2003), имплементирана од учебната 2005-2006 година, го сменила терцијалното и го укинала кватернерско образование. * Конвенција за признавање на квалификациите за високото образование во регионот на Европа (2004) <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ChercheSig.asp?NT=165&CM=8&DF=20/05/05&CL=ENG|title=Full list|work=Conventions.coe.int|accessdate=2017-08-29}}{{Мртва_врска|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Наводи == {{наводи|2}} {{Европа по тема|Образованието во}} [[Категорија:Образованието во Србија| ]] l9qwrj9fcs37qirw2bi84z3tgh5njmr 0 1247897 5616240 5084170 2026-08-24T17:56:56Z Bjankuloski06 332 /* Наводи */ Додадена категорија 5616240 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име= Климент Заров| портрет= | px=200п| опис=македонски револуционер| наставка= | роден-дата={{роден на|||1848}} | роден-место={{роден во|Охрид}}, [[Отоманско Царство]] | починал-дата= {{починал на||октомври|1915}}| починал-место= {{починал во|Дебарско}}| }} '''Климент Заров''' (роден во {{роден на|||1848}} година во {{роден во|Охрид}} – починал во {{починал на||октомври|1915}} година во {{починал во|Дебарско}}) — деец на [[Македонско револуционерно движење|Македонското револуционерно движење]], член на Ученичкото просветно друштво „Св. Климент” (1885), член на Охридскиот таен револуционерен кружок (1886–1891) и на Македонскиот таен комитет во Софија, издавач и (веројатно) автор на „''Карта на Охрид и на неговата околина''” (Софија, 1887) и борец за обновување на [[Охридската архиепископија]]. Климент Заров бил сопственик на фабрика за конзервирање риби во Охрид и собирач на помош за охридските училишта и библиотеки, заради што патувал често во [[Бугарија]] (1887 и 1889–1890), [[Србија]] (1889), [[Русија]] (1889) и [[Романија]] (1890). Избран за претседател на [[Бугарска матица|Бугарската матица]] во Охрид на 22 јули 1912 година. Заров бил убиен од српските воени окупациони војски „''некаде кон Дебар''”<ref name="МакЕнц">{{МакЕнц|557|Заров|I}}</ref><ref>Д-р Стојан Ристески, Навраќања на историски теми, Охрид, 2000, 17-42.</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Дејци на МРО}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Заров, Климент}} [[Категорија:Дејци на ВМОРО]] [[Категорија:Македонски општественици]] [[Категорија:Македонски стопанственици]] 24jtekyky23lytklj2ex7vmv3f8udtw 0 1248600 5616221 5526432 2026-08-24T16:57:28Z SpectralWiz 106165 5616221 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | наставка = а | име = Радмила Кипријанова-Радовановиќ | портрет = | px = | опис = | родено-име = | роден-дата = {{birth year and age|1941}} | роден-место = {{роден во|Скопје}} | починал-дата = | починал-место = | починал-причина = | националност = [[Македонија|Македонија]] | народност = [[Македонци|Македонка]] | познат = | занимање = [[професор]] <br>[[политичар]] | сопружник = | татко = | мајка = | родители = | роднини = | деца = }} '''Радмила Кипријанова-Радовановиќ''' (родена во {{роден на|||1941}} година во {{роден во|Скопје}}) — [[Македонија|македонски]] [[универзитет]]ски [[професор]] на Технолошко-металуршкиот факултет во Скопје, ректор и [[политичар]].<ref name="МакЕнц">{{МакЕнц|690|Кипријанова- Радовановиќ|I}}</ref> ==Животопис== Радмила Кипријанова - Радовановиќ дипломирала на Технолошкиот оддел на Техничкиот факултет во Скопје (1964), а докторирала на [[Загрепски универзитет|Универзитетот во Загреб]] (1974). Имала повеќе студиски престои во [[Европа]]. На Технолошко-металуршкиот факултет во Скопје била од 1965 година, а како редовен професор од 1986 година каде предавала во подрачјето на математички методи во хемиското инженерство, моделирање и оптимизација на процесите и дизајнирање на експериментите. Се пензионирала во 2004 година. Автор на учебници и помагала, научни трудови и истражувачки проекти. Била ректор на [[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“|Универзитетот „Св. Кирил и Методиј”]] во [[Скопје]] (во два мандати) и декан на [[Технолошко-металуршки факултет - Скопје|Технолошко-металуршкиот факултет]] во Скопје (во два мандати). На политички план, била член на секретаријатот на Извршниот комитет на партијата [[Демократска алтернатива|Демократска Алтернатива]]. Кипријанова - Радовановиќ била потпретседател на [[Влада на Македонија од 1998|Владата на Македонија]], министер за технолошки развој во [[Влада на СФРЈ|Владата на СФРЈ]], [[Министерство за образование и наука на Македонија|министер за наука]] во Владата на Македонија, пратеник во [[Собранието на Македонија]]<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://www.sobranie.mk/5d274743-dde3-4670-a1b8-ae7eec961cb6-ns_article-radmila-kiprijanova-radovanovikj-98.nspx|title=Радмила Кипријанова - Радовановиќ |last=|first=|date=|work=|publisher=Собрание на Македонија|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=12 февруари 2012}}</ref>. == Наводи == {{наводи}} {{Влада на Македонија (1998-2002)}} {{Ректори на УКИМ}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Кипријанова - Радовановиќ, Радмила}} [[Категорија:Политичари од Скопје]] [[Категорија:Македонски технолози]] [[Категорија:Македонски универзитетски професори]] [[Категорија:Македонски ректори]] [[Категорија:Македонски декани]] [[Категорија:Македонски пратеници]] [[Категорија:Југословенски технолози]] [[Категорија:Југословенски универзитетски професори]] [[Категорија:Југословенски министри]] [[Категорија:Политичари од Демократска алтернатива]] [[Категорија:Пратенички состав 1998-2002]] [[Категорија:Вицепремиери на Македонија]] [[Категорија:Министри за образование и наука на Република Македонија]] [[Категорија:Апсолвенти на универзитетот „Св. Кирил и Методиј“]] [[Категорија:Доктори на Загрепскиот универзитет]] [[Категорија:Ректори на УКИМ]] [[Категорија:Декани на Технолошко-металуршкиот факултет - Скопје]] 7zoyuq6t0i87uzpgac8ehfco9jtiawc 0 1254929 5616249 5413276 2026-08-24T17:57:12Z Bjankuloski06 332 /* Наводи */ Додадена категорија 5616249 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност|име=Андон Чопов|портрет=Андон Чопов.jpg|роден-дата=1865|роден-место=[[Кукуш]], [[Солунски Пашалак]], [[Османлиско Царство]]|починал-дата={{починал на и возраст|df=yes|1945|1|1|1865||}}|починал-место=[[Софија]], [[Царство Бугарија]]}} '''Андон (Доне) Чопов''' ([[Кукуш]], [[1865]] — [[Софија]], [[1 јануари]] [[1944|1945]]) — сопруг на [[Руша Делчева]], зет на македонскиот великан [[Гоце Делчев]].<ref name=":0">''Револуционерката Руша Делчева (1868– 1945), По спомените на Лика Чопова''. Скопје: Студентски Збор. 1983. стр.22-26.</ref> == Животопис == Андон бил син на кукушанецот Нако Чопов, кој за тоа време важел за богат човек. Нако имал три сина, најстариот тргувал со жито, вториот се занимавал со земјоделство, додека Андон станал фурнаџија. Женидбата на Андон со [[Руша Делчева|Руша]], всушност ја договорил татко му Нако, кој на својот стар пријател [[Никола Делчев]] му понудил да се посватат, тој без размислување ја прифатил неговата идеја. [[Никола Делчев|Никола]] важел за човек кој сакал да му се почитува зборот, па така оваа вест била мирно прифатена во неговот семејство. Големата свадба ја направиле во кукушката црква [[Св. Атанас (Кукуш)|Св. Атанас]].<ref name=":0" /> == Семејството Чопови == Иако во прво време живееле во татковата куќа, карактерот на Руша, која знаела да започне кавга со јатрвите, Андон решил да се отселат и да живеат во засебен дом. Планот да станат кираџии во куќа веднаш зад постоечката голема куќа на неговиот татко Нако, која се наоѓала кон крајот на македонското маало, кон турското маало, не бил прифатен од Нако. Па, затоа тие ја добиваат неговата стара куќа, каде почнуваат да живеат одвоено и да го формираат своето семејство. Тие ги одгледале своите одгледале 7 деца: [[Владимир Чопов]] – револуционер на ВМОРО, [[Тодор Чопов|Тодор Чопов (1892 - 1923)]], [[Туше Чопов|Петруш (Туше)]] (1897- 1959), [[Христо Чопов|Христо]] (1899-1901) и три ќерки – [[Лика Чопова - Јурукова|Велика (Лика) Јурукова]], Ленка (1901-1902) и Магда (1903-1950). Андон (Доне), продолжил да се занимава со фурнаџиство и ги издржувал од продавање леб, симит и ѓевреци.<ref name=":1">''Огнено Семејство''. Скопје, Македонија: Мисла. 1978.</ref> Андон бил музикален и дружељубив човек, па од неговите другарувања била оформена и дружина која ги забавувала кукушани на селските слави. Во неа спаѓале: [[Мицо Измирлиев]], таткото на пролетерскиот поет [[Христо Смирненски]], Вано Бочваров, Мицо Грков, Мицо Имов, Туше Стаменов, Вано Тодоров и други. По сеќавањата на [[Лика Чопова-Јурукова|Лика]], татко и често пеел турски и македонски песни, како и песни за Крале Марко. Семејството на Андон, е тесно поврзано со активностите на неговата сопруга Руша и нејзиното револуцоинерно семејство Делчеви. Па, така сите животни настани и нивни препреки се во тесна врска со нивната револуционерна активност. По спалувањето на Кукуш од страна на грчките војски, семејството Чопови, како многу други бегалци од Кукуш се упатиле кон градовите во [[Пиринска Македонија]], преку [[Горна Џумаја]] и [[Дупница]], биле сместени во некое училиште во [[Софија]]. По некое време тие мечтаејќи да се поблизу до нивниот роден Кукуш, решиле да се преселат во [[Горна Џумаја]], каде веќе живееле татко и на [[Руша Делчева|Руша]], [[Никола Делчев]] и нејзиниот брат [[Христо Делчев]]. Во [[Горна Џумаја]], нивната куќа станала повторно собиралиште на македонската револуцоинерна младина. Па така низ нивниот дом често навратувале другари на Гоце: [[Антон Страшимиров]], [[Ѓорѓи Пеев]], [[Димо Хаџи Димов]], [[Михаил Герџиков]] и други. Поради ова, околискиот началник Костадин Алексиев често вршел, притисоци и испрашувања на блиските пријатели на [[Руша Делчева|Руша]] и Андон. После неколку обиди за ликвидација на [[Руша Делчева|Руша]] од страна на [[Врховисти|врховистичките банди]] на [[Тодор Александров]],<ref name=":0" /><ref name=":1" /> тие се приморани да ја напуштат [[Горна Џумаја]] и се упатуваат кај нивната ќерка [[Лика Чопова-Јурукова|Лика]], која била учителка во селото [[Мештица]]. По извесен период тие повторно се населуваат во Софија, поради учителската работа која и била доделена на ќерка им Лика. == Смртта на Андон Чопов == [[Лика Чопова-Јурукова|Лика Чопова]], се сеќава дека еден ден на гости имале човек со кој татко и Доне, иако не се чувствувал добро решил да наздрави. Човекот му посакал да поживее уште дваесетина години, но утредента на 1 јануари 1945 Андон Чопов, веќе починал во неговата 79 годишна возраст. == Наводи == <references /> {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Чопов, Андон}} [[Категорија:Делчеви]] [[Категорија:Македонски преселници во Софија]] [[Категорија:Починати во Софија]] [[Категорија:Македонски општественици]] [[Категорија:Луѓе од Кукуш]] [[Категорија:Македонски стопанственици]] h0kercu46xodsrdtfccvy9y77gi1yun 0 1257242 5616364 5601923 2026-08-25T01:58:06Z NadyBarbieGirl 63459 5616364 wikitext text/x-wiki {{превод}} {{Infobox musical artist |name =Емануела |background = solo_singer |image = Emanuela (Mar 2021) (cropped).png |caption =Емануела |birth_name =Емилија Иванова Цветкова |alias = |birth_date = {{роден на|8|ноември|1981}} |birth_place ={{роден во|Софија}} |origin = [[Бугарија]] |occupation = [[пејачка]] |genre = [[фолк музика|фолк]], [[популарна музика|поп-фолк]], |years_active = 2004 –сѐ уште |instrument = вокал |First_album = |Latest_album = |Notable_albums = |Notable_songs = |label = |associated_acts =[[Ариа]], [[Галин (пејач)]] |website = }} '''Емануела''' ({{роден во|Софија}}, {{роден на|8|ноември|1981}}) — бугарска поп-фолк пејачка. == Дискографија == === Албуми === * [[Запознай я с мен ]] (2008) * [[Буря от емоции]] (2010) * [[Емануела]] (2013) * [[Нотариално заверен]] (2018) === Спотови === {| class="wikitable" |- ! Спот !! Година !! Режисер |- | ''Само за мен'' || 2004 || — |- | ''Нищо мъжко'' || 2006 || — |- | ''Дълго, сладко'' || 2007 || Николај Скерлев |- | ''Аз'' || 2007 || — |- | ''Мили мой, ангел мой'' || 2007 || Дејан Миличевиќ |- | ''Да си плащал'' || 2008 || Николај Нанков |- | ''Запознай я с мен'' || 2008 || — |- | ''На повикване'' || 2008 || — |- | ''Празни думи'' || 2008 || — |- | ''Късам ти нервите'' || 2009 || Николај Нанков |- | ''Нищо не знаеш'' || 2009 || — |- | ''Отзад мини'' || 2009 || Дејан Миличевиќ |- | ''Всичко се връща'' || 2010 || — |- | ''Големите рога'' || 2010 || Николај Нанков |- | ''Данък любов'' || 2010 || — |- | ''Досещай се сам'' || 2010 || Николај Нанков |- | ''Преди употреба прочети листовката'' || 2010 || — |- | ''Питам те последно'' || 2011 || — |- | ''Крайна мярка'' || 2011 || Јордан Петков |- | ''От моята уста'' || 2011 || — |- | ''Попитай за мен'' || 2011 || — |- | ''Пак скандал'' || 2012 || — |- | ''Стой далече'' || 2012 || Јордан Петков |- | ''Ром-пом-пом'' || 2012 || Дејан Миличевиќ |- | ''Емануела'' || 2012 || Јордан Петков |- | ''Таралеж'' || 2013 || Дејан Миличевиќ |- | ''Тръпката'' || 2013 || Јордан Петков |- | ''Кой видял—видял'' || 2013 || Front Line Cinema |- | ''Нямам забележка'' || 2013 || Јордан Петков |- | ''Не безпокойте'' || 2014 || Radostin Sabev-Shosho |- | ''Трий ме'' || 2014 || Николај Скерлев |- | ''Гъзар бъди'' || 2014 || Јордан Петков |- | ''Сменяй ме'' || 2015 || Јордан Петков |- | ''Съкровище'' || 2016 || Bashmotion |- | ''Като теб'' || 2016 || Николај Скерлев |- | ''20 лева'' || 2016 || Николај Скерлев |- | ''Не ме заслужаваш'' || 2016 || Александар Молов |- | ''Почти перфектен'' || 2016 || Николај Скерлев |- | ''Незабравима'' || 2017 || Николај Скерлев |- | ''5,6,7,8'' || 2017 || Станислав Христов-Стенли |- | ''Виновна'' || 2017 || Александар Молов |- | ''Без чувства'' || 2017 || Људмил Иларионов-Љуси |- | ''Още те обичам'' || 2017 || Људмил Иларионов-Љуси |- | ''Нотариално заверен'' || 2018 || Bashmotion |- | ''Гледай ме на снимка'' || 2018 || Станислав Христов-Стенли |- | ''Купих ти сърце'' || 2018 || Николај Скерлев |- | ''Пожелавам ти'' || 2018 || Александар Молов |- | ''Направи така'' || 2018 || Николај Скерлев |- | ''Скъпото се плаща'' || 2019 || Људмил Иларионов-Љуси/Георги Марков |- | ''Я се успокой'' || 2019 || Људмил Иларионов-Љуси |- | ''Предател'' || 2019 || Николај Скерлев |- | ''Аре, дърпай'' || 2019 || Николај Скерлев |- | ''Вечно свързани'' || 2019 || Људмил Иларионов-Љуси |- | ''Бензин'' || 2020 || Виктор Антонов-Rikk |- | ''Мамино синче'' || 2020 || Људмил Иларионов-Љуси |- | ''Граници'' || 2020 || Stavros Ntais |- | ''Направо в коша'' || 2021 || Добромир Николов |- | ''Чуждите легла'' || 2021 || Добромир Николов |- | '' Дърпай я '' || 2021 || Николај Скерлев |- | '' Подводница '' || 2021 || Станислав Христов-Стенли |- | '' Изгубих те '' || 2022 || Николај Скерлев |- | '' Ако тръгна '' || 2022 || Станислав Христов-Стенли |- | '' Частно парти '' || 2022 || Људмил Иларионов-Љуси |- | '' Крипто '' || 2022 || Добромир Николов |- | ''Устните ти мръсни'' || 2022 || Николај Скерлев |- | ''Към вратата'' || 2022 || Иван Димитров-Torex |- | ''Първа лига'' || 2023 || Иван Димитров-Torex |- | ''Мъже милиарди'' || 2023 || Иван Димитров-Torex |- | ''Втори дом'' || 2023 || Иван Димитров-Torex |- | ''Свекървище'' || 2023 || Александар Моллов |- | ''Казах ти'' || 2024 || Николај Скерлев |- | ''Без аналог'' || 2024 || Стефан Маринов |- | ''Окадар'' || 2024 ||Људмил Иларионов-Љуси |- | ''Сиромах'' || 2024 || Људмил Иларионов-Љуси |- | ''Мазаляк'' || 2024 || Људмил Иларионов-Љуси |- | ''Сините ти очи '' || 2025 || Људмил Иларионов-Љуси |- | ''Дъното копай'' || 2025 || Константин Нутсов |- | ''Късай'' || 2025 || Константин Нутсов |- | ''Халката '' || 2026|| Константин Нутсов |- | ''Вдигни си телефона'' || 2026 || Стефан Маринов |- | ''Bad boy'' || 2026 || Стефан Маринов |- | ''Трохари'' || 2026 ||Стефан Маринов |- | ''Играчка '' || 2026 || Стефан Маринов |- | ''TBA '' || 2026 || Стефан Маринов |- | ''TBA '' || 2026 || Стефан Маринов |} == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски == * [[Категорија:Бугарски пејачи]] [[Категорија:Бугарски поп-фолк пејачи]] 635n6bz9t40ql20pvcvnr5rvhtc0ouj 0 1281184 5616409 5419070 2026-08-25T11:22:04Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:Kerstin_tidelius1968.jpg|Kerstin_tidelius1968.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Wdwd|Wdwd]] поради: Copyright violation, see [[:c:Commons:Licensing|]]. 5616409 wikitext text/x-wiki '''Керстин Марта Тиделиус''' ({{langx|sv|Kerstin Martha Tidelius}}; {{рн|14|октомври|1934}} - {{пн|15|февруари|2023}}) — [[шведска]] [[глумица]]. Родена е во [[Стокхолм]]. Работела главно на сцена со вкупно 20 филмски и ТВ настапи. Нејзините најзабележителни изведби се Ингрид Лофгрен во долготрајната шведска ТВ-серија ''Hem till byn'' и споредна улога како Хенриета Вергерус, сестрата на бискупот, во ''Фани и Александар'' од [[Ингмар Бергман]] . Била наградена со Глумечката награда „Талија“ во 1966 година. == Филмографија == {| class="wikitable" ! Година ! Филм ! Улога ! Белешки |- | 1953 | ''Маријана'' | Девојка во клубот | |- | 1955 | ''Kärlek på turné'' | Келнерка во Лесјофорс | Незабележано |- | 1966 | ''Адамсон и Свериге'' | Тилда | |- | 1967 | ''Розејана'' | Соња Хансон | |- | 1968 | ''Кој го видел како умре?'' | Гунвор Мартенсон | |- | 1969 | ''Адален 31'' | Карин, Ханс Мор | |- | 1981 | ''Snacka går ju.'' ''.'' ''.'' | Холгеус | |- | 1982 | ''Авскедет'' | Марија фон Фрејер | |- | 1982 | ''Фани и Александар'' | Хенриета Вергерус - Бископсгарден | |- | 1984 | ''Polisen som vägrade ge upp'' | Биргит Спјут | 1 епизода |- | 1996 | ''Juloratoriet'' | Главна медицинска сестра | |- | 2000 | ''En rikedom bortom allt forstånd'' | Елика Карлберг | Кратко |} == Надворешни врски == * {{Imdb име|0862735}} * [http://193.10.144.135/(1xrt0tiijte0lta3sdbmrpfc)/Person.aspx?id=64305 Керстин Тиделиус во SFDb] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070930224403/http://193.10.144.135/(1xrt0tiijte0lta3sdbmrpfc)/Person.aspx?id=64305 |date=2007-09-30 }} (База на податоци за шведски филмови) {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Тиделиус, Керстин}} [[Категорија:Луѓе од Стокхолм]] [[Категорија:Шведски глумици]] n4bxeg16uhraihi9sn7qrrci1o71xjy 0 1289959 5616253 5443593 2026-08-24T17:57:20Z Bjankuloski06 332 /* Наводи */ Додадена категорија 5616253 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Нако Станишев | портрет = Nako Stoen Stanishev.jpg | px = | опис = Нако Станишев | родено-име = | роден-дата ={{роден на| | |1810}} | роден-место ={{роден во|Кукуш}}, [[Румелиски Пашалак]], [[Османлиско Царство]] | починал-дата = {{починал на и возраст|1876|||1810||}} | починал-место = {{починат во|Кукуш}}, [[Солунски Вилает]], [[Османлиско Царство]] | починал-причина = | националност = | познат = | занимање = деец | сопружник = | татко = | мајка = | родители = | роднини = | деца = }} '''Нако Станишев''' ({{роден во|Кукуш}}, {{роден на|| |1810}} – {{починат во|Кукуш}}, {{починат на|||1876}}) — македонски деец, застапник за [[еманципација]]та од [[Цариградска патријаршија|Вселенската патријаршија]], истакнат претставник на Кукушката унија. Долгогодишен претседател на Кукушката црковно-училишна општина. Бил во врска со [[Димитар Миладинов]] и со [[епископ]]от [[Партенија Зографски]]. Подоцна ја напуштил унијата.<ref>{{МКЕ|1416}}</ref> ==Наводи== {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Станишев, Нако}} [[Категорија:Македонски дејци]] [[Категорија:Македонски општественици]] [[Категорија:Починати во 1876 година]] [[Категорија:Македонски стопанственици]] m7x27nn64q12ju9dhyzc8docw07kt22 0 1296238 5616138 4749107 2026-08-24T14:02:32Z 19user99 72391 #WPWPMK 5616138 wikitext text/x-wiki [[File:Keskustelutilaisuus Helsingin yleiskaavasta.jpg|300px|thumb|Настан за јавно консултирање за урбанистичко планирање во Хелсинки]] '''Граѓанското''' '''учество''' е право на граѓаните директно да учествуваат во процесот на донесување на одлуки за прашања кои ги засегаат. Во [[Демократија|демократијата]], тоа најчесто се остварува преку правота на глас, можноста за поднесување народна иницијатива или [[петиција]] до парламентот за [[Закон|предлог-закон]] или процедура за одреден закон. Граѓанското учество е еден од клучните показатели за демократизацијата на една земја. Основната идеја е граѓаните да го подобрат својот живот нудејќи ги своите идеи на креаторите на политиките, односно учествувајќи во процесите на носење одлуки.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mcms.mk/mk/za-nasata-rabota/istrazuvana-i-publikacii/istrazuvana/2004-gragjansko-uchestvo-izveshtaj.html|title=Граѓанско учество - извештај - Македонски центар за меѓународна соработка - МЦМС|work=mcms.mk|accessdate=2022-03-20}}</ref> Во политичката теорија, зголемениот степен на граѓанско учество води до развој на партиципативна демократија. Во бизнисот, овој термин се однесува на „правото на учество во носење на деловни одлуки на работното место“ претставени преку синдикатот. Најсовремена форма на граѓанско учество е таканаречената „е-демократија“, концепт на користење на комуникациските технологии како што е [[Интернет|Интернетот]] за промовирање на учеството на граѓаните во демократските процеси. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Демократија]] [[Категорија:Право]] [[Категорија:Социологија]] [[Категорија:Социолошки поими]] 0u13xebtqc9ufgkhxse1rqrgvw79ybx 0 1311154 5616207 5582143 2026-08-24T16:26:58Z Carshalton 30527 5616207 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | image = [[Податотека:Stade rennais vs USM Alger, July 16th 2016 - Yoann Gourcuff 1.jpg|200п]] | caption = Гуркуф во 2016 година | fullname = Јоан Мигел Гуркуф<ref>{{cite web |url=https://www.fifadata.com/document/fwc/2010/PDF_BackUp_2010_06_13/FWC_2010_SquadLists.pdf |title=FIFA World Cup South Africa 2010: List of Players: France |publisher=FIFA |page=10 |date=12 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018131759/https://www.fifadata.com/document/fwc/2010/PDF_BackUp_2010_06_13/FWC_2010_SquadLists.pdf |archive-date=18 October 2019}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1986|7|11|df=y}}<ref>{{cite web |url=https://www.bdfutbol.com/en/j/j97112.html |title=Gourcuff: Yoann Miguel Gourcuff: Player |website=BDFutbol |access-date=23 January 2019}}</ref> | birth_place = [[Племер]], Франција |mnationality = {{flagsport|FRA}} [[Франција]] | height = 1.86 m<ref>{{cite web|last=Gourcuff|first=Yoann|title=Player Profile|url=http://www.olweb.fr/fr/joueur/yoann-gourcuff-2077.html|publisher=Olympique Lyonnais|access-date=7 January 2013}}</ref> | position = среден ред | currentclub = | retired = 2019 <small>(32 г.)</small> | youthyears1 = 1992–2001 | youthclubs1 = {{Fb team Lorient}} | youthyears2 = 2001–2003 | youthclubs2 = {{Fb team Rennes}} | years1 = 2003–2006 | clubs1 = {{Fb team Rennes}} | caps1 = 66 | goals1 = 6 | years2 = 2006–2009 | clubs2 = {{Fb team Milan}} | caps2 = 36 | goals2 = 2 | years3 = 2008–2009 | clubs3 = → {{Fb team Bordeaux}} | caps3 = 37 | goals3 = 12 | years4 = 2009–2010 | clubs4 = {{Fb team Bordeaux}} | caps4 = 32 | goals4 = 6 | years5 = 2010–2015 | clubs5 = {{Fb team Olympique Lyonnais}} | caps5 = 90 | goals5 = 14 | years6 = 2015–2018 | clubs6 = {{Fb team Rennes}} | caps6 = 49 | goals6 = 7 | years7 = 2018–2019 | clubs7 = {{Fb team Dijon}} | caps7 = 8 | goals7 = 0 | totalcaps = 318 | totalgoals = 47 | nationalyears1 = 2002–2003 | nationalteam1 = {{flagsport|FRA}} [[Фудбалска репрезентација на Франција до 17 години|Франција 17]] | nationalcaps1 = 12 | nationalgoals1 = 2 | nationalyears2 = 2003 | nationalteam2 = {{flagsport|FRA}} [[Фудбалска репрезентација на Франција до 18 години|Франција 18]] | nationalcaps2 = 4 | nationalgoals2 = 1 | nationalyears3 = 2004–2005 | nationalteam3 = {{flagsport|FRA}} [[Фудбалска репрезентација на Франција до 19 години|Франција 19]] | nationalcaps3 = 17 | nationalgoals3 = 7 | nationalyears4 = 2006–2008 | nationalteam4 = {{flagsport|FRA}} [[Фудбалска репрезентација на Франција до 21 години|Франција 21]] | nationalcaps4 = 18 | nationalgoals4 = 4 | nationalyears5 = 2008–2013 | nationalteam5 = {{flagsport|FRA}} [[Фудбалска репрезентација на Франција|Франција]] | nationalcaps5 = 31 | nationalgoals5 = 4 }} '''Јоан Мигел Гуркуф''' (роден на {{роден на|11|јули|1986}} година) — француски поранешен професионален [[фудбал]]ер кој играл главно како [[Среден ред (фудбал)|офанзивен играч за врска]]. Тој, исто така, можел да се користи како [[Напад (фудбал)|повлечен напаѓач]], и бил опишан како „плејмејкер со вистински квалитет кој е голем додавач на топката“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/news-and-comment/yoann-gourcuff-the-new-zidane-1516832.html|title=Yoann Gourcuff: The new Zidane?|date=27 January 2009|work=The Independent|access-date=12 August 2009|location=UK}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://soccernet.espn.go.com/player/_/id/41561/yoann-gourcuff?cc=5901|title=Yoann Gourcuff ESPN Profile|work=[[ESPN]]|access-date=28 February 2011|archive-date=2011-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110628234503/http://soccernet.espn.go.com/player/_/id/41561/yoann-gourcuff?cc=5901|url-status=dead}}</ref> Поранешниот [[Фудбалска репрезентација на Франција|француски репрезентативец]] Давид Жинола, Гуркуф го опишал како најдобар француски играч на неговата генерација.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.sport.co.uk/news/Football/45443/Gourcuff_is_probably_the_most_talented_player_of_his_generation.aspx|title=Gourcuff is probably the most talented player of his generation|date=19 October 2010|work=Sport.co.uk|access-date=21 October 2010|archive-date=2010-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20101022101509/http://www.sport.co.uk/news/Football/45443/Gourcuff_is_probably_the_most_talented_player_of_his_generation.aspx|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=833711&sec=europe&cc=5901|title=Ginola: Gourcuff is the best in a generation|date=19 October 2010|work=[[ESPN]]|access-date=21 October 2010|archive-date=2012-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023191109/http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=833711&sec=europe&cc=5901|url-status=dead}}</ref> Неговиот талент, елегантниот стил на игра, истрајноста на теренот, техничките вештини и предвремената способност предизвикале споредби со француската легенда [[Зинедин Зидан]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.youtube.com/watch?v=NUnobSDsJk4|title=Yoann Gourcuff au Trophée Unfp|date=24 May 2009|access-date=12 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20140625044043/https://www.youtube.com/watch?v=NUnobSDsJk4|archive-date=25 June 2014|publisher=YouTube}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://m.washingtontimes.com/news/2|title=France's 'next Zidane' Gourcuff chasing past glory|last=Jerome Pugmire|date=13 January 2014|publisher=The Washington Times|accessdate=7 September 2016}}{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/football/football-further-blog/2015/jul/09/yoann-gourcuff-france-lyon-zinedine-zidane|title=What became of Yoann Gourcuff, the supposed successor to Zinedine Zidane?|last=Tom Williams|date=9 July 2015|work=The Guardian|accessdate=7 September 2016}}</ref> Јоан Гуркуф е син на Кристијан Гуркуф. Во 2001 година, тој тргнал по стапките на неговиот татко и се приклучил на Рен. Откако напредувал низ младинските редови и стигнал до сениорски тим, Гуркуф брзо станал миленик на навивачите меѓу поддржувачите и неговите поединечни достигнувања набрзо довеле до интерес од клубови од странство, што резултирало со преселба во италијанскиот клуб [[ФК Милан|Милан]]. тој постигна многу клупски почести и покрај тоа што не можел да се пробие во стартните единаесет, што резултирало со тоа што играчот бил испратен на позајмица во клубот од Лига 1 Бордо во неговата родна земја Франција. По успешната сезона, во која Бордо освоил [[Двојна круна (фудбал)|двојна лига и лига купот]], а Гуркуф добил неколку поединечни почести, тој потпишал со клубот трајно. Гуркуф е поранешен победник на наградата за најдобар играч на годината на УНФП Лига 1 и во декември 2009 година бил прогласен за [[France Football|играч на годината во Франција]] за календарската 2009 година. Во август 2010 година, тој се приклучил на [[ФК Олимпик Лион|Олимпик Лион]] со петгодишен договор. Во септември 2015 година, тој се вратил во својот поранешен клуб Рен, каде одиграл три сезони пред да потпише за Дижон, последниот клуб во неговата кариера. Откако го раскинал договорот во јануари 2019 година, пензионирањето на Гуркуф било потврдено од неговиот татко во октомври 2020 година. Гуркуф е француски интернационалец. Пред да игра на сениорско ниво, тој играл во тимот до 19 години кој го освоил Европското првенство за играчи до 19 години на УЕФА во 2005 година. Гуркуф го направил своето деби за сениорската репрезентација во август 2008 година <ref>{{Наведени вести|url=http://www.fff.fr/servfff/historique/historique_new.php?liste=O&id=GOURCUFF%20Yoann|title=GOURCUFF Yoann|date=12 August 2009|work=[[French Football Federation]]|access-date=12 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110214171657/http://www.fff.fr/servfff/historique/historique_new.php?liste=O&id=GOURCUFF%20Yoann|archive-date=14 February 2011|language=fr}}</ref> Тој го постигнал својот прв меѓународен гол два месеци подоцна против Романија.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.fifa.com/worldcup/preliminaries/europe/matches/round=250471/match=300040874/report.html|title=France v. Romania Match Report|date=11 October 2008|work=[[FIFA|Fédération Internationale de Football Association]]|access-date=31 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20081014235935/http://www.fifa.com/worldcup/preliminaries/europe/matches/round=250471/match=300040874/report.html|archive-date=14 October 2008}}</ref> Гуркуф го направил својот прв настап на голем турнир за Франција на [[Светско првенство во фудбал 2010|Светското првенство 2010 година]]. По приклучувањето на националниот тим, тој бил вметнат во улогата на плејмејкер, позиција која била испразнета и никогаш не била пополнета по пензионирањето на Зидан во 2006 година <ref>{{Наведени вести|url=http://www.360footballnews.com/index.php/teams/france/analysis/7002-tactical-overview-france|title=TACTICAL OVERVIEW: France|date=8 June 2010|work=360 Football News|access-date=11 June 2010|archive-date=2016-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160218173718/http://www.360footballnews.com/index.php/teams/france/analysis/7002-tactical-overview-france|url-status=dead}}</ref> == Статистика == === Клупска === {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Настапи и голови по клуб, сезона и натпреварување<ref name="soccerway">{{Наведена мрежна страница|url=https://int.soccerway.com/players/yoann-gourcuff/3993/|title=Y. Gourcuff|work=Soccerway|accessdate=1 June 2017}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lequipe.fr/Football/FootballFicheJoueur20231.html|title=Yoann GOURCUFF - Football : la fiche de Yoann GOURCUFF (Rennes)|work=L'Équipe|language=fr|accessdate=1 June 2017}}</ref> ! rowspan="2" |Клуб ! rowspan="2" |Сезона ! colspan="3" |Лига ! colspan="2" |Национале куп{{Efn|Настапи во Куп на Франција и Куп на Италија}} ! colspan="2" |Лига куп{{Efn|Настапи во Лига Куп на Франција}} ! colspan="2" |Европа{{Efn|Настапи во Лига на шампиони и Лига Европа}} ! colspan="2" |Останато{{Efn|Настапи во Трофеј на шампионите, Суперкуп на Италија, УЕФА Суперкуп и Светски куп на ФИФА}} ! colspan="2" |Вкупно |- !Лига !Нат !Гол !Нат !Гол !Нат !Гол !Нат !Гол !Нат !Гол !Нат !Гол |- | rowspan="4" |[[ФК Рен|Рен]] |2003–04 |[[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] |9 |0 |0 |0 |0 |0 | colspan="2" |— | colspan="2" |— |9 |0 |- |2004–05 |Ligue 1 |21 |0 |1 |0 |1 |0 | colspan="2" |— | colspan="2" |— |23 |0 |- |2005–06 |Ligue 1 |36 |6 |5 |0 |1 |0 |5 |0 | colspan="2" |— |47 |6 |- ! colspan="2" |Вкупно !66 !6 !6 !0 !2 !0 !5 !0 !0 !0 !79 !6 |- | rowspan="3" |[[ФК Милан|Милан]] |[[ФК Милан сезона 2006–2007|2006–07]] |[[Серија А]] |21 |1 |4 |0 | colspan="2" |— |9 |1 | colspan="2" |— |34 |2 |- |[[ФК Милан сезона 2007–2008|2007–08]] |серија А |15 |1 |2 |0 | colspan="2" |— |3 |0 |0 |0 |20 |1 |- ! colspan="2" |Вкупно !36 !2 !6 !0 ! colspan="2" |— !12 !1 !0 !0 !54 !3 |- |[[ФК Бордо|Бордо]] (п) |2008–09 |[[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] |37 |12 |1 |0 |3 |1 |7 |2 |1 |0 |49 |15 |- | rowspan="3" |Бордо |2009–10 |[[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] |29 |6 |2 |0 |3 |1 |8 |2 |1 |0 |43 |9 |- |2010–11 |[[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] |3 |0 |0 |0 |0 |0 | colspan="2" |— | colspan="2" |— |3 |0 |- ! colspan="2" |Вкупно !32 !6 !2 !0 !3 !1 !8 !2 !1 !0 !46 !9 |- | rowspan="6" |[[ФК Олимпик Лион|Лион]] |2010–11 |[[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] |24 |3 |1 |0 |1 |0 |7 |1 | colspan="2" |— |33 |4 |- |2011–12 |[[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] |13 |2 |3 |0 |2 |0 |5 |0 | colspan="2" |— |23 |2 |- |2012–13 |Ligue 1 |18 |3 |1 |0 |0 |0 |3 |1 |1 |0 |23 |4 |- |2013–14 |[[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] |18 |3 |2 |1 |2 |2 |8 |0 | colspan="2" |— |30 |6 |- |2014–15 |[[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] |17 |3 |1 |0 |1 |0 |0 |0 | colspan="2" |— |19 |3 |- ! colspan="2" |Вкупно !90 !14 !8 !1 !6 !2 !23 !2 !1 !0 !128 !19 |- | rowspan="4" |Рен |2015–16 |[[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] |12 |2 | colspan="2" |— | colspan="2" |— | colspan="2" |— | colspan="2" |— |12 |2 |- |2016–17 |[[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] |27 |4 |0 |0 |1 |0 | colspan="2" |— | colspan="2" |— |28 |4 |- |2017–18 |[[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] |10 |1 |0 |0 |3 |0 | colspan="2" |— | colspan="2" |— |13 |1 |- ! colspan="2" |Вкупно !49 !7 !0 !0 !4 !0 !0 !0 !0 !0 !53 !7 |- |[[ФК Дижон|Дижон]] |2018–19 |[[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] |8 |0 | colspan="2" |— | colspan="2" |— | colspan="2" |— | colspan="2" |— |8 |0 |- ! colspan="3" |Вкупно !318 !47 !23 !1 !18 !4 !55 !7 !3 !0 !427 !59 |} === Меѓународна === {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Настапи и голови по репрезентација и година <ref>{{Nfteams|27166}}</ref><ref>[https://www.fff.fr/equipe-nationale/joueur/8573-gourcuff-yoann/fiche.html Yoann Gourcuff]{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, fff.fr.</ref> ! Репрезентација ! Година ! Настапи ! Голови |- | rowspan="6" | [[Фудбалска репрезентација на Франција|Франција]] | 2008 | 6 | 1 |- | 2009 | 10 | 0 |- | 2010 | 9 | 2 |- | 2011 | 3 | 1 |- | 2012 | 2 | 0 |- | 2013 | 1 | 0 |- ! colspan="2" | Вкупно ! 31 ! 4 |} == Почести == * [[Лига на шампиони во фудбал|Лига на шампиони на УЕФА]] : [[Финале на УЕФА Лигата на шампиони во 2007 година|2006–07]] * [[Суперкуп на УЕФА]] : 2007 година * [[Светско клупско првенство во фудбал|Светско клупско првенство на ФИФА]] : 2007 година * [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] : 2008–09 * Куп на Лига : 2008–09 * Трофеј на шампионите : 2008, 2009 година * Coupe de France : 2011–12 * Трофеј на шампионите: 2012 година * Европско првенство за играчи до 19 години на УЕФА : 2005 година '''Поединечни''' * Играч на месецот во Лига 1 : март 2006 година,<ref>{{Наведени вести|url=http://www.unfp.org/site/page.php?id_rubrique=2824&id_trophee=29|title=Gourcuff, quand la jeunesse prend le pouvoir…|date=6 April 2006|work=[[Union Nationale des Footballeurs Professionels|National Union of Professional Footballers]]|access-date=25 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013115739/http://www.unfp.org/site/page.php?id_rubrique=2824&id_trophee=29|archive-date=13 October 2007|language=fr}}</ref> април 2009 година <ref>{{Наведени вести|url=http://www.unfp.org/site/page.php?id_rubrique=2824&id_langue=1|title=Gourcuff, enfin...|date=6 May 2009|work=[[Union Nationale des Footballeurs Professionels|National Union of Professional Footballers]]|access-date=25 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20050413205126/http://www.unfp.org/site/page.php?id_rubrique=2824&id_langue=1|archive-date=13 April 2005|language=fr}}</ref> * Играч на годината [[Лига 1 (Франција)|во Лига 1]] : 2008–09 <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sportpalmares.eu/Trophees-UNFP-Oscars-du-football.html|title=Palmarès Trophées UNFP - Oscars du football - Meilleur joueur de Ligue 1|language=fr|accessdate=2 August 2017|archive-date=2018-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180702224030/http://www.sportpalmares.eu/Trophees-UNFP-Oscars-du-football.html|url-status=dead}}</ref><ref name="ligue1accolades">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.uefa.com/news/0257-0de7a23c6daf-eb5e242e756e-1000--gourcuff-awarded-ligue-1-accolades/?iv=true|title=Gourcuff awarded Ligue 1 accolades|date=24 May 2009|publisher=UEFA|accessdate=11 February 2021}}</ref> * Тим на годината [[Лига 1 (Франција)|во Лига 1]] : 2008–09, 2009–10 * Гол на годината [[Лига 1 (Франција)|во Лига 1]] : 2008–09 <ref name="ligue1accolades" /><ref name="youtube.com">{{Наведени вести|url=https://www.youtube.com/watch?v=dI0--mM7Ue4|title=Yoann Gourcuff Vs PSG – Chef d'oeuvre|date=14 January 2009|access-date=12 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090122204514/http://www.youtube.com/watch?v=dI0--mM7Ue4|archive-date=22 January 2009|publisher=YouTube}}</ref> * Француски играч на годината : 2009 година == Наводи == {{наводи}} {{Состав на Франција на СП фудбал 2010}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Гуркуф, Јоан }} [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2010]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Олимпик Лион]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Бордо]] [[Категорија:Фудбалери на Милан]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Рен]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Дижон]] [[Категорија:Француски фудбалери]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1986 година]] [[Категорија:Статии со извори на француски (fr)]] 7nn2086rf5eb0pywkdj3wi8kfldy2tv 5616208 5616207 2026-08-24T16:27:59Z Carshalton 30527 5616208 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | image = [[Податотека:Stade rennais vs USM Alger, July 16th 2016 - Yoann Gourcuff 1.jpg|200п]] | caption = Гуркуф во 2016 година | fullname = Јоан Мигел Гуркуф<ref>{{cite web |url=https://www.fifadata.com/document/fwc/2010/PDF_BackUp_2010_06_13/FWC_2010_SquadLists.pdf |title=FIFA World Cup South Africa 2010: List of Players: France |publisher=FIFA |page=10 |date=12 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018131759/https://www.fifadata.com/document/fwc/2010/PDF_BackUp_2010_06_13/FWC_2010_SquadLists.pdf |archive-date=18 October 2019}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1986|7|11|df=y}}<ref>{{cite web |url=https://www.bdfutbol.com/en/j/j97112.html |title=Gourcuff: Yoann Miguel Gourcuff: Player |website=BDFutbol |access-date=23 January 2019}}</ref> | birth_place = [[Племер]], Франција |mnationality = {{flagsport|FRA}} [[Франција]] | height = 1.86 m<ref>{{cite web|last=Gourcuff|first=Yoann|title=Player Profile|url=http://www.olweb.fr/fr/joueur/yoann-gourcuff-2077.html|publisher=Olympique Lyonnais|access-date=7 January 2013}}</ref> | position = среден ред | currentclub = | retired = 2019 <small>(32 г.)</small> | youthyears1 = 1992–2001 | youthclubs1 = {{Fb team Lorient}} | youthyears2 = 2001–2003 | youthclubs2 = {{Fb team Rennes}} | years1 = 2003–2006 | clubs1 = {{Fb team Rennes}} | caps1 = 66 | goals1 = 6 | years2 = 2006–2009 | clubs2 = {{Fb team Milan}} | caps2 = 36 | goals2 = 2 | years3 = 2008–2009 | clubs3 = → {{Fb team Bordeaux}} | caps3 = 37 | goals3 = 12 | years4 = 2009–2010 | clubs4 = {{Fb team Bordeaux}} | caps4 = 32 | goals4 = 6 | years5 = 2010–2015 | clubs5 = {{Fb team Olympique Lyonnais}} | caps5 = 90 | goals5 = 14 | years6 = 2015–2018 | clubs6 = {{Fb team Rennes}} | caps6 = 49 | goals6 = 7 | years7 = 2018–2019 | clubs7 = {{Fb team Dijon}} | caps7 = 8 | goals7 = 0 | totalcaps = 318 | totalgoals = 47 | nationalyears1 = 2002–2003 | nationalteam1 = {{flagsport|FRA}} [[Фудбалска репрезентација на Франција до 17 години|Франција 17]] | nationalcaps1 = 12 | nationalgoals1 = 2 | nationalyears2 = 2003 | nationalteam2 = {{flagsport|FRA}} [[Фудбалска репрезентација на Франција до 18 години|Франција 18]] | nationalcaps2 = 4 | nationalgoals2 = 1 | nationalyears3 = 2004–2005 | nationalteam3 = {{flagsport|FRA}} [[Фудбалска репрезентација на Франција до 19 години|Франција 19]] | nationalcaps3 = 17 | nationalgoals3 = 7 | nationalyears4 = 2006–2008 | nationalteam4 = {{flagsport|FRA}} [[Фудбалска репрезентација на Франција до 21 години|Франција 21]] | nationalcaps4 = 18 | nationalgoals4 = 4 | nationalyears5 = 2008–2013 | nationalteam5 = {{flagsport|FRA}} [[Фудбалска репрезентација на Франција|Франција]] | nationalcaps5 = 31 | nationalgoals5 = 4 }} '''Јоан Мигел Гуркуф''' (роден на {{роден на|11|јули|1986}} година) — француски поранешен професионален [[фудбал]]ер кој играл главно како [[Среден ред (фудбал)|офанзивен играч за врска]]. Тој, исто така, можел да се користи како [[Напад (фудбал)|повлечен напаѓач]], и бил опишан како „плејмејкер со вистински квалитет кој е голем додавач на топката“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/news-and-comment/yoann-gourcuff-the-new-zidane-1516832.html|title=Yoann Gourcuff: The new Zidane?|date=27 January 2009|work=The Independent|access-date=12 August 2009|location=UK}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://soccernet.espn.go.com/player/_/id/41561/yoann-gourcuff?cc=5901|title=Yoann Gourcuff ESPN Profile|work=[[ESPN]]|access-date=28 February 2011|archive-date=2011-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110628234503/http://soccernet.espn.go.com/player/_/id/41561/yoann-gourcuff?cc=5901|url-status=dead}}</ref> Поранешниот [[Фудбалска репрезентација на Франција|француски репрезентативец]] Давид Жинола, Гуркуф го опишал како најдобар француски играч на неговата генерација.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.sport.co.uk/news/Football/45443/Gourcuff_is_probably_the_most_talented_player_of_his_generation.aspx|title=Gourcuff is probably the most talented player of his generation|date=19 October 2010|work=Sport.co.uk|access-date=21 October 2010|archive-date=2010-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20101022101509/http://www.sport.co.uk/news/Football/45443/Gourcuff_is_probably_the_most_talented_player_of_his_generation.aspx|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=833711&sec=europe&cc=5901|title=Ginola: Gourcuff is the best in a generation|date=19 October 2010|work=[[ESPN]]|access-date=21 October 2010|archive-date=2012-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023191109/http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=833711&sec=europe&cc=5901|url-status=dead}}</ref> Неговиот талент, елегантниот стил на игра, истрајноста на теренот, техничките вештини и предвремената способност предизвикале споредби со француската легенда [[Зинедин Зидан]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.youtube.com/watch?v=NUnobSDsJk4|title=Yoann Gourcuff au Trophée Unfp|date=24 May 2009|access-date=12 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20140625044043/https://www.youtube.com/watch?v=NUnobSDsJk4|archive-date=25 June 2014|publisher=YouTube}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://m.washingtontimes.com/news/2|title=France's 'next Zidane' Gourcuff chasing past glory|last=Jerome Pugmire|date=13 January 2014|publisher=The Washington Times|accessdate=7 September 2016}}{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/football/football-further-blog/2015/jul/09/yoann-gourcuff-france-lyon-zinedine-zidane|title=What became of Yoann Gourcuff, the supposed successor to Zinedine Zidane?|last=Tom Williams|date=9 July 2015|work=The Guardian|accessdate=7 September 2016}}</ref> Јоан Гуркуф е син на Кристијан Гуркуф. Во 2001 година, тој тргнал по стапките на неговиот татко и се приклучил на Рен. Откако напредувал низ младинските редови и стигнал до сениорски тим, Гуркуф брзо станал миленик на навивачите меѓу поддржувачите и неговите поединечни достигнувања набрзо довеле до интерес од клубови од странство, што резултирало со преселба во италијанскиот клуб [[ФК Милан|Милан]]. тој постигна многу клупски почести и покрај тоа што не можел да се пробие во стартните единаесет, што резултирало со тоа што играчот бил испратен на позајмица во клубот од Лига 1 Бордо во неговата родна земја Франција. По успешната сезона, во која Бордо освоил [[Двојна круна (фудбал)|двојна лига и лига купот]], а Гуркуф добил неколку поединечни почести, тој потпишал со клубот трајно. Гуркуф е поранешен победник на наградата за најдобар играч на годината на УНФП Лига 1 и во декември 2009 година бил прогласен за [[France Football|играч на годината во Франција]] за календарската 2009 година. Во август 2010 година, тој се приклучил на [[ФК Олимпик Лион|Олимпик Лион]] со петгодишен договор. Во септември 2015 година, тој се вратил во својот поранешен клуб Рен, каде одиграл три сезони пред да потпише за Дижон, последниот клуб во неговата кариера. Откако го раскинал договорот во јануари 2019 година, пензионирањето на Гуркуф било потврдено од неговиот татко во октомври 2020 година. Гуркуф е француски интернационалец. Пред да игра на сениорско ниво, тој играл во тимот до 19 години кој го освоил Европското првенство за играчи до 19 години на УЕФА во 2005 година. Гуркуф го направил своето деби за сениорската репрезентација во август 2008 година <ref>{{Наведени вести|url=http://www.fff.fr/servfff/historique/historique_new.php?liste=O&id=GOURCUFF%20Yoann|title=GOURCUFF Yoann|date=12 August 2009|work=[[French Football Federation]]|access-date=12 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110214171657/http://www.fff.fr/servfff/historique/historique_new.php?liste=O&id=GOURCUFF%20Yoann|archive-date=14 February 2011|language=fr}}</ref> Тој го постигнал својот прв меѓународен гол два месеци подоцна против Романија.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.fifa.com/worldcup/preliminaries/europe/matches/round=250471/match=300040874/report.html|title=France v. Romania Match Report|date=11 October 2008|work=[[FIFA|Fédération Internationale de Football Association]]|access-date=31 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20081014235935/http://www.fifa.com/worldcup/preliminaries/europe/matches/round=250471/match=300040874/report.html|archive-date=14 October 2008}}</ref> Гуркуф го направил својот прв настап на голем турнир за Франција на [[Светско првенство во фудбал 2010|Светското првенство 2010 година]]. По приклучувањето на националниот тим, тој бил вметнат во улогата на плејмејкер, позиција која била испразнета и никогаш не била пополнета по пензионирањето на Зидан во 2006 година <ref>{{Наведени вести|url=http://www.360footballnews.com/index.php/teams/france/analysis/7002-tactical-overview-france|title=TACTICAL OVERVIEW: France|date=8 June 2010|work=360 Football News|access-date=11 June 2010|archive-date=2016-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160218173718/http://www.360footballnews.com/index.php/teams/france/analysis/7002-tactical-overview-france|url-status=dead}}</ref> == Статистика == === Клупска === {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Настапи и голови по клуб, сезона и натпреварување<ref name="soccerway">{{Наведена мрежна страница|url=https://int.soccerway.com/players/yoann-gourcuff/3993/|title=Y. Gourcuff|work=Soccerway|accessdate=1 June 2017}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lequipe.fr/Football/FootballFicheJoueur20231.html|title=Yoann GOURCUFF - Football : la fiche de Yoann GOURCUFF (Rennes)|work=L'Équipe|language=fr|accessdate=1 June 2017}}</ref> ! rowspan="2" |Клуб ! rowspan="2" |Сезона ! colspan="3" |Лига ! colspan="2" |Национале куп{{Efn|Настапи во Куп на Франција и Куп на Италија}} ! colspan="2" |Лига куп{{Efn|Настапи во Лига Куп на Франција}} ! colspan="2" |Европа{{Efn|Настапи во Лига на шампиони и Лига Европа}} ! colspan="2" |Останато{{Efn|Настапи во Трофеј на шампионите, Суперкуп на Италија, УЕФА Суперкуп и Светски куп на ФИФА}} ! colspan="2" |Вкупно |- !Лига !Нат !Гол !Нат !Гол !Нат !Гол !Нат !Гол !Нат !Гол !Нат !Гол |- | rowspan="4" |[[ФК Рен|Рен]] |2003–04 |[[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] |9 |0 |0 |0 |0 |0 | colspan="2" |— | colspan="2" |— |9 |0 |- |2004–05 |Ligue 1 |21 |0 |1 |0 |1 |0 | colspan="2" |— | colspan="2" |— |23 |0 |- |2005–06 |Ligue 1 |36 |6 |5 |0 |1 |0 |5 |0 | colspan="2" |— |47 |6 |- ! colspan="2" |Вкупно !66 !6 !6 !0 !2 !0 !5 !0 !0 !0 !79 !6 |- | rowspan="3" |[[ФК Милан|Милан]] |[[ФК Милан сезона 2006–2007|2006–07]] |[[Серија А]] |21 |1 |4 |0 | colspan="2" |— |9 |1 | colspan="2" |— |34 |2 |- |[[ФК Милан сезона 2007–2008|2007–08]] |серија А |15 |1 |2 |0 | colspan="2" |— |3 |0 |0 |0 |20 |1 |- ! colspan="2" |Вкупно !36 !2 !6 !0 ! colspan="2" |— !12 !1 !0 !0 !54 !3 |- |[[ФК Бордо|Бордо]] (п) |2008–09 |[[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] |37 |12 |1 |0 |3 |1 |7 |2 |1 |0 |49 |15 |- | rowspan="3" |Бордо |2009–10 |[[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] |29 |6 |2 |0 |3 |1 |8 |2 |1 |0 |43 |9 |- |2010–11 |[[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] |3 |0 |0 |0 |0 |0 | colspan="2" |— | colspan="2" |— |3 |0 |- ! colspan="2" |Вкупно !32 !6 !2 !0 !3 !1 !8 !2 !1 !0 !46 !9 |- | rowspan="6" |[[ФК Олимпик Лион|Лион]] |2010–11 |[[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] |24 |3 |1 |0 |1 |0 |7 |1 | colspan="2" |— |33 |4 |- |2011–12 |[[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] |13 |2 |3 |0 |2 |0 |5 |0 | colspan="2" |— |23 |2 |- |2012–13 |Ligue 1 |18 |3 |1 |0 |0 |0 |3 |1 |1 |0 |23 |4 |- |2013–14 |[[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] |18 |3 |2 |1 |2 |2 |8 |0 | colspan="2" |— |30 |6 |- |2014–15 |[[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] |17 |3 |1 |0 |1 |0 |0 |0 | colspan="2" |— |19 |3 |- ! colspan="2" |Вкупно !90 !14 !8 !1 !6 !2 !23 !2 !1 !0 !128 !19 |- | rowspan="4" |Рен |2015–16 |[[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] |12 |2 | colspan="2" |— | colspan="2" |— | colspan="2" |— | colspan="2" |— |12 |2 |- |2016–17 |[[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] |27 |4 |0 |0 |1 |0 | colspan="2" |— | colspan="2" |— |28 |4 |- |2017–18 |[[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] |10 |1 |0 |0 |3 |0 | colspan="2" |— | colspan="2" |— |13 |1 |- ! colspan="2" |Вкупно !49 !7 !0 !0 !4 !0 !0 !0 !0 !0 !53 !7 |- |[[ФК Дижон|Дижон]] |2018–19 |[[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] |8 |0 | colspan="2" |— | colspan="2" |— | colspan="2" |— | colspan="2" |— |8 |0 |- ! colspan="3" |Вкупно !318 !47 !23 !1 !18 !4 !55 !7 !3 !0 !427 !59 |} === Меѓународна === {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Настапи и голови по репрезентација и година <ref>{{Nfteams|27166}}</ref><ref>[https://www.fff.fr/equipe-nationale/joueur/8573-gourcuff-yoann/fiche.html Yoann Gourcuff]{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, fff.fr.</ref> ! Репрезентација ! Година ! Настапи ! Голови |- | rowspan="6" | [[Фудбалска репрезентација на Франција|Франција]] | 2008 | 6 | 1 |- | 2009 | 10 | 0 |- | 2010 | 9 | 2 |- | 2011 | 3 | 1 |- | 2012 | 2 | 0 |- | 2013 | 1 | 0 |- ! colspan="2" | Вкупно ! 31 ! 4 |} == Почести == * [[Лига на шампиони во фудбал|Лига на шампиони на УЕФА]] : [[Финале на УЕФА Лигата на шампиони во 2007 година|2006–07]] * [[Суперкуп на УЕФА]] : 2007 година * [[Светско клупско првенство во фудбал|Светско клупско првенство на ФИФА]] : 2007 година * [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] : 2008–09 * Куп на Лига : 2008–09 * Трофеј на шампионите : 2008, 2009 година * Coupe de France : 2011–12 * Трофеј на шампионите: 2012 година * Европско првенство за играчи до 19 години на УЕФА : 2005 година '''Поединечни''' * Играч на месецот во Лига 1 : март 2006 година,<ref>{{Наведени вести|url=http://www.unfp.org/site/page.php?id_rubrique=2824&id_trophee=29|title=Gourcuff, quand la jeunesse prend le pouvoir…|date=6 April 2006|work=[[Union Nationale des Footballeurs Professionels|National Union of Professional Footballers]]|access-date=25 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013115739/http://www.unfp.org/site/page.php?id_rubrique=2824&id_trophee=29|archive-date=13 October 2007|language=fr}}</ref> април 2009 година <ref>{{Наведени вести|url=http://www.unfp.org/site/page.php?id_rubrique=2824&id_langue=1|title=Gourcuff, enfin...|date=6 May 2009|work=[[Union Nationale des Footballeurs Professionels|National Union of Professional Footballers]]|access-date=25 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20050413205126/http://www.unfp.org/site/page.php?id_rubrique=2824&id_langue=1|archive-date=13 April 2005|language=fr}}</ref> * Играч на годината [[Лига 1 (Франција)|во Лига 1]] : 2008–09 <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sportpalmares.eu/Trophees-UNFP-Oscars-du-football.html|title=Palmarès Trophées UNFP - Oscars du football - Meilleur joueur de Ligue 1|language=fr|accessdate=2 August 2017|archive-date=2018-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180702224030/http://www.sportpalmares.eu/Trophees-UNFP-Oscars-du-football.html|url-status=dead}}</ref><ref name="ligue1accolades">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.uefa.com/news/0257-0de7a23c6daf-eb5e242e756e-1000--gourcuff-awarded-ligue-1-accolades/?iv=true|title=Gourcuff awarded Ligue 1 accolades|date=24 May 2009|publisher=UEFA|accessdate=11 February 2021}}</ref> * Тим на годината [[Лига 1 (Франција)|во Лига 1]] : 2008–09, 2009–10 * Гол на годината [[Лига 1 (Франција)|во Лига 1]] : 2008–09 <ref name="ligue1accolades" /><ref name="youtube.com">{{Наведени вести|url=https://www.youtube.com/watch?v=dI0--mM7Ue4|title=Yoann Gourcuff Vs PSG – Chef d'oeuvre|date=14 January 2009|access-date=12 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090122204514/http://www.youtube.com/watch?v=dI0--mM7Ue4|archive-date=22 January 2009|publisher=YouTube}}</ref> * Француски играч на годината : 2009 година ==Белешки <references group="б"/> == Наводи == {{наводи}} {{Состав на Франција на СП фудбал 2010}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Гуркуф, Јоан }} [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2010]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Олимпик Лион]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Бордо]] [[Категорија:Фудбалери на Милан]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Рен]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Дижон]] [[Категорија:Француски фудбалери]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1986 година]] [[Категорија:Статии со извори на француски (fr)]] qhm7rw6we5e0eiq98cx0ottn6gx8mit 5616209 5616208 2026-08-24T16:28:26Z Carshalton 30527 5616209 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | image = [[Податотека:Stade rennais vs USM Alger, July 16th 2016 - Yoann Gourcuff 1.jpg|200п]] | caption = Гуркуф во 2016 година | fullname = Јоан Мигел Гуркуф<ref>{{cite web |url=https://www.fifadata.com/document/fwc/2010/PDF_BackUp_2010_06_13/FWC_2010_SquadLists.pdf |title=FIFA World Cup South Africa 2010: List of Players: France |publisher=FIFA |page=10 |date=12 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018131759/https://www.fifadata.com/document/fwc/2010/PDF_BackUp_2010_06_13/FWC_2010_SquadLists.pdf |archive-date=18 October 2019}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1986|7|11|df=y}}<ref>{{cite web |url=https://www.bdfutbol.com/en/j/j97112.html |title=Gourcuff: Yoann Miguel Gourcuff: Player |website=BDFutbol |access-date=23 January 2019}}</ref> | birth_place = [[Племер]], Франција |mnationality = {{flagsport|FRA}} [[Франција]] | height = 1.86 m<ref>{{cite web|last=Gourcuff|first=Yoann|title=Player Profile|url=http://www.olweb.fr/fr/joueur/yoann-gourcuff-2077.html|publisher=Olympique Lyonnais|access-date=7 January 2013}}</ref> | position = среден ред | currentclub = | retired = 2019 <small>(32 г.)</small> | youthyears1 = 1992–2001 | youthclubs1 = {{Fb team Lorient}} | youthyears2 = 2001–2003 | youthclubs2 = {{Fb team Rennes}} | years1 = 2003–2006 | clubs1 = {{Fb team Rennes}} | caps1 = 66 | goals1 = 6 | years2 = 2006–2009 | clubs2 = {{Fb team Milan}} | caps2 = 36 | goals2 = 2 | years3 = 2008–2009 | clubs3 = → {{Fb team Bordeaux}} | caps3 = 37 | goals3 = 12 | years4 = 2009–2010 | clubs4 = {{Fb team Bordeaux}} | caps4 = 32 | goals4 = 6 | years5 = 2010–2015 | clubs5 = {{Fb team Olympique Lyonnais}} | caps5 = 90 | goals5 = 14 | years6 = 2015–2018 | clubs6 = {{Fb team Rennes}} | caps6 = 49 | goals6 = 7 | years7 = 2018–2019 | clubs7 = {{Fb team Dijon}} | caps7 = 8 | goals7 = 0 | totalcaps = 318 | totalgoals = 47 | nationalyears1 = 2002–2003 | nationalteam1 = {{flagsport|FRA}} [[Фудбалска репрезентација на Франција до 17 години|Франција 17]] | nationalcaps1 = 12 | nationalgoals1 = 2 | nationalyears2 = 2003 | nationalteam2 = {{flagsport|FRA}} [[Фудбалска репрезентација на Франција до 18 години|Франција 18]] | nationalcaps2 = 4 | nationalgoals2 = 1 | nationalyears3 = 2004–2005 | nationalteam3 = {{flagsport|FRA}} [[Фудбалска репрезентација на Франција до 19 години|Франција 19]] | nationalcaps3 = 17 | nationalgoals3 = 7 | nationalyears4 = 2006–2008 | nationalteam4 = {{flagsport|FRA}} [[Фудбалска репрезентација на Франција до 21 години|Франција 21]] | nationalcaps4 = 18 | nationalgoals4 = 4 | nationalyears5 = 2008–2013 | nationalteam5 = {{flagsport|FRA}} [[Фудбалска репрезентација на Франција|Франција]] | nationalcaps5 = 31 | nationalgoals5 = 4 }} '''Јоан Мигел Гуркуф''' (роден на {{роден на|11|јули|1986}} година) — француски поранешен професионален [[фудбал]]ер кој играл главно како [[Среден ред (фудбал)|офанзивен играч за врска]]. Тој, исто така, можел да се користи како [[Напад (фудбал)|повлечен напаѓач]], и бил опишан како „плејмејкер со вистински квалитет кој е голем додавач на топката“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/news-and-comment/yoann-gourcuff-the-new-zidane-1516832.html|title=Yoann Gourcuff: The new Zidane?|date=27 January 2009|work=The Independent|access-date=12 August 2009|location=UK}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://soccernet.espn.go.com/player/_/id/41561/yoann-gourcuff?cc=5901|title=Yoann Gourcuff ESPN Profile|work=[[ESPN]]|access-date=28 February 2011|archive-date=2011-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110628234503/http://soccernet.espn.go.com/player/_/id/41561/yoann-gourcuff?cc=5901|url-status=dead}}</ref> Поранешниот [[Фудбалска репрезентација на Франција|француски репрезентативец]] Давид Жинола, Гуркуф го опишал како најдобар француски играч на неговата генерација.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.sport.co.uk/news/Football/45443/Gourcuff_is_probably_the_most_talented_player_of_his_generation.aspx|title=Gourcuff is probably the most talented player of his generation|date=19 October 2010|work=Sport.co.uk|access-date=21 October 2010|archive-date=2010-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20101022101509/http://www.sport.co.uk/news/Football/45443/Gourcuff_is_probably_the_most_talented_player_of_his_generation.aspx|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=833711&sec=europe&cc=5901|title=Ginola: Gourcuff is the best in a generation|date=19 October 2010|work=[[ESPN]]|access-date=21 October 2010|archive-date=2012-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023191109/http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=833711&sec=europe&cc=5901|url-status=dead}}</ref> Неговиот талент, елегантниот стил на игра, истрајноста на теренот, техничките вештини и предвремената способност предизвикале споредби со француската легенда [[Зинедин Зидан]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.youtube.com/watch?v=NUnobSDsJk4|title=Yoann Gourcuff au Trophée Unfp|date=24 May 2009|access-date=12 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20140625044043/https://www.youtube.com/watch?v=NUnobSDsJk4|archive-date=25 June 2014|publisher=YouTube}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://m.washingtontimes.com/news/2|title=France's 'next Zidane' Gourcuff chasing past glory|last=Jerome Pugmire|date=13 January 2014|publisher=The Washington Times|accessdate=7 September 2016}}{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/football/football-further-blog/2015/jul/09/yoann-gourcuff-france-lyon-zinedine-zidane|title=What became of Yoann Gourcuff, the supposed successor to Zinedine Zidane?|last=Tom Williams|date=9 July 2015|work=The Guardian|accessdate=7 September 2016}}</ref> Јоан Гуркуф е син на Кристијан Гуркуф. Во 2001 година, тој тргнал по стапките на неговиот татко и се приклучил на Рен. Откако напредувал низ младинските редови и стигнал до сениорски тим, Гуркуф брзо станал миленик на навивачите меѓу поддржувачите и неговите поединечни достигнувања набрзо довеле до интерес од клубови од странство, што резултирало со преселба во италијанскиот клуб [[ФК Милан|Милан]]. тој постигна многу клупски почести и покрај тоа што не можел да се пробие во стартните единаесет, што резултирало со тоа што играчот бил испратен на позајмица во клубот од Лига 1 Бордо во неговата родна земја Франција. По успешната сезона, во која Бордо освоил [[Двојна круна (фудбал)|двојна лига и лига купот]], а Гуркуф добил неколку поединечни почести, тој потпишал со клубот трајно. Гуркуф е поранешен победник на наградата за најдобар играч на годината на УНФП Лига 1 и во декември 2009 година бил прогласен за [[France Football|играч на годината во Франција]] за календарската 2009 година. Во август 2010 година, тој се приклучил на [[ФК Олимпик Лион|Олимпик Лион]] со петгодишен договор. Во септември 2015 година, тој се вратил во својот поранешен клуб Рен, каде одиграл три сезони пред да потпише за Дижон, последниот клуб во неговата кариера. Откако го раскинал договорот во јануари 2019 година, пензионирањето на Гуркуф било потврдено од неговиот татко во октомври 2020 година. Гуркуф е француски интернационалец. Пред да игра на сениорско ниво, тој играл во тимот до 19 години кој го освоил Европското првенство за играчи до 19 години на УЕФА во 2005 година. Гуркуф го направил своето деби за сениорската репрезентација во август 2008 година <ref>{{Наведени вести|url=http://www.fff.fr/servfff/historique/historique_new.php?liste=O&id=GOURCUFF%20Yoann|title=GOURCUFF Yoann|date=12 August 2009|work=[[French Football Federation]]|access-date=12 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110214171657/http://www.fff.fr/servfff/historique/historique_new.php?liste=O&id=GOURCUFF%20Yoann|archive-date=14 February 2011|language=fr}}</ref> Тој го постигнал својот прв меѓународен гол два месеци подоцна против Романија.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.fifa.com/worldcup/preliminaries/europe/matches/round=250471/match=300040874/report.html|title=France v. Romania Match Report|date=11 October 2008|work=[[FIFA|Fédération Internationale de Football Association]]|access-date=31 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20081014235935/http://www.fifa.com/worldcup/preliminaries/europe/matches/round=250471/match=300040874/report.html|archive-date=14 October 2008}}</ref> Гуркуф го направил својот прв настап на голем турнир за Франција на [[Светско првенство во фудбал 2010|Светското првенство 2010 година]]. По приклучувањето на националниот тим, тој бил вметнат во улогата на плејмејкер, позиција која била испразнета и никогаш не била пополнета по пензионирањето на Зидан во 2006 година <ref>{{Наведени вести|url=http://www.360footballnews.com/index.php/teams/france/analysis/7002-tactical-overview-france|title=TACTICAL OVERVIEW: France|date=8 June 2010|work=360 Football News|access-date=11 June 2010|archive-date=2016-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160218173718/http://www.360footballnews.com/index.php/teams/france/analysis/7002-tactical-overview-france|url-status=dead}}</ref> == Статистика == === Клупска === {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Настапи и голови по клуб, сезона и натпреварување<ref name="soccerway">{{Наведена мрежна страница|url=https://int.soccerway.com/players/yoann-gourcuff/3993/|title=Y. Gourcuff|work=Soccerway|accessdate=1 June 2017}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lequipe.fr/Football/FootballFicheJoueur20231.html|title=Yoann GOURCUFF - Football : la fiche de Yoann GOURCUFF (Rennes)|work=L'Équipe|language=fr|accessdate=1 June 2017}}</ref> ! rowspan="2" |Клуб ! rowspan="2" |Сезона ! colspan="3" |Лига ! colspan="2" |Национале куп{{Efn|Настапи во Куп на Франција и Куп на Италија}} ! colspan="2" |Лига куп{{Efn|Настапи во Лига Куп на Франција}} ! colspan="2" |Европа{{Efn|Настапи во Лига на шампиони и Лига Европа}} ! colspan="2" |Останато{{Efn|Настапи во Трофеј на шампионите, Суперкуп на Италија, УЕФА Суперкуп и Светски куп на ФИФА}} ! colspan="2" |Вкупно |- !Лига !Нат !Гол !Нат !Гол !Нат !Гол !Нат !Гол !Нат !Гол !Нат !Гол |- | rowspan="4" |[[ФК Рен|Рен]] |2003–04 |[[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] |9 |0 |0 |0 |0 |0 | colspan="2" |— | colspan="2" |— |9 |0 |- |2004–05 |Ligue 1 |21 |0 |1 |0 |1 |0 | colspan="2" |— | colspan="2" |— |23 |0 |- |2005–06 |Ligue 1 |36 |6 |5 |0 |1 |0 |5 |0 | colspan="2" |— |47 |6 |- ! colspan="2" |Вкупно !66 !6 !6 !0 !2 !0 !5 !0 !0 !0 !79 !6 |- | rowspan="3" |[[ФК Милан|Милан]] |[[ФК Милан сезона 2006–2007|2006–07]] |[[Серија А]] |21 |1 |4 |0 | colspan="2" |— |9 |1 | colspan="2" |— |34 |2 |- |[[ФК Милан сезона 2007–2008|2007–08]] |серија А |15 |1 |2 |0 | colspan="2" |— |3 |0 |0 |0 |20 |1 |- ! colspan="2" |Вкупно !36 !2 !6 !0 ! colspan="2" |— !12 !1 !0 !0 !54 !3 |- |[[ФК Бордо|Бордо]] (п) |2008–09 |[[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] |37 |12 |1 |0 |3 |1 |7 |2 |1 |0 |49 |15 |- | rowspan="3" |Бордо |2009–10 |[[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] |29 |6 |2 |0 |3 |1 |8 |2 |1 |0 |43 |9 |- |2010–11 |[[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] |3 |0 |0 |0 |0 |0 | colspan="2" |— | colspan="2" |— |3 |0 |- ! colspan="2" |Вкупно !32 !6 !2 !0 !3 !1 !8 !2 !1 !0 !46 !9 |- | rowspan="6" |[[ФК Олимпик Лион|Лион]] |2010–11 |[[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] |24 |3 |1 |0 |1 |0 |7 |1 | colspan="2" |— |33 |4 |- |2011–12 |[[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] |13 |2 |3 |0 |2 |0 |5 |0 | colspan="2" |— |23 |2 |- |2012–13 |Ligue 1 |18 |3 |1 |0 |0 |0 |3 |1 |1 |0 |23 |4 |- |2013–14 |[[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] |18 |3 |2 |1 |2 |2 |8 |0 | colspan="2" |— |30 |6 |- |2014–15 |[[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] |17 |3 |1 |0 |1 |0 |0 |0 | colspan="2" |— |19 |3 |- ! colspan="2" |Вкупно !90 !14 !8 !1 !6 !2 !23 !2 !1 !0 !128 !19 |- | rowspan="4" |Рен |2015–16 |[[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] |12 |2 | colspan="2" |— | colspan="2" |— | colspan="2" |— | colspan="2" |— |12 |2 |- |2016–17 |[[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] |27 |4 |0 |0 |1 |0 | colspan="2" |— | colspan="2" |— |28 |4 |- |2017–18 |[[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] |10 |1 |0 |0 |3 |0 | colspan="2" |— | colspan="2" |— |13 |1 |- ! colspan="2" |Вкупно !49 !7 !0 !0 !4 !0 !0 !0 !0 !0 !53 !7 |- |[[ФК Дижон|Дижон]] |2018–19 |[[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] |8 |0 | colspan="2" |— | colspan="2" |— | colspan="2" |— | colspan="2" |— |8 |0 |- ! colspan="3" |Вкупно !318 !47 !23 !1 !18 !4 !55 !7 !3 !0 !427 !59 |} === Меѓународна === {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Настапи и голови по репрезентација и година <ref>{{Nfteams|27166}}</ref><ref>[https://www.fff.fr/equipe-nationale/joueur/8573-gourcuff-yoann/fiche.html Yoann Gourcuff]{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, fff.fr.</ref> ! Репрезентација ! Година ! Настапи ! Голови |- | rowspan="6" | [[Фудбалска репрезентација на Франција|Франција]] | 2008 | 6 | 1 |- | 2009 | 10 | 0 |- | 2010 | 9 | 2 |- | 2011 | 3 | 1 |- | 2012 | 2 | 0 |- | 2013 | 1 | 0 |- ! colspan="2" | Вкупно ! 31 ! 4 |} == Почести == * [[Лига на шампиони во фудбал|Лига на шампиони на УЕФА]] : [[Финале на УЕФА Лигата на шампиони во 2007 година|2006–07]] * [[Суперкуп на УЕФА]] : 2007 година * [[Светско клупско првенство во фудбал|Светско клупско првенство на ФИФА]] : 2007 година * [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] : 2008–09 * Куп на Лига : 2008–09 * Трофеј на шампионите : 2008, 2009 година * Coupe de France : 2011–12 * Трофеј на шампионите: 2012 година * Европско првенство за играчи до 19 години на УЕФА : 2005 година '''Поединечни''' * Играч на месецот во Лига 1 : март 2006 година,<ref>{{Наведени вести|url=http://www.unfp.org/site/page.php?id_rubrique=2824&id_trophee=29|title=Gourcuff, quand la jeunesse prend le pouvoir…|date=6 April 2006|work=[[Union Nationale des Footballeurs Professionels|National Union of Professional Footballers]]|access-date=25 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013115739/http://www.unfp.org/site/page.php?id_rubrique=2824&id_trophee=29|archive-date=13 October 2007|language=fr}}</ref> април 2009 година <ref>{{Наведени вести|url=http://www.unfp.org/site/page.php?id_rubrique=2824&id_langue=1|title=Gourcuff, enfin...|date=6 May 2009|work=[[Union Nationale des Footballeurs Professionels|National Union of Professional Footballers]]|access-date=25 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20050413205126/http://www.unfp.org/site/page.php?id_rubrique=2824&id_langue=1|archive-date=13 April 2005|language=fr}}</ref> * Играч на годината [[Лига 1 (Франција)|во Лига 1]] : 2008–09 <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sportpalmares.eu/Trophees-UNFP-Oscars-du-football.html|title=Palmarès Trophées UNFP - Oscars du football - Meilleur joueur de Ligue 1|language=fr|accessdate=2 August 2017|archive-date=2018-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180702224030/http://www.sportpalmares.eu/Trophees-UNFP-Oscars-du-football.html|url-status=dead}}</ref><ref name="ligue1accolades">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.uefa.com/news/0257-0de7a23c6daf-eb5e242e756e-1000--gourcuff-awarded-ligue-1-accolades/?iv=true|title=Gourcuff awarded Ligue 1 accolades|date=24 May 2009|publisher=UEFA|accessdate=11 February 2021}}</ref> * Тим на годината [[Лига 1 (Франција)|во Лига 1]] : 2008–09, 2009–10 * Гол на годината [[Лига 1 (Франција)|во Лига 1]] : 2008–09 <ref name="ligue1accolades" /><ref name="youtube.com">{{Наведени вести|url=https://www.youtube.com/watch?v=dI0--mM7Ue4|title=Yoann Gourcuff Vs PSG – Chef d'oeuvre|date=14 January 2009|access-date=12 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090122204514/http://www.youtube.com/watch?v=dI0--mM7Ue4|archive-date=22 January 2009|publisher=YouTube}}</ref> * Француски играч на годината : 2009 година ==Белешки== <references group="б"/> == Наводи == {{наводи}} {{Состав на Франција на СП фудбал 2010}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Гуркуф, Јоан }} [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2010]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Олимпик Лион]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Бордо]] [[Категорија:Фудбалери на Милан]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Рен]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Дижон]] [[Категорија:Француски фудбалери]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1986 година]] [[Категорија:Статии со извори на француски (fr)]] r56fswwlii06en9ogy7xourk55iz267 0 1314930 5616259 5614916 2026-08-24T19:17:53Z Jtasevski123 69538 5616259 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Dog-day-afternoon.png|мини|Лого на филмот „Кучешк попладне“ (1975)]] '''„Кучешко попладне“''' (англиски: ''Dog day afternoon'') – [[филм]] на [[режисер]]от [[Сидни Лумет]] (Sidney Lumet) од 1975 година. Автор на сценариото е [[Френк Пирсон]] (Frank Pierson), кој за него ја освоил наградата „[[Филмска награда на академијата на САД|Оскар]]“. Покрај тоа, филмот имал уште пет номинации за „Оскар“, и тоа во следниве категории: најдобар филм, главна машка улога (Пачино), споредна машка улога (Сарандон), режија (Лумет) и [[Монтажа|монтажа]] (Деде Ален). Главните улоги ги играат: Ал Пачино (Al Pacino), Џон Казале (John Cazale), Крис Сарандон (Chris Sarandon) и Чарлс Дурнинг (Charles Durning). Филмот е снимен по вистинит случај од 1972 година.<ref>[https://raspored.hrt.hr/?mreza=4&datum=2023-01-28 Pasje popodne, američki film (пристапено на 28.1.2023)]</ref> ==Синопсис== Сони Ворцик (го игра Ал Пачино) и неговиот другар Сал (го игра Казале) влегуваат во мала [[Банка|банка]] во [[Бруклин]] со намера да ја ограбат. Меѓутоа, во банката има малку [[Пари|пари]], а освен тоа, полицијата набргу ја опколува банката, па тие не можат да избегаат. Сони сфаќа дека единствениот начин да се спаси од долга [[Затвор|затворска]] казна е да ги држи вработените како заложници. Во преговорите со [[Полиција|полицијата]], тој бара да му ја донесат сопругата и тогаш се дознава дека тој е [[Хомосексуалец|хомосексуалец]], оженет со Леон (го игра Сарандон), иако истовремено има жена со две деца. Всушност, мотивот за грабежот на банката е желбата на Сони да собере пари за операција за промена на полот на Леон. Меѓутоа, во разговорот со Леон се открива дека веќе подолго време нивните односи биле влошени, а исто така, Сони бил во судир и со сопругата. Најпосле, полицијата му ветува на Сони дека ќе му обезбеди [[Авион|авион]] за да заминат во странство, но кога доаѓаат на [[Аеродром|аеродромот]], полицијата го убива Сал и го апси Сони. ==Наводи== [[Категорија: Американски филмови]] [[Категорија:Криминалистички филмови]] [[Категорија: Филмови од 1975 година]] [[Категорија: Филмови на англиски јазик]] [[Категорија: Филмови чие дејствие се одвива во Њујорк]] [[Категорија:Филмови на Сидни Лумет]] [[Категорија:Филмови со Ал Пачино]] [[Категорија:Филмови со Џон Казале]] [[Категорија:Филмови со Крис Сарандон]] [[Категорија:Филмови со Чарлс Дурнинг]] efwkqmdkmx50syll1eh6cmwgvsep7tz 0 1331788 5616250 5333943 2026-08-24T17:57:13Z Bjankuloski06 332 /* Наводи */ Додадена категорија 5616250 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Kiradjieffs_brothers.jpg|мини|205x205пкс| Браќата Кираџиевци во Синсинати, 1921 година. Од лево кон десно: Атанас, Аргир и Иван.]] '''Том Кираџиев''' и '''Џон Кираџиев''' (исто познати како Кираџиевци) биле [[Американски Македонци|македонски]] стопанственици<ref>{{Наведена книга|title=The Oxford Encyclopedia of Food and Drink in America Том 1|last=Smith|first=Andrew|publisher=OUP USA|year=2013|pages=417|quote=''Чилито Синсинати беше развиено во раните 1920-ти во Синсинати од македонските емигранти, Атанас „Том“ Кираџиев и неговиот брат Џон, и се служеше во нивниот мал ресторан, кој стана познат како царица Чили поради неговата локација.''}}</ref> во [[САД]], заслужни за нивното создавање на регионално специјалитетско јадење познато како [[синсинатско чили]]. == Историја == Браќата биле родени во [[Рупишта]], [[Костурско]],<ref>Кѫнчовъ, Василъ. Македония. Етнография и статистика. София, Бѫлгарското книжовно дружество, 1900. {{ISBN|954430424X}} с. 267, (in Bulgarian).</ref> од македонски родители.<ref>Киряк Шкуртов, Искреността на младотурците в сп. Илюстрация Илинден, кн. 2, София, февруари 1934 год., стр. 7-8. (in Bulgarian)</ref> Градот бил припоен за време на [[Балкански војни|Балканските војни]] (1912-1913) од Грција. [[Букурешки договор (1913)|Поделбата од османлиските земји]] на [[Македонија (регион)|Македонија]] меѓу балканските национални држави резултирала со фактот дека некои од [[Македонци]] емигрирале во Бугарија или ја напуштиле областа.<ref name="Palairet114115">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=nyb5DAAAQBAJ&q=balkan+wars+bulgarians+in+greece|title=Macedonia: A Voyage through History (Vol. 2, From the Fifteenth Century to the Present)|last=Palairet|first=Michael|publisher=Cambridge Scholars Publishing|year=2016|isbn=978-1443888493|location=Cambridge|pages=178–180}}</ref> Атанас (Том) е роден во 1892 година. За време на [[Првата светска војна]] бил војник во бугарската армија. Во 1917 година бил отпуштен и се преселил во градот [[Софија]], каде извесно време работел како сметководител.<ref name="starr">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=JRVbAAAAYAAJ&dq=best+chili+on+earth&pg=RA7-PA7|title=Princeton Alumni Weekly, Volume 75 (Best chili om earth)|last=Starr|first=Frederick|publisher=Princeton University Press|year=1974|location=Princeton|pages=9–11}}</ref> Неговиот помал брат Иван (Јован) роден во 1895 година исто така служел одредено време во бугарската војска. Во 1921 година и двајцата емигрирале во Соединетите Американски Држави. Тие прво се населиле во градот [[Њујорк (град)|Њујорк]],<ref>Donna R. Gabaccia, Donna R Gabaccia (2009) We Are What We Eat: Ethnic Food and the Making of Americans Harvard University Press, Of Cookbooks and Culinary Roots, p. 109, {{ISBN|0674037448}}.</ref> но откако продавале [[хот дог]] таму некое време, браќата го следеле нивниот голем брат Аргир (Арги) во [[Синсинати]]. Роден 1880 година, бил касиер на [[Бугарска егзархија|Бугарскиот егзархиски]] црковно-училишен одбор во Рупишта.<ref name="Markov, Georgi 2002. p. 218">Markov, Georgi. Hrupishta. Memories. Bulgarian State Archives - [[Хасково|Haskovo]], Interface, 2002. p. 218, {{ISBN|954-90993-1-8}}. (in Bulgarian).</ref> Арги се населил во Синсинати до 1918 година, каде што отворил самопослуга. Во Синсинати браќата почнаа да развиваат сопствен бизнис. Том се вработил како банкарски службеник и работел навечер, приготвувајќи чили за клиентите кај неговиот брат. Во тоа време Том го измислил регионалниот специјалитет познат како синсинатско чили. Во 1922 година тие отвориле штанд за хот дог сместен до бурлескиот театар. Том и Џон се вратиле во Бугарија за да најдат жени, додека Аргир за таа цел отишол во својата татковина. Аргир останал таму неколку години, а кога се вратил, неговите двајца браќа биле добро етаблирани и му обезбедиле работа како касиер. Според новинарот Васил Стефанов, во 1933 година браќата Кираџиевци биле меѓу најуспешните [[Македонци]] во градот, сопственици на голем и модерен ресторан во центарот на градот.<ref>Cincinnati chilly an article by Lucy M. Long in Deutsch, Jonathan, Benjamin Fulton, and Alexandra Zeitz. (2018). We eat what?: a cultural encyclopedia of unusual foods in the United States. pp. 91-94. {{ISBN|1440841128}}.</ref><ref>Victor Roudometof (2007) Collective Memory, National Identity, and Ethnic Conflict: Greece, Bulgaria, and the Macedonian Question, Greenwood Publishing Group, p. 109, {{ISBN|0275976483}}.</ref><ref>Patricia Schultz (2016) 1,000 Places to See in the United States and Canada Before You Die, 3th edition Workman Publishing, p. 559, {{ISBN|0761189432}}.</ref><ref>Adrienne Hall "Macedonia", pp. 392–95. in Ethnic American Food Today: A Cultural Encyclopedia, Volume 2, with Lucy M. Long as edidor, Rowman & Littlefield (2015); {{ISBN|1442227311}}.</ref><ref>Шандански, Ив. Въоръжената самозащита на българите в Егейска Македония (март – септември 1943 г.), стр. 54 в Известия на Държавните архиви, кн. 94, 2007, стр. 34–95, (in Bulgarian).</ref> Сопругата на Аргир не се прилагодила во Соединетите Држави и тие се преселиле во [[Македонија]] во 1940-тите години.<ref name="woellert">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=uyJYvgAACAAJ|title=The Authentic History of Cincinnati Chili|last=Woellert|first=Dann|publisher=The History Press|year=2013|isbn=978-1-60949-992-1|access-date=January 11, 2022|df=mdy-all}}</ref><ref>Thanos Veremis (2017) A Modern History of the Balkans: Nationalism and Identity in Southeast Europ, Bloomsbury Publishing, Chapter VII. From War to Communism, pp. 58-67, {{ISBN|1786731053}}.</ref> Продавницата порасна и станала локален синџир. Во 1959 година, Кираџиевците објавиле дека се првите што излегле со нов дизајн за возење во автомобил, сервисирање на автомобили. Последниот човек кој го водел семејниот бизнис бил синот на Том ''Асен (Џо)'' Кираџиев. Од доцните 1950-ти години, кога здравјето на неговиот татко нагло се влошило, Џо ја презел продавницата Том починал во 1960 година, додека Џон починал во 1953 година. Во 2009 година, кога 79-годишниот Џо се пензионирал, ја продал продавницата. == Наводи == {{Наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Кираџиевци, Браќа}} [[Категорија:Американски стопанственици]] [[Категорија:Американци со македонско потекло]] [[Категорија:Луѓе од Рупишта]] [[Категорија:Македонски стопанственици]] jv7w39injgub6ivrb85swmqnljhic4g 0 1340513 5616238 5583325 2026-08-24T17:56:53Z Bjankuloski06 332 /* Наводи */ Додадена категорија 5616238 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност|име=Драги Каров|портрет=DragiKarov.jpg|image_size=200px|опис=Слика од Драги Каров|роден-дата={{birth year and age|1956}}|роден-место=[[Свети Николе]], [[НР Македонија]], [[ФНРЈ]]|занимање=[[Претприемач]], [[активизам|активист]]}} '''Драги Каров''' ([[1956]], [[Свети Николе]], [[НР Македонија]]) ― [[Македонија|македонски]] [[претприемач]]. Роден во [[Свети Николе]], но денес живее во [[Велес]]. == Биографија == Роден е во 1956 година во [[Список на градови во Македонија|гратчето]] [[Свети Николе]]. Карев се занимавал како претприемач во градот [[Велес]]. Драги Каров е еден од првите, кој што со разпаѓањето на [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|Југославија]] основил комитет на [[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]] во Велес, и повикува против присуството на [[Југословенска народна армија|југословенската армија]] на територијата на [[Македонија]]. Во резултат на тоа Каров бил обвинет за тероризам осуден за „противјугословенска дејност“ на една година затвор заедно со Георги Калаузаров и Гоце Чушков, но после тоа биле брзо ослободeни.<ref>[[Красимир Каракачанов|Каракачанов, Красимир]]. ВМРО – 110 години борба за българщината, Македония Прес, [[Софија|София]], 2004, стр. 246.</ref> Кога Македонија добила независност, Драги Каров бил на страна на [[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]], но со текот на времето почнал да се ориентира кон [[Социјалдемократски сојуз на Македонија|СДСМ]], почнувајќи да организира протести против [[Влада на Македонија|Владата]] на ВМРО-ДПМНЕ во Велес.<ref>[https://netpress.com.mk/video-dragi-karov-gi-predvodi-protestite-na-sdsm-vo-veles/ ''ВИДЕО: Драги Каров ги предводи протестите на СДСМ во Велес'']</ref> Во март 2008 година Каров подигнал во неговиот двор во Велес, [[споменик]] на [[Тодор Александров]], со коешто предизвикал скандал,<ref>''[http://tirekovmirece.com/Novost/%D0%9F%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%B5-%D0%B1%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D0%A2%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%80-%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2 Поставена е бистата на Тодор Александров]''</ref> при што споменикот бил брзо срушен.<ref>''[https://time.mk/cw/fc4a63ac12/vmro-narodna-ne-e-probugarska-tuku-makedonska-partija.html Во Велес веќе нема споменик на Тодор Александров]''</ref> Во 2008 година, тој бил наложен да плаѓа илјада [[евра]] казна заради прекршување на закони за веење странски [[Знаме|знамиња]].<ref>''[http://tirekovmirece.com/Novost/%D0%94%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8-%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2-%D0%B5-%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%BE-%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%82-%D0%B7%D0%B0-%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D1%9A%D0%B5-%D0%BD%D0%B0-%D1%82%D1%83%D1%93%D0%B8-%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%9A%D0%B0 Драги Каров е парично казнет за веење на туѓи знамиња]''</ref> На [[28 февруари]] [[2010|2010 година]] Каров подигнал споменик во неговиот двор на [[Ванчо Михајлов|Иван Михајлов]].<ref>[http://focus-news.net/?id=n1356180 Бюст на Ванчо Михайлов бе поставен в град Велес]</ref> Во [[јуни]] [[2026|2026 година]] бил осуден за условна казна од една година со три години пробен период, поради навредливи коментари на [[Фејсбук]] под објава на [[Канал 5]].<ref>[https://offnews.bg/sviat/edna-godina-uslovno-za-komentar-vav-facebook-skopie-osadi-makedonskia-868640.html Една година условно за коментар във Facebook: Скопие осъди македонския българин Драги Каров], offnews.bg</ref> == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Каров, Драги}} [[Категорија:Луѓе од Свети Николе]] [[Категорија:Македонски општественици]] [[Категорија:Политичари од ВМРО-ДПМНЕ]] [[Категорија:Родени во 1956 година]] [[Категорија:Политичари од СДСМ]] [[Категорија:Бугаромани]] [[Категорија:Македонски затвореници и притвореници]] [[Категорија:Југословенски затвореници и притвореници]] [[Категорија:Затвореници и притвореници во Југославија]] [[Категорија:Македонски стопанственици]] m0cee4ove3bcpk69mw9m7vatdjbcuk5 0 1346363 5616162 5614227 2026-08-24T14:33:03Z Jtasevski123 69538 5616162 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Lana Turner - Madame X publicity photo.jpg|мини|Лана Тарнер во „Мадам Икс“]] '''„Мадам Икс“''' ([[Англиски јазик|англиски]]: ''Madame X'') — [[Филм|филм]] на [[Режисер|режисерот]] [[Дејвид Ловел Рич]] (David Lowell Rich) од 1966 година, снимен по [[Сценарио|сценариото]] на Џин Холовеј (Jean Holloway). Филмот е заснован врз истоимената драма на францускиот драмски писател [[Александар Бисон]] од 1908 година (Alexandre Bisson). Главните улоги ги играат: [[Лана Тарнер]] (Lana Turner), [[Џон Форсајт]] (John Forsythe), Рикардо Монталбан (Ricardo Montalban), Констанс Бенет (Constance Bennett) и Бурџис Мередит (Burgess Meredith).<ref>[https://raspored.hrt.hr/?mreza=4&datum=2024-04-19 Madame X, američki film (пристапено на 19.4.2024)]</ref> ==Синопсис== Холи Паркер, сопругата на угледниот [[Дипломатија|дипломат]] Клеј Андерсон, води здодевен живот за време на неговото отсуство. Така, таа започнува љубовна врска со еден богат ерген, но животот ѝ се распаѓа кога тој случајно погинува. Тогаш, свекрвата ја наговара да ги остави Клеј и детето и да почне нов живот на друго место. Неколку години подоцна, Холи станува [[Проституција|проститутка]], а кога еден ситен криминалец се обидува да уценува, работите стануваат уште полоши... == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Филмови на Дејвид Ловел Рич]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови од 1966 година]] [[Категорија:Филмови со Лана Тарнер]] [[Категорија:Филмови со Џон Форсајт]] [[Категорија:Филмови со Рикардо Монталбан]] [[Категорија:Филмови со Констанс Бенет]] [[Категорија:Филмови со Бурџис Мередит]] [[Категорија:Филмови засновани на драми]] 84kws5v413d9ou4c5tzl2zqqg1yzmdc 0 1350237 5616236 5496572 2026-08-24T17:56:49Z Bjankuloski06 332 /* Наводи */ Додадена категорија 5616236 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност|||име=Тома Бакрачев|портрет=Toma Bakrachev IMARO.jpg|px=|опис=македонски револуционер|наставка=|роден-дата={{роден на|9|октомври|1877}}|роден-место={{роден во|Вишени}}, [[Битолски Вилает]], [[Османлиско Царство]]|починал-дата={{починал на и возраст|df=yes|1951|11|4|1877|10|9}}|починал-место={{починал во|Софија}}, [[НР Бугарија]]}} '''Тома Кузманов Бакрачев''' (познат и под псевдонимот '''Леонид Голштајн'''<ref>{{Псевдоними|60}}</ref>) — македонски револуционер, учесник во македонското револуционерно движење, член на [[Македонската револуционерна организација]]. == Животопис == [[Податотека:Constantinople IMARO Committee 1903.jpg|лево|мини|250x250пкс|[[Цариградски револуционерен комитет|Цариградскиот комитет]] на [[ВМРО]] во 1903 г. со [[Никола Милев]], Тома Бакрачев и [[Пере Тошев]]]] Бакрачев е роден во селото [[Вишени]], [[Костурско]] на 9 октомври 1877 година, тогаш во [[Отоманското Царство]]. Првично се занимавал со трговија. Живеел во [[Константинопол]], каде станал член на месниот реонски комитет на [[ВМРО]]. Раководел со Костурско-Леринското друштво во Константинопол (1901), додека им помагал и на [[Солунските атентатори]] така што ја организирал доставата на [[динамит]]от во [[Солун]]. По атентатите бил уапсен и добил смртна пресуда во 1903 г. која подоцна била заменета со доживотен затвор, а на крајот во 1908 г. бил амнестиран за време на [[Младотурската револуција]]. Подоцна живеел во [[Софија]], каде што во 1914 година ја отворил првата бродска агенција во земјата.<ref>{{Николов|16}}</ref><ref>{{Пелтеков|39}}</ref> По [[Окупацијата на Грција во Втората светска војна|окупацијата на Грција за време на Втората светска војна]], на почетокот на април 1943 година, по иницијатива на централниот комитет на [[СМЕО]], тој заедно со [[Спиро Василев]], [[Георги Киселинчев]], [[Димитар Палчев]] и [[Никола Трифонов]] заминале во [[Егејска Македонија]] за да ја проверат состојбата на населението. Подоцна за тоа пишувале и барале помош и акција.<ref>{{cite journal|last=Мичев|first=Добрин|authorlink=|year=1998|title=Българското национално дело в Югозападна Македония (1941 – 1944 г.)|url=http://www.promacedonia.org/mpr/ohrana.html|format=|journal=Македонски преглед|volume=кн. 1|issue=|pages=|doi=|id=|accessdate=10 октомври 2015}}</ref> Починал на 4 ноември 1951 г. во градот [[Софија]], [[Бугарија]]. == Наводи == <references /> {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бакрачев, Тома}} [[Категорија:Македонски револуционери]] [[Категорија:Дејци на ВМОРО]] [[Категорија:Македонски преселници во Софија]] [[Категорија:Погребани на Централните софиски гробишта]] [[Категорија:Дејци на Македонските братства]] [[Категорија:Починати во 1951 година]] [[Категорија:Македонски стопанственици]] 15obqotuxyues5m9ur3caouz6xzw5l6 0 1357647 5616122 5513682 2026-08-24T13:03:03Z Gurther 105215 5616122 wikitext text/x-wiki {{Infobox Military Conflict|conflict=Битка кај Раштански Колиби|partof=[[Завршни операции за ослободување на Вардарска Македонија]]|image=[[Податотека:Битка кај Раштански Колиби.png|300px]]|caption=|date=10 септември 1944|place=Раштански Колиби (Помеѓу [[Гроот]] и [[Горно Оризари (Велешко)|Горно Оризари]])|casus=|territory=|result=Видете [[Битка кај Раштански Колиби#Последици|последици]]|combatant2=[[Податотека:Flag of Nazi Germany (1933-1945).svg|22x20px]] [[Третиот Рајх]]|casualties1=15 жртви|casualties2=нема жртви|casualties3=|notes=|combatant1=[[Податотека:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|22x20px]] [[НОВМ]]|commander1=[[Киро Чауле]]|commander2=[[Александар Лер]]|units1=500 партизани|units2=непознат број на војници}}'''Битката кај Раштански Колиби''' ― воена битка помеѓу [[Осма македонска ударна бригада|8^та македонска ударна бригада]] и дивизија од [[Трет Рајх|германскиот]] гарнизон во градот [[Велес]]. Битката се одвивала во територијата позната како Раштански Колиби, што се наоѓа помеѓу точката [[Гроот]] и велешкото село [[Горно Оризари (Велешко)|Горно Оризари]]. Времетраењето на битката не е конкретно познато, но во [[Македонска историографиjа|македонската историографија]] е прифатено дека траело околу 1 до 3 часа. Битката била првиот судир на непријателски сили на Осмата македонска ударна бригада. Заради многумина причини, како недостаток на материјали, недостаток на [[куршум]]и, лоша и неразвиена комуникација и тоа што голем дел од партизаните немале воено искуство, околу петнаесет партизани храбро и трагично загинале во битката. После војната споменик бил сместен во местото каде што се одвивала битката, споменикот содржил плоча со имињата на сите тие којшто загинале, но голем дел од имињата биле грешно претставени и некои имиња не биле присутни. Битката е позната како „борбено крштевање“<ref name=":4">''[http://drmj.eu/search/%D0%BA%D1%80%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D0%B5?where=undefined&position=undefined Дефиниција на терминот „борбено крштевање“]'' од [[Дигитален речник на македонскиот јазик]]</ref> на Осмата македонска ударна бригада. После неколку часа германските воени сили немале куршуми и одлучиле да се повлечат назад кон градот [[Велес]]. По два месеци голем дел од партизаните што биле присутни во битката имале голема учество во [[Ослободување на Велес|ослободувањето на градот Велес]] и [[Завршни операции за ослободување на Вардарска Македонија|завршните операции за ослободувањето на Вардарска Македонија]]. == Заднина == === Основањето на бригaдата === Во август 1944 година [[ГШ на НОВ и ПОМ|Главниот штаб на народната ослободителна војска и партизанските одреди во Македонија]] ги известила [[Киро Чауле]], [[Павле Игновски]], [[Боро Мокров]], и [[Никола Митевски]] за одлуката донесена што го одобрило основањето на велешката ударна бригада. Во тоа време партизанските одреди на Киро Чауле и другите се наоѓале во велешкото село [[Мелница (Велешко)|Мелница]]. Тие очекувале дека основањето и организирањето на новата македонска бригада би се одвивала во селото но ГШ на НОБ и ПОМ им истакнале дека треба да ја основаат бригадата во побезбедно место во некој ридски реон.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/bib/512152572|title=Осмата македонска ударна бригада: зборник на сеќавања на борбениот пат на Осмата македонска ударна бригада|last=Галевски|first=Киро|publisher=Титов Велес: Општински одбор на Сојузот на здруженијата на борците од НОВ|year=1988}}</ref>{{Rp|20-21}} Во спомениците на Никола Митевски тој истакнал како бил среќен кон одлуката и како голем дел од велешаните во [[Велешко-прилепски народноослободителен партизански одред „Трајче Петкановски“|велешко-прилепскиот партизански одред „Трајче Петкановски“]] и [[Петта македонска ударна бригада|5^та македонска ударна бригада]]. Условите за основањето на бригадата биле поволни заради тоа што имало материјали собрани од тие којшто биле восхитени кон ослободителното движење и имале многумина доброволци од различни велешки села како [[Војница]], [[Крива Круша]], [[Бањица]] и [[Отиштино]]. По известувањето дека им било одобрено да формирале македонска бригада, [[Киро Чауле]], [[Павле Игновски]], [[Боро Мокров]], и [[Никола Митевски]] бил поканети во средба со водачите на главниот штаб на [[Петта македонска ударна бригада|5^та македонска ударна бригада]]. Во средбата се договориле дека идните водачи на новата македонска ударна бригада би бил македонскиот партизан Киро Чауле.<ref name=":0" />{{Rp|20-21}} Во средбата се договориле за местото на формирањето на бригадата. Водачите на одредите и бригадите одлучиле дека најповолно место за формирањето на бригадата било велешкото село [[Отиштино]]. Пристигнале во селото кај почетокот на септември 1944 година и брзо почнале да ги спремат условите за бригадата. Првата одлука којшто ја направиле е разделувањето на партизаните со воено искуство од партизаните којшто се приклучиле во [[НОВМ|народната ослободителна војска]] без воено искуство. Тие исто така примиле неколку прилепчани во бригадата но голем дел останале во [[Петта македонска ударна бригада|5^та македонска ударна бригада]]. Во составот на бригадата целосно биле приклучени [[Велешко-прилепски народноослободителен партизански одред „Трајче Петкановски“|велешко-прилепскиот партизански одред „Трајче Петкановски“]].<ref name=":0" />{{Rp|20-21}} Освен партизани тие исто така примиле затвореници од [[Идризово]] којшто во тоа време било управено од страна на бугарски којшто биле соработници со [[Царство Бугарија|фашистичката влада во Бугарија]] и [[Националсоцијализам|нацистите]] од [[Третиот Рајх]]. Конечно во 2-ри септември 1944 година со новодојдени борци и партизаните со воено искуство се формирала [[Осма македонска ударна бригада|осмата македонска ударна бригада]] со четири баталјона и приштабски единици во нејзиниот состав. Во составот на бригадата биле вклучени околу 500 партизани.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2022/02/IST-1988-9.1-4.09.-Malkovski-Gj.-Prilog-kon-formiranjeto-i-borbenite-dejstvia-na-Veleshko-prilepskiot-partizanski-odred-Trajche-Petkanovski.pdf|title=ПРИЛОГ КОН ФОРМИРАЊЕТО И БОРБЕНИТЕ ДЕЈСТВИЈА НА ВЕЛЕШКО-ПРИЛЕПСКИОТ ПАРТИЗАНСКИ ОДРЕД „ТРАЈЧЕ ПЕТКАНОВСКИ“|last=[[Ѓорѓи Малковски|Малковски, Ѓорѓи]]|publisher=[[ЗИРМ]]|year=1988|pages=118}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://mod.gov.mk/inc/uploads/2021/10/Shtit-144.pdf|title=Велес и Велешко во 1944 година|last=Миклош|first=Бојан|publisher=списанието „Штит“|year=2020|pages=46}}{{Мртва_врска|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Голем дел од нив немале воена униформа ниту материјалите или куршумите потребни за војната. Облеката на партизаните била донесена од самите партизани, сите имале различна облека но имале иста капа со петокраки ѕвезди.<ref name=":0" />{{Rp|20-21}} === Структура === Бригадата имала посложена структура со разлика на многумина други бригади во тоа време. Најмоќните членови во бригадата се тие којшто се дел од бирото, бирото е составено само од пратеници од [[ГШ на НОВ и ПОМ|Главниот штаб на народната ослободителна војска и партизанските одреди во Македонија]]. Во првите недели на бригадата немале право да си ги користат оружјата освен ако добиле одобрување од бирото. После [[Ослободување на Скопје|ослободувањето на Скопје]] и навлегувањето на бригадата во [[Косово и Метохија|Косово]] бирото станало неактивно, најистакнатите членови во бирото биле [[Коче Џипуновски]] и [[Иван Ивановски (партизан)|Иван Ивановски]], двајцата биле членови во [[СКОЈ]].<ref name=":0" />{{Rp|28-29}} Во структурата исто така е присутна [[Сојуз на комунистите на Македонија|Комунистичката партија на Македонија]]. Но со разлика на другите органи тие немале никакво влијание врз одлуката на бригадата, нивната главна цел била да го подигне и развива борбениот морал на борците. Тие им помогнале на водачите на бригадата со организирајќи дисиплина и структура. Пред секоја борба или суровен марш тие организирале говори и средби каде што ги мотивирале партизаните. За време на долготрајни маршови тие ја пееле химната на бригадата за да можат да ги мотивираат партизаните. Во бригадата имало подгрупа на музичарите којшто ја свиреле химната, меѓу нив најистакнатиот бил Јован Леов, [[Иван Николов|Иван Николов - Танго]] и Трајко Гулевски.<ref name=":0" />{{Rp|28-29}} [[Податотека:Главен штаб на осмата македонска ударна бригада.png|мини|294x294пкс|Слика од најистакнатите претставници од бригадскиот комитет.]] Бригадениот комитет е главниот водачки орган на бригадата, во комитетот се донесени главните одлуки за каде и како би патувале партизаните, кој позиции би ги земале за време на битка и кој материјали ќе ги користеле. Кога немало битки за долго време комитетот би организирал читалишта во селата каде што ги едуцирале партизаните за различни истакнати македонски фигури и периода, како [[Гоце Делчев]], [[Даме Груев]] и нивното учество во [[Илинденското востание]]. Во читалиштата исто така учеле за [[Комунизам|комунизмот]], [[Социјализам|социјализмот]] и нивната историја. Литературните дела на фигури како [[Карл Маркс]] и [[Фридрих Енгелс]] исто така биле издадени, проучувани и анализирани. Главниот водач на бригадениот комитет бил секретар, којшто во тоа време бил Киро Чауле..<ref name=":0" />{{Rp|28-29}} Партиско биро во баталјоните е подгрупа на бригадскиот комитет, имало четири подгрупи за секој баталјон во бригадата, нејзината главна улога е кординација помеѓу баталјоните. Во секое партиско биро во баталјоните содржи повеќе партиски ќелии во четите, секој баталјон содржил повеќе чети во нејзиниот состав, ќелиите дискутирале за односот и движењето на скоевците во брите и акциите и се предлагаа најзаслужените да се примат во партијата. Санитетската подгрупа била составена од [[Медицина|медицински]] сестри и браќа. Заради примитивните услови тие претежно ги нагледувале болните но за сложени операции тие требале да користат надворешни медицински доктори.<ref name=":0" />{{Rp|28-29}} === Патување === {{Quote box|''<center>Крвава зора над Велес грее</center><center>народ борци чека крв да лее</center><center>Еј за Велес слободен и Вардар!</center><center>Еј за светли дни слобода дар</center>'' <br />''<center>Напред бригадо во крвов поход</center><center>за Велес, Вардар и слободен род</center>'' <br />''<center>Челата наши смртта ги краси</center><center>Еј, ропство бега без да се спаси</center><center>Еј, пред дигнат нож на вчерашен роб</center><center>слобода слета од замрзнат гроб</center>'' <br />''<center>Напред бригадо во крвов поход</center><center>за Велес, Вардар и слободен род</center>''|border=2px|bgcolor=#F8F8FF|width=230px|title=Марш на [[Осма македонска ударна бригада|8^та М. У. Б.]]}}Со пропаѓањето на [[Царство Бугарија|бугарската фашистичка власт]] и формирањето на нова [[Народна Република Бугарија|социјалистичка русофилска држава]], фашистичките бугарски сили којшто бригадата се бореле биле привлекувани, заради тоа единствените окупатори во Македонија биле [[Третиот Рајх]] и нивната војска. Заради тоа тие почнале да си ги поместуваат нивните баталјони околу градот Велес и велешкиот реон за да можеле да го [[Ослободување на Велес|ослободат градот]]. Тие исто така соработувале со прилеските бригади при [[Ослободување на Прилеп|народното ослободување на градот Прилеп]]. Само 60-70% од партизаните биле вооружени, што било голем проблем на секретарите на бригадата во првите месеци на нејзиното дејство.<ref name=":0" />{{Rp|50}} Откако била формирана осмата македонска ударна бригада тие почнале со нивното патување низ велешкиот реон, тие почнале во велешкото село [[Отиштино]], после долг марш којшто траел еден ден тие успешно пристигнале во селото [[Белештевица]], селото е дел од [[Општина Велес]], додека Отиштино е дел од [[Општина Чашка]]. После тоа тие пристигнале кај велешкото село [[Бузалково]]. Тие останале во селото за неколку дена но после одлучиле дека требале да продолжат повеќе кон Велес. Нивната цел била постепено да се приближе до градот и после да го нападнале. Во септември 8-ми тие успешно го ослободиле велешкото село [[Раштани (Велешко)|Раштани]]. Тие биле 4 километри далеку од градот кога почнала Битката кај Раштански Колиби, блиску до [[Превалец (Велес)|Превалец]] и [[Горно Оризари (Велешко)|Горно Оризари]].<ref name=":0" />{{Rp|64}} == Борбата == По формирањето на осмата македонска ударна бригада во 2-ри септември 1944 година тие почнале со нивното патување, четвртиот баталјон на бригадата ја добила улогата да преземи позиции во [[Бањица|селото Бањица]] бидејќи очекувале дека во околина имало германско присуство. Откако откриле дека селото немало окупатори тие ја добиле наредбата од бригадскиот комитет да преземаат позиција во Раштански Колиби. Раштански Колиби е општ и двосмилен термин користен за обележувајќи територија којшто го зафаќа патот помеѓу точката [[Гроот]], [[Горно Оризари (Велешко)|Горно Оризари]], [[Раштани (Велешко)|Раштани]] и Раштанската Чешма. Терминот „Раштански Колиби“ не е исто така целосно прифатено, во некој постари наводи местото е познат како „Раштански Дупки“<ref name=":1">Македонски документарен филм ''[https://www.youtube.com/watch?v=BzINDw0PFww „Осмата македонска ударна бригада“]'' (1984) емитувана во [[Македонска радио-телевизија|РТВ Скопје]].</ref> или „Раштански Пат“. Во националната енциклопедија „[[Македонска енциклопедија|Македонска Енциклопедија]]“ местото е именувано како Раштански Колиби,<ref name=":2">''[https://macedonism.org/%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0/%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%BA%D0%B0%D1%98-%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B8/ Борбата кај Раштански Колиби]'' (2009) од [[Македонска енциклопедија|Македонска Енциклопедија]]</ref> во официјалниот сајт на [[Општина Велес]] терминот Раштански Колиби е исто така користено.<ref name=":3">''[https://veles.gov.mk/80-godini-od-bitkata-ka-rashtanski-kolib/ 80 години од Битката кај Раштански Колиби]'' (2024) од Советот кај [[Општина Велес]].</ref> [[Податотека:Марш на Осмата македонска ударна бригада.png|мини|371x371пкс|Слика од маршот на Осмата македонска ударна бригада кон реонот Раштански Колиби пред одвивањето на битката, сликата е датирана помеѓу 8 и 9 септември 1944 година.]] За брзо време помеѓу 8-ми и 9-ти септември баталјоните од осмата македонска бригада успешно ги преземале позициите кај Раштански Колиби и кај нивната околина, тие успешно земале позиција кај патот од [[Велес]] кон [[Прилеп]]. Тие исто така наместиле воени сили кај точката [[Гроот]], [[Горно Оризари (Велешко)|Горно Оризари]] и [[Раштани (Велешко)|Раштани]]. Тие исто така успеале да поместиле мал дел од нивната сила кај точката Баир. Тие биле околу четири километри далеку од градот Велес којшто активно се обидувале да го ослободаат. Во ноќта на 9-ти септември, главните водачи на осмата македонска бригада добиле писмо од [[ГШ на НОВ и ПОМ|Главниот штаб на народната ослободителна војска и партизанските одреди во Македонија]] дека сила составена од германски војници почнале да патуваат кон нивната местоположба и требало да бидат спремни ако биле нападнати од [[Трет Рајх|Третиот Рајх]] и нејзината армија.<ref name=":0" />{{Rp|63-64}} Во раната зора на 10 септември 1944 година силите од осмата македонска ударна бригада се спремале за нападот на германските воени сили, тие ги виделе како пристигнале во околина со камиони. Причината зошто Германците откриле местоположбата на бригадата било заради тоа што имале шпиуни во околијата којшто им ја продале информацијата. Тие излегле од нивните автомобили и одлучиле да го издигнат белото знаме, симбол просечно користено во војна за предавајќи самиот себеси. Многумина од партизаните верувале дека германските дојдоа со главната цел да се предале, но водачите на бригадскиот комитет биле сомнителни кон одлуката на германците. [[Киро Чауле]], [[Павле Игновски]], [[Боро Мокров]], и [[Никола Митевски]] верувале дека имале друга цел. После неколку минути нивните сомнежи станале вистина кога германските војници си ги замениле белите знамиња со современи пушки и [[шмајзер]]и. Според Иван Ивановски, којшто бил сведок за време на битката, битката почнала неочекувачи наеднаш.<ref name=":0" />{{Rp|63-64}} === Улогата на баталјоните во битката === Од сите баталјони којшто влегле во составот на осмата македонска ударна бригада, баталјонот со најголемо дејство во битката било четвртиот баталјон, сите загинати партизани во битката биле борци од четвртиот баталјон. Кога Германците пристигнале во реонот за прв пат Киро Чауле одлучил да го прати четвртиот баталјон. Четвртиот баталјон бил најразвиениот со најсовремените оружја во самата бригада, заради тоа кога го организирале нивниот марш од селото Бањица кон Раштански Колиби и селото Раштани главните водачи на маршот бил четвртиот баталјон. Но иако четвртиот баталјон бил најразвиениот тие уште биле многу позади со воената технологија на [[Третиот Рајх]], којшто била еден од најразвиените воени армии за време на војната. Голем дел од тие којшто загинале во битката немале никакво воено искуство. Но партизани како [[Богдан Прличков]], [[Ивче Јованов]], [[Ивче Мирчев]], [[Илија Ристов]], [[Јован Ѓошев]], [[Милан Зафиров]], [[Никола Давчев]], [[Никола Николовски (партизан)|Никола Николовски]] и [[Шефки Сали]] имале многу минимално две годишно искуство со војна кога служеле во армијата на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] како дел од нејзиниот воен рок. Но во тоа време Југославија не била во војна и заради тоа за време на нивниот воен рок тие претежно служеле како гарнизони во градовите.<ref name=":0" />{{Rp|63-64}} Освен четвртиот баталјон во осмата македонска ударна бригада, првиот баталјон исто така играла голема улога за време на битката. Кога почнала битката баталјонот бил кај точката Баир, блиску до велешкиот рид [[Гроот]]. Првиот баталјон бил блиску до велешкото село [[Горно Оризари (Велешко)|Горно Оризари]] пред одвивањето на битката. Кога почнала битката тие од прво останале во нивната позиција но после кога добиле наредба од бригадскиот комитет којшто Киро Чауле го водел тие почнале да патуваат кон Раштански Колиби. Тие откако се симнале од ридот преземале позиции кај железничката пруга помеѓу Велес и Прилеп. Тие ги нападнале германските сили од страната кога четвртиот баталјон на бригадата почнала да губи многумина партизани за време на битката. Немало ниту една жртва од првиот баталјон.<ref name=":0" />{{Rp|63-64}} Вториот баталјон на бригадата со разлика на претходните две именувани имало многу ситна улога за време на Битката кај Раштански Колиби, баталјонот бил сместен во ридот Гроот кога битката се одвивала, тие биле најблиску до градот [[Велес]] од сите други баталјони. Кога битката почнала тие добиле наредба од Киро Чауле да им помогнале на четвртиот баталјон заради големиот број на жртви. Тие постепено се симиѓале од ридот и се приклучиле во битката. Тие ги нападнале германските дивизии од исток. Германците биле нападнати од првиот баталјон од запад и од четвртиот баталјон од север.<ref name=":0" />{{Rp|63-64}} Третиот баталјон на бригадата бил единствениот баталјон што воопшто не учествувале за време на битката, кога битката се одвивала тие преземале позиции во селото [[Раштани (Велешко)|Раштани]] и никогаш не се симнале кон Раштански Колиби. Единствениот придонес од третиот баталјон во битката било тоа што пратиле една мала чета за да ја надгледувале битката. Нивната главна улога била да праќаат информации кај [[ГШ на НОВ и ПОМ|Главниот штаб на народната ослободителна војска и партизанските одреди во Македонија]] и да ги известувале бригадскиот комитет за битката. Тие исто како првиот и вториот баталјон во бригадата немале жртви во битката. Тие пред битката исто така биле кај [[Бузалково]].<ref name=":0" />{{Rp|63-64}} === Воено неискуство === Осмата македонска ударна бригада имала многумина проблеми за време на Битката кај Раштански Колиби. Битката им служело како борбено крштевање на бригадата, заради тоа голем дел од борците во битката немале воено искуство. Голем дел од жртвите во битката исто така немале воено искуство, освен [[Богдан Прличков]], [[Ивче Јованов]], [[Ивче Мирчев]], [[Илија Ристов]], [[Јован Ѓошев]], [[Милан Зафиров]], [[Никола Давчев]], [[Никола Николовски (партизан)|Никола Николовски]] и [[Шефки Сали]]. Но тие имале минимално искуство за време на воениот рок во армијата на [[Кралството Југославија]]. Голем дел од партизаните во другите баталјони освен четвртиот исто така немале воено искуство, според Иван Ивановски, член во бригадскиот комитет, голем дел од нив никогаш не фатиле пушка. Вториот голем проблем за бригадата за време на битката било воените материјали. Армијата на [[Трет Рајх|Третиот Рајх]] имале многу посовремени оружја, камиони за транспорт и [[топ]]ови.<ref name=":0" />{{Rp|63-64}} Бригадата со разлика на германската армија немале многу современи развиени оружја. Голем дел од нивните [[Пушка|пушки]] биле произведени за време на [[Отоманска Македонија|турското ропство на Македонија]], тие исто така немале топови ниту камиони за префрлување материјали. Бригадата исто така не биле целосно правилно организирани за време на битката заради тоа што била нова, бригадата се формирала во 2-ри септември додека битката се одвивала во 10-ти септември. Во првите два месеца на бригадата исто така немало бригадски комитет и бирото од [[ГШ на НОВ и ПОМ]] ги воделе и организирале. Друг проблем на бригадата за време на битката било измамата од страна на Германците пред да почнала битката. Тие излегле од нивните автомобили и одлучиле да го издигнат белото знаме, симбол просечно користено во војна за предавајќи самиот себеси. Многумина од партизаните верувале дека германските дојдоа со главната цел да се предале, но тоа било стапица организирана од [[Александар Лер]].<ref name=":0" />{{Rp|63-64}} Најголемиот проблем за осмата македонска ударна бригада за време на битката е слабата комуникација помеѓу водачите на бригадата и [[ГШ на НОВ и ПОМ|Главниот штаб на народната ослободителна војска и партизанските одреди во Македонија]]. Кога бригадата била формирана за прв пат немало бригадски комитет и заради тоа кога сакале да ги користат нивните оружја требало да ги контактираат [[Главен штаб на Народноослободителната војска и партизанските одреди на Македонија|ГШ на НОВ и ПОМ]] за да го добијат правото. Проблемот било дека битката почнало наеднаш и неочекувано и заради тоа кога германската армија ги напаѓале [[Киро Чауле]] требало да пише писмо во велешкото село [[Раштани (Велешко)|Раштани]] за време на битката со помош од третиот баталјон на осмата македонска ударна бригада за да го пратиле под итно кон главниот штаб. Заради тоа што немале право да си ги користат оружјата пред да добијат некакво одобрување многумина партизани умреле во битката којшто можеле да се спасат ако таква забрана не постоела. После битката ГШ на НОВ и ПОМ го сфатиле проблемот и одлучиле да го дадат правото на Киро Чауле да ги води баталјоните за да не се повторило такво нешто.<ref name=":0" />{{Rp|63-64}} === Крајот на битката === Не се знае конкретно кога завршила битката но според Иван Ивановски армијата на Третиот Рајх се привлекувале од Раштански Колиби околу 11 часот наутро. Време траењето на битката е исто така делумно оспорена, според националната [[Македонска енциклопедија|Македонска Енциклопедија]] битката траела само околу еден час.<ref name=":2" /> Сличен став исто така имаат и советот на [[Општина Велес]], сметаат дека битката траела само еден час.<ref name=":3" /> Но според сведоци во Битката кај Раштански Колиби, битката траела за подолго време, околу еден до два часа.<ref name=":1" /> Според тие претпоставки битката почнала во 9-те часот наутро. Но во литературното дело „''Осмата македонска ударна бригада: зборник на сеќавања на борбениот пат на Осмата македонска ударна бригада''“ којшто била напишана од фигури којшто биле присутни и водачи на самата битка пишале дека битката почнала кога [[Зора|зореше]] но пред да [[изгрејсонце]]то. Со тие проценки, битката имало можност да траела помеѓу четири и пет часа наместо еден или два којшто наведува македонската енциклопедија.<ref name=":0" />{{Rp|63-64}} Во последните часеви пред да заврши битката баталјоните од осмата македонска ударна бригада конечно добиле писмо за потврда од [[ГШ на НОВ и ПОМ|Главниот штаб на народната ослободителна војска и партизанските одреди во Македонија]] да си го користат нивното оружје, со тоа и фактот дека битката траела толку долго дивизијата на [[Трет Рајх|Третиот Рајх]] си ги искористиле сите нивни куршуми и не можеле да продолжат со нивниот напад кон Раштански Колиби, заради тоа под наредба на германскиот генерал [[Александар Лер]] почнале да се евакувираат од реонот. Еден од можните причини зошто Лер не продолжил е заради големата криза на неговите германски единици којшто биле заглавени длабоко во [[Егејска Македонија]] и јужниот дел на [[Албанија]], таму [[Михајло Апостолски]] заедно со [[Четириесет и прва македонска дивизија|41^та Македонска дивизија на НОВЈ]] ги напаѓале.<ref name=":5">{{Наведена книга|url=https://www.google.mk/books/edition/Pogledi_vrz_jugoslovensko_bulgarskite_od/dK0MAAAAIAAJ?hl=mk&gbpv=1&bsq=%D0%9E%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D0%B5+%D0%BD%D0%B0+%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81&dq=%D0%9E%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D0%B5+%D0%BD%D0%B0+%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81&printsec=frontcover|title=Pogledi vrz jugoslovensko-bulgarskite odnosi vo Vtorata svetska vojna|last=[[Михајло Апостолски|Апостолски, Михајло]]|publisher=Naša kniga|year=1980|pages=391}}</ref> Македонските партизани во битката ја имале главната улога во битката да ја забранат слободната територија на Македонија од германскиот нацистички окупатор, со среќа до одредено ниво биле успешни.<ref name=":1" /> == Последици == Битката е позната како „борбено крштевање“<ref name=":4" /> на осмата македонска ударна бригада. Во оваа битка, со разлика на многумина други битки за време на [[НОБ|ослободителната војна во Македонија]], нема конкретен победник. Целта на осмата македонска ударна бригада кога ги земале позициите кај Раштански Колиби, [[Гроот]], [[Раштани]] и [[Горно Оризари (Велешко)|Горно Оризари]] е да ги нападнале непријателските сили од [[Третиот Рајх]] во градот Велес за да го ослободиле градот. Но со битката заради големата загуба на партизани и потрошувањето на многумина куршуми, главните водачи на бригадскиот комитет како [[Киро Чауле]], [[Павле Игновски]], [[Боро Мокров]], и [[Никола Митевски]] сфатиле дека процесот на [[Ослободување на Велес|ослободувањето на градот Велес]] би бил посложен. Заради тоа одлучиле прво да ослободаат поситни територии околу градот и да го ослободиле градот кога условите биле повеќе поволни и идеални.<ref name=":1" /> Непријателските сили од [[Трет Рајх|Третиот Рајх]] исто така не добиле конкретно тоа што посакале од резултатите на битката, кога ја нападнале осмата македонска ударна бригада имале две цели, првата била да ја ослабат или уништат осмата велешка бригада и вториот цел им биле да ги поразат [[НОВМ|македонските партизани]] и повторно да ги окупирале некој од селата во западниот дел на [[Велешко|велешкиот реон]] којшто биле ослободени кога се формирала бригадата. Но во ниту две цели не биле успешни. До одредено ниво успеале да го ослабнат влијанието на осмата македонска бригада во велешкиот реон но посакале повеќе да ја оштетиле. Главниот проблем на германската армија било тоа што не очекувале македонските партизани да се бореле за Раштански Колиби. Александар Лер верувал дека после смртта на неколкумина партизани осмата македонска ударна бригада би се предадела но тоа никогаш не се исполнило. Третиот Рајх исто така посакале да ги искористат [[Велешка контрачета|велешките контрачетници]] да им помогнеле со битката но во тоа време контрачетата се распаѓала. Еден од можните причини зошто Александар Лер не продолжил со битката е заради големата криза на неговите германски единици којшто биле заглавени длабоко во [[Егејска Македонија]] и јужниот дел на [[Албанија]], таму [[Михајло Апостолски]] заедно со [[Четириесет и прва македонска дивизија|41^та Македонска дивизија на НОВЈ]] ги напаѓале.<ref name=":5" /> Во октомври, околу еден месец после битката тој им го организирал евакуацијата на германските единици „Е“ и 50^та пешадиска германска дивизија. Под командата на Александар Лер тие би се евакуира преку три патови, [[Ослободување на Велес#Зелениот пат|зелениот]], [[Ослободување на Велес#Црвениот пат|црвениот]] и [[Ослободување на Велес#Синиот пат|синиот пат]]. После два месеца од битката во 9-ти ноември 1944 година се одвивала [[Ослободување на Велес|народната ослободителна борба за градот Велес]]. Еден од воените единици којшто учествувале во битката е [[Осма македонска ударна бригада|осмата македонска ударна бригада]], голем дел од сведоците и партизаните во Битката кај Раштански Колиби исто така учествувале во Битката кај Велес, 8 партизани од осмата велешка бригада загинале во Битката кај Велес. === Споменик === После [[НОВ|народната ослободителна војна]], велешката подгрупа на [[Сојуз на комунистите на Македонија|комунистичката партија на Македонија]] организирале, како други многумина градови во тоа време, иницијатива за поставување споменици и плочи за партизаните којшто си го даделе животот за партизанското движење. Помеѓу 1960-тите и 1970-тите блиску до селото [[Раштани (Велешко)|Раштани]] и околу Раштански Колиби бил поставен споменик за загинатите во битката. Стариот споменик било многу просто изградено, главните материјали за градба биле камен и цемент, во врвот на споменик имало една голема црвена ѕвезда, симбол редовно користен во држави којшто се ориентираат кон [[Комунизам|комунистичката]] идеалогија. Под ѕвездата го име датум „1941 - 1944“ напишано на споменикот, симболизирајќи го долгото суровно ослободително движење. Под датумите исто така е присутен друг симбол, дрвце со лисја на нејзе, тоа е дел од мировниот симбол којшто е составено од птица држејќи го дрвенцето во нејзината уста. Под дрвенцето стоеле две спомен плочи со имињата на жртвите којшто храбро и трагично загинале во Битката кај Раштански Колиби, во двете плочи го содржило следниот текст:<ref name=":1" /> {{Quote|text=„''[[Јован Ѓошев|Јован Д. Ѓошев]] <br /> [[Ивче Мирчев|Ивче К. Мирчев]] <br /> [[Петре Димовски (партизан)|Петре М. Димов]] <br /> [[Андо Ѓорѓиев|Анде Тр. Ѓорѓиев]] <br /> [[Милан Зафиров|Милан П. Николов]] <br /> [[Никола Давчев|Коле Л. Давчев]]''“|sign=Десната плоча во стариот споменик}}{{Quote|text=„''[[Шефки Сали]] <br /> [[Ѓоре Органџиев|Ѓоре Органджиев]] <br /> [[Богдан Прличков]] <br /> [[Благој Нечев]] <br /> [[Илија Ристов|Илија Л. Моров]] <br /> [[Ивче Јованов|Ивче Јорд. Вецов]]''“|sign=Левата плоча во стариот споменик}}Двете плочи на споменикот имале различни проблеми, првиот истакнат проблем е правописни грешки, името на македонскиот партизан Ѓоре Органџиев е грешно пишано во [[Историја на македонскиот јазик|старата нереформирана македонска азбука]] како „Органджиев“ наместо во современата службена македонска азбука „Органџиев“. Вториот истакнат проблем е грешното претставување на имињата на партизаните којшто загинале, во двете плочи има вкупно 12 имиња, шест од нив имаат грешното презиме или име додека едно има правописна грешка. Не е познато конкретно зошто вакви грешки се присутни во споменикот но една можна причина е недостатокот на информации за велешките партизани во тоа време, во 1985 година [[Ѓорѓи Малковски]] ја пишал книгата „''Велес и Велешко во Народно ослободителната војна: 1941-1945: Спомен книга на загинатите борци во НОВ и жртви на фашистичкиот терор од Велес и Велешко''“.<ref name=":02">{{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/bib/13045057|title=Велес и Велешко во Народно ослободителна војна 1941-1945, Спомен книга|last=[[Ѓорѓи Малковски|Малковски, Ѓорѓи]]|publisher=Општински одбор на сојузот на здруженијата на борците од НОВ - Титов Велес|year=1985|pages=}}</ref> Книгата ги содржи правилните имињата на загинатите партизани. Грешните имиња на партизаните се следни, Анде Трајков Ѓорѓиев наместо [[Андо Ѓорѓиев|Андо Трајков Ѓорѓиев]], Ивче Јорданов Вецов наместо [[Ивче Јованов|Ивче Орданов Јованов]], Илија Л. Моров наместо [[Илија Ристов|Илија Панов Ристов]], Милан Панов Николов наместо [[Милан Зафиров|Милан Панов Зафиров]], Коле Петров Давчев наместо [[Никола Давчев|Никола Петров Давчев]] и Петре Миланов Димов наместо [[Петре Димовски (партизан)|Петре Миланов Димовски]]. Освен грешното претставување на имиња и нејзините правописни грешки, три жртви во битката не се именувани ниту ни спомнати во споменикот, во стариот натпис до споменикот којшто било поставено неколку години по изградбата на споменикот пишува следно:<ref name=":1" /> {{Quote|text=„''Овде на „Раштански Колиби“ во време на <br /> [[НОБ]] беше место за снабдуване и префрлува- <br /> не на борци партизани. За борба против окупа- <br />торот и [[фашизам|фашизмот]]. <br /> Водени од [[КПЈ]] во борба за слобода, не-<br />зависност и [[социјализам]] на 10.IX.1944 ги<br /> дадоа своите животи 12 борци од <br /> [[Осма македонска ударна бригада|VIII Велешка Бригада]]. <br /> ''Окол[лински] одбор на С. Б. од НОБ''“|sign=Стариот натпис до споменикот}} Освен правописните грешки во натписот, како снабдуване и префрлуване наместо снабдување и префрлување и грешката дека [[Сојуз на комунистите на Југославија|комунистичката партија на Југославија]] имала улога во битката наместо [[Сојуз на комунистите на Македонија|комунистичката партија на Македонија]] и [[ГШ на НОВ и ПОМ|Главниот штаб на народната ослободителна војска и партизанските одреди во Македонија]], споменикот и натписот блиску до нејзе за непознати причини наведуваат дека имало само дванаесет жртви во битката наместо петнаесет, другите три партизани којшто не биле спомнати во плочата или натписот се [[Никола Николовски (партизан)|Никола Николовски]], [[Томе Стефановски]] и [[Шаип Имеров]]. Уште еден чуден проблем со споменикот е тоа што патронимите на партизаните којшто загинале им се точни, со исклучок на [[Илија Ристов]], но половина од нив го имаат грешното презиме. Во 2000-тите со распаѓањето на [[СФР Југославија|Социјалистичка Југославија]] и независноста на [[Македонија|Република Македонија]] почнало процесот на декомунизација, името на Македонија е сменето од [[Социјалистичка Република Македонија|СР Македонија]] во [[Македонија]], добило ново знаме којшто го отстранила црвената ѕвезда итн. Сличен случај исто така било присутно во [[Велес]] и [[Велешко]], во 2000-тите името го менуваат од Титов Велес во Велес, грбот и знамето си ги отстрануваат црвените ѕвезди и химната на градот била преместена во 2006 година со македонската народна песна „[[Болен ми лежи Миле Поп Јорданов]]“ наместо старата комунистичка химна „[[Марш на осмата македонска ударна бригада|Крвава зора над Велес грее]]“.<ref>{{Наведени вести|url=https://tirekovmirece.com/Novost/%D0%9A%D0%BE%D1%98-%D0%B5-%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80-%D0%BD%D0%B0-%D0%B3%D1%80%D0%B1%D0%BE%D1%82-%D0%BD%D0%B0-%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81&#93;|title=Кој е автор на грбот на Велес?|last=Печков|first=Петар|date=5 ноември 2011|work=ТиРековМиРече|access-date=2024-10-28|archive-date=2024-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20241108235227/https://tirekovmirece.com/Novost/%D0%9A%D0%BE%D1%98-%D0%B5-%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80-%D0%BD%D0%B0-%D0%B3%D1%80%D0%B1%D0%BE%D1%82-%D0%BD%D0%B0-%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%5D|url-status=dead}}</ref> Еден од промените исто така биле и споменикот за Битката кај Раштански Колиби, во втората половина на 2000-тите бил уништен и нов по современ споменик биле поставен во локација којшто историски бил поблиску до Битката кај Раштански Колиби со разлика од претходниот. Споменикот е изграден околу 600 метра од селото [[Раштани (Велешко)|Раштани]], покрај патот којшто ги поврзува селата [[Бузалково]] и Раштани. Споменикот е 6 метри висок изграден користејќи стара [[Брутализам|бруталистичка]] архитектура. Споменикот е создаден од вајарите [[Ристо Јанев]] и [[Цветан Кулумов]], дизајнерот на споменикот е [[Трајче Јовановски]], тие добиле дополнителна помош од [[инженер]]от архитект [[Андреја Нешов]] и ликовниот педалог Димче Мимов. Споменикот уште постои ден денес и е во добар квалитет. Со разлика на претходниот стар споменик, новиот не содржи плочи со имињата на тие којшто загинале и нема никаков симбол којшто го доврзува со [[Комунизам|комунистичката идеалогија]]. Но за непозната причина повторно го вратиле стариот натпис којшто бил додаден после неколку години од изградбата на стариот споменик.<ref>''[https://www.spomenikdatabase.org/veles Monument to the 8th Macedonian Strike Brigade]'' (2021) од Spomenik Database</ref> == Список на загинати == Список на жртвите во битката, организиран во азбучен ред по имињата. {| class="wikitable" |+ !Број !Име !Место на раѓање !Датум на раѓање !Белешка !Народност |- |1 |[[Андо Ѓорѓиев]] |[[Војница]], [[Велешко]] |[[1920]] |Во стариот споменик грешно е именуван како '''Анде Ѓорѓиев''' | rowspan="13" |[[Македонец]] |- |2 |[[Благој Нечев]] | rowspan="3" |[[Велес]] |[[24 февруари]], [[1923]] | |- |3 |[[Богдан Прличков]] |[[9 октомври]], [[1918]] | |- |4 |[[Ѓоре Органџиев]] |[[5 март]], [[1926]] |Во стариот споменик грешно е именуван како '''Ѓоре Органджиев''' |- |5 |[[Ивче Јованов]] | rowspan="2" |[[Крива Круша]], [[Велешко]] |[[21 октомври]], [[1918]] |Во стариот споменик грешно е именуван како '''Ивче Вецов''' |- |6 |[[Ивче Мирчев]] |[[1917]] | |- |7 |[[Илија Ристов]] |[[Велес]] |[[14 март]], [[1909]] |Во стариот споменик грешно е именуван како '''Илија Моров''' |- |8 |[[Јован Ѓошев]] |[[Крива Круша]], [[Велешко]] |[[1916]] | |- |9 |[[Милан Зафиров]] | rowspan="2" |[[Ново Село (Општина Велес)|Ново Село]], [[Велешко]] |[[1918]] |Во стариот споменик грешно е именуван како '''Милан Николов''' |- |10 |[[Никола Давчев]] |[[19 април]], [[1922]] |Во стариот споменик грешно е именуван како '''Коле Давчев''' |- |11 |[[Никола Николовски (партизан)|Никола Николовски]] |[[Велес]] |[[1906]] |Во стариот споменик неговото име воопшто не е присутно |- |12 |[[Петре Димовски (партизан)|Петре Димовски]] |[[Крива Круша]], [[Велешко]] |[[1 февруари]], [[1920]] |Во стариот споменик грешно е именуван како '''Петре Димов''' |- |13 |[[Томе Стефановски|Томе Стефанов]] |[[Црешево]], [[Скопско]] |[[1919]] | rowspan="2" |Во стариот споменик неговото име воопшто не е присутно |- |14 |[[Шаип Имеров|Шаим Имеров]] |[[Долно Јаболчиште]], [[Велешко]] |[[13 февруари]], [[1921]] |[[Македонски Албанци|Албанец]] |- |15 |[[Шефки Сали]] |[[Велес]] |[[1914]] | |[[Македонски Турци|Турчин]] |} === Слики на жртвите === Слики од тие партизани којшто загинале во битката, некој партизани немале слика зачувани во архивите.<gallery mode="packed-hover" heights="150"> Податотека:Богдан-Прличков.jpg|[[Богдан Прличков]] Податотека:Ѓоре-Органџиев.jpg|[[Ѓоре Органџиев]] Податотека:Јован-Ѓошев.jpg|[[Јован Ѓошев]] Податотека:Милан-Зафиров.jpg|[[Милан Зафиров]] Податотека:Благој-Нечев.jpg|[[Благој Нечев]] Податотека:Никола-Давчев.jpg|[[Никола Давчев]] Податотека:Tome Stefanovski.jpg|[[Томе Стефановски|Томе Стефанов]] Податотека:Шефри-Сали.jpg|[[Шефки Сали]] </gallery> == Наводи == <references />{{Битки на Македонија во Втората светска војна|state=expanded}} [[Категорија:Велес во НОБ]] [[Категорија:Битки на Македонија]] [[Категорија:Македонија во Втората светска војна]] [[Категорија:Воени операции на Македонија]] [[Категорија:Воена историја на Македонија]] m9t6hzrdk9sf852z6l56bcpa01not1i 5616123 5616122 2026-08-24T13:03:33Z Gurther 105215 5616123 wikitext text/x-wiki {{Внимание}}{{Infobox Military Conflict|conflict=Битка кај Раштански Колиби|partof=[[Завршни операции за ослободување на Вардарска Македонија]]|image=[[Податотека:Битка кај Раштански Колиби.png|300px]]|caption=|date=10 септември 1944|place=Раштански Колиби (Помеѓу [[Гроот]] и [[Горно Оризари (Велешко)|Горно Оризари]])|casus=|territory=|result=Видете [[Битка кај Раштански Колиби#Последици|последици]]|combatant2=[[Податотека:Flag of Nazi Germany (1933-1945).svg|22x20px]] [[Третиот Рајх]]|casualties1=15 жртви|casualties2=нема жртви|casualties3=|notes=|combatant1=[[Податотека:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|22x20px]] [[НОВМ]]|commander1=[[Киро Чауле]]|commander2=[[Александар Лер]]|units1=500 партизани|units2=непознат број на војници}}'''Битката кај Раштански Колиби''' ― воена битка помеѓу [[Осма македонска ударна бригада|8^та македонска ударна бригада]] и дивизија од [[Трет Рајх|германскиот]] гарнизон во градот [[Велес]]. Битката се одвивала во територијата позната како Раштански Колиби, што се наоѓа помеѓу точката [[Гроот]] и велешкото село [[Горно Оризари (Велешко)|Горно Оризари]]. Времетраењето на битката не е конкретно познато, но во [[Македонска историографиjа|македонската историографија]] е прифатено дека траело околу 1 до 3 часа. Битката била првиот судир на непријателски сили на Осмата македонска ударна бригада. Заради многумина причини, како недостаток на материјали, недостаток на [[куршум]]и, лоша и неразвиена комуникација и тоа што голем дел од партизаните немале воено искуство, околу петнаесет партизани храбро и трагично загинале во битката. После војната споменик бил сместен во местото каде што се одвивала битката, споменикот содржил плоча со имињата на сите тие којшто загинале, но голем дел од имињата биле грешно претставени и некои имиња не биле присутни. Битката е позната како „борбено крштевање“<ref name=":4">''[http://drmj.eu/search/%D0%BA%D1%80%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D0%B5?where=undefined&position=undefined Дефиниција на терминот „борбено крштевање“]'' од [[Дигитален речник на македонскиот јазик]]</ref> на Осмата македонска ударна бригада. После неколку часа германските воени сили немале куршуми и одлучиле да се повлечат назад кон градот [[Велес]]. По два месеци голем дел од партизаните што биле присутни во битката имале голема учество во [[Ослободување на Велес|ослободувањето на градот Велес]] и [[Завршни операции за ослободување на Вардарска Македонија|завршните операции за ослободувањето на Вардарска Македонија]]. == Заднина == === Основањето на бригaдата === Во август 1944 година [[ГШ на НОВ и ПОМ|Главниот штаб на народната ослободителна војска и партизанските одреди во Македонија]] ги известила [[Киро Чауле]], [[Павле Игновски]], [[Боро Мокров]], и [[Никола Митевски]] за одлуката донесена што го одобрило основањето на велешката ударна бригада. Во тоа време партизанските одреди на Киро Чауле и другите се наоѓале во велешкото село [[Мелница (Велешко)|Мелница]]. Тие очекувале дека основањето и организирањето на новата македонска бригада би се одвивала во селото но ГШ на НОБ и ПОМ им истакнале дека треба да ја основаат бригадата во побезбедно место во некој ридски реон.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/bib/512152572|title=Осмата македонска ударна бригада: зборник на сеќавања на борбениот пат на Осмата македонска ударна бригада|last=Галевски|first=Киро|publisher=Титов Велес: Општински одбор на Сојузот на здруженијата на борците од НОВ|year=1988}}</ref>{{Rp|20-21}} Во спомениците на Никола Митевски тој истакнал како бил среќен кон одлуката и како голем дел од велешаните во [[Велешко-прилепски народноослободителен партизански одред „Трајче Петкановски“|велешко-прилепскиот партизански одред „Трајче Петкановски“]] и [[Петта македонска ударна бригада|5^та македонска ударна бригада]]. Условите за основањето на бригадата биле поволни заради тоа што имало материјали собрани од тие којшто биле восхитени кон ослободителното движење и имале многумина доброволци од различни велешки села како [[Војница]], [[Крива Круша]], [[Бањица]] и [[Отиштино]]. По известувањето дека им било одобрено да формирале македонска бригада, [[Киро Чауле]], [[Павле Игновски]], [[Боро Мокров]], и [[Никола Митевски]] бил поканети во средба со водачите на главниот штаб на [[Петта македонска ударна бригада|5^та македонска ударна бригада]]. Во средбата се договориле дека идните водачи на новата македонска ударна бригада би бил македонскиот партизан Киро Чауле.<ref name=":0" />{{Rp|20-21}} Во средбата се договориле за местото на формирањето на бригадата. Водачите на одредите и бригадите одлучиле дека најповолно место за формирањето на бригадата било велешкото село [[Отиштино]]. Пристигнале во селото кај почетокот на септември 1944 година и брзо почнале да ги спремат условите за бригадата. Првата одлука којшто ја направиле е разделувањето на партизаните со воено искуство од партизаните којшто се приклучиле во [[НОВМ|народната ослободителна војска]] без воено искуство. Тие исто така примиле неколку прилепчани во бригадата но голем дел останале во [[Петта македонска ударна бригада|5^та македонска ударна бригада]]. Во составот на бригадата целосно биле приклучени [[Велешко-прилепски народноослободителен партизански одред „Трајче Петкановски“|велешко-прилепскиот партизански одред „Трајче Петкановски“]].<ref name=":0" />{{Rp|20-21}} Освен партизани тие исто така примиле затвореници од [[Идризово]] којшто во тоа време било управено од страна на бугарски којшто биле соработници со [[Царство Бугарија|фашистичката влада во Бугарија]] и [[Националсоцијализам|нацистите]] од [[Третиот Рајх]]. Конечно во 2-ри септември 1944 година со новодојдени борци и партизаните со воено искуство се формирала [[Осма македонска ударна бригада|осмата македонска ударна бригада]] со четири баталјона и приштабски единици во нејзиниот состав. Во составот на бригадата биле вклучени околу 500 партизани.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2022/02/IST-1988-9.1-4.09.-Malkovski-Gj.-Prilog-kon-formiranjeto-i-borbenite-dejstvia-na-Veleshko-prilepskiot-partizanski-odred-Trajche-Petkanovski.pdf|title=ПРИЛОГ КОН ФОРМИРАЊЕТО И БОРБЕНИТЕ ДЕЈСТВИЈА НА ВЕЛЕШКО-ПРИЛЕПСКИОТ ПАРТИЗАНСКИ ОДРЕД „ТРАЈЧЕ ПЕТКАНОВСКИ“|last=[[Ѓорѓи Малковски|Малковски, Ѓорѓи]]|publisher=[[ЗИРМ]]|year=1988|pages=118}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://mod.gov.mk/inc/uploads/2021/10/Shtit-144.pdf|title=Велес и Велешко во 1944 година|last=Миклош|first=Бојан|publisher=списанието „Штит“|year=2020|pages=46}}{{Мртва_врска|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Голем дел од нив немале воена униформа ниту материјалите или куршумите потребни за војната. Облеката на партизаните била донесена од самите партизани, сите имале различна облека но имале иста капа со петокраки ѕвезди.<ref name=":0" />{{Rp|20-21}} === Структура === Бригадата имала посложена структура со разлика на многумина други бригади во тоа време. Најмоќните членови во бригадата се тие којшто се дел од бирото, бирото е составено само од пратеници од [[ГШ на НОВ и ПОМ|Главниот штаб на народната ослободителна војска и партизанските одреди во Македонија]]. Во првите недели на бригадата немале право да си ги користат оружјата освен ако добиле одобрување од бирото. После [[Ослободување на Скопје|ослободувањето на Скопје]] и навлегувањето на бригадата во [[Косово и Метохија|Косово]] бирото станало неактивно, најистакнатите членови во бирото биле [[Коче Џипуновски]] и [[Иван Ивановски (партизан)|Иван Ивановски]], двајцата биле членови во [[СКОЈ]].<ref name=":0" />{{Rp|28-29}} Во структурата исто така е присутна [[Сојуз на комунистите на Македонија|Комунистичката партија на Македонија]]. Но со разлика на другите органи тие немале никакво влијание врз одлуката на бригадата, нивната главна цел била да го подигне и развива борбениот морал на борците. Тие им помогнале на водачите на бригадата со организирајќи дисиплина и структура. Пред секоја борба или суровен марш тие организирале говори и средби каде што ги мотивирале партизаните. За време на долготрајни маршови тие ја пееле химната на бригадата за да можат да ги мотивираат партизаните. Во бригадата имало подгрупа на музичарите којшто ја свиреле химната, меѓу нив најистакнатиот бил Јован Леов, [[Иван Николов|Иван Николов - Танго]] и Трајко Гулевски.<ref name=":0" />{{Rp|28-29}} [[Податотека:Главен штаб на осмата македонска ударна бригада.png|мини|294x294пкс|Слика од најистакнатите претставници од бригадскиот комитет.]] Бригадениот комитет е главниот водачки орган на бригадата, во комитетот се донесени главните одлуки за каде и како би патувале партизаните, кој позиции би ги земале за време на битка и кој материјали ќе ги користеле. Кога немало битки за долго време комитетот би организирал читалишта во селата каде што ги едуцирале партизаните за различни истакнати македонски фигури и периода, како [[Гоце Делчев]], [[Даме Груев]] и нивното учество во [[Илинденското востание]]. Во читалиштата исто така учеле за [[Комунизам|комунизмот]], [[Социјализам|социјализмот]] и нивната историја. Литературните дела на фигури како [[Карл Маркс]] и [[Фридрих Енгелс]] исто така биле издадени, проучувани и анализирани. Главниот водач на бригадениот комитет бил секретар, којшто во тоа време бил Киро Чауле..<ref name=":0" />{{Rp|28-29}} Партиско биро во баталјоните е подгрупа на бригадскиот комитет, имало четири подгрупи за секој баталјон во бригадата, нејзината главна улога е кординација помеѓу баталјоните. Во секое партиско биро во баталјоните содржи повеќе партиски ќелии во четите, секој баталјон содржил повеќе чети во нејзиниот состав, ќелиите дискутирале за односот и движењето на скоевците во брите и акциите и се предлагаа најзаслужените да се примат во партијата. Санитетската подгрупа била составена од [[Медицина|медицински]] сестри и браќа. Заради примитивните услови тие претежно ги нагледувале болните но за сложени операции тие требале да користат надворешни медицински доктори.<ref name=":0" />{{Rp|28-29}} === Патување === {{Quote box|''<center>Крвава зора над Велес грее</center><center>народ борци чека крв да лее</center><center>Еј за Велес слободен и Вардар!</center><center>Еј за светли дни слобода дар</center>'' <br />''<center>Напред бригадо во крвов поход</center><center>за Велес, Вардар и слободен род</center>'' <br />''<center>Челата наши смртта ги краси</center><center>Еј, ропство бега без да се спаси</center><center>Еј, пред дигнат нож на вчерашен роб</center><center>слобода слета од замрзнат гроб</center>'' <br />''<center>Напред бригадо во крвов поход</center><center>за Велес, Вардар и слободен род</center>''|border=2px|bgcolor=#F8F8FF|width=230px|title=Марш на [[Осма македонска ударна бригада|8^та М. У. Б.]]}}Со пропаѓањето на [[Царство Бугарија|бугарската фашистичка власт]] и формирањето на нова [[Народна Република Бугарија|социјалистичка русофилска држава]], фашистичките бугарски сили којшто бригадата се бореле биле привлекувани, заради тоа единствените окупатори во Македонија биле [[Третиот Рајх]] и нивната војска. Заради тоа тие почнале да си ги поместуваат нивните баталјони околу градот Велес и велешкиот реон за да можеле да го [[Ослободување на Велес|ослободат градот]]. Тие исто така соработувале со прилеските бригади при [[Ослободување на Прилеп|народното ослободување на градот Прилеп]]. Само 60-70% од партизаните биле вооружени, што било голем проблем на секретарите на бригадата во првите месеци на нејзиното дејство.<ref name=":0" />{{Rp|50}} Откако била формирана осмата македонска ударна бригада тие почнале со нивното патување низ велешкиот реон, тие почнале во велешкото село [[Отиштино]], после долг марш којшто траел еден ден тие успешно пристигнале во селото [[Белештевица]], селото е дел од [[Општина Велес]], додека Отиштино е дел од [[Општина Чашка]]. После тоа тие пристигнале кај велешкото село [[Бузалково]]. Тие останале во селото за неколку дена но после одлучиле дека требале да продолжат повеќе кон Велес. Нивната цел била постепено да се приближе до градот и после да го нападнале. Во септември 8-ми тие успешно го ослободиле велешкото село [[Раштани (Велешко)|Раштани]]. Тие биле 4 километри далеку од градот кога почнала Битката кај Раштански Колиби, блиску до [[Превалец (Велес)|Превалец]] и [[Горно Оризари (Велешко)|Горно Оризари]].<ref name=":0" />{{Rp|64}} == Борбата == По формирањето на осмата македонска ударна бригада во 2-ри септември 1944 година тие почнале со нивното патување, четвртиот баталјон на бригадата ја добила улогата да преземи позиции во [[Бањица|селото Бањица]] бидејќи очекувале дека во околина имало германско присуство. Откако откриле дека селото немало окупатори тие ја добиле наредбата од бригадскиот комитет да преземаат позиција во Раштански Колиби. Раштански Колиби е општ и двосмилен термин користен за обележувајќи територија којшто го зафаќа патот помеѓу точката [[Гроот]], [[Горно Оризари (Велешко)|Горно Оризари]], [[Раштани (Велешко)|Раштани]] и Раштанската Чешма. Терминот „Раштански Колиби“ не е исто така целосно прифатено, во некој постари наводи местото е познат како „Раштански Дупки“<ref name=":1">Македонски документарен филм ''[https://www.youtube.com/watch?v=BzINDw0PFww „Осмата македонска ударна бригада“]'' (1984) емитувана во [[Македонска радио-телевизија|РТВ Скопје]].</ref> или „Раштански Пат“. Во националната енциклопедија „[[Македонска енциклопедија|Македонска Енциклопедија]]“ местото е именувано како Раштански Колиби,<ref name=":2">''[https://macedonism.org/%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0/%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%BA%D0%B0%D1%98-%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B8/ Борбата кај Раштански Колиби]'' (2009) од [[Македонска енциклопедија|Македонска Енциклопедија]]</ref> во официјалниот сајт на [[Општина Велес]] терминот Раштански Колиби е исто така користено.<ref name=":3">''[https://veles.gov.mk/80-godini-od-bitkata-ka-rashtanski-kolib/ 80 години од Битката кај Раштански Колиби]'' (2024) од Советот кај [[Општина Велес]].</ref> [[Податотека:Марш на Осмата македонска ударна бригада.png|мини|371x371пкс|Слика од маршот на Осмата македонска ударна бригада кон реонот Раштански Колиби пред одвивањето на битката, сликата е датирана помеѓу 8 и 9 септември 1944 година.]] За брзо време помеѓу 8-ми и 9-ти септември баталјоните од осмата македонска бригада успешно ги преземале позициите кај Раштански Колиби и кај нивната околина, тие успешно земале позиција кај патот од [[Велес]] кон [[Прилеп]]. Тие исто така наместиле воени сили кај точката [[Гроот]], [[Горно Оризари (Велешко)|Горно Оризари]] и [[Раштани (Велешко)|Раштани]]. Тие исто така успеале да поместиле мал дел од нивната сила кај точката Баир. Тие биле околу четири километри далеку од градот Велес којшто активно се обидувале да го ослободаат. Во ноќта на 9-ти септември, главните водачи на осмата македонска бригада добиле писмо од [[ГШ на НОВ и ПОМ|Главниот штаб на народната ослободителна војска и партизанските одреди во Македонија]] дека сила составена од германски војници почнале да патуваат кон нивната местоположба и требало да бидат спремни ако биле нападнати од [[Трет Рајх|Третиот Рајх]] и нејзината армија.<ref name=":0" />{{Rp|63-64}} Во раната зора на 10 септември 1944 година силите од осмата македонска ударна бригада се спремале за нападот на германските воени сили, тие ги виделе како пристигнале во околина со камиони. Причината зошто Германците откриле местоположбата на бригадата било заради тоа што имале шпиуни во околијата којшто им ја продале информацијата. Тие излегле од нивните автомобили и одлучиле да го издигнат белото знаме, симбол просечно користено во војна за предавајќи самиот себеси. Многумина од партизаните верувале дека германските дојдоа со главната цел да се предале, но водачите на бригадскиот комитет биле сомнителни кон одлуката на германците. [[Киро Чауле]], [[Павле Игновски]], [[Боро Мокров]], и [[Никола Митевски]] верувале дека имале друга цел. После неколку минути нивните сомнежи станале вистина кога германските војници си ги замениле белите знамиња со современи пушки и [[шмајзер]]и. Според Иван Ивановски, којшто бил сведок за време на битката, битката почнала неочекувачи наеднаш.<ref name=":0" />{{Rp|63-64}} === Улогата на баталјоните во битката === Од сите баталјони којшто влегле во составот на осмата македонска ударна бригада, баталјонот со најголемо дејство во битката било четвртиот баталјон, сите загинати партизани во битката биле борци од четвртиот баталјон. Кога Германците пристигнале во реонот за прв пат Киро Чауле одлучил да го прати четвртиот баталјон. Четвртиот баталјон бил најразвиениот со најсовремените оружја во самата бригада, заради тоа кога го организирале нивниот марш од селото Бањица кон Раштански Колиби и селото Раштани главните водачи на маршот бил четвртиот баталјон. Но иако четвртиот баталјон бил најразвиениот тие уште биле многу позади со воената технологија на [[Третиот Рајх]], којшто била еден од најразвиените воени армии за време на војната. Голем дел од тие којшто загинале во битката немале никакво воено искуство. Но партизани како [[Богдан Прличков]], [[Ивче Јованов]], [[Ивче Мирчев]], [[Илија Ристов]], [[Јован Ѓошев]], [[Милан Зафиров]], [[Никола Давчев]], [[Никола Николовски (партизан)|Никола Николовски]] и [[Шефки Сали]] имале многу минимално две годишно искуство со војна кога служеле во армијата на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] како дел од нејзиниот воен рок. Но во тоа време Југославија не била во војна и заради тоа за време на нивниот воен рок тие претежно служеле како гарнизони во градовите.<ref name=":0" />{{Rp|63-64}} Освен четвртиот баталјон во осмата македонска ударна бригада, првиот баталјон исто така играла голема улога за време на битката. Кога почнала битката баталјонот бил кај точката Баир, блиску до велешкиот рид [[Гроот]]. Првиот баталјон бил блиску до велешкото село [[Горно Оризари (Велешко)|Горно Оризари]] пред одвивањето на битката. Кога почнала битката тие од прво останале во нивната позиција но после кога добиле наредба од бригадскиот комитет којшто Киро Чауле го водел тие почнале да патуваат кон Раштански Колиби. Тие откако се симнале од ридот преземале позиции кај железничката пруга помеѓу Велес и Прилеп. Тие ги нападнале германските сили од страната кога четвртиот баталјон на бригадата почнала да губи многумина партизани за време на битката. Немало ниту една жртва од првиот баталјон.<ref name=":0" />{{Rp|63-64}} Вториот баталјон на бригадата со разлика на претходните две именувани имало многу ситна улога за време на Битката кај Раштански Колиби, баталјонот бил сместен во ридот Гроот кога битката се одвивала, тие биле најблиску до градот [[Велес]] од сите други баталјони. Кога битката почнала тие добиле наредба од Киро Чауле да им помогнале на четвртиот баталјон заради големиот број на жртви. Тие постепено се симиѓале од ридот и се приклучиле во битката. Тие ги нападнале германските дивизии од исток. Германците биле нападнати од првиот баталјон од запад и од четвртиот баталјон од север.<ref name=":0" />{{Rp|63-64}} Третиот баталјон на бригадата бил единствениот баталјон што воопшто не учествувале за време на битката, кога битката се одвивала тие преземале позиции во селото [[Раштани (Велешко)|Раштани]] и никогаш не се симнале кон Раштански Колиби. Единствениот придонес од третиот баталјон во битката било тоа што пратиле една мала чета за да ја надгледувале битката. Нивната главна улога била да праќаат информации кај [[ГШ на НОВ и ПОМ|Главниот штаб на народната ослободителна војска и партизанските одреди во Македонија]] и да ги известувале бригадскиот комитет за битката. Тие исто како првиот и вториот баталјон во бригадата немале жртви во битката. Тие пред битката исто така биле кај [[Бузалково]].<ref name=":0" />{{Rp|63-64}} === Воено неискуство === Осмата македонска ударна бригада имала многумина проблеми за време на Битката кај Раштански Колиби. Битката им служело како борбено крштевање на бригадата, заради тоа голем дел од борците во битката немале воено искуство. Голем дел од жртвите во битката исто така немале воено искуство, освен [[Богдан Прличков]], [[Ивче Јованов]], [[Ивче Мирчев]], [[Илија Ристов]], [[Јован Ѓошев]], [[Милан Зафиров]], [[Никола Давчев]], [[Никола Николовски (партизан)|Никола Николовски]] и [[Шефки Сали]]. Но тие имале минимално искуство за време на воениот рок во армијата на [[Кралството Југославија]]. Голем дел од партизаните во другите баталјони освен четвртиот исто така немале воено искуство, според Иван Ивановски, член во бригадскиот комитет, голем дел од нив никогаш не фатиле пушка. Вториот голем проблем за бригадата за време на битката било воените материјали. Армијата на [[Трет Рајх|Третиот Рајх]] имале многу посовремени оружја, камиони за транспорт и [[топ]]ови.<ref name=":0" />{{Rp|63-64}} Бригадата со разлика на германската армија немале многу современи развиени оружја. Голем дел од нивните [[Пушка|пушки]] биле произведени за време на [[Отоманска Македонија|турското ропство на Македонија]], тие исто така немале топови ниту камиони за префрлување материјали. Бригадата исто така не биле целосно правилно организирани за време на битката заради тоа што била нова, бригадата се формирала во 2-ри септември додека битката се одвивала во 10-ти септември. Во првите два месеца на бригадата исто така немало бригадски комитет и бирото од [[ГШ на НОВ и ПОМ]] ги воделе и организирале. Друг проблем на бригадата за време на битката било измамата од страна на Германците пред да почнала битката. Тие излегле од нивните автомобили и одлучиле да го издигнат белото знаме, симбол просечно користено во војна за предавајќи самиот себеси. Многумина од партизаните верувале дека германските дојдоа со главната цел да се предале, но тоа било стапица организирана од [[Александар Лер]].<ref name=":0" />{{Rp|63-64}} Најголемиот проблем за осмата македонска ударна бригада за време на битката е слабата комуникација помеѓу водачите на бригадата и [[ГШ на НОВ и ПОМ|Главниот штаб на народната ослободителна војска и партизанските одреди во Македонија]]. Кога бригадата била формирана за прв пат немало бригадски комитет и заради тоа кога сакале да ги користат нивните оружја требало да ги контактираат [[Главен штаб на Народноослободителната војска и партизанските одреди на Македонија|ГШ на НОВ и ПОМ]] за да го добијат правото. Проблемот било дека битката почнало наеднаш и неочекувано и заради тоа кога германската армија ги напаѓале [[Киро Чауле]] требало да пише писмо во велешкото село [[Раштани (Велешко)|Раштани]] за време на битката со помош од третиот баталјон на осмата македонска ударна бригада за да го пратиле под итно кон главниот штаб. Заради тоа што немале право да си ги користат оружјата пред да добијат некакво одобрување многумина партизани умреле во битката којшто можеле да се спасат ако таква забрана не постоела. После битката ГШ на НОВ и ПОМ го сфатиле проблемот и одлучиле да го дадат правото на Киро Чауле да ги води баталјоните за да не се повторило такво нешто.<ref name=":0" />{{Rp|63-64}} === Крајот на битката === Не се знае конкретно кога завршила битката но според Иван Ивановски армијата на Третиот Рајх се привлекувале од Раштански Колиби околу 11 часот наутро. Време траењето на битката е исто така делумно оспорена, според националната [[Македонска енциклопедија|Македонска Енциклопедија]] битката траела само околу еден час.<ref name=":2" /> Сличен став исто така имаат и советот на [[Општина Велес]], сметаат дека битката траела само еден час.<ref name=":3" /> Но според сведоци во Битката кај Раштански Колиби, битката траела за подолго време, околу еден до два часа.<ref name=":1" /> Според тие претпоставки битката почнала во 9-те часот наутро. Но во литературното дело „''Осмата македонска ударна бригада: зборник на сеќавања на борбениот пат на Осмата македонска ударна бригада''“ којшто била напишана од фигури којшто биле присутни и водачи на самата битка пишале дека битката почнала кога [[Зора|зореше]] но пред да [[изгрејсонце]]то. Со тие проценки, битката имало можност да траела помеѓу четири и пет часа наместо еден или два којшто наведува македонската енциклопедија.<ref name=":0" />{{Rp|63-64}} Во последните часеви пред да заврши битката баталјоните од осмата македонска ударна бригада конечно добиле писмо за потврда од [[ГШ на НОВ и ПОМ|Главниот штаб на народната ослободителна војска и партизанските одреди во Македонија]] да си го користат нивното оружје, со тоа и фактот дека битката траела толку долго дивизијата на [[Трет Рајх|Третиот Рајх]] си ги искористиле сите нивни куршуми и не можеле да продолжат со нивниот напад кон Раштански Колиби, заради тоа под наредба на германскиот генерал [[Александар Лер]] почнале да се евакувираат од реонот. Еден од можните причини зошто Лер не продолжил е заради големата криза на неговите германски единици којшто биле заглавени длабоко во [[Егејска Македонија]] и јужниот дел на [[Албанија]], таму [[Михајло Апостолски]] заедно со [[Четириесет и прва македонска дивизија|41^та Македонска дивизија на НОВЈ]] ги напаѓале.<ref name=":5">{{Наведена книга|url=https://www.google.mk/books/edition/Pogledi_vrz_jugoslovensko_bulgarskite_od/dK0MAAAAIAAJ?hl=mk&gbpv=1&bsq=%D0%9E%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D0%B5+%D0%BD%D0%B0+%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81&dq=%D0%9E%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D0%B5+%D0%BD%D0%B0+%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81&printsec=frontcover|title=Pogledi vrz jugoslovensko-bulgarskite odnosi vo Vtorata svetska vojna|last=[[Михајло Апостолски|Апостолски, Михајло]]|publisher=Naša kniga|year=1980|pages=391}}</ref> Македонските партизани во битката ја имале главната улога во битката да ја забранат слободната територија на Македонија од германскиот нацистички окупатор, со среќа до одредено ниво биле успешни.<ref name=":1" /> == Последици == Битката е позната како „борбено крштевање“<ref name=":4" /> на осмата македонска ударна бригада. Во оваа битка, со разлика на многумина други битки за време на [[НОБ|ослободителната војна во Македонија]], нема конкретен победник. Целта на осмата македонска ударна бригада кога ги земале позициите кај Раштански Колиби, [[Гроот]], [[Раштани]] и [[Горно Оризари (Велешко)|Горно Оризари]] е да ги нападнале непријателските сили од [[Третиот Рајх]] во градот Велес за да го ослободиле градот. Но со битката заради големата загуба на партизани и потрошувањето на многумина куршуми, главните водачи на бригадскиот комитет како [[Киро Чауле]], [[Павле Игновски]], [[Боро Мокров]], и [[Никола Митевски]] сфатиле дека процесот на [[Ослободување на Велес|ослободувањето на градот Велес]] би бил посложен. Заради тоа одлучиле прво да ослободаат поситни територии околу градот и да го ослободиле градот кога условите биле повеќе поволни и идеални.<ref name=":1" /> Непријателските сили од [[Трет Рајх|Третиот Рајх]] исто така не добиле конкретно тоа што посакале од резултатите на битката, кога ја нападнале осмата македонска ударна бригада имале две цели, првата била да ја ослабат или уништат осмата велешка бригада и вториот цел им биле да ги поразат [[НОВМ|македонските партизани]] и повторно да ги окупирале некој од селата во западниот дел на [[Велешко|велешкиот реон]] којшто биле ослободени кога се формирала бригадата. Но во ниту две цели не биле успешни. До одредено ниво успеале да го ослабнат влијанието на осмата македонска бригада во велешкиот реон но посакале повеќе да ја оштетиле. Главниот проблем на германската армија било тоа што не очекувале македонските партизани да се бореле за Раштански Колиби. Александар Лер верувал дека после смртта на неколкумина партизани осмата македонска ударна бригада би се предадела но тоа никогаш не се исполнило. Третиот Рајх исто така посакале да ги искористат [[Велешка контрачета|велешките контрачетници]] да им помогнеле со битката но во тоа време контрачетата се распаѓала. Еден од можните причини зошто Александар Лер не продолжил со битката е заради големата криза на неговите германски единици којшто биле заглавени длабоко во [[Егејска Македонија]] и јужниот дел на [[Албанија]], таму [[Михајло Апостолски]] заедно со [[Четириесет и прва македонска дивизија|41^та Македонска дивизија на НОВЈ]] ги напаѓале.<ref name=":5" /> Во октомври, околу еден месец после битката тој им го организирал евакуацијата на германските единици „Е“ и 50^та пешадиска германска дивизија. Под командата на Александар Лер тие би се евакуира преку три патови, [[Ослободување на Велес#Зелениот пат|зелениот]], [[Ослободување на Велес#Црвениот пат|црвениот]] и [[Ослободување на Велес#Синиот пат|синиот пат]]. После два месеца од битката во 9-ти ноември 1944 година се одвивала [[Ослободување на Велес|народната ослободителна борба за градот Велес]]. Еден од воените единици којшто учествувале во битката е [[Осма македонска ударна бригада|осмата македонска ударна бригада]], голем дел од сведоците и партизаните во Битката кај Раштански Колиби исто така учествувале во Битката кај Велес, 8 партизани од осмата велешка бригада загинале во Битката кај Велес. === Споменик === После [[НОВ|народната ослободителна војна]], велешката подгрупа на [[Сојуз на комунистите на Македонија|комунистичката партија на Македонија]] организирале, како други многумина градови во тоа време, иницијатива за поставување споменици и плочи за партизаните којшто си го даделе животот за партизанското движење. Помеѓу 1960-тите и 1970-тите блиску до селото [[Раштани (Велешко)|Раштани]] и околу Раштански Колиби бил поставен споменик за загинатите во битката. Стариот споменик било многу просто изградено, главните материјали за градба биле камен и цемент, во врвот на споменик имало една голема црвена ѕвезда, симбол редовно користен во држави којшто се ориентираат кон [[Комунизам|комунистичката]] идеалогија. Под ѕвездата го име датум „1941 - 1944“ напишано на споменикот, симболизирајќи го долгото суровно ослободително движење. Под датумите исто така е присутен друг симбол, дрвце со лисја на нејзе, тоа е дел од мировниот симбол којшто е составено од птица држејќи го дрвенцето во нејзината уста. Под дрвенцето стоеле две спомен плочи со имињата на жртвите којшто храбро и трагично загинале во Битката кај Раштански Колиби, во двете плочи го содржило следниот текст:<ref name=":1" /> {{Quote|text=„''[[Јован Ѓошев|Јован Д. Ѓошев]] <br /> [[Ивче Мирчев|Ивче К. Мирчев]] <br /> [[Петре Димовски (партизан)|Петре М. Димов]] <br /> [[Андо Ѓорѓиев|Анде Тр. Ѓорѓиев]] <br /> [[Милан Зафиров|Милан П. Николов]] <br /> [[Никола Давчев|Коле Л. Давчев]]''“|sign=Десната плоча во стариот споменик}}{{Quote|text=„''[[Шефки Сали]] <br /> [[Ѓоре Органџиев|Ѓоре Органджиев]] <br /> [[Богдан Прличков]] <br /> [[Благој Нечев]] <br /> [[Илија Ристов|Илија Л. Моров]] <br /> [[Ивче Јованов|Ивче Јорд. Вецов]]''“|sign=Левата плоча во стариот споменик}}Двете плочи на споменикот имале различни проблеми, првиот истакнат проблем е правописни грешки, името на македонскиот партизан Ѓоре Органџиев е грешно пишано во [[Историја на македонскиот јазик|старата нереформирана македонска азбука]] како „Органджиев“ наместо во современата службена македонска азбука „Органџиев“. Вториот истакнат проблем е грешното претставување на имињата на партизаните којшто загинале, во двете плочи има вкупно 12 имиња, шест од нив имаат грешното презиме или име додека едно има правописна грешка. Не е познато конкретно зошто вакви грешки се присутни во споменикот но една можна причина е недостатокот на информации за велешките партизани во тоа време, во 1985 година [[Ѓорѓи Малковски]] ја пишал книгата „''Велес и Велешко во Народно ослободителната војна: 1941-1945: Спомен книга на загинатите борци во НОВ и жртви на фашистичкиот терор од Велес и Велешко''“.<ref name=":02">{{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/bib/13045057|title=Велес и Велешко во Народно ослободителна војна 1941-1945, Спомен книга|last=[[Ѓорѓи Малковски|Малковски, Ѓорѓи]]|publisher=Општински одбор на сојузот на здруженијата на борците од НОВ - Титов Велес|year=1985|pages=}}</ref> Книгата ги содржи правилните имињата на загинатите партизани. Грешните имиња на партизаните се следни, Анде Трајков Ѓорѓиев наместо [[Андо Ѓорѓиев|Андо Трајков Ѓорѓиев]], Ивче Јорданов Вецов наместо [[Ивче Јованов|Ивче Орданов Јованов]], Илија Л. Моров наместо [[Илија Ристов|Илија Панов Ристов]], Милан Панов Николов наместо [[Милан Зафиров|Милан Панов Зафиров]], Коле Петров Давчев наместо [[Никола Давчев|Никола Петров Давчев]] и Петре Миланов Димов наместо [[Петре Димовски (партизан)|Петре Миланов Димовски]]. Освен грешното претставување на имиња и нејзините правописни грешки, три жртви во битката не се именувани ниту ни спомнати во споменикот, во стариот натпис до споменикот којшто било поставено неколку години по изградбата на споменикот пишува следно:<ref name=":1" /> {{Quote|text=„''Овде на „Раштански Колиби“ во време на <br /> [[НОБ]] беше место за снабдуване и префрлува- <br /> не на борци партизани. За борба против окупа- <br />торот и [[фашизам|фашизмот]]. <br /> Водени од [[КПЈ]] во борба за слобода, не-<br />зависност и [[социјализам]] на 10.IX.1944 ги<br /> дадоа своите животи 12 борци од <br /> [[Осма македонска ударна бригада|VIII Велешка Бригада]]. <br /> ''Окол[лински] одбор на С. Б. од НОБ''“|sign=Стариот натпис до споменикот}} Освен правописните грешки во натписот, како снабдуване и префрлуване наместо снабдување и префрлување и грешката дека [[Сојуз на комунистите на Југославија|комунистичката партија на Југославија]] имала улога во битката наместо [[Сојуз на комунистите на Македонија|комунистичката партија на Македонија]] и [[ГШ на НОВ и ПОМ|Главниот штаб на народната ослободителна војска и партизанските одреди во Македонија]], споменикот и натписот блиску до нејзе за непознати причини наведуваат дека имало само дванаесет жртви во битката наместо петнаесет, другите три партизани којшто не биле спомнати во плочата или натписот се [[Никола Николовски (партизан)|Никола Николовски]], [[Томе Стефановски]] и [[Шаип Имеров]]. Уште еден чуден проблем со споменикот е тоа што патронимите на партизаните којшто загинале им се точни, со исклучок на [[Илија Ристов]], но половина од нив го имаат грешното презиме. Во 2000-тите со распаѓањето на [[СФР Југославија|Социјалистичка Југославија]] и независноста на [[Македонија|Република Македонија]] почнало процесот на декомунизација, името на Македонија е сменето од [[Социјалистичка Република Македонија|СР Македонија]] во [[Македонија]], добило ново знаме којшто го отстранила црвената ѕвезда итн. Сличен случај исто така било присутно во [[Велес]] и [[Велешко]], во 2000-тите името го менуваат од Титов Велес во Велес, грбот и знамето си ги отстрануваат црвените ѕвезди и химната на градот била преместена во 2006 година со македонската народна песна „[[Болен ми лежи Миле Поп Јорданов]]“ наместо старата комунистичка химна „[[Марш на осмата македонска ударна бригада|Крвава зора над Велес грее]]“.<ref>{{Наведени вести|url=https://tirekovmirece.com/Novost/%D0%9A%D0%BE%D1%98-%D0%B5-%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80-%D0%BD%D0%B0-%D0%B3%D1%80%D0%B1%D0%BE%D1%82-%D0%BD%D0%B0-%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81&#93;|title=Кој е автор на грбот на Велес?|last=Печков|first=Петар|date=5 ноември 2011|work=ТиРековМиРече|access-date=2024-10-28|archive-date=2024-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20241108235227/https://tirekovmirece.com/Novost/%D0%9A%D0%BE%D1%98-%D0%B5-%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80-%D0%BD%D0%B0-%D0%B3%D1%80%D0%B1%D0%BE%D1%82-%D0%BD%D0%B0-%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%5D|url-status=dead}}</ref> Еден од промените исто така биле и споменикот за Битката кај Раштански Колиби, во втората половина на 2000-тите бил уништен и нов по современ споменик биле поставен во локација којшто историски бил поблиску до Битката кај Раштански Колиби со разлика од претходниот. Споменикот е изграден околу 600 метра од селото [[Раштани (Велешко)|Раштани]], покрај патот којшто ги поврзува селата [[Бузалково]] и Раштани. Споменикот е 6 метри висок изграден користејќи стара [[Брутализам|бруталистичка]] архитектура. Споменикот е создаден од вајарите [[Ристо Јанев]] и [[Цветан Кулумов]], дизајнерот на споменикот е [[Трајче Јовановски]], тие добиле дополнителна помош од [[инженер]]от архитект [[Андреја Нешов]] и ликовниот педалог Димче Мимов. Споменикот уште постои ден денес и е во добар квалитет. Со разлика на претходниот стар споменик, новиот не содржи плочи со имињата на тие којшто загинале и нема никаков симбол којшто го доврзува со [[Комунизам|комунистичката идеалогија]]. Но за непозната причина повторно го вратиле стариот натпис којшто бил додаден после неколку години од изградбата на стариот споменик.<ref>''[https://www.spomenikdatabase.org/veles Monument to the 8th Macedonian Strike Brigade]'' (2021) од Spomenik Database</ref> == Список на загинати == Список на жртвите во битката, организиран во азбучен ред по имињата. {| class="wikitable" |+ !Број !Име !Место на раѓање !Датум на раѓање !Белешка !Народност |- |1 |[[Андо Ѓорѓиев]] |[[Војница]], [[Велешко]] |[[1920]] |Во стариот споменик грешно е именуван како '''Анде Ѓорѓиев''' | rowspan="13" |[[Македонец]] |- |2 |[[Благој Нечев]] | rowspan="3" |[[Велес]] |[[24 февруари]], [[1923]] | |- |3 |[[Богдан Прличков]] |[[9 октомври]], [[1918]] | |- |4 |[[Ѓоре Органџиев]] |[[5 март]], [[1926]] |Во стариот споменик грешно е именуван како '''Ѓоре Органджиев''' |- |5 |[[Ивче Јованов]] | rowspan="2" |[[Крива Круша]], [[Велешко]] |[[21 октомври]], [[1918]] |Во стариот споменик грешно е именуван како '''Ивче Вецов''' |- |6 |[[Ивче Мирчев]] |[[1917]] | |- |7 |[[Илија Ристов]] |[[Велес]] |[[14 март]], [[1909]] |Во стариот споменик грешно е именуван како '''Илија Моров''' |- |8 |[[Јован Ѓошев]] |[[Крива Круша]], [[Велешко]] |[[1916]] | |- |9 |[[Милан Зафиров]] | rowspan="2" |[[Ново Село (Општина Велес)|Ново Село]], [[Велешко]] |[[1918]] |Во стариот споменик грешно е именуван како '''Милан Николов''' |- |10 |[[Никола Давчев]] |[[19 април]], [[1922]] |Во стариот споменик грешно е именуван како '''Коле Давчев''' |- |11 |[[Никола Николовски (партизан)|Никола Николовски]] |[[Велес]] |[[1906]] |Во стариот споменик неговото име воопшто не е присутно |- |12 |[[Петре Димовски (партизан)|Петре Димовски]] |[[Крива Круша]], [[Велешко]] |[[1 февруари]], [[1920]] |Во стариот споменик грешно е именуван како '''Петре Димов''' |- |13 |[[Томе Стефановски|Томе Стефанов]] |[[Црешево]], [[Скопско]] |[[1919]] | rowspan="2" |Во стариот споменик неговото име воопшто не е присутно |- |14 |[[Шаип Имеров|Шаим Имеров]] |[[Долно Јаболчиште]], [[Велешко]] |[[13 февруари]], [[1921]] |[[Македонски Албанци|Албанец]] |- |15 |[[Шефки Сали]] |[[Велес]] |[[1914]] | |[[Македонски Турци|Турчин]] |} === Слики на жртвите === Слики од тие партизани којшто загинале во битката, некој партизани немале слика зачувани во архивите.<gallery mode="packed-hover" heights="150"> Податотека:Богдан-Прличков.jpg|[[Богдан Прличков]] Податотека:Ѓоре-Органџиев.jpg|[[Ѓоре Органџиев]] Податотека:Јован-Ѓошев.jpg|[[Јован Ѓошев]] Податотека:Милан-Зафиров.jpg|[[Милан Зафиров]] Податотека:Благој-Нечев.jpg|[[Благој Нечев]] Податотека:Никола-Давчев.jpg|[[Никола Давчев]] Податотека:Tome Stefanovski.jpg|[[Томе Стефановски|Томе Стефанов]] Податотека:Шефри-Сали.jpg|[[Шефки Сали]] </gallery> == Наводи == <references />{{Битки на Македонија во Втората светска војна|state=expanded}} [[Категорија:Велес во НОБ]] [[Категорија:Битки на Македонија]] [[Категорија:Македонија во Втората светска војна]] [[Категорија:Воени операции на Македонија]] [[Категорија:Воена историја на Македонија]] t4ik9kx932lhpdc235bqlhjesq2u6y2 0 1358219 5616332 5289911 2026-08-24T21:33:11Z Dandarmkd 31127 5616332 wikitext text/x-wiki {{Infobox song contest national year|Year=1961|Country=Данска|Preselection={{lang|da|[[Данск Мелоди Гранд Прикс]] 1961|i=no}}|Preselection date=19 февруари 1961|Entrant=[[Дарио Кампеото]]|Song=Ангелик|Writer=Аксел В. Расмусен|Final result=5, 12 поени}} Данска била претставена на [[Евровизија 1961|Изборот за песна на Евровизија 1961 година]] со песната „Ангелик“, напишана од Аксел В. Расмусен и изведена од Дарио Кампеото. Данскиот радиодифузер учесник, Данмаркс Рејдио (ДР), го организирaл Данск Мелоди Гранд При со цел да го избере својот запис за конкурсот. == Пред Евровизија == === Данск Мелоди Гранд При 1961 === Данмаркс Радио (DR) го одржал Данск Мелоди Гранд При на 19ти февруари во Фредерика Театарот, водено од Сејр Волмер-Соренсен. Учествувале седум песни, а победникот бил избран од 10-члено жири кое имало по 3 поени за доделување. Тие можеле да ги поделат поените како што сакаат (т.е. можеле да доделат 1 поен на три различни песни, 1 и 2 поени на две песни или сите 3 поени на една песна). Данск Мелоди Гранд При 1961 е забележан по тоа што сите дански претходни евровизиски претставници &#x2013; Бирте Вилке, Густав Винклер, Ракел Растени и Кети Бодгер &#x2013; се вратиле за уште еден обид. {| class="sortable wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto" |+ style="font-size: bigger;" |'''ДМГП - 19 февруари 1961 година''' ! Нацртај ! Уметник ! Песна ! Поени ! Место |- | 1 | Педро Бајкер | „Мојата гитара и јас“ | 6 | 3 |- | 2 | Кети Бодгер | "Хамлет" | 0 | 5= |- | 3 | Густав Винклер | „Живееме само еднаш“ | 0 | 5= |- | 4 | Родена Вилке | „Џетпилот“ | 7 | 2 |- | 5 | Ото Бранденбург | „Добра ноќ малечка“ | 3 | 4 |- | 6 | Ракел Растени и Грете Сонк | „Дома со нас“ | 0 | 5= |- bgcolor="#FFD700" | 7 | Дарио Кампеото | " '''Ангелика''' " | '''14''' | '''1''' |} == На Евровизија == Вечерта на финалето, Кампеото настапил 13-ти по ред, следејќи ја Норвешката и пред евентуалните победници на натпреварот Луксенбург. На крајот на гласањето „Ангелик“ добила 12 поени (од кои 8 биле од Норвешка), ставајќи ја Данска на 5-тото место (со Италија) од 16-те пријавени. Данското жири ја доделило својата највисока оценка од 4 на Италија. === Гласање === Секој радиодифузер кој учествувал собрал жири комисија од десет лица. Секој член на жирито можело да даде по еден поен на својата омилена песна. [[Категорија:Данска на Евровизија|1961]] [[Категорија:Земји на Евровизија 1961]] [[Категорија:Данската телевизија во 1961 година]] n6cqlfis2a5lqaukc7gczx3t82pswj1 2 1361645 5616133 5615276 2026-08-24T13:39:27Z Gurther 105215 5616133 wikitext text/x-wiki Ова е список на борци, [[партизани]] и цивилни '''жртви кои загинале за време на [[Народноослободителната борба]] во [[Велес]] и [[Велешко]]'''. Голем дел од борците кои загинале при борбите се денес погребани во [[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен-костурница]]. Во [[1985|1985 година]], историчарот [[Ѓорѓи Малковски]] објавил спомен книга за сите жртви под фашистичкиот терор. Покрај тоа што [[Масакр во Велес|масакарот во Велес]] се одвивал по [[Втората светска војна]], жртвите во тој настан се исто така именувани. Списокот е организиран според азбучен ред од презимето. == Список == {| class="wikitable" |+Список на жртви за време на Народноослободителната борба во Велес и Велешко !№ !Име !Датум на раѓање !Место на раѓање !Датум на смрт !Место на смрт !Дел од !Народност |- | |Стоилко Атанасов Алексов{{Sfn|Малковски|1985|p=53}} |[[1923]] |[[Бистрица (Велешко)|Бистрица, Велешко]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Благој Ванчов Андов{{Sfn|Малковски|1985|p=53}} |[[1924]] |[[Ораовец|Ораовец, Велешко]] |[[12 април]] [[1945]] |[[Срем|Срем, Србија]] |[[Сремски фронт]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Петар Андов|Петар Серафимов Андов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=53}} |[[1927]] |[[Велес]] |[[17 март]] [[1945]] |[[Гнилане|Гнилане, Србија]] |[[Битка кај Гнилане]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Илија Темелков Андовски{{Sfn|Малковски|1985|p=54}} |[[29 јули]] [[1924]] |[[Нежилово (Велешко)|Нежилово, Велешко]] |[[18 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајко Андреев|Трајче Јованов Андреев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=54}} |[[7 мај]] [[1925]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]]|- | |[[Трајче Петкановски|Трајче Лазов Андреев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=21}} |[[7 октомври]] [[1919]] |[[Бистрица (Велешко)|Бистрица, Велешко]] |[[6 август]] [[1943]] |[[Ораов Дол|Ораов Дол, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Радислав Илиев Арсовски{{Sfn|Малковски|1985|p=54}} |[[15 август]] [[1924]] |[[Теово|Теово, Велешко]] |[[6 мај]] [[1945]] |[[Скопје]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Мите Стефанов Арсовски{{Sfn|Малковски|1985|p=55}} |[[5 јули]] [[1926]] |[[Ораов Дол|Ораов Дол, Велешко]] |[[18 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Димко Ѓорѓиев Атанасов{{Sfn|Малковски|1985|p=55}} |[[1921]] |[[Чашка|Чашка, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1944]] |[[Гургурница|Гургурница, Тетовско]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Лазар Игнов Атанасов{{Sfn|Малковски|1985|p=55}} |[[4 март]] [[1923]] |[[Лугунци|Лугунци, Велешко]] |[[24 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Јован Басаровски|Јован Андреев Басаров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=21-22}} |[[15 август]] [[1922]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[21 јануари]] [[1943]] |[[Скопје]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Боро Божиновски – Прцан|Боро Величков Божиновски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=22}} |[[1915]] |[[Куманово]] |[[12 септември]] [[1942]] |[[Бањане|Бањане, Скопско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Боте Боцевски|Боте Борев Боцевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=23}} |[[21 јануари]] [[1921]] |[[Скопје]] |[[3 април]] [[1943]] |[[Катланово|Катланово, Скопско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Лазар Панов Бошков{{Sfn|Малковски|1985|p=55-56}} |[[10 април]] [[1924]] |[[Владиловци|Владиловци, Велешко]] |[[14 јануари]] [[1945]] |[[Тетово]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајко Бошкоски-Тарцан|Трајко Јорданов Бошковски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=23-24}} |[[12 јуни]] [[1918]] |[[Голем Радобил|Голем Радобил, Прилепско]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Сливник|Сливник, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Божин Коцев Брзаков{{Sfn|Малковски|1985|p=24-25}} |[[10 јули]] [[1921]] |[[Башино Село|Башино Село, Велешко]] |[[11 ноември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Стојан Бурчевски|Стојан Јорданов Бурчевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=25}} |[[20 април]] [[1920]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Невена Георгиева-Дуња|Невена Николова Георгиева]]{{Sfn|Малковски|1985|p=26}} |[[25 јули]] [[1925]] |[[Скопје]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Нежилово (Велешко)|Нежилово, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Мирослав Перов Грковски{{Sfn|Малковски|1985|p=26-27}} |[[15 април]] [[1922]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[декември]] [[1942]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Давков|Благоја Ангелов Давков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=27}} |[[21 јануари]] [[1921]] |[[Скопје]] |[[21 јануари]] [[1943]] |[[Скопје]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Никола Давчев|Никола Петров Давчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=56}} |[[19 април]] [[1922]] |[[Ново Село (Општина Велес)|Ново Село, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Славко Давчев|Славко Томов Давчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=27-28}} |[[23 јануари]] [[1921]] |[[Долно Чичево|Долно Чичево, Велешко]] |[[20 јануари]] [[1943]] |[[Клиново|Клиново, Кавадаречко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Петре Димовски (партизан)|Петре Миланов Димовски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=56}} |[[1 февруари]] [[1920]] |[[Крива Круша|Крива Круша, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Никола Андреев Дрнков{{Sfn|Малковски|1985|p=56-57}} |[[1926]] |[[Велес]] |[[8 декември]] [[1944]] |[[Скопско]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Андо Ѓорѓиев|Андо Трајков Ѓорѓиев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=57}} |[[1920]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Димче Петров Ѓорѓиев{{Sfn|Малковски|1985|p=57}} |[[25 јули]] [[1920]] |[[Еловец|Еловец, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]]|- | |[[Маца Овчарова|Марија Ангелова Ѓорѓиева]]{{Sfn|Малковски|1985|p=28}} |[[19 март]] [[1922]] |[[Сливник|Сливник, Велешко]] |[[7 јануари]] [[1943]] |[[’Рлевци|'Рлевци, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Ѓорев|Благој Димев Ѓорев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=29}} |[[8 февруари]] [[1922]] |[[Велес]] |[[1 ноември]] [[1942]] |[[Ново Село (Општина Велес)|Ново Село, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Јован Ѓошев|Јован Димов Ѓошев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=57-58}} |[[1916]] |[[Крива Круша|Крива Круша, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Киро Тодоров Зафиров{{Sfn|Малковски|1985|p=58}} |[[20 мај]] [[1925]] |[[Велес]] |[[26 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Милан Зафиров|Милан Панов Зафиров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=58}} |[[1918]] |[[Ново Село (Општина Чашка)|Ново Село, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Петре Трајков Зафиров{{Sfn|Малковски|1985|p=59}} |[[1917]] |[[Кочани]] |[[18 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Тоде Панов Зафиров{{Sfn|Малковски|1985|p=59}} |[[18 јануари]] [[1916]] |[[Ново Село (Општина Чашка)|Ново Село, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1944]] |[[Здуње (Порече)|Здуње, Порече]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]]|- | |[[Љубе Здравковски|Љубомир Спасев Здравков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=29-30}} |[[1915]] |[[Куманово]] |[[февруари]] [[1943]] |[[Бинач|Бинач, Србија]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Бошко Јорданов Златанов{{Sfn|Малковски|1985|p=59-60}} |[[27 декември]] [[1916]] |[[Велес]] |[[1 ноември]] [[1944]] |[[Растеш|Растеш, Порече]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Малик Есадов Ибраимов{{Sfn|Малковски|1985|p=60}} |[[1922]] |[[Долно Јаболчиште|Долно Јаболчиште, Велешко]] |[[декември]] [[1944]] |[[Гнилане|Гнилане, Србија]] |[[Битка кај Гнилане]] |[[Македонски Албанци|Албанци]] |- | |[[Родна Ивева|Благородна Лозова Ивева]]{{Sfn|Малковски|1985|p=30}} |[[12 февруари]] [[1922]] |[[Велес]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Борис Петров Инов{{Sfn|Малковски|1985|p=60}} |[[5 февруари]] [[1918]] |[[Свеќани|Свеќани, Велешко]] |[[24 октомври]] [[1944]] |[[Гургурница|Гургурница, Тетовско]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Тодор Андов Илиев{{Sfn|Малковски|1985|p=60}} |[[12 ноември]] [[1921]] |[[Велес]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Шаип Имеров|Шаип Алиов Имеров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=61}} |[[13 февруари]] [[1921]] |[[Долно Јаболчиште|Долно Јаболчиште, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонски Албанци|Албанци]] |- | |[[Видан Јанаќиевски|Видан Тодоров Јанаќиевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=61}} |[[23 ноември]] [[1922]] |[[Горно Српци|Горно Српци, Битолско]] |[[8 октомври]] [[1944]] |[[Света Петка (Скопско)|Света Петка, Скопско]] |[[Битка кај Света Петка]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Тодор Јанев|Тодор Ристов Јанев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=30-31}} |[[1912]] |[[Мартолци|Мартолци, Велешко]] |[[7 ноември]] [[1942]] |[[Лисиче (Велешко)|Лисиче, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Јанушев|Благој Ристов Јанушев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=31-32}} |[[1920]] |[[Прждево|Прждево, Неготинско]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Јордан Јорданов|Јордан Петров Јорданов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=32}} |[[22 декември]] [[1920]] |[[Велес]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Благој Димов Јосмов{{Sfn|Малковски|1985|p=33}} |[[8 февруари]] [[1920]] |[[Велес]] |[[7 ноември]] [[1942]] |[[Лисиче (Велешко)|Лисиче, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Марија Камишова - Нонча|Марија Владова Камишова]]{{Sfn|Малковски|1985|p=34}} |[[20 јануари]] [[1924]] |[[Велес]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајко Капчев|Трајко Орданов Капчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=34-35}} |[[1910]] |[[Велес]] |[[10 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Илија Орданов Капчев{{Sfn|Малковски|1985|p=35-36}} |[[1 февруари]] [[1921]] |[[Велес]] |[[10 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Богдан Трајков Каракостев{{Sfn|Малковски|1985|p=36}} |[[1910]] |[[Велес]] |[[27 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Кирков|Благој Ангелов Кирков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=37}} |[[23 март]] [[1923]] |[[Велес]] |[[9 јануари]] [[1943]] |[[Горно Оризари|Горно Оризари, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Илија Петров Климкаров{{Sfn|Малковски|1985|p=37-38}} |[[3 декември]] [[1913]] |[[Велес]] |[[март]] [[1943]] |[[Кавадарци]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Мицко Лазов Козаровски{{Sfn|Малковски|1985|p=38-39}} |[[1911]] |[[Прилеп]] |[[19 декември]] [[1942]] |[[Нежилово (Велешко)|Нежилово, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Нада Бутникошарева|Нада Николова Коцева]]{{Sfn|Малковски|1985|p=39-40}} |[[27 јануари]] [[1919]] |[[Велес]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Анде Кошулчев|Анде Ристов Кошулчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=40}} |[[23 јануари]] [[1923]] |[[Велес]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Владо Ристов Кошулчев{{Sfn|Малковски|1985|p=41}} |[[18 март]] [[1912]] |[[Велес]] |[[7 јануари]] [[1943]] |[[Дејковец|Дејковец, Скопско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Пецо Костадинов Крстевски{{Sfn|Малковски|1985|p=41}} |[[20 април]] [[1916]] |[[Долнени|Долнени, Прилепско]] |[[октомври]] [[1942]] |[[Габровник|Габровник, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Миле Милев|Миле Алексов Милев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=42}} |[[15 август]] [[1921]] |[[Велес]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Димче Мирчев|Димче Ѓошев Мирчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=15-16}} |[[13 ноември]] [[1913]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1944]] |[[Кавадарци]] |[[Народен херој на Македонија]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Димко Митрев|Димко Трајков Митрев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=42-43}} |[[1919]] |[[Велес]] |[[10 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Ристо Петрев Најдов{{Sfn|Малковски|1985|p=43}} |[[1920]] |[[Велес]] |[[7 јануари]] [[1943]] |[[Папрадиште (Велешко)|Папрадиште, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајче Панов|Трајче Драганов Панов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=44}} |[[14 ноември]] [[1921]] |[[Двориште (Велешко)|Двориште, Велешко]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Славе Димов Петков{{Sfn|Малковски|1985|p=44-45}} |[[1911]] |[[Ораовец|Ораовец, Велешко]] |[[13 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Киро Петров|Киро Николов Петров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=45}} |[[1912]] |[[Бусилци|Бусулци, Велешко]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Боро Петрушевски|Боро Апостолов Петрушевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=16-17}} |[[1920]] |[[Куманово]] |[[21 април]] [[1943]] |[[Горанце (Генерал Јанковиќ)|Горанце, Србија]] |[[Народен херој на Македонија]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Панче Пешев|Панче Николов Пешев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=45-46}} |[[1915]] |[[Куманово]] |[[5 јуни]] [[1944]] |[[Огражден]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Кочо Рацин|Коста Апостолов Солев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=7-11}} |[[22 декември]] [[1908]] |[[Велес]] |[[13 јуни]] [[1943]] |[[Лопушник]] |[[Убиството на Кочо Рацин|Убиство на Кочо Рацин]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Владо Гинов Стефановски{{Sfn|Малковски|1985|p=46}} |''н/п'' |[[Прилеп]] |[[декември]] [[1943]] |[[Прилепско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Страчковски|Благој Миланов Страчковски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=17-18}} |[[29 февруари]] [[1920]] |[[Велес]] |[[13 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Народен херој на Македонија]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Стојан Трајков|Стојан Андреев Трајков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=46}} |[[1910]] |[[Чашка (Велешко)|Чашка, Велешко]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Киро Чучуков-Себура|Киро Димов Ќучуков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=47-48}} |[[25 март]] [[1919]] |[[Велес]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Никола Миланов Цветков{{Sfn|Малковски|1985|p=47}} |[[14 април]] [[1918]] |[[Ораовец|Ораовец, Велешко]] |[[јануари]] [[1943]] |[[Скопско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Јордан Илиев Џурнов{{Sfn|Малковски|1985|p=48-49}} |[[14 мај]] [[1921]] |[[Велес]] |[[март]] [[1943]] |[[Кавадарци]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Јордан Георгиев Шутев{{Sfn|Малковски|1985|p=49-50}} |[[22 ноември]] [[1922]] |[[Велес]] |[[10 октомври]] [[1944]] |[[Кочани]] |[[Ослободување на Македонија во Втората светска војна|Ослободување на Кочани]] |[[Македонец|Македонци]] |} == Наводи == {{Наводи}} === Библиографија === * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/13045057|title=Велес и Велешко во Народноослободителната војна (1941-1945): Спомен книга на загинатите борци во НОВ и жртви на фашистичкиот терор од Велес и Велешко|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|isbn=|location=[[Куманово]]|author-link=Ѓорѓи Малковски}} fo2ola0e8t2rhvystpxcuqdvozpoftg 5616134 5616133 2026-08-24T13:42:03Z Gurther 105215 5616134 wikitext text/x-wiki Ова е список на борци, [[партизани]] и цивилни '''жртви кои загинале за време на [[Народноослободителната борба]] во [[Велес]] и [[Велешко]]'''. Голем дел од борците кои загинале при борбите се денес погребани во [[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен-костурница]]. Во [[1985|1985 година]], историчарот [[Ѓорѓи Малковски]] објавил спомен книга за сите жртви под фашистичкиот терор. Покрај тоа што [[Масакр во Велес|масакарот во Велес]] се одвивал по [[Втората светска војна]], жртвите во тој настан се исто така именувани. Списокот е организиран според азбучен ред од презимето. == Список == {| class="wikitable" |+Список на жртви за време на Народноослободителната борба во Велес и Велешко !№ !Име !Датум на раѓање !Место на раѓање !Датум на смрт !Место на смрт !Дел од !Народност |- | |Стоилко Атанасов Алексов{{Sfn|Малковски|1985|p=53}} |[[1923]] |[[Бистрица (Велешко)|Бистрица, Велешко]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Благој Ванчов Андов{{Sfn|Малковски|1985|p=53}} |[[1924]] |[[Ораовец|Ораовец, Велешко]] |[[12 април]] [[1945]] |[[Срем|Срем, Србија]] |[[Сремски фронт]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Петар Андов|Петар Серафимов Андов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=53}} |[[1927]] |[[Велес]] |[[17 март]] [[1945]] |[[Гнилане|Гнилане, Србија]] |[[Битка кај Гнилане]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Илија Темелков Андовски{{Sfn|Малковски|1985|p=54}} |[[29 јули]] [[1924]] |[[Нежилово (Велешко)|Нежилово, Велешко]] |[[18 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајче Петкановски|Трајче Лазов Андреев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=21}} |[[7 октомври]] [[1919]] |[[Бистрица (Велешко)|Бистрица, Велешко]] |[[6 август]] [[1943]] |[[Ораов Дол|Ораов Дол, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајко Андреев|Трајче Јованов Андреев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=54}} |[[7 мај]] [[1925]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Радислав Илиев Арсовски{{Sfn|Малковски|1985|p=54}} |[[15 август]] [[1924]] |[[Теово|Теово, Велешко]] |[[6 мај]] [[1945]] |[[Скопје]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Мите Стефанов Арсовски{{Sfn|Малковски|1985|p=55}} |[[5 јули]] [[1926]] |[[Ораов Дол|Ораов Дол, Велешко]] |[[18 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Димко Ѓорѓиев Атанасов{{Sfn|Малковски|1985|p=55}} |[[1921]] |[[Чашка|Чашка, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1944]] |[[Гургурница|Гургурница, Тетовско]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Лазар Игнов Атанасов{{Sfn|Малковски|1985|p=55}} |[[4 март]] [[1923]] |[[Лугунци|Лугунци, Велешко]] |[[24 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Јован Басаровски|Јован Андреев Басаров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=21-22}} |[[15 август]] [[1922]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[21 јануари]] [[1943]] |[[Скопје]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Боро Божиновски – Прцан|Боро Величков Божиновски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=22}} |[[1915]] |[[Куманово]] |[[12 септември]] [[1942]] |[[Бањане|Бањане, Скопско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Боте Боцевски|Боте Борев Боцевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=23}} |[[21 јануари]] [[1921]] |[[Скопје]] |[[3 април]] [[1943]] |[[Катланово|Катланово, Скопско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Лазар Панов Бошков{{Sfn|Малковски|1985|p=55-56}} |[[10 април]] [[1924]] |[[Владиловци|Владиловци, Велешко]] |[[14 јануари]] [[1945]] |[[Тетово]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајко Бошкоски-Тарцан|Трајко Јорданов Бошковски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=23-24}} |[[12 јуни]] [[1918]] |[[Голем Радобил|Голем Радобил, Прилепско]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Сливник|Сливник, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Божин Коцев Брзаков{{Sfn|Малковски|1985|p=24-25}} |[[10 јули]] [[1921]] |[[Башино Село|Башино Село, Велешко]] |[[11 ноември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Стојан Бурчевски|Стојан Јорданов Бурчевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=25}} |[[20 април]] [[1920]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Невена Георгиева-Дуња|Невена Николова Георгиева]]{{Sfn|Малковски|1985|p=26}} |[[25 јули]] [[1925]] |[[Скопје]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Нежилово (Велешко)|Нежилово, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Мирослав Перов Грковски{{Sfn|Малковски|1985|p=26-27}} |[[15 април]] [[1922]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[декември]] [[1942]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Давков|Благоја Ангелов Давков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=27}} |[[21 јануари]] [[1921]] |[[Скопје]] |[[21 јануари]] [[1943]] |[[Скопје]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Никола Давчев|Никола Петров Давчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=56}} |[[19 април]] [[1922]] |[[Ново Село (Општина Велес)|Ново Село, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Славко Давчев|Славко Томов Давчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=27-28}} |[[23 јануари]] [[1921]] |[[Долно Чичево|Долно Чичево, Велешко]] |[[20 јануари]] [[1943]] |[[Клиново|Клиново, Кавадаречко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Петре Димовски (партизан)|Петре Миланов Димовски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=56}} |[[1 февруари]] [[1920]] |[[Крива Круша|Крива Круша, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Никола Андреев Дрнков{{Sfn|Малковски|1985|p=56-57}} |[[1926]] |[[Велес]] |[[8 декември]] [[1944]] |[[Скопско]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Андо Ѓорѓиев|Андо Трајков Ѓорѓиев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=57}} |[[1920]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Димче Петров Ѓорѓиев{{Sfn|Малковски|1985|p=57}} |[[25 јули]] [[1920]] |[[Еловец|Еловец, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Маца Овчарова|Марија Ангелова Ѓорѓиева]]{{Sfn|Малковски|1985|p=28}} |[[19 март]] [[1922]] |[[Сливник|Сливник, Велешко]] |[[7 јануари]] [[1943]] |[[’Рлевци|'Рлевци, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Ѓорев|Благој Димев Ѓорев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=29}} |[[8 февруари]] [[1922]] |[[Велес]] |[[1 ноември]] [[1942]] |[[Ново Село (Општина Велес)|Ново Село, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Јован Ѓошев|Јован Димов Ѓошев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=57-58}} |[[1916]] |[[Крива Круша|Крива Круша, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Киро Тодоров Зафиров{{Sfn|Малковски|1985|p=58}} |[[20 мај]] [[1925]] |[[Велес]] |[[26 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Милан Зафиров|Милан Панов Зафиров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=58}} |[[1918]] |[[Ново Село (Општина Чашка)|Ново Село, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Петре Трајков Зафиров{{Sfn|Малковски|1985|p=59}} |[[1917]] |[[Кочани]] |[[18 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Тоде Панов Зафиров{{Sfn|Малковски|1985|p=59}} |[[18 јануари]] [[1916]] |[[Ново Село (Општина Чашка)|Ново Село, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1944]] |[[Здуње (Порече)|Здуње, Порече]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]]|- |- | |[[Љубе Здравковски|Љубомир Спасев Здравков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=29-30}} |[[1915]] |[[Куманово]] |[[февруари]] [[1943]] |[[Бинач|Бинач, Србија]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Бошко Јорданов Златанов{{Sfn|Малковски|1985|p=59-60}} |[[27 декември]] [[1916]] |[[Велес]] |[[1 ноември]] [[1944]] |[[Растеш|Растеш, Порече]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Малик Есадов Ибраимов{{Sfn|Малковски|1985|p=60}} |[[1922]] |[[Долно Јаболчиште|Долно Јаболчиште, Велешко]] |[[декември]] [[1944]] |[[Гнилане|Гнилане, Србија]] |[[Битка кај Гнилане]] |[[Македонски Албанци|Албанци]] |- | |[[Родна Ивева|Благородна Лозова Ивева]]{{Sfn|Малковски|1985|p=30}} |[[12 февруари]] [[1922]] |[[Велес]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Борис Петров Инов{{Sfn|Малковски|1985|p=60}} |[[5 февруари]] [[1918]] |[[Свеќани|Свеќани, Велешко]] |[[24 октомври]] [[1944]] |[[Гургурница|Гургурница, Тетовско]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Тодор Андов Илиев{{Sfn|Малковски|1985|p=60}} |[[12 ноември]] [[1921]] |[[Велес]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Шаип Имеров|Шаип Алиов Имеров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=61}} |[[13 февруари]] [[1921]] |[[Долно Јаболчиште|Долно Јаболчиште, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонски Албанци|Албанци]] |- | |[[Видан Јанаќиевски|Видан Тодоров Јанаќиевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=61}} |[[23 ноември]] [[1922]] |[[Горно Српци|Горно Српци, Битолско]] |[[8 октомври]] [[1944]] |[[Света Петка (Скопско)|Света Петка, Скопско]] |[[Битка кај Света Петка]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Тодор Јанев|Тодор Ристов Јанев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=30-31}} |[[1912]] |[[Мартолци|Мартолци, Велешко]] |[[7 ноември]] [[1942]] |[[Лисиче (Велешко)|Лисиче, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Јанушев|Благој Ристов Јанушев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=31-32}} |[[1920]] |[[Прждево|Прждево, Неготинско]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Јордан Јорданов|Јордан Петров Јорданов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=32}} |[[22 декември]] [[1920]] |[[Велес]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Благој Димов Јосмов{{Sfn|Малковски|1985|p=33}} |[[8 февруари]] [[1920]] |[[Велес]] |[[7 ноември]] [[1942]] |[[Лисиче (Велешко)|Лисиче, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Марија Камишова - Нонча|Марија Владова Камишова]]{{Sfn|Малковски|1985|p=34}} |[[20 јануари]] [[1924]] |[[Велес]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајко Капчев|Трајко Орданов Капчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=34-35}} |[[1910]] |[[Велес]] |[[10 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Илија Орданов Капчев{{Sfn|Малковски|1985|p=35-36}} |[[1 февруари]] [[1921]] |[[Велес]] |[[10 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Богдан Трајков Каракостев{{Sfn|Малковски|1985|p=36}} |[[1910]] |[[Велес]] |[[27 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Кирков|Благој Ангелов Кирков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=37}} |[[23 март]] [[1923]] |[[Велес]] |[[9 јануари]] [[1943]] |[[Горно Оризари|Горно Оризари, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Илија Петров Климкаров{{Sfn|Малковски|1985|p=37-38}} |[[3 декември]] [[1913]] |[[Велес]] |[[март]] [[1943]] |[[Кавадарци]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Мицко Лазов Козаровски{{Sfn|Малковски|1985|p=38-39}} |[[1911]] |[[Прилеп]] |[[19 декември]] [[1942]] |[[Нежилово (Велешко)|Нежилово, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Нада Бутникошарева|Нада Николова Коцева]]{{Sfn|Малковски|1985|p=39-40}} |[[27 јануари]] [[1919]] |[[Велес]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Анде Кошулчев|Анде Ристов Кошулчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=40}} |[[23 јануари]] [[1923]] |[[Велес]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Владо Ристов Кошулчев{{Sfn|Малковски|1985|p=41}} |[[18 март]] [[1912]] |[[Велес]] |[[7 јануари]] [[1943]] |[[Дејковец|Дејковец, Скопско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Пецо Костадинов Крстевски{{Sfn|Малковски|1985|p=41}} |[[20 април]] [[1916]] |[[Долнени|Долнени, Прилепско]] |[[октомври]] [[1942]] |[[Габровник|Габровник, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Миле Милев|Миле Алексов Милев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=42}} |[[15 август]] [[1921]] |[[Велес]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Димче Мирчев|Димче Ѓошев Мирчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=15-16}} |[[13 ноември]] [[1913]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1944]] |[[Кавадарци]] |[[Народен херој на Македонија]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Димко Митрев|Димко Трајков Митрев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=42-43}} |[[1919]] |[[Велес]] |[[10 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Ристо Петрев Најдов{{Sfn|Малковски|1985|p=43}} |[[1920]] |[[Велес]] |[[7 јануари]] [[1943]] |[[Папрадиште (Велешко)|Папрадиште, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајче Панов|Трајче Драганов Панов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=44}} |[[14 ноември]] [[1921]] |[[Двориште (Велешко)|Двориште, Велешко]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Славе Димов Петков{{Sfn|Малковски|1985|p=44-45}} |[[1911]] |[[Ораовец|Ораовец, Велешко]] |[[13 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Киро Петров|Киро Николов Петров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=45}} |[[1912]] |[[Бусилци|Бусулци, Велешко]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Боро Петрушевски|Боро Апостолов Петрушевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=16-17}} |[[1920]] |[[Куманово]] |[[21 април]] [[1943]] |[[Горанце (Генерал Јанковиќ)|Горанце, Србија]] |[[Народен херој на Македонија]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Панче Пешев|Панче Николов Пешев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=45-46}} |[[1915]] |[[Куманово]] |[[5 јуни]] [[1944]] |[[Огражден]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Кочо Рацин|Коста Апостолов Солев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=7-11}} |[[22 декември]] [[1908]] |[[Велес]] |[[13 јуни]] [[1943]] |[[Лопушник]] |[[Убиството на Кочо Рацин|Убиство на Кочо Рацин]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Владо Гинов Стефановски{{Sfn|Малковски|1985|p=46}} |''н/п'' |[[Прилеп]] |[[декември]] [[1943]] |[[Прилепско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Страчковски|Благој Миланов Страчковски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=17-18}} |[[29 февруари]] [[1920]] |[[Велес]] |[[13 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Народен херој на Македонија]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Стојан Трајков|Стојан Андреев Трајков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=46}} |[[1910]] |[[Чашка (Велешко)|Чашка, Велешко]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Киро Чучуков-Себура|Киро Димов Ќучуков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=47-48}} |[[25 март]] [[1919]] |[[Велес]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Никола Миланов Цветков{{Sfn|Малковски|1985|p=47}} |[[14 април]] [[1918]] |[[Ораовец|Ораовец, Велешко]] |[[јануари]] [[1943]] |[[Скопско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Јордан Илиев Џурнов{{Sfn|Малковски|1985|p=48-49}} |[[14 мај]] [[1921]] |[[Велес]] |[[март]] [[1943]] |[[Кавадарци]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Јордан Георгиев Шутев{{Sfn|Малковски|1985|p=49-50}} |[[22 ноември]] [[1922]] |[[Велес]] |[[10 октомври]] [[1944]] |[[Кочани]] |[[Ослободување на Македонија во Втората светска војна|Ослободување на Кочани]] |[[Македонец|Македонци]] |} == Наводи == {{Наводи}} === Библиографија === * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/13045057|title=Велес и Велешко во Народноослободителната војна (1941-1945): Спомен книга на загинатите борци во НОВ и жртви на фашистичкиот терор од Велес и Велешко|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|isbn=|location=[[Куманово]]|author-link=Ѓорѓи Малковски}} gdeicy9uflo7y9hn77dydp0vlx1jvxq 5616144 5616134 2026-08-24T14:10:40Z Gurther 105215 5616144 wikitext text/x-wiki Ова е список на борци, [[партизани]] и цивилни '''жртви кои загинале за време на [[Народноослободителната борба]] во [[Велес]] и [[Велешко]]'''. Голем дел од борците кои загинале при борбите се денес погребани во [[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен-костурница]]. Во [[1985|1985 година]], историчарот [[Ѓорѓи Малковски]] објавил спомен книга за сите жртви под фашистичкиот терор. Покрај тоа што [[Масакр во Велес|масакарот во Велес]] се одвивал по [[Втората светска војна]], жртвите во тој настан се исто така именувани. Списокот е организиран според азбучен ред од презимето. == Список == {| class="wikitable" |+Список на жртви за време на Народноослободителната борба во Велес и Велешко !№ !Име !Датум на раѓање !Место на раѓање !Датум на смрт !Место на смрт !Дел од !Народност |- | |Стоилко Атанасов Алексов{{Sfn|Малковски|1985|p=53}} |[[1923]] |[[Бистрица (Велешко)|Бистрица, Велешко]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Благој Ванчов Андов{{Sfn|Малковски|1985|p=53}} |[[1924]] |[[Ораовец|Ораовец, Велешко]] |[[12 април]] [[1945]] |[[Срем|Срем, Србија]] |[[Сремски фронт]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Петар Андов|Петар Серафимов Андов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=53}} |[[1927]] |[[Велес]] |[[17 март]] [[1945]] |[[Гнилане|Гнилане, Србија]] |[[Битка кај Гнилане]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Илија Темелков Андовски{{Sfn|Малковски|1985|p=54}} |[[29 јули]] [[1924]] |[[Нежилово (Велешко)|Нежилово, Велешко]] |[[18 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајче Петкановски|Трајче Лазов Андреев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=21}} |[[7 октомври]] [[1919]] |[[Бистрица (Велешко)|Бистрица, Велешко]] |[[6 август]] [[1943]] |[[Ораов Дол|Ораов Дол, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајко Андреев|Трајче Јованов Андреев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=54}} |[[7 мај]] [[1925]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Радислав Илиев Арсовски{{Sfn|Малковски|1985|p=54}} |[[15 август]] [[1924]] |[[Теово|Теово, Велешко]] |[[6 мај]] [[1945]] |[[Скопје]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Мите Стефанов Арсовски{{Sfn|Малковски|1985|p=55}} |[[5 јули]] [[1926]] |[[Ораов Дол|Ораов Дол, Велешко]] |[[18 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Димко Ѓорѓиев Атанасов{{Sfn|Малковски|1985|p=55}} |[[1921]] |[[Чашка|Чашка, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1944]] |[[Гургурница|Гургурница, Тетовско]] |[[Битка кај Гургурница]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Лазар Игнов Атанасов{{Sfn|Малковски|1985|p=55}} |[[4 март]] [[1923]] |[[Лугунци|Лугунци, Велешко]] |[[24 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Јован Басаровски|Јован Андреев Басаров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=21-22}} |[[15 август]] [[1922]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[21 јануари]] [[1943]] |[[Скопје]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Боро Божиновски – Прцан|Боро Величков Божиновски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=22}} |[[1915]] |[[Куманово]] |[[12 септември]] [[1942]] |[[Бањане|Бањане, Скопско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Боте Боцевски|Боте Борев Боцевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=23}} |[[21 јануари]] [[1921]] |[[Скопје]] |[[3 април]] [[1943]] |[[Катланово|Катланово, Скопско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Лазар Панов Бошков{{Sfn|Малковски|1985|p=55-56}} |[[10 април]] [[1924]] |[[Владиловци|Владиловци, Велешко]] |[[14 јануари]] [[1945]] |[[Тетово]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајко Бошкоски-Тарцан|Трајко Јорданов Бошковски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=23-24}} |[[12 јуни]] [[1918]] |[[Голем Радобил|Голем Радобил, Прилепско]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Сливник|Сливник, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Божин Коцев Брзаков{{Sfn|Малковски|1985|p=24-25}} |[[10 јули]] [[1921]] |[[Башино Село|Башино Село, Велешко]] |[[11 ноември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Стојан Бурчевски|Стојан Јорданов Бурчевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=25}} |[[20 април]] [[1920]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Невена Георгиева-Дуња|Невена Николова Георгиева]]{{Sfn|Малковски|1985|p=26}} |[[25 јули]] [[1925]] |[[Скопје]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Нежилово (Велешко)|Нежилово, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Мирослав Перов Грковски{{Sfn|Малковски|1985|p=26-27}} |[[15 април]] [[1922]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[декември]] [[1942]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Давков|Благоја Ангелов Давков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=27}} |[[21 јануари]] [[1921]] |[[Скопје]] |[[21 јануари]] [[1943]] |[[Скопје]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Никола Давчев|Никола Петров Давчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=56}} |[[19 април]] [[1922]] |[[Ново Село (Општина Велес)|Ново Село, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Славко Давчев|Славко Томов Давчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=27-28}} |[[23 јануари]] [[1921]] |[[Долно Чичево|Долно Чичево, Велешко]] |[[20 јануари]] [[1943]] |[[Клиново|Клиново, Кавадаречко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Петре Димовски (партизан)|Петре Миланов Димовски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=56}} |[[1 февруари]] [[1920]] |[[Крива Круша|Крива Круша, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Никола Андреев Дрнков{{Sfn|Малковски|1985|p=56-57}} |[[1926]] |[[Велес]] |[[8 декември]] [[1944]] |[[Скопско]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Андо Ѓорѓиев|Андо Трајков Ѓорѓиев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=57}} |[[1920]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Димче Петров Ѓорѓиев{{Sfn|Малковски|1985|p=57}} |[[25 јули]] [[1920]] |[[Еловец|Еловец, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Маца Овчарова|Марија Ангелова Ѓорѓиева]]{{Sfn|Малковски|1985|p=28}} |[[19 март]] [[1922]] |[[Сливник|Сливник, Велешко]] |[[7 јануари]] [[1943]] |[[’Рлевци|'Рлевци, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Ѓорев|Благој Димев Ѓорев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=29}} |[[8 февруари]] [[1922]] |[[Велес]] |[[1 ноември]] [[1942]] |[[Ново Село (Општина Велес)|Ново Село, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Јован Ѓошев|Јован Димов Ѓошев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=57-58}} |[[1916]] |[[Крива Круша|Крива Круша, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Киро Тодоров Зафиров{{Sfn|Малковски|1985|p=58}} |[[20 мај]] [[1925]] |[[Велес]] |[[26 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Милан Зафиров|Милан Панов Зафиров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=58}} |[[1918]] |[[Ново Село (Општина Чашка)|Ново Село, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Петре Трајков Зафиров{{Sfn|Малковски|1985|p=59}} |[[1917]] |[[Кочани]] |[[18 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Тоде Панов Зафиров{{Sfn|Малковски|1985|p=59}} |[[18 јануари]] [[1916]] |[[Ново Село (Општина Чашка)|Ново Село, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1944]] |[[Здуње (Порече)|Здуње, Порече]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]]|- |- | |[[Љубе Здравковски|Љубомир Спасев Здравков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=29-30}} |[[1915]] |[[Куманово]] |[[февруари]] [[1943]] |[[Бинач|Бинач, Србија]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Бошко Јорданов Златанов{{Sfn|Малковски|1985|p=59-60}} |[[27 декември]] [[1916]] |[[Велес]] |[[1 ноември]] [[1944]] |[[Растеш|Растеш, Порече]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Малик Есадов Ибраимов{{Sfn|Малковски|1985|p=60}} |[[1922]] |[[Долно Јаболчиште|Долно Јаболчиште, Велешко]] |[[декември]] [[1944]] |[[Гнилане|Гнилане, Србија]] |[[Битка кај Гнилане]] |[[Македонски Албанци|Албанци]] |- | |[[Родна Ивева|Благородна Лозова Ивева]]{{Sfn|Малковски|1985|p=30}} |[[12 февруари]] [[1922]] |[[Велес]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Борис Петров Инов{{Sfn|Малковски|1985|p=60}} |[[5 февруари]] [[1918]] |[[Свеќани|Свеќани, Велешко]] |[[24 октомври]] [[1944]] |[[Гургурница|Гургурница, Тетовско]] |[[Битка кај Гургурница]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Тодор Андов Илиев{{Sfn|Малковски|1985|p=60}} |[[12 ноември]] [[1921]] |[[Велес]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Шаип Имеров|Шаип Алиов Имеров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=61}} |[[13 февруари]] [[1921]] |[[Долно Јаболчиште|Долно Јаболчиште, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонски Албанци|Албанци]] |- | |[[Видан Јанаќиевски|Видан Тодоров Јанаќиевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=61}} |[[23 ноември]] [[1922]] |[[Горно Српци|Горно Српци, Битолско]] |[[8 октомври]] [[1944]] |[[Света Петка (Скопско)|Света Петка, Скопско]] |[[Битка кај Света Петка]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Тодор Јанев|Тодор Ристов Јанев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=30-31}} |[[1912]] |[[Мартолци|Мартолци, Велешко]] |[[7 ноември]] [[1942]] |[[Лисиче (Велешко)|Лисиче, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Јанушев|Благој Ристов Јанушев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=31-32}} |[[1920]] |[[Прждево|Прждево, Неготинско]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Јордан Јорданов|Јордан Петров Јорданов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=32}} |[[22 декември]] [[1920]] |[[Велес]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Благој Димов Јосмов{{Sfn|Малковски|1985|p=33}} |[[8 февруари]] [[1920]] |[[Велес]] |[[7 ноември]] [[1942]] |[[Лисиче (Велешко)|Лисиче, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Марија Камишова - Нонча|Марија Владова Камишова]]{{Sfn|Малковски|1985|p=34}} |[[20 јануари]] [[1924]] |[[Велес]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајко Капчев|Трајко Орданов Капчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=34-35}} |[[1910]] |[[Велес]] |[[10 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Илија Орданов Капчев{{Sfn|Малковски|1985|p=35-36}} |[[1 февруари]] [[1921]] |[[Велес]] |[[10 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Богдан Трајков Каракостев{{Sfn|Малковски|1985|p=36}} |[[1910]] |[[Велес]] |[[27 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Кирков|Благој Ангелов Кирков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=37}} |[[23 март]] [[1923]] |[[Велес]] |[[9 јануари]] [[1943]] |[[Горно Оризари|Горно Оризари, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Илија Петров Климкаров{{Sfn|Малковски|1985|p=37-38}} |[[3 декември]] [[1913]] |[[Велес]] |[[март]] [[1943]] |[[Кавадарци]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Мицко Лазов Козаровски{{Sfn|Малковски|1985|p=38-39}} |[[1911]] |[[Прилеп]] |[[19 декември]] [[1942]] |[[Нежилово (Велешко)|Нежилово, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Нада Бутникошарева|Нада Николова Коцева]]{{Sfn|Малковски|1985|p=39-40}} |[[27 јануари]] [[1919]] |[[Велес]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Анде Кошулчев|Анде Ристов Кошулчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=40}} |[[23 јануари]] [[1923]] |[[Велес]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Владо Ристов Кошулчев{{Sfn|Малковски|1985|p=41}} |[[18 март]] [[1912]] |[[Велес]] |[[7 јануари]] [[1943]] |[[Дејковец|Дејковец, Скопско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Пецо Костадинов Крстевски{{Sfn|Малковски|1985|p=41}} |[[20 април]] [[1916]] |[[Долнени|Долнени, Прилепско]] |[[октомври]] [[1942]] |[[Габровник|Габровник, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Миле Милев|Миле Алексов Милев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=42}} |[[15 август]] [[1921]] |[[Велес]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Димче Мирчев|Димче Ѓошев Мирчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=15-16}} |[[13 ноември]] [[1913]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1944]] |[[Кавадарци]] |[[Народен херој на Македонија]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Димко Митрев|Димко Трајков Митрев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=42-43}} |[[1919]] |[[Велес]] |[[10 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Ристо Петрев Најдов{{Sfn|Малковски|1985|p=43}} |[[1920]] |[[Велес]] |[[7 јануари]] [[1943]] |[[Папрадиште (Велешко)|Папрадиште, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајче Панов|Трајче Драганов Панов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=44}} |[[14 ноември]] [[1921]] |[[Двориште (Велешко)|Двориште, Велешко]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Славе Димов Петков{{Sfn|Малковски|1985|p=44-45}} |[[1911]] |[[Ораовец|Ораовец, Велешко]] |[[13 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Киро Петров|Киро Николов Петров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=45}} |[[1912]] |[[Бусилци|Бусулци, Велешко]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Боро Петрушевски|Боро Апостолов Петрушевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=16-17}} |[[1920]] |[[Куманово]] |[[21 април]] [[1943]] |[[Горанце (Генерал Јанковиќ)|Горанце, Србија]] |[[Народен херој на Македонија]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Панче Пешев|Панче Николов Пешев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=45-46}} |[[1915]] |[[Куманово]] |[[5 јуни]] [[1944]] |[[Огражден]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Кочо Рацин|Коста Апостолов Солев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=7-11}} |[[22 декември]] [[1908]] |[[Велес]] |[[13 јуни]] [[1943]] |[[Лопушник]] |[[Убиството на Кочо Рацин|Убиство на Кочо Рацин]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Владо Гинов Стефановски{{Sfn|Малковски|1985|p=46}} |''н/п'' |[[Прилеп]] |[[декември]] [[1943]] |[[Прилепско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Страчковски|Благој Миланов Страчковски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=17-18}} |[[29 февруари]] [[1920]] |[[Велес]] |[[13 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Народен херој на Македонија]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Стојан Трајков|Стојан Андреев Трајков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=46}} |[[1910]] |[[Чашка (Велешко)|Чашка, Велешко]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Киро Чучуков-Себура|Киро Димов Ќучуков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=47-48}} |[[25 март]] [[1919]] |[[Велес]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Никола Миланов Цветков{{Sfn|Малковски|1985|p=47}} |[[14 април]] [[1918]] |[[Ораовец|Ораовец, Велешко]] |[[јануари]] [[1943]] |[[Скопско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Јордан Илиев Џурнов{{Sfn|Малковски|1985|p=48-49}} |[[14 мај]] [[1921]] |[[Велес]] |[[март]] [[1943]] |[[Кавадарци]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Јордан Георгиев Шутев{{Sfn|Малковски|1985|p=49-50}} |[[22 ноември]] [[1922]] |[[Велес]] |[[10 октомври]] [[1944]] |[[Кочани]] |[[Ослободување на Македонија во Втората светска војна|Ослободување на Кочани]] |[[Македонец|Македонци]] |} == Наводи == {{Наводи}} === Библиографија === * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/13045057|title=Велес и Велешко во Народноослободителната војна (1941-1945): Спомен книга на загинатите борци во НОВ и жртви на фашистичкиот терор од Велес и Велешко|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|isbn=|location=[[Куманово]]|author-link=Ѓорѓи Малковски}} sbcxrjw4mimhp31zm07p9s0g0y0dc3w 5616151 5616144 2026-08-24T14:23:07Z Gurther 105215 5616151 wikitext text/x-wiki Ова е список на борци, [[партизани]] и цивилни '''жртви кои загинале за време на [[Народноослободителната борба]] во [[Велес]] и [[Велешко]]'''. Голем дел од борците кои загинале при борбите се денес погребани во [[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен-костурница]]. Во [[1985|1985 година]], историчарот [[Ѓорѓи Малковски]] објавил спомен книга за сите жртви под фашистичкиот терор. Покрај тоа што [[Масакр во Велес|масакарот во Велес]] се одвивал по [[Втората светска војна]], жртвите во тој настан се исто така именувани. Списокот е организиран според азбучен ред од презимето. == Список == {| class="wikitable" |+Список на жртви за време на Народноослободителната борба во Велес и Велешко !№ !Име !Датум на раѓање !Место на раѓање !Датум на смрт !Место на смрт !Дел од !Народност |- | |Стоилко Атанасов Алексов{{Sfn|Малковски|1985|p=53}} |[[1923]] |[[Бистрица (Велешко)|Бистрица, Велешко]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Благој Ванчов Андов{{Sfn|Малковски|1985|p=53}} |[[1924]] |[[Ораовец|Ораовец, Велешко]] |[[12 април]] [[1945]] |[[Срем|Срем, Србија]] |[[Сремски фронт]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Петар Андов|Петар Серафимов Андов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=53}} |[[1927]] |[[Велес]] |[[17 март]] [[1945]] |[[Гнилане|Гнилане, Србија]] |[[Битка кај Гнилане]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Илија Темелков Андовски{{Sfn|Малковски|1985|p=54}} |[[29 јули]] [[1924]] |[[Нежилово (Велешко)|Нежилово, Велешко]] |[[18 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајче Петкановски|Трајче Лазов Андреев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=21}} |[[7 октомври]] [[1919]] |[[Бистрица (Велешко)|Бистрица, Велешко]] |[[6 август]] [[1943]] |[[Ораов Дол|Ораов Дол, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајко Андреев|Трајче Јованов Андреев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=54}} |[[7 мај]] [[1925]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Радислав Илиев Арсовски{{Sfn|Малковски|1985|p=54}} |[[15 август]] [[1924]] |[[Теово|Теово, Велешко]] |[[6 мај]] [[1945]] |[[Скопје]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Мите Стефанов Арсовски{{Sfn|Малковски|1985|p=55}} |[[5 јули]] [[1926]] |[[Ораов Дол|Ораов Дол, Велешко]] |[[18 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Димко Ѓорѓиев Атанасов{{Sfn|Малковски|1985|p=55}} |[[1921]] |[[Чашка|Чашка, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1944]] |[[Гургурница|Гургурница, Тетовско]] |[[Битка кај Гургурница]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Лазар Игнов Атанасов{{Sfn|Малковски|1985|p=55}} |[[4 март]] [[1923]] |[[Лугунци|Лугунци, Велешко]] |[[24 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Јован Басаровски|Јован Андреев Басаров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=21-22}} |[[15 август]] [[1922]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[21 јануари]] [[1943]] |[[Скопје]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Боро Божиновски – Прцан|Боро Величков Божиновски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=22}} |[[1915]] |[[Куманово]] |[[12 септември]] [[1942]] |[[Бањане|Бањане, Скопско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Боте Боцевски|Боте Борев Боцевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=23}} |[[21 јануари]] [[1921]] |[[Скопје]] |[[3 април]] [[1943]] |[[Катланово|Катланово, Скопско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Лазар Панов Бошков{{Sfn|Малковски|1985|p=55-56}} |[[10 април]] [[1924]] |[[Владиловци|Владиловци, Велешко]] |[[14 јануари]] [[1945]] |[[Тетово]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајко Бошкоски-Тарцан|Трајко Јорданов Бошковски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=23-24}} |[[12 јуни]] [[1918]] |[[Голем Радобил|Голем Радобил, Прилепско]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Сливник|Сливник, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Божин Коцев Брзаков{{Sfn|Малковски|1985|p=24-25}} |[[10 јули]] [[1921]] |[[Башино Село|Башино Село, Велешко]] |[[11 ноември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Стојан Бурчевски|Стојан Јорданов Бурчевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=25}} |[[20 април]] [[1920]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Невена Георгиева-Дуња|Невена Николова Георгиева]]{{Sfn|Малковски|1985|p=26}} |[[25 јули]] [[1925]] |[[Скопје]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Нежилово (Велешко)|Нежилово, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Мирослав Перов Грковски{{Sfn|Малковски|1985|p=26-27}} |[[15 април]] [[1922]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[декември]] [[1942]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Давков|Благоја Ангелов Давков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=27}} |[[21 јануари]] [[1921]] |[[Скопје]] |[[21 јануари]] [[1943]] |[[Скопје]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Никола Давчев|Никола Петров Давчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=56}} |[[19 април]] [[1922]] |[[Ново Село (Општина Велес)|Ново Село, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Славко Давчев|Славко Томов Давчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=27-28}} |[[23 јануари]] [[1921]] |[[Долно Чичево|Долно Чичево, Велешко]] |[[20 јануари]] [[1943]] |[[Клиново|Клиново, Кавадаречко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Петре Димовски (партизан)|Петре Миланов Димовски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=56}} |[[1 февруари]] [[1920]] |[[Крива Круша|Крива Круша, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Никола Андреев Дрнков{{Sfn|Малковски|1985|p=56-57}} |[[1926]] |[[Велес]] |[[8 декември]] [[1944]] |[[Скопско]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Андо Ѓорѓиев|Андо Трајков Ѓорѓиев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=57}} |[[1920]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Димче Петров Ѓорѓиев{{Sfn|Малковски|1985|p=57}} |[[25 јули]] [[1920]] |[[Еловец|Еловец, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Маца Овчарова|Марија Ангелова Ѓорѓиева]]{{Sfn|Малковски|1985|p=28}} |[[19 март]] [[1922]] |[[Сливник|Сливник, Велешко]] |[[7 јануари]] [[1943]] |[[’Рлевци|'Рлевци, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Ѓорев|Благој Димев Ѓорев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=29}} |[[8 февруари]] [[1922]] |[[Велес]] |[[1 ноември]] [[1942]] |[[Ново Село (Општина Велес)|Ново Село, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Јован Ѓошев|Јован Димов Ѓошев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=57-58}} |[[1916]] |[[Крива Круша|Крива Круша, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Киро Тодоров Зафиров{{Sfn|Малковски|1985|p=58}} |[[20 мај]] [[1925]] |[[Велес]] |[[26 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Милан Зафиров|Милан Панов Зафиров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=58}} |[[1918]] |[[Ново Село (Општина Чашка)|Ново Село, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Петре Трајков Зафиров{{Sfn|Малковски|1985|p=59}} |[[1917]] |[[Кочани]] |[[18 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Тоде Панов Зафиров{{Sfn|Малковски|1985|p=59}} |[[18 јануари]] [[1916]] |[[Ново Село (Општина Чашка)|Ново Село, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1944]] |[[Здуње (Порече)|Здуње, Порече]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]]|- |- | |[[Љубе Здравковски|Љубомир Спасев Здравков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=29-30}} |[[1915]] |[[Куманово]] |[[февруари]] [[1943]] |[[Бинач|Бинач, Србија]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Бошко Јорданов Златанов{{Sfn|Малковски|1985|p=59-60}} |[[27 декември]] [[1916]] |[[Велес]] |[[1 ноември]] [[1944]] |[[Растеш|Растеш, Порече]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Малик Есадов Ибраимов{{Sfn|Малковски|1985|p=60}} |[[1922]] |[[Долно Јаболчиште|Долно Јаболчиште, Велешко]] |[[декември]] [[1944]] |[[Гнилане|Гнилане, Србија]] |[[Битка кај Гнилане]] |[[Македонски Албанци|Албанци]] |- | |[[Родна Ивева|Благородна Лозова Ивева]]{{Sfn|Малковски|1985|p=30}} |[[12 февруари]] [[1922]] |[[Велес]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Борис Петров Инов{{Sfn|Малковски|1985|p=60}} |[[5 февруари]] [[1918]] |[[Свеќани|Свеќани, Велешко]] |[[24 октомври]] [[1944]] |[[Гургурница|Гургурница, Тетовско]] |[[Битка кај Гургурница]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Тодор Андов Илиев{{Sfn|Малковски|1985|p=60}} |[[12 ноември]] [[1921]] |[[Велес]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Шаип Имеров|Шаип Алиов Имеров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=61}} |[[13 февруари]] [[1921]] |[[Долно Јаболчиште|Долно Јаболчиште, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонски Албанци|Албанци]] |- | |[[Видан Јанаќиевски|Видан Тодоров Јанаќиевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=61}} |[[23 ноември]] [[1922]] |[[Горно Српци|Горно Српци, Битолско]] |[[8 октомври]] [[1944]] |[[Света Петка (Скопско)|Света Петка, Скопско]] |[[Битка кај Света Петка]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Тодор Јанев|Тодор Ристов Јанев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=30-31}} |[[1912]] |[[Мартолци|Мартолци, Велешко]] |[[7 ноември]] [[1942]] |[[Лисиче (Велешко)|Лисиче, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Славко Александров Јанковски{{Sfn|Малковски|1985|p=61}} |[[16 декември]] [[1926]] |[[Нежилово (Велешко)|Нежилово, Велешко]] |[[7 јануари]] [[1945]] |[[Скопје]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Јанушев|Благој Ристов Јанушев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=31-32}} |[[1920]] |[[Прждево|Прждево, Неготинско]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Ивче Јованов|Ивче Орданов Јованов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=61}} |[[21 октомври]] [[1918]] |[[Крива Круша|Крива Круша, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Димче Николов Јорданов{{Sfn|Малковски|1985|p=61-62}} |[[13 март]] [[1922]] |[[Велес]] |[[2 мај]] [[1945]] |[[Скопје]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Јордан Јорданов|Јордан Петров Јорданов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=32}} |[[22 декември]] [[1920]] |[[Велес]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Благој Димов Јосмов{{Sfn|Малковски|1985|p=33}} |[[8 февруари]] [[1920]] |[[Велес]] |[[7 ноември]] [[1942]] |[[Лисиче (Велешко)|Лисиче, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Марија Камишова - Нонча|Марија Владова Камишова]]{{Sfn|Малковски|1985|p=34}} |[[20 јануари]] [[1924]] |[[Велес]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајко Капчев|Трајко Орданов Капчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=34-35}} |[[1910]] |[[Велес]] |[[10 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Илија Орданов Капчев{{Sfn|Малковски|1985|p=35-36}} |[[1 февруари]] [[1921]] |[[Велес]] |[[10 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Богдан Трајков Каракостев{{Sfn|Малковски|1985|p=36}} |[[1910]] |[[Велес]] |[[27 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Кирков|Благој Ангелов Кирков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=37}} |[[23 март]] [[1923]] |[[Велес]] |[[9 јануари]] [[1943]] |[[Горно Оризари|Горно Оризари, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Илија Петров Климкаров{{Sfn|Малковски|1985|p=37-38}} |[[3 декември]] [[1913]] |[[Велес]] |[[март]] [[1943]] |[[Кавадарци]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Мицко Лазов Козаровски{{Sfn|Малковски|1985|p=38-39}} |[[1911]] |[[Прилеп]] |[[19 декември]] [[1942]] |[[Нежилово (Велешко)|Нежилово, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Нада Бутникошарева|Нада Николова Коцева]]{{Sfn|Малковски|1985|p=39-40}} |[[27 јануари]] [[1919]] |[[Велес]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Анде Кошулчев|Анде Ристов Кошулчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=40}} |[[23 јануари]] [[1923]] |[[Велес]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Владо Ристов Кошулчев{{Sfn|Малковски|1985|p=41}} |[[18 март]] [[1912]] |[[Велес]] |[[7 јануари]] [[1943]] |[[Дејковец|Дејковец, Скопско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Пецо Костадинов Крстевски{{Sfn|Малковски|1985|p=41}} |[[20 април]] [[1916]] |[[Долнени|Долнени, Прилепско]] |[[октомври]] [[1942]] |[[Габровник|Габровник, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Трајко Јорданов Манев{{Sfn|Малковски|1985|p=62}} |[[1922]] |[[Белештевица|Белештевица, Велешко]] |[[2 ноември]] [[1944]] |[[Сува Гора]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Миле Милев|Миле Алексов Милев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=42}} |[[15 август]] [[1921]] |[[Велес]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Рампо Борисов Милевски{{Sfn|Малковски|1985|p=62}} |[[25 јули]] [[1926]] |[[Плетвар|Плетвар, Прилепско]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Димче Мирчев|Димче Ѓошев Мирчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=15-16}} |[[13 ноември]] [[1913]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1944]] |[[Кавадарци]] |[[Народен херој на Македонија]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Димко Митрев|Димко Трајков Митрев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=42-43}} |[[1919]] |[[Велес]] |[[10 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Ристо Петрев Најдов{{Sfn|Малковски|1985|p=43}} |[[1920]] |[[Велес]] |[[7 јануари]] [[1943]] |[[Папрадиште (Велешко)|Папрадиште, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајче Панов|Трајче Драганов Панов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=44}} |[[14 ноември]] [[1921]] |[[Двориште (Велешко)|Двориште, Велешко]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Славе Димов Петков{{Sfn|Малковски|1985|p=44-45}} |[[1911]] |[[Ораовец|Ораовец, Велешко]] |[[13 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Киро Петров|Киро Николов Петров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=45}} |[[1912]] |[[Бусилци|Бусулци, Велешко]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Боро Петрушевски|Боро Апостолов Петрушевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=16-17}} |[[1920]] |[[Куманово]] |[[21 април]] [[1943]] |[[Горанце (Генерал Јанковиќ)|Горанце, Србија]] |[[Народен херој на Македонија]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Панче Пешев|Панче Николов Пешев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=45-46}} |[[1915]] |[[Куманово]] |[[5 јуни]] [[1944]] |[[Огражден]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Кочо Рацин|Коста Апостолов Солев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=7-11}} |[[22 декември]] [[1908]] |[[Велес]] |[[13 јуни]] [[1943]] |[[Лопушник]] |[[Убиството на Кочо Рацин|Убиство на Кочо Рацин]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Владо Гинов Стефановски{{Sfn|Малковски|1985|p=46}} |''н/п'' |[[Прилеп]] |[[декември]] [[1943]] |[[Прилепско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Страчковски|Благој Миланов Страчковски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=17-18}} |[[29 февруари]] [[1920]] |[[Велес]] |[[13 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Народен херој на Македонија]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Стојан Трајков|Стојан Андреев Трајков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=46}} |[[1910]] |[[Чашка (Велешко)|Чашка, Велешко]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Киро Чучуков-Себура|Киро Димов Ќучуков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=47-48}} |[[25 март]] [[1919]] |[[Велес]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Никола Миланов Цветков{{Sfn|Малковски|1985|p=47}} |[[14 април]] [[1918]] |[[Ораовец|Ораовец, Велешко]] |[[јануари]] [[1943]] |[[Скопско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Јордан Илиев Џурнов{{Sfn|Малковски|1985|p=48-49}} |[[14 мај]] [[1921]] |[[Велес]] |[[март]] [[1943]] |[[Кавадарци]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Јордан Георгиев Шутев{{Sfn|Малковски|1985|p=49-50}} |[[22 ноември]] [[1922]] |[[Велес]] |[[10 октомври]] [[1944]] |[[Кочани]] |[[Ослободување на Македонија во Втората светска војна|Ослободување на Кочани]] |[[Македонец|Македонци]] |} == Наводи == {{Наводи}} === Библиографија === * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/13045057|title=Велес и Велешко во Народноослободителната војна (1941-1945): Спомен книга на загинатите борци во НОВ и жртви на фашистичкиот терор од Велес и Велешко|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|isbn=|location=[[Куманово]]|author-link=Ѓорѓи Малковски}} d48768vxhcqs6q2ggbk049c136uy359 5616160 5616151 2026-08-24T14:30:50Z Gurther 105215 5616160 wikitext text/x-wiki Ова е список на борци, [[партизани]] и цивилни '''жртви кои загинале за време на [[Народноослободителната борба]] во [[Велес]] и [[Велешко]]'''. Голем дел од борците кои загинале при борбите се денес погребани во [[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен-костурница]]. Во [[1985|1985 година]], историчарот [[Ѓорѓи Малковски]] објавил спомен книга за сите жртви под фашистичкиот терор. Покрај тоа што [[Масакр во Велес|масакарот во Велес]] се одвивал по [[Втората светска војна]], жртвите во тој настан се исто така именувани. Списокот е организиран според азбучен ред од презимето. == Список == {| class="wikitable" |+Список на жртви за време на Народноослободителната борба во Велес и Велешко !№ !Име !Датум на раѓање !Место на раѓање !Датум на смрт !Место на смрт !Дел од !Народност |- | |Стоилко Атанасов Алексов{{Sfn|Малковски|1985|p=53}} |[[1923]] |[[Бистрица (Велешко)|Бистрица, Велешко]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Благој Ванчов Андов{{Sfn|Малковски|1985|p=53}} |[[1924]] |[[Ораовец|Ораовец, Велешко]] |[[12 април]] [[1945]] |[[Срем|Срем, Србија]] |[[Сремски фронт]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Петар Андов|Петар Серафимов Андов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=53}} |[[1927]] |[[Велес]] |[[17 март]] [[1945]] |[[Гнилане|Гнилане, Србија]] |[[Битка кај Гнилане]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Илија Темелков Андовски{{Sfn|Малковски|1985|p=54}} |[[29 јули]] [[1924]] |[[Нежилово (Велешко)|Нежилово, Велешко]] |[[18 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајче Петкановски|Трајче Лазов Андреев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=21}} |[[7 октомври]] [[1919]] |[[Бистрица (Велешко)|Бистрица, Велешко]] |[[6 август]] [[1943]] |[[Ораов Дол|Ораов Дол, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајко Андреев|Трајче Јованов Андреев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=54}} |[[7 мај]] [[1925]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Радислав Илиев Арсовски{{Sfn|Малковски|1985|p=54}} |[[15 август]] [[1924]] |[[Теово|Теово, Велешко]] |[[6 мај]] [[1945]] |[[Скопје]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Мите Стефанов Арсовски{{Sfn|Малковски|1985|p=55}} |[[5 јули]] [[1926]] |[[Ораов Дол|Ораов Дол, Велешко]] |[[18 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Димко Ѓорѓиев Атанасов{{Sfn|Малковски|1985|p=55}} |[[1921]] |[[Чашка|Чашка, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1944]] |[[Гургурница|Гургурница, Тетовско]] |[[Битка кај Гургурница]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Лазар Игнов Атанасов{{Sfn|Малковски|1985|p=55}} |[[4 март]] [[1923]] |[[Лугунци|Лугунци, Велешко]] |[[24 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Јован Басаровски|Јован Андреев Басаров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=21-22}} |[[15 август]] [[1922]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[21 јануари]] [[1943]] |[[Скопје]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Боро Божиновски – Прцан|Боро Величков Божиновски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=22}} |[[1915]] |[[Куманово]] |[[12 септември]] [[1942]] |[[Бањане|Бањане, Скопско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Боте Боцевски|Боте Борев Боцевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=23}} |[[21 јануари]] [[1921]] |[[Скопје]] |[[3 април]] [[1943]] |[[Катланово|Катланово, Скопско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Лазар Панов Бошков{{Sfn|Малковски|1985|p=55-56}} |[[10 април]] [[1924]] |[[Владиловци|Владиловци, Велешко]] |[[14 јануари]] [[1945]] |[[Тетово]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајко Бошкоски-Тарцан|Трајко Јорданов Бошковски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=23-24}} |[[12 јуни]] [[1918]] |[[Голем Радобил|Голем Радобил, Прилепско]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Сливник|Сливник, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Божин Коцев Брзаков{{Sfn|Малковски|1985|p=24-25}} |[[10 јули]] [[1921]] |[[Башино Село|Башино Село, Велешко]] |[[11 ноември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Стојан Бурчевски|Стојан Јорданов Бурчевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=25}} |[[20 април]] [[1920]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Невена Георгиева-Дуња|Невена Николова Георгиева]]{{Sfn|Малковски|1985|p=26}} |[[25 јули]] [[1925]] |[[Скопје]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Нежилово (Велешко)|Нежилово, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Мирослав Перов Грковски{{Sfn|Малковски|1985|p=26-27}} |[[15 април]] [[1922]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[декември]] [[1942]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Давков|Благоја Ангелов Давков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=27}} |[[21 јануари]] [[1921]] |[[Скопје]] |[[21 јануари]] [[1943]] |[[Скопје]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Никола Давчев|Никола Петров Давчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=56}} |[[19 април]] [[1922]] |[[Ново Село (Општина Велес)|Ново Село, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Славко Давчев|Славко Томов Давчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=27-28}} |[[23 јануари]] [[1921]] |[[Долно Чичево|Долно Чичево, Велешко]] |[[20 јануари]] [[1943]] |[[Клиново|Клиново, Кавадаречко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Петре Димовски (партизан)|Петре Миланов Димовски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=56}} |[[1 февруари]] [[1920]] |[[Крива Круша|Крива Круша, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Никола Андреев Дрнков{{Sfn|Малковски|1985|p=56-57}} |[[1926]] |[[Велес]] |[[8 декември]] [[1944]] |[[Скопско]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Андо Ѓорѓиев|Андо Трајков Ѓорѓиев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=57}} |[[1920]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Димче Петров Ѓорѓиев{{Sfn|Малковски|1985|p=57}} |[[25 јули]] [[1920]] |[[Еловец|Еловец, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Маца Овчарова|Марија Ангелова Ѓорѓиева]]{{Sfn|Малковски|1985|p=28}} |[[19 март]] [[1922]] |[[Сливник|Сливник, Велешко]] |[[7 јануари]] [[1943]] |[[’Рлевци|'Рлевци, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Ѓорев|Благој Димев Ѓорев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=29}} |[[8 февруари]] [[1922]] |[[Велес]] |[[1 ноември]] [[1942]] |[[Ново Село (Општина Велес)|Ново Село, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Јован Ѓошев|Јован Димов Ѓошев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=57-58}} |[[1916]] |[[Крива Круша|Крива Круша, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Киро Тодоров Зафиров{{Sfn|Малковски|1985|p=58}} |[[20 мај]] [[1925]] |[[Велес]] |[[26 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Милан Зафиров|Милан Панов Зафиров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=58}} |[[1918]] |[[Ново Село (Општина Чашка)|Ново Село, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Петре Трајков Зафиров{{Sfn|Малковски|1985|p=59}} |[[1917]] |[[Кочани]] |[[18 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Тоде Панов Зафиров{{Sfn|Малковски|1985|p=59}} |[[18 јануари]] [[1916]] |[[Ново Село (Општина Чашка)|Ново Село, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1944]] |[[Здуње (Порече)|Здуње, Порече]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Љубе Здравковски|Љубомир Спасев Здравков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=29-30}} |[[1915]] |[[Куманово]] |[[февруари]] [[1943]] |[[Бинач|Бинач, Србија]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Бошко Јорданов Златанов{{Sfn|Малковски|1985|p=59-60}} |[[27 декември]] [[1916]] |[[Велес]] |[[1 ноември]] [[1944]] |[[Растеш|Растеш, Порече]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Малик Есадов Ибраимов{{Sfn|Малковски|1985|p=60}} |[[1922]] |[[Долно Јаболчиште|Долно Јаболчиште, Велешко]] |[[декември]] [[1944]] |[[Гнилане|Гнилане, Србија]] |[[Битка кај Гнилане]] |[[Македонски Албанци|Албанци]] |- | |[[Родна Ивева|Благородна Лозова Ивева]]{{Sfn|Малковски|1985|p=30}} |[[12 февруари]] [[1922]] |[[Велес]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Борис Петров Инов{{Sfn|Малковски|1985|p=60}} |[[5 февруари]] [[1918]] |[[Свеќани|Свеќани, Велешко]] |[[24 октомври]] [[1944]] |[[Гургурница|Гургурница, Тетовско]] |[[Битка кај Гургурница]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Тодор Андов Илиев{{Sfn|Малковски|1985|p=60}} |[[12 ноември]] [[1921]] |[[Велес]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Шаип Имеров|Шаип Алиов Имеров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=61}} |[[13 февруари]] [[1921]] |[[Долно Јаболчиште|Долно Јаболчиште, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонски Албанци|Албанци]] |- | |[[Видан Јанаќиевски|Видан Тодоров Јанаќиевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=61}} |[[23 ноември]] [[1922]] |[[Горно Српци|Горно Српци, Битолско]] |[[8 октомври]] [[1944]] |[[Света Петка (Скопско)|Света Петка, Скопско]] |[[Битка кај Света Петка]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Тодор Јанев|Тодор Ристов Јанев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=30-31}} |[[1912]] |[[Мартолци|Мартолци, Велешко]] |[[7 ноември]] [[1942]] |[[Лисиче (Велешко)|Лисиче, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Славко Александров Јанковски{{Sfn|Малковски|1985|p=61}} |[[16 декември]] [[1926]] |[[Нежилово (Велешко)|Нежилово, Велешко]] |[[7 јануари]] [[1945]] |[[Скопје]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Јанушев|Благој Ристов Јанушев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=31-32}} |[[1920]] |[[Прждево|Прждево, Неготинско]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Ивче Јованов|Ивче Орданов Јованов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=61}} |[[21 октомври]] [[1918]] |[[Крива Круша|Крива Круша, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Димче Николов Јорданов{{Sfn|Малковски|1985|p=61-62}} |[[13 март]] [[1922]] |[[Велес]] |[[2 мај]] [[1945]] |[[Скопје]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Јордан Јорданов|Јордан Петров Јорданов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=32}} |[[22 декември]] [[1920]] |[[Велес]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Благој Димов Јосмов{{Sfn|Малковски|1985|p=33}} |[[8 февруари]] [[1920]] |[[Велес]] |[[7 ноември]] [[1942]] |[[Лисиче (Велешко)|Лисиче, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Марија Камишова - Нонча|Марија Владова Камишова]]{{Sfn|Малковски|1985|p=34}} |[[20 јануари]] [[1924]] |[[Велес]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајко Капчев|Трајко Орданов Капчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=34-35}} |[[1910]] |[[Велес]] |[[10 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Илија Орданов Капчев{{Sfn|Малковски|1985|p=35-36}} |[[1 февруари]] [[1921]] |[[Велес]] |[[10 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Богдан Трајков Каракостев{{Sfn|Малковски|1985|p=36}} |[[1910]] |[[Велес]] |[[27 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Кирков|Благој Ангелов Кирков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=37}} |[[23 март]] [[1923]] |[[Велес]] |[[9 јануари]] [[1943]] |[[Горно Оризари|Горно Оризари, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Илија Петров Климкаров{{Sfn|Малковски|1985|p=37-38}} |[[3 декември]] [[1913]] |[[Велес]] |[[март]] [[1943]] |[[Кавадарци]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Мицко Лазов Козаровски{{Sfn|Малковски|1985|p=38-39}} |[[1911]] |[[Прилеп]] |[[19 декември]] [[1942]] |[[Нежилово (Велешко)|Нежилово, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Нада Бутникошарева|Нада Николова Коцева]]{{Sfn|Малковски|1985|p=39-40}} |[[27 јануари]] [[1919]] |[[Велес]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Анде Кошулчев|Анде Ристов Кошулчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=40}} |[[23 јануари]] [[1923]] |[[Велес]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Владо Ристов Кошулчев{{Sfn|Малковски|1985|p=41}} |[[18 март]] [[1912]] |[[Велес]] |[[7 јануари]] [[1943]] |[[Дејковец|Дејковец, Скопско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Пецо Костадинов Крстевски{{Sfn|Малковски|1985|p=41}} |[[20 април]] [[1916]] |[[Долнени|Долнени, Прилепско]] |[[октомври]] [[1942]] |[[Габровник|Габровник, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Трајко Јорданов Манев{{Sfn|Малковски|1985|p=62}} |[[1922]] |[[Белештевица|Белештевица, Велешко]] |[[2 ноември]] [[1944]] |[[Сува Гора]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Миле Милев|Миле Алексов Милев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=42}} |[[15 август]] [[1921]] |[[Велес]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Рампо Борисов Милевски{{Sfn|Малковски|1985|p=62}} |[[25 јули]] [[1926]] |[[Плетвар|Плетвар, Прилепско]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Ристо Димитров Миов{{Sfn|Малковски|1985|p=63}} |[[1906]] |[[Голем Радобил|Радобил, Прилепско]] |[[декември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Димче Мирчев|Димче Ѓошев Мирчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=15-16}} |[[13 ноември]] [[1913]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1944]] |[[Кавадарци]] |[[Народен херој на Македонија]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Иван Котев Мирчев{{Sfn|Малковски|1985|p=63}} |[[1921]] |[[Велес]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Ивче Мирчев|Ивче Камев Мирчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=63}} |[[1917]] |[[Крива Круша|Крива Круша, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Димко Митрев|Димко Трајков Митрев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=42-43}} |[[1919]] |[[Велес]] |[[10 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајко Мишковски|Трајче Петров Мишков]] |[[12 мај]] [[1924]] |[[Ораовец|Ораовец, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1944]] |[[Здуње (Порече)|Здуње, Порече]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Ристо Петрев Најдов{{Sfn|Малковски|1985|p=43}} |[[1920]] |[[Велес]] |[[7 јануари]] [[1943]] |[[Папрадиште (Велешко)|Папрадиште, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајче Панов|Трајче Драганов Панов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=44}} |[[14 ноември]] [[1921]] |[[Двориште (Велешко)|Двориште, Велешко]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Славе Димов Петков{{Sfn|Малковски|1985|p=44-45}} |[[1911]] |[[Ораовец|Ораовец, Велешко]] |[[13 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Киро Петров|Киро Николов Петров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=45}} |[[1912]] |[[Бусилци|Бусулци, Велешко]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Боро Петрушевски|Боро Апостолов Петрушевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=16-17}} |[[1920]] |[[Куманово]] |[[21 април]] [[1943]] |[[Горанце (Генерал Јанковиќ)|Горанце, Србија]] |[[Народен херој на Македонија]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Панче Пешев|Панче Николов Пешев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=45-46}} |[[1915]] |[[Куманово]] |[[5 јуни]] [[1944]] |[[Огражден]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Кочо Рацин|Коста Апостолов Солев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=7-11}} |[[22 декември]] [[1908]] |[[Велес]] |[[13 јуни]] [[1943]] |[[Лопушник]] |[[Убиството на Кочо Рацин|Убиство на Кочо Рацин]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Владо Гинов Стефановски{{Sfn|Малковски|1985|p=46}} |''н/п'' |[[Прилеп]] |[[декември]] [[1943]] |[[Прилепско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Страчковски|Благој Миланов Страчковски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=17-18}} |[[29 февруари]] [[1920]] |[[Велес]] |[[13 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Народен херој на Македонија]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Стојан Трајков|Стојан Андреев Трајков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=46}} |[[1910]] |[[Чашка (Велешко)|Чашка, Велешко]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Киро Чучуков-Себура|Киро Димов Ќучуков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=47-48}} |[[25 март]] [[1919]] |[[Велес]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Никола Миланов Цветков{{Sfn|Малковски|1985|p=47}} |[[14 април]] [[1918]] |[[Ораовец|Ораовец, Велешко]] |[[јануари]] [[1943]] |[[Скопско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Јордан Илиев Џурнов{{Sfn|Малковски|1985|p=48-49}} |[[14 мај]] [[1921]] |[[Велес]] |[[март]] [[1943]] |[[Кавадарци]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Јордан Георгиев Шутев{{Sfn|Малковски|1985|p=49-50}} |[[22 ноември]] [[1922]] |[[Велес]] |[[10 октомври]] [[1944]] |[[Кочани]] |[[Ослободување на Македонија во Втората светска војна|Ослободување на Кочани]] |[[Македонец|Македонци]] |} == Наводи == {{Наводи}} === Библиографија === * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/13045057|title=Велес и Велешко во Народноослободителната војна (1941-1945): Спомен книга на загинатите борци во НОВ и жртви на фашистичкиот терор од Велес и Велешко|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|isbn=|location=[[Куманово]]|author-link=Ѓорѓи Малковски}} iiqtmiwsa9gmykln4qh95l9sts4tjs2 5616165 5616160 2026-08-24T14:49:26Z Gurther 105215 5616165 wikitext text/x-wiki Ова е список на борци, [[партизани]] и цивилни '''жртви кои загинале за време на [[Народноослободителната борба]] во [[Велес]] и [[Велешко]]'''. Голем дел од борците кои загинале при борбите се денес погребани во [[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен-костурница]]. Во [[1985|1985 година]], историчарот [[Ѓорѓи Малковски]] објавил спомен книга за сите жртви под фашистичкиот терор. Покрај тоа што [[Масакр во Велес|масакарот во Велес]] се одвивал по [[Втората светска војна]], жртвите во тој настан се исто така именувани. Списокот е организиран според азбучен ред од презимето. == Список == {| class="wikitable" |+Список на жртви за време на Народноослободителната борба во Велес и Велешко !№ !Име !Датум на раѓање !Место на раѓање !Датум на смрт !Место на смрт !Дел од !Народност |- | |Стоилко Атанасов Алексов{{Sfn|Малковски|1985|p=53}} |[[1923]] |[[Бистрица (Велешко)|Бистрица, Велешко]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Благој Ванчов Андов{{Sfn|Малковски|1985|p=53}} |[[1924]] |[[Ораовец|Ораовец, Велешко]] |[[12 април]] [[1945]] |[[Срем|Срем, Србија]] |[[Сремски фронт]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Петар Андов|Петар Серафимов Андов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=53}} |[[1927]] |[[Велес]] |[[17 март]] [[1945]] |[[Гнилане|Гнилане, Србија]] |[[Битка кај Гнилане]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Илија Темелков Андовски{{Sfn|Малковски|1985|p=54}} |[[29 јули]] [[1924]] |[[Нежилово (Велешко)|Нежилово, Велешко]] |[[18 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајче Петкановски|Трајче Лазов Андреев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=21}} |[[7 октомври]] [[1919]] |[[Бистрица (Велешко)|Бистрица, Велешко]] |[[6 август]] [[1943]] |[[Ораов Дол|Ораов Дол, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајко Андреев|Трајче Јованов Андреев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=54}} |[[7 мај]] [[1925]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Радислав Илиев Арсовски{{Sfn|Малковски|1985|p=54}} |[[15 август]] [[1924]] |[[Теово|Теово, Велешко]] |[[6 мај]] [[1945]] |[[Скопје]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Мите Стефанов Арсовски{{Sfn|Малковски|1985|p=55}} |[[5 јули]] [[1926]] |[[Ораов Дол|Ораов Дол, Велешко]] |[[18 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Димко Ѓорѓиев Атанасов{{Sfn|Малковски|1985|p=55}} |[[1921]] |[[Чашка|Чашка, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1944]] |[[Гургурница|Гургурница, Тетовско]] |[[Битка кај Гургурница]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Лазар Игнов Атанасов{{Sfn|Малковски|1985|p=55}} |[[4 март]] [[1923]] |[[Лугунци|Лугунци, Велешко]] |[[24 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Јован Басаровски|Јован Андреев Басаров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=21-22}} |[[15 август]] [[1922]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[21 јануари]] [[1943]] |[[Скопје]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Боро Божиновски – Прцан|Боро Величков Божиновски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=22}} |[[1915]] |[[Куманово]] |[[12 септември]] [[1942]] |[[Бањане|Бањане, Скопско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Боте Боцевски|Боте Борев Боцевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=23}} |[[21 јануари]] [[1921]] |[[Скопје]] |[[3 април]] [[1943]] |[[Катланово|Катланово, Скопско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Лазар Панов Бошков{{Sfn|Малковски|1985|p=55-56}} |[[10 април]] [[1924]] |[[Владиловци|Владиловци, Велешко]] |[[14 јануари]] [[1945]] |[[Тетово]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајко Бошкоски-Тарцан|Трајко Јорданов Бошковски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=23-24}} |[[12 јуни]] [[1918]] |[[Голем Радобил|Голем Радобил, Прилепско]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Сливник|Сливник, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Божин Коцев Брзаков{{Sfn|Малковски|1985|p=24-25}} |[[10 јули]] [[1921]] |[[Башино Село|Башино Село, Велешко]] |[[11 ноември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Стојан Бурчевски|Стојан Јорданов Бурчевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=25}} |[[20 април]] [[1920]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Невена Георгиева-Дуња|Невена Николова Георгиева]]{{Sfn|Малковски|1985|p=26}} |[[25 јули]] [[1925]] |[[Скопје]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Нежилово (Велешко)|Нежилово, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Мирослав Перов Грковски{{Sfn|Малковски|1985|p=26-27}} |[[15 април]] [[1922]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[декември]] [[1942]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Давков|Благоја Ангелов Давков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=27}} |[[21 јануари]] [[1921]] |[[Скопје]] |[[21 јануари]] [[1943]] |[[Скопје]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Никола Давчев|Никола Петров Давчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=56}} |[[19 април]] [[1922]] |[[Ново Село (Општина Велес)|Ново Село, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Славко Давчев|Славко Томов Давчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=27-28}} |[[23 јануари]] [[1921]] |[[Долно Чичево|Долно Чичево, Велешко]] |[[20 јануари]] [[1943]] |[[Клиново|Клиново, Кавадаречко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Петре Димовски (партизан)|Петре Миланов Димовски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=56}} |[[1 февруари]] [[1920]] |[[Крива Круша|Крива Круша, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Никола Андреев Дрнков{{Sfn|Малковски|1985|p=56-57}} |[[1926]] |[[Велес]] |[[8 декември]] [[1944]] |[[Скопско]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Андо Ѓорѓиев|Андо Трајков Ѓорѓиев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=57}} |[[1920]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Димче Петров Ѓорѓиев{{Sfn|Малковски|1985|p=57}} |[[25 јули]] [[1920]] |[[Еловец|Еловец, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Маца Овчарова|Марија Ангелова Ѓорѓиева]]{{Sfn|Малковски|1985|p=28}} |[[19 март]] [[1922]] |[[Сливник|Сливник, Велешко]] |[[7 јануари]] [[1943]] |[[’Рлевци|'Рлевци, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Ѓорев|Благој Димев Ѓорев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=29}} |[[8 февруари]] [[1922]] |[[Велес]] |[[1 ноември]] [[1942]] |[[Ново Село (Општина Велес)|Ново Село, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Јован Ѓошев|Јован Димов Ѓошев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=57-58}} |[[1916]] |[[Крива Круша|Крива Круша, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Киро Тодоров Зафиров{{Sfn|Малковски|1985|p=58}} |[[20 мај]] [[1925]] |[[Велес]] |[[26 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Милан Зафиров|Милан Панов Зафиров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=58}} |[[1918]] |[[Ново Село (Општина Чашка)|Ново Село, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Петре Трајков Зафиров{{Sfn|Малковски|1985|p=59}} |[[1917]] |[[Кочани]] |[[18 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Тоде Панов Зафиров{{Sfn|Малковски|1985|p=59}} |[[18 јануари]] [[1916]] |[[Ново Село (Општина Чашка)|Ново Село, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1944]] |[[Здуње (Порече)|Здуње, Порече]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Љубе Здравковски|Љубомир Спасев Здравков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=29-30}} |[[1915]] |[[Куманово]] |[[февруари]] [[1943]] |[[Бинач|Бинач, Србија]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Бошко Јорданов Златанов{{Sfn|Малковски|1985|p=59-60}} |[[27 декември]] [[1916]] |[[Велес]] |[[1 ноември]] [[1944]] |[[Растеш|Растеш, Порече]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Малик Есадов Ибраимов{{Sfn|Малковски|1985|p=60}} |[[1922]] |[[Долно Јаболчиште|Долно Јаболчиште, Велешко]] |[[декември]] [[1944]] |[[Гнилане|Гнилане, Србија]] |[[Битка кај Гнилане]] |[[Македонски Албанци|Албанци]] |- | |[[Родна Ивева|Благородна Лозова Ивева]]{{Sfn|Малковски|1985|p=30}} |[[12 февруари]] [[1922]] |[[Велес]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Борис Петров Инов{{Sfn|Малковски|1985|p=60}} |[[5 февруари]] [[1918]] |[[Свеќани|Свеќани, Велешко]] |[[24 октомври]] [[1944]] |[[Гургурница|Гургурница, Тетовско]] |[[Битка кај Гургурница]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Тодор Андов Илиев{{Sfn|Малковски|1985|p=60}} |[[12 ноември]] [[1921]] |[[Велес]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Шаип Имеров|Шаип Алиов Имеров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=61}} |[[13 февруари]] [[1921]] |[[Долно Јаболчиште|Долно Јаболчиште, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонски Албанци|Албанци]] |- | |[[Видан Јанаќиевски|Видан Тодоров Јанаќиевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=61}} |[[23 ноември]] [[1922]] |[[Горно Српци|Горно Српци, Битолско]] |[[8 октомври]] [[1944]] |[[Света Петка (Скопско)|Света Петка, Скопско]] |[[Битка кај Света Петка]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Тодор Јанев|Тодор Ристов Јанев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=30-31}} |[[1912]] |[[Мартолци|Мартолци, Велешко]] |[[7 ноември]] [[1942]] |[[Лисиче (Велешко)|Лисиче, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Славко Александров Јанковски{{Sfn|Малковски|1985|p=61}} |[[16 декември]] [[1926]] |[[Нежилово (Велешко)|Нежилово, Велешко]] |[[7 јануари]] [[1945]] |[[Скопје]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Јанушев|Благој Ристов Јанушев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=31-32}} |[[1920]] |[[Прждево|Прждево, Неготинско]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Ивче Јованов|Ивче Орданов Јованов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=61}} |[[21 октомври]] [[1918]] |[[Крива Круша|Крива Круша, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Димче Николов Јорданов{{Sfn|Малковски|1985|p=61-62}} |[[13 март]] [[1922]] |[[Велес]] |[[2 мај]] [[1945]] |[[Скопје]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Јордан Јорданов|Јордан Петров Јорданов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=32}} |[[22 декември]] [[1920]] |[[Велес]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Благој Димов Јосмов{{Sfn|Малковски|1985|p=33}} |[[8 февруари]] [[1920]] |[[Велес]] |[[7 ноември]] [[1942]] |[[Лисиче (Велешко)|Лисиче, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Марија Камишова - Нонча|Марија Владова Камишова]]{{Sfn|Малковски|1985|p=34}} |[[20 јануари]] [[1924]] |[[Велес]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајко Капчев|Трајко Орданов Капчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=34-35}} |[[1910]] |[[Велес]] |[[10 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Илија Орданов Капчев{{Sfn|Малковски|1985|p=35-36}} |[[1 февруари]] [[1921]] |[[Велес]] |[[10 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Богдан Трајков Каракостев{{Sfn|Малковски|1985|p=36}} |[[1910]] |[[Велес]] |[[27 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Кирков|Благој Ангелов Кирков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=37}} |[[23 март]] [[1923]] |[[Велес]] |[[9 јануари]] [[1943]] |[[Горно Оризари|Горно Оризари, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Илија Петров Климкаров{{Sfn|Малковски|1985|p=37-38}} |[[3 декември]] [[1913]] |[[Велес]] |[[март]] [[1943]] |[[Кавадарци]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Мицко Лазов Козаровски{{Sfn|Малковски|1985|p=38-39}} |[[1911]] |[[Прилеп]] |[[19 декември]] [[1942]] |[[Нежилово (Велешко)|Нежилово, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Нада Бутникошарева|Нада Николова Коцева]]{{Sfn|Малковски|1985|p=39-40}} |[[27 јануари]] [[1919]] |[[Велес]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Анде Кошулчев|Анде Ристов Кошулчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=40}} |[[23 јануари]] [[1923]] |[[Велес]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Владо Ристов Кошулчев{{Sfn|Малковски|1985|p=41}} |[[18 март]] [[1912]] |[[Велес]] |[[7 јануари]] [[1943]] |[[Дејковец|Дејковец, Скопско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Пецо Костадинов Крстевски{{Sfn|Малковски|1985|p=41}} |[[20 април]] [[1916]] |[[Долнени|Долнени, Прилепско]] |[[октомври]] [[1942]] |[[Габровник|Габровник, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Трајко Јорданов Манев{{Sfn|Малковски|1985|p=62}} |[[1922]] |[[Белештевица|Белештевица, Велешко]] |[[2 ноември]] [[1944]] |[[Сува Гора]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Миле Милев|Миле Алексов Милев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=42}} |[[15 август]] [[1921]] |[[Велес]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Рампо Борисов Милевски{{Sfn|Малковски|1985|p=62}} |[[25 јули]] [[1926]] |[[Плетвар|Плетвар, Прилепско]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Ристо Димитров Миов{{Sfn|Малковски|1985|p=63}} |[[1906]] |[[Голем Радобил|Радобил, Прилепско]] |[[декември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Димче Мирчев|Димче Ѓошев Мирчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=15-16}} |[[13 ноември]] [[1913]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1944]] |[[Кавадарци]] |[[Народен херој на Македонија]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Иван Котев Мирчев{{Sfn|Малковски|1985|p=63}} |[[1921]] |[[Велес]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Ивче Мирчев|Ивче Камев Мирчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=63}} |[[1917]] |[[Крива Круша|Крива Круша, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Димко Митрев|Димко Трајков Митрев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=42-43}} |[[1919]] |[[Велес]] |[[10 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Трајче Петров Мишков{{Sfn|Малковски|1985|p=63-64}} |[[12 мај]] [[1924]] |[[Ораовец|Ораовец, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1944]] |[[Здуње (Порече)|Здуње, Порече]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Димко Најдов|Димко Анев Најдов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=64}} |[[1 август]] [[1919]] |[[Велес]] |[[14 октомври]] [[1944]] |[[Сува Гора]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Ристо Петрев Најдов{{Sfn|Малковски|1985|p=43}} |[[1920]] |[[Велес]] |[[7 јануари]] [[1943]] |[[Папрадиште (Велешко)|Папрадиште, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Тоде Коцев Наумов{{Sfn|Малковски|1985|p=64}} |[[1909]] |[[Дреново (Велешко)|Дреново, Велешко]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Нечев|Благој Драганов Нечев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=65}} |[[24 февруари]] [[1923]] |[[Велес]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Ѓошо Органџиев|Ѓошо Димков Органџиев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=65}} |[[5 март]] [[1926]] |[[Велес]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Лазар Миланов Осмаков{{Sfn|Малковски|1985|p=66}} |[[1918]] |[[Велес]] |[[1 ноември]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајче Панов|Трајче Драганов Панов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=44}} |[[14 ноември]] [[1921]] |[[Двориште (Велешко)|Двориште, Велешко]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Јован Трајков Панчев{{Sfn|Малковски|1985|p=66-67}} |[[6 февруари]] [[1917]] |[[Велес]] |[[6 ноември]] [[1944]] |[[Свети Николе]] |[[Ослободување на Македонија во Втората светска војна|Ослободување на Свети Николе]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Славе Димов Петков{{Sfn|Малковски|1985|p=44-45}} |[[1911]] |[[Ораовец|Ораовец, Велешко]] |[[13 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Киро Петров|Киро Николов Петров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=45}} |[[1912]] |[[Бусилци|Бусулци, Велешко]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Боро Петрушевски|Боро Апостолов Петрушевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=16-17}} |[[1920]] |[[Куманово]] |[[21 април]] [[1943]] |[[Горанце (Генерал Јанковиќ)|Горанце, Србија]] |[[Народен херој на Македонија]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Панче Пешев|Панче Николов Пешев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=45-46}} |[[1915]] |[[Куманово]] |[[5 јуни]] [[1944]] |[[Огражден]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Петар Припорски|Петар Андов Припорски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=67}} |[[24 август]] [[1924]] |[[Долно Чичево|Долно Чичево, Велешко]] |[[24 декември]] [[1944]] |[[Гнилане|Гнилане, Србија]] |[[Битка кај Гнилане]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Богдан Прличков|Богдан Миланов Прличков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=67-68}} |[[9 октомври]] [[1918]] |[[Велес]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Кочо Рацин|Коста Апостолов Солев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=7-11}} |[[22 декември]] [[1908]] |[[Велес]] |[[13 јуни]] [[1943]] |[[Лопушник]] |[[Убиството на Кочо Рацин|Убиство на Кочо Рацин]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Владо Гинов Стефановски{{Sfn|Малковски|1985|p=46}} |''н/п'' |[[Прилеп]] |[[декември]] [[1943]] |[[Прилепско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Страчковски|Благој Миланов Страчковски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=17-18}} |[[29 февруари]] [[1920]] |[[Велес]] |[[13 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Народен херој на Македонија]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Стојан Трајков|Стојан Андреев Трајков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=46}} |[[1910]] |[[Чашка (Велешко)|Чашка, Велешко]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Киро Чучуков-Себура|Киро Димов Ќучуков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=47-48}} |[[25 март]] [[1919]] |[[Велес]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Никола Миланов Цветков{{Sfn|Малковски|1985|p=47}} |[[14 април]] [[1918]] |[[Ораовец|Ораовец, Велешко]] |[[јануари]] [[1943]] |[[Скопско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Јордан Илиев Џурнов{{Sfn|Малковски|1985|p=48-49}} |[[14 мај]] [[1921]] |[[Велес]] |[[март]] [[1943]] |[[Кавадарци]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Јордан Георгиев Шутев{{Sfn|Малковски|1985|p=49-50}} |[[22 ноември]] [[1922]] |[[Велес]] |[[10 октомври]] [[1944]] |[[Кочани]] |[[Ослободување на Македонија во Втората светска војна|Ослободување на Кочани]] |[[Македонец|Македонци]] |} == Наводи == {{Наводи}} === Библиографија === * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/13045057|title=Велес и Велешко во Народноослободителната војна (1941-1945): Спомен книга на загинатите борци во НОВ и жртви на фашистичкиот терор од Велес и Велешко|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|isbn=|location=[[Куманово]]|author-link=Ѓорѓи Малковски}} du5wnin9o5ftnvz16kv0a9lhxrrv116 5616187 5616165 2026-08-24T15:48:51Z Gurther 105215 5616187 wikitext text/x-wiki Ова е список на борци, [[партизани]] и цивилни '''жртви кои загинале за време на [[Народноослободителната борба]] во [[Велес]] и [[Велешко]]'''. Голем дел од борците кои загинале при борбите се денес погребани во [[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен-костурница]]. Во [[1985|1985 година]], историчарот [[Ѓорѓи Малковски]] објавил спомен книга за сите жртви под фашистичкиот терор. Покрај тоа што [[Масакр во Велес|масакарот во Велес]] се одвивал по [[Втората светска војна]], жртвите во тој настан се исто така именувани. Списокот е организиран според азбучен ред од презимето. == Список == {| class="wikitable" |+Список на жртви за време на Народноослободителната борба во Велес и Велешко !№ !Име !Датум на раѓање !Место на раѓање !Датум на смрт !Место на смрт !Дел од !Народност |- | |Стоилко Атанасов Алексов{{Sfn|Малковски|1985|p=53}} |[[1923]] |[[Бистрица (Велешко)|Бистрица, Велешко]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Благој Ванчов Андов{{Sfn|Малковски|1985|p=53}} |[[1924]] |[[Ораовец|Ораовец, Велешко]] |[[12 април]] [[1945]] |[[Срем|Срем, Србија]] |[[Сремски фронт]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Петар Андов|Петар Серафимов Андов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=53}} |[[1927]] |[[Велес]] |[[17 март]] [[1945]] |[[Гнилане|Гнилане, Србија]] |[[Битка кај Гнилане]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Илија Темелков Андовски{{Sfn|Малковски|1985|p=54}} |[[29 јули]] [[1924]] |[[Нежилово (Велешко)|Нежилово, Велешко]] |[[18 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајче Петкановски|Трајче Лазов Андреев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=21}} |[[7 октомври]] [[1919]] |[[Бистрица (Велешко)|Бистрица, Велешко]] |[[6 август]] [[1943]] |[[Ораов Дол|Ораов Дол, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајко Андреев|Трајче Јованов Андреев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=54}} |[[7 мај]] [[1925]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Радислав Илиев Арсовски{{Sfn|Малковски|1985|p=54}} |[[15 август]] [[1924]] |[[Теово|Теово, Велешко]] |[[6 мај]] [[1945]] |[[Скопје]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Мите Стефанов Арсовски{{Sfn|Малковски|1985|p=55}} |[[5 јули]] [[1926]] |[[Ораов Дол|Ораов Дол, Велешко]] |[[18 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Димко Ѓорѓиев Атанасов{{Sfn|Малковски|1985|p=55}} |[[1921]] |[[Чашка|Чашка, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1944]] |[[Гургурница|Гургурница, Тетовско]] |[[Битка кај Гургурница]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Лазар Игнов Атанасов{{Sfn|Малковски|1985|p=55}} |[[4 март]] [[1923]] |[[Лугунци|Лугунци, Велешко]] |[[24 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Јован Басаровски|Јован Андреев Басаров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=21-22}} |[[15 август]] [[1922]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[21 јануари]] [[1943]] |[[Скопје]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Боро Божиновски – Прцан|Боро Величков Божиновски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=22}} |[[1915]] |[[Куманово]] |[[12 септември]] [[1942]] |[[Бањане|Бањане, Скопско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Боте Боцевски|Боте Борев Боцевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=23}} |[[21 јануари]] [[1921]] |[[Скопје]] |[[3 април]] [[1943]] |[[Катланово|Катланово, Скопско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Лазар Панов Бошков{{Sfn|Малковски|1985|p=55-56}} |[[10 април]] [[1924]] |[[Владиловци|Владиловци, Велешко]] |[[14 јануари]] [[1945]] |[[Тетово]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајко Бошкоски-Тарцан|Трајко Јорданов Бошковски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=23-24}} |[[12 јуни]] [[1918]] |[[Голем Радобил|Голем Радобил, Прилепско]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Сливник|Сливник, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Божин Коцев Брзаков{{Sfn|Малковски|1985|p=24-25}} |[[10 јули]] [[1921]] |[[Башино Село|Башино Село, Велешко]] |[[11 ноември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Стојан Бурчевски|Стојан Јорданов Бурчевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=25}} |[[20 април]] [[1920]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Невена Георгиева-Дуња|Невена Николова Георгиева]]{{Sfn|Малковски|1985|p=26}} |[[25 јули]] [[1925]] |[[Скопје]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Нежилово (Велешко)|Нежилово, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Мирослав Перов Грковски{{Sfn|Малковски|1985|p=26-27}} |[[15 април]] [[1922]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[декември]] [[1942]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Давков|Благоја Ангелов Давков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=27}} |[[21 јануари]] [[1921]] |[[Скопје]] |[[21 јануари]] [[1943]] |[[Скопје]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Никола Давчев|Никола Петров Давчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=56}} |[[19 април]] [[1922]] |[[Ново Село (Општина Велес)|Ново Село, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Славко Давчев|Славко Томов Давчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=27-28}} |[[23 јануари]] [[1921]] |[[Долно Чичево|Долно Чичево, Велешко]] |[[20 јануари]] [[1943]] |[[Клиново|Клиново, Кавадаречко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Петре Димовски (партизан)|Петре Миланов Димовски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=56}} |[[1 февруари]] [[1920]] |[[Крива Круша|Крива Круша, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Никола Андреев Дрнков{{Sfn|Малковски|1985|p=56-57}} |[[1926]] |[[Велес]] |[[8 декември]] [[1944]] |[[Скопско]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Андо Ѓорѓиев|Андо Трајков Ѓорѓиев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=57}} |[[1920]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Димче Петров Ѓорѓиев{{Sfn|Малковски|1985|p=57}} |[[25 јули]] [[1920]] |[[Еловец|Еловец, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Маца Овчарова|Марија Ангелова Ѓорѓиева]]{{Sfn|Малковски|1985|p=28}} |[[19 март]] [[1922]] |[[Сливник|Сливник, Велешко]] |[[7 јануари]] [[1943]] |[[’Рлевци|'Рлевци, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Ѓорев|Благој Димев Ѓорев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=29}} |[[8 февруари]] [[1922]] |[[Велес]] |[[1 ноември]] [[1942]] |[[Ново Село (Општина Велес)|Ново Село, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Јован Ѓошев|Јован Димов Ѓошев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=57-58}} |[[1916]] |[[Крива Круша|Крива Круша, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Киро Тодоров Зафиров{{Sfn|Малковски|1985|p=58}} |[[20 мај]] [[1925]] |[[Велес]] |[[26 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Милан Зафиров|Милан Панов Зафиров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=58}} |[[1918]] |[[Ново Село (Општина Чашка)|Ново Село, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Петре Трајков Зафиров{{Sfn|Малковски|1985|p=59}} |[[1917]] |[[Кочани]] |[[18 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Тоде Панов Зафиров{{Sfn|Малковски|1985|p=59}} |[[18 јануари]] [[1916]] |[[Ново Село (Општина Чашка)|Ново Село, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1944]] |[[Здуње (Порече)|Здуње, Порече]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Љубе Здравковски|Љубомир Спасев Здравков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=29-30}} |[[1915]] |[[Куманово]] |[[февруари]] [[1943]] |[[Бинач|Бинач, Србија]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Бошко Јорданов Златанов{{Sfn|Малковски|1985|p=59-60}} |[[27 декември]] [[1916]] |[[Велес]] |[[1 ноември]] [[1944]] |[[Растеш|Растеш, Порече]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Малик Есадов Ибраимов{{Sfn|Малковски|1985|p=60}} |[[1922]] |[[Долно Јаболчиште|Долно Јаболчиште, Велешко]] |[[декември]] [[1944]] |[[Гнилане|Гнилане, Србија]] |[[Битка кај Гнилане]] |[[Македонски Албанци|Албанци]] |- | |[[Родна Ивева|Благородна Лозова Ивева]]{{Sfn|Малковски|1985|p=30}} |[[12 февруари]] [[1922]] |[[Велес]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Борис Петров Инов{{Sfn|Малковски|1985|p=60}} |[[5 февруари]] [[1918]] |[[Свеќани|Свеќани, Велешко]] |[[24 октомври]] [[1944]] |[[Гургурница|Гургурница, Тетовско]] |[[Битка кај Гургурница]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Тодор Андов Илиев{{Sfn|Малковски|1985|p=60}} |[[12 ноември]] [[1921]] |[[Велес]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Шаип Имеров|Шаип Алиов Имеров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=61}} |[[13 февруари]] [[1921]] |[[Долно Јаболчиште|Долно Јаболчиште, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонски Албанци|Албанци]] |- | |[[Видан Јанаќиевски|Видан Тодоров Јанаќиевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=61}} |[[23 ноември]] [[1922]] |[[Горно Српци|Горно Српци, Битолско]] |[[8 октомври]] [[1944]] |[[Света Петка (Скопско)|Света Петка, Скопско]] |[[Битка кај Света Петка]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Тодор Јанев|Тодор Ристов Јанев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=30-31}} |[[1912]] |[[Мартолци|Мартолци, Велешко]] |[[7 ноември]] [[1942]] |[[Лисиче (Велешко)|Лисиче, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Славко Александров Јанковски{{Sfn|Малковски|1985|p=61}} |[[16 декември]] [[1926]] |[[Нежилово (Велешко)|Нежилово, Велешко]] |[[7 јануари]] [[1945]] |[[Скопје]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Јанушев|Благој Ристов Јанушев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=31-32}} |[[1920]] |[[Прждево|Прждево, Неготинско]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Ивче Јованов|Ивче Орданов Јованов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=61}} |[[21 октомври]] [[1918]] |[[Крива Круша|Крива Круша, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Димче Николов Јорданов{{Sfn|Малковски|1985|p=61-62}} |[[13 март]] [[1922]] |[[Велес]] |[[2 мај]] [[1945]] |[[Скопје]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Јордан Јорданов|Јордан Петров Јорданов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=32}} |[[22 декември]] [[1920]] |[[Велес]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Благој Димов Јосмов{{Sfn|Малковски|1985|p=33}} |[[8 февруари]] [[1920]] |[[Велес]] |[[7 ноември]] [[1942]] |[[Лисиче (Велешко)|Лисиче, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Марија Камишова - Нонча|Марија Владова Камишова]]{{Sfn|Малковски|1985|p=34}} |[[20 јануари]] [[1924]] |[[Велес]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајко Капчев|Трајко Орданов Капчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=34-35}} |[[1910]] |[[Велес]] |[[10 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Илија Орданов Капчев{{Sfn|Малковски|1985|p=35-36}} |[[1 февруари]] [[1921]] |[[Велес]] |[[10 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Богдан Трајков Каракостев{{Sfn|Малковски|1985|p=36}} |[[1910]] |[[Велес]] |[[27 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Кирков|Благој Ангелов Кирков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=37}} |[[23 март]] [[1923]] |[[Велес]] |[[9 јануари]] [[1943]] |[[Горно Оризари|Горно Оризари, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Илија Петров Климкаров{{Sfn|Малковски|1985|p=37-38}} |[[3 декември]] [[1913]] |[[Велес]] |[[март]] [[1943]] |[[Кавадарци]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Мицко Лазов Козаровски{{Sfn|Малковски|1985|p=38-39}} |[[1911]] |[[Прилеп]] |[[19 декември]] [[1942]] |[[Нежилово (Велешко)|Нежилово, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Нада Бутникошарева|Нада Николова Коцева]]{{Sfn|Малковски|1985|p=39-40}} |[[27 јануари]] [[1919]] |[[Велес]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Анде Кошулчев|Анде Ристов Кошулчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=40}} |[[23 јануари]] [[1923]] |[[Велес]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Владо Ристов Кошулчев{{Sfn|Малковски|1985|p=41}} |[[18 март]] [[1912]] |[[Велес]] |[[7 јануари]] [[1943]] |[[Дејковец|Дејковец, Скопско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Пецо Костадинов Крстевски{{Sfn|Малковски|1985|p=41}} |[[20 април]] [[1916]] |[[Долнени|Долнени, Прилепско]] |[[октомври]] [[1942]] |[[Габровник|Габровник, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Трајко Јорданов Манев{{Sfn|Малковски|1985|p=62}} |[[1922]] |[[Белештевица|Белештевица, Велешко]] |[[2 ноември]] [[1944]] |[[Сува Гора]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Миле Милев|Миле Алексов Милев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=42}} |[[15 август]] [[1921]] |[[Велес]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Рампо Борисов Милевски{{Sfn|Малковски|1985|p=62}} |[[25 јули]] [[1926]] |[[Плетвар|Плетвар, Прилепско]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Ристо Димитров Миов{{Sfn|Малковски|1985|p=63}} |[[1906]] |[[Голем Радобил|Радобил, Прилепско]] |[[декември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Димче Мирчев|Димче Ѓошев Мирчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=15-16}} |[[13 ноември]] [[1913]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1944]] |[[Кавадарци]] |[[Народен херој на Македонија]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Иван Котев Мирчев{{Sfn|Малковски|1985|p=63}} |[[1921]] |[[Велес]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Ивче Мирчев|Ивче Камев Мирчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=63}} |[[1917]] |[[Крива Круша|Крива Круша, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Димко Митрев|Димко Трајков Митрев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=42-43}} |[[1919]] |[[Велес]] |[[10 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Трајче Петров Мишков{{Sfn|Малковски|1985|p=63-64}} |[[12 мај]] [[1924]] |[[Ораовец|Ораовец, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1944]] |[[Здуње (Порече)|Здуње, Порече]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Димко Најдов|Димко Анев Најдов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=64}} |[[1 август]] [[1919]] |[[Велес]] |[[14 октомври]] [[1944]] |[[Сува Гора]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Ристо Петрев Најдов{{Sfn|Малковски|1985|p=43}} |[[1920]] |[[Велес]] |[[7 јануари]] [[1943]] |[[Папрадиште (Велешко)|Папрадиште, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Тоде Коцев Наумов{{Sfn|Малковски|1985|p=64}} |[[1909]] |[[Дреново (Велешко)|Дреново, Велешко]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Нечев|Благој Драганов Нечев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=65}} |[[24 февруари]] [[1923]] |[[Велес]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Ѓошо Органџиев|Ѓошо Димков Органџиев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=65}} |[[5 март]] [[1926]] |[[Велес]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Лазар Миланов Осмаков{{Sfn|Малковски|1985|p=66}} |[[1918]] |[[Велес]] |[[1 ноември]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајче Панов|Трајче Драганов Панов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=44}} |[[14 ноември]] [[1921]] |[[Двориште (Велешко)|Двориште, Велешко]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Јован Трајков Панчев{{Sfn|Малковски|1985|p=66-67}} |[[6 февруари]] [[1917]] |[[Велес]] |[[6 ноември]] [[1944]] |[[Свети Николе]] |[[Ослободување на Македонија во Втората светска војна|Ослободување на Свети Николе]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Славе Димов Петков{{Sfn|Малковски|1985|p=44-45}} |[[1911]] |[[Ораовец|Ораовец, Велешко]] |[[13 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Киро Петров|Киро Николов Петров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=45}} |[[1912]] |[[Бусилци|Бусулци, Велешко]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Боро Петрушевски|Боро Апостолов Петрушевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=16-17}} |[[1920]] |[[Куманово]] |[[21 април]] [[1943]] |[[Горанце (Генерал Јанковиќ)|Горанце, Србија]] |[[Народен херој на Македонија]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Панче Пешев|Панче Николов Пешев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=45-46}} |[[1915]] |[[Куманово]] |[[5 јуни]] [[1944]] |[[Огражден]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Петар Припорски|Петар Андов Припорски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=67}} |[[24 август]] [[1924]] |[[Долно Чичево|Долно Чичево, Велешко]] |[[24 декември]] [[1944]] |[[Гнилане|Гнилане, Србија]] |[[Битка кај Гнилане]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Богдан Прличков|Богдан Миланов Прличков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=67-68}} |[[9 октомври]] [[1918]] |[[Велес]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Илија Ристов|Илија Панов Ристов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=68}} |[[14 март]] [[1909]] |[[Велес]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Киро Јованов Рогужаров{{Sfn|Малковски|1985|p=68}} |[[6 мај]] [[1923]] |[[Велес]] |[[4 октомври]] [[1944]] |[[Света Петка (Скопско)|Света Петка, Скопско]] |[[Битка кај Света Петка]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Саво Здравев Саздов{{Sfn|Малковски|1985|p=68-69}} |[[18 декември]] [[1924]] |[[Мокрени|Мокрени, Велешко]] |[[3 октомври]] [[1944]] |[[Крушопек|Крушопек, Скопско]] |[[Битка кај Света Петка]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Тодор Камев Саздов{{Sfn|Малковски|1985|p=69}} |[[21 јануари]] [[1925]] |[[Велес]] |[[10 октомври]] [[1944]] |[[Говрлево|Говрлево, Скопско]] |[[Битка кај Света Петка]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Шефки Сали|Шефки Алиов Сали]]{{Sfn|Малковски|1985|p=72}} |[[1914]] |[[Велес]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонски Турци|Турци]] |- | |Благој Трајков Секов{{Sfn|Малковски|1985|p=69}} |[[23 декември]] [[1924]] |[[Горно Чичево|Горно Чичево, Велешко]] |[[ноември]] [[1944]] |[[Ново Село (Општина Велес)|Ново Село, Велешко]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Кочо Рацин|Коста Апостолов Солев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=7-11}} |[[22 декември]] [[1908]] |[[Велес]] |[[13 јуни]] [[1943]] |[[Лопушник]] |[[Убиството на Кочо Рацин|Убиство на Кочо Рацин]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Томе Стефановски|Томе Мирчев Стефанов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=70}} |[[1919]] |[[Црешево|Црешево, Скопско]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Владо Гинов Стефановски{{Sfn|Малковски|1985|p=46}} |''н/п'' |[[Прилеп]] |[[декември]] [[1943]] |[[Прилепско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Цветко Орданов Стојанов{{Sfn|Малковски|1985|p=70}} |[[16 март]] [[1924]] |[[Ораов Дол|Ораов Дол, Велешко]] |[[20 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Страчковски|Благој Миланов Страчковски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=17-18}} |[[29 февруари]] [[1920]] |[[Велес]] |[[13 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Народен херој на Македонија]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Јовче Тесличков|Јованче Димов Тесличков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=70-71}} |[[17 октомври]] [[1925]] |[[Велес]] |[[24 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Коце Тодороски|Коце Јорданов Тодоровски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=71}} |[[1921]] |[[Кичево]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Петре Тодоров Трајков{{Sfn|Малковски|1985|p=71}} |[[1926]] |[[Велес]] |[[12 октомври]] [[1944]] |[[Говрлево|Говрлево, Скопско]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Стојан Трајков|Стојан Андреев Трајков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=46}} |[[1910]] |[[Чашка (Велешко)|Чашка, Велешко]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Киро Чучуков-Себура|Киро Димов Ќучуков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=47-48}} |[[25 март]] [[1919]] |[[Велес]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Никола Миланов Цветков{{Sfn|Малковски|1985|p=47}} |[[14 април]] [[1918]] |[[Ораовец|Ораовец, Велешко]] |[[јануари]] [[1943]] |[[Скопско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Јордан Илиев Џурнов{{Sfn|Малковски|1985|p=48-49}} |[[14 мај]] [[1921]] |[[Велес]] |[[март]] [[1943]] |[[Кавадарци]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Веле Димев Шојлев{{Sfn|Малковски|1985|p=72-73}} |[[23 мај]] [[1923]] |[[Велес]] |[[21 ноември]] [[1944]] |[[Тетово]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Јордан Георгиев Шутев{{Sfn|Малковски|1985|p=49-50}} |[[22 ноември]] [[1922]] |[[Велес]] |[[10 октомври]] [[1944]] |[[Кочани]] |[[Ослободување на Македонија во Втората светска војна|Ослободување на Кочани]] |[[Македонец|Македонци]] |} == Наводи == {{Наводи}} === Библиографија === * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/13045057|title=Велес и Велешко во Народноослободителната војна (1941-1945): Спомен книга на загинатите борци во НОВ и жртви на фашистичкиот терор од Велес и Велешко|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|isbn=|location=[[Куманово]]|author-link=Ѓорѓи Малковски}} ez2060h004l7k2qmweuvqexvw2elboa 5616258 5616187 2026-08-24T18:20:49Z Gurther 105215 5616258 wikitext text/x-wiki Ова е список на борци, [[партизани]] и цивилни '''жртви кои загинале за време на [[Народноослободителната борба]] во [[Велес]] и [[Велешко]]'''. Голем дел од борците кои загинале при борбите се денес погребани во [[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен-костурница]]. Во [[1985|1985 година]], историчарот [[Ѓорѓи Малковски]] објавил спомен книга за сите жртви под фашистичкиот терор. Покрај тоа што [[Масакр во Велес|масакарот во Велес]] се одвивал по [[Втората светска војна]], жртвите во тој настан се исто така именувани. Списокот е организиран според азбучен ред од презимето. == Список == {| class="wikitable" |+Список на жртви за време на Народноослободителната борба во Велес и Велешко !№ !Име !Датум на раѓање !Место на раѓање !Датум на смрт !Место на смрт !Дел од !Народност |- | |[[Благој Абрашев|Благој Јорданов Абрашев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=77}} |[[7 јануари]] [[1912]] |[[Велес]] |[[24 септември]] [[1944]] |[[Берово]] |[[Ослободување на Македонија во Втората светска војна|Ослободување на Берово]] |[[Македонец|Македонци]]|- | |Стоилко Атанасов Алексов{{Sfn|Малковски|1985|p=53}} |[[1923]] |[[Бистрица (Велешко)|Бистрица, Велешко]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Благој Ванчов Андов{{Sfn|Малковски|1985|p=53}} |[[1924]] |[[Ораовец|Ораовец, Велешко]] |[[12 април]] [[1945]] |[[Срем|Срем, Србија]] |[[Сремски фронт]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Глигор Коцев Ангелов{{Sfn|Малковски|1985|p=77}} |[[30 ноември]] [[1923]] |[[Габровник|Габровник, Велешко]] |[[24 септември]] [[1944]] |[[Берово]] |[[Ослободување на Македонија во Втората светска војна|Ослободување на Берово]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Петар Андов|Петар Серафимов Андов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=53}} |[[1927]] |[[Велес]] |[[17 март]] [[1945]] |[[Гнилане|Гнилане, Србија]] |[[Битка кај Гнилане]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Илија Темелков Андовски{{Sfn|Малковски|1985|p=54}} |[[29 јули]] [[1924]] |[[Нежилово (Велешко)|Нежилово, Велешко]] |[[18 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајче Петкановски|Трајче Лазов Андреев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=21}} |[[7 октомври]] [[1919]] |[[Бистрица (Велешко)|Бистрица, Велешко]] |[[6 август]] [[1943]] |[[Ораов Дол|Ораов Дол, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајко Андреев|Трајче Јованов Андреев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=54}} |[[7 мај]] [[1925]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Милорад Илиев Антев{{Sfn|Малковски|1985|p=77}} |[[28 јуни]] [[1923]] |[[Смиловци|Смиловци, Велешко]] |[[7 ноември]] [[1944]] |[[Кукуричани|Кукуричани, Неготинско]] |[[Втора македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Васил Антевски - Дрен|Васил Стефанов Антевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=78}} |[[28 октомври]] [[1904]] |[[Оморани|Оморани, Велешко]] |[[28 август]] [[1942]] |[[Софија|Софија, Бугарија]] |[[Прв скопски партизански одред|Скопски партизански одред]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Часлав Аранѓеловиќ|Коста Часлав Аранѓеловиќ]]{{Sfn|Малковски|1985|p=77-78}} |[[13 ноември]] [[1923]] |''н/п'' |[[август]] [[1944]] |''н/п'' |[[Трета македонска ударна бригада]] |[[Македонски Срби|Срби]] |- | |Драган Јорданов Арсов{{Sfn|Малковски|1985|p=78}} |[[10 август]] [[1921]] |[[Ореше|Ореше, Велешко]] |[[мај]] [[1945]] |[[Урошевац|Урошевац, Србија]] |[[Четириесет и прва македонска дивизија]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Цветан Арсов|Цветан Соколов Арсов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=78}} |[[20 март]] [[1922]] |[[Грнчиште|Грнчиште, Велешко]] |[[12 септември]] [[1944]] |''н/п'' |[[Бригада „Гоце Делчев“|Македонска бригада „Гоце Делчев“]] |[[Македонец|Македонци]]|- | |Радислав Илиев Арсовски{{Sfn|Малковски|1985|p=54}} |[[15 август]] [[1924]] |[[Теово|Теово, Велешко]] |[[6 мај]] [[1945]] |[[Скопје]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Мите Стефанов Арсовски{{Sfn|Малковски|1985|p=55}} |[[5 јули]] [[1926]] |[[Ораов Дол|Ораов Дол, Велешко]] |[[18 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Димко Ѓорѓиев Атанасов{{Sfn|Малковски|1985|p=55}} |[[1921]] |[[Чашка|Чашка, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1944]] |[[Гургурница|Гургурница, Тетовско]] |[[Битка кај Гургурница]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Лазар Игнов Атанасов{{Sfn|Малковски|1985|p=55}} |[[4 март]] [[1923]] |[[Лугунци|Лугунци, Велешко]] |[[24 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Јован Басаровски|Јован Андреев Басаров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=21-22}} |[[15 август]] [[1922]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[21 јануари]] [[1943]] |[[Скопје]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Боро Божиновски – Прцан|Боро Величков Божиновски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=22}} |[[1915]] |[[Куманово]] |[[12 септември]] [[1942]] |[[Бањане|Бањане, Скопско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Боте Боцевски|Боте Борев Боцевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=23}} |[[21 јануари]] [[1921]] |[[Скопје]] |[[3 април]] [[1943]] |[[Катланово|Катланово, Скопско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Лазар Панов Бошков{{Sfn|Малковски|1985|p=55-56}} |[[10 април]] [[1924]] |[[Владиловци|Владиловци, Велешко]] |[[14 јануари]] [[1945]] |[[Тетово]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајко Бошкоски-Тарцан|Трајко Јорданов Бошковски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=23-24}} |[[12 јуни]] [[1918]] |[[Голем Радобил|Голем Радобил, Прилепско]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Сливник|Сливник, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Божин Коцев Брзаков{{Sfn|Малковски|1985|p=24-25}} |[[10 јули]] [[1921]] |[[Башино Село|Башино Село, Велешко]] |[[11 ноември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Стојан Бурчевски|Стојан Јорданов Бурчевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=25}} |[[20 април]] [[1920]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Сато Вејселов|Сато Алиов Вејселов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=78}} |[[1920]] |[[Велес]] |[[ноември]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонски Турци|Турци]] |- | |[[Невена Георгиева-Дуња|Невена Николова Георгиева]]{{Sfn|Малковски|1985|p=26}} |[[25 јули]] [[1925]] |[[Скопје]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Нежилово (Велешко)|Нежилово, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Панче Трајков Гочев{{Sfn|Малковски|1985|p=78-79}} |[[1921]] |[[Карабуниште|Карабуниште, Велешко]] |[[10 ноември]] [[1944]] |[[ЖС „Пчиња“]] |[[Трета македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Мирослав Перов Грковски{{Sfn|Малковски|1985|p=26-27}} |[[15 април]] [[1922]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[декември]] [[1942]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Давков|Благоја Ангелов Давков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=27}} |[[21 јануари]] [[1921]] |[[Скопје]] |[[21 јануари]] [[1943]] |[[Скопје]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Никола Давчев|Никола Петров Давчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=56}} |[[19 април]] [[1922]] |[[Ново Село (Општина Велес)|Ново Село, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Славко Давчев|Славко Томов Давчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=27-28}} |[[23 јануари]] [[1921]] |[[Долно Чичево|Долно Чичево, Велешко]] |[[20 јануари]] [[1943]] |[[Клиново|Клиново, Кавадаречко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Тодор Јорданов Делов{{Sfn|Малковски|1985|p=80}} |[[14 февруари]] [[1925]] |[[Подлес|Подлес, Велешко]] |[[18 септември]] [[1944]] |[[Прилеп]] |[[Втора македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]]|- | |[[Петре Димовски (партизан)|Петре Миланов Димовски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=56}} |[[1 февруари]] [[1920]] |[[Крива Круша|Крива Круша, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Никола Андреев Дрнков{{Sfn|Малковски|1985|p=56-57}} |[[1926]] |[[Велес]] |[[8 декември]] [[1944]] |[[Скопско]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Андо Ѓорѓиев|Андо Трајков Ѓорѓиев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=57}} |[[1920]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Димче Петров Ѓорѓиев{{Sfn|Малковски|1985|p=57}} |[[25 јули]] [[1920]] |[[Еловец|Еловец, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Маца Овчарова|Марија Ангелова Ѓорѓиева]]{{Sfn|Малковски|1985|p=28}} |[[19 март]] [[1922]] |[[Сливник|Сливник, Велешко]] |[[7 јануари]] [[1943]] |[[’Рлевци|'Рлевци, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Ѓорев|Благој Димев Ѓорев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=29}} |[[8 февруари]] [[1922]] |[[Велес]] |[[1 ноември]] [[1942]] |[[Ново Село (Општина Велес)|Ново Село, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Јован Ѓошев|Јован Димов Ѓошев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=57-58}} |[[1916]] |[[Крива Круша|Крива Круша, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Киро Тодоров Зафиров{{Sfn|Малковски|1985|p=58}} |[[20 мај]] [[1925]] |[[Велес]] |[[26 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Милан Зафиров|Милан Панов Зафиров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=58}} |[[1918]] |[[Ново Село (Општина Чашка)|Ново Село, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Петре Трајков Зафиров{{Sfn|Малковски|1985|p=59}} |[[1917]] |[[Кочани]] |[[18 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Тоде Панов Зафиров{{Sfn|Малковски|1985|p=59}} |[[18 јануари]] [[1916]] |[[Ново Село (Општина Чашка)|Ново Село, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1944]] |[[Здуње (Порече)|Здуње, Порече]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Љубе Здравковски|Љубомир Спасев Здравков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=29-30}} |[[1915]] |[[Куманово]] |[[февруари]] [[1943]] |[[Бинач|Бинач, Србија]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Бошко Јорданов Златанов{{Sfn|Малковски|1985|p=59-60}} |[[27 декември]] [[1916]] |[[Велес]] |[[1 ноември]] [[1944]] |[[Растеш|Растеш, Порече]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Малик Есадов Ибраимов{{Sfn|Малковски|1985|p=60}} |[[1922]] |[[Долно Јаболчиште|Долно Јаболчиште, Велешко]] |[[декември]] [[1944]] |[[Гнилане|Гнилане, Србија]] |[[Битка кај Гнилане]] |[[Македонски Албанци|Албанци]] |- | |[[Родна Ивева|Благородна Лозова Ивева]]{{Sfn|Малковски|1985|p=30}} |[[12 февруари]] [[1922]] |[[Велес]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Борис Петров Инов{{Sfn|Малковски|1985|p=60}} |[[5 февруари]] [[1918]] |[[Свеќани|Свеќани, Велешко]] |[[24 октомври]] [[1944]] |[[Гургурница|Гургурница, Тетовско]] |[[Битка кај Гургурница]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Тодор Андов Илиев{{Sfn|Малковски|1985|p=60}} |[[12 ноември]] [[1921]] |[[Велес]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Шаип Имеров|Шаип Алиов Имеров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=61}} |[[13 февруари]] [[1921]] |[[Долно Јаболчиште|Долно Јаболчиште, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонски Албанци|Албанци]] |- | |[[Видан Јанаќиевски|Видан Тодоров Јанаќиевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=61}} |[[23 ноември]] [[1922]] |[[Горно Српци|Горно Српци, Битолско]] |[[8 октомври]] [[1944]] |[[Света Петка (Скопско)|Света Петка, Скопско]] |[[Битка кај Света Петка]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Тодор Јанев|Тодор Ристов Јанев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=30-31}} |[[1912]] |[[Мартолци|Мартолци, Велешко]] |[[7 ноември]] [[1942]] |[[Лисиче (Велешко)|Лисиче, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Славко Александров Јанковски{{Sfn|Малковски|1985|p=61}} |[[16 декември]] [[1926]] |[[Нежилово (Велешко)|Нежилово, Велешко]] |[[7 јануари]] [[1945]] |[[Скопје]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Јанушев|Благој Ристов Јанушев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=31-32}} |[[1920]] |[[Прждево|Прждево, Неготинско]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Ивче Јованов|Ивче Орданов Јованов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=61}} |[[21 октомври]] [[1918]] |[[Крива Круша|Крива Круша, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Димче Николов Јорданов{{Sfn|Малковски|1985|p=61-62}} |[[13 март]] [[1922]] |[[Велес]] |[[2 мај]] [[1945]] |[[Скопје]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Јордан Јорданов|Јордан Петров Јорданов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=32}} |[[22 декември]] [[1920]] |[[Велес]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Благој Димов Јосмов{{Sfn|Малковски|1985|p=33}} |[[8 февруари]] [[1920]] |[[Велес]] |[[7 ноември]] [[1942]] |[[Лисиче (Велешко)|Лисиче, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Марија Камишова - Нонча|Марија Владова Камишова]]{{Sfn|Малковски|1985|p=34}} |[[20 јануари]] [[1924]] |[[Велес]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајко Капчев|Трајко Орданов Капчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=34-35}} |[[1910]] |[[Велес]] |[[10 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Илија Орданов Капчев{{Sfn|Малковски|1985|p=35-36}} |[[1 февруари]] [[1921]] |[[Велес]] |[[10 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Богдан Трајков Каракостев{{Sfn|Малковски|1985|p=36}} |[[1910]] |[[Велес]] |[[27 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Кирков|Благој Ангелов Кирков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=37}} |[[23 март]] [[1923]] |[[Велес]] |[[9 јануари]] [[1943]] |[[Горно Оризари|Горно Оризари, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Илија Петров Климкаров{{Sfn|Малковски|1985|p=37-38}} |[[3 декември]] [[1913]] |[[Велес]] |[[март]] [[1943]] |[[Кавадарци]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Мицко Лазов Козаровски{{Sfn|Малковски|1985|p=38-39}} |[[1911]] |[[Прилеп]] |[[19 декември]] [[1942]] |[[Нежилово (Велешко)|Нежилово, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Нада Бутникошарева|Нада Николова Коцева]]{{Sfn|Малковски|1985|p=39-40}} |[[27 јануари]] [[1919]] |[[Велес]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Анде Кошулчев|Анде Ристов Кошулчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=40}} |[[23 јануари]] [[1923]] |[[Велес]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Владо Ристов Кошулчев{{Sfn|Малковски|1985|p=41}} |[[18 март]] [[1912]] |[[Велес]] |[[7 јануари]] [[1943]] |[[Дејковец|Дејковец, Скопско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Пецо Костадинов Крстевски{{Sfn|Малковски|1985|p=41}} |[[20 април]] [[1916]] |[[Долнени|Долнени, Прилепско]] |[[октомври]] [[1942]] |[[Габровник|Габровник, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Трајко Јорданов Манев{{Sfn|Малковски|1985|p=62}} |[[1922]] |[[Белештевица|Белештевица, Велешко]] |[[2 ноември]] [[1944]] |[[Сува Гора]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Миле Милев|Миле Алексов Милев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=42}} |[[15 август]] [[1921]] |[[Велес]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Рампо Борисов Милевски{{Sfn|Малковски|1985|p=62}} |[[25 јули]] [[1926]] |[[Плетвар|Плетвар, Прилепско]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Ристо Димитров Миов{{Sfn|Малковски|1985|p=63}} |[[1906]] |[[Голем Радобил|Радобил, Прилепско]] |[[декември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Димче Мирчев|Димче Ѓошев Мирчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=15-16}} |[[13 ноември]] [[1913]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1944]] |[[Кавадарци]] |[[Народен херој на Македонија]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Иван Котев Мирчев{{Sfn|Малковски|1985|p=63}} |[[1921]] |[[Велес]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Ивче Мирчев|Ивче Камев Мирчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=63}} |[[1917]] |[[Крива Круша|Крива Круша, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Димко Митрев|Димко Трајков Митрев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=42-43}} |[[1919]] |[[Велес]] |[[10 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Трајче Петров Мишков{{Sfn|Малковски|1985|p=63-64}} |[[12 мај]] [[1924]] |[[Ораовец|Ораовец, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1944]] |[[Здуње (Порече)|Здуње, Порече]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Димко Најдов|Димко Анев Најдов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=64}} |[[1 август]] [[1919]] |[[Велес]] |[[14 октомври]] [[1944]] |[[Сува Гора]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Ристо Петрев Најдов{{Sfn|Малковски|1985|p=43}} |[[1920]] |[[Велес]] |[[7 јануари]] [[1943]] |[[Папрадиште (Велешко)|Папрадиште, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Тоде Коцев Наумов{{Sfn|Малковски|1985|p=64}} |[[1909]] |[[Дреново (Велешко)|Дреново, Велешко]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Нечев|Благој Драганов Нечев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=65}} |[[24 февруари]] [[1923]] |[[Велес]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Ѓошо Органџиев|Ѓошо Димков Органџиев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=65}} |[[5 март]] [[1926]] |[[Велес]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Лазар Миланов Осмаков{{Sfn|Малковски|1985|p=66}} |[[1918]] |[[Велес]] |[[1 ноември]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајче Панов|Трајче Драганов Панов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=44}} |[[14 ноември]] [[1921]] |[[Двориште (Велешко)|Двориште, Велешко]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Јован Трајков Панчев{{Sfn|Малковски|1985|p=66-67}} |[[6 февруари]] [[1917]] |[[Велес]] |[[6 ноември]] [[1944]] |[[Свети Николе]] |[[Ослободување на Македонија во Втората светска војна|Ослободување на Свети Николе]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Славе Димов Петков{{Sfn|Малковски|1985|p=44-45}} |[[1911]] |[[Ораовец|Ораовец, Велешко]] |[[13 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Киро Петров|Киро Николов Петров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=45}} |[[1912]] |[[Бусилци|Бусулци, Велешко]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Боро Петрушевски|Боро Апостолов Петрушевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=16-17}} |[[1920]] |[[Куманово]] |[[21 април]] [[1943]] |[[Горанце (Генерал Јанковиќ)|Горанце, Србија]] |[[Народен херој на Македонија]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Панче Пешев|Панче Николов Пешев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=45-46}} |[[1915]] |[[Куманово]] |[[5 јуни]] [[1944]] |[[Огражден]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Петар Припорски|Петар Андов Припорски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=67}} |[[24 август]] [[1924]] |[[Долно Чичево|Долно Чичево, Велешко]] |[[24 декември]] [[1944]] |[[Гнилане|Гнилане, Србија]] |[[Битка кај Гнилане]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Богдан Прличков|Богдан Миланов Прличков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=67-68}} |[[9 октомври]] [[1918]] |[[Велес]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Илија Ристов|Илија Панов Ристов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=68}} |[[14 март]] [[1909]] |[[Велес]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Киро Јованов Рогужаров{{Sfn|Малковски|1985|p=68}} |[[6 мај]] [[1923]] |[[Велес]] |[[4 октомври]] [[1944]] |[[Света Петка (Скопско)|Света Петка, Скопско]] |[[Битка кај Света Петка]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Саво Здравев Саздов{{Sfn|Малковски|1985|p=68-69}} |[[18 декември]] [[1924]] |[[Мокрени|Мокрени, Велешко]] |[[3 октомври]] [[1944]] |[[Крушопек|Крушопек, Скопско]] |[[Битка кај Света Петка]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Тодор Камев Саздов{{Sfn|Малковски|1985|p=69}} |[[21 јануари]] [[1925]] |[[Велес]] |[[10 октомври]] [[1944]] |[[Говрлево|Говрлево, Скопско]] |[[Битка кај Света Петка]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Шефки Сали|Шефки Алиов Сали]]{{Sfn|Малковски|1985|p=72}} |[[1914]] |[[Велес]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонски Турци|Турци]] |- | |Благој Трајков Секов{{Sfn|Малковски|1985|p=69}} |[[23 декември]] [[1924]] |[[Горно Чичево|Горно Чичево, Велешко]] |[[ноември]] [[1944]] |[[Ново Село (Општина Велес)|Ново Село, Велешко]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Кочо Рацин|Коста Апостолов Солев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=7-11}} |[[22 декември]] [[1908]] |[[Велес]] |[[13 јуни]] [[1943]] |[[Лопушник]] |[[Убиството на Кочо Рацин|Убиство на Кочо Рацин]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Томе Стефановски|Томе Мирчев Стефанов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=70}} |[[1919]] |[[Црешево|Црешево, Скопско]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Владо Гинов Стефановски{{Sfn|Малковски|1985|p=46}} |''н/п'' |[[Прилеп]] |[[декември]] [[1943]] |[[Прилепско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Цветко Орданов Стојанов{{Sfn|Малковски|1985|p=70}} |[[16 март]] [[1924]] |[[Ораов Дол|Ораов Дол, Велешко]] |[[20 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Страчковски|Благој Миланов Страчковски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=17-18}} |[[29 февруари]] [[1920]] |[[Велес]] |[[13 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Народен херој на Македонија]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Јовче Тесличков|Јованче Димов Тесличков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=70-71}} |[[17 октомври]] [[1925]] |[[Велес]] |[[24 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Коце Тодороски|Коце Јорданов Тодоровски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=71}} |[[1921]] |[[Кичево]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Петре Тодоров Трајков{{Sfn|Малковски|1985|p=71}} |[[1926]] |[[Велес]] |[[12 октомври]] [[1944]] |[[Говрлево|Говрлево, Скопско]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Стојан Трајков|Стојан Андреев Трајков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=46}} |[[1910]] |[[Чашка (Велешко)|Чашка, Велешко]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Киро Чучуков-Себура|Киро Димов Ќучуков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=47-48}} |[[25 март]] [[1919]] |[[Велес]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Никола Миланов Цветков{{Sfn|Малковски|1985|p=47}} |[[14 април]] [[1918]] |[[Ораовец|Ораовец, Велешко]] |[[јануари]] [[1943]] |[[Скопско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Јордан Илиев Џурнов{{Sfn|Малковски|1985|p=48-49}} |[[14 мај]] [[1921]] |[[Велес]] |[[март]] [[1943]] |[[Кавадарци]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Веле Димев Шојлев{{Sfn|Малковски|1985|p=72-73}} |[[23 мај]] [[1923]] |[[Велес]] |[[21 ноември]] [[1944]] |[[Тетово]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Јордан Георгиев Шутев{{Sfn|Малковски|1985|p=49-50}} |[[22 ноември]] [[1922]] |[[Велес]] |[[10 октомври]] [[1944]] |[[Кочани]] |[[Ослободување на Македонија во Втората светска војна|Ослободување на Кочани]] |[[Македонец|Македонци]] |} == Наводи == {{Наводи}} === Библиографија === * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/13045057|title=Велес и Велешко во Народноослободителната војна (1941-1945): Спомен книга на загинатите борци во НОВ и жртви на фашистичкиот терор од Велес и Велешко|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|isbn=|location=[[Куманово]]|author-link=Ѓорѓи Малковски}} p1qikfsdo3aoevs4whoovrj0pgj45qe 5616267 5616258 2026-08-24T19:34:29Z Gurther 105215 5616267 wikitext text/x-wiki Ова е список на борци, [[партизани]] и цивилни '''жртви кои загинале за време на [[Народноослободителната борба]] во [[Велес]] и [[Велешко]]'''. Голем дел од борците кои загинале при борбите се денес погребани во [[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен-костурница]]. Во [[1985|1985 година]], историчарот [[Ѓорѓи Малковски]] објавил спомен книга за сите жртви под фашистичкиот терор. Покрај тоа што [[Масакр во Велес|масакарот во Велес]] се одвивал по [[Втората светска војна]], жртвите во тој настан се исто така именувани. Списокот е организиран според азбучен ред од презимето. == Список == {| class="wikitable" |+Список на жртви за време на Народноослободителната борба во Велес и Велешко !№ !Име !Датум на раѓање !Место на раѓање !Датум на смрт !Место на смрт !Дел од !Народност |- | |[[Благој Абрашев|Благој Јорданов Абрашев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=77}} |[[7 јануари]] [[1912]] |[[Велес]] |[[24 септември]] [[1944]] |[[Берово]] |[[Ослободување на Македонија во Втората светска војна|Ослободување на Берово]] |[[Македонец|Македонци]] | | | | | | | | |- | |Стоилко Атанасов Алексов{{Sfn|Малковски|1985|p=53}} |[[1923]] |[[Бистрица (Велешко)|Бистрица, Велешко]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] | | | | | | | | |- | |Благој Ванчов Андов{{Sfn|Малковски|1985|p=53}} |[[1924]] |[[Ораовец|Ораовец, Велешко]] |[[12 април]] [[1945]] |[[Срем|Срем, Србија]] |[[Сремски фронт]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Глигор Коцев Ангелов{{Sfn|Малковски|1985|p=77}} |[[30 ноември]] [[1923]] |[[Габровник|Габровник, Велешко]] |[[24 септември]] [[1944]] |[[Берово]] |[[Ослободување на Македонија во Втората светска војна|Ослободување на Берово]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Петар Андов|Петар Серафимов Андов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=53}} |[[1927]] |[[Велес]] |[[17 март]] [[1945]] |[[Гнилане|Гнилане, Србија]] |[[Битка кај Гнилане]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Илија Темелков Андовски{{Sfn|Малковски|1985|p=54}} |[[29 јули]] [[1924]] |[[Нежилово (Велешко)|Нежилово, Велешко]] |[[18 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајче Петкановски|Трајче Лазов Андреев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=21}} |[[7 октомври]] [[1919]] |[[Бистрица (Велешко)|Бистрица, Велешко]] |[[6 август]] [[1943]] |[[Ораов Дол|Ораов Дол, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајко Андреев|Трајче Јованов Андреев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=54}} |[[7 мај]] [[1925]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Милорад Илиев Антев{{Sfn|Малковски|1985|p=77}} |[[28 јуни]] [[1923]] |[[Смиловци|Смиловци, Велешко]] |[[7 ноември]] [[1944]] |[[Кукуричани|Кукуричани, Неготинско]] |[[Втора македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Васил Антевски - Дрен|Васил Стефанов Антевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=78}} |[[28 октомври]] [[1904]] |[[Оморани|Оморани, Велешко]] |[[28 август]] [[1942]] |[[Софија|Софија, Бугарија]] |[[Прв скопски партизански одред|Скопски партизански одред]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Часлав Аранѓеловиќ|Коста Часлав Аранѓеловиќ]]{{Sfn|Малковски|1985|p=77-78}} |[[13 ноември]] [[1923]] |''н/п'' |[[август]] [[1944]] |''н/п'' |[[Трета македонска ударна бригада]] |[[Македонски Срби|Срби]] |- | |Драган Јорданов Арсов{{Sfn|Малковски|1985|p=78}} |[[10 август]] [[1921]] |[[Ореше|Ореше, Велешко]] |[[мај]] [[1945]] |[[Урошевац|Урошевац, Србија]] |[[Четириесет и прва македонска дивизија]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Цветан Арсов|Цветан Соколов Арсов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=78}} |[[20 март]] [[1922]] |[[Грнчиште|Грнчиште, Велешко]] |[[12 септември]] [[1944]] |''н/п'' |[[Бригада „Гоце Делчев“|Македонска бригада „Гоце Делчев“]] |[[Македонец|Македонци]] | | | | | | | | |- | |Радислав Илиев Арсовски{{Sfn|Малковски|1985|p=54}} |[[15 август]] [[1924]] |[[Теово|Теово, Велешко]] |[[6 мај]] [[1945]] |[[Скопје]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] | | | | | | | | |- | |Мите Стефанов Арсовски{{Sfn|Малковски|1985|p=55}} |[[5 јули]] [[1926]] |[[Ораов Дол|Ораов Дол, Велешко]] |[[18 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Димко Ѓорѓиев Атанасов{{Sfn|Малковски|1985|p=55}} |[[1921]] |[[Чашка|Чашка, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1944]] |[[Гургурница|Гургурница, Тетовско]] |[[Битка кај Гургурница]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Лазар Игнов Атанасов{{Sfn|Малковски|1985|p=55}} |[[4 март]] [[1923]] |[[Лугунци|Лугунци, Велешко]] |[[24 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Јован Басаровски|Јован Андреев Басаров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=21-22}} |[[15 август]] [[1922]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[21 јануари]] [[1943]] |[[Скопје]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Боро Божиновски – Прцан|Боро Величков Божиновски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=22}} |[[1915]] |[[Куманово]] |[[12 септември]] [[1942]] |[[Бањане|Бањане, Скопско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Боте Боцевски|Боте Борев Боцевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=23}} |[[21 јануари]] [[1921]] |[[Скопје]] |[[3 април]] [[1943]] |[[Катланово|Катланово, Скопско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Лазар Панов Бошков{{Sfn|Малковски|1985|p=55-56}} |[[10 април]] [[1924]] |[[Владиловци|Владиловци, Велешко]] |[[14 јануари]] [[1945]] |[[Тетово]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајко Бошкоски-Тарцан|Трајко Јорданов Бошковски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=23-24}} |[[12 јуни]] [[1918]] |[[Голем Радобил|Голем Радобил, Прилепско]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Сливник|Сливник, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Божин Коцев Брзаков{{Sfn|Малковски|1985|p=24-25}} |[[10 јули]] [[1921]] |[[Башино Село|Башино Село, Велешко]] |[[11 ноември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Стојан Бурчевски|Стојан Јорданов Бурчевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=25}} |[[20 април]] [[1920]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Сато Вејселов|Сато Алиов Вејселов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=78}} |[[1920]] |[[Велес]] |[[ноември]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонски Турци|Турци]] |- | |[[Невена Георгиева-Дуња|Невена Николова Георгиева]]{{Sfn|Малковски|1985|p=26}} |[[25 јули]] [[1925]] |[[Скопје]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Нежилово (Велешко)|Нежилово, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Панче Трајков Гочев{{Sfn|Малковски|1985|p=78-79}} |[[1921]] |[[Карабуниште|Карабуниште, Велешко]] |[[10 ноември]] [[1944]] |[[ЖС „Пчиња“]] |[[Трета македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Мирослав Перов Грковски{{Sfn|Малковски|1985|p=26-27}} |[[15 април]] [[1922]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[декември]] [[1942]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Давков|Благоја Ангелов Давков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=27}} |[[21 јануари]] [[1921]] |[[Скопје]] |[[21 јануари]] [[1943]] |[[Скопје]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Никола Давчев|Никола Петров Давчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=56}} |[[19 април]] [[1922]] |[[Ново Село (Општина Велес)|Ново Село, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Славко Давчев|Славко Томов Давчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=27-28}} |[[23 јануари]] [[1921]] |[[Долно Чичево|Долно Чичево, Велешко]] |[[20 јануари]] [[1943]] |[[Клиново|Клиново, Кавадаречко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Тодор Јорданов Делов{{Sfn|Малковски|1985|p=80}} |[[14 февруари]] [[1925]] |[[Подлес|Подлес, Велешко]] |[[18 септември]] [[1944]] |[[Прилеп]] |[[Втора македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] | | | | | | | | |- | |[[Петре Димовски (партизан)|Петре Миланов Димовски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=56}} |[[1 февруари]] [[1920]] |[[Крива Круша|Крива Круша, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] | | | | | | | | |- | |Никола Андреев Дрнков{{Sfn|Малковски|1985|p=56-57}} |[[1926]] |[[Велес]] |[[8 декември]] [[1944]] |[[Скопско]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Андо Ѓорѓиев|Андо Трајков Ѓорѓиев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=57}} |[[1920]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Димче Петров Ѓорѓиев{{Sfn|Малковски|1985|p=57}} |[[25 јули]] [[1920]] |[[Еловец|Еловец, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Маца Овчарова|Марија Ангелова Ѓорѓиева]]{{Sfn|Малковски|1985|p=28}} |[[19 март]] [[1922]] |[[Сливник|Сливник, Велешко]] |[[7 јануари]] [[1943]] |[[’Рлевци|'Рлевци, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Ѓорев|Благој Димев Ѓорев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=29}} |[[8 февруари]] [[1922]] |[[Велес]] |[[1 ноември]] [[1942]] |[[Ново Село (Општина Велес)|Ново Село, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Јован Ѓошев|Јован Димов Ѓошев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=57-58}} |[[1916]] |[[Крива Круша|Крива Круша, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Киро Тодоров Зафиров{{Sfn|Малковски|1985|p=58}} |[[20 мај]] [[1925]] |[[Велес]] |[[26 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Милан Зафиров|Милан Панов Зафиров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=58}} |[[1918]] |[[Ново Село (Општина Чашка)|Ново Село, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Петре Трајков Зафиров{{Sfn|Малковски|1985|p=59}} |[[1917]] |[[Кочани]] |[[18 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Тоде Панов Зафиров{{Sfn|Малковски|1985|p=59}} |[[18 јануари]] [[1916]] |[[Ново Село (Општина Чашка)|Ново Село, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1944]] |[[Здуње (Порече)|Здуње, Порече]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Љубе Здравковски|Љубомир Спасев Здравков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=29-30}} |[[1915]] |[[Куманово]] |[[февруари]] [[1943]] |[[Бинач|Бинач, Србија]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Бошко Јорданов Златанов{{Sfn|Малковски|1985|p=59-60}} |[[27 декември]] [[1916]] |[[Велес]] |[[1 ноември]] [[1944]] |[[Растеш|Растеш, Порече]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Малик Есадов Ибраимов{{Sfn|Малковски|1985|p=60}} |[[1922]] |[[Долно Јаболчиште|Долно Јаболчиште, Велешко]] |[[декември]] [[1944]] |[[Гнилане|Гнилане, Србија]] |[[Битка кај Гнилане]] |[[Македонски Албанци|Албанци]] |- | |[[Родна Ивева|Благородна Лозова Ивева]]{{Sfn|Малковски|1985|p=30}} |[[12 февруари]] [[1922]] |[[Велес]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Борис Петров Инов{{Sfn|Малковски|1985|p=60}} |[[5 февруари]] [[1918]] |[[Свеќани|Свеќани, Велешко]] |[[24 октомври]] [[1944]] |[[Гургурница|Гургурница, Тетовско]] |[[Битка кај Гургурница]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Тодор Андов Илиев{{Sfn|Малковски|1985|p=60}} |[[12 ноември]] [[1921]] |[[Велес]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Шаип Имеров|Шаип Алиов Имеров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=61}} |[[13 февруари]] [[1921]] |[[Долно Јаболчиште|Долно Јаболчиште, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонски Албанци|Албанци]] |- | |[[Видан Јанаќиевски|Видан Тодоров Јанаќиевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=61}} |[[23 ноември]] [[1922]] |[[Горно Српци|Горно Српци, Битолско]] |[[8 октомври]] [[1944]] |[[Света Петка (Скопско)|Света Петка, Скопско]] |[[Битка кај Света Петка]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Тодор Јанев|Тодор Ристов Јанев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=30-31}} |[[1912]] |[[Мартолци|Мартолци, Велешко]] |[[7 ноември]] [[1942]] |[[Лисиче (Велешко)|Лисиче, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Славко Александров Јанковски{{Sfn|Малковски|1985|p=61}} |[[16 декември]] [[1926]] |[[Нежилово (Велешко)|Нежилово, Велешко]] |[[7 јануари]] [[1945]] |[[Скопје]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Јанушев|Благој Ристов Јанушев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=31-32}} |[[1920]] |[[Прждево|Прждево, Неготинско]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Ивче Јованов|Ивче Орданов Јованов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=61}} |[[21 октомври]] [[1918]] |[[Крива Круша|Крива Круша, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Димче Николов Јорданов{{Sfn|Малковски|1985|p=61-62}} |[[13 март]] [[1922]] |[[Велес]] |[[2 мај]] [[1945]] |[[Скопје]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Јордан Јорданов|Јордан Петров Јорданов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=32}} |[[22 декември]] [[1920]] |[[Велес]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Благој Димов Јосмов{{Sfn|Малковски|1985|p=33}} |[[8 февруари]] [[1920]] |[[Велес]] |[[7 ноември]] [[1942]] |[[Лисиче (Велешко)|Лисиче, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Марија Камишова - Нонча|Марија Владова Камишова]]{{Sfn|Малковски|1985|p=34}} |[[20 јануари]] [[1924]] |[[Велес]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајко Капчев|Трајко Орданов Капчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=34-35}} |[[1910]] |[[Велес]] |[[10 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Илија Орданов Капчев{{Sfn|Малковски|1985|p=35-36}} |[[1 февруари]] [[1921]] |[[Велес]] |[[10 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Богдан Трајков Каракостев{{Sfn|Малковски|1985|p=36}} |[[1910]] |[[Велес]] |[[27 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Кирков|Благој Ангелов Кирков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=37}} |[[23 март]] [[1923]] |[[Велес]] |[[9 јануари]] [[1943]] |[[Горно Оризари|Горно Оризари, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Илија Петров Климкаров{{Sfn|Малковски|1985|p=37-38}} |[[3 декември]] [[1913]] |[[Велес]] |[[март]] [[1943]] |[[Кавадарци]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Мицко Лазов Козаровски{{Sfn|Малковски|1985|p=38-39}} |[[1911]] |[[Прилеп]] |[[19 декември]] [[1942]] |[[Нежилово (Велешко)|Нежилово, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Нада Бутникошарева|Нада Николова Коцева]]{{Sfn|Малковски|1985|p=39-40}} |[[27 јануари]] [[1919]] |[[Велес]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Анде Кошулчев|Анде Ристов Кошулчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=40}} |[[23 јануари]] [[1923]] |[[Велес]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Владо Ристов Кошулчев{{Sfn|Малковски|1985|p=41}} |[[18 март]] [[1912]] |[[Велес]] |[[7 јануари]] [[1943]] |[[Дејковец|Дејковец, Скопско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Пецо Костадинов Крстевски{{Sfn|Малковски|1985|p=41}} |[[20 април]] [[1916]] |[[Долнени|Долнени, Прилепско]] |[[октомври]] [[1942]] |[[Габровник|Габровник, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Трајко Јорданов Манев{{Sfn|Малковски|1985|p=62}} |[[1922]] |[[Белештевица|Белештевица, Велешко]] |[[2 ноември]] [[1944]] |[[Сува Гора]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Миле Милев|Миле Алексов Милев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=42}} |[[15 август]] [[1921]] |[[Велес]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Рампо Борисов Милевски{{Sfn|Малковски|1985|p=62}} |[[25 јули]] [[1926]] |[[Плетвар|Плетвар, Прилепско]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Ристо Димитров Миов{{Sfn|Малковски|1985|p=63}} |[[1906]] |[[Голем Радобил|Радобил, Прилепско]] |[[декември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Димче Мирчев|Димче Ѓошев Мирчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=15-16}} |[[13 ноември]] [[1913]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1944]] |[[Кавадарци]] |[[Народен херој на Македонија]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Иван Котев Мирчев{{Sfn|Малковски|1985|p=63}} |[[1921]] |[[Велес]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Ивче Мирчев|Ивче Камев Мирчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=63}} |[[1917]] |[[Крива Круша|Крива Круша, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Димко Митрев|Димко Трајков Митрев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=42-43}} |[[1919]] |[[Велес]] |[[10 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Трајче Петров Мишков{{Sfn|Малковски|1985|p=63-64}} |[[12 мај]] [[1924]] |[[Ораовец|Ораовец, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1944]] |[[Здуње (Порече)|Здуње, Порече]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Димко Најдов|Димко Анев Најдов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=64}} |[[1 август]] [[1919]] |[[Велес]] |[[14 октомври]] [[1944]] |[[Сува Гора]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Ристо Петрев Најдов{{Sfn|Малковски|1985|p=43}} |[[1920]] |[[Велес]] |[[7 јануари]] [[1943]] |[[Папрадиште (Велешко)|Папрадиште, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Тоде Коцев Наумов{{Sfn|Малковски|1985|p=64}} |[[1909]] |[[Дреново (Велешко)|Дреново, Велешко]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Нечев|Благој Драганов Нечев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=65}} |[[24 февруари]] [[1923]] |[[Велес]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Ѓошо Органџиев|Ѓошо Димков Органџиев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=65}} |[[5 март]] [[1926]] |[[Велес]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Лазар Миланов Осмаков{{Sfn|Малковски|1985|p=66}} |[[1918]] |[[Велес]] |[[1 ноември]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајче Панов|Трајче Драганов Панов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=44}} |[[14 ноември]] [[1921]] |[[Двориште (Велешко)|Двориште, Велешко]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Јован Трајков Панчев{{Sfn|Малковски|1985|p=66-67}} |[[6 февруари]] [[1917]] |[[Велес]] |[[6 ноември]] [[1944]] |[[Свети Николе]] |[[Ослободување на Македонија во Втората светска војна|Ослободување на Свети Николе]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Славе Димов Петков{{Sfn|Малковски|1985|p=44-45}} |[[1911]] |[[Ораовец|Ораовец, Велешко]] |[[13 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Киро Петров|Киро Николов Петров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=45}} |[[1912]] |[[Бусилци|Бусулци, Велешко]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Боро Петрушевски|Боро Апостолов Петрушевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=16-17}} |[[1920]] |[[Куманово]] |[[21 април]] [[1943]] |[[Горанце (Генерал Јанковиќ)|Горанце, Србија]] |[[Народен херој на Македонија]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Панче Пешев|Панче Николов Пешев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=45-46}} |[[1915]] |[[Куманово]] |[[5 јуни]] [[1944]] |[[Огражден]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Петар Припорски|Петар Андов Припорски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=67}} |[[24 август]] [[1924]] |[[Долно Чичево|Долно Чичево, Велешко]] |[[24 декември]] [[1944]] |[[Гнилане|Гнилане, Србија]] |[[Битка кај Гнилане]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Богдан Прличков|Богдан Миланов Прличков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=67-68}} |[[9 октомври]] [[1918]] |[[Велес]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Илија Ристов|Илија Панов Ристов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=68}} |[[14 март]] [[1909]] |[[Велес]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Киро Јованов Рогужаров{{Sfn|Малковски|1985|p=68}} |[[6 мај]] [[1923]] |[[Велес]] |[[4 октомври]] [[1944]] |[[Света Петка (Скопско)|Света Петка, Скопско]] |[[Битка кај Света Петка]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Саво Здравев Саздов{{Sfn|Малковски|1985|p=68-69}} |[[18 декември]] [[1924]] |[[Мокрени|Мокрени, Велешко]] |[[3 октомври]] [[1944]] |[[Крушопек|Крушопек, Скопско]] |[[Битка кај Света Петка]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Тодор Камев Саздов{{Sfn|Малковски|1985|p=69}} |[[21 јануари]] [[1925]] |[[Велес]] |[[10 октомври]] [[1944]] |[[Говрлево|Говрлево, Скопско]] |[[Битка кај Света Петка]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Шефки Сали|Шефки Алиов Сали]]{{Sfn|Малковски|1985|p=72}} |[[1914]] |[[Велес]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонски Турци|Турци]] |- | |Благој Трајков Секов{{Sfn|Малковски|1985|p=69}} |[[23 декември]] [[1924]] |[[Горно Чичево|Горно Чичево, Велешко]] |[[ноември]] [[1944]] |[[Ново Село (Општина Велес)|Ново Село, Велешко]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Кочо Рацин|Коста Апостолов Солев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=7-11}} |[[22 декември]] [[1908]] |[[Велес]] |[[13 јуни]] [[1943]] |[[Лопушник]] |[[Убиството на Кочо Рацин|Убиство на Кочо Рацин]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Томе Стефановски|Томе Мирчев Стефанов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=70}} |[[1919]] |[[Црешево|Црешево, Скопско]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Владо Гинов Стефановски{{Sfn|Малковски|1985|p=46}} |''н/п'' |[[Прилеп]] |[[декември]] [[1943]] |[[Прилепско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Цветко Орданов Стојанов{{Sfn|Малковски|1985|p=70}} |[[16 март]] [[1924]] |[[Ораов Дол|Ораов Дол, Велешко]] |[[20 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Страчковски|Благој Миланов Страчковски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=17-18}} |[[29 февруари]] [[1920]] |[[Велес]] |[[13 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Народен херој на Македонија]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Јовче Тесличков|Јованче Димов Тесличков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=70-71}} |[[17 октомври]] [[1925]] |[[Велес]] |[[24 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Коце Тодороски|Коце Јорданов Тодоровски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=71}} |[[1921]] |[[Кичево]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Петре Тодоров Трајков{{Sfn|Малковски|1985|p=71}} |[[1926]] |[[Велес]] |[[12 октомври]] [[1944]] |[[Говрлево|Говрлево, Скопско]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Стојан Трајков|Стојан Андреев Трајков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=46}} |[[1910]] |[[Чашка (Велешко)|Чашка, Велешко]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Киро Чучуков-Себура|Киро Димов Ќучуков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=47-48}} |[[25 март]] [[1919]] |[[Велес]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Никола Миланов Цветков{{Sfn|Малковски|1985|p=47}} |[[14 април]] [[1918]] |[[Ораовец|Ораовец, Велешко]] |[[јануари]] [[1943]] |[[Скопско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Јордан Илиев Џурнов{{Sfn|Малковски|1985|p=48-49}} |[[14 мај]] [[1921]] |[[Велес]] |[[март]] [[1943]] |[[Кавадарци]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Веле Димев Шојлев{{Sfn|Малковски|1985|p=72-73}} |[[23 мај]] [[1923]] |[[Велес]] |[[21 ноември]] [[1944]] |[[Тетово]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Јордан Георгиев Шутев{{Sfn|Малковски|1985|p=49-50}} |[[22 ноември]] [[1922]] |[[Велес]] |[[10 октомври]] [[1944]] |[[Кочани]] |[[Ослободување на Македонија во Втората светска војна|Ослободување на Кочани]] |[[Македонец|Македонци]] |} == Наводи == {{Наводи}} === Библиографија === * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/13045057|title=Велес и Велешко во Народноослободителната војна (1941-1945): Спомен книга на загинатите борци во НОВ и жртви на фашистичкиот терор од Велес и Велешко|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|isbn=|location=[[Куманово]]|author-link=Ѓорѓи Малковски}} o0c3ap2v56ed7fkunhfe70hhqnzj14i 5616269 5616267 2026-08-24T19:34:52Z Gurther 105215 5616269 wikitext text/x-wiki Ова е список на борци, [[партизани]] и цивилни '''жртви кои загинале за време на [[Народноослободителната борба]] во [[Велес]] и [[Велешко]]'''. Голем дел од борците кои загинале при борбите се денес погребани во [[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен-костурница]]. Во [[1985|1985 година]], историчарот [[Ѓорѓи Малковски]] објавил спомен книга за сите жртви под фашистичкиот терор. Покрај тоа што [[Масакр во Велес|масакарот во Велес]] се одвивал по [[Втората светска војна]], жртвите во тој настан се исто така именувани. Списокот е организиран според азбучен ред од презимето. == Список == {| class="wikitable" |+Список на жртви за време на Народноослободителната борба во Велес и Велешко !№ !Име !Датум на раѓање !Место на раѓање !Датум на смрт !Место на смрт !Дел од !Народност |- | |[[Благој Абрашев|Благој Јорданов Абрашев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=77}} |[[7 јануари]] [[1912]] |[[Велес]] |[[24 септември]] [[1944]] |[[Берово]] |[[Ослободување на Македонија во Втората светска војна|Ослободување на Берово]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Стоилко Атанасов Алексов{{Sfn|Малковски|1985|p=53}} |[[1923]] |[[Бистрица (Велешко)|Бистрица, Велешко]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Благој Ванчов Андов{{Sfn|Малковски|1985|p=53}} |[[1924]] |[[Ораовец|Ораовец, Велешко]] |[[12 април]] [[1945]] |[[Срем|Срем, Србија]] |[[Сремски фронт]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Глигор Коцев Ангелов{{Sfn|Малковски|1985|p=77}} |[[30 ноември]] [[1923]] |[[Габровник|Габровник, Велешко]] |[[24 септември]] [[1944]] |[[Берово]] |[[Ослободување на Македонија во Втората светска војна|Ослободување на Берово]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Петар Андов|Петар Серафимов Андов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=53}} |[[1927]] |[[Велес]] |[[17 март]] [[1945]] |[[Гнилане|Гнилане, Србија]] |[[Битка кај Гнилане]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Илија Темелков Андовски{{Sfn|Малковски|1985|p=54}} |[[29 јули]] [[1924]] |[[Нежилово (Велешко)|Нежилово, Велешко]] |[[18 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајче Петкановски|Трајче Лазов Андреев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=21}} |[[7 октомври]] [[1919]] |[[Бистрица (Велешко)|Бистрица, Велешко]] |[[6 август]] [[1943]] |[[Ораов Дол|Ораов Дол, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајко Андреев|Трајче Јованов Андреев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=54}} |[[7 мај]] [[1925]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Милорад Илиев Антев{{Sfn|Малковски|1985|p=77}} |[[28 јуни]] [[1923]] |[[Смиловци|Смиловци, Велешко]] |[[7 ноември]] [[1944]] |[[Кукуричани|Кукуричани, Неготинско]] |[[Втора македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Васил Антевски - Дрен|Васил Стефанов Антевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=78}} |[[28 октомври]] [[1904]] |[[Оморани|Оморани, Велешко]] |[[28 август]] [[1942]] |[[Софија|Софија, Бугарија]] |[[Прв скопски партизански одред|Скопски партизански одред]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Часлав Аранѓеловиќ|Коста Часлав Аранѓеловиќ]]{{Sfn|Малковски|1985|p=77-78}} |[[13 ноември]] [[1923]] |''н/п'' |[[август]] [[1944]] |''н/п'' |[[Трета македонска ударна бригада]] |[[Македонски Срби|Срби]] |- | |Драган Јорданов Арсов{{Sfn|Малковски|1985|p=78}} |[[10 август]] [[1921]] |[[Ореше|Ореше, Велешко]] |[[мај]] [[1945]] |[[Урошевац|Урошевац, Србија]] |[[Четириесет и прва македонска дивизија]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Цветан Арсов|Цветан Соколов Арсов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=78}} |[[20 март]] [[1922]] |[[Грнчиште|Грнчиште, Велешко]] |[[12 септември]] [[1944]] |''н/п'' |[[Бригада „Гоце Делчев“|Македонска бригада „Гоце Делчев“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Радислав Илиев Арсовски{{Sfn|Малковски|1985|p=54}} |[[15 август]] [[1924]] |[[Теово|Теово, Велешко]] |[[6 мај]] [[1945]] |[[Скопје]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Мите Стефанов Арсовски{{Sfn|Малковски|1985|p=55}} |[[5 јули]] [[1926]] |[[Ораов Дол|Ораов Дол, Велешко]] |[[18 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Димко Ѓорѓиев Атанасов{{Sfn|Малковски|1985|p=55}} |[[1921]] |[[Чашка|Чашка, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1944]] |[[Гургурница|Гургурница, Тетовско]] |[[Битка кај Гургурница]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Лазар Игнов Атанасов{{Sfn|Малковски|1985|p=55}} |[[4 март]] [[1923]] |[[Лугунци|Лугунци, Велешко]] |[[24 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Јован Басаровски|Јован Андреев Басаров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=21-22}} |[[15 август]] [[1922]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[21 јануари]] [[1943]] |[[Скопје]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Боро Божиновски – Прцан|Боро Величков Божиновски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=22}} |[[1915]] |[[Куманово]] |[[12 септември]] [[1942]] |[[Бањане|Бањане, Скопско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Боте Боцевски|Боте Борев Боцевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=23}} |[[21 јануари]] [[1921]] |[[Скопје]] |[[3 април]] [[1943]] |[[Катланово|Катланово, Скопско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Лазар Панов Бошков{{Sfn|Малковски|1985|p=55-56}} |[[10 април]] [[1924]] |[[Владиловци|Владиловци, Велешко]] |[[14 јануари]] [[1945]] |[[Тетово]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајко Бошкоски-Тарцан|Трајко Јорданов Бошковски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=23-24}} |[[12 јуни]] [[1918]] |[[Голем Радобил|Голем Радобил, Прилепско]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Сливник|Сливник, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Божин Коцев Брзаков{{Sfn|Малковски|1985|p=24-25}} |[[10 јули]] [[1921]] |[[Башино Село|Башино Село, Велешко]] |[[11 ноември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Стојан Бурчевски|Стојан Јорданов Бурчевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=25}} |[[20 април]] [[1920]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Сато Вејселов|Сато Алиов Вејселов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=78}} |[[1920]] |[[Велес]] |[[ноември]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонски Турци|Турци]] |- | |[[Невена Георгиева-Дуња|Невена Николова Георгиева]]{{Sfn|Малковски|1985|p=26}} |[[25 јули]] [[1925]] |[[Скопје]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Нежилово (Велешко)|Нежилово, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Панче Трајков Гочев{{Sfn|Малковски|1985|p=78-79}} |[[1921]] |[[Карабуниште|Карабуниште, Велешко]] |[[10 ноември]] [[1944]] |[[ЖС „Пчиња“]] |[[Трета македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Мирослав Перов Грковски{{Sfn|Малковски|1985|p=26-27}} |[[15 април]] [[1922]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[декември]] [[1942]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Давков|Благоја Ангелов Давков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=27}} |[[21 јануари]] [[1921]] |[[Скопје]] |[[21 јануари]] [[1943]] |[[Скопје]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Никола Давчев|Никола Петров Давчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=56}} |[[19 април]] [[1922]] |[[Ново Село (Општина Велес)|Ново Село, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Славко Давчев|Славко Томов Давчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=27-28}} |[[23 јануари]] [[1921]] |[[Долно Чичево|Долно Чичево, Велешко]] |[[20 јануари]] [[1943]] |[[Клиново|Клиново, Кавадаречко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Тодор Јорданов Делов{{Sfn|Малковски|1985|p=80}} |[[14 февруари]] [[1925]] |[[Подлес|Подлес, Велешко]] |[[18 септември]] [[1944]] |[[Прилеп]] |[[Втора македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Петре Димовски (партизан)|Петре Миланов Димовски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=56}} |[[1 февруари]] [[1920]] |[[Крива Круша|Крива Круша, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Никола Андреев Дрнков{{Sfn|Малковски|1985|p=56-57}} |[[1926]] |[[Велес]] |[[8 декември]] [[1944]] |[[Скопско]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Андо Ѓорѓиев|Андо Трајков Ѓорѓиев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=57}} |[[1920]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Димче Петров Ѓорѓиев{{Sfn|Малковски|1985|p=57}} |[[25 јули]] [[1920]] |[[Еловец|Еловец, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Маца Овчарова|Марија Ангелова Ѓорѓиева]]{{Sfn|Малковски|1985|p=28}} |[[19 март]] [[1922]] |[[Сливник|Сливник, Велешко]] |[[7 јануари]] [[1943]] |[[’Рлевци|'Рлевци, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Ѓорев|Благој Димев Ѓорев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=29}} |[[8 февруари]] [[1922]] |[[Велес]] |[[1 ноември]] [[1942]] |[[Ново Село (Општина Велес)|Ново Село, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Јован Ѓошев|Јован Димов Ѓошев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=57-58}} |[[1916]] |[[Крива Круша|Крива Круша, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Киро Тодоров Зафиров{{Sfn|Малковски|1985|p=58}} |[[20 мај]] [[1925]] |[[Велес]] |[[26 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Милан Зафиров|Милан Панов Зафиров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=58}} |[[1918]] |[[Ново Село (Општина Чашка)|Ново Село, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Петре Трајков Зафиров{{Sfn|Малковски|1985|p=59}} |[[1917]] |[[Кочани]] |[[18 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Тоде Панов Зафиров{{Sfn|Малковски|1985|p=59}} |[[18 јануари]] [[1916]] |[[Ново Село (Општина Чашка)|Ново Село, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1944]] |[[Здуње (Порече)|Здуње, Порече]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Љубе Здравковски|Љубомир Спасев Здравков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=29-30}} |[[1915]] |[[Куманово]] |[[февруари]] [[1943]] |[[Бинач|Бинач, Србија]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Бошко Јорданов Златанов{{Sfn|Малковски|1985|p=59-60}} |[[27 декември]] [[1916]] |[[Велес]] |[[1 ноември]] [[1944]] |[[Растеш|Растеш, Порече]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Малик Есадов Ибраимов{{Sfn|Малковски|1985|p=60}} |[[1922]] |[[Долно Јаболчиште|Долно Јаболчиште, Велешко]] |[[декември]] [[1944]] |[[Гнилане|Гнилане, Србија]] |[[Битка кај Гнилане]] |[[Македонски Албанци|Албанци]] |- | |[[Родна Ивева|Благородна Лозова Ивева]]{{Sfn|Малковски|1985|p=30}} |[[12 февруари]] [[1922]] |[[Велес]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Борис Петров Инов{{Sfn|Малковски|1985|p=60}} |[[5 февруари]] [[1918]] |[[Свеќани|Свеќани, Велешко]] |[[24 октомври]] [[1944]] |[[Гургурница|Гургурница, Тетовско]] |[[Битка кај Гургурница]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Тодор Андов Илиев{{Sfn|Малковски|1985|p=60}} |[[12 ноември]] [[1921]] |[[Велес]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Шаип Имеров|Шаип Алиов Имеров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=61}} |[[13 февруари]] [[1921]] |[[Долно Јаболчиште|Долно Јаболчиште, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонски Албанци|Албанци]] |- | |[[Видан Јанаќиевски|Видан Тодоров Јанаќиевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=61}} |[[23 ноември]] [[1922]] |[[Горно Српци|Горно Српци, Битолско]] |[[8 октомври]] [[1944]] |[[Света Петка (Скопско)|Света Петка, Скопско]] |[[Битка кај Света Петка]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Тодор Јанев|Тодор Ристов Јанев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=30-31}} |[[1912]] |[[Мартолци|Мартолци, Велешко]] |[[7 ноември]] [[1942]] |[[Лисиче (Велешко)|Лисиче, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Славко Александров Јанковски{{Sfn|Малковски|1985|p=61}} |[[16 декември]] [[1926]] |[[Нежилово (Велешко)|Нежилово, Велешко]] |[[7 јануари]] [[1945]] |[[Скопје]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Јанушев|Благој Ристов Јанушев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=31-32}} |[[1920]] |[[Прждево|Прждево, Неготинско]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Ивче Јованов|Ивче Орданов Јованов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=61}} |[[21 октомври]] [[1918]] |[[Крива Круша|Крива Круша, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Димче Николов Јорданов{{Sfn|Малковски|1985|p=61-62}} |[[13 март]] [[1922]] |[[Велес]] |[[2 мај]] [[1945]] |[[Скопје]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Јордан Јорданов|Јордан Петров Јорданов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=32}} |[[22 декември]] [[1920]] |[[Велес]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Благој Димов Јосмов{{Sfn|Малковски|1985|p=33}} |[[8 февруари]] [[1920]] |[[Велес]] |[[7 ноември]] [[1942]] |[[Лисиче (Велешко)|Лисиче, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Марија Камишова - Нонча|Марија Владова Камишова]]{{Sfn|Малковски|1985|p=34}} |[[20 јануари]] [[1924]] |[[Велес]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајко Капчев|Трајко Орданов Капчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=34-35}} |[[1910]] |[[Велес]] |[[10 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Илија Орданов Капчев{{Sfn|Малковски|1985|p=35-36}} |[[1 февруари]] [[1921]] |[[Велес]] |[[10 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Богдан Трајков Каракостев{{Sfn|Малковски|1985|p=36}} |[[1910]] |[[Велес]] |[[27 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Кирков|Благој Ангелов Кирков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=37}} |[[23 март]] [[1923]] |[[Велес]] |[[9 јануари]] [[1943]] |[[Горно Оризари|Горно Оризари, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Илија Петров Климкаров{{Sfn|Малковски|1985|p=37-38}} |[[3 декември]] [[1913]] |[[Велес]] |[[март]] [[1943]] |[[Кавадарци]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Мицко Лазов Козаровски{{Sfn|Малковски|1985|p=38-39}} |[[1911]] |[[Прилеп]] |[[19 декември]] [[1942]] |[[Нежилово (Велешко)|Нежилово, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Нада Бутникошарева|Нада Николова Коцева]]{{Sfn|Малковски|1985|p=39-40}} |[[27 јануари]] [[1919]] |[[Велес]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Анде Кошулчев|Анде Ристов Кошулчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=40}} |[[23 јануари]] [[1923]] |[[Велес]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Владо Ристов Кошулчев{{Sfn|Малковски|1985|p=41}} |[[18 март]] [[1912]] |[[Велес]] |[[7 јануари]] [[1943]] |[[Дејковец|Дејковец, Скопско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Пецо Костадинов Крстевски{{Sfn|Малковски|1985|p=41}} |[[20 април]] [[1916]] |[[Долнени|Долнени, Прилепско]] |[[октомври]] [[1942]] |[[Габровник|Габровник, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Трајко Јорданов Манев{{Sfn|Малковски|1985|p=62}} |[[1922]] |[[Белештевица|Белештевица, Велешко]] |[[2 ноември]] [[1944]] |[[Сува Гора]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Миле Милев|Миле Алексов Милев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=42}} |[[15 август]] [[1921]] |[[Велес]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Рампо Борисов Милевски{{Sfn|Малковски|1985|p=62}} |[[25 јули]] [[1926]] |[[Плетвар|Плетвар, Прилепско]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Ристо Димитров Миов{{Sfn|Малковски|1985|p=63}} |[[1906]] |[[Голем Радобил|Радобил, Прилепско]] |[[декември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Димче Мирчев|Димче Ѓошев Мирчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=15-16}} |[[13 ноември]] [[1913]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1944]] |[[Кавадарци]] |[[Народен херој на Македонија]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Иван Котев Мирчев{{Sfn|Малковски|1985|p=63}} |[[1921]] |[[Велес]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Ивче Мирчев|Ивче Камев Мирчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=63}} |[[1917]] |[[Крива Круша|Крива Круша, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Димко Митрев|Димко Трајков Митрев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=42-43}} |[[1919]] |[[Велес]] |[[10 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Трајче Петров Мишков{{Sfn|Малковски|1985|p=63-64}} |[[12 мај]] [[1924]] |[[Ораовец|Ораовец, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1944]] |[[Здуње (Порече)|Здуње, Порече]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Димко Најдов|Димко Анев Најдов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=64}} |[[1 август]] [[1919]] |[[Велес]] |[[14 октомври]] [[1944]] |[[Сува Гора]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Ристо Петрев Најдов{{Sfn|Малковски|1985|p=43}} |[[1920]] |[[Велес]] |[[7 јануари]] [[1943]] |[[Папрадиште (Велешко)|Папрадиште, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Тоде Коцев Наумов{{Sfn|Малковски|1985|p=64}} |[[1909]] |[[Дреново (Велешко)|Дреново, Велешко]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Нечев|Благој Драганов Нечев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=65}} |[[24 февруари]] [[1923]] |[[Велес]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Ѓошо Органџиев|Ѓошо Димков Органџиев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=65}} |[[5 март]] [[1926]] |[[Велес]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Лазар Миланов Осмаков{{Sfn|Малковски|1985|p=66}} |[[1918]] |[[Велес]] |[[1 ноември]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Трајче Панов|Трајче Драганов Панов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=44}} |[[14 ноември]] [[1921]] |[[Двориште (Велешко)|Двориште, Велешко]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Јован Трајков Панчев{{Sfn|Малковски|1985|p=66-67}} |[[6 февруари]] [[1917]] |[[Велес]] |[[6 ноември]] [[1944]] |[[Свети Николе]] |[[Ослободување на Македонија во Втората светска војна|Ослободување на Свети Николе]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Славе Димов Петков{{Sfn|Малковски|1985|p=44-45}} |[[1911]] |[[Ораовец|Ораовец, Велешко]] |[[13 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Киро Петров|Киро Николов Петров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=45}} |[[1912]] |[[Бусилци|Бусулци, Велешко]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Боро Петрушевски|Боро Апостолов Петрушевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=16-17}} |[[1920]] |[[Куманово]] |[[21 април]] [[1943]] |[[Горанце (Генерал Јанковиќ)|Горанце, Србија]] |[[Народен херој на Македонија]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Панче Пешев|Панче Николов Пешев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=45-46}} |[[1915]] |[[Куманово]] |[[5 јуни]] [[1944]] |[[Огражден]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Петар Припорски|Петар Андов Припорски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=67}} |[[24 август]] [[1924]] |[[Долно Чичево|Долно Чичево, Велешко]] |[[24 декември]] [[1944]] |[[Гнилане|Гнилане, Србија]] |[[Битка кај Гнилане]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Богдан Прличков|Богдан Миланов Прличков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=67-68}} |[[9 октомври]] [[1918]] |[[Велес]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Илија Ристов|Илија Панов Ристов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=68}} |[[14 март]] [[1909]] |[[Велес]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Киро Јованов Рогужаров{{Sfn|Малковски|1985|p=68}} |[[6 мај]] [[1923]] |[[Велес]] |[[4 октомври]] [[1944]] |[[Света Петка (Скопско)|Света Петка, Скопско]] |[[Битка кај Света Петка]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Саво Здравев Саздов{{Sfn|Малковски|1985|p=68-69}} |[[18 декември]] [[1924]] |[[Мокрени|Мокрени, Велешко]] |[[3 октомври]] [[1944]] |[[Крушопек|Крушопек, Скопско]] |[[Битка кај Света Петка]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Тодор Камев Саздов{{Sfn|Малковски|1985|p=69}} |[[21 јануари]] [[1925]] |[[Велес]] |[[10 октомври]] [[1944]] |[[Говрлево|Говрлево, Скопско]] |[[Битка кај Света Петка]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Шефки Сали|Шефки Алиов Сали]]{{Sfn|Малковски|1985|p=72}} |[[1914]] |[[Велес]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонски Турци|Турци]] |- | |Благој Трајков Секов{{Sfn|Малковски|1985|p=69}} |[[23 декември]] [[1924]] |[[Горно Чичево|Горно Чичево, Велешко]] |[[ноември]] [[1944]] |[[Ново Село (Општина Велес)|Ново Село, Велешко]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Кочо Рацин|Коста Апостолов Солев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=7-11}} |[[22 декември]] [[1908]] |[[Велес]] |[[13 јуни]] [[1943]] |[[Лопушник]] |[[Убиството на Кочо Рацин|Убиство на Кочо Рацин]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Томе Стефановски|Томе Мирчев Стефанов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=70}} |[[1919]] |[[Црешево|Црешево, Скопско]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Владо Гинов Стефановски{{Sfn|Малковски|1985|p=46}} |''н/п'' |[[Прилеп]] |[[декември]] [[1943]] |[[Прилепско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Цветко Орданов Стојанов{{Sfn|Малковски|1985|p=70}} |[[16 март]] [[1924]] |[[Ораов Дол|Ораов Дол, Велешко]] |[[20 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Благој Страчковски|Благој Миланов Страчковски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=17-18}} |[[29 февруари]] [[1920]] |[[Велес]] |[[13 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Народен херој на Македонија]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Јовче Тесличков|Јованче Димов Тесличков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=70-71}} |[[17 октомври]] [[1925]] |[[Велес]] |[[24 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Коце Тодороски|Коце Јорданов Тодоровски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=71}} |[[1921]] |[[Кичево]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Петре Тодоров Трајков{{Sfn|Малковски|1985|p=71}} |[[1926]] |[[Велес]] |[[12 октомври]] [[1944]] |[[Говрлево|Говрлево, Скопско]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Стојан Трајков|Стојан Андреев Трајков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=46}} |[[1910]] |[[Чашка (Велешко)|Чашка, Велешко]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |[[Киро Чучуков-Себура|Киро Димов Ќучуков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=47-48}} |[[25 март]] [[1919]] |[[Велес]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Никола Миланов Цветков{{Sfn|Малковски|1985|p=47}} |[[14 април]] [[1918]] |[[Ораовец|Ораовец, Велешко]] |[[јануари]] [[1943]] |[[Скопско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Јордан Илиев Џурнов{{Sfn|Малковски|1985|p=48-49}} |[[14 мај]] [[1921]] |[[Велес]] |[[март]] [[1943]] |[[Кавадарци]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Веле Димев Шојлев{{Sfn|Малковски|1985|p=72-73}} |[[23 мај]] [[1923]] |[[Велес]] |[[21 ноември]] [[1944]] |[[Тетово]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- | |Јордан Георгиев Шутев{{Sfn|Малковски|1985|p=49-50}} |[[22 ноември]] [[1922]] |[[Велес]] |[[10 октомври]] [[1944]] |[[Кочани]] |[[Ослободување на Македонија во Втората светска војна|Ослободување на Кочани]] |[[Македонец|Македонци]] |} == Наводи == {{Наводи}} === Библиографија === * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/13045057|title=Велес и Велешко во Народноослободителната војна (1941-1945): Спомен книга на загинатите борци во НОВ и жртви на фашистичкиот терор од Велес и Велешко|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|isbn=|location=[[Куманово]]|author-link=Ѓорѓи Малковски}} 38yeuvdpnekw5lgq7m8bdzj9xy9a3sc 0 1363088 5616247 5516583 2026-08-24T17:57:08Z Bjankuloski06 332 Додадена категорија 5616247 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Личност|name=Лазар Тодев|image=Лазар Тодев.png|imagesize=200px|image caption=Тодев во 1886 г.|birth_name=Лазар Николов Тодев|birth_date=[[1853]]|birth_place=[[Банско (град)|Банско]], [[Отоманска Македонија]]|death_date=[[1898]]|death_place=[[Софија]], [[Кнежевство Бугарија]]|alma mater=[[Солунска машка гимназија]]|child=[[Димитар Лазаров]]|children=[[Димитар Лазаров]]}} '''Лазар Тодев''', роден '''Лазар Николов Тодев''' ([[Банско (град)|Банско]], [[1853]] — [[Софија]], [[1898]]) — [[Македонци|македонски]] револуционер, трговец и просветител од [[XIX век]].<ref name="ЕПК2 331">{{ЕПК|2|331}}</ref> Дел од [[Список на матуранти од Солунската машка гимназија#I генерација (1886)|првата генерација на воспитаници од Солунската машка гимназија]], учесник во [[Македонско востание|Македонското востание]]. Татко на [[Димитар Лазаров]]. == Животопис == [[Податотека:First_Graduates_and_Teachers_of_the_Thessaloniki_Bulgarian_Hight_School_1886.jpg|лево|мини|Првата генерација на воспитаници во [[Солунска машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“|Солунската гимназија]] во учебната 1885/86 год.{{Br}}''Прв ред'' ''(учители)'': Г. Миндов, А. Кулев, Х. Димитров, К. Стателов, Ф. Сплитек, [[Григор Прличев|Г. Прличев]], [[Георги Кандиларов|Г. Кандиларов]], архимандрит [[Козма Пречистански|К. Пречистански]], ѓакон [[Иларион Пенчев|И. Пенчев]], Г. Попов, [[Петар Драганов|П. Драганов]], А. Дојкин, Ј. Буфети{{Br}}''Втор ред'' ''(воспитаници):'' [[Христо Нечев|Х. Нечев]], [[Јордан Читкушев|Ј. Читкушев]], [[Јордан Мирчев|Ј. Мирчев]], [[Иван Липошлиев|И. Липошлиев]], [[Димитар Изов|Д. Изов]], [[Бано Кушев|Б. Кушев]], Л. Тодев, [[Јордан Бомболов|Ј. Бомболов]], [[Георги Стрезов|Г. Стрезов]], [[Петар Мавродиев|П. Мавродиев]], [[Александар Кожухарски|А. Кожухарски]]]] Лазар Тодев е роден во [[1853|1853 година]] во [[Банско (град)|градот Банско]], тогаш дел од [[Отоманското Царство]], денес е дел од [[Пиринска Македонија]]. Неговиот татко бил Никола Тодев, трговец и општественик од истото село. Лазар Тодев потекнува од големиот бански род Тодеви. За основно образование тој учи во неговиот роден град и покасно во грчкото училиште во [[Мелница]]. За неговото гимназиско образование тој отидол во [[Сер (округ)|Серската]] турска гимназија но после се преселува во [[Солун]] да учи во [[Солунската машка гимназија]], во [[1886|1886 година]] станува дел од [[Список на матуранти од Солунската машка гимназија#I генерација (1886)|првата генерација на воспитаници од Солунската машка гимназија]].<ref name="ЕПК2 331" /> После Руско-турската војна Лазар Тодев учествува во [[Македонско востание|Македонското востание]] меѓу [[1878]] и [[1879|1879 година]]. После задишувањето на востанието тој почнува да работи како трговец заедно со неговиот татко. Отвориле трговски центри во [[Кавала]], [[Сер]] и подоцна во [[Австроунгарија|австроунгарската]] столица [[Виена]].<ref name="ЕПК2 331" /> Во 1894 година прекинува со неговите трговски дејства и повторно се враќа во Банско, каде е одбран како претседател на Банската бугарска општина, општина создадена од [[Бугарската егзархија]] со цел да ја ширела [[Бугарска пропаганда|нејзината пропаганда]] врз [[Пиринци|македонското население]]. Лазар Тодев бил иницијатор за купување камбани за храмот „Света Троица“ во Банско.<ref name="ЕПК2 331" /> Во [[1897|1897 година]] заминува за [[Софија]], каде што повторно почнува со неговите трговски дејства, но починува во [[1898|1898 година]] поради непознати причини. Татко е на македонскиот револуционер [[Димитар Лазаров]].<ref name="ЕПК2 331" /> == Наводи == <references />{{Прва ген-матуранти-солунска гим}} [[Категорија:Луѓе од Банско]] [[Категорија:Македонци во Бугарија]] [[Категорија:Родени во 1853 година]] [[Категорија:Починати во 1898 година]] [[Категорија:Починати во Софија]] [[Категорија:Македонски преселници во Софија]] [[Категорија:Македонски трговци]] [[Категорија:Македонски просветители]] [[Категорија:Македонски револуционери]] [[Категорија:Учесници во Македонското востание]] [[Категорија:Прва генерација на воспитаници од Солунската машка гимназија]] [[Категорија:Македонски стопанственици]] bbkm0pmlbuhf2y6q7et7uow8ucwzhhc 0 1364436 5616320 5342144 2026-08-24T21:09:16Z Dandarmkd 31127 5616320 wikitext text/x-wiki {{Infobox song contest national year|Year=2024|Broadcaster={{lang|sl|[[Радиотелевизија Словенија]]|i=no}} (RTVSLO)|Country=Словенија|Preselection=Внатрешен избор|Preselection date={{ubl|'''Артист:''' 12 декември 2023|'''Песна:''' 20 јануари 2024}}|Entrant=[[Рајвен]]|Song=[[Вероника]]|Writer={{ubl|Бојан Цвјетиќанин|Данило Капел|Клавдија Копина|Мартин Безјак|Питер Коо|Сара Бришки Цирман}}|SF result=''Квалификувани'' (9-то, 51 поен)|Final result=23-ти, 27 поени}} '''Словенија на [[Евровизија 2024|Евровизија 2024 година]]''' била претставена со песната „Вероника“, напишана од Бојан Цвјетиќанин, Данило Капел, Клавдија Копина, Мартин Безјак, Питер Ко и Сара Бришки Цирман, а ги извела самата Цирман под нејзиното уметничко име Рајвен. Словенечкиот радиодифузер, Радиотелевизија Словенија (РТВСЛО), првично планирала да организира национално финале со цел да ја избере својата песна за натпреварот, но на крајот се одлучила за внатрешен избор. Словенија била извлечена да се натпреварува во првото полуфинале на Изборот за песна на Евровизија што се одржало на 7 мај 2024 година, а подоцна била избрана да настапи на позицијата 9. На крајот на шоуто, „Вероника“ била прогласена меѓу најдобрите 10 пријавени во првото полуфинале и се квалификувала да се натпреварува во финалето, со што земјата означила втор последователен пласман во финалето. Подоцна, било откриено дека Словенија се пласирала на деветтото место од петнаесетте земји учеснички во полуфиналето со 51 поен. Во финалето, Словенија настапила на позицијата 22 и се пласирала на дваесет и третото место од 25-те земји постигнувајќи вкупно 27 поени.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c03drw23zewo|title=Switzerland's Nemo wins Eurovision as UK comes 18th|date=2024-05-12|work=BBC News|access-date=2024-05-12|language=en-GB}}</ref> == Позадина == Пред натпреварот во 2024 година, Радиотелевизија Словенија (РТВСЛО) учествувала на [[Евровизија|Изборот за песна на Евровизија]], претставувајќи ја Словенија дваесет и осум пати од нејзиното прво учество во 1993. Нејзиното највисоко место на натпреварот, до овој момент, било седмото место, постигнато во два наврати: во 1995 со песната „Слушај ме„ (сло: Prisluhni mi) во изведба на Дарја Швајгер и во 2001 со песната „Енергија“ во изведба на Нуша Деренда. Единствениот друг резултат кои стигнал до првите десет бил постигнат во 1997 кога „Разбди се“ (сло: Zbudi se) во изведба на Тања Рибич се пласирала на десеттото место. Од воведувањето на полуфиналните натпревари во форматот на натпреварот во 2004 година, Словенија успеала да се квалификува во финалето седум пати, а последниот пат бил во 2023, кога „Carpe Diem" во изведба на [[Joker Out|Џокер Аут]] на крајот се пласирале на дваесет и првото во финалето.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovision.tv/country/slovenia|title=Slovenia|work=Eurovision.tv|publisher=[[European Broadcasting Union]] (EBU)|accessdate=2023-09-14}}</ref> Како дел од своите должности како учеснички радиодифузер, РТВСЛО го организирала изборот на својот влез на Изборот за песна на Евровизија и го емитувала настанот во земјата. Радиодифузерот вообичаено го избира својот влез преку национално финале со наслов ''Евровизиска Мелодија'' (сло:''Evrovizijska Melodija)'' (EMA), кој бил произведен со променливи формати, со исклучок на 2013, 2021 и 2023 година, кога песната била внатрешно избрана. На 14 септември 2023 година, РТВСЛО ја потврдила својата намера да учествува на натпреварот во 2024 година;<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://evrovizija.com/slovenija-gre-na-evrovizijo-2024/|title=Slovenija gre na Evrovizijo 2024|last=Maatko|first=Alesh|date=14 September 2023|work=Evrovizija.com|language=sl|trans-title=Slovenia is going to Eurovision 2024|accessdate=14 September 2023}}</ref> плановите во врска со изборот биле објавени на 17 октомври 2023 година, со развојот на новиот национален финален формат, („{{Јаз|sl|Misija Malmö}}“) Мисија Малме, иако ова подоцна било укинато во корист на внатрешна селекција.<ref name="EMA">{{Наведена мрежна страница|url=https://evrovizija.com/ema-2024-stiri-skladbe-en-zmagovalec/|title=Ema 2024: Štiri skladbe, en zmagovalec|last=Maatko|first=Alesh|date=2023-10-17|work=Evrovizija.com|language=sl-SI|trans-title=Ema 2024: Four tracks, one winner|accessdate=2023-10-17}}</ref><ref name="January">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/12/10/slovenia-eurovision-2024-song-revealed-january-20/|title=Slovenia: Eurovision 2024 Song to be Revealed on January 20|last=Granger|first=Anthony|date=2023-12-10|work=Eurovoix|accessdate=2023-12-10}}</ref> == Пред Евровизија == [[Податотека:Raiven_03.jpg|мини|Рајвен била интерно избрана од Радиотелевизија Словенија да ја претставува Словенија во Малме.]] === Внатрешен избор === РТВСЛО интерно го избрала својот влез во [[Евровизија 2024|Изборот за песна на Евровизија 2024 година]], што било четврти пат кога радиодифузерот интерно го избрал својот влез во натпреварот. РТВСЛО првично планирала да организира нов национален финален формат, Мисија Малме, со цел да се избере словенечкиот влез во натпреварот во 2024 година. Ќе се состоел од едно финале, кое ќе се емитувало во јануари 2024 година.<ref name="EMA"/> Периодот за поднесување на заинтересирани уметници и композитори бил отворен меѓу 17 октомври и 15 ноември 2023 година; за да се квалификува за да се натпреварува, главниот изведувач на песна требал да има привремен или постојан престој во Словенија. РТВСЛО директно поканила и уметници и композитори од националната музичка сцена. Словенечката стручна комисија и меѓународната комисија требала да избере четворица финалисти.<ref name="EMA" /> До крајот на периодот на поднесување, пристигнале околу 100 пријави.<ref name="January"/> На 5 декември 2023 година, било објавено дека двата панели директно го избрале словенечкиот претставник за Изборот за песна на Евровизија, подоцна прецизирајќи дека словенечката комисија ги намалила пријавените на пет, меѓу кои меѓународната комисија ја донела конечната одлука. На 12 декември 2023 година, за време на специјалната прес-конференција одржана во Љубљанскиот словенечки национален театар опера и балет, било прогласено дека Рајвен била избрана; таа претходно учествувала на националните селекции на Словенија во 2016, 2017 и 2019. Рајвен поднела две песни до РТВСЛО за натпреварот, „Офелија“ и „Вероника“. „Вероника“, напишана на [[Словенечки јазик|словенечки]] и инспирирана од приказната за Вероника од Десенице, ја напишала Рајвен заедно со Бојан Цвјетиќанин (2023 претставник на Словенија како водечки пејач на [[Joker Out|Џокер Аут]]), Данило Капел, Клавдија Копина, Мартин Безјак и Питер Коо. Песната била претставена за време на специјално телевизиско шоу на 20 јануари 2024 година.<ref name="January"/><ref>{{Наведено видео|url=https://www.youtube.com/watch?v=VxJ0ZvfOsro|title=Amazing talk with Raiven about Veronika and so much more! {{!}} Eurovision 2024 Interview|date=19 March 2024|access-date=24 March 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/rtv/za-medije/sporocila-za-javnost/kdo-bo-zastopal-slovenijo-na-68-tekmovanju-za-pesem-evrovizije/690585|title=Kdo bo zastopal Slovenijo na 68. tekmovanju za Pesem Evrovizije?|date=5 December 2023|publisher=RTVSLO|language=sl|trans-title=Who will represent Slovenia at the 68th Eurovision Song Contest?|accessdate=5 December 2023}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/12/05/slovenia-eurovision-2024-entrant-revealed-december-12/|title=Slovenia: Eurovision 2024 Entrant to Be Revealed on December 12|last=Farren|first=Neil|date=2023-12-05|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2023-12-05}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovision.tv/story/raiven-brings-her-ethereal-symphony-slovenia|title=Raiven brings her ethereal symphony from Slovenia|date=2023-12-12|work=Eurovision.tv|publisher=EBU|accessdate=2023-12-12}}</ref><ref name="announcement">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/rtv/za-medije/sporocila-za-javnost/at-the-eurovision-song-contest-we-will-be-represented-by-raiven-with-their-song-entitled-veronika/691364|title=At the Eurovision Song Contest, we will be represented by Raiven with her song entitled Veronika|date=12 December 2023|publisher=RTVSLO|accessdate=12 December 2023}}</ref> Шоуто, брендирано и како Мисија Малме, било водено од Тилен Артач на ТВ СЛО 1 и имало гостувања од страна на Грегор Равник и Грегор Страсбергар.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/tv/spored/tvs1/2024-01-20|title=Spored - 20.01.24|publisher=RTVSLO|trans-title=Schedule - 20.01.24|accessdate=16 January 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/rtv/za-medije/sporocila-za-javnost/v-soboto-ob-20-00-misija-malmoe-predstavitev-skladbe-za-izbor-pesem-evrovizije/695017|title=V soboto ob 20.00 Misija Malmö, predstavitev skladbe za izbor Pesem Evrovizije|date=16 January 2024|publisher=RTVSLO|language=sl|trans-title=On Saturday at 20:00 Misija Malmö, the presentation of the entry for the Eurovision Song Contest|accessdate=16 January 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2024/01/17/misija-malmo-song-reveal-show-details-revealed/|title=Slovenia: Misija Malmö Song Reveal Show Details Revealed|last=Granger|first=Anthony|date=2024-01-17|work=Eurovoix|accessdate=2024-01-18}}</ref> РТВСЛО емитувала и две воведни програми за шоуто на 6 и 13 јануари 2024 година, прославувајќи го успехот на Џокер Аут на Евровизија претходната година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/rtv/za-medije/sporocila-za-javnost/program-tv-slovenija-v-letu-2024/693781|title=Program TV Slovenija v letu 2024|publisher=RTVSLO|language=sl|trans-title=Programme of TV Slovenija for the year 2024|accessdate=16 January 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://evrovizija.com/misija-malmo-vrhunec-oddaje-bo-razkritje-skladbe-veronika/|title=Misija Malmö: Vrhunec bo razkritje skladbe Veronika|last=Maatko|first=Alesh|work=Evrovizija.com|language=sl|trans-title=Misija Malmö: The highlight will be the unveiling of the track Veronika|accessdate=17 January 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/misija-malmoe/raiven-pred-razkritjem-pesmi-nastanek-te-skladbe-je-bil-zelo-dolgotrajen-proces/695314|title=Raiven pred razkritjem pesmi: 'Nastanek te skladbe je bil zelo dolgotrajen proces'|last=Čeh|first=Žana|publisher=RTVSLO|language=sl|trans-title=Raiven before revealing the song: "The creation of this song was a very long process"|accessdate=18 January 2024}}</ref> За време на претставувањето на песната бил објавен и придружниот спот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=uWcSsi7SliI|title=Raiven - Veronika {{!}} Slovenia {{!}} Official Video {{!}} Eurovision 2024|date=19 January 2024|publisher=EBU|accessdate=19 January 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovision.tv/story/slovenia-raiven-ready-reveal-veronika-music-video|title=Slovenia: Raiven ready to reveal 'Veronika' music video|date=2024-01-20|work=Eurovision.tv|publisher=EBU|accessdate=2024-01-20}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2024/01/20/raiven-eurovision-2024-veronika/|title=Slovenia: Raiven Releases Eurovision 2024 Entry 'Veronika'|last=Grace|first=Emily|date=2024-01-20|work=Eurovoix|accessdate=2024-01-21}}</ref> === Обвинувања за неправилност === До почетокот на јануари 2024 година, Комисијата за спречување на корупцијата на Република Словенија (КПК) добила извештаи дека РТВСЛО направила неправилности при спроведувањето на својот избор за конкурсот. Иако радиодифузерот изјавил дека сè уште не биле пронајдени неправилности, тековната истрага ја водел Вања Варѓан, шеф на естрадата на РТВСЛО, кој дал оставка на 24 јануари.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2024/01/24/slovenia-head-of-entertainment-at-rtvslo-resigns-eurovision/|title=Slovenia: Head of Entertainment at RTVSLO Resigns Following Allegations of Irregularities in Eurovision Preparations|last=Granger|first=Anthony|date=2024-01-24|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2024-01-24}}</ref> Варѓан подоцна бил заменет со Марио Галунич.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://evrovizija.com/lorella-flego-bo-v-malmo-sporocila-tocke-glasovanja-nase-zirije/|title=Lorella Flego bo v Malmö sporočila točke glasovanja|last=Maatko|first=Alesh|date=14 April 2024|work=Evrovizija.com|language=sl-SI|trans-title=Lorella Flego will announce the voting points in Malmö|accessdate=16 April 2024}}</ref> И покрај тоа што признавал дека изборот „беше спроведен на нетранспарентен начин“, до почетокот на јули 2024 година, КПК ја затворил истрагата поради недостаток на доволно докази што ги потврдуваат обвинувањата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2024/07/02/slovenia-commission-for-the-prevention-of-corruption-eurovision/|title=Slovenia: Commission for the Prevention of Corruption Rules on Eurovision 2024 Selection Investigation|last=Granger|first=Anthony|date=2024-07-02|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2024-07-02}}</ref> === Промоција и подготовка === Со цел да ја промовира „Вероника“ како словенечки влез за натпреварот во 2024 година, Рајвен започнала промотивна турнеја низ Европа и Словенија. На 24 јануари 2024 година, се појавила на словенечката радио станица Хитрадио Центар, каде разговарала за создавањето на песната и плановите за последната изведба. На 17 февруари 2024 година, таа објавила краток документарец, прераскажувајќи ја продукцијата на петте песни на нејзиниот ЕП, ''Сајрен пт. 1'', вклучително и „Вероника“.<ref name="EP">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2024/02/18/slovenia-raiven-releases-new-ep-ahead-of-eurovision/|title=Slovenia: Raiven Releases New EP Ahead of Eurovision|last=Stephenson|first=James|date=2024-02-18|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2024-02-24}}</ref><ref>{{Наведено видео|url=https://www.youtube.com/watch?v=BIISQTS2TEQ|title=Tales behind the EP Sirene pt. 1|date=17 February 2024|access-date=24 February 2024}}</ref> На 23 февруари 2024 година, ја извела „Офелија“ и акустична верзија на „Вероника“ заедно со Боурејн за време на второто полуфинале на хрватското национално финале во [[Загреб]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://magazin.hrt.hr/zabava/donosimo-detalje-triju-veceri-glazbenog-spektakla-na-hrt-u-11355032|title=Donosimo detalje triju večeri glazbenog spektakla na HRT-u|date=2024-02-14|publisher=[[Croatian Radio Television|HRT]]|language=hr|trans-title=We bring the details of three evenings of the musical spectacle on HRT|accessdate=2024-02-15}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://hrtprikazuje.hrt.hr/hrt1/dora-izbor-hrvatske-pjesme-za-pjesmu-eurovizije-prijenos-2-polufinalne-veceri-11353115|title=Dora, izbor hrvatske pjesme za Pjesmu Eurovizije - prijenos 2. polufinalne večeri|date=2024-02-22|publisher=HRT|language=hr|trans-title=Dora, selection of the Croatian song for the Eurovision Song Contest - broadcast of the 2nd semi-final night|accessdate=2024-02-24}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/veronika-v-zivo-prvic-zazivela-na-odru-hrvaske-dore/699409|title=Veronika v živo prvič zaživela na odru hrvaške Dore|date=24 February 2024|publisher=RTVSLO|language=sl|trans-title=Veronika performed live for the first time on the stage of Croatian Dora|accessdate=28 February 2024}}</ref> Пејачката, исто така, настапила на голем број пред-забави настани, имено: настанот PrePartyES во [[Мадрид]] на 30 март 2024 година (каде ѝ се придружил танчерот Матеја Железник), евровизиската забава [[Барселона|во Барселона]] на 6 април 2024 година, [[лондон]]ската евровизиска забава на 7 април 2024 година, настанот „Евровизија во Концерт“ во [[Барселона|Амстердам]] на 13 април 2024 година, и нордиската евровизиска забава во [[Барселона|Стокхолм]] на 14 април 2024 година.<ref name="EP" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/misija-malmoe/noro-in-navdihujoce-da-ljudje-ki-sploh-ne-govorijo-slovensko-pojejo-veroniko/703548|title='Noro in navdihujoče, da ljudje, ki sploh ne govorijo slovensko, pojejo Veroniko'|date=1 April 2024|publisher=RTVSLO|language=sl|trans-title="Crazy and inspiring that people who don't even speak Slovenian sing Veronika"|accessdate=1 April 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2024/01/09/raiven-confirmed-for-barcelona-eurovision-party-2024/|title=Slovenia: Raiven Confirmed for Barcelona Eurovision Party 2024|last=Maldonado|first=Yesaac|date=2024-01-09|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2024-01-13}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2024/01/28/slovenia-raiven-london-eurovision-party/|title=Slovenia: Raiven Confirmed for London Eurovision Party 2024|last=Davies|first=Meg|date=2024-01-28|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2024-01-28}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2024/02/20/spain-prepartyes-2024-line-up/|title=Spain: Several Artists Join The PrePartyES 2024 Line-Up|last=Grace|first=Emily|date=2024-02-20|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2024-02-20}}</ref> На 16 април 2024 година, пејачката одржала прес-конференција во [[Љубљана]] заедно со Ксенија Хорват, директорка на ТВ Словенија и Марио Галунич, уредник на ТВ СЛО, каде Рајвен го претставила официјалниот спот за „Офелија“. Видеото било премиерно прикажано и на официјалниот канал на Јутјуб за Песна на Евровизија.<ref name="ofelijapresentation">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/raiven-zeli-uprizoriti-nastop-na-katerega-bo-ponosna-se-leta/705212|title=Raiven želi uprizoriti nastop, na katerega bo ponosna še leta|date=16 April 2024|publisher=RTVSLO|language=sl|trans-title=Raiven wants to put on a performance she'll be proud of for years to come|accessdate=16 April 2024}}</ref> На 21 април 2024 година, Рајвен настапила во Центарот Цанкар во Љубљана, каде ја извела „Вероника“ заедно со четири други нумери на прославата на десет години во музичката индустрија.<ref name="ofelijapresentation" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cd-cc.si/kultura/glasba/raiven-sirene|title=Raiven: Sirens|date=2024-04-16|work=cd-cc.si|language=sl|accessdate=2024-04-16}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2024/04/23/slovenia-raiven-10-years/|title=Slovenia: Raiven Marks 10 Years Of Music|last=Granger|first=Anthony|date=2024-04-23|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2024-04-23}}</ref> На 29 април 2024 година, објавила акустична верзија на „Вероника“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2024/04/29/slovenia-raiven-acoustic-veronika/|title=Slovenia: Raiven Releases Acoustic Version of "Veronika"|last=Heap|first=Steven|date=2024-04-29|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2024-04-29}}</ref> На 23 февруари 2024 година, Рајвен изјавила дека била во процес на снимање на нова верзија на „Вероника“, која ќе ја извела на натпреварот во Малме.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2024/02/23/raiven-recording-new-version-veronika/|title=Slovenia: Raiven Recording New Version of 'Veronika' for Eurovision|last=Granger|first=Anthony|date=2024-02-23|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2024-02-23}}</ref> === Повици за исклучување на Израел === Вклучувањето на Израел во списокот на учесници на натпреварот во 2024 година, и покрај хуманитарната криза како резултат на израелските воени операции во Појасот Газа за време на [[Израелско-палестинска војна (2023)|војната во Газа]], предизвикало контроверзии во Словенија, како и во неколку други земји учеснички, при што неколку групи и политичари во Словенија повикале на отстранување на Израел од натпреварот, меѓу кои и Матјаж Немец.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/k-izkljucitvi-izraela-pozivajo-slovenski-glasbeniki-pa-tudi-evropski-poslanci/697446|title=K izključitvi Izraela pozivajo slovenski glasbeniki, pa tudi evropski poslanci|date=6 February 2024|publisher=RTVSLO|language=sl|trans-title=Slovenian musicians, as well as European MPs, are calling for the exclusion of Israel|accessdate=10 February 2024}}</ref> На 7 февруари 2024 година, РТВСЛО побарала од [[Европски радиодифузен сојуз|Европската радиодифузна унија]] (ЕРУ) да спроведе суштинска дискусија со своите радиодифузери-членки во врска со учеството на Израел. Директорот на ТВ Словенија, Ксенија Хорват прашал дали „е време да се пее и танцува“ со оглед на бројот на загинати во нападите и гладот во Газа.<ref name="Israel">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/na-evroviziji-naj-bi-izraelu-zaradi-politicne-vsebine-zavrnili-ze-drugo-pesem/700123|title=Na Evroviziji naj bi Izraelu zaradi politične vsebine zavrnili že drugo pesem|date=1 March 2024|publisher=RTVSLO|language=sl|trans-title=It is the second time that Israel's song has been rejected at Eurovision because of its political content|accessdate=2 March 2024}}</ref> Официјален апел потпишале и неколку словенечки невладини организации, музичари и културни дејци, меѓу кои Астрид Ана Кљун, Борис Каваза, Борт Рос, Домен Валич, Зала Краљ и Гашпер Шантл (кој ја претставувал Словенија на Евровизија 2019 во [[Тел Авив]]), Јернеј Димбек, Ксенија Бенедети, Миа Пухар Роден, Мајкл Леополд, Н'токо, Саша Випотник, Светлана Макаровиќ, Томислав Јованович, Томаж Михелич (кој ја претставувал Словенија на Евровизија 2002) и Златко.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/rtv-slovenija-bo-pozval-ebu-naj-glede-sodelovanja-izraela-opravi-vsebinsko-razpravo-s-clanicami/697621|title=RTV Slovenija bo pozval EBU, naj glede sodelovanja Izraela opravi vsebinsko razpravo s članicami|date=7 February 2024|publisher=RTVSLO|language=sl|trans-title=RTV Slovenia will ask the EBU to conduct a substantive discussion with its members regarding Israel's participation|accessdate=10 February 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mladina.si/230310/slovenija-bi-evrovizijo-lahko-pozvala-k-izlocitvi-izraela/|title=Slovenija bi Evrovizijo lahko pozvala k izločitvi Izraela|last=Volk|first=Luka|work=[[Mladina]]|trans-title=Slovenia could call on Eurovision to exclude Israel|accessdate=10 February 2024}}</ref> На 1 март 2024 година, РТВСЛО изјавила дека не добила одговор од ЕРУ во врска со барањата за дискусија за учеството на Израел.<ref name="Israel" /> == На Евровизија == [[Податотека:Raiven_Eurovision_Song_Contest_2024_Final_Malmö_dress_rehearsal_semi_1_04.jpg|десно|мини| Рајвен за време на генералната проба за првото полуфинале на 6 мај 2024 година.]] [[Евровизија 2024|Изборот за песна на Евровизија 2024 година]] се одржал во Малме Арената во [[Малме]], Шведска, и се состоел од две полуфиналиња одржани на соодветните датуми на 7 и 9 мај и финалето на 11 мај 2024 година. Сите нации со исклучок на земјата домаќин и „[[Евровизија|Големата петорка]]“ (Франција, Германија, Италија, Шпанија и Обединетото Кралство) требале да се квалификуваат од едно од двете полуфиналиња за да се натпреваруваат во финалето; првите десет земји од секое полуфинале напредувале во финалето. На 30 јануари 2024, била одржана ждрепка за да се одреди во кое од двете полуфиналиња, како и во која половина од шоуто ќе настапи секоја земја; ЕРУ ги поделила државите кои се натпреварувале во различни садови врз основа на моделите на гласање од претходните натпревари, при што земјите со поволна историја на гласање биле ставени во истиот сад.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/12/13/eurovision-2024-allocation-draw-january-30/|title=Eurovision 2024: Semi-Final Allocation Draw on January 30|last=Van Dijk|first=Sem Anne|date=2023-12-13|work=Eurovoix|accessdate=2023-12-13}}</ref> Било закажано Словенија да се натпреварува во втората половина од првото полуфинале.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovision.tv/story/eurovision-2024-semi-final-draw-results|title=Eurovision 2024: Semi-Final Draw results|date=2024-01-30|work=Eurovision.tv|publisher=EBU|language=en|accessdate=2024-01-30}}</ref> Продуцентите на сериите потоа го одлучиле редоследот за водење на полуфиналето; Словенија требала да настапи на 9-та позиција.<ref name="order">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovision.tv/story/eurovision-2024-semi-final-running-orders-revealed|title=Eurovision 2024: Semi-Final Running Orders revealed!|date=2024-03-26|work=Eurovision.tv|publisher=EBU|language=en-gb|accessdate=2024-04-02}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/misija-malmoe/znan-je-vrstni-red-nastopov-na-evroviziji-raiven-na-oder-deveta-v-prvem-polfinalu/702967|title=Znan je vrstni red nastopov na Evroviziji. Raiven na oder deveta v prvem polfinalu.|date=26 March 2024|publisher=RTVSLO|language=sl|trans-title=The running order of Eurovision is known. Raiven on stage ninth in the first semi-final.|accessdate=2 April 2024}}</ref> Во Словенија, РТВСЛО го емитувала првото полуфинале и финалето на ТВ СЛО и второто полуфинале на ТВ СЛО 2, сите со коментар во живо од Љубљана од страна на Мојца Мавец, како и првото полуфинале и финалето на Радио Вал 202 со коментар во живо од Мај Валериј и Игор Брачич.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/nemo-na-krilih-glasov-strokovnih-zirij-strl-kodo-in-osvojil-68-evrovizijo/707926|title=Nemo na krilih glasov strokovnih žirij "strl kodo" in osvojil 68. Evrovizijo|publisher=RTVSLO|language=sl|accessdate=2024-05-27}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://evrovizija.com/mojca-mavec-namesto-andreja-hoferja/|title=Mojca Mavec namesto Andreja Hoferja|last=Maatko|first=Alesh|date=16 April 2024|work=Evrovizija.com|language=sl-SI|trans-title=Mojca Mavec instead of Andrej Hofer|accessdate=16 April 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/raiven-zeli-uprizoriti-nastop-na-katerega-bo-ponosna-se-leta/705212|title=Raiven želi uprizoriti nastop, na katerega bo ponosna še leta|date=16 April 2024|publisher=RTVSLO|language=sl|trans-title=Raiven wants to put on a performance she'll be proud of for years to come|accessdate=17 April 2024}}</ref><ref name="napesem">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/rtv/za-medije/sporocila-za-javnost/raiven-na-pesem-evrovizije-v-malmoe/705168|title=Raiven na Pesem Evrovizije v Malmö|date=16 April 2024|publisher=RTVSLO|language=sl|trans-title=Raiven at the Eurovision Song Contest in Malmö|accessdate=17 April 2024}}</ref> Имало просечно 161.100 гледачи во првото полуфинале на ТВ СЛО 1, што било еднакво на гледаност од 24%.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2024/05/08/eurovision-2024-semi-final-one-viewing-figures/|title=Eurovision 2024: Semi-Final One Viewing Figures|last=Washak|first=James|date=8 May 2024|work=Eurovoix|accessdate=8 May 2024}}</ref> Второто полуфинале, емитувано на ТВ СЛО 2, имало 97.600 гледачи (16%).<ref name="viewingfigures">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2024/05/13/slovenia-37000-votes-eurovision-2024-final/|title=Slovenia: 37,000 Votes Were Cast During the Eurovision 2024 Final|last=Granger|first=Anthony|date=13 May 2024|work=Eurovoix|accessdate=13 May 2024}}</ref> За директниот пренос на емисијата на ТВ СЛО 1, финалето го следеле 271.200 гледачи, со учество од 47%. Публиката достигнала максимум од 386.000 гледачи за изведбата на Рајвен на „Вероника“.<ref name="viewingfigures" /> На 26 февруари 2024 година, РТВСЛО потврдила дека во [[Цеље]] започнало снимањето на словенечката разгледница, со знаменитости како [[Цељски замок|замокот Цеље]], стакленото фотографско студио на Јосип Пеликан, „Град под градот“ во Провинцискискиот музеј Цеље, Технопаркот Цеље и плоштадот Креков.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/misija-malmoe/raiven-del-evrovizijske-razglednice-posnela-v-celju/699576|title=Raiven del evrovizijske razglednice posnela v Celju|date=26 February 2024|publisher=RTVSLO|language=sl|trans-title=Raiven recorded part of the Eurovision postcard in Celje|accessdate=28 February 2024}}</ref> Разгледницата содржела архивски снимки од пријавените Словенија на натпреварот во 2001 и 2019 година.<ref>{{Наведено видео|title=All 15 Postcards from the First Semi-Final {{!}} Eurovision 2024 {{!}} #UnitedByMusic|date=8 May 2024|url=https://www.youtube.com/watch?v=QAsoKfRnveI|publisher=EBU|access-date=9 May 2024|language=en}}</ref> === Изведба === Рајвен учествувала на техничките проби на 28 април и 1 мај, по што следеле генералните проби на 6 и 7 мај.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovisionworld.com/esc/eurovision-2024-rehearsal-schedule|title=Eurovision 2024: Rehearsal Schedule|date=25 April 2024|work=Eurovisionworld|accessdate=25 April 2024}}</ref> На 16 април 2024 година, таа открила дека нејзиниот настап на натпреварот бил под големо влијание на [[Музичко видео|музичкото видео]] за „Вероника“ и „се заснова на движење“. На Рајвен на сцената и се придружиле членовите на СНГ Опера и балет Љубљана, Лукас Бареман, Марин Ино, Филипо Жорио, Матео Морето и Матеја Железник под кореографска режија на Лукас Зушлаг.<ref name="ofelijapresentation"/> Режисер на изведбата бил Нејц Левстик, осветлувањето го режирал Чрт Бирса, дизајнер на содржина за ЛЕД екраните бил Жига Радуљ, а звучната слика ја дизајнирал Мартин Безјак.<ref name="napesem"/> Костимите, темно сребрено боди за Рајвен, ги дизајнирал брендот „Аемона“ на Аника Опара.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/popkultura/moda/raiven-na-evroviziji-v-izstopajoci-zenstveni-drzni-in-sodobni-kreaciji/706884|title=Raiven na Evroviziji v izstopajoči, ženstveni, drzni in sodobni kreaciji|date=2 May 2024|publisher=RTVSLO|language=sl|trans-title=Raiven at Eurovision in an outstanding, feminine, daring and modern creation|accessdate=3 May 2024}}</ref> За време на изведбата се користела LED графика, пиротехника и ефекти на слаба магла и ветер.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2024/04/17/slovenia-staging-details-veronika/|title=Slovenia: Staging Details Revealed for Eurovision Entry 'Veronika'|last=Andersson|first=Rafaell|date=2024-04-17|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2024-04-17}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2024/04/28/slovenia-all-the-details-about-raivens-first-rehearsal/|title=Slovenia: All the Details About Raiven's First Rehearsal|last=Farren|first=Neil|date=2024-04-28|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2024-04-28}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/raiven-opravila-s-prvo-vajo-zelo-sem-pomirjena/706592|title=Raiven opravila s prvo vajo: 'Zelo sem pomirjena'|date=28 April 2024|publisher=RTVSLO|language=sl|trans-title=Raiven passed the first rehearsal: "I'm very relaxed"|accessdate=28 April 2024}}</ref> === Полуфинале === Словенија настапила на 9-та позицијата, веднаш по настапот на Исланд и пред настапот на Финска.<ref name="order"/> На крајот од шоуто, земјата била најавена како квалификант за финалето. Подоцна, било откриено дека Словенија се пласирала на деветтото место од петнаесетте земји учеснички во првото полуфинале со 51 бод. === Финале === По полуфиналето, Словенија требала да настапи во втората половина од финалето.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2024/05/07/eurovision-2024-semi-final-one-qualifiers-final-allocation/|title=Eurovision 2024: Semi-Final One Qualifiers Final Running Order Allocation|last=Farren|first=Neil|date=8 May 2024|work=Eurovoix|accessdate=7 May 2024}}</ref> Земјата подоцна била избрана од продуцентите да настапи на позицијата 22, по настапот на Швајцарија и пред Хрватска.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovision.tv/event/malmo-2024/grand-final|title=Grand Final of Malmö 2024|work=Eurovision.tv|publisher=EBU|accessdate=10 May 2024}}</ref> Рајвен уште еднаш учествувала во генералните проби на 10 и 11 мај пред финалето, вклучувајќи го и финалето на жирито каде професионалното жири ги дало своите последни гласови пред шоуто во живо на 11 мај. Таа го повторила својот настап од полуфиналето за време на финалето на 11 мај. Словенија се пласирала на 23. место во финалето со 27 поени; 12 поени од јавното гласање и 15 поени од жирито. === Гласање === Подолу е даден преглед на поени доделени од и на Словенија во првото полуфинале и во финалето. Гласањето за време на трите емисии вклучувало секоја земја да додели поени од 1-8, 10 и 12: еден од нивното професионално жири, а другиот од јавното гласање, додека гласањето за полуфиналето било целосно засновано на гласот на јавноста.<ref name="votingMalmö2024">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovision.tv/about/voting-malmo-2024|title=Voting Procedures 2024|publisher=[[European Broadcasting Union]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240520034246/https://eurovision.tv/about/voting-malmo-2024|archive-date=20 May 2024|accessdate=22 May 2024}}</ref> Словенечкото жири го сочинувале Матевж Чесен, Маја Кеуц, која ја претставувала Словенија во натпреварот во 2011 година, Леа Сирк, која ја претставувала Словенија во натпреварот во 2018 година, Мартин Штиберник и Филип Видушин, кој ја претставувал Словенија во натпреварот во 2022 година како член на групата ЛПС.<ref name="jurors2024">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovision.tv/event/malmo-2024/grand-final/jury|title=Grand Final of Malmö 2024 – Jurors|work=eurovision.tv|publisher=[[European Broadcasting Union]]|accessdate=12 May 2024}}</ref><ref name="SVNjury">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/nemo-na-krilih-glasov-strokovnih-zirij-strl-kodo-in-osvojil-68-evrovizijo/707926|title=Nemo na krilih glasov strokovnih žirij "strl kodo" in osvojil 68. Evrovizijo|work=rtvslo.si|publisher=[[Radiotelevizija Slovenija]]|language=sl|accessdate=12 May 2024}}</ref> Во првото полуфинале, Словенија се пласирала на 9-тото место со 51 бод, што го означил вториот последователен пласман на земјата во финалето. Во финалето, Словенија се пласирала на 23. место со 27 бодови. Во текот на натпреварот, Словенија ги доделила своите 12 поени на Хрватска во првото полуфинале, а на Франција (жири) и Хрватска (јавно гласање) во финалето.<ref name="SVNsemi2024">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovision.tv/event/malmo-2024/first-semi-final/results/slovenia|title=Results of the First Semi-Final of Malmö 2024 – Slovenia|publisher=European Broadcasting Union (EBU)|accessdate=12 May 2024}}</ref><ref name="SVNfinal2024">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovision.tv/event/malmo-2024/grand-final/results/slovenia|title=Results of the Final of Malmö 2024 – Slovenia|publisher=European Broadcasting Union (EBU)|accessdate=12 May 2024}}</ref> РТВСЛО ја назначила Лорела Флего за свој портпарол да ги објави гласовите на словенечкото жири во финалето.<ref name="flego">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2024/04/14/slovenia-lorella-flego-spokesperson-eurovision-2024/|title=Slovenia: Lorella Flego Spokesperson for Eurovision 2024|last=Washak|first=James|date=14 April 2024|work=Eurovoix|accessdate=14 April 2024}}</ref> ==== Доделени бодови за Словенија ====  {{col-begin}} {{col-2}} {| class="wikitable" |- |+ {{nowrap|Доделени бодови за Словенија (полуфинале 1)<ref name="SVNsemi2024"/>}} |- ! scope="col" width="20%" | Резултат ! scope="col" | Јавно гласање |- ! scope="row" | 12 поени | |- ! scope="row" | 10 поени | {{ubl|{{Esc|Хрватска|y=2024}}|{{Esc|Србија|y=2024}}}} |- ! scope="row" | 8 поени | |- ! scope="row" | 7 поени | остатокот од светот |- ! scope="row" | 6 поени | |- ! scope="row" | 5 поени | |- ! scope="row" | 4 поени | {{ubl|{{Esc|Молдавија|y=2024}}|{{Esc|Полска|y=2024}}}} |- ! scope="row" | 3 поени | {{ubl|{{Esc|Австралија|y=2024}}|{{Esc|Финска|y=2024}}|{{Esc|Литванија|y=2024}}|{{Esc|Португалија|y=2024}}}} |- ! scope="row" | 2 поени | {{Esc|Кипар|y=2024}} |- ! scope="row" | 1 поен | {{ubl|{{Esc|Азербејџан|y=2024}}|{{Esc|Луксембург|y=2024}}}} |} {{col-2}} {| class="wikitable" |- |+ {{nowrap|Доделени бодови на Словенија (финале)<ref name="SVNfinal2024"/>}} |- ! scope="col" width="20%" | Резултат ! scope="col" width="40%" | Јавно гласање ! scope="col" width="40%" | Жири |- ! scope="row" | 12 поени | | |- ! scope="row" | 10 поени | {{Esc|Хрватска|y=2024}} | {{Esc|Хрватска|y=2024}} |- ! scope="row" | 8 поени | | |- ! scope="row" | 7 поени | | |- ! scope="row" | 6 поени | | |- ! scope="row" | 5 поени | | |- ! scope="row" | 4 поени | | |- ! scope="row" | 3 поени | | {{Esc|Азербејџан|y=2024}} |- ! scope="row" | 2 поени | {{Esc|Србија|y=2024}} | {{Esc|Албанија|y=2024}} |- ! scope="row" | 1 поен | | |} {{col-end}} ==== Доделени поени од Словенија ====  {{col-begin}} {{col-2}} {| class="wikitable" |- |+ {{nowrap|Доделени бодови од Словенија (полуфинале 1)<ref name="SVNsemi2024"/>}} |- ! scope="col" width="20%" | Резултат ! scope="col" | Јавно гласање |- ! scope="row" style="background:gold" | 12 поени | {{Esc|Хрватска|y=2024}} |- ! scope="row" style="background:silver" | 10 поени | {{Esc|Србија|y=2024}} |- ! scope="row" style="background:#CC9966" | 8 поени | {{Esc|Украина|y=2024}} |- ! scope="row" | 7 поени | {{Esc|Кипар|y=2024}} |- ! scope="row" | 6 поени | {{Esc|Литванија|y=2024}} |- ! scope="row" | 5 поени | {{Esc|Луксембург|y=2024}} |- ! scope="row" | 4 поени | {{Esc|Ирска|y=2024}} |- ! scope="row" | 3 поени | {{Esc|Финска|y=2024}} |- ! scope="row" | 2 поени | {{Esc|Португалија|y=2024}} |- ! scope="row" | 1 поен | {{Esc|Полска|y=2024}} |} {{col-2}} {| class="wikitable" |- |+ {{nowrap|Доделени бодови од Словенија (финале)<ref name="SVNfinal2024"/>}} |- ! scope="col" width="20%" | Резултат ! scope="col" width="40%" | Јавно гласање ! scope="col" width="40%" | Жири |- ! scope="row" style="background:gold" | 12 поени | {{Esc|Хрватска|y=2024}} | {{Esc|Франција|y=2024}} |- ! scope="row" style="background:silver" | 10 поени | {{Esc|Израел|y=2024}} | {{Esc|Швајцарија|y=2024}} |- ! scope="row" style="background:#CC9966" | 8 поени | {{Esc|Украина|y=2024}} | {{Esc|Португалија|y=2024}} |- ! scope="row" | 7 поени | {{Esc|Франција|y=2024}} | {{Esc|Ерменија|y=2024}} |- ! scope="row" | 6 поени | {{Esc|Кипар|y=2024}} | {{Esc|Хрватска|y=2024}} |- ! scope="row" | 5 поени | {{Esc|Србија|y=2024}} | {{Esc|Луксембург|y=2024}} |- ! scope="row" | 4 поени | {{Esc|Швајцарија|y=2024}} | {{Esc|Србија|y=2024}} |- ! scope="row" | 3 поени | {{Esc|Италија|y=2024}} | {{Esc|Италија|y=2024}} |- ! scope="row" | 2 поени | {{Esc|Ирска|y=2024}} | {{Esc|Грција|y=2024}} |- ! scope="row" | 1 поен | {{Esc|Шведска|y=2024}} | {{Esc|Ирска|y=2024}} |} {{col-end}} ==== Детални резултати од гласањето ==== Секој радиодифузер учесник составува петчлена жири комисија која се состои од професионалци од музичката индустрија кои се граѓани на земјата што ја претставуваат. Секое жири и поединечен член на жирито се обврзани да исполнуваат строги критериуми во однос на професионалната позадина, како и различноста по пол и возраст. На ниту еден член на националното жири не му било дозволено да биде поврзан на кој било начин со кој било од конкурентските акти на таков начин што не би гласале пристрасно и зависно.<ref name="HowItWorks">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovision.tv/about/how-it-works|title=How the Eurovision Song Contest works|publisher=[[European Broadcasting Union]]|accessdate=22 May 2024}}</ref> Поединечните рангирања на секој член на жирито, како и резултатите од јавното гласање на земјата биле објавени набргу по големото финале. Следниве членови го сочинувале словенечкото жири:<ref name="jurors2024"/><ref name="SVNjury"/> * Матевж Чесен – танчер, кореограф, тренер по танц * Маја Кеуч – кантавторка, ја претставувала Словенија на натпреварот во 2011 година * Леа Сирк – кантавторка, ја претставувала Словенија во натпреварот во 2018 година * Мартин Штиберник (Мистермарш) – композитор, пејач, продуцент * Филип Видушин – пејач, продуцент, ја претставувал Словенија на натпреварот во 2022 година како член на ЛПС {| class="sortable wikitable collapsible plainrowheaders" style="text-align:center;" |+{{Безпрелом|Детални резултати од гласањето на Словенија (полуфинале 1)<ref name="SVNsemi2024"/>}} ! rowspan="2" scope="col" |Редослед ! rowspan="2" scope="col" |Држава ! colspan="2" scope="col" |Јавно гласање |- ! scope="col" |Ранг ! class="unsortable" scope="col" |Поени |- ! scope="row" style="text-align:center;" |01 | style="text-align:left;" |Кипар |4 |7 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |02 | style="text-align:left;" |Србија | style="background:silver;" |2 | style="background:silver;" |10 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |03 | style="text-align:left;" |Литванија |5 |6 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |04 | style="text-align:left;" |Ирска |7 |4 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |05 | style="text-align:left;" |Украина | style="background:#CC9966;" |3 | style="background:#CC9966;" |8 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |06 | style="text-align:left;" |Полска |10 |1 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |07 | style="text-align:left;" |Хрватска | style="background:gold;" |1 | style="background:gold;" |'''12''' |- ! scope="row" style="text-align:center;" |08 | style="text-align:left;" |Исланд |11 | style="background:#AAAAAA;" | |- class="sortbottom" ! scope="row" style="text-align:center;" |09 | style="text-align:left;" |Словенија | style="background:#AAAAAA;" | | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |10 | style="text-align:left;" |Финска |8 |3 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |11 | style="text-align:left;" |Молдавија |14 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |12 | style="text-align:left;" |Азербејџан |13 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |13 | style="text-align:left;" |Австралија |12 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |14 | style="text-align:left;" |Португалија |9 |2 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |15 | style="text-align:left;" |Луксембург |6 |5 |} {| class="sortable wikitable collapsible plainrowheaders" style="text-align:center;" |+{{Безпрелом|Детални резултати од гласањето од Словенија (финале)<ref name="SVNfinal2024"/>}} ! rowspan="2" scope="col" |Редослед ! rowspan="2" scope="col" |Држава ! colspan="7" scope="col" |Членови на жири ! colspan="2" scope="col" |Јавно гласање |- ! scope="col" |<small>Член A</small> ! scope="col" |<small>Член Б</small> ! scope="col" |<small>Член Ц</small> ! scope="col" |<small>Член Д</small> ! scope="col" |<small>Член Е</small> ! scope="col" |Ранг ! class="unsortable" scope="col" |Поени ! scope="col" |Ранг ! class="unsortable" scope="col" |Поени |- ! scope="row" style="text-align:center;" |01 | style="text-align:left;" |Шведска |12 |8 |12 |11 |11 |12 | style="background:#AAAAAA;" | |10 |1 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |02 | style="text-align:left;" |Украина |16 |11 |15 |21 |16 |15 | style="background:#AAAAAA;" | | style="background:#CC9966;" |3 | style="background:#CC9966;" |8 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |03 | style="text-align:left;" |Германија |14 |18 |20 |14 |15 |17 | style="background:#AAAAAA;" | |20 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |04 | style="text-align:left;" |Луксембург |5 |4 |9 |9 |7 |6 |5 |18 | style="background:#AAAAAA;" | |- style="background:#FE8080" ! scope="row" style="text-align:center; background:#FE8080" |<s>05</s> | style="text-align:left;" |<s> Холандија</s> ‡{{Efn|The Netherlands was disqualified prior to the final.<ref>{{cite web |title=Statement on Dutch participation in the Eurovision Song Contest |url=https://eurovision.tv/mediacentre/release/statement-dutch-participation-eurovision-song-contest |publisher=[[European Broadcasting Union]] |access-date=22 May 2024 |date=11 May 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=How do I vote for my favourite Eurovision song? |url=https://eurovision.tv/vote |publisher=[[European Broadcasting Union]] |access-date=22 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240518100913/https://eurovision.tv/vote |archive-date=18 May 2024 |url-status=live}}</ref>}} |<s>13</s> |<s>16</s> |<s>8</s> |<s>6</s> |<s>6</s> |<s>11</s> | style="background:#AAAAAA;" | | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |06 | style="text-align:left;" |Израел |18 |12 |18 |18 |17 |18 | style="background:#AAAAAA;" | | style="background:silver;" |2 | style="background:silver;" |10 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |07 | style="text-align:left;" |Литванија |15 |20 |7 |23 |22 |14 | style="background:#AAAAAA;" | |11 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |08 | style="text-align:left;" |Шпанија |24 |25 |25 |24 |25 |25 | style="background:#AAAAAA;" | |13 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |09 | style="text-align:left;" |Естонија |20 |22 |14 |17 |19 |19 | style="background:#AAAAAA;" | |17 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |10 | style="text-align:left;" |Ирска |9 |9 |11 |15 |4 |10 |1 |9 |2 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |11 | style="text-align:left;" |Латвија |17 |19 |19 |16 |23 |21 | style="background:#AAAAAA;" | |21 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |12 | style="text-align:left;" |Грција |6 |15 |13 |5 |5 |9 |2 |16 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |13 | style="text-align:left;" |Обединетото Кралство |25 |21 |17 |25 |24 |24 | style="background:#AAAAAA;" | |22 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |14 | style="text-align:left;" |Норвешка |23 |23 |16 |22 |20 |22 | style="background:#AAAAAA;" | |19 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |15 | style="text-align:left;" |Италија |7 |7 |6 |8 |8 |8 |3 |8 |3 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |16 | style="text-align:left;" |Србија |8 |6 |4 |7 |9 |7 |4 |6 |5 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |17 | style="text-align:left;" |Финска |19 |24 |23 |13 |18 |20 | style="background:#AAAAAA;" | |15 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |18 | style="text-align:left;" |Португалија | style="background:gold;" |1 | style="background:gold;" |1 |5 | style="background:gold;" |1 |10 | style="background:#CC9966;" |3 | style="background:#CC9966;" |8 |24 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |19 | style="text-align:left;" |Ерменија |4 |13 |10 |4 | style="background:#CC9966;" |3 |4 |7 |14 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |20 | style="text-align:left;" |Кипар |11 |14 |21 |10 |13 |13 | style="background:#AAAAAA;" | |5 |6 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |21 | style="text-align:left;" |Швајцарија | style="background:#CC9966;" |3 | style="background:#CC9966;" |3 | style="background:silver;" |2 | style="background:#CC9966;" |3 | style="background:silver;" |2 | style="background:silver;" |2 | style="background:silver;" |10 |7 |4 |- class="sortbottom" ! scope="row" style="text-align:center;" |22 | style="text-align:left;" |Словенија | style="background:#AAAAAA;" | | style="background:#AAAAAA;" | | style="background:#AAAAAA;" | | style="background:#AAAAAA;" | | style="background:#AAAAAA;" | | style="background:#AAAAAA;" | | style="background:#AAAAAA;" | | style="background:#AAAAAA;" | | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |23 | style="text-align:left;" |Хрватска |10 |5 | style="background:gold;" |1 |12 |12 |5 |6 | style="background:gold;" |1 | style="background:gold;" |'''12''' |- ! scope="row" style="text-align:center;" |24 | style="text-align:left;" |Грузија |21 |10 |22 |19 |14 |16 | style="background:#AAAAAA;" | |23 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |25 | style="text-align:left;" |Франција | style="background:silver;" |2 | style="background:silver;" |2 | style="background:#CC9966;" |3 | style="background:silver;" |2 | style="background:gold;" |1 | style="background:gold;" |1 | style="background:gold;" |'''12''' |4 |7 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |26 | style="text-align:left;" |Австрија |22 |17 |24 |20 |21 |23 | style="background:#AAAAAA;" | |12 | style="background:#AAAAAA;" | |} == Белешки == {{Белешки}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Матична|https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/|Official RTVSLO Eurovision website}} [[Категорија:Словенија на Евровизија|2024]] [[Категорија:Словенија во 2024 година|Евровизија]] [[Категорија:Држави на Евровизија 2024]] rtp6qlp0ee90nhiql5g8wsywc3pzsw4 0 1365364 5616318 5615692 2026-08-24T21:07:39Z Dandarmkd 31127 5616318 wikitext text/x-wiki {{Infobox song contest national year|Year=2023|Country=Словенија|Preselection=Внатрешен избор|Preselection date='''Артист:''' 8 декември 2022<br />'''Песна:''' 4 февруари 2023|Entrant=Џокер аут|Song={{lang|la|Карпе Дием|i=unset}}|Writer={{ubl|Бојан Цвјетиќанин|Јан Петех|Јуре Мачек|Крис Гуштин|Наце Јордан|Жарко Пак}}|SF result=''Квалификувани'' (5-ти, 103 поени)|Final result=21-ви, 78 поени}}'''Словенија на [[Евровизија 2023|Евровизија 2023 година]]''' во [[Ливерпул]], [[Обединетото Кралство]], — претставена со песната „''Карпе дием''“ на рок групата [[Joker Out|Џокер аут]], напишана од членовите на бендот [[Бојан Цвјетиќанин]], Јан Петех, Јуре Мачек, Крис Гуштин и Наце Јордан, заедно со Жарко Пак.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/rtv/za-medije/sporocila-za-javnost/samozavestno-na-pesem-evrovizije/650264|title=Samozavestno na Pesem Evrovizije|work=rtvslo.si|publisher=[[Radiotelevizija Slovenija]]|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20231001210243/https://www.rtvslo.si/rtv/za-medije/sporocila-za-javnost/samozavestno-na-pesem-evrovizije/650264|archive-date=1 October 2023|accessdate=2 May 2023}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/rtv/za-medije/sporocila-za-javnost/slovenia-is-confident-at-eurovision-song-contest/650268|title=Slovenia is confident at Eurovision Song Contest|work=rtvslo.si|publisher=[[Radiotelevizija Slovenija]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230502183029/https://www.rtvslo.si/rtv/za-medije/sporocila-za-javnost/slovenia-is-confident-at-eurovision-song-contest/650268|archive-date=2 May 2023|accessdate=2 May 2023}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://esctoday.com/188616/slovenia-joker-out-to-liverpool/|title=Slovenia: Joker Out to Liverpool!|last=Jiandani|first=Sanjay|date=8 December 2022|work=Esctoday|archive-url=https://web.archive.org/web/20230322181134/https://esctoday.com/188616/slovenia-joker-out-to-liverpool/|archive-date=22 March 2023|accessdate=2 May 2023}}</ref> Џокер аут биле објавени како словенечки учесници на натпреварот на 8 декември 2022 година, додека нивната песна била претставена на јавноста во телевизиско шоу за презентација, ''Мисија Ливерпул'', на 4 февруари 2023 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/evrovizija-na-misijo-liverpool-se-podajajo-joker-out/650251|title=Evrovizija: na Misijo Liverpool se podajajo Joker Out!|work=rtvslo.si|publisher=[[Radiotelevizija Slovenija]]|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208231025/https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/evrovizija-na-misijo-liverpool-se-podajajo-joker-out/650251|archive-date=8 December 2022|accessdate=2 May 2023}}</ref> Словенија била извлечена да се натпреварува во второто полуфинале на Евровизија што се одржало на 11 мај 2023 година, а подоцна била избрана да настапи на 10-та позиција. На крајот од шоуто, песната „''Карпе дием''“ била објавена меѓу најдобрите 10 пријавени во второто полуфинале и оттука се квалификувала да се натпреварува во финалето, што го означило првиот пласман на Словенија во финалето од 2019. Подоцна било откриено дека Словенија се пласирала на петтото место од шеснаесетте земји учеснички во полуфиналето со 103 поени. Во финалето Словенија настапила 24-та по ред и се пласирала на дваесет и првото место од 26-те земји учеснички со вкупно 78 поени.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-65568591|title=Eurovision 2023: Austria to open Liverpool's song contest with UK closing|date=2023-05-12|work=BBC News|access-date=2023-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230512085209/https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-65568591|archive-date=12 May 2023|language=en-GB}}</ref> Околу 345.000 гледачи го следеле финалето во Словенија, што е највисока гледаност забележана од [[Евровизија 2015|2015 година]] и најгледаното шоу во Словенија во 2023 година. Притоа, максималните бројки на гледаност достигнале 895.300 - највисокиот вкупен број досега забележан откако Словенија дебитирала на [[Евровизија 1993|Евровизија во 1993 година]].<ref name="viewingfigures">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/finale-evrovizije-si-je-na-tv-slo-1-letos-ogledalo-najvec-ljudi-v-zadnjih-sedmih-letih/668245|title=Finale Evrovizije si je na TV SLO 1 letos ogledalo največ ljudi v zadnjih sedmih letih|work=rtvslo.si|publisher=[[Radiotelevizija Slovenija]]|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230515161849/https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/finale-evrovizije-si-je-na-tv-slo-1-letos-ogledalo-najvec-ljudi-v-zadnjih-sedmih-letih/668245|archive-date=15 May 2023|accessdate=15 May 2023}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/05/15/slovenia-largest-eurovision-audience-since-2015/|title=🇸🇮 Slovenia: RTVSLO Records Largest Eurovision Audience Since 2015|date=15 May 2023|work=Eurovoix|archive-url=https://web.archive.org/web/20230516020238/https://eurovoix.com/2023/05/15/slovenia-largest-eurovision-audience-since-2015/|archive-date=16 May 2023|accessdate=19 May 2023}}</ref> == Позадина == Пред натпреварот во 2023 година, Словенија учествувала на Евровизија дваесет и седум пати од нејзиното прво учество во 1993.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-country/country?country=23|title=Country Profile: Slovenia|publisher=[[European Broadcasting Union]] (EBU)|archive-url=https://web.archive.org/web/20150511063839/http://www.eurovision.tv/page/history/by-country/country?country=23|archive-date=11 May 2015|accessdate=8 December 2022}}</ref> Највисокото место на Словенија на натпреварот, до тој момент, било седмото место, кое нацијата го постигнала во два наврати: во 1995 со песната „''Слушај ме''“ изведена од [[Дарја Швајгер]] и во 2001 со песната „''Енергија''“ изведена од [[Нуша Деренда]]. Единствениот друг резултат кој бил во најдобрите десет на земјата бил постигнат во 1997 кога [[Тања Рибич]] ја извела „''Разбуди се''“ и се пласирала на десеттото место. Од воведувањето на полуфиналните натпревари во форматот на натпреварот во 2004 година, Словенија досега успеала да се квалификува во финалето само во шест наврати. Во 2022, „''Диско''“ изведена од поп-рок групата ''Последно парче пица'' ([[Англиски јазик|анг]]. ''Last Pizza Slice'') не успеала да се пласира во финалето, завршувајќи на последното место во првото полуфинале со 15 бодови. Ова го означило најлошиот резултат на Словенија на натпреварот во последните десет години.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovision.tv/event/turin-2022/first-semi-final|title=First Semi-Final of Turin 2022|work=Eurovision.tv|language=en-gb|archive-url=https://web.archive.org/web/20220329180240/https://eurovision.tv/event/turin-2022/first-semi-final|archive-date=29 March 2022|accessdate=26 December 2022}}</ref> Словенечкиот национален радиодифузер, Радиотелевизија Словенија (РТВ Словенија), го пренесува настанот во Словенија и го организира процесот на селекција за влез на нацијата. По лошиот резултат во 2022 година, РТВСЛО размислувала да се повлече од Евровизија во 2023 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2022/09/17/slovenia-considered-withdrawing-eurovision-2023/|title=🇸🇮 Slovenia: RTVSLO Considered Withdrawing From Eurovision 2023|date=17 September 2022|work=Eurovoix|archive-url=https://web.archive.org/web/20220921185558/https://eurovoix.com/2022/09/17/slovenia-considered-withdrawing-eurovision-2023/|archive-date=21 September 2022|accessdate=8 December 2022}}</ref> Меѓутоа, по разговорите со Музичката комисија на Програмскиот совет, радиодифузерот се одлучил да не се повлече и го потврдил своето учество на натпреварот во 2023 година, што се одржал во [[Ливерпул]], на 15 септември 2022 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2022/09/15/slovenia-eurovision-2023-participation/|title=🇸🇮 Slovenia: RTVSLO Confirms Eurovision 2023 Participation|date=15 September 2022|work=Eurovoix|archive-url=https://web.archive.org/web/20220915233914/https://eurovoix.com/2022/09/15/slovenia-eurovision-2023-participation/|archive-date=15 September 2022|accessdate=8 December 2022}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://escxtra.com/2022/09/16/slovenia-confirm-eurovision-2023-participation/|title=Slovenia confirm Eurovision 2023 participation|last=Sturtridge|first=Isaac|date=2022-09-19|work=escXtra|archive-url=https://web.archive.org/web/20230129030039/https://escxtra.com/2022/09/16/slovenia-confirm-eurovision-2023-participation/|archive-date=29 January 2023|accessdate=2022-12-08}}</ref> Словенечката песна на Евровизија обично се избирала преку национално финале насловено Евровизијска мелодија (ЕМА), кое било произведено со променливи формати, со исклучок на 2013 и 2021 година кога словенечкиот влез бил внатрешно избран. И покрај првичното потврдување дека ЕМА ќе се користи за избор на словенечкиот влез за натпреварот во 2023 година, радиодифузерот подоцна одлучил да се откаже од употребата на националното финале со цел внатрешно да ја избере словенечката песна.<ref name="EMA23">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2022/10/17/slovenia-rtvslo-defends-participation-eurovision/|title=🇸🇮 Slovenia: RTVSLO Entertainment Editor Defends Participation in Eurovision|date=17 October 2022|work=Eurovoix|archive-url=https://web.archive.org/web/20221026075528/https://eurovoix.com/2022/10/17/slovenia-rtvslo-defends-participation-eurovision/|archive-date=26 October 2022|accessdate=26 December 2022}}</ref><ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovision.tv/story/slovenia-has-spoken-its-joker-out-liverpool-2023|title=Slovenia has spoken: It's 'Joker Out' for Liverpool 2023|date=2022-12-08|work=eurovision.tv|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208124303/https://eurovision.tv/story/slovenia-has-spoken-its-joker-out-liverpool-2023|archive-date=8 December 2022|accessdate=2022-12-08}}</ref> == Пред Евровизија == === Внатрешен избор === [[Податотека:Joker-Out-Slovenia-2023-Israel-Calling.jpg|мини| [[Joker Out|Џокер аут]] биле интерно избрани од Радиотелевизија Словенија да ја претстават Словенија во Ливерпул на Евровизија 2023.]] Словенечкиот влез за Евровизија 2023 бил избран внатрешно од Радиотелевизија Словенија, означувајќи само трет пат кога радиодифузерот интерно го избрал својот акт за натпреварот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2022/12/05/%f0%9f%87%b8%f0%9f%87%ae-slovenia-eurovision-2023-selection-news-expected-on-december-8/|title=🇸🇮 Slovenia: Eurovision 2023 Selection News Expected on December 8|last=Granger|first=Anthony|date=2022-12-05|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20221228183845/https://eurovoix.com/2022/12/05/%F0%9F%87%B8%F0%9F%87%AE-slovenia-eurovision-2023-selection-news-expected-on-december-8/|archive-date=28 December 2022|accessdate=2023-05-01}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2022/12/07/%f0%9f%87%b8%f0%9f%87%ae-slovenia-ema-2023-details-to-be-revealed-tomorrow/|title=🇸🇮 Slovenia: EMA 2023 Details to be Revealed Tomorrow|last=Granger|first=Anthony|date=2022-12-07|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20221228183856/https://eurovoix.com/2022/12/07/%f0%9f%87%b8%f0%9f%87%ae-slovenia-ema-2023-details-to-be-revealed-tomorrow/|archive-date=28 December 2022|accessdate=2023-05-07}}</ref> На 8 декември 2022 година, емитувачот објавил дека го избрале бендот [[Joker Out|Џокер аут]] да ја претставува Словенија во Ливерпул за време на специјалната прес-конференција одржана во [[Љубљанска ботаничка градина|Љубљанската ботаничка градина]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2022/12/08/slovenia-joker-out-eurovision-2023/|title=🇸🇮 Slovenia: Joker Out! to Eurovision 2023|last=Granger|first=Anthony|date=2022-12-08|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208103915/https://eurovoix.com/2022/12/08/slovenia-joker-out-eurovision-2023/|archive-date=8 December 2022|accessdate=2023-05-01}}</ref> По објавувањето на нивниот избор за словенечки учесници, бендот изјавил "Ова е понуда што не можевме да ја одбиеме. Разговаравме за Евровизија пред години, но го чекавме вистинскиот момент. Тоа е очигледно сега. Неверојатно сме горди што ја претставуваме Словенија со нашиот стил на музика за да се покажеме на европската сцена".<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/enostavno/zanimivosti/na-evroviziji-bo-slovenijo-zastopala-skupina-joker-out/650449|title=Na Evroviziji bo Slovenijo zastopala skupina Joker Out|work=rtvslo.si|publisher=[[Radiotelevizija Slovenija]]|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230422160300/https://www.rtvslo.si/enostavno/zanimivosti/na-evroviziji-bo-slovenijo-zastopala-skupina-joker-out/650449|archive-date=22 April 2023|accessdate=22 April 2023}}</ref> Словенечката песна била снимена во декември 2022 година во [[Хамбург]], Германија. Бендот работел со Марк Пирк, Жарко Пак и Тод Бурк за време на процесот на снимање, при што Пирк исто така бил и креативен продуцент за музичкото видео на песната и сценската изведба на националната телевизија, обете завршени во јануари 2023 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2022/12/29/%f0%9f%87%b8%f0%9f%87%ae-slovenia-joker-out-eurovision-entry-recorded/|title=🇸🇮 Slovenia: Joker Out Eurovision Entry Recorded|last=Granger|first=Anthony|date=2022-12-29|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230112093506/https://eurovoix.com/2022/12/29/%F0%9F%87%B8%F0%9F%87%AE-slovenia-joker-out-eurovision-entry-recorded/|archive-date=12 January 2023|accessdate=2022-12-29}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/01/23/joker-out-film-music-video/|title=🇸🇮 Slovenia: Joker Out Film Music Video for Eurovision Entry|last=Granger|first=Anthony|date=2023-01-23|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230523074430/https://eurovoix.com/2023/01/23/joker-out-film-music-video/|archive-date=23 May 2023|accessdate=2023-01-24}}</ref> „''Карпе дием''“ била објавена како наслов на словенечкиот влез на 28 јануари 2023 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/01/28/joker-out-to-carpe-diem-eurovision/|title=🇸🇮 Slovenia: Joker Out to Perform "Carpe Diem" at Eurovision 2023|last=Granger|first=Anthony|date=2023-01-28|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230523074437/https://eurovoix.com/2023/01/28/joker-out-to-carpe-diem-eurovision/|archive-date=23 May 2023|accessdate=2023-05-02}}</ref> „Решивме да користиме проверена форма на национална селекција, поточно интерната селекција. Го избравме Џокер аут, кој, како Магнифико и бендовите Сидарта и [[Биг Фут Мама]] пред нив, носат квалитетна популарна музика на словенечката музичка сцена на задоволство на најшироката публика. Баравме добар звук и популарност, и убеден сум дека ги најдовме“. - Вања Варѓан, раководител на Одделението за забава на РТВ Словенија Избраната песна, „''Карпе дием''“, била претставена на јавноста на 4 февруари 2023 година, за време на специјалното шоу ''Мисија Ливерпул''.<ref name="Misija Liverpool details">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/evrovizija-na-misijo-liverpool-se-podajajo-joker-out/650251|title=Evrovizija: na Misijo Liverpool se podajajo Joker Out!|work=rtvslo.si|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208231025/https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/evrovizija-na-misijo-liverpool-se-podajajo-joker-out/650251|archive-date=8 December 2022|accessdate=2022-12-08}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2022/12/08/slovenia-joker-out-eurovision-2023/|title=🇸🇮 Slovenia: Joker Out! to Eurovision 2023|last=Granger|first=Anthony|date=2022-12-08|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208103915/https://eurovoix.com/2022/12/08/slovenia-joker-out-eurovision-2023/|archive-date=8 December 2022|accessdate=2022-12-08}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/01/20/slovenia-joker-out-misija-liverpool/|title=🇸🇮 Slovenia: Misija Liverpool To Present Joker Out's Entry|last=Davies|first=Megan|date=2022-12-08|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230120204154/https://eurovoix.com/2023/01/20/slovenia-joker-out-misija-liverpool/|archive-date=20 January 2023|accessdate=2023-01-21}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/misija-liverpool/joker-out-na-evrovizijo-s-skladbo-carpe-diem/656043|title=Joker Out na Evrovizijo s skladbo Carpe Diem|date=2023-01-28|work=rtvslo.si|publisher=RTV Slovenija|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230128193006/https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/misija-liverpool/joker-out-na-evrovizijo-s-skladbo-carpe-diem/656043|archive-date=28 January 2023|accessdate=2023-01-29}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovision.tv/story/slovenia-joker-out-premiere-carpe-diem-saturday-night|title=Slovenia: Joker Out to premiere 'Carpe Diem' on Saturday night!|date=3 February 2023|publisher=[[European Broadcasting Union]] (EBU)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203174938/https://eurovision.tv/story/slovenia-joker-out-premiere-carpe-diem-saturday-night|archive-date=3 February 2023|accessdate=2 May 2023}}</ref> Емисијата се емитувала на ТВ СЛО 1, а водител била Миша Молк. Покрај презентацијата на словенечкиот влез, минатите словенечки учесници на Евровизија Амаја, која ја претставувала Словенија во 2011 година; Филип Видушин, пејач на ЛПС, кој ја претставувал Словенија во 2022 година; Нуша Деренда, која ја претставувала Словенија во 2001 година; и Томаж Михелич, кој ја претставувал Словенија во 2002 година како член на Сестре, настапиле во живо во специјален јубилеен настап посветен на триесетте години на Словенија од првото учество на натпреварот.<ref name="Misija Liverpool details" /> [[Констракта]], која ја претставувала Србија на Евровизија 2022 година, исто така настапила во живо.<ref name="preparation">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/01/24/full-details-of-misija-liverpool/|title=🇸🇮 Slovenia: RTVSLO Reveals Full Details of Misija Liverpool|last=Granger|first=Anthony|date=2023-01-25|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230124204455/https://eurovoix.com/2023/01/24/full-details-of-misija-liverpool/|archive-date=24 January 2023|accessdate=2023-01-25}}</ref><ref name="songreleased">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/02/04/joker-out-eurovision-2023-entry/|title=🇸🇮 Slovenia: Joker Out Release Eurovision 2023 Entry "Carpe Diem"|last=Grace|first=Emily|date=2023-02-04|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204194602/https://eurovoix.com/2023/02/04/joker-out-eurovision-2023-entry/|archive-date=4 February 2023|accessdate=2023-02-04}}</ref> Бендот го објавил и музичкиот спот за песната, снимен во [[Љубљана]] во Гранд Хотел Унион, а во режија на Бонино Енгларо.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=zDBSIGITdY4|title=Joker Out - Carpe Diem - Slovenia 🇸🇮 - Official Video - Eurovision 2023|work=[[YouTube]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230428005540/https://www.youtube.com/watch?v=zDBSIGITdY4|archive-date=28 April 2023|accessdate=2 May 2023}}</ref> === Промоција === Со цел да се промовира „''Карпе дием''“ како словенечки влез за натпреварот во 2023 година, Џокер аут тргнал на промотивна турнеја низ Европа и Словенија. Тие станале првите словенечки учесници на Евровизија во историјата што присуствувале на сите промотивни забави.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://esctoday.com/190281/slovenia-joker-out-kick-off-european-promo-tour/|title=Slovenia: Joker Out kick off European promo tour|last=Jiandani|first=Sanjay|date=22 March 2023|work=Esctoday|archive-url=https://web.archive.org/web/20230502184311/https://esctoday.com/190281/slovenia-joker-out-kick-off-european-promo-tour/|archive-date=2 May 2023|accessdate=2 May 2023}}</ref> Бендот бил првиот кој бил потврден дека присуствувал на ''евровизиската забава во Барселона'' на 8 април 2023 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2022/12/20/joker-out-eurovision-spain-pre-party-2023/|title=🇪🇸 Spain: Joker Out! Confirmed as First Eurovision-Spain Pre-Party 2023 Act|last=Granger|first=Anthony|date=2022-12-20|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20221227184332/https://eurovoix.com/2022/12/20/joker-out-eurovision-spain-pre-party-2023/|archive-date=27 December 2022|accessdate=2023-01-25}}</ref> Се појавил и на предзабави во [[Мадрид]], [[Тел Авив]], [[Лондон]], [[Варшава]] и [[Амстердам]].<ref name="preparation">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/01/24/full-details-of-misija-liverpool/|title=🇸🇮 Slovenia: RTVSLO Reveals Full Details of Misija Liverpool|last=Granger|first=Anthony|date=2023-01-25|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230124204455/https://eurovoix.com/2023/01/24/full-details-of-misija-liverpool/|archive-date=24 January 2023|accessdate=2023-01-25}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/misija-liverpool/joker-out-z-odliko-opravili-s-svojo-prvo-postojanko-barcelono/662622|title=Joker Out z odliko opravili s svojo prvo postojanko – Barcelono|work=rtvslo.si|publisher=[[Radiotelevizija Slovenija]]|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20231001210243/https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/misija-liverpool/joker-out-z-odliko-opravili-s-svojo-prvo-postojanko-barcelono/662622|archive-date=1 October 2023|accessdate=23 April 2023}}</ref> На 9 март, бендот открил дека снима англиска верзија на песната „''Карпе дием''“, откако им се приближиле на обожавателите на [[Инстаграм]]; песната подоцна била објавена на 31 март 2023 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/03/09/joker-out-recording-english-version-of-carpe-diem/|title=🇸🇮 Slovenia: Joker Out Recording English Version of "Carpe Diem"|last=Granger|first=Anthony|date=2023-03-09|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230310150255/https://eurovoix.com/2023/03/09/joker-out-recording-english-version-of-carpe-diem/|archive-date=10 March 2023|accessdate=2023-03-10}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/03/31/joker-out-english-carpe-diem/|title=🇸🇮 Slovenia: Joker Out Release English Version of "Carpe Diem"|last=Granger|first=Anthony|date=2023-03-31|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230402102407/https://eurovoix.com/2023/03/31/joker-out-english-carpe-diem/|archive-date=2 April 2023|accessdate=2023-04-02}}</ref> На 29 април 2023 година, бендот отпатувал за Ливерпул со цел да сними спот за нивниот нов сингл „''Нов Бран''“ во соработка со англискиот пејач [[Елвис Костело]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/04/21/slovenia-joker-out-new-wave/|title=🇸🇮 Slovenia: Joker Out Release New Single "New Wave"|last=Granger|first=Anthony|date=2023-04-21|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230501103803/https://eurovoix.com/2023/04/21/slovenia-joker-out-new-wave/|archive-date=1 May 2023|accessdate=2023-05-01}}</ref> Тие се појавиле на неколку британски радио станици, вклучувајќи го и Би-Би-Ес Радио мерсисајд.<ref name="uk promotion">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p0fd8k04|title=BBC Radio Merseyside – Jellyfish on roller skates and Joker Out|date=2023-04-02|work=bbc.co.uk|publisher=BBC|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230402102052/https://www.bbc.co.uk/programmes/p0fd8k04|archive-date=2 April 2023|accessdate=2023-04-02}}</ref> На 9 април 2023 година, песната „''Карпе дием''" била пуштена на [[Анфилд]] пред фудбалскиот натпревар [[Премиер лига на Англија 2022-2023|од Премиер лигата]] помеѓу [[ФК Ливерпул|Ливерпул]] и [[ФК Арсенал|Арсенал]].<ref name="uk promotion" /><ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-65278612|title=Eurovision 2023: Stars of this year's song contest perform at final pre-party|date=2023-04-17|work=BBC News|access-date=2023-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230417080006/https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-65278612|archive-date=17 April 2023|language=en-GB}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/misija-liverpool/joker-out-bodo-na-evrovizijski-oder-stopili-deseti-po-vrsti-pred-tem-jih-caka-evrovizijska-turneja/662130|title=Joker Out bodo na evrovizijski oder stopili deseti po vrsti, pred tem jih čaka evrovizijska turneja|work=rtvslo.si|publisher=[[Radiotelevizija Slovenija]]|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20231001210243/https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/misija-liverpool/joker-out-bodo-na-evrovizijski-oder-stopili-deseti-po-vrsti-pred-tem-jih-caka-evrovizijska-turneja/662130|archive-date=1 October 2023|accessdate=23 April 2023}}</ref> На 20 април 2023 година, РТВСЛО одржала прес-конференција во Љубљана, при што словенечките медиуми имале можност да разговараат со Џокер аут. Бендот, исто така, ги детализирал своите подготовки за натпреварот и концептот на нивните планови за сценографијата со Би-Би-Си. Имал и неколку виртуелни настапи со медиуми во Хрватска, Словачка и Австрија. На 25 април 2023 година, бендот одржал специјален концерт на [[Прешернов плоштад|плоштадот Прешерен]], [[Љубљана]], каде што извеле повеќепесни вклучувајќи ја и „''Карпе дием''“ во нивниот последен настап во Словенија пред да заминат за Ливерпул.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/misija-liverpool/joker-out-izkoristili-dan-in-pred-odhodom-v-liverpool-napolnili-trg-v-ljubljani/666151|title=Joker Out 'izkoristili dan' in pred odhodom v Liverpool napolnili trg v Ljubljani|work=rtvslo.si|publisher=[[Radiotelevizija Slovenija]]|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230425170750/https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/misija-liverpool/joker-out-izkoristili-dan-in-pred-odhodom-v-liverpool-napolnili-trg-v-ljubljani/666151|archive-date=25 April 2023|accessdate=26 April 2023}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/misija-liverpool/joker-out-poleteli-misiji-liverpool-naproti/666658|title=Joker Out poleteli Misiji Liverpool naproti|work=rtvslo.si|publisher=[[Radiotelevizija Slovenija]]|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20231001210245/https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/misija-liverpool/joker-out-poleteli-misiji-liverpool-naproti/666658|archive-date=1 October 2023|accessdate=1 May 2023}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/04/26/joker-out-final-concert-in-ljubljana/|title=🇸🇮 Slovenia: Joker Out Hold Final Concert in Ljubljana Ahead of Eurovision|last=Granger|first=Anthony|date=2023-04-26|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230501103607/https://eurovoix.com/2023/04/26/joker-out-final-concert-in-ljubljana/|archive-date=1 May 2023|accessdate=2023-05-01}}</ref> На 30 април 2023 година, бендот објавил и забавна верзија на песната, која била премиерно прикажана на евровизискиот канал [[YouTube|на ЈуТјуб]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=-0x2tBEefZM|title=Joker Out - Carpe Diem (Party Version) 🇸🇮 Slovenia #EurovisionALBM|work=[[YouTube]]}}</ref> На 20 март 2023 година, бендот започнал неделна серија со документирање на нивните подготовки и патување до Изборот за песна на Евровизија низ Европа, почнувајќи од [[Хамбург]] со процесот на снимање и завршувајќи со последниот настап на бендот во Ливерпул.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/03/21/joker-out-carpe-diem-series/|title=🇸🇮 Slovenia: Joker Out Begin 'Carpe Diem' Series Following Eurovision Preparations|last=Granger|first=Anthony|date=2023-03-21|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230402112113/https://eurovoix.com/2023/03/21/joker-out-carpe-diem-series/|archive-date=2 April 2023|accessdate=2023-04-02}}</ref> На 11 мај 2023 година, РТВСЛО ја емитувала ''Патот до Ливерпул'' на ТВ СЛО 2, специјална програма за патувањето на Џокер аут до натпреварот. На 13 мај 2023 година, емисија зад сцената била емитувана на ТВ СЛО 1 со специјални снимки од бекстејџот од Ливерпул.<ref name="broadcast plans">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/rtv/za-medije/sporocila-za-javnost/joker-out-pred-odhodom-v-liverpool/665570|title=Joker Out pred odhodom v Liverpool|work=rtvslo.si|publisher=[[Radiotelevizija Slovenija]]|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230421080126/https://www.rtvslo.si/rtv/za-medije/sporocila-za-javnost/joker-out-pred-odhodom-v-liverpool/665570|archive-date=21 April 2023|accessdate=22 April 2023}}</ref> == На Евровизија == Според правилата на Евровизија 2023, сите нации со исклучок на актуелната шампионската нација (Украина) и „[[Евровизија|Големата петорка]]“ (Франција, Германија, Италија, Шпанија и земјата домаќин Обединетото Кралство) требале да се квалификуваат во едно од двете полуфиналиња за да се натпреваруваат за финалето; првите десет земји од секое полуфинале напредуваат во финалето. [[Европски радиодифузен сојуз|Европскиот радиодифузен сојуз]] ги поделила земјите натпреварувачи во шест различни низи врз основа на моделите на гласање од претходните натпревари, а земјите со поволна историја на гласање биле ставени во истата низа. На 31 јануари 2023 година, била одржана ждрепка за распределба, со која секоја земја се пласирала во едно од двете полуфиналиња и било определено во која половина од шоуто ќе настапат. Словенија се пласирала во второто полуфинале, одржано на 11 мај 2023 година, а требала да настапи во втората половина од шоуто.<ref name="draw">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovision.tv/story/eurovision-2023-allocation-draw-results|title=Eurovision 2023: Allocation Draw results|last=Groot|first=Evert|date=2023-01-31|publisher=[[European Broadcasting Union]] (EBU)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203005317/https://eurovision.tv/story/eurovision-2023-allocation-draw-results|archive-date=3 February 2023|accessdate=2022-01-31}}</ref> Откако биле објавени сите натпреварувачки песни за натпреварот во 2023 година, редоследот за полуфиналето не бил одлучен преку друго извлекување, туку од продуцентите на сериите со цел слични песни да не бидат постават една до друга. Словенија требала да настапи на позицијата 10, по Полска и пред Грузија.<ref name="order">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovision.tv/story/eurovision-2023-semi-final-running-orders-revealed|title=Eurovision Song Contest 2023 Semi-Final running orders revealed!|date=2023-03-22|work=Eurovision.tv|publisher=EBU|language=en-gb|archive-url=https://web.archive.org/web/20230323072255/https://eurovision.tv/story/eurovision-2023-semi-final-running-orders-revealed|archive-date=23 March 2023|accessdate=2023-03-22}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://evrovizija.com/stavnice-joker-out-vse-visje-loreen-pa-nizje/|title=Stavnice: Joker Out vse višje, Loreen nižje|date=7 May 2023|work=rtvslo.si|publisher=[[Radiotelevizija Slovenija]]|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230507112518/https://evrovizija.com/stavnice-joker-out-vse-visje-loreen-pa-nizje/|archive-date=7 May 2023|accessdate=7 May 2023}}</ref> Веднаш по затворањето на второто полуфинале, се одржала прес-конференција на која секој од уметниците влечел во која половина од финалето ќе настапи.<ref name="finalhalf">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/05/11/eurovision-2023-final-allocation-revealed/|title=🇺🇦🇬🇧 Eurovision 2023 Final Allocation Revealed|last=Farren|first=Neil|date=2023-05-11|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230511214702/https://eurovoix.com/2023/05/11/eurovision-2023-final-allocation-revealed/|archive-date=11 May 2023|accessdate=2023-05-11}}</ref> Словенија била извлечена во втората половина од финалето и подоцна била избрана од ЕРУ да настапи на позицијата број 24, по влезот на Израел и пред влезот на Хрватска.<ref name="runningorder">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovision.tv/story/eurovision-2023-grand-final-running-order|title=Eurovision 2023: The Grand Final running order|date=12 May 2023|publisher=[[European Broadcasting Union]] (EBU)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230512003011/https://eurovision.tv/story/eurovision-2023-grand-final-running-order|archive-date=12 May 2023|accessdate=12 May 2023}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/05/11/eurovision-2023-final-allocation-revealed/|title=🇺🇦🇬🇧 Eurovision 2023 Final Allocation Revealed|last=Farren|first=Neil|date=2023-05-11|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230511214702/https://eurovoix.com/2023/05/11/eurovision-2023-final-allocation-revealed/|archive-date=11 May 2023|accessdate=2023-05-12}}</ref> Во Словенија полуфиналето се емитувало на ТВ СЛО 2, а финалето се емитувало на ТВ СЛО 1, со коментирање во живо од страна на Андреј Хофер. Второто полуфинале и финалето се емитувале и на Радио Марибор и Радио Вал 202, со коментирање во живо во второто полуфинале од страна на Маја Степанчич, Маруша Керец, Неја Јерант и Уршула Залетељ, додека радио преносот на финалето го коментирале Маја Степанчич, Миха Шалехар и Уршула Залетељ. Сите емисии биле прикажани и на 4D онлајн платформата ММЦЖиво на РТВСЛО со коментирање во живо од страна на новинарката Жана Чех.<ref name="broadcast plans">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/rtv/za-medije/sporocila-za-javnost/joker-out-pred-odhodom-v-liverpool/665570|title=Joker Out pred odhodom v Liverpool|work=rtvslo.si|publisher=[[Radiotelevizija Slovenija]]|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230421080126/https://www.rtvslo.si/rtv/za-medije/sporocila-za-javnost/joker-out-pred-odhodom-v-liverpool/665570|archive-date=21 April 2023|accessdate=22 April 2023}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/tv/spored/tvs2/2023-05-09|title=TV Slovenija 2 • torek, 9. maj. 2023|work=RTVSLO.si|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230504133023/https://www.rtvslo.si/tv/spored/tvs2/2023-05-09|archive-date=4 May 2023|accessdate=1 May 2023}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/tv/spored/tvs2/2023-05-11|title=TV Slovenija 2 • četrtek, 11. maj. 2023|work=RTVSLO.si|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230503223704/https://www.rtvslo.si/tv/spored/tvs2/2023-05-11|archive-date=3 May 2023|accessdate=1 May 2023}}</ref><ref name="finalbroadcast">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/tv/spored/tvs1/2023-05-13|title=TV Slovenija 1 • sobota, 13. maj. 2023|work=RTVSLO.si|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230507024546/https://www.rtvslo.si/tv/spored/tvs1/2023-05-13|archive-date=7 May 2023|accessdate=1 May 2023}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://val202.rtvslo.si/podkast/jutro-202/173251476/174955976|title=Glodbe: Evrovizija čez 3, 2, 1|work=Val 202|publisher=RTVSLO|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230508073804/https://val202.rtvslo.si/podkast/jutro-202/173251476/174955976|archive-date=8 May 2023|accessdate=2023-05-08}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/v-drugem-predizboru-slovenija-v-ogenj-posilja-skupino-joker-out/667738|title=V drugem predizboru Slovenija v ogenj pošilja skupino Joker Out|work=RTVSLO.si|publisher=RTVSLO|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230511152746/https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/v-drugem-predizboru-slovenija-v-ogenj-posilja-skupino-joker-out/667738|archive-date=11 May 2023|accessdate=2023-05-11}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/joker-out-pred-polfinalom-imeli-smo-ze-toliko-vaj-da-vemo-kaj-delamo/667719|title=Joker Out pred polfinalom: "Imeli smo že toliko vaj, da vemo, kaj delamo"|work=RTVSLO.si|publisher=RTVSLO|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20231001210246/https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/joker-out-pred-polfinalom-imeli-smo-ze-toliko-vaj-da-vemo-kaj-delamo/667719|archive-date=1 October 2023|accessdate=2023-05-11}}</ref> Словенечкиот портпарол, кој го објавил најдобриот резултат од 12 поени доделени од словенечкото жири за време на финалето, била Мелани Мекичар.<ref name="finalbroadcast" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/05/12/slovenia-melani-mekicar-eurovision-2023/|title=🇸🇮 Slovenia: Melani Mekicar Spokesperson for Eurovision 2023|last=Granger|first=Anthony|date=2023-05-12|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230512112613/https://eurovoix.com/2023/05/12/slovenia-melani-mekicar-eurovision-2023/|archive-date=12 May 2023|accessdate=2023-05-12}}</ref> === Полуфинале === [[Податотека:Eurovision_2023_-_Jury_Semi-final_2_-_Slovenia_-_Joker_Out_(01).jpg|лево|мини| Џокер аут за време на проба пред второто полуфинале]] Џокер аут учествувал на техничките проби на 2 и 5 мај, по што следеле генералните проби на 10 и 11 мај. Во ова било вклучено жирито на шоуто на 10 мај, каде професионалните резервни жирија од секоја земја гледале и гласале за резултатот што се користел доколку се јавеле некои проблеми со јавното гласање.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://escbeat.com/2023/04/28/eurovision-2023-the-rehearsal-schedule/#:~:text=Sunday%2C%20the%2030th%20of%20April%202023%20First%20rehearsals,First%20rehearsals%20Batch%203%20%28remaining%20semi-final%202%20artists%29|title=Eurovision 2023: The Rehearsal Schedule|last=Lahav|first=Doron|date=2023-04-28|work=Esc Beat|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230501100158/https://escbeat.com/2023/04/28/eurovision-2023-the-rehearsal-schedule/#:~:text=Sunday%2C%20the%2030th%20of%20April%202023%20First%20rehearsals,First%20rehearsals%20Batch%203%20%28remaining%20semi-final%202%20artists%29|archive-date=1 May 2023|accessdate=2023-05-01}}</ref> Дамир Раковиќ, попознат како Понорели, бил дизајнер на костимите за настапот на бендот, претходно дизајнирал облекли за Естел, [[Северина Вучковиќ|Северина]], која ја претставувала Хрватска на Евровизија во 2006 година, Катарина Решек, Сенида и [[Дино Мерлин]], која ја представила Босна и Херцеговина на Евровизија 1999 и 2011.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/04/28/joker-out-outfit-designer/|title=🇸🇮 Slovenia: Joker Out's Outfit Designer Revealed|last=Lahav|first=Doron|date=2023-04-28|work=Esc Beat|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230501102214/https://eurovoix.com/2023/04/28/joker-out-outfit-designer/|archive-date=1 May 2023|accessdate=2023-05-01}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/misija-liverpool/joker-out-preziveli-prvo-vajo-pred-velikim-spektaklom-v-liverpoolu/666831|title=Joker Out "preživeli" prvo vajo pred velikim spektaklom v Liverpoolu|work=rtvslo.si|publisher=[[Radiotelevizija Slovenija]]|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230503154227/https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/misija-liverpool/joker-out-preziveli-prvo-vajo-pred-velikim-spektaklom-v-liverpoolu/666831|archive-date=3 May 2023|accessdate=3 May 2023}}</ref> Тој изјавил дека на сцената на Евровизија, словенечкиот квинтет ќе блесне со светли и романтични бои кои ќе одговараат на мелодијата на „''Карпе Дием''" и ќе го обележат тематскиот сет на рајската градина, симболизирајќи го доаѓањето на животниот и растителниот свет. Секој од членовите на бендот исто така бил придружуван и од различен мотив, пти што секој од нив имал свое животно, растение и скапоцен камен, кој бил зашиен во ненаметлив дел на костимот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovision.tv/gallery/slovenia-joker-out-carpe-diem-first-rehearsal|title=🇸🇮 Slovenia Joker Out - Carpe Diem (First Rehearsal)|date=2 May 2023|publisher=[[European Broadcasting Union]] (EBU)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230502131020/https://eurovision.tv/gallery/slovenia-joker-out-carpe-diem-first-rehearsal|archive-date=2 May 2023|accessdate=2 May 2023}}</ref> Понорели користел и природни бои во боите на костимите, спојувајќи ги боите во согласност со нивната енергија и карактер, при што секој имал своја чипка. Понорели, исто така, соработувал со словенечкиот дизајнер на тантела, Идрија Андраз Дробниц, за да донесе изразито словенечки мотив на изведбата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/popkultura/moda/modni-oblikovalec-ponorelii-pazimo-kaj-vnasamo-v-telo-dajemo-na-lasisce-pri-obleki-pa-se-ne/665976|title=Modni oblikovalec Ponorelii: Pazimo, kaj vnašamo v telo, dajemo na lasišče, pri obleki pa še ne|work=rtvslo.si|publisher=[[Radiotelevizija Slovenija]]|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230501101144/https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/popkultura/moda/modni-oblikovalec-ponorelii-pazimo-kaj-vnasamo-v-telo-dajemo-na-lasisce-pri-obleki-pa-se-ne/665976|archive-date=1 May 2023|accessdate=1 May 2023}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovisionfun.com/en/2023/04/slovenia-joker-out-revealed-their-costume-designer/|title=Slovenia: Joker Out revealed their Costume Designer!|last=Thermos|first=Kostantinos|date=2023-04-28|work=Eurovision fun|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230501111420/https://eurovisionfun.com/en/2023/04/slovenia-joker-out-revealed-their-costume-designer/|archive-date=1 May 2023|accessdate=2023-05-01}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/05/02/slovenia-joker-out-first-rehearsal/|title=🇸🇮 Slovenia: All The Details About Joker Out's First Rehearsal|last=Granger|first=Anthony|date=2023-05-02|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230502171603/https://eurovoix.com/2023/05/02/slovenia-joker-out-first-rehearsal/|archive-date=2 May 2023|accessdate=2023-05-02}}</ref> Матиќ Задравец служел и како хореограф на словенечкиот настап, откако веќе неколку години работел со бендот во Словенија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://evrovizija.com/jokerji-na-odru-evrovizije-z-idrijsko-cipko/|title=Jokerji na odru Evrovizije z idrijsko čipko|date=23 April 2023|work=Evrovizija.com|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230507184226/https://evrovizija.com/jokerji-na-odru-evrovizije-z-idrijsko-cipko/|archive-date=7 May 2023|accessdate=7 May 2023}}</ref> За време на словенечкиот настап доминирале темноцрвените и црните ЛЕД светла, при што сите членови на бендот имале интеракција помеѓу себе во текот на целиот настап. Главниот вокал, Бојан Цвјетиќанин, изјавил дека целта на бендот била да создаде „триминутен концерт на Џокер аут“ на сцената, спојувајќи го „словенечкото културно наследство со изразит рок што ја дефинира сценската изведба за Европа“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/02/17/joker-out-hint-staging-plans/|title=🇸🇮 Slovenia: Joker Out Hint At Staging Plans|last=Davies|first=Megan|date=2023-02-17|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230505154513/https://eurovoix.com/2023/02/17/joker-out-hint-staging-plans/|archive-date=5 May 2023|accessdate=2023-05-05}}</ref> На крајот од настапот, сите членови на бендот се наредиле пред бината пред да се поклонат на публиката.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/05/05/slovenia-joker-out-second-euorvision-rehearsal/|title=🇸🇮 Slovenia: All The Details About Joker Out's Second Eurovision Rehearsal|last=Granger|first=Anthony|date=2023-05-05|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230505154512/https://eurovoix.com/2023/05/05/slovenia-joker-out-second-euorvision-rehearsal/|archive-date=5 May 2023|accessdate=2023-05-05}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovision.tv/gallery/slovenia-joker-out-carpe-diem-second-rehearsal|title=🇸🇮 Slovenia - Joker Out - Carpe Diem (Second Rehearsal)|date=5 May 2023|publisher=[[European Broadcasting Union]] (EBU)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230505154716/https://eurovision.tv/gallery/slovenia-joker-out-carpe-diem-second-rehearsal|archive-date=5 May 2023|accessdate=5 May 2023}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/misija-liverpool/joker-out-se-drugic-preizkusili-trdnost-liverpoolskega-odra/667190|title=Joker Out še drugič preizkusili trdnost liverpoolskega odra|work=rtvslo.si|publisher=[[Radiotelevizija Slovenija]]|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230506005641/https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/misija-liverpool/joker-out-se-drugic-preizkusili-trdnost-liverpoolskega-odra/667190|archive-date=6 May 2023|accessdate=6 May 2023}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://evrovizija.com/joker-out-strnili-vtise-po-prvi-vaji/|title=Joker Out strnili vtise po prvi vaji|date=3 May 2023|work=Evrovizija.com|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230506133427/https://evrovizija.com/joker-out-strnili-vtise-po-prvi-vaji/|archive-date=6 May 2023|accessdate=7 May 2023}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/misija-liverpool/joker-out-zelimo-da-se-obcinstvo-pocuti-enako-dobro-kot-se-mi-na-odru/667324|title=Joker Out: Želimo, da se občinstvo počuti enako dobro, kot se mi na odru|work=rtvslo.si|publisher=[[Radiotelevizija Slovenija]]|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230508085922/https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/misija-liverpool/joker-out-zelimo-da-se-obcinstvo-pocuti-enako-dobro-kot-se-mi-na-odru/667324|archive-date=8 May 2023|accessdate=8 May 2023}}</ref> На крајот на шоуто, било објавено дека Словенија дека завршила во топ 10 и потоа се квалификувала во големото финале.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/carpe-diem-bo-se-odmeval-cisto-v-zadnji-ovojnici-je-pisalo-slovenija/667738|title=Carpe Diem bo še odmeval: čisto v zadnji ovojnici je pisalo Slovenija!|work=RTVSLO.si|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230511212112/https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/carpe-diem-bo-se-odmeval-cisto-v-zadnji-ovojnici-je-pisalo-slovenija/667738|archive-date=11 May 2023|accessdate=11 May 2023}}</ref> Тоа било прв пат од 2019 Словенија да се пласира во финалето на натпреварот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=G8-niYtWA-Q|title=Exclusive POV: When you're the very last Qualifier for Eurovision 2023|work=[[YouTube]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230513165855/https://www.youtube.com/watch?v=G8-niYtWA-Q|archive-date=13 May 2023|accessdate=13 May 2023}}</ref> Подоцна било откриено дека Словенија се пласирала на петтото место од шеснаесетте земји учеснички во второто полуфинале со 103 бода. === Финале === [[Податотека:Eurovision_2023_-_Jury_Final_-_Slovenia_-_Joker_Out_(02).jpg|десно|мини| Џокер аут за време на финалето на жирито на 12 мај 2023 година.]] Набргу по второто полуфинале се одржала прес-конференција на победниците за десетте земји кои се квалификацирале. Како дел од оваа прес-конференција, квалификациските уметници учествувале во ждрепката за да одредат во која половина од големото финале потоа ќе учествуваат. Оваа ждрепка била извршена по редоследот по кој земјите се појавиле во полуфиналниот поредок. Словенија била извлечена да се натпреварува во втората половина.<ref name="finalhalf">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/05/11/eurovision-2023-final-allocation-revealed/|title=🇺🇦🇬🇧 Eurovision 2023 Final Allocation Revealed|last=Farren|first=Neil|date=2023-05-11|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230511214702/https://eurovoix.com/2023/05/11/eurovision-2023-final-allocation-revealed/|archive-date=11 May 2023|accessdate=2023-05-11}}</ref> По оваа ждрепка, продуцентите на сериите го одредиле редот на финалето, како што направиле и за полуфиналето. Словенија потоа настапила на позицијата број 24, по влезот на Израел и пред влезот на Хрватска.<ref name="runningorder">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovision.tv/story/eurovision-2023-grand-final-running-order|title=Eurovision 2023: The Grand Final running order|date=12 May 2023|publisher=[[European Broadcasting Union]] (EBU)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230512003011/https://eurovision.tv/story/eurovision-2023-grand-final-running-order|archive-date=12 May 2023|accessdate=12 May 2023}}</ref> Пред настапот на бендот во финалето, водечкиот пејач, Бојан Цвјетиќанин, изјавил „почувствувавме многу поголем притисок како внатрешно избрани уметници да ја претставуваме Словенија. Сега стигнавме до финалето, нашата цел е да продолжиме да ја претставуваме Словенија на најдобар можен начин, се надеваме дека ќе постигнеме добар резултат за земјата“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/joker-out-izpolnili-smo-svoja-pricakovanja-upamo-se-na-dober-rezultat-v-finalu/667996|title=Joker Out: Izpolnili smo svoja pričakovanja, upamo še na dober rezultat v finalu|work=rtvslo.si|publisher=[[Radiotelevizija Slovenija]]|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230513164727/https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/joker-out-izpolnili-smo-svoja-pricakovanja-upamo-se-na-dober-rezultat-v-finalu/667996|archive-date=13 May 2023|accessdate=13 May 2023}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/misija-liverpool/veliki-finale-evrovizije-joker-out-na-oder-med-zadnjimi/668006|title=Veliki finale Evrovizije: Joker Out na oder med zadnjimi|work=rtvslo.si|publisher=[[Radiotelevizija Slovenija]]|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230513165221/https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/misija-liverpool/veliki-finale-evrovizije-joker-out-na-oder-med-zadnjimi/668006|archive-date=13 May 2023|accessdate=13 May 2023}}</ref> Џокер аут уште еднаш учествувал во генералните проби на 12 и 13 мај пред финалето, вклучувајќи го и финалето каде професионалните жирија ги дале своите последни гласови пред шоуто во живо на 12 мај. Тие извршиле повторување на нивниот полуфинален настап за време на финалето на 13 мај. Словенија се пласирала на 21-то место во финалето со 78 поени; 45 поени од јавното гласање и 33 поени од жирито. === Гласање === Подолу е даден преглед на бодовите доделени на Словенија во второто полуфинале и во финалето. Гласањето за време на трите емисии вклучувало секоја земја да додели поени од 1-8, 10 и 12: еден од нивното професионално жири, а другиот од јавното гласање, додека гласањето за полуфиналето било целосно засновано на гласот на јавноста.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovision.tv/about/voting|title=Voting–Eurovision Song Contest|date=16 May 2019|publisher=European Broadcasting Union (EBU)|archive-url=https://web.archive.org/web/20210526162423/https://eurovision.tv/about/voting|archive-date=26 May 2021|accessdate=14 May 2023}}</ref> Точниот состав на професионалното жири и резултатите од жирито и телевоутингот на секоја земја биле објавени по финалето. Словенечкото жири го сочинувале Едита Чепин, Лара Баруца, Матјаж Влашиќ, Хуго Смех (Хју) и Јернеј Собочан.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/loreen-prva-zenska-izvajalka-v-zgodovini-ki-je-drugic-osvojila-evrovizijsko-krono/668006|title=Loreen prva ženska izvajalka v zgodovini, ki je drugič osvojila evrovizijsko krono!|work=rtvslo.si|publisher=[[Radiotelevizija Slovenija]]|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230514072705/https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/loreen-prva-zenska-izvajalka-v-zgodovini-ki-je-drugic-osvojila-evrovizijsko-krono/668006|archive-date=14 May 2023|accessdate=14 May 2023}}</ref> Во второто полуфинале, Словенија се пласирала на 5-то место со 103 бода, а најмногу бодови, 12, добиле од Полска, Романија и Шпанија. Ова го означило првиот пласман на Словенија во финалето од 2019 година. Во финалето, Словенија се пласирала на 21-то место со 78 поени, добивајќи дванаесет поени во гласањето на жирито од Србија и дванаесет поени во јавното гласање од Хрватска. Во текот на натпреварот, Словенија ги доделила своите 12 поени на Албанија во второто полуфинале, а на Италија (жири) и Хрватска (јавно гласање) во финалето.<ref name="2023detailedsemi">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovision.tv/event/liverpool-2023/second-semi-final/results/slovenia|title=Results of the Second Semi-final of Liverpool 2023 – Slovenia|publisher=European Broadcasting Union (EBU)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230514073334/https://eurovision.tv/event/liverpool-2023/second-semi-final/results/slovenia|archive-date=14 May 2023|accessdate=14 May 2023}}</ref><ref name="2023detailedfinal">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovision.tv/event/liverpool-2023/grand-final/results/slovenia|title=Results of the Final of Liverpool 2023 – Slovenia|publisher=European Broadcasting Union (EBU)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230514073335/https://eurovision.tv/event/liverpool-2023/grand-final/results/slovenia|archive-date=14 May 2023|accessdate=14 May 2023}}</ref> ==== Доделени поени за Словенија ====  {{col-begin}} {{col-2}} {| class="wikitable" |- |+ {{nowrap|Доделени поени за Словенија (полуфинале 2)<ref name="2023detailedsemi"/>}} |- ! scope="col" width="20%" | Резултат ! scope="col" | Јавно гласање |- ! scope="row" | 12 поени | {{ubl|{{Esc|Полска|y=2023}}|{{Esc|Романија|y=2023}}|{{Esc|Шпанија|y=2023}}}} |- ! scope="row" | 10 поени | {{Esc|Австрија|y=2023}} |- ! scope="row" | 8 поени | {{Esc|Австралија|y=2023}} |- ! scope="row" | 7 поени | {{ubl|{{Esc|Естонија|y=2023}}|{{Esc|Литванија|y=2023}}}} |- ! scope="row" | 6 поени | {{ubl||{{Esc|Украина|y=2023}}}} |- ! scope="row" | 5 поени | {{Esc|Ерменија|y=2023}} |- ! scope="row" | 4 поени | {{Esc|Албанија|y=2023}} |- ! scope="row" | 3 поени | {{ubl|{{Esc|Белгија|y=2023}}|{{Esc|Обединето Кралство|y=2023}}}} |- ! scope="row" | 2 поени | {{ubl|{{Esc|Кипар|y=2023}}|{{Esc|Данска|y=2023}}|{{Esc|Грција|y=2023}}}} |- ! scope="row" | 1 поен | {{ubl|{{Esc|Грузија|y=2023}}|{{Esc|Исланд|y=2023}}}} |} {{col-2}} {| class="wikitable" |- |+ {{nowrap|Доделени поени за Словенија (финале)<ref name="2023detailedfinal"/>}} |- ! scope="col" width="20%" | Резултат ! scope="col" width="40%" | Јавно гласање ! scope="col" width="40%" | Жири |- ! scope="row" | 12 поени | {{Esc|Хрватска|y=2023}} | {{Esc|Србија|y=2023}} |- ! scope="row" | 10 поени | | |- ! scope="row" | 8 поени | {{Esc|Србија|y=2023}} | |- ! scope="row" | 7 поени | {{Esc|Финска|y=2023}} | |- ! scope="row" | 6 поени | | {{ubl|{{Esc|Австрија|y=2023}}|{{Esc|Чешка|y=2023}}}} |- ! scope="row" | 5 поени | {{Esc|Азербејџан|y=2023}} | {{Esc|Хрватска|y=2023}} |- ! scope="row" | 4 поени | | |- ! scope="row" | 3 поени | {{Esc|Чешка|y=2023}} | {{Esc|Украина|y=2023}} |- ! scope="row" | 2 поени | {{ubl|{{Esc|Албанија|y=2023}}|{{Esc|Латвија|y=2023}}|{{Esc|Полска|y=2023}}|{{Esc|Романија|y=2023}}}} | |- ! scope="row" | 1 поен | {{ubl|{{Esc|Австралија|y=2023}}|{{Esc|Естонија|y=2023}}}} | {{Esc|Обединетото Кралство|y=2023}} |} {{col-end}} ==== Доделени поени од Словенија ==== {{col-begin}} {{col-2}} {| class="wikitable" |- |+ Доделени поени од Словенија (полуфинале 2)<ref name="2023detailedsemi" /> |- ! scope="col" width="20%" | Резултат ! scope="col" | Јавно гласање |- ! scope="row" style="background:gold" | 12 поени | {{Esc|Албанија|y=2023}} |- ! scope="row" style="background:silver" | 10 поени | {{Esc|Австрија|y=2023}} |- ! scope="row" style="background:#CC9966" | 8 поени | {{Esc|Полска|y=2023}} |- ! scope="row" | 7 поени | {{Esc|Белгија|y=2023}} |- ! scope="row" | 6 поени | {{Esc|Австралија|y=2023}} |- ! scope="row" | 5 поени | {{Esc|Естонија|y=2023}} |- ! scope="row" | 4 поени | {{Esc|Кипар|y=2023}} |- ! scope="row" | 3 поени | {{Esc|Исланд|y=2023}} |- ! scope="row" | 2 поени | {{Esc|Литванија|y=2023}} |- ! scope="row" | 1 поен | {{Esc|Ерменија|y=2023}} |} {{col-2}} {| class="wikitable" |- |+ {{nowrap|Доделени поени од Словенија (финале)<ref name="2023detailedfinal" />}} |- ! scope="col" width="20%" | Резултат ! scope="col" width="40%" | Јавно гласање ! scope="col" width="40%" | Жири |- ! scope="row" style="background:gold" | 12 поени | {{Esc|Хрватска|y=2023}} | {{Esc|Италија|y=2023}} |- ! scope="row" style="background:silver" | 10 поени | {{Esc|Финска|y=2023}} | {{Esc|Естонија|y=2023}} |- ! scope="row" style="background:#CC9966" | 8 поени | {{Esc|Италија|y=2023}} | {{Esc|Литванија|y=2023}} |- ! scope="row" | 7 поени | {{Esc|Албанија|y=2023}} | {{Esc|Шведска|y=2023}} |- ! scope="row" | 6 поени | {{Esc|Србија|y=2023}} | {{Esc|Чешка|y=2023}} |- ! scope="row" | 5 поени | {{Esc|Норвешка|y=2023}} | {{Esc|Белгија|y=2023}} |- ! scope="row" | 4 поени | {{Esc|Шведска|y=2023}} | {{Esc|Австралија|y=2023}} |- ! scope="row" | 3 поени | {{Esc|Франција|y=2023}} | {{Esc|Австрија|y=2023}} |- ! scope="row" | 2 поени | {{Esc|Белгија|y=2023}} | {{Esc|Шпанија|y=2023}} |- ! scope="row" | 1 поен | {{Esc|Полска|y=2023}} | {{Esc|Швајцарија|y=2023}} |} {{col-end}} ==== Детални резултати од гласањето ==== Жирито на секоја нација се состоело од пет професионалци од музичката индустрија кои се граѓани на земјата што ја претставуваат, а нивните имиња биле објавени пред натпреварот за да се обезбеди транспарентност. Жирито го оценувало секој запис врз основа на: вокалниот капацитет; сценскиот настап; композицијата и оригиналноста на песната; и целокупниот впечаток од настапот.<ref name="judges">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovision.tv/event/liverpool-2023/grand-final/jury|title=Eurovision 2023 Final Juries|work=eurovision.tv|publisher=[[European Broadcasting Union]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230515121709/https://eurovision.tv/event/liverpool-2023/grand-final/jury|archive-date=15 May 2023|accessdate=15 May 2023}}</ref> Покрај тоа, на ниту еден член на националното жири не му било дозволено да биде поврзан на кој било начин со кој било од конкурентните акти на таков начин за да не гласаат пристрасно. Поединечните рангирања на секој член на жирито, како и резултатите од телевоутирањето на нацијата биле објавени набргу по големото финале. Следниве членови го сочинувале словенечкото жири:<ref name="2023detailedfinal">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovision.tv/event/liverpool-2023/grand-final/results/slovenia|title=Results of the Final of Liverpool 2023 – Slovenia|publisher=European Broadcasting Union (EBU)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230514073335/https://eurovision.tv/event/liverpool-2023/grand-final/results/slovenia|archive-date=14 May 2023|accessdate=14 May 2023}}</ref><ref name="judges">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovision.tv/event/liverpool-2023/grand-final/jury|title=Eurovision 2023 Final Juries|work=eurovision.tv|publisher=[[European Broadcasting Union]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230515121709/https://eurovision.tv/event/liverpool-2023/grand-final/jury|archive-date=15 May 2023|accessdate=15 May 2023}}</ref> * Хуго Смех (Хју) – музички продуцент * Јернеј Собочан Ивановиќ – музички уредник во Радио Вал 202 * Матјаж Влашиќ – пејач, гитарист, текстописец и композитор на поп музика * Едита Чепин – уметничко име Дитка, кантавтор и композитор * Лара Барука – пејачка и композитор на поп музика {| class="sortable wikitable collapsible plainrowheaders" style="text-align:center;" |+{{Безпрелом|Детални резултати од гласањето од Словенија (полуфинале 2)<ref name="2023detailedsemi" />}} ! rowspan="2" scope="col" |Редослед ! rowspan="2" scope="col" |Држава ! colspan="2" scope="col" |Јавно гласање |- ! scope="col" |Ранг ! scope="col" |Поени |- ! scope="row" style="text-align:center;" |01 | style="text-align:left;" |Данска |12 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |02 | style="text-align:left;" |Ерменија |10 |1 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |03 | style="text-align:left;" |Романија |14 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |04 | style="text-align:left;" |Естонија |6 |5 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |05 | style="text-align:left;" |Белгија |4 |7 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |06 | style="text-align:left;" |Кипар |7 |4 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |07 | style="text-align:left;" |Исланд |8 |3 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |08 | style="text-align:left;" |Грција |13 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |09 | style="text-align:left;" |Полска | style="background:#CC9966;" |3 | style="background:#CC9966;" |8 |- class="sortbottom" ! scope="row" style="text-align:center;" |10 | style="text-align:left;" |Словенија | style="background:#AAAAAA;" | | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |11 | style="text-align:left;" |Грузија |11 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |12 | style="text-align:left;" |Сан Марино |15 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |13 | style="text-align:left;" |Австрија | style="background:silver;" |2 | style="background:silver;" |10 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |14 | style="text-align:left;" |Албанија | style="background:gold;" |1 | style="background:gold;" |'''12''' |- ! scope="row" style="text-align:center;" |15 | style="text-align:left;" |Литванија |9 |2 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |16 | style="text-align:left;" |Австралија |5 |6 |} {| class="sortable wikitable collapsible plainrowheaders" style="text-align:center;" |+Детални резултати од гласањето од Словенија (финале)<ref name="2023detailedfinal">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovision.tv/event/liverpool-2023/grand-final/results/slovenia|title=Results of the Final of Liverpool 2023 – Slovenia|publisher=European Broadcasting Union (EBU)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230514073335/https://eurovision.tv/event/liverpool-2023/grand-final/results/slovenia|archive-date=14 May 2023|accessdate=14 May 2023}}</ref> ! rowspan="2" scope="col" |Редослед ! rowspan="2" scope="col" |Држава ! colspan="7" scope="col" |Членови на жири ! colspan="2" scope="col" |Јавно гласање |- ! scope="col" |<small>Член 1</small> ! scope="col" |Член 2 ! scope="col" |Член 3 ! scope="col" |<small>Член 4</small> ! scope="col" |<small>Член 5</small> ! scope="col" |Ранг ! scope="col" |Поени ! scope="col" |Ранг ! scope="col" |Поени |- ! scope="row" style="text-align:center;" |01 | style="text-align:left;" |Австрија |4 |7 |12 |5 |11 |8 |3 |17 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |02 | style="text-align:left;" |Португалија |21 |15 |14 |14 |9 |18 | style="background:#AAAAAA;" | |21 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |03 | style="text-align:left;" |Швајцарија |25 | style="background:#CC9966;" |3 |17 |10 |7 |10 |1 |15 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |04 | style="text-align:left;" |Полска |22 |11 |25 |24 |10 |20 | style="background:#AAAAAA;" | |10 |1 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |05 | style="text-align:left;" |Србија |24 |20 |18 |21 |20 |25 | style="background:#AAAAAA;" | |5 |6 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |06 | style="text-align:left;" |Франција |13 |14 |8 |25 |18 |17 | style="background:#AAAAAA;" | |8 |3 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |07 | style="text-align:left;" |Кипар |19 |4 |19 |9 |8 |13 | style="background:#AAAAAA;" | |16 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |08 | style="text-align:left;" |Шпанија | style="background:silver;" |2 |13 |9 |15 |19 |9 |2 |24 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |09 | style="text-align:left;" |Шведска |8 |8 |11 | style="background:silver;" |2 | style="background:#CC9966;" |3 |4 |7 |7 |4 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |10 | style="text-align:left;" |Албанија |18 |19 |13 |22 |17 |22 | style="background:#AAAAAA;" | |4 |7 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |11 | style="text-align:left;" |Италија | style="background:gold;" |1 |6 |16 | style="background:gold;" |1 | style="background:gold;" |1 | style="background:gold;" |1 | style="background:gold;" |'''12''' | style="background:#CC9966;" |3 | style="background:#CC9966;" |8 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |12 | style="text-align:left;" |Естонија |11 | style="background:silver;" |2 | style="background:#CC9966;" |3 |4 | style="background:silver;" |2 | style="background:silver;" |2 | style="background:silver;" |10 |20 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |13 | style="text-align:left;" |Финска |12 |18 |20 |8 |6 |14 | style="background:#AAAAAA;" | | style="background:silver;" |2 | style="background:silver;" |10 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |14 | style="text-align:left;" |Чешка | style="background:#CC9966;" |3 |10 |4 |7 |23 |5 |6 |12 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |15 | style="text-align:left;" |Австралија |9 |17 | style="background:silver;" |2 |19 |4 |7 |4 |19 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |16 | style="text-align:left;" |Белгија |10 |16 | style="background:gold;" |1 |6 |13 |6 |5 |9 |2 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |17 | style="text-align:left;" |Ерменија |5 |9 |7 |13 |22 |12 | style="background:#AAAAAA;" | |22 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |18 | style="text-align:left;" |Молдавија |15 |25 |21 |12 |25 |23 | style="background:#AAAAAA;" | |14 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |19 | style="text-align:left;" |Украина |6 |23 |15 |16 |15 |16 | style="background:#AAAAAA;" | |13 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |20 | style="text-align:left;" |Норвешка |7 |21 |24 |17 |21 |19 | style="background:#AAAAAA;" | |6 |5 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |21 | style="text-align:left;" |Германија |23 |22 |10 |20 |14 |21 | style="background:#AAAAAA;" | |18 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |22 | style="text-align:left;" |Литванија |14 | style="background:gold;" |1 |6 | style="background:#CC9966;" |3 |12 | style="background:#CC9966;" |3 | style="background:#CC9966;" |8 |23 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |23 | style="text-align:left;" |Израел |20 |5 |23 |18 |16 |15 | style="background:#AAAAAA;" | |11 | style="background:#AAAAAA;" | |- class="sortbottom" ! scope="row" style="text-align:center;" |24 | style="text-align:left;" |Словенија | style="background:#AAAAAA;" | | style="background:#AAAAAA;" | | style="background:#AAAAAA;" | | style="background:#AAAAAA;" | | style="background:#AAAAAA;" | | style="background:#AAAAAA;" | | style="background:#AAAAAA;" | | style="background:#AAAAAA;" | | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |25 | style="text-align:left;" |Хрватска |17 |24 |5 |11 |5 |11 | style="background:#AAAAAA;" | | style="background:gold;" |1 | style="background:gold;" |'''12''' |- ! scope="row" style="text-align:center;" |26 | style="text-align:left;" |Обединетото Кралство |16 |12 |22 |23 |24 |24 | style="background:#AAAAAA;" | |25 | style="background:#AAAAAA;" | |} == После Евровизија == По натпреварот, Џокер аут биле пофалени во словенечките медиуми за пласманот во финалето, при што шоуто станало најгледаното евровизиско финале во Словенија од [[Евровизија 2015|2015 година]]. Просечно 345.000 гледачи го гледале финалето на ТВ СЛО 1, со врвна гледаност од 895.300 гледачи - врвен удел од 55%. Ова било највисокото ниво на гледаност дотогаш забележано во Словенија од дебито на земјата на Изборот за песна на Евровизија.<ref name="viewingfigures">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/finale-evrovizije-si-je-na-tv-slo-1-letos-ogledalo-najvec-ljudi-v-zadnjih-sedmih-letih/668245|title=Finale Evrovizije si je na TV SLO 1 letos ogledalo največ ljudi v zadnjih sedmih letih|work=rtvslo.si|publisher=[[Radiotelevizija Slovenija]]|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230515161849/https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/finale-evrovizije-si-je-na-tv-slo-1-letos-ogledalo-najvec-ljudi-v-zadnjih-sedmih-letih/668245|archive-date=15 May 2023|accessdate=15 May 2023}}</ref> По нивното пласирање, бендот изјавил дека „резултатот не е најдобар, мораме да го признаеме тоа, но впечатокот што го оставивме на арената беше многу добар“. Тие, исто така, нагласиле дека бендот бил горд на својот настап: „Не можевме да направиме повеќе од тоа што сме. Навистина уникатно искуство. Но, ние сме исклучително благодарни што можевме да го доживееме тоа еднаш во нашите животи“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/loreen-prva-izvajalka-v-zgodovini-ki-je-drugic-osvojila-evrovizijsko-krono/668006|title=Loreen prva izvajalka v zgodovini, ki je drugič osvojila evrovizijsko krono!|work=rtvslo.si|publisher=[[Radiotelevizija Slovenija]]|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230515162209/https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/loreen-prva-izvajalka-v-zgodovini-ki-je-drugic-osvojila-evrovizijsko-krono/668006|archive-date=15 May 2023|accessdate=15 May 2023}}</ref> На 19 мај 2023 година, бендот ја најавил својата прва меѓународна турнеја низ Словенија, Хрватска, Србија, Босна и Херцеговина, Обединетото Кралство и Ирска по нивното претставување на Словенија на Изборот за песна на Евровизија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/05/19/joker-out-announce-international-tour/|title=🇸🇮 Slovenia: Joker Out Announce International Tour|last=Bijuvignesh|first=Darshan|date=2023-05-19|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519164313/https://eurovoix.com/2023/05/19/joker-out-announce-international-tour/|archive-date=19 May 2023|accessdate=2023-05-19}}</ref> На 31 мај 2023 година, било објавено дека „Карпе дием“ станала најстримуваната песна [[Словенечки јазик|на словенечки јазик]] во историјата на стриминг, генерирајќи над 10 милиони преноси во три месеци по објавувањето.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/05/31/joker-out-carpe-diem-most-streamed-slovene-language-song/|title=🇸🇮 Slovenia: Joker Out's "Carpe Diem" is the Most Streamed Slovene Language Song|last=Washak|first=James|date=2023-05-31|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230531220536/https://eurovoix.com/2023/05/31/joker-out-carpe-diem-most-streamed-slovene-language-song/|archive-date=31 May 2023|accessdate=2023-06-02}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/misija-liverpool/ Официјалната евровизиска веб-страница на RTVSLO] [[Категорија:Словенија во Евровизија|2023]] [[Категорија:Словенија во 2023 година|Евровизија]] [[Категорија:Држави на Евровизија 2023]] 5hh2o9ul82aflnudjsztg5242g13nov 5616319 5616318 2026-08-24T21:08:15Z Dandarmkd 31127 /* Надворешни врски */ 5616319 wikitext text/x-wiki {{Infobox song contest national year|Year=2023|Country=Словенија|Preselection=Внатрешен избор|Preselection date='''Артист:''' 8 декември 2022<br />'''Песна:''' 4 февруари 2023|Entrant=Џокер аут|Song={{lang|la|Карпе Дием|i=unset}}|Writer={{ubl|Бојан Цвјетиќанин|Јан Петех|Јуре Мачек|Крис Гуштин|Наце Јордан|Жарко Пак}}|SF result=''Квалификувани'' (5-ти, 103 поени)|Final result=21-ви, 78 поени}}'''Словенија на [[Евровизија 2023|Евровизија 2023 година]]''' во [[Ливерпул]], [[Обединетото Кралство]], — претставена со песната „''Карпе дием''“ на рок групата [[Joker Out|Џокер аут]], напишана од членовите на бендот [[Бојан Цвјетиќанин]], Јан Петех, Јуре Мачек, Крис Гуштин и Наце Јордан, заедно со Жарко Пак.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/rtv/za-medije/sporocila-za-javnost/samozavestno-na-pesem-evrovizije/650264|title=Samozavestno na Pesem Evrovizije|work=rtvslo.si|publisher=[[Radiotelevizija Slovenija]]|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20231001210243/https://www.rtvslo.si/rtv/za-medije/sporocila-za-javnost/samozavestno-na-pesem-evrovizije/650264|archive-date=1 October 2023|accessdate=2 May 2023}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/rtv/za-medije/sporocila-za-javnost/slovenia-is-confident-at-eurovision-song-contest/650268|title=Slovenia is confident at Eurovision Song Contest|work=rtvslo.si|publisher=[[Radiotelevizija Slovenija]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230502183029/https://www.rtvslo.si/rtv/za-medije/sporocila-za-javnost/slovenia-is-confident-at-eurovision-song-contest/650268|archive-date=2 May 2023|accessdate=2 May 2023}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://esctoday.com/188616/slovenia-joker-out-to-liverpool/|title=Slovenia: Joker Out to Liverpool!|last=Jiandani|first=Sanjay|date=8 December 2022|work=Esctoday|archive-url=https://web.archive.org/web/20230322181134/https://esctoday.com/188616/slovenia-joker-out-to-liverpool/|archive-date=22 March 2023|accessdate=2 May 2023}}</ref> Џокер аут биле објавени како словенечки учесници на натпреварот на 8 декември 2022 година, додека нивната песна била претставена на јавноста во телевизиско шоу за презентација, ''Мисија Ливерпул'', на 4 февруари 2023 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/evrovizija-na-misijo-liverpool-se-podajajo-joker-out/650251|title=Evrovizija: na Misijo Liverpool se podajajo Joker Out!|work=rtvslo.si|publisher=[[Radiotelevizija Slovenija]]|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208231025/https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/evrovizija-na-misijo-liverpool-se-podajajo-joker-out/650251|archive-date=8 December 2022|accessdate=2 May 2023}}</ref> Словенија била извлечена да се натпреварува во второто полуфинале на Евровизија што се одржало на 11 мај 2023 година, а подоцна била избрана да настапи на 10-та позиција. На крајот од шоуто, песната „''Карпе дием''“ била објавена меѓу најдобрите 10 пријавени во второто полуфинале и оттука се квалификувала да се натпреварува во финалето, што го означило првиот пласман на Словенија во финалето од 2019. Подоцна било откриено дека Словенија се пласирала на петтото место од шеснаесетте земји учеснички во полуфиналето со 103 поени. Во финалето Словенија настапила 24-та по ред и се пласирала на дваесет и првото место од 26-те земји учеснички со вкупно 78 поени.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-65568591|title=Eurovision 2023: Austria to open Liverpool's song contest with UK closing|date=2023-05-12|work=BBC News|access-date=2023-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230512085209/https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-65568591|archive-date=12 May 2023|language=en-GB}}</ref> Околу 345.000 гледачи го следеле финалето во Словенија, што е највисока гледаност забележана од [[Евровизија 2015|2015 година]] и најгледаното шоу во Словенија во 2023 година. Притоа, максималните бројки на гледаност достигнале 895.300 - највисокиот вкупен број досега забележан откако Словенија дебитирала на [[Евровизија 1993|Евровизија во 1993 година]].<ref name="viewingfigures">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/finale-evrovizije-si-je-na-tv-slo-1-letos-ogledalo-najvec-ljudi-v-zadnjih-sedmih-letih/668245|title=Finale Evrovizije si je na TV SLO 1 letos ogledalo največ ljudi v zadnjih sedmih letih|work=rtvslo.si|publisher=[[Radiotelevizija Slovenija]]|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230515161849/https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/finale-evrovizije-si-je-na-tv-slo-1-letos-ogledalo-najvec-ljudi-v-zadnjih-sedmih-letih/668245|archive-date=15 May 2023|accessdate=15 May 2023}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/05/15/slovenia-largest-eurovision-audience-since-2015/|title=🇸🇮 Slovenia: RTVSLO Records Largest Eurovision Audience Since 2015|date=15 May 2023|work=Eurovoix|archive-url=https://web.archive.org/web/20230516020238/https://eurovoix.com/2023/05/15/slovenia-largest-eurovision-audience-since-2015/|archive-date=16 May 2023|accessdate=19 May 2023}}</ref> == Позадина == Пред натпреварот во 2023 година, Словенија учествувала на Евровизија дваесет и седум пати од нејзиното прво учество во 1993.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-country/country?country=23|title=Country Profile: Slovenia|publisher=[[European Broadcasting Union]] (EBU)|archive-url=https://web.archive.org/web/20150511063839/http://www.eurovision.tv/page/history/by-country/country?country=23|archive-date=11 May 2015|accessdate=8 December 2022}}</ref> Највисокото место на Словенија на натпреварот, до тој момент, било седмото место, кое нацијата го постигнала во два наврати: во 1995 со песната „''Слушај ме''“ изведена од [[Дарја Швајгер]] и во 2001 со песната „''Енергија''“ изведена од [[Нуша Деренда]]. Единствениот друг резултат кој бил во најдобрите десет на земјата бил постигнат во 1997 кога [[Тања Рибич]] ја извела „''Разбуди се''“ и се пласирала на десеттото место. Од воведувањето на полуфиналните натпревари во форматот на натпреварот во 2004 година, Словенија досега успеала да се квалификува во финалето само во шест наврати. Во 2022, „''Диско''“ изведена од поп-рок групата ''Последно парче пица'' ([[Англиски јазик|анг]]. ''Last Pizza Slice'') не успеала да се пласира во финалето, завршувајќи на последното место во првото полуфинале со 15 бодови. Ова го означило најлошиот резултат на Словенија на натпреварот во последните десет години.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovision.tv/event/turin-2022/first-semi-final|title=First Semi-Final of Turin 2022|work=Eurovision.tv|language=en-gb|archive-url=https://web.archive.org/web/20220329180240/https://eurovision.tv/event/turin-2022/first-semi-final|archive-date=29 March 2022|accessdate=26 December 2022}}</ref> Словенечкиот национален радиодифузер, Радиотелевизија Словенија (РТВ Словенија), го пренесува настанот во Словенија и го организира процесот на селекција за влез на нацијата. По лошиот резултат во 2022 година, РТВСЛО размислувала да се повлече од Евровизија во 2023 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2022/09/17/slovenia-considered-withdrawing-eurovision-2023/|title=🇸🇮 Slovenia: RTVSLO Considered Withdrawing From Eurovision 2023|date=17 September 2022|work=Eurovoix|archive-url=https://web.archive.org/web/20220921185558/https://eurovoix.com/2022/09/17/slovenia-considered-withdrawing-eurovision-2023/|archive-date=21 September 2022|accessdate=8 December 2022}}</ref> Меѓутоа, по разговорите со Музичката комисија на Програмскиот совет, радиодифузерот се одлучил да не се повлече и го потврдил своето учество на натпреварот во 2023 година, што се одржал во [[Ливерпул]], на 15 септември 2022 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2022/09/15/slovenia-eurovision-2023-participation/|title=🇸🇮 Slovenia: RTVSLO Confirms Eurovision 2023 Participation|date=15 September 2022|work=Eurovoix|archive-url=https://web.archive.org/web/20220915233914/https://eurovoix.com/2022/09/15/slovenia-eurovision-2023-participation/|archive-date=15 September 2022|accessdate=8 December 2022}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://escxtra.com/2022/09/16/slovenia-confirm-eurovision-2023-participation/|title=Slovenia confirm Eurovision 2023 participation|last=Sturtridge|first=Isaac|date=2022-09-19|work=escXtra|archive-url=https://web.archive.org/web/20230129030039/https://escxtra.com/2022/09/16/slovenia-confirm-eurovision-2023-participation/|archive-date=29 January 2023|accessdate=2022-12-08}}</ref> Словенечката песна на Евровизија обично се избирала преку национално финале насловено Евровизијска мелодија (ЕМА), кое било произведено со променливи формати, со исклучок на 2013 и 2021 година кога словенечкиот влез бил внатрешно избран. И покрај првичното потврдување дека ЕМА ќе се користи за избор на словенечкиот влез за натпреварот во 2023 година, радиодифузерот подоцна одлучил да се откаже од употребата на националното финале со цел внатрешно да ја избере словенечката песна.<ref name="EMA23">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2022/10/17/slovenia-rtvslo-defends-participation-eurovision/|title=🇸🇮 Slovenia: RTVSLO Entertainment Editor Defends Participation in Eurovision|date=17 October 2022|work=Eurovoix|archive-url=https://web.archive.org/web/20221026075528/https://eurovoix.com/2022/10/17/slovenia-rtvslo-defends-participation-eurovision/|archive-date=26 October 2022|accessdate=26 December 2022}}</ref><ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovision.tv/story/slovenia-has-spoken-its-joker-out-liverpool-2023|title=Slovenia has spoken: It's 'Joker Out' for Liverpool 2023|date=2022-12-08|work=eurovision.tv|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208124303/https://eurovision.tv/story/slovenia-has-spoken-its-joker-out-liverpool-2023|archive-date=8 December 2022|accessdate=2022-12-08}}</ref> == Пред Евровизија == === Внатрешен избор === [[Податотека:Joker-Out-Slovenia-2023-Israel-Calling.jpg|мини| [[Joker Out|Џокер аут]] биле интерно избрани од Радиотелевизија Словенија да ја претстават Словенија во Ливерпул на Евровизија 2023.]] Словенечкиот влез за Евровизија 2023 бил избран внатрешно од Радиотелевизија Словенија, означувајќи само трет пат кога радиодифузерот интерно го избрал својот акт за натпреварот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2022/12/05/%f0%9f%87%b8%f0%9f%87%ae-slovenia-eurovision-2023-selection-news-expected-on-december-8/|title=🇸🇮 Slovenia: Eurovision 2023 Selection News Expected on December 8|last=Granger|first=Anthony|date=2022-12-05|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20221228183845/https://eurovoix.com/2022/12/05/%F0%9F%87%B8%F0%9F%87%AE-slovenia-eurovision-2023-selection-news-expected-on-december-8/|archive-date=28 December 2022|accessdate=2023-05-01}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2022/12/07/%f0%9f%87%b8%f0%9f%87%ae-slovenia-ema-2023-details-to-be-revealed-tomorrow/|title=🇸🇮 Slovenia: EMA 2023 Details to be Revealed Tomorrow|last=Granger|first=Anthony|date=2022-12-07|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20221228183856/https://eurovoix.com/2022/12/07/%f0%9f%87%b8%f0%9f%87%ae-slovenia-ema-2023-details-to-be-revealed-tomorrow/|archive-date=28 December 2022|accessdate=2023-05-07}}</ref> На 8 декември 2022 година, емитувачот објавил дека го избрале бендот [[Joker Out|Џокер аут]] да ја претставува Словенија во Ливерпул за време на специјалната прес-конференција одржана во [[Љубљанска ботаничка градина|Љубљанската ботаничка градина]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2022/12/08/slovenia-joker-out-eurovision-2023/|title=🇸🇮 Slovenia: Joker Out! to Eurovision 2023|last=Granger|first=Anthony|date=2022-12-08|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208103915/https://eurovoix.com/2022/12/08/slovenia-joker-out-eurovision-2023/|archive-date=8 December 2022|accessdate=2023-05-01}}</ref> По објавувањето на нивниот избор за словенечки учесници, бендот изјавил "Ова е понуда што не можевме да ја одбиеме. Разговаравме за Евровизија пред години, но го чекавме вистинскиот момент. Тоа е очигледно сега. Неверојатно сме горди што ја претставуваме Словенија со нашиот стил на музика за да се покажеме на европската сцена".<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/enostavno/zanimivosti/na-evroviziji-bo-slovenijo-zastopala-skupina-joker-out/650449|title=Na Evroviziji bo Slovenijo zastopala skupina Joker Out|work=rtvslo.si|publisher=[[Radiotelevizija Slovenija]]|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230422160300/https://www.rtvslo.si/enostavno/zanimivosti/na-evroviziji-bo-slovenijo-zastopala-skupina-joker-out/650449|archive-date=22 April 2023|accessdate=22 April 2023}}</ref> Словенечката песна била снимена во декември 2022 година во [[Хамбург]], Германија. Бендот работел со Марк Пирк, Жарко Пак и Тод Бурк за време на процесот на снимање, при што Пирк исто така бил и креативен продуцент за музичкото видео на песната и сценската изведба на националната телевизија, обете завршени во јануари 2023 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2022/12/29/%f0%9f%87%b8%f0%9f%87%ae-slovenia-joker-out-eurovision-entry-recorded/|title=🇸🇮 Slovenia: Joker Out Eurovision Entry Recorded|last=Granger|first=Anthony|date=2022-12-29|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230112093506/https://eurovoix.com/2022/12/29/%F0%9F%87%B8%F0%9F%87%AE-slovenia-joker-out-eurovision-entry-recorded/|archive-date=12 January 2023|accessdate=2022-12-29}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/01/23/joker-out-film-music-video/|title=🇸🇮 Slovenia: Joker Out Film Music Video for Eurovision Entry|last=Granger|first=Anthony|date=2023-01-23|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230523074430/https://eurovoix.com/2023/01/23/joker-out-film-music-video/|archive-date=23 May 2023|accessdate=2023-01-24}}</ref> „''Карпе дием''“ била објавена како наслов на словенечкиот влез на 28 јануари 2023 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/01/28/joker-out-to-carpe-diem-eurovision/|title=🇸🇮 Slovenia: Joker Out to Perform "Carpe Diem" at Eurovision 2023|last=Granger|first=Anthony|date=2023-01-28|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230523074437/https://eurovoix.com/2023/01/28/joker-out-to-carpe-diem-eurovision/|archive-date=23 May 2023|accessdate=2023-05-02}}</ref> „Решивме да користиме проверена форма на национална селекција, поточно интерната селекција. Го избравме Џокер аут, кој, како Магнифико и бендовите Сидарта и [[Биг Фут Мама]] пред нив, носат квалитетна популарна музика на словенечката музичка сцена на задоволство на најшироката публика. Баравме добар звук и популарност, и убеден сум дека ги најдовме“. - Вања Варѓан, раководител на Одделението за забава на РТВ Словенија Избраната песна, „''Карпе дием''“, била претставена на јавноста на 4 февруари 2023 година, за време на специјалното шоу ''Мисија Ливерпул''.<ref name="Misija Liverpool details">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/evrovizija-na-misijo-liverpool-se-podajajo-joker-out/650251|title=Evrovizija: na Misijo Liverpool se podajajo Joker Out!|work=rtvslo.si|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208231025/https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/evrovizija-na-misijo-liverpool-se-podajajo-joker-out/650251|archive-date=8 December 2022|accessdate=2022-12-08}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2022/12/08/slovenia-joker-out-eurovision-2023/|title=🇸🇮 Slovenia: Joker Out! to Eurovision 2023|last=Granger|first=Anthony|date=2022-12-08|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208103915/https://eurovoix.com/2022/12/08/slovenia-joker-out-eurovision-2023/|archive-date=8 December 2022|accessdate=2022-12-08}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/01/20/slovenia-joker-out-misija-liverpool/|title=🇸🇮 Slovenia: Misija Liverpool To Present Joker Out's Entry|last=Davies|first=Megan|date=2022-12-08|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230120204154/https://eurovoix.com/2023/01/20/slovenia-joker-out-misija-liverpool/|archive-date=20 January 2023|accessdate=2023-01-21}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/misija-liverpool/joker-out-na-evrovizijo-s-skladbo-carpe-diem/656043|title=Joker Out na Evrovizijo s skladbo Carpe Diem|date=2023-01-28|work=rtvslo.si|publisher=RTV Slovenija|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230128193006/https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/misija-liverpool/joker-out-na-evrovizijo-s-skladbo-carpe-diem/656043|archive-date=28 January 2023|accessdate=2023-01-29}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovision.tv/story/slovenia-joker-out-premiere-carpe-diem-saturday-night|title=Slovenia: Joker Out to premiere 'Carpe Diem' on Saturday night!|date=3 February 2023|publisher=[[European Broadcasting Union]] (EBU)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203174938/https://eurovision.tv/story/slovenia-joker-out-premiere-carpe-diem-saturday-night|archive-date=3 February 2023|accessdate=2 May 2023}}</ref> Емисијата се емитувала на ТВ СЛО 1, а водител била Миша Молк. Покрај презентацијата на словенечкиот влез, минатите словенечки учесници на Евровизија Амаја, која ја претставувала Словенија во 2011 година; Филип Видушин, пејач на ЛПС, кој ја претставувал Словенија во 2022 година; Нуша Деренда, која ја претставувала Словенија во 2001 година; и Томаж Михелич, кој ја претставувал Словенија во 2002 година како член на Сестре, настапиле во живо во специјален јубилеен настап посветен на триесетте години на Словенија од првото учество на натпреварот.<ref name="Misija Liverpool details" /> [[Констракта]], која ја претставувала Србија на Евровизија 2022 година, исто така настапила во живо.<ref name="preparation">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/01/24/full-details-of-misija-liverpool/|title=🇸🇮 Slovenia: RTVSLO Reveals Full Details of Misija Liverpool|last=Granger|first=Anthony|date=2023-01-25|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230124204455/https://eurovoix.com/2023/01/24/full-details-of-misija-liverpool/|archive-date=24 January 2023|accessdate=2023-01-25}}</ref><ref name="songreleased">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/02/04/joker-out-eurovision-2023-entry/|title=🇸🇮 Slovenia: Joker Out Release Eurovision 2023 Entry "Carpe Diem"|last=Grace|first=Emily|date=2023-02-04|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204194602/https://eurovoix.com/2023/02/04/joker-out-eurovision-2023-entry/|archive-date=4 February 2023|accessdate=2023-02-04}}</ref> Бендот го објавил и музичкиот спот за песната, снимен во [[Љубљана]] во Гранд Хотел Унион, а во режија на Бонино Енгларо.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=zDBSIGITdY4|title=Joker Out - Carpe Diem - Slovenia 🇸🇮 - Official Video - Eurovision 2023|work=[[YouTube]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230428005540/https://www.youtube.com/watch?v=zDBSIGITdY4|archive-date=28 April 2023|accessdate=2 May 2023}}</ref> === Промоција === Со цел да се промовира „''Карпе дием''“ како словенечки влез за натпреварот во 2023 година, Џокер аут тргнал на промотивна турнеја низ Европа и Словенија. Тие станале првите словенечки учесници на Евровизија во историјата што присуствувале на сите промотивни забави.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://esctoday.com/190281/slovenia-joker-out-kick-off-european-promo-tour/|title=Slovenia: Joker Out kick off European promo tour|last=Jiandani|first=Sanjay|date=22 March 2023|work=Esctoday|archive-url=https://web.archive.org/web/20230502184311/https://esctoday.com/190281/slovenia-joker-out-kick-off-european-promo-tour/|archive-date=2 May 2023|accessdate=2 May 2023}}</ref> Бендот бил првиот кој бил потврден дека присуствувал на ''евровизиската забава во Барселона'' на 8 април 2023 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2022/12/20/joker-out-eurovision-spain-pre-party-2023/|title=🇪🇸 Spain: Joker Out! Confirmed as First Eurovision-Spain Pre-Party 2023 Act|last=Granger|first=Anthony|date=2022-12-20|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20221227184332/https://eurovoix.com/2022/12/20/joker-out-eurovision-spain-pre-party-2023/|archive-date=27 December 2022|accessdate=2023-01-25}}</ref> Се појавил и на предзабави во [[Мадрид]], [[Тел Авив]], [[Лондон]], [[Варшава]] и [[Амстердам]].<ref name="preparation">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/01/24/full-details-of-misija-liverpool/|title=🇸🇮 Slovenia: RTVSLO Reveals Full Details of Misija Liverpool|last=Granger|first=Anthony|date=2023-01-25|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230124204455/https://eurovoix.com/2023/01/24/full-details-of-misija-liverpool/|archive-date=24 January 2023|accessdate=2023-01-25}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/misija-liverpool/joker-out-z-odliko-opravili-s-svojo-prvo-postojanko-barcelono/662622|title=Joker Out z odliko opravili s svojo prvo postojanko – Barcelono|work=rtvslo.si|publisher=[[Radiotelevizija Slovenija]]|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20231001210243/https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/misija-liverpool/joker-out-z-odliko-opravili-s-svojo-prvo-postojanko-barcelono/662622|archive-date=1 October 2023|accessdate=23 April 2023}}</ref> На 9 март, бендот открил дека снима англиска верзија на песната „''Карпе дием''“, откако им се приближиле на обожавателите на [[Инстаграм]]; песната подоцна била објавена на 31 март 2023 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/03/09/joker-out-recording-english-version-of-carpe-diem/|title=🇸🇮 Slovenia: Joker Out Recording English Version of "Carpe Diem"|last=Granger|first=Anthony|date=2023-03-09|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230310150255/https://eurovoix.com/2023/03/09/joker-out-recording-english-version-of-carpe-diem/|archive-date=10 March 2023|accessdate=2023-03-10}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/03/31/joker-out-english-carpe-diem/|title=🇸🇮 Slovenia: Joker Out Release English Version of "Carpe Diem"|last=Granger|first=Anthony|date=2023-03-31|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230402102407/https://eurovoix.com/2023/03/31/joker-out-english-carpe-diem/|archive-date=2 April 2023|accessdate=2023-04-02}}</ref> На 29 април 2023 година, бендот отпатувал за Ливерпул со цел да сними спот за нивниот нов сингл „''Нов Бран''“ во соработка со англискиот пејач [[Елвис Костело]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/04/21/slovenia-joker-out-new-wave/|title=🇸🇮 Slovenia: Joker Out Release New Single "New Wave"|last=Granger|first=Anthony|date=2023-04-21|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230501103803/https://eurovoix.com/2023/04/21/slovenia-joker-out-new-wave/|archive-date=1 May 2023|accessdate=2023-05-01}}</ref> Тие се појавиле на неколку британски радио станици, вклучувајќи го и Би-Би-Ес Радио мерсисајд.<ref name="uk promotion">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p0fd8k04|title=BBC Radio Merseyside – Jellyfish on roller skates and Joker Out|date=2023-04-02|work=bbc.co.uk|publisher=BBC|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230402102052/https://www.bbc.co.uk/programmes/p0fd8k04|archive-date=2 April 2023|accessdate=2023-04-02}}</ref> На 9 април 2023 година, песната „''Карпе дием''" била пуштена на [[Анфилд]] пред фудбалскиот натпревар [[Премиер лига на Англија 2022-2023|од Премиер лигата]] помеѓу [[ФК Ливерпул|Ливерпул]] и [[ФК Арсенал|Арсенал]].<ref name="uk promotion" /><ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-65278612|title=Eurovision 2023: Stars of this year's song contest perform at final pre-party|date=2023-04-17|work=BBC News|access-date=2023-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230417080006/https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-65278612|archive-date=17 April 2023|language=en-GB}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/misija-liverpool/joker-out-bodo-na-evrovizijski-oder-stopili-deseti-po-vrsti-pred-tem-jih-caka-evrovizijska-turneja/662130|title=Joker Out bodo na evrovizijski oder stopili deseti po vrsti, pred tem jih čaka evrovizijska turneja|work=rtvslo.si|publisher=[[Radiotelevizija Slovenija]]|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20231001210243/https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/misija-liverpool/joker-out-bodo-na-evrovizijski-oder-stopili-deseti-po-vrsti-pred-tem-jih-caka-evrovizijska-turneja/662130|archive-date=1 October 2023|accessdate=23 April 2023}}</ref> На 20 април 2023 година, РТВСЛО одржала прес-конференција во Љубљана, при што словенечките медиуми имале можност да разговараат со Џокер аут. Бендот, исто така, ги детализирал своите подготовки за натпреварот и концептот на нивните планови за сценографијата со Би-Би-Си. Имал и неколку виртуелни настапи со медиуми во Хрватска, Словачка и Австрија. На 25 април 2023 година, бендот одржал специјален концерт на [[Прешернов плоштад|плоштадот Прешерен]], [[Љубљана]], каде што извеле повеќепесни вклучувајќи ја и „''Карпе дием''“ во нивниот последен настап во Словенија пред да заминат за Ливерпул.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/misija-liverpool/joker-out-izkoristili-dan-in-pred-odhodom-v-liverpool-napolnili-trg-v-ljubljani/666151|title=Joker Out 'izkoristili dan' in pred odhodom v Liverpool napolnili trg v Ljubljani|work=rtvslo.si|publisher=[[Radiotelevizija Slovenija]]|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230425170750/https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/misija-liverpool/joker-out-izkoristili-dan-in-pred-odhodom-v-liverpool-napolnili-trg-v-ljubljani/666151|archive-date=25 April 2023|accessdate=26 April 2023}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/misija-liverpool/joker-out-poleteli-misiji-liverpool-naproti/666658|title=Joker Out poleteli Misiji Liverpool naproti|work=rtvslo.si|publisher=[[Radiotelevizija Slovenija]]|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20231001210245/https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/misija-liverpool/joker-out-poleteli-misiji-liverpool-naproti/666658|archive-date=1 October 2023|accessdate=1 May 2023}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/04/26/joker-out-final-concert-in-ljubljana/|title=🇸🇮 Slovenia: Joker Out Hold Final Concert in Ljubljana Ahead of Eurovision|last=Granger|first=Anthony|date=2023-04-26|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230501103607/https://eurovoix.com/2023/04/26/joker-out-final-concert-in-ljubljana/|archive-date=1 May 2023|accessdate=2023-05-01}}</ref> На 30 април 2023 година, бендот објавил и забавна верзија на песната, која била премиерно прикажана на евровизискиот канал [[YouTube|на ЈуТјуб]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=-0x2tBEefZM|title=Joker Out - Carpe Diem (Party Version) 🇸🇮 Slovenia #EurovisionALBM|work=[[YouTube]]}}</ref> На 20 март 2023 година, бендот започнал неделна серија со документирање на нивните подготовки и патување до Изборот за песна на Евровизија низ Европа, почнувајќи од [[Хамбург]] со процесот на снимање и завршувајќи со последниот настап на бендот во Ливерпул.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/03/21/joker-out-carpe-diem-series/|title=🇸🇮 Slovenia: Joker Out Begin 'Carpe Diem' Series Following Eurovision Preparations|last=Granger|first=Anthony|date=2023-03-21|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230402112113/https://eurovoix.com/2023/03/21/joker-out-carpe-diem-series/|archive-date=2 April 2023|accessdate=2023-04-02}}</ref> На 11 мај 2023 година, РТВСЛО ја емитувала ''Патот до Ливерпул'' на ТВ СЛО 2, специјална програма за патувањето на Џокер аут до натпреварот. На 13 мај 2023 година, емисија зад сцената била емитувана на ТВ СЛО 1 со специјални снимки од бекстејџот од Ливерпул.<ref name="broadcast plans">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/rtv/za-medije/sporocila-za-javnost/joker-out-pred-odhodom-v-liverpool/665570|title=Joker Out pred odhodom v Liverpool|work=rtvslo.si|publisher=[[Radiotelevizija Slovenija]]|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230421080126/https://www.rtvslo.si/rtv/za-medije/sporocila-za-javnost/joker-out-pred-odhodom-v-liverpool/665570|archive-date=21 April 2023|accessdate=22 April 2023}}</ref> == На Евровизија == Според правилата на Евровизија 2023, сите нации со исклучок на актуелната шампионската нација (Украина) и „[[Евровизија|Големата петорка]]“ (Франција, Германија, Италија, Шпанија и земјата домаќин Обединетото Кралство) требале да се квалификуваат во едно од двете полуфиналиња за да се натпреваруваат за финалето; првите десет земји од секое полуфинале напредуваат во финалето. [[Европски радиодифузен сојуз|Европскиот радиодифузен сојуз]] ги поделила земјите натпреварувачи во шест различни низи врз основа на моделите на гласање од претходните натпревари, а земјите со поволна историја на гласање биле ставени во истата низа. На 31 јануари 2023 година, била одржана ждрепка за распределба, со која секоја земја се пласирала во едно од двете полуфиналиња и било определено во која половина од шоуто ќе настапат. Словенија се пласирала во второто полуфинале, одржано на 11 мај 2023 година, а требала да настапи во втората половина од шоуто.<ref name="draw">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovision.tv/story/eurovision-2023-allocation-draw-results|title=Eurovision 2023: Allocation Draw results|last=Groot|first=Evert|date=2023-01-31|publisher=[[European Broadcasting Union]] (EBU)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203005317/https://eurovision.tv/story/eurovision-2023-allocation-draw-results|archive-date=3 February 2023|accessdate=2022-01-31}}</ref> Откако биле објавени сите натпреварувачки песни за натпреварот во 2023 година, редоследот за полуфиналето не бил одлучен преку друго извлекување, туку од продуцентите на сериите со цел слични песни да не бидат постават една до друга. Словенија требала да настапи на позицијата 10, по Полска и пред Грузија.<ref name="order">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovision.tv/story/eurovision-2023-semi-final-running-orders-revealed|title=Eurovision Song Contest 2023 Semi-Final running orders revealed!|date=2023-03-22|work=Eurovision.tv|publisher=EBU|language=en-gb|archive-url=https://web.archive.org/web/20230323072255/https://eurovision.tv/story/eurovision-2023-semi-final-running-orders-revealed|archive-date=23 March 2023|accessdate=2023-03-22}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://evrovizija.com/stavnice-joker-out-vse-visje-loreen-pa-nizje/|title=Stavnice: Joker Out vse višje, Loreen nižje|date=7 May 2023|work=rtvslo.si|publisher=[[Radiotelevizija Slovenija]]|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230507112518/https://evrovizija.com/stavnice-joker-out-vse-visje-loreen-pa-nizje/|archive-date=7 May 2023|accessdate=7 May 2023}}</ref> Веднаш по затворањето на второто полуфинале, се одржала прес-конференција на која секој од уметниците влечел во која половина од финалето ќе настапи.<ref name="finalhalf">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/05/11/eurovision-2023-final-allocation-revealed/|title=🇺🇦🇬🇧 Eurovision 2023 Final Allocation Revealed|last=Farren|first=Neil|date=2023-05-11|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230511214702/https://eurovoix.com/2023/05/11/eurovision-2023-final-allocation-revealed/|archive-date=11 May 2023|accessdate=2023-05-11}}</ref> Словенија била извлечена во втората половина од финалето и подоцна била избрана од ЕРУ да настапи на позицијата број 24, по влезот на Израел и пред влезот на Хрватска.<ref name="runningorder">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovision.tv/story/eurovision-2023-grand-final-running-order|title=Eurovision 2023: The Grand Final running order|date=12 May 2023|publisher=[[European Broadcasting Union]] (EBU)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230512003011/https://eurovision.tv/story/eurovision-2023-grand-final-running-order|archive-date=12 May 2023|accessdate=12 May 2023}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/05/11/eurovision-2023-final-allocation-revealed/|title=🇺🇦🇬🇧 Eurovision 2023 Final Allocation Revealed|last=Farren|first=Neil|date=2023-05-11|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230511214702/https://eurovoix.com/2023/05/11/eurovision-2023-final-allocation-revealed/|archive-date=11 May 2023|accessdate=2023-05-12}}</ref> Во Словенија полуфиналето се емитувало на ТВ СЛО 2, а финалето се емитувало на ТВ СЛО 1, со коментирање во живо од страна на Андреј Хофер. Второто полуфинале и финалето се емитувале и на Радио Марибор и Радио Вал 202, со коментирање во живо во второто полуфинале од страна на Маја Степанчич, Маруша Керец, Неја Јерант и Уршула Залетељ, додека радио преносот на финалето го коментирале Маја Степанчич, Миха Шалехар и Уршула Залетељ. Сите емисии биле прикажани и на 4D онлајн платформата ММЦЖиво на РТВСЛО со коментирање во живо од страна на новинарката Жана Чех.<ref name="broadcast plans">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/rtv/za-medije/sporocila-za-javnost/joker-out-pred-odhodom-v-liverpool/665570|title=Joker Out pred odhodom v Liverpool|work=rtvslo.si|publisher=[[Radiotelevizija Slovenija]]|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230421080126/https://www.rtvslo.si/rtv/za-medije/sporocila-za-javnost/joker-out-pred-odhodom-v-liverpool/665570|archive-date=21 April 2023|accessdate=22 April 2023}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/tv/spored/tvs2/2023-05-09|title=TV Slovenija 2 • torek, 9. maj. 2023|work=RTVSLO.si|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230504133023/https://www.rtvslo.si/tv/spored/tvs2/2023-05-09|archive-date=4 May 2023|accessdate=1 May 2023}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/tv/spored/tvs2/2023-05-11|title=TV Slovenija 2 • četrtek, 11. maj. 2023|work=RTVSLO.si|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230503223704/https://www.rtvslo.si/tv/spored/tvs2/2023-05-11|archive-date=3 May 2023|accessdate=1 May 2023}}</ref><ref name="finalbroadcast">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/tv/spored/tvs1/2023-05-13|title=TV Slovenija 1 • sobota, 13. maj. 2023|work=RTVSLO.si|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230507024546/https://www.rtvslo.si/tv/spored/tvs1/2023-05-13|archive-date=7 May 2023|accessdate=1 May 2023}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://val202.rtvslo.si/podkast/jutro-202/173251476/174955976|title=Glodbe: Evrovizija čez 3, 2, 1|work=Val 202|publisher=RTVSLO|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230508073804/https://val202.rtvslo.si/podkast/jutro-202/173251476/174955976|archive-date=8 May 2023|accessdate=2023-05-08}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/v-drugem-predizboru-slovenija-v-ogenj-posilja-skupino-joker-out/667738|title=V drugem predizboru Slovenija v ogenj pošilja skupino Joker Out|work=RTVSLO.si|publisher=RTVSLO|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230511152746/https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/v-drugem-predizboru-slovenija-v-ogenj-posilja-skupino-joker-out/667738|archive-date=11 May 2023|accessdate=2023-05-11}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/joker-out-pred-polfinalom-imeli-smo-ze-toliko-vaj-da-vemo-kaj-delamo/667719|title=Joker Out pred polfinalom: "Imeli smo že toliko vaj, da vemo, kaj delamo"|work=RTVSLO.si|publisher=RTVSLO|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20231001210246/https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/joker-out-pred-polfinalom-imeli-smo-ze-toliko-vaj-da-vemo-kaj-delamo/667719|archive-date=1 October 2023|accessdate=2023-05-11}}</ref> Словенечкиот портпарол, кој го објавил најдобриот резултат од 12 поени доделени од словенечкото жири за време на финалето, била Мелани Мекичар.<ref name="finalbroadcast" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/05/12/slovenia-melani-mekicar-eurovision-2023/|title=🇸🇮 Slovenia: Melani Mekicar Spokesperson for Eurovision 2023|last=Granger|first=Anthony|date=2023-05-12|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230512112613/https://eurovoix.com/2023/05/12/slovenia-melani-mekicar-eurovision-2023/|archive-date=12 May 2023|accessdate=2023-05-12}}</ref> === Полуфинале === [[Податотека:Eurovision_2023_-_Jury_Semi-final_2_-_Slovenia_-_Joker_Out_(01).jpg|лево|мини| Џокер аут за време на проба пред второто полуфинале]] Џокер аут учествувал на техничките проби на 2 и 5 мај, по што следеле генералните проби на 10 и 11 мај. Во ова било вклучено жирито на шоуто на 10 мај, каде професионалните резервни жирија од секоја земја гледале и гласале за резултатот што се користел доколку се јавеле некои проблеми со јавното гласање.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://escbeat.com/2023/04/28/eurovision-2023-the-rehearsal-schedule/#:~:text=Sunday%2C%20the%2030th%20of%20April%202023%20First%20rehearsals,First%20rehearsals%20Batch%203%20%28remaining%20semi-final%202%20artists%29|title=Eurovision 2023: The Rehearsal Schedule|last=Lahav|first=Doron|date=2023-04-28|work=Esc Beat|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230501100158/https://escbeat.com/2023/04/28/eurovision-2023-the-rehearsal-schedule/#:~:text=Sunday%2C%20the%2030th%20of%20April%202023%20First%20rehearsals,First%20rehearsals%20Batch%203%20%28remaining%20semi-final%202%20artists%29|archive-date=1 May 2023|accessdate=2023-05-01}}</ref> Дамир Раковиќ, попознат како Понорели, бил дизајнер на костимите за настапот на бендот, претходно дизајнирал облекли за Естел, [[Северина Вучковиќ|Северина]], која ја претставувала Хрватска на Евровизија во 2006 година, Катарина Решек, Сенида и [[Дино Мерлин]], која ја представила Босна и Херцеговина на Евровизија 1999 и 2011.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/04/28/joker-out-outfit-designer/|title=🇸🇮 Slovenia: Joker Out's Outfit Designer Revealed|last=Lahav|first=Doron|date=2023-04-28|work=Esc Beat|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230501102214/https://eurovoix.com/2023/04/28/joker-out-outfit-designer/|archive-date=1 May 2023|accessdate=2023-05-01}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/misija-liverpool/joker-out-preziveli-prvo-vajo-pred-velikim-spektaklom-v-liverpoolu/666831|title=Joker Out "preživeli" prvo vajo pred velikim spektaklom v Liverpoolu|work=rtvslo.si|publisher=[[Radiotelevizija Slovenija]]|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230503154227/https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/misija-liverpool/joker-out-preziveli-prvo-vajo-pred-velikim-spektaklom-v-liverpoolu/666831|archive-date=3 May 2023|accessdate=3 May 2023}}</ref> Тој изјавил дека на сцената на Евровизија, словенечкиот квинтет ќе блесне со светли и романтични бои кои ќе одговараат на мелодијата на „''Карпе Дием''" и ќе го обележат тематскиот сет на рајската градина, симболизирајќи го доаѓањето на животниот и растителниот свет. Секој од членовите на бендот исто така бил придружуван и од различен мотив, пти што секој од нив имал свое животно, растение и скапоцен камен, кој бил зашиен во ненаметлив дел на костимот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovision.tv/gallery/slovenia-joker-out-carpe-diem-first-rehearsal|title=🇸🇮 Slovenia Joker Out - Carpe Diem (First Rehearsal)|date=2 May 2023|publisher=[[European Broadcasting Union]] (EBU)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230502131020/https://eurovision.tv/gallery/slovenia-joker-out-carpe-diem-first-rehearsal|archive-date=2 May 2023|accessdate=2 May 2023}}</ref> Понорели користел и природни бои во боите на костимите, спојувајќи ги боите во согласност со нивната енергија и карактер, при што секој имал своја чипка. Понорели, исто така, соработувал со словенечкиот дизајнер на тантела, Идрија Андраз Дробниц, за да донесе изразито словенечки мотив на изведбата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/popkultura/moda/modni-oblikovalec-ponorelii-pazimo-kaj-vnasamo-v-telo-dajemo-na-lasisce-pri-obleki-pa-se-ne/665976|title=Modni oblikovalec Ponorelii: Pazimo, kaj vnašamo v telo, dajemo na lasišče, pri obleki pa še ne|work=rtvslo.si|publisher=[[Radiotelevizija Slovenija]]|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230501101144/https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/popkultura/moda/modni-oblikovalec-ponorelii-pazimo-kaj-vnasamo-v-telo-dajemo-na-lasisce-pri-obleki-pa-se-ne/665976|archive-date=1 May 2023|accessdate=1 May 2023}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovisionfun.com/en/2023/04/slovenia-joker-out-revealed-their-costume-designer/|title=Slovenia: Joker Out revealed their Costume Designer!|last=Thermos|first=Kostantinos|date=2023-04-28|work=Eurovision fun|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230501111420/https://eurovisionfun.com/en/2023/04/slovenia-joker-out-revealed-their-costume-designer/|archive-date=1 May 2023|accessdate=2023-05-01}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/05/02/slovenia-joker-out-first-rehearsal/|title=🇸🇮 Slovenia: All The Details About Joker Out's First Rehearsal|last=Granger|first=Anthony|date=2023-05-02|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230502171603/https://eurovoix.com/2023/05/02/slovenia-joker-out-first-rehearsal/|archive-date=2 May 2023|accessdate=2023-05-02}}</ref> Матиќ Задравец служел и како хореограф на словенечкиот настап, откако веќе неколку години работел со бендот во Словенија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://evrovizija.com/jokerji-na-odru-evrovizije-z-idrijsko-cipko/|title=Jokerji na odru Evrovizije z idrijsko čipko|date=23 April 2023|work=Evrovizija.com|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230507184226/https://evrovizija.com/jokerji-na-odru-evrovizije-z-idrijsko-cipko/|archive-date=7 May 2023|accessdate=7 May 2023}}</ref> За време на словенечкиот настап доминирале темноцрвените и црните ЛЕД светла, при што сите членови на бендот имале интеракција помеѓу себе во текот на целиот настап. Главниот вокал, Бојан Цвјетиќанин, изјавил дека целта на бендот била да создаде „триминутен концерт на Џокер аут“ на сцената, спојувајќи го „словенечкото културно наследство со изразит рок што ја дефинира сценската изведба за Европа“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/02/17/joker-out-hint-staging-plans/|title=🇸🇮 Slovenia: Joker Out Hint At Staging Plans|last=Davies|first=Megan|date=2023-02-17|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230505154513/https://eurovoix.com/2023/02/17/joker-out-hint-staging-plans/|archive-date=5 May 2023|accessdate=2023-05-05}}</ref> На крајот од настапот, сите членови на бендот се наредиле пред бината пред да се поклонат на публиката.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/05/05/slovenia-joker-out-second-euorvision-rehearsal/|title=🇸🇮 Slovenia: All The Details About Joker Out's Second Eurovision Rehearsal|last=Granger|first=Anthony|date=2023-05-05|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230505154512/https://eurovoix.com/2023/05/05/slovenia-joker-out-second-euorvision-rehearsal/|archive-date=5 May 2023|accessdate=2023-05-05}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovision.tv/gallery/slovenia-joker-out-carpe-diem-second-rehearsal|title=🇸🇮 Slovenia - Joker Out - Carpe Diem (Second Rehearsal)|date=5 May 2023|publisher=[[European Broadcasting Union]] (EBU)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230505154716/https://eurovision.tv/gallery/slovenia-joker-out-carpe-diem-second-rehearsal|archive-date=5 May 2023|accessdate=5 May 2023}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/misija-liverpool/joker-out-se-drugic-preizkusili-trdnost-liverpoolskega-odra/667190|title=Joker Out še drugič preizkusili trdnost liverpoolskega odra|work=rtvslo.si|publisher=[[Radiotelevizija Slovenija]]|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230506005641/https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/misija-liverpool/joker-out-se-drugic-preizkusili-trdnost-liverpoolskega-odra/667190|archive-date=6 May 2023|accessdate=6 May 2023}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://evrovizija.com/joker-out-strnili-vtise-po-prvi-vaji/|title=Joker Out strnili vtise po prvi vaji|date=3 May 2023|work=Evrovizija.com|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230506133427/https://evrovizija.com/joker-out-strnili-vtise-po-prvi-vaji/|archive-date=6 May 2023|accessdate=7 May 2023}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/misija-liverpool/joker-out-zelimo-da-se-obcinstvo-pocuti-enako-dobro-kot-se-mi-na-odru/667324|title=Joker Out: Želimo, da se občinstvo počuti enako dobro, kot se mi na odru|work=rtvslo.si|publisher=[[Radiotelevizija Slovenija]]|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230508085922/https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/misija-liverpool/joker-out-zelimo-da-se-obcinstvo-pocuti-enako-dobro-kot-se-mi-na-odru/667324|archive-date=8 May 2023|accessdate=8 May 2023}}</ref> На крајот на шоуто, било објавено дека Словенија дека завршила во топ 10 и потоа се квалификувала во големото финале.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/carpe-diem-bo-se-odmeval-cisto-v-zadnji-ovojnici-je-pisalo-slovenija/667738|title=Carpe Diem bo še odmeval: čisto v zadnji ovojnici je pisalo Slovenija!|work=RTVSLO.si|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230511212112/https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/carpe-diem-bo-se-odmeval-cisto-v-zadnji-ovojnici-je-pisalo-slovenija/667738|archive-date=11 May 2023|accessdate=11 May 2023}}</ref> Тоа било прв пат од 2019 Словенија да се пласира во финалето на натпреварот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=G8-niYtWA-Q|title=Exclusive POV: When you're the very last Qualifier for Eurovision 2023|work=[[YouTube]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230513165855/https://www.youtube.com/watch?v=G8-niYtWA-Q|archive-date=13 May 2023|accessdate=13 May 2023}}</ref> Подоцна било откриено дека Словенија се пласирала на петтото место од шеснаесетте земји учеснички во второто полуфинале со 103 бода. === Финале === [[Податотека:Eurovision_2023_-_Jury_Final_-_Slovenia_-_Joker_Out_(02).jpg|десно|мини| Џокер аут за време на финалето на жирито на 12 мај 2023 година.]] Набргу по второто полуфинале се одржала прес-конференција на победниците за десетте земји кои се квалификацирале. Како дел од оваа прес-конференција, квалификациските уметници учествувале во ждрепката за да одредат во која половина од големото финале потоа ќе учествуваат. Оваа ждрепка била извршена по редоследот по кој земјите се појавиле во полуфиналниот поредок. Словенија била извлечена да се натпреварува во втората половина.<ref name="finalhalf">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/05/11/eurovision-2023-final-allocation-revealed/|title=🇺🇦🇬🇧 Eurovision 2023 Final Allocation Revealed|last=Farren|first=Neil|date=2023-05-11|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230511214702/https://eurovoix.com/2023/05/11/eurovision-2023-final-allocation-revealed/|archive-date=11 May 2023|accessdate=2023-05-11}}</ref> По оваа ждрепка, продуцентите на сериите го одредиле редот на финалето, како што направиле и за полуфиналето. Словенија потоа настапила на позицијата број 24, по влезот на Израел и пред влезот на Хрватска.<ref name="runningorder">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovision.tv/story/eurovision-2023-grand-final-running-order|title=Eurovision 2023: The Grand Final running order|date=12 May 2023|publisher=[[European Broadcasting Union]] (EBU)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230512003011/https://eurovision.tv/story/eurovision-2023-grand-final-running-order|archive-date=12 May 2023|accessdate=12 May 2023}}</ref> Пред настапот на бендот во финалето, водечкиот пејач, Бојан Цвјетиќанин, изјавил „почувствувавме многу поголем притисок како внатрешно избрани уметници да ја претставуваме Словенија. Сега стигнавме до финалето, нашата цел е да продолжиме да ја претставуваме Словенија на најдобар можен начин, се надеваме дека ќе постигнеме добар резултат за земјата“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/joker-out-izpolnili-smo-svoja-pricakovanja-upamo-se-na-dober-rezultat-v-finalu/667996|title=Joker Out: Izpolnili smo svoja pričakovanja, upamo še na dober rezultat v finalu|work=rtvslo.si|publisher=[[Radiotelevizija Slovenija]]|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230513164727/https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/joker-out-izpolnili-smo-svoja-pricakovanja-upamo-se-na-dober-rezultat-v-finalu/667996|archive-date=13 May 2023|accessdate=13 May 2023}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/misija-liverpool/veliki-finale-evrovizije-joker-out-na-oder-med-zadnjimi/668006|title=Veliki finale Evrovizije: Joker Out na oder med zadnjimi|work=rtvslo.si|publisher=[[Radiotelevizija Slovenija]]|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230513165221/https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/misija-liverpool/veliki-finale-evrovizije-joker-out-na-oder-med-zadnjimi/668006|archive-date=13 May 2023|accessdate=13 May 2023}}</ref> Џокер аут уште еднаш учествувал во генералните проби на 12 и 13 мај пред финалето, вклучувајќи го и финалето каде професионалните жирија ги дале своите последни гласови пред шоуто во живо на 12 мај. Тие извршиле повторување на нивниот полуфинален настап за време на финалето на 13 мај. Словенија се пласирала на 21-то место во финалето со 78 поени; 45 поени од јавното гласање и 33 поени од жирито. === Гласање === Подолу е даден преглед на бодовите доделени на Словенија во второто полуфинале и во финалето. Гласањето за време на трите емисии вклучувало секоја земја да додели поени од 1-8, 10 и 12: еден од нивното професионално жири, а другиот од јавното гласање, додека гласањето за полуфиналето било целосно засновано на гласот на јавноста.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovision.tv/about/voting|title=Voting–Eurovision Song Contest|date=16 May 2019|publisher=European Broadcasting Union (EBU)|archive-url=https://web.archive.org/web/20210526162423/https://eurovision.tv/about/voting|archive-date=26 May 2021|accessdate=14 May 2023}}</ref> Точниот состав на професионалното жири и резултатите од жирито и телевоутингот на секоја земја биле објавени по финалето. Словенечкото жири го сочинувале Едита Чепин, Лара Баруца, Матјаж Влашиќ, Хуго Смех (Хју) и Јернеј Собочан.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/loreen-prva-zenska-izvajalka-v-zgodovini-ki-je-drugic-osvojila-evrovizijsko-krono/668006|title=Loreen prva ženska izvajalka v zgodovini, ki je drugič osvojila evrovizijsko krono!|work=rtvslo.si|publisher=[[Radiotelevizija Slovenija]]|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230514072705/https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/loreen-prva-zenska-izvajalka-v-zgodovini-ki-je-drugic-osvojila-evrovizijsko-krono/668006|archive-date=14 May 2023|accessdate=14 May 2023}}</ref> Во второто полуфинале, Словенија се пласирала на 5-то место со 103 бода, а најмногу бодови, 12, добиле од Полска, Романија и Шпанија. Ова го означило првиот пласман на Словенија во финалето од 2019 година. Во финалето, Словенија се пласирала на 21-то место со 78 поени, добивајќи дванаесет поени во гласањето на жирито од Србија и дванаесет поени во јавното гласање од Хрватска. Во текот на натпреварот, Словенија ги доделила своите 12 поени на Албанија во второто полуфинале, а на Италија (жири) и Хрватска (јавно гласање) во финалето.<ref name="2023detailedsemi">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovision.tv/event/liverpool-2023/second-semi-final/results/slovenia|title=Results of the Second Semi-final of Liverpool 2023 – Slovenia|publisher=European Broadcasting Union (EBU)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230514073334/https://eurovision.tv/event/liverpool-2023/second-semi-final/results/slovenia|archive-date=14 May 2023|accessdate=14 May 2023}}</ref><ref name="2023detailedfinal">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovision.tv/event/liverpool-2023/grand-final/results/slovenia|title=Results of the Final of Liverpool 2023 – Slovenia|publisher=European Broadcasting Union (EBU)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230514073335/https://eurovision.tv/event/liverpool-2023/grand-final/results/slovenia|archive-date=14 May 2023|accessdate=14 May 2023}}</ref> ==== Доделени поени за Словенија ====  {{col-begin}} {{col-2}} {| class="wikitable" |- |+ {{nowrap|Доделени поени за Словенија (полуфинале 2)<ref name="2023detailedsemi"/>}} |- ! scope="col" width="20%" | Резултат ! scope="col" | Јавно гласање |- ! scope="row" | 12 поени | {{ubl|{{Esc|Полска|y=2023}}|{{Esc|Романија|y=2023}}|{{Esc|Шпанија|y=2023}}}} |- ! scope="row" | 10 поени | {{Esc|Австрија|y=2023}} |- ! scope="row" | 8 поени | {{Esc|Австралија|y=2023}} |- ! scope="row" | 7 поени | {{ubl|{{Esc|Естонија|y=2023}}|{{Esc|Литванија|y=2023}}}} |- ! scope="row" | 6 поени | {{ubl||{{Esc|Украина|y=2023}}}} |- ! scope="row" | 5 поени | {{Esc|Ерменија|y=2023}} |- ! scope="row" | 4 поени | {{Esc|Албанија|y=2023}} |- ! scope="row" | 3 поени | {{ubl|{{Esc|Белгија|y=2023}}|{{Esc|Обединето Кралство|y=2023}}}} |- ! scope="row" | 2 поени | {{ubl|{{Esc|Кипар|y=2023}}|{{Esc|Данска|y=2023}}|{{Esc|Грција|y=2023}}}} |- ! scope="row" | 1 поен | {{ubl|{{Esc|Грузија|y=2023}}|{{Esc|Исланд|y=2023}}}} |} {{col-2}} {| class="wikitable" |- |+ {{nowrap|Доделени поени за Словенија (финале)<ref name="2023detailedfinal"/>}} |- ! scope="col" width="20%" | Резултат ! scope="col" width="40%" | Јавно гласање ! scope="col" width="40%" | Жири |- ! scope="row" | 12 поени | {{Esc|Хрватска|y=2023}} | {{Esc|Србија|y=2023}} |- ! scope="row" | 10 поени | | |- ! scope="row" | 8 поени | {{Esc|Србија|y=2023}} | |- ! scope="row" | 7 поени | {{Esc|Финска|y=2023}} | |- ! scope="row" | 6 поени | | {{ubl|{{Esc|Австрија|y=2023}}|{{Esc|Чешка|y=2023}}}} |- ! scope="row" | 5 поени | {{Esc|Азербејџан|y=2023}} | {{Esc|Хрватска|y=2023}} |- ! scope="row" | 4 поени | | |- ! scope="row" | 3 поени | {{Esc|Чешка|y=2023}} | {{Esc|Украина|y=2023}} |- ! scope="row" | 2 поени | {{ubl|{{Esc|Албанија|y=2023}}|{{Esc|Латвија|y=2023}}|{{Esc|Полска|y=2023}}|{{Esc|Романија|y=2023}}}} | |- ! scope="row" | 1 поен | {{ubl|{{Esc|Австралија|y=2023}}|{{Esc|Естонија|y=2023}}}} | {{Esc|Обединетото Кралство|y=2023}} |} {{col-end}} ==== Доделени поени од Словенија ==== {{col-begin}} {{col-2}} {| class="wikitable" |- |+ Доделени поени од Словенија (полуфинале 2)<ref name="2023detailedsemi" /> |- ! scope="col" width="20%" | Резултат ! scope="col" | Јавно гласање |- ! scope="row" style="background:gold" | 12 поени | {{Esc|Албанија|y=2023}} |- ! scope="row" style="background:silver" | 10 поени | {{Esc|Австрија|y=2023}} |- ! scope="row" style="background:#CC9966" | 8 поени | {{Esc|Полска|y=2023}} |- ! scope="row" | 7 поени | {{Esc|Белгија|y=2023}} |- ! scope="row" | 6 поени | {{Esc|Австралија|y=2023}} |- ! scope="row" | 5 поени | {{Esc|Естонија|y=2023}} |- ! scope="row" | 4 поени | {{Esc|Кипар|y=2023}} |- ! scope="row" | 3 поени | {{Esc|Исланд|y=2023}} |- ! scope="row" | 2 поени | {{Esc|Литванија|y=2023}} |- ! scope="row" | 1 поен | {{Esc|Ерменија|y=2023}} |} {{col-2}} {| class="wikitable" |- |+ {{nowrap|Доделени поени од Словенија (финале)<ref name="2023detailedfinal" />}} |- ! scope="col" width="20%" | Резултат ! scope="col" width="40%" | Јавно гласање ! scope="col" width="40%" | Жири |- ! scope="row" style="background:gold" | 12 поени | {{Esc|Хрватска|y=2023}} | {{Esc|Италија|y=2023}} |- ! scope="row" style="background:silver" | 10 поени | {{Esc|Финска|y=2023}} | {{Esc|Естонија|y=2023}} |- ! scope="row" style="background:#CC9966" | 8 поени | {{Esc|Италија|y=2023}} | {{Esc|Литванија|y=2023}} |- ! scope="row" | 7 поени | {{Esc|Албанија|y=2023}} | {{Esc|Шведска|y=2023}} |- ! scope="row" | 6 поени | {{Esc|Србија|y=2023}} | {{Esc|Чешка|y=2023}} |- ! scope="row" | 5 поени | {{Esc|Норвешка|y=2023}} | {{Esc|Белгија|y=2023}} |- ! scope="row" | 4 поени | {{Esc|Шведска|y=2023}} | {{Esc|Австралија|y=2023}} |- ! scope="row" | 3 поени | {{Esc|Франција|y=2023}} | {{Esc|Австрија|y=2023}} |- ! scope="row" | 2 поени | {{Esc|Белгија|y=2023}} | {{Esc|Шпанија|y=2023}} |- ! scope="row" | 1 поен | {{Esc|Полска|y=2023}} | {{Esc|Швајцарија|y=2023}} |} {{col-end}} ==== Детални резултати од гласањето ==== Жирито на секоја нација се состоело од пет професионалци од музичката индустрија кои се граѓани на земјата што ја претставуваат, а нивните имиња биле објавени пред натпреварот за да се обезбеди транспарентност. Жирито го оценувало секој запис врз основа на: вокалниот капацитет; сценскиот настап; композицијата и оригиналноста на песната; и целокупниот впечаток од настапот.<ref name="judges">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovision.tv/event/liverpool-2023/grand-final/jury|title=Eurovision 2023 Final Juries|work=eurovision.tv|publisher=[[European Broadcasting Union]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230515121709/https://eurovision.tv/event/liverpool-2023/grand-final/jury|archive-date=15 May 2023|accessdate=15 May 2023}}</ref> Покрај тоа, на ниту еден член на националното жири не му било дозволено да биде поврзан на кој било начин со кој било од конкурентните акти на таков начин за да не гласаат пристрасно. Поединечните рангирања на секој член на жирито, како и резултатите од телевоутирањето на нацијата биле објавени набргу по големото финале. Следниве членови го сочинувале словенечкото жири:<ref name="2023detailedfinal">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovision.tv/event/liverpool-2023/grand-final/results/slovenia|title=Results of the Final of Liverpool 2023 – Slovenia|publisher=European Broadcasting Union (EBU)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230514073335/https://eurovision.tv/event/liverpool-2023/grand-final/results/slovenia|archive-date=14 May 2023|accessdate=14 May 2023}}</ref><ref name="judges">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovision.tv/event/liverpool-2023/grand-final/jury|title=Eurovision 2023 Final Juries|work=eurovision.tv|publisher=[[European Broadcasting Union]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230515121709/https://eurovision.tv/event/liverpool-2023/grand-final/jury|archive-date=15 May 2023|accessdate=15 May 2023}}</ref> * Хуго Смех (Хју) – музички продуцент * Јернеј Собочан Ивановиќ – музички уредник во Радио Вал 202 * Матјаж Влашиќ – пејач, гитарист, текстописец и композитор на поп музика * Едита Чепин – уметничко име Дитка, кантавтор и композитор * Лара Барука – пејачка и композитор на поп музика {| class="sortable wikitable collapsible plainrowheaders" style="text-align:center;" |+{{Безпрелом|Детални резултати од гласањето од Словенија (полуфинале 2)<ref name="2023detailedsemi" />}} ! rowspan="2" scope="col" |Редослед ! rowspan="2" scope="col" |Држава ! colspan="2" scope="col" |Јавно гласање |- ! scope="col" |Ранг ! scope="col" |Поени |- ! scope="row" style="text-align:center;" |01 | style="text-align:left;" |Данска |12 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |02 | style="text-align:left;" |Ерменија |10 |1 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |03 | style="text-align:left;" |Романија |14 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |04 | style="text-align:left;" |Естонија |6 |5 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |05 | style="text-align:left;" |Белгија |4 |7 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |06 | style="text-align:left;" |Кипар |7 |4 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |07 | style="text-align:left;" |Исланд |8 |3 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |08 | style="text-align:left;" |Грција |13 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |09 | style="text-align:left;" |Полска | style="background:#CC9966;" |3 | style="background:#CC9966;" |8 |- class="sortbottom" ! scope="row" style="text-align:center;" |10 | style="text-align:left;" |Словенија | style="background:#AAAAAA;" | | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |11 | style="text-align:left;" |Грузија |11 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |12 | style="text-align:left;" |Сан Марино |15 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |13 | style="text-align:left;" |Австрија | style="background:silver;" |2 | style="background:silver;" |10 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |14 | style="text-align:left;" |Албанија | style="background:gold;" |1 | style="background:gold;" |'''12''' |- ! scope="row" style="text-align:center;" |15 | style="text-align:left;" |Литванија |9 |2 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |16 | style="text-align:left;" |Австралија |5 |6 |} {| class="sortable wikitable collapsible plainrowheaders" style="text-align:center;" |+Детални резултати од гласањето од Словенија (финале)<ref name="2023detailedfinal">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovision.tv/event/liverpool-2023/grand-final/results/slovenia|title=Results of the Final of Liverpool 2023 – Slovenia|publisher=European Broadcasting Union (EBU)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230514073335/https://eurovision.tv/event/liverpool-2023/grand-final/results/slovenia|archive-date=14 May 2023|accessdate=14 May 2023}}</ref> ! rowspan="2" scope="col" |Редослед ! rowspan="2" scope="col" |Држава ! colspan="7" scope="col" |Членови на жири ! colspan="2" scope="col" |Јавно гласање |- ! scope="col" |<small>Член 1</small> ! scope="col" |Член 2 ! scope="col" |Член 3 ! scope="col" |<small>Член 4</small> ! scope="col" |<small>Член 5</small> ! scope="col" |Ранг ! scope="col" |Поени ! scope="col" |Ранг ! scope="col" |Поени |- ! scope="row" style="text-align:center;" |01 | style="text-align:left;" |Австрија |4 |7 |12 |5 |11 |8 |3 |17 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |02 | style="text-align:left;" |Португалија |21 |15 |14 |14 |9 |18 | style="background:#AAAAAA;" | |21 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |03 | style="text-align:left;" |Швајцарија |25 | style="background:#CC9966;" |3 |17 |10 |7 |10 |1 |15 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |04 | style="text-align:left;" |Полска |22 |11 |25 |24 |10 |20 | style="background:#AAAAAA;" | |10 |1 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |05 | style="text-align:left;" |Србија |24 |20 |18 |21 |20 |25 | style="background:#AAAAAA;" | |5 |6 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |06 | style="text-align:left;" |Франција |13 |14 |8 |25 |18 |17 | style="background:#AAAAAA;" | |8 |3 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |07 | style="text-align:left;" |Кипар |19 |4 |19 |9 |8 |13 | style="background:#AAAAAA;" | |16 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |08 | style="text-align:left;" |Шпанија | style="background:silver;" |2 |13 |9 |15 |19 |9 |2 |24 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |09 | style="text-align:left;" |Шведска |8 |8 |11 | style="background:silver;" |2 | style="background:#CC9966;" |3 |4 |7 |7 |4 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |10 | style="text-align:left;" |Албанија |18 |19 |13 |22 |17 |22 | style="background:#AAAAAA;" | |4 |7 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |11 | style="text-align:left;" |Италија | style="background:gold;" |1 |6 |16 | style="background:gold;" |1 | style="background:gold;" |1 | style="background:gold;" |1 | style="background:gold;" |'''12''' | style="background:#CC9966;" |3 | style="background:#CC9966;" |8 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |12 | style="text-align:left;" |Естонија |11 | style="background:silver;" |2 | style="background:#CC9966;" |3 |4 | style="background:silver;" |2 | style="background:silver;" |2 | style="background:silver;" |10 |20 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |13 | style="text-align:left;" |Финска |12 |18 |20 |8 |6 |14 | style="background:#AAAAAA;" | | style="background:silver;" |2 | style="background:silver;" |10 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |14 | style="text-align:left;" |Чешка | style="background:#CC9966;" |3 |10 |4 |7 |23 |5 |6 |12 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |15 | style="text-align:left;" |Австралија |9 |17 | style="background:silver;" |2 |19 |4 |7 |4 |19 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |16 | style="text-align:left;" |Белгија |10 |16 | style="background:gold;" |1 |6 |13 |6 |5 |9 |2 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |17 | style="text-align:left;" |Ерменија |5 |9 |7 |13 |22 |12 | style="background:#AAAAAA;" | |22 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |18 | style="text-align:left;" |Молдавија |15 |25 |21 |12 |25 |23 | style="background:#AAAAAA;" | |14 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |19 | style="text-align:left;" |Украина |6 |23 |15 |16 |15 |16 | style="background:#AAAAAA;" | |13 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |20 | style="text-align:left;" |Норвешка |7 |21 |24 |17 |21 |19 | style="background:#AAAAAA;" | |6 |5 |- ! scope="row" style="text-align:center;" |21 | style="text-align:left;" |Германија |23 |22 |10 |20 |14 |21 | style="background:#AAAAAA;" | |18 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |22 | style="text-align:left;" |Литванија |14 | style="background:gold;" |1 |6 | style="background:#CC9966;" |3 |12 | style="background:#CC9966;" |3 | style="background:#CC9966;" |8 |23 | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |23 | style="text-align:left;" |Израел |20 |5 |23 |18 |16 |15 | style="background:#AAAAAA;" | |11 | style="background:#AAAAAA;" | |- class="sortbottom" ! scope="row" style="text-align:center;" |24 | style="text-align:left;" |Словенија | style="background:#AAAAAA;" | | style="background:#AAAAAA;" | | style="background:#AAAAAA;" | | style="background:#AAAAAA;" | | style="background:#AAAAAA;" | | style="background:#AAAAAA;" | | style="background:#AAAAAA;" | | style="background:#AAAAAA;" | | style="background:#AAAAAA;" | |- ! scope="row" style="text-align:center;" |25 | style="text-align:left;" |Хрватска |17 |24 |5 |11 |5 |11 | style="background:#AAAAAA;" | | style="background:gold;" |1 | style="background:gold;" |'''12''' |- ! scope="row" style="text-align:center;" |26 | style="text-align:left;" |Обединетото Кралство |16 |12 |22 |23 |24 |24 | style="background:#AAAAAA;" | |25 | style="background:#AAAAAA;" | |} == После Евровизија == По натпреварот, Џокер аут биле пофалени во словенечките медиуми за пласманот во финалето, при што шоуто станало најгледаното евровизиско финале во Словенија од [[Евровизија 2015|2015 година]]. Просечно 345.000 гледачи го гледале финалето на ТВ СЛО 1, со врвна гледаност од 895.300 гледачи - врвен удел од 55%. Ова било највисокото ниво на гледаност дотогаш забележано во Словенија од дебито на земјата на Изборот за песна на Евровизија.<ref name="viewingfigures">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/finale-evrovizije-si-je-na-tv-slo-1-letos-ogledalo-najvec-ljudi-v-zadnjih-sedmih-letih/668245|title=Finale Evrovizije si je na TV SLO 1 letos ogledalo največ ljudi v zadnjih sedmih letih|work=rtvslo.si|publisher=[[Radiotelevizija Slovenija]]|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230515161849/https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/finale-evrovizije-si-je-na-tv-slo-1-letos-ogledalo-najvec-ljudi-v-zadnjih-sedmih-letih/668245|archive-date=15 May 2023|accessdate=15 May 2023}}</ref> По нивното пласирање, бендот изјавил дека „резултатот не е најдобар, мораме да го признаеме тоа, но впечатокот што го оставивме на арената беше многу добар“. Тие, исто така, нагласиле дека бендот бил горд на својот настап: „Не можевме да направиме повеќе од тоа што сме. Навистина уникатно искуство. Но, ние сме исклучително благодарни што можевме да го доживееме тоа еднаш во нашите животи“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/loreen-prva-izvajalka-v-zgodovini-ki-je-drugic-osvojila-evrovizijsko-krono/668006|title=Loreen prva izvajalka v zgodovini, ki je drugič osvojila evrovizijsko krono!|work=rtvslo.si|publisher=[[Radiotelevizija Slovenija]]|language=sl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230515162209/https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/loreen-prva-izvajalka-v-zgodovini-ki-je-drugic-osvojila-evrovizijsko-krono/668006|archive-date=15 May 2023|accessdate=15 May 2023}}</ref> На 19 мај 2023 година, бендот ја најавил својата прва меѓународна турнеја низ Словенија, Хрватска, Србија, Босна и Херцеговина, Обединетото Кралство и Ирска по нивното претставување на Словенија на Изборот за песна на Евровизија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/05/19/joker-out-announce-international-tour/|title=🇸🇮 Slovenia: Joker Out Announce International Tour|last=Bijuvignesh|first=Darshan|date=2023-05-19|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519164313/https://eurovoix.com/2023/05/19/joker-out-announce-international-tour/|archive-date=19 May 2023|accessdate=2023-05-19}}</ref> На 31 мај 2023 година, било објавено дека „Карпе дием“ станала најстримуваната песна [[Словенечки јазик|на словенечки јазик]] во историјата на стриминг, генерирајќи над 10 милиони преноси во три месеци по објавувањето.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2023/05/31/joker-out-carpe-diem-most-streamed-slovene-language-song/|title=🇸🇮 Slovenia: Joker Out's "Carpe Diem" is the Most Streamed Slovene Language Song|last=Washak|first=James|date=2023-05-31|work=Eurovoix|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230531220536/https://eurovoix.com/2023/05/31/joker-out-carpe-diem-most-streamed-slovene-language-song/|archive-date=31 May 2023|accessdate=2023-06-02}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/misija-liverpool/ Официјалната евровизиска веб-страница на RTVSLO] [[Категорија:Словенија на Евровизија|2023]] [[Категорија:Словенија во 2023 година|Евровизија]] [[Категорија:Држави на Евровизија 2023]] 3uxg4dpy1ua9nr1kh7018qz7gr4skps 0 1374780 5616283 5477994 2026-08-24T20:05:32Z Buli 2648 /* Прогласување на независноста (28 ноември 1912) */ 5616283 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = {{native name|sq|Shqipëria}} | conventional_long_name = Албанија | common_name = | era = | status = [[Unrecognized country]] | empire = Ottoman Empire | government_type = [[Parliamentary system|Parliamentary]] [[republic]] under a [[provisional government]] <!--- Rise and fall, events, years and dates ---> <!-- only fill in the start/end event entry if a specific article exists. Don't just say "abolition" or "declaration"-->| year_start = 1912 | year_end = 1914 | year_exile_start = <!--- Year of start of exile (if dealing with exiled government - status="Exile") ---> | year_exile_end = <!--- Year of end of exile (leave blank if still in exile) ---> | event_start = [[Albanian Declaration of Independence|Independence declared]] | date_start = 28 November | event_end = [[Principality of Albania|Prince accepted the throne]] | date_end = 21 February | event1 = <!--- Optional: other events between "start" and "end" ---> | date_event1 = | event2 = | date_event2 = | event3 = | date_event3 = | event4 = | date_event4 = | event_pre = <!--- Optional: A crucial event that took place before before "event_start"---> | date_pre = | event_post = <!--- Optional: A crucial event that took place before after "event_end"---> | date_post = <!--- Flag navigation: Preceding and succeeding entities p1 to p5 and s1 to s5 ---> | p1 = Janina Vilayet{{!}}<small>'''1912:'''</small><br/>Janina | flag_p1 = Flag of the Ottoman Empire.svg | image_p1 = <!--- Use: [[File:Sin escudo.svg|20px|Image missing]] ---> | p2 = Scutari Vilayet{{!}}Scutari | flag_p2 = Flag of the Ottoman Empire.svg | p3 = Kosovo Vilayet{{!}}Kosovo | flag_p3 = | p4 = Manastir Vilayet{{!}}Manastir | flag_p4 = Flag of the Ottoman Empire.svg | p5 = | flag_p5 = | s1 = Principality of Albania{{!}}<small>'''1914:'''</small><br/>Principality of Albania | flag_s1 = Flag of the Principality of Albania (1915).svg | s2 = | flag_s2 = | image_flag = Flag of Albanian Provisional Government (1912-1914).svg | flag_caption = | flag_alt = | flag = | flag_type = | image_coat = Emblem of Independent Albania.svg | coat_alt = | symbol = | symbol_type = | image_map = Map of Independent Albania.png | image_map_alt = | image_map_caption = Map of the de jure boundaries of Albania according to the [[London Conference]] (1913) in white | image_map2 = <!-- If second map is needed - does not appear by default --> | image_map2_alt = | image_map2_caption = | capital = [[Vlora]] | capital_exile = <!-- If status="Exile" --> | latd = | latm = | latNS = | longd = | longm = | longEW = | national_motto = | national_anthem = {{lang|sq|[[Himni i Flamurit]]}}<br/><small>"Hymn of the Flag"</small>{{centre|[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg]]}} | common_languages = [[Albanian language|Albanian]] | religion = [[Islam]], [[Christianity]], etc. | currency = no official state currency. 25 different foreign currencies were in use<ref>{{Cite web |last=Kuçaj |first=Kreshnik |date=2 June 2018 |title=Kur Shqipëria cilësohej "Babiloni monedhash"! |url=https://www.shqiperia.com/blog/kur-shqiperia-cilesohej-babiloni-monedhash/ |access-date=1 December 2024 |website=Shqiperia.com}}</ref> <!--- Titles and names of the first and last leaders and their deputies --->| leader1 = [[Ismail Qemali]] | leader3 = | leader4 = | year_leader1 = 1912–1914 | year_leader3 = | year_leader4 = | title_leader = [[Heads of State of Albania|Head of State]] | representative1 = <!--- Name of representative of head of state (e.g. colonial governor) ---> | representative2 = | representative3 = | representative4 = | year_representative1 = <!--- Years served ---> | year_representative2 = | year_representative3 = | year_representative4 = | title_representative = <!--- Default: "Governor"---> | deputy1 = [[Ismail Qemali]] | deputy3 = | deputy4 = | year_deputy1 = 1912–1914 | year_deputy3 = | year_deputy4 = | title_deputy = [[Prime Minister of Albania|Prime Minister]] <!--- Legislature --->| legislature = [[Assembly of Vlorë]] | house1 = Senate of Albania | type_house1 = Upper house | house2 = | type_house2 = <!--- Area and population of a given year ---> | stat_year1 = <!--- year of the statistic, specify either area, population or both ---> | stat_area1 = <!--- area in square kílometres (w/o commas or spaces), area in square miles is calculated ---> | stat_pop1 = <!--- population (w/o commas or spaces), population density is calculated if area is also given ---> | stat_year2 = | stat_area2 = | stat_pop2 = | stat_year3 = | stat_area3 = | stat_pop3 = | stat_year4 = | stat_area4 = | stat_pop4 = | stat_year5 = | stat_area5 = | stat_pop5 = | footnotes = <!--- Accepts wikilinks ---> | demonym = [[Albanians|Albanian]] }} '''Независноста на Албанија''' од 1912 до 1914 година е клучен период во историјата на земјата, означувајќи го нејзиното формирање како суверена држава по векови османлиска власт. Овој период е исполнет со политички, социјални и меѓународни предизвици, бидејќи Албанија се борела да ја консолидира својата независност среде сложените геополитички динамики на Балканот и интересите на големите европски сили. == Позадина == Пред 1912 година, Албанија била дел од Отоманската Империја повеќе од четири века. Во текот на 19-тиот и почетокот на 20-тиот век, албанскиот национализам почнал да се развива, поттикнат од културни движења како [[Албанска преродба|Албанската преродба]] (''Рилиндја''). Албанците, и покрај нивните религиозни разлики (муслимани, православни и католици), почнале да се стремат кон национално единство и самоопределување. Ова движење било делумно инспирирано од слабостите на Отоманската Империја и независните движења на соседните балкански народи (Срби, Грци, Бугари). Клучни настани што го поставиле теренот за независноста вклучуваат: * Албанските востанија (1908–1912): По Младотурската револуција во 1908 година, Албанците се соочиле со зголемен притисок за асимилација од страна на османлиските власти. Ова предизвикало низа востанија, особено во северните и централните делови на Албанија, каде што албанските лидери барале автономија, заштита на јазикот и културата, и признавање на нивниот национален идентитет. * Првата балканска војна (1912): Оваа војна, започната од Балканската лига (Србија, Црна Гора, Грција и Бугарија) против Отоманската Империја, создала можност за Албанците да ја прогласат независноста. Како што османлиската власт се распаѓала на Балканот, Албанците се плашеле дека нивните територии ќе бидат поделени меѓу соседните држави. == Прогласување на независноста (28 ноември 1912) == [[Податотека:28nentor.jpg|мини|[[Исмаил Ќемали]] и неговиот кабинет за време на прославата на првата годишнина од независноста во Валона на 28 ноември 1913 година|лево]] На 28 ноември 1912 година, во [[Валона]], [[Исмаил Ќемали]], истакнат албански политичар и дипломат, ја прогласил независноста на Албанија на Собрание составено од 83 делегати од различни делови на земјата. Овој настан се смета за раѓање на модерната албанска држава. Клучни аспекти од прогласувањето вклучуваат: * Собранието во Валона: Делегатите, кои ги претставувале сите региони населени со Албанци, едногласно ја поддржале декларацијата за независност. Исмаил Ќемали бил избран за шеф на привремената влада, а Иса Бољетини, воен лидер од Косово, и други истакнати личности одиграле важна улога во мобилизацијата. * Привремената влада: Била формирана привремена влада со цел да управува со новата држава. Оваа влада вклучувала Совет на старешини и неколку министерства, но нејзините можности биле ограничени поради недостаток на финансии, администрација и меѓународно признавање. * Знамето: За национално знаме било усвоено црвениот двоглав орел на црвена позадина, симбол на албанскиот национален идентитет, инспириран од знамето на Ѓерѓ Кастриоти Скендербег. == Меѓународен контекст и Лондонската конференција (1912–1913) == Иако Албанија ја прогласила својата независност, нејзината судбина во голема мера зависела од одлуките на големите европски сили. Лондонската конференција, одржана од декември 1912 до август 1913 година, била свикана за да се реши исходот од Првата балканска војна и да се утврдат границите на новите држави на Балканот. На 29 јули 1913 година, големите сили (Велика Британија, Франција, Германија, Австро-Унгарија, Русија и Италија) официјално ја признале независноста на Албанија. Ова било голема победа за албанските аспирации, но дошло со компромиси. Лондонскиот договор значително ги намалил териториите што Албанците ги сметале за свои. Значителни делови населени со Албанци, особено Косово, делови од западна Македонија, Чамерија (во денешна Грција) и делови од јужна Црна Гора, биле доделени на Србија, Црна Гора и Грција. Ова предизвикало незадоволство кај Албанците и поставило темели за идни конфликти. [[Податотека:Anëtarë të Komisionit Ndërkombëtar të Kufinjve.jpg|мини|Членовите на [[Меѓународна контролна комисија (Албанија)|Меѓународната контролна комисија]]]] Големите сили одлучиле Албанија да биде кнежевство под европски принц, а не република. Земјата била ставена под надзор на [[Меѓународна контролна комисија (Албанија)|Меѓународна контролна комисија]] (МКК), составена од претставници на големите сили и еден Албанец. Новата албанска држава се соочила со огромни предизвици во консолидирањето на својата независност. Привремената влада на Исмаил Ќемали имала ограничена контрола над земјата. Различни региони биле под влијание на локални водачи (бегови) и племиња, особено во северна Албанија, каде што католичките племиња имале силна автономија. Албанија немала развиена економија, инфраструктура или административен систем. Финансиите биле ограничени, а земјата зависела од странска помош. Соседните држави, особено Србија и Грција, продолжиле да вршат притисок врз албанските територии. Во 1913 година, српските сили окупирале делови од северна и источна Албанија, додека грчките сили го окупирале јужниот дел (т.н. „Северен Епир“). Овие окупации биле привремени, но предизвикале значителна нестабилност. Албанското општество било поделено по регионални, религиозни и социјални линии. Муслиманите, православните и католиците имале различни интереси, а јужните Албанци (Тоски) и северните (Геги) често имале различни политички приоритети. == Пристигнувањето на принцот Вилхелм фон Вид (1914) == [[Податотека:Prince Wilhelm of Albania.jpg|мини|Пристигнувањето на принцот [[Вилхелм фон Вид]], кнезот на Албанија во Драч на 7 март 1914]] Според одлуката на големите сили, германскиот принц [[Вилхелм фон Вид]] бил избран за прв кнез на Албанија. Тој пристигнал во [[Драч]] на 7 март 1914 година, означувајќи го почетокот на Кнежевството Албанија. Неговото владеење, сепак, било краткотрајно и полно со предизвици. Вилхелм немал вистинска контрола над земјата. Неговата влада зависела од Меѓународната контролна комисија и од локалните албански лидери, од кои некои, како Есад Паша Топтани, имале свои амбиции за моќ. Во мај 1914 година избувнало востание во централна Албанија, предводено од муслимански водачи кои биле незадоволни од христијанскиот принц и странското мешање. Востанието било делумно поддржано од Отоманската Империја, која сè уште имала влијание кај некои албански муслимани. Грчките сили продолжиле да го окупираат јужниот дел на Албанија, тврдејќи дека регионот „Северен Епир“ е грчки. Ова дополнително ја ослабило позицијата на Вилхелм. == Падот на Кнежевството и избувнувањето на Првата светска војна == Владеењето на Вилхелм фон Вид завршило на 3 септември 1914 година, кога тој ја напуштил Албанија поради внатрешните востанија и недостатокот на поддршка. Ова го означило крајот на првиот обид за воспоставување стабилна албанска држава. Со избувнувањето на Првата светска војна во јули 1914 година, Албанија влегла во период на хаос. Земјата била окупирана од различни сили, вклучувајќи ги Србија, Црна Гора, Грција, Италија и Австро-Унгарија, во различни региони. Централната власт се распаднала, а локалните водачи и племиња ја презеле контролата во многу делови на земјата == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Историја на Албанија]] j708zutmq6iohwukah7m6t1dh0atmz1 5616284 5616283 2026-08-24T20:10:45Z Buli 2648 /* Падот на Кнежевството и избувнувањето на Првата светска војна */ 5616284 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = {{native name|sq|Shqipëria}} | conventional_long_name = Албанија | common_name = | era = | status = [[Unrecognized country]] | empire = Ottoman Empire | government_type = [[Parliamentary system|Parliamentary]] [[republic]] under a [[provisional government]] <!--- Rise and fall, events, years and dates ---> <!-- only fill in the start/end event entry if a specific article exists. Don't just say "abolition" or "declaration"-->| year_start = 1912 | year_end = 1914 | year_exile_start = <!--- Year of start of exile (if dealing with exiled government - status="Exile") ---> | year_exile_end = <!--- Year of end of exile (leave blank if still in exile) ---> | event_start = [[Albanian Declaration of Independence|Independence declared]] | date_start = 28 November | event_end = [[Principality of Albania|Prince accepted the throne]] | date_end = 21 February | event1 = <!--- Optional: other events between "start" and "end" ---> | date_event1 = | event2 = | date_event2 = | event3 = | date_event3 = | event4 = | date_event4 = | event_pre = <!--- Optional: A crucial event that took place before before "event_start"---> | date_pre = | event_post = <!--- Optional: A crucial event that took place before after "event_end"---> | date_post = <!--- Flag navigation: Preceding and succeeding entities p1 to p5 and s1 to s5 ---> | p1 = Janina Vilayet{{!}}<small>'''1912:'''</small><br/>Janina | flag_p1 = Flag of the Ottoman Empire.svg | image_p1 = <!--- Use: [[File:Sin escudo.svg|20px|Image missing]] ---> | p2 = Scutari Vilayet{{!}}Scutari | flag_p2 = Flag of the Ottoman Empire.svg | p3 = Kosovo Vilayet{{!}}Kosovo | flag_p3 = | p4 = Manastir Vilayet{{!}}Manastir | flag_p4 = Flag of the Ottoman Empire.svg | p5 = | flag_p5 = | s1 = Principality of Albania{{!}}<small>'''1914:'''</small><br/>Principality of Albania | flag_s1 = Flag of the Principality of Albania (1915).svg | s2 = | flag_s2 = | image_flag = Flag of Albanian Provisional Government (1912-1914).svg | flag_caption = | flag_alt = | flag = | flag_type = | image_coat = Emblem of Independent Albania.svg | coat_alt = | symbol = | symbol_type = | image_map = Map of Independent Albania.png | image_map_alt = | image_map_caption = Map of the de jure boundaries of Albania according to the [[London Conference]] (1913) in white | image_map2 = <!-- If second map is needed - does not appear by default --> | image_map2_alt = | image_map2_caption = | capital = [[Vlora]] | capital_exile = <!-- If status="Exile" --> | latd = | latm = | latNS = | longd = | longm = | longEW = | national_motto = | national_anthem = {{lang|sq|[[Himni i Flamurit]]}}<br/><small>"Hymn of the Flag"</small>{{centre|[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg]]}} | common_languages = [[Albanian language|Albanian]] | religion = [[Islam]], [[Christianity]], etc. | currency = no official state currency. 25 different foreign currencies were in use<ref>{{Cite web |last=Kuçaj |first=Kreshnik |date=2 June 2018 |title=Kur Shqipëria cilësohej "Babiloni monedhash"! |url=https://www.shqiperia.com/blog/kur-shqiperia-cilesohej-babiloni-monedhash/ |access-date=1 December 2024 |website=Shqiperia.com}}</ref> <!--- Titles and names of the first and last leaders and their deputies --->| leader1 = [[Ismail Qemali]] | leader3 = | leader4 = | year_leader1 = 1912–1914 | year_leader3 = | year_leader4 = | title_leader = [[Heads of State of Albania|Head of State]] | representative1 = <!--- Name of representative of head of state (e.g. colonial governor) ---> | representative2 = | representative3 = | representative4 = | year_representative1 = <!--- Years served ---> | year_representative2 = | year_representative3 = | year_representative4 = | title_representative = <!--- Default: "Governor"---> | deputy1 = [[Ismail Qemali]] | deputy3 = | deputy4 = | year_deputy1 = 1912–1914 | year_deputy3 = | year_deputy4 = | title_deputy = [[Prime Minister of Albania|Prime Minister]] <!--- Legislature --->| legislature = [[Assembly of Vlorë]] | house1 = Senate of Albania | type_house1 = Upper house | house2 = | type_house2 = <!--- Area and population of a given year ---> | stat_year1 = <!--- year of the statistic, specify either area, population or both ---> | stat_area1 = <!--- area in square kílometres (w/o commas or spaces), area in square miles is calculated ---> | stat_pop1 = <!--- population (w/o commas or spaces), population density is calculated if area is also given ---> | stat_year2 = | stat_area2 = | stat_pop2 = | stat_year3 = | stat_area3 = | stat_pop3 = | stat_year4 = | stat_area4 = | stat_pop4 = | stat_year5 = | stat_area5 = | stat_pop5 = | footnotes = <!--- Accepts wikilinks ---> | demonym = [[Albanians|Albanian]] }} '''Независноста на Албанија''' од 1912 до 1914 година е клучен период во историјата на земјата, означувајќи го нејзиното формирање како суверена држава по векови османлиска власт. Овој период е исполнет со политички, социјални и меѓународни предизвици, бидејќи Албанија се борела да ја консолидира својата независност среде сложените геополитички динамики на Балканот и интересите на големите европски сили. == Позадина == Пред 1912 година, Албанија била дел од Отоманската Империја повеќе од четири века. Во текот на 19-тиот и почетокот на 20-тиот век, албанскиот национализам почнал да се развива, поттикнат од културни движења како [[Албанска преродба|Албанската преродба]] (''Рилиндја''). Албанците, и покрај нивните религиозни разлики (муслимани, православни и католици), почнале да се стремат кон национално единство и самоопределување. Ова движење било делумно инспирирано од слабостите на Отоманската Империја и независните движења на соседните балкански народи (Срби, Грци, Бугари). Клучни настани што го поставиле теренот за независноста вклучуваат: * Албанските востанија (1908–1912): По Младотурската револуција во 1908 година, Албанците се соочиле со зголемен притисок за асимилација од страна на османлиските власти. Ова предизвикало низа востанија, особено во северните и централните делови на Албанија, каде што албанските лидери барале автономија, заштита на јазикот и културата, и признавање на нивниот национален идентитет. * Првата балканска војна (1912): Оваа војна, започната од Балканската лига (Србија, Црна Гора, Грција и Бугарија) против Отоманската Империја, создала можност за Албанците да ја прогласат независноста. Како што османлиската власт се распаѓала на Балканот, Албанците се плашеле дека нивните територии ќе бидат поделени меѓу соседните држави. == Прогласување на независноста (28 ноември 1912) == [[Податотека:28nentor.jpg|мини|[[Исмаил Ќемали]] и неговиот кабинет за време на прославата на првата годишнина од независноста во Валона на 28 ноември 1913 година|лево]] На 28 ноември 1912 година, во [[Валона]], [[Исмаил Ќемали]], истакнат албански политичар и дипломат, ја прогласил независноста на Албанија на Собрание составено од 83 делегати од различни делови на земјата. Овој настан се смета за раѓање на модерната албанска држава. Клучни аспекти од прогласувањето вклучуваат: * Собранието во Валона: Делегатите, кои ги претставувале сите региони населени со Албанци, едногласно ја поддржале декларацијата за независност. Исмаил Ќемали бил избран за шеф на привремената влада, а Иса Бољетини, воен лидер од Косово, и други истакнати личности одиграле важна улога во мобилизацијата. * Привремената влада: Била формирана привремена влада со цел да управува со новата држава. Оваа влада вклучувала Совет на старешини и неколку министерства, но нејзините можности биле ограничени поради недостаток на финансии, администрација и меѓународно признавање. * Знамето: За национално знаме било усвоено црвениот двоглав орел на црвена позадина, симбол на албанскиот национален идентитет, инспириран од знамето на Ѓерѓ Кастриоти Скендербег. == Меѓународен контекст и Лондонската конференција (1912–1913) == Иако Албанија ја прогласила својата независност, нејзината судбина во голема мера зависела од одлуките на големите европски сили. Лондонската конференција, одржана од декември 1912 до август 1913 година, била свикана за да се реши исходот од Првата балканска војна и да се утврдат границите на новите држави на Балканот. На 29 јули 1913 година, големите сили (Велика Британија, Франција, Германија, Австро-Унгарија, Русија и Италија) официјално ја признале независноста на Албанија. Ова било голема победа за албанските аспирации, но дошло со компромиси. Лондонскиот договор значително ги намалил териториите што Албанците ги сметале за свои. Значителни делови населени со Албанци, особено Косово, делови од западна Македонија, Чамерија (во денешна Грција) и делови од јужна Црна Гора, биле доделени на Србија, Црна Гора и Грција. Ова предизвикало незадоволство кај Албанците и поставило темели за идни конфликти. [[Податотека:Anëtarë të Komisionit Ndërkombëtar të Kufinjve.jpg|мини|Членовите на [[Меѓународна контролна комисија (Албанија)|Меѓународната контролна комисија]]]] Големите сили одлучиле Албанија да биде кнежевство под европски принц, а не република. Земјата била ставена под надзор на [[Меѓународна контролна комисија (Албанија)|Меѓународна контролна комисија]] (МКК), составена од претставници на големите сили и еден Албанец. Новата албанска држава се соочила со огромни предизвици во консолидирањето на својата независност. Привремената влада на Исмаил Ќемали имала ограничена контрола над земјата. Различни региони биле под влијание на локални водачи (бегови) и племиња, особено во северна Албанија, каде што католичките племиња имале силна автономија. Албанија немала развиена економија, инфраструктура или административен систем. Финансиите биле ограничени, а земјата зависела од странска помош. Соседните држави, особено Србија и Грција, продолжиле да вршат притисок врз албанските територии. Во 1913 година, српските сили окупирале делови од северна и источна Албанија, додека грчките сили го окупирале јужниот дел (т.н. „Северен Епир“). Овие окупации биле привремени, но предизвикале значителна нестабилност. Албанското општество било поделено по регионални, религиозни и социјални линии. Муслиманите, православните и католиците имале различни интереси, а јужните Албанци (Тоски) и северните (Геги) често имале различни политички приоритети. == Пристигнувањето на принцот Вилхелм фон Вид (1914) == [[Податотека:Prince Wilhelm of Albania.jpg|мини|Пристигнувањето на принцот [[Вилхелм фон Вид]], кнезот на Албанија во Драч на 7 март 1914]] Според одлуката на големите сили, германскиот принц [[Вилхелм фон Вид]] бил избран за прв кнез на Албанија. Тој пристигнал во [[Драч]] на 7 март 1914 година, означувајќи го почетокот на Кнежевството Албанија. Неговото владеење, сепак, било краткотрајно и полно со предизвици. Вилхелм немал вистинска контрола над земјата. Неговата влада зависела од Меѓународната контролна комисија и од локалните албански лидери, од кои некои, како Есад Паша Топтани, имале свои амбиции за моќ. Во мај 1914 година избувнало востание во централна Албанија, предводено од муслимански водачи кои биле незадоволни од христијанскиот принц и странското мешање. Востанието било делумно поддржано од Отоманската Империја, која сè уште имала влијание кај некои албански муслимани. Грчките сили продолжиле да го окупираат јужниот дел на Албанија, тврдејќи дека регионот „Северен Епир“ е грчки. Ова дополнително ја ослабило позицијата на Вилхелм. == Падот на Кнежевството и избувнувањето на Првата светска војна == [[Податотека:1914 albania mk.svg|мини|Окупацијата на Албанија во Првата светска војна]] Владеењето на Вилхелм фон Вид завршило на 3 септември 1914 година, кога тој ја напуштил Албанија поради внатрешните востанија и недостатокот на поддршка. Ова го означило крајот на првиот обид за воспоставување стабилна албанска држава. Со избувнувањето на Првата светска војна во јули 1914 година, Албанија влегла во период на хаос. Земјата била окупирана од различни сили, вклучувајќи ги Србија, Црна Гора, Грција, Италија и Австро-Унгарија, во различни региони. Централната власт се распаднала, а локалните водачи и племиња ја презеле контролата во многу делови на земјата == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Историја на Албанија]] 1su6grqhnspxarlx0ef6ig3xrdxr3nq 5616297 5616284 2026-08-24T20:25:53Z Buli 2648 /* Прогласување на независноста (28 ноември 1912) */ 5616297 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = {{native name|sq|Shqipëria}} | conventional_long_name = Албанија | common_name = | era = | status = [[Unrecognized country]] | empire = Ottoman Empire | government_type = [[Parliamentary system|Parliamentary]] [[republic]] under a [[provisional government]] <!--- Rise and fall, events, years and dates ---> <!-- only fill in the start/end event entry if a specific article exists. Don't just say "abolition" or "declaration"-->| year_start = 1912 | year_end = 1914 | year_exile_start = <!--- Year of start of exile (if dealing with exiled government - status="Exile") ---> | year_exile_end = <!--- Year of end of exile (leave blank if still in exile) ---> | event_start = [[Albanian Declaration of Independence|Independence declared]] | date_start = 28 November | event_end = [[Principality of Albania|Prince accepted the throne]] | date_end = 21 February | event1 = <!--- Optional: other events between "start" and "end" ---> | date_event1 = | event2 = | date_event2 = | event3 = | date_event3 = | event4 = | date_event4 = | event_pre = <!--- Optional: A crucial event that took place before before "event_start"---> | date_pre = | event_post = <!--- Optional: A crucial event that took place before after "event_end"---> | date_post = <!--- Flag navigation: Preceding and succeeding entities p1 to p5 and s1 to s5 ---> | p1 = Janina Vilayet{{!}}<small>'''1912:'''</small><br/>Janina | flag_p1 = Flag of the Ottoman Empire.svg | image_p1 = <!--- Use: [[File:Sin escudo.svg|20px|Image missing]] ---> | p2 = Scutari Vilayet{{!}}Scutari | flag_p2 = Flag of the Ottoman Empire.svg | p3 = Kosovo Vilayet{{!}}Kosovo | flag_p3 = | p4 = Manastir Vilayet{{!}}Manastir | flag_p4 = Flag of the Ottoman Empire.svg | p5 = | flag_p5 = | s1 = Principality of Albania{{!}}<small>'''1914:'''</small><br/>Principality of Albania | flag_s1 = Flag of the Principality of Albania (1915).svg | s2 = | flag_s2 = | image_flag = Flag of Albanian Provisional Government (1912-1914).svg | flag_caption = | flag_alt = | flag = | flag_type = | image_coat = Emblem of Independent Albania.svg | coat_alt = | symbol = | symbol_type = | image_map = Map of Independent Albania.png | image_map_alt = | image_map_caption = Map of the de jure boundaries of Albania according to the [[London Conference]] (1913) in white | image_map2 = <!-- If second map is needed - does not appear by default --> | image_map2_alt = | image_map2_caption = | capital = [[Vlora]] | capital_exile = <!-- If status="Exile" --> | latd = | latm = | latNS = | longd = | longm = | longEW = | national_motto = | national_anthem = {{lang|sq|[[Himni i Flamurit]]}}<br/><small>"Hymn of the Flag"</small>{{centre|[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg]]}} | common_languages = [[Albanian language|Albanian]] | religion = [[Islam]], [[Christianity]], etc. | currency = no official state currency. 25 different foreign currencies were in use<ref>{{Cite web |last=Kuçaj |first=Kreshnik |date=2 June 2018 |title=Kur Shqipëria cilësohej "Babiloni monedhash"! |url=https://www.shqiperia.com/blog/kur-shqiperia-cilesohej-babiloni-monedhash/ |access-date=1 December 2024 |website=Shqiperia.com}}</ref> <!--- Titles and names of the first and last leaders and their deputies --->| leader1 = [[Ismail Qemali]] | leader3 = | leader4 = | year_leader1 = 1912–1914 | year_leader3 = | year_leader4 = | title_leader = [[Heads of State of Albania|Head of State]] | representative1 = <!--- Name of representative of head of state (e.g. colonial governor) ---> | representative2 = | representative3 = | representative4 = | year_representative1 = <!--- Years served ---> | year_representative2 = | year_representative3 = | year_representative4 = | title_representative = <!--- Default: "Governor"---> | deputy1 = [[Ismail Qemali]] | deputy3 = | deputy4 = | year_deputy1 = 1912–1914 | year_deputy3 = | year_deputy4 = | title_deputy = [[Prime Minister of Albania|Prime Minister]] <!--- Legislature --->| legislature = [[Assembly of Vlorë]] | house1 = Senate of Albania | type_house1 = Upper house | house2 = | type_house2 = <!--- Area and population of a given year ---> | stat_year1 = <!--- year of the statistic, specify either area, population or both ---> | stat_area1 = <!--- area in square kílometres (w/o commas or spaces), area in square miles is calculated ---> | stat_pop1 = <!--- population (w/o commas or spaces), population density is calculated if area is also given ---> | stat_year2 = | stat_area2 = | stat_pop2 = | stat_year3 = | stat_area3 = | stat_pop3 = | stat_year4 = | stat_area4 = | stat_pop4 = | stat_year5 = | stat_area5 = | stat_pop5 = | footnotes = <!--- Accepts wikilinks ---> | demonym = [[Albanians|Albanian]] }} '''Независноста на Албанија''' од 1912 до 1914 година е клучен период во историјата на земјата, означувајќи го нејзиното формирање како суверена држава по векови османлиска власт. Овој период е исполнет со политички, социјални и меѓународни предизвици, бидејќи Албанија се борела да ја консолидира својата независност среде сложените геополитички динамики на Балканот и интересите на големите европски сили. == Позадина == Пред 1912 година, Албанија била дел од Отоманската Империја повеќе од четири века. Во текот на 19-тиот и почетокот на 20-тиот век, албанскиот национализам почнал да се развива, поттикнат од културни движења како [[Албанска преродба|Албанската преродба]] (''Рилиндја''). Албанците, и покрај нивните религиозни разлики (муслимани, православни и католици), почнале да се стремат кон национално единство и самоопределување. Ова движење било делумно инспирирано од слабостите на Отоманската Империја и независните движења на соседните балкански народи (Срби, Грци, Бугари). Клучни настани што го поставиле теренот за независноста вклучуваат: * Албанските востанија (1908–1912): По Младотурската револуција во 1908 година, Албанците се соочиле со зголемен притисок за асимилација од страна на османлиските власти. Ова предизвикало низа востанија, особено во северните и централните делови на Албанија, каде што албанските лидери барале автономија, заштита на јазикот и културата, и признавање на нивниот национален идентитет. * Првата балканска војна (1912): Оваа војна, започната од Балканската лига (Србија, Црна Гора, Грција и Бугарија) против Отоманската Империја, создала можност за Албанците да ја прогласат независноста. Како што османлиската власт се распаѓала на Балканот, Албанците се плашеле дека нивните територии ќе бидат поделени меѓу соседните држави. == Прогласување на независноста (28 ноември 1912) == [[Податотека:28nentor.jpg|мини|[[Исмаил Ќемали]] и неговиот кабинет за време на прославата на првата годишнина од независноста во Валона на 28 ноември 1913 година|лево]] На 28 ноември 1912 година, во [[Валона]], [[Исмаил Ќемали]], истакнат албански политичар и дипломат, ја прогласил независноста на Албанија на Собрание составено од 83 делегати од различни делови на земјата. Овој настан се смета за раѓање на модерната албанска држава. Клучни аспекти од прогласувањето вклучуваат: * Собранието во Валона: Делегатите, кои ги претставувале сите региони населени со Албанци, едногласно ја поддржале декларацијата за независност. Исмаил Ќемали бил избран за шеф на привремената влада, а [[Иса Болетини]], воен лидер од Косово, и други истакнати личности одиграле важна улога во мобилизацијата. * Привремената влада: Била формирана привремена влада со цел да управува со новата држава. Оваа влада вклучувала Совет на старешини и неколку министерства, но нејзините можности биле ограничени поради недостаток на финансии, администрација и меѓународно признавање. * Знамето: За национално знаме било усвоено црвениот двоглав орел на црвена позадина, симбол на албанскиот национален идентитет, инспириран од знамето на Ѓерѓ Кастриоти Скендербег. == Меѓународен контекст и Лондонската конференција (1912–1913) == Иако Албанија ја прогласила својата независност, нејзината судбина во голема мера зависела од одлуките на големите европски сили. Лондонската конференција, одржана од декември 1912 до август 1913 година, била свикана за да се реши исходот од Првата балканска војна и да се утврдат границите на новите држави на Балканот. На 29 јули 1913 година, големите сили (Велика Британија, Франција, Германија, Австро-Унгарија, Русија и Италија) официјално ја признале независноста на Албанија. Ова било голема победа за албанските аспирации, но дошло со компромиси. Лондонскиот договор значително ги намалил териториите што Албанците ги сметале за свои. Значителни делови населени со Албанци, особено Косово, делови од западна Македонија, Чамерија (во денешна Грција) и делови од јужна Црна Гора, биле доделени на Србија, Црна Гора и Грција. Ова предизвикало незадоволство кај Албанците и поставило темели за идни конфликти. [[Податотека:Anëtarë të Komisionit Ndërkombëtar të Kufinjve.jpg|мини|Членовите на [[Меѓународна контролна комисија (Албанија)|Меѓународната контролна комисија]]]] Големите сили одлучиле Албанија да биде кнежевство под европски принц, а не република. Земјата била ставена под надзор на [[Меѓународна контролна комисија (Албанија)|Меѓународна контролна комисија]] (МКК), составена од претставници на големите сили и еден Албанец. Новата албанска држава се соочила со огромни предизвици во консолидирањето на својата независност. Привремената влада на Исмаил Ќемали имала ограничена контрола над земјата. Различни региони биле под влијание на локални водачи (бегови) и племиња, особено во северна Албанија, каде што католичките племиња имале силна автономија. Албанија немала развиена економија, инфраструктура или административен систем. Финансиите биле ограничени, а земјата зависела од странска помош. Соседните држави, особено Србија и Грција, продолжиле да вршат притисок врз албанските територии. Во 1913 година, српските сили окупирале делови од северна и источна Албанија, додека грчките сили го окупирале јужниот дел (т.н. „Северен Епир“). Овие окупации биле привремени, но предизвикале значителна нестабилност. Албанското општество било поделено по регионални, религиозни и социјални линии. Муслиманите, православните и католиците имале различни интереси, а јужните Албанци (Тоски) и северните (Геги) често имале различни политички приоритети. == Пристигнувањето на принцот Вилхелм фон Вид (1914) == [[Податотека:Prince Wilhelm of Albania.jpg|мини|Пристигнувањето на принцот [[Вилхелм фон Вид]], кнезот на Албанија во Драч на 7 март 1914]] Според одлуката на големите сили, германскиот принц [[Вилхелм фон Вид]] бил избран за прв кнез на Албанија. Тој пристигнал во [[Драч]] на 7 март 1914 година, означувајќи го почетокот на Кнежевството Албанија. Неговото владеење, сепак, било краткотрајно и полно со предизвици. Вилхелм немал вистинска контрола над земјата. Неговата влада зависела од Меѓународната контролна комисија и од локалните албански лидери, од кои некои, како Есад Паша Топтани, имале свои амбиции за моќ. Во мај 1914 година избувнало востание во централна Албанија, предводено од муслимански водачи кои биле незадоволни од христијанскиот принц и странското мешање. Востанието било делумно поддржано од Отоманската Империја, која сè уште имала влијание кај некои албански муслимани. Грчките сили продолжиле да го окупираат јужниот дел на Албанија, тврдејќи дека регионот „Северен Епир“ е грчки. Ова дополнително ја ослабило позицијата на Вилхелм. == Падот на Кнежевството и избувнувањето на Првата светска војна == [[Податотека:1914 albania mk.svg|мини|Окупацијата на Албанија во Првата светска војна]] Владеењето на Вилхелм фон Вид завршило на 3 септември 1914 година, кога тој ја напуштил Албанија поради внатрешните востанија и недостатокот на поддршка. Ова го означило крајот на првиот обид за воспоставување стабилна албанска држава. Со избувнувањето на Првата светска војна во јули 1914 година, Албанија влегла во период на хаос. Земјата била окупирана од различни сили, вклучувајќи ги Србија, Црна Гора, Грција, Италија и Австро-Унгарија, во различни региони. Централната власт се распаднала, а локалните водачи и племиња ја презеле контролата во многу делови на земјата == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Историја на Албанија]] ovinbjs3jitn100thjrjzscbv6oh7jo 5616298 5616297 2026-08-24T20:27:22Z Buli 2648 /* Меѓународен контекст и Лондонската конференција (1912–1913) */ 5616298 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = {{native name|sq|Shqipëria}} | conventional_long_name = Албанија | common_name = | era = | status = [[Unrecognized country]] | empire = Ottoman Empire | government_type = [[Parliamentary system|Parliamentary]] [[republic]] under a [[provisional government]] <!--- Rise and fall, events, years and dates ---> <!-- only fill in the start/end event entry if a specific article exists. Don't just say "abolition" or "declaration"-->| year_start = 1912 | year_end = 1914 | year_exile_start = <!--- Year of start of exile (if dealing with exiled government - status="Exile") ---> | year_exile_end = <!--- Year of end of exile (leave blank if still in exile) ---> | event_start = [[Albanian Declaration of Independence|Independence declared]] | date_start = 28 November | event_end = [[Principality of Albania|Prince accepted the throne]] | date_end = 21 February | event1 = <!--- Optional: other events between "start" and "end" ---> | date_event1 = | event2 = | date_event2 = | event3 = | date_event3 = | event4 = | date_event4 = | event_pre = <!--- Optional: A crucial event that took place before before "event_start"---> | date_pre = | event_post = <!--- Optional: A crucial event that took place before after "event_end"---> | date_post = <!--- Flag navigation: Preceding and succeeding entities p1 to p5 and s1 to s5 ---> | p1 = Janina Vilayet{{!}}<small>'''1912:'''</small><br/>Janina | flag_p1 = Flag of the Ottoman Empire.svg | image_p1 = <!--- Use: [[File:Sin escudo.svg|20px|Image missing]] ---> | p2 = Scutari Vilayet{{!}}Scutari | flag_p2 = Flag of the Ottoman Empire.svg | p3 = Kosovo Vilayet{{!}}Kosovo | flag_p3 = | p4 = Manastir Vilayet{{!}}Manastir | flag_p4 = Flag of the Ottoman Empire.svg | p5 = | flag_p5 = | s1 = Principality of Albania{{!}}<small>'''1914:'''</small><br/>Principality of Albania | flag_s1 = Flag of the Principality of Albania (1915).svg | s2 = | flag_s2 = | image_flag = Flag of Albanian Provisional Government (1912-1914).svg | flag_caption = | flag_alt = | flag = | flag_type = | image_coat = Emblem of Independent Albania.svg | coat_alt = | symbol = | symbol_type = | image_map = Map of Independent Albania.png | image_map_alt = | image_map_caption = Map of the de jure boundaries of Albania according to the [[London Conference]] (1913) in white | image_map2 = <!-- If second map is needed - does not appear by default --> | image_map2_alt = | image_map2_caption = | capital = [[Vlora]] | capital_exile = <!-- If status="Exile" --> | latd = | latm = | latNS = | longd = | longm = | longEW = | national_motto = | national_anthem = {{lang|sq|[[Himni i Flamurit]]}}<br/><small>"Hymn of the Flag"</small>{{centre|[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg]]}} | common_languages = [[Albanian language|Albanian]] | religion = [[Islam]], [[Christianity]], etc. | currency = no official state currency. 25 different foreign currencies were in use<ref>{{Cite web |last=Kuçaj |first=Kreshnik |date=2 June 2018 |title=Kur Shqipëria cilësohej "Babiloni monedhash"! |url=https://www.shqiperia.com/blog/kur-shqiperia-cilesohej-babiloni-monedhash/ |access-date=1 December 2024 |website=Shqiperia.com}}</ref> <!--- Titles and names of the first and last leaders and their deputies --->| leader1 = [[Ismail Qemali]] | leader3 = | leader4 = | year_leader1 = 1912–1914 | year_leader3 = | year_leader4 = | title_leader = [[Heads of State of Albania|Head of State]] | representative1 = <!--- Name of representative of head of state (e.g. colonial governor) ---> | representative2 = | representative3 = | representative4 = | year_representative1 = <!--- Years served ---> | year_representative2 = | year_representative3 = | year_representative4 = | title_representative = <!--- Default: "Governor"---> | deputy1 = [[Ismail Qemali]] | deputy3 = | deputy4 = | year_deputy1 = 1912–1914 | year_deputy3 = | year_deputy4 = | title_deputy = [[Prime Minister of Albania|Prime Minister]] <!--- Legislature --->| legislature = [[Assembly of Vlorë]] | house1 = Senate of Albania | type_house1 = Upper house | house2 = | type_house2 = <!--- Area and population of a given year ---> | stat_year1 = <!--- year of the statistic, specify either area, population or both ---> | stat_area1 = <!--- area in square kílometres (w/o commas or spaces), area in square miles is calculated ---> | stat_pop1 = <!--- population (w/o commas or spaces), population density is calculated if area is also given ---> | stat_year2 = | stat_area2 = | stat_pop2 = | stat_year3 = | stat_area3 = | stat_pop3 = | stat_year4 = | stat_area4 = | stat_pop4 = | stat_year5 = | stat_area5 = | stat_pop5 = | footnotes = <!--- Accepts wikilinks ---> | demonym = [[Albanians|Albanian]] }} '''Независноста на Албанија''' од 1912 до 1914 година е клучен период во историјата на земјата, означувајќи го нејзиното формирање како суверена држава по векови османлиска власт. Овој период е исполнет со политички, социјални и меѓународни предизвици, бидејќи Албанија се борела да ја консолидира својата независност среде сложените геополитички динамики на Балканот и интересите на големите европски сили. == Позадина == Пред 1912 година, Албанија била дел од Отоманската Империја повеќе од четири века. Во текот на 19-тиот и почетокот на 20-тиот век, албанскиот национализам почнал да се развива, поттикнат од културни движења како [[Албанска преродба|Албанската преродба]] (''Рилиндја''). Албанците, и покрај нивните религиозни разлики (муслимани, православни и католици), почнале да се стремат кон национално единство и самоопределување. Ова движење било делумно инспирирано од слабостите на Отоманската Империја и независните движења на соседните балкански народи (Срби, Грци, Бугари). Клучни настани што го поставиле теренот за независноста вклучуваат: * Албанските востанија (1908–1912): По Младотурската револуција во 1908 година, Албанците се соочиле со зголемен притисок за асимилација од страна на османлиските власти. Ова предизвикало низа востанија, особено во северните и централните делови на Албанија, каде што албанските лидери барале автономија, заштита на јазикот и културата, и признавање на нивниот национален идентитет. * Првата балканска војна (1912): Оваа војна, започната од Балканската лига (Србија, Црна Гора, Грција и Бугарија) против Отоманската Империја, создала можност за Албанците да ја прогласат независноста. Како што османлиската власт се распаѓала на Балканот, Албанците се плашеле дека нивните територии ќе бидат поделени меѓу соседните држави. == Прогласување на независноста (28 ноември 1912) == [[Податотека:28nentor.jpg|мини|[[Исмаил Ќемали]] и неговиот кабинет за време на прославата на првата годишнина од независноста во Валона на 28 ноември 1913 година|лево]] На 28 ноември 1912 година, во [[Валона]], [[Исмаил Ќемали]], истакнат албански политичар и дипломат, ја прогласил независноста на Албанија на Собрание составено од 83 делегати од различни делови на земјата. Овој настан се смета за раѓање на модерната албанска држава. Клучни аспекти од прогласувањето вклучуваат: * Собранието во Валона: Делегатите, кои ги претставувале сите региони населени со Албанци, едногласно ја поддржале декларацијата за независност. Исмаил Ќемали бил избран за шеф на привремената влада, а [[Иса Болетини]], воен лидер од Косово, и други истакнати личности одиграле важна улога во мобилизацијата. * Привремената влада: Била формирана привремена влада со цел да управува со новата држава. Оваа влада вклучувала Совет на старешини и неколку министерства, но нејзините можности биле ограничени поради недостаток на финансии, администрација и меѓународно признавање. * Знамето: За национално знаме било усвоено црвениот двоглав орел на црвена позадина, симбол на албанскиот национален идентитет, инспириран од знамето на Ѓерѓ Кастриоти Скендербег. == Меѓународен контекст и Лондонската конференција (1912–1913) == Иако Албанија ја прогласила својата независност, нејзината судбина во голема мера зависела од одлуките на големите европски сили. Лондонската конференција, одржана од декември 1912 до август 1913 година, била свикана за да се реши исходот од Првата балканска војна и да се утврдат границите на новите држави на Балканот. На 29 јули 1913 година, големите сили (Велика Британија, Франција, Германија, Австро-Унгарија, Русија и Италија) официјално ја признале независноста на Албанија. Ова било голема победа за албанските аспирации, но дошло со компромиси. [[Лондонски договор (1913)|Лондонскиот договор]] значително ги намалил териториите што Албанците ги сметале за свои. Значителни делови населени со Албанци, особено Косово, делови од западна Македонија, Чамерија (во денешна Грција) и делови од јужна Црна Гора, биле доделени на Србија, Црна Гора и Грција. Ова предизвикало незадоволство кај Албанците и поставило темели за идни конфликти. [[Податотека:Anëtarë të Komisionit Ndërkombëtar të Kufinjve.jpg|мини|Членовите на [[Меѓународна контролна комисија (Албанија)|Меѓународната контролна комисија]]]] Големите сили одлучиле Албанија да биде кнежевство под европски принц, а не република. Земјата била ставена под надзор на [[Меѓународна контролна комисија (Албанија)|Меѓународна контролна комисија]] (МКК), составена од претставници на големите сили и еден Албанец. Новата албанска држава се соочила со огромни предизвици во консолидирањето на својата независност. Привремената влада на Исмаил Ќемали имала ограничена контрола над земјата. Различни региони биле под влијание на локални водачи (бегови) и племиња, особено во северна Албанија, каде што католичките племиња имале силна автономија. Албанија немала развиена економија, инфраструктура или административен систем. Финансиите биле ограничени, а земјата зависела од странска помош. Соседните држави, особено Србија и Грција, продолжиле да вршат притисок врз албанските територии. Во 1913 година, српските сили окупирале делови од северна и источна Албанија, додека грчките сили го окупирале јужниот дел (т.н. „Северен Епир“). Овие окупации биле привремени, но предизвикале значителна нестабилност. Албанското општество било поделено по регионални, религиозни и социјални линии. Муслиманите, православните и католиците имале различни интереси, а јужните Албанци (Тоски) и северните (Геги) често имале различни политички приоритети. == Пристигнувањето на принцот Вилхелм фон Вид (1914) == [[Податотека:Prince Wilhelm of Albania.jpg|мини|Пристигнувањето на принцот [[Вилхелм фон Вид]], кнезот на Албанија во Драч на 7 март 1914]] Според одлуката на големите сили, германскиот принц [[Вилхелм фон Вид]] бил избран за прв кнез на Албанија. Тој пристигнал во [[Драч]] на 7 март 1914 година, означувајќи го почетокот на Кнежевството Албанија. Неговото владеење, сепак, било краткотрајно и полно со предизвици. Вилхелм немал вистинска контрола над земјата. Неговата влада зависела од Меѓународната контролна комисија и од локалните албански лидери, од кои некои, како Есад Паша Топтани, имале свои амбиции за моќ. Во мај 1914 година избувнало востание во централна Албанија, предводено од муслимански водачи кои биле незадоволни од христијанскиот принц и странското мешање. Востанието било делумно поддржано од Отоманската Империја, која сè уште имала влијание кај некои албански муслимани. Грчките сили продолжиле да го окупираат јужниот дел на Албанија, тврдејќи дека регионот „Северен Епир“ е грчки. Ова дополнително ја ослабило позицијата на Вилхелм. == Падот на Кнежевството и избувнувањето на Првата светска војна == [[Податотека:1914 albania mk.svg|мини|Окупацијата на Албанија во Првата светска војна]] Владеењето на Вилхелм фон Вид завршило на 3 септември 1914 година, кога тој ја напуштил Албанија поради внатрешните востанија и недостатокот на поддршка. Ова го означило крајот на првиот обид за воспоставување стабилна албанска држава. Со избувнувањето на Првата светска војна во јули 1914 година, Албанија влегла во период на хаос. Земјата била окупирана од различни сили, вклучувајќи ги Србија, Црна Гора, Грција, Италија и Австро-Унгарија, во различни региони. Централната власт се распаднала, а локалните водачи и племиња ја презеле контролата во многу делови на земјата == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Историја на Албанија]] 4spaddsr774kcgfj9e06ci8gebnsjr6 5616305 5616298 2026-08-24T20:40:04Z Buli 2648 /* Позадина */ 5616305 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = {{native name|sq|Shqipëria}} | conventional_long_name = Албанија | common_name = | era = | status = [[Unrecognized country]] | empire = Ottoman Empire | government_type = [[Parliamentary system|Parliamentary]] [[republic]] under a [[provisional government]] <!--- Rise and fall, events, years and dates ---> <!-- only fill in the start/end event entry if a specific article exists. Don't just say "abolition" or "declaration"-->| year_start = 1912 | year_end = 1914 | year_exile_start = <!--- Year of start of exile (if dealing with exiled government - status="Exile") ---> | year_exile_end = <!--- Year of end of exile (leave blank if still in exile) ---> | event_start = [[Albanian Declaration of Independence|Independence declared]] | date_start = 28 November | event_end = [[Principality of Albania|Prince accepted the throne]] | date_end = 21 February | event1 = <!--- Optional: other events between "start" and "end" ---> | date_event1 = | event2 = | date_event2 = | event3 = | date_event3 = | event4 = | date_event4 = | event_pre = <!--- Optional: A crucial event that took place before before "event_start"---> | date_pre = | event_post = <!--- Optional: A crucial event that took place before after "event_end"---> | date_post = <!--- Flag navigation: Preceding and succeeding entities p1 to p5 and s1 to s5 ---> | p1 = Janina Vilayet{{!}}<small>'''1912:'''</small><br/>Janina | flag_p1 = Flag of the Ottoman Empire.svg | image_p1 = <!--- Use: [[File:Sin escudo.svg|20px|Image missing]] ---> | p2 = Scutari Vilayet{{!}}Scutari | flag_p2 = Flag of the Ottoman Empire.svg | p3 = Kosovo Vilayet{{!}}Kosovo | flag_p3 = | p4 = Manastir Vilayet{{!}}Manastir | flag_p4 = Flag of the Ottoman Empire.svg | p5 = | flag_p5 = | s1 = Principality of Albania{{!}}<small>'''1914:'''</small><br/>Principality of Albania | flag_s1 = Flag of the Principality of Albania (1915).svg | s2 = | flag_s2 = | image_flag = Flag of Albanian Provisional Government (1912-1914).svg | flag_caption = | flag_alt = | flag = | flag_type = | image_coat = Emblem of Independent Albania.svg | coat_alt = | symbol = | symbol_type = | image_map = Map of Independent Albania.png | image_map_alt = | image_map_caption = Map of the de jure boundaries of Albania according to the [[London Conference]] (1913) in white | image_map2 = <!-- If second map is needed - does not appear by default --> | image_map2_alt = | image_map2_caption = | capital = [[Vlora]] | capital_exile = <!-- If status="Exile" --> | latd = | latm = | latNS = | longd = | longm = | longEW = | national_motto = | national_anthem = {{lang|sq|[[Himni i Flamurit]]}}<br/><small>"Hymn of the Flag"</small>{{centre|[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg]]}} | common_languages = [[Albanian language|Albanian]] | religion = [[Islam]], [[Christianity]], etc. | currency = no official state currency. 25 different foreign currencies were in use<ref>{{Cite web |last=Kuçaj |first=Kreshnik |date=2 June 2018 |title=Kur Shqipëria cilësohej "Babiloni monedhash"! |url=https://www.shqiperia.com/blog/kur-shqiperia-cilesohej-babiloni-monedhash/ |access-date=1 December 2024 |website=Shqiperia.com}}</ref> <!--- Titles and names of the first and last leaders and their deputies --->| leader1 = [[Ismail Qemali]] | leader3 = | leader4 = | year_leader1 = 1912–1914 | year_leader3 = | year_leader4 = | title_leader = [[Heads of State of Albania|Head of State]] | representative1 = <!--- Name of representative of head of state (e.g. colonial governor) ---> | representative2 = | representative3 = | representative4 = | year_representative1 = <!--- Years served ---> | year_representative2 = | year_representative3 = | year_representative4 = | title_representative = <!--- Default: "Governor"---> | deputy1 = [[Ismail Qemali]] | deputy3 = | deputy4 = | year_deputy1 = 1912–1914 | year_deputy3 = | year_deputy4 = | title_deputy = [[Prime Minister of Albania|Prime Minister]] <!--- Legislature --->| legislature = [[Assembly of Vlorë]] | house1 = Senate of Albania | type_house1 = Upper house | house2 = | type_house2 = <!--- Area and population of a given year ---> | stat_year1 = <!--- year of the statistic, specify either area, population or both ---> | stat_area1 = <!--- area in square kílometres (w/o commas or spaces), area in square miles is calculated ---> | stat_pop1 = <!--- population (w/o commas or spaces), population density is calculated if area is also given ---> | stat_year2 = | stat_area2 = | stat_pop2 = | stat_year3 = | stat_area3 = | stat_pop3 = | stat_year4 = | stat_area4 = | stat_pop4 = | stat_year5 = | stat_area5 = | stat_pop5 = | footnotes = <!--- Accepts wikilinks ---> | demonym = [[Albanians|Albanian]] }} '''Независноста на Албанија''' од 1912 до 1914 година е клучен период во историјата на земјата, означувајќи го нејзиното формирање како суверена држава по векови османлиска власт. Овој период е исполнет со политички, социјални и меѓународни предизвици, бидејќи Албанија се борела да ја консолидира својата независност среде сложените геополитички динамики на Балканот и интересите на големите европски сили. == Позадина == Албанските земји биле дел од [[Отоманската Империја]] повеќе од четири века. Во XIX и почетокот на XX век се развил албанскиот национализам, поттикнат од културното и политичкото движење познато како [[Албанска преродба]] (''Рилиндја''). И покрај религиозните разлики меѓу муслиманите, православните и католиците, албанските елити сè повеќе ги истакнувале заедничкиот јазик, култура и потребата од национално единство. Важна пресвртница била [[Лигата од Призрен]] (1878), основана како реакција на заканите од територијална поделба по руско-турската војна и договорите од Сан Стефано и Берлин. Лигата барала административна автономија на албанските вилаети во рамки на Империјата. По [[Младотурската револуција]] од 1908 година, централистичката политика, новите даноци и мерките за асимилација предизвикале низа албански востанија (1910–1912), особено во северните и централните подрачја. Барањата постепено се движеле од автономија кон поизразени национални цели. [[Првата балканска војна]] (1912) создала критични услови. Брзиот колапс на османлиската власт и навлегувањето на армиите на Балканската лига во албанските населени области ја зголемиле опасноста од поделба на тие територии, што го забрзало движењето кон независност. == Прогласување на независноста (28 ноември 1912) == [[Податотека:28nentor.jpg|мини|[[Исмаил Ќемали]] и неговиот кабинет за време на прославата на првата годишнина од независноста во Валона на 28 ноември 1913 година|лево]] На 28 ноември 1912 година, во [[Валона]], [[Исмаил Ќемали]], истакнат албански политичар и дипломат, ја прогласил независноста на Албанија на Собрание составено од 83 делегати од различни делови на земјата. Овој настан се смета за раѓање на модерната албанска држава. Клучни аспекти од прогласувањето вклучуваат: * Собранието во Валона: Делегатите, кои ги претставувале сите региони населени со Албанци, едногласно ја поддржале декларацијата за независност. Исмаил Ќемали бил избран за шеф на привремената влада, а [[Иса Болетини]], воен лидер од Косово, и други истакнати личности одиграле важна улога во мобилизацијата. * Привремената влада: Била формирана привремена влада со цел да управува со новата држава. Оваа влада вклучувала Совет на старешини и неколку министерства, но нејзините можности биле ограничени поради недостаток на финансии, администрација и меѓународно признавање. * Знамето: За национално знаме било усвоено црвениот двоглав орел на црвена позадина, симбол на албанскиот национален идентитет, инспириран од знамето на Ѓерѓ Кастриоти Скендербег. == Меѓународен контекст и Лондонската конференција (1912–1913) == Иако Албанија ја прогласила својата независност, нејзината судбина во голема мера зависела од одлуките на големите европски сили. Лондонската конференција, одржана од декември 1912 до август 1913 година, била свикана за да се реши исходот од Првата балканска војна и да се утврдат границите на новите држави на Балканот. На 29 јули 1913 година, големите сили (Велика Британија, Франција, Германија, Австро-Унгарија, Русија и Италија) официјално ја признале независноста на Албанија. Ова било голема победа за албанските аспирации, но дошло со компромиси. [[Лондонски договор (1913)|Лондонскиот договор]] значително ги намалил териториите што Албанците ги сметале за свои. Значителни делови населени со Албанци, особено Косово, делови од западна Македонија, Чамерија (во денешна Грција) и делови од јужна Црна Гора, биле доделени на Србија, Црна Гора и Грција. Ова предизвикало незадоволство кај Албанците и поставило темели за идни конфликти. [[Податотека:Anëtarë të Komisionit Ndërkombëtar të Kufinjve.jpg|мини|Членовите на [[Меѓународна контролна комисија (Албанија)|Меѓународната контролна комисија]]]] Големите сили одлучиле Албанија да биде кнежевство под европски принц, а не република. Земјата била ставена под надзор на [[Меѓународна контролна комисија (Албанија)|Меѓународна контролна комисија]] (МКК), составена од претставници на големите сили и еден Албанец. Новата албанска држава се соочила со огромни предизвици во консолидирањето на својата независност. Привремената влада на Исмаил Ќемали имала ограничена контрола над земјата. Различни региони биле под влијание на локални водачи (бегови) и племиња, особено во северна Албанија, каде што католичките племиња имале силна автономија. Албанија немала развиена економија, инфраструктура или административен систем. Финансиите биле ограничени, а земјата зависела од странска помош. Соседните држави, особено Србија и Грција, продолжиле да вршат притисок врз албанските територии. Во 1913 година, српските сили окупирале делови од северна и источна Албанија, додека грчките сили го окупирале јужниот дел (т.н. „Северен Епир“). Овие окупации биле привремени, но предизвикале значителна нестабилност. Албанското општество било поделено по регионални, религиозни и социјални линии. Муслиманите, православните и католиците имале различни интереси, а јужните Албанци (Тоски) и северните (Геги) често имале различни политички приоритети. == Пристигнувањето на принцот Вилхелм фон Вид (1914) == [[Податотека:Prince Wilhelm of Albania.jpg|мини|Пристигнувањето на принцот [[Вилхелм фон Вид]], кнезот на Албанија во Драч на 7 март 1914]] Според одлуката на големите сили, германскиот принц [[Вилхелм фон Вид]] бил избран за прв кнез на Албанија. Тој пристигнал во [[Драч]] на 7 март 1914 година, означувајќи го почетокот на Кнежевството Албанија. Неговото владеење, сепак, било краткотрајно и полно со предизвици. Вилхелм немал вистинска контрола над земјата. Неговата влада зависела од Меѓународната контролна комисија и од локалните албански лидери, од кои некои, како Есад Паша Топтани, имале свои амбиции за моќ. Во мај 1914 година избувнало востание во централна Албанија, предводено од муслимански водачи кои биле незадоволни од христијанскиот принц и странското мешање. Востанието било делумно поддржано од Отоманската Империја, која сè уште имала влијание кај некои албански муслимани. Грчките сили продолжиле да го окупираат јужниот дел на Албанија, тврдејќи дека регионот „Северен Епир“ е грчки. Ова дополнително ја ослабило позицијата на Вилхелм. == Падот на Кнежевството и избувнувањето на Првата светска војна == [[Податотека:1914 albania mk.svg|мини|Окупацијата на Албанија во Првата светска војна]] Владеењето на Вилхелм фон Вид завршило на 3 септември 1914 година, кога тој ја напуштил Албанија поради внатрешните востанија и недостатокот на поддршка. Ова го означило крајот на првиот обид за воспоставување стабилна албанска држава. Со избувнувањето на Првата светска војна во јули 1914 година, Албанија влегла во период на хаос. Земјата била окупирана од различни сили, вклучувајќи ги Србија, Црна Гора, Грција, Италија и Австро-Унгарија, во различни региони. Централната власт се распаднала, а локалните водачи и племиња ја презеле контролата во многу делови на земјата == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Историја на Албанија]] c3pbhxmokvqjqvtpodfrgioig2ulp81 5616309 5616305 2026-08-24T20:44:24Z Buli 2648 /* Позадина */ 5616309 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = {{native name|sq|Shqipëria}} | conventional_long_name = Албанија | common_name = | era = | status = [[Unrecognized country]] | empire = Ottoman Empire | government_type = [[Parliamentary system|Parliamentary]] [[republic]] under a [[provisional government]] <!--- Rise and fall, events, years and dates ---> <!-- only fill in the start/end event entry if a specific article exists. Don't just say "abolition" or "declaration"-->| year_start = 1912 | year_end = 1914 | year_exile_start = <!--- Year of start of exile (if dealing with exiled government - status="Exile") ---> | year_exile_end = <!--- Year of end of exile (leave blank if still in exile) ---> | event_start = [[Albanian Declaration of Independence|Independence declared]] | date_start = 28 November | event_end = [[Principality of Albania|Prince accepted the throne]] | date_end = 21 February | event1 = <!--- Optional: other events between "start" and "end" ---> | date_event1 = | event2 = | date_event2 = | event3 = | date_event3 = | event4 = | date_event4 = | event_pre = <!--- Optional: A crucial event that took place before before "event_start"---> | date_pre = | event_post = <!--- Optional: A crucial event that took place before after "event_end"---> | date_post = <!--- Flag navigation: Preceding and succeeding entities p1 to p5 and s1 to s5 ---> | p1 = Janina Vilayet{{!}}<small>'''1912:'''</small><br/>Janina | flag_p1 = Flag of the Ottoman Empire.svg | image_p1 = <!--- Use: [[File:Sin escudo.svg|20px|Image missing]] ---> | p2 = Scutari Vilayet{{!}}Scutari | flag_p2 = Flag of the Ottoman Empire.svg | p3 = Kosovo Vilayet{{!}}Kosovo | flag_p3 = | p4 = Manastir Vilayet{{!}}Manastir | flag_p4 = Flag of the Ottoman Empire.svg | p5 = | flag_p5 = | s1 = Principality of Albania{{!}}<small>'''1914:'''</small><br/>Principality of Albania | flag_s1 = Flag of the Principality of Albania (1915).svg | s2 = | flag_s2 = | image_flag = Flag of Albanian Provisional Government (1912-1914).svg | flag_caption = | flag_alt = | flag = | flag_type = | image_coat = Emblem of Independent Albania.svg | coat_alt = | symbol = | symbol_type = | image_map = Map of Independent Albania.png | image_map_alt = | image_map_caption = Map of the de jure boundaries of Albania according to the [[London Conference]] (1913) in white | image_map2 = <!-- If second map is needed - does not appear by default --> | image_map2_alt = | image_map2_caption = | capital = [[Vlora]] | capital_exile = <!-- If status="Exile" --> | latd = | latm = | latNS = | longd = | longm = | longEW = | national_motto = | national_anthem = {{lang|sq|[[Himni i Flamurit]]}}<br/><small>"Hymn of the Flag"</small>{{centre|[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg]]}} | common_languages = [[Albanian language|Albanian]] | religion = [[Islam]], [[Christianity]], etc. | currency = no official state currency. 25 different foreign currencies were in use<ref>{{Cite web |last=Kuçaj |first=Kreshnik |date=2 June 2018 |title=Kur Shqipëria cilësohej "Babiloni monedhash"! |url=https://www.shqiperia.com/blog/kur-shqiperia-cilesohej-babiloni-monedhash/ |access-date=1 December 2024 |website=Shqiperia.com}}</ref> <!--- Titles and names of the first and last leaders and their deputies --->| leader1 = [[Ismail Qemali]] | leader3 = | leader4 = | year_leader1 = 1912–1914 | year_leader3 = | year_leader4 = | title_leader = [[Heads of State of Albania|Head of State]] | representative1 = <!--- Name of representative of head of state (e.g. colonial governor) ---> | representative2 = | representative3 = | representative4 = | year_representative1 = <!--- Years served ---> | year_representative2 = | year_representative3 = | year_representative4 = | title_representative = <!--- Default: "Governor"---> | deputy1 = [[Ismail Qemali]] | deputy3 = | deputy4 = | year_deputy1 = 1912–1914 | year_deputy3 = | year_deputy4 = | title_deputy = [[Prime Minister of Albania|Prime Minister]] <!--- Legislature --->| legislature = [[Assembly of Vlorë]] | house1 = Senate of Albania | type_house1 = Upper house | house2 = | type_house2 = <!--- Area and population of a given year ---> | stat_year1 = <!--- year of the statistic, specify either area, population or both ---> | stat_area1 = <!--- area in square kílometres (w/o commas or spaces), area in square miles is calculated ---> | stat_pop1 = <!--- population (w/o commas or spaces), population density is calculated if area is also given ---> | stat_year2 = | stat_area2 = | stat_pop2 = | stat_year3 = | stat_area3 = | stat_pop3 = | stat_year4 = | stat_area4 = | stat_pop4 = | stat_year5 = | stat_area5 = | stat_pop5 = | footnotes = <!--- Accepts wikilinks ---> | demonym = [[Albanians|Albanian]] }} '''Независноста на Албанија''' од 1912 до 1914 година е клучен период во историјата на земјата, означувајќи го нејзиното формирање како суверена држава по векови османлиска власт. Овој период е исполнет со политички, социјални и меѓународни предизвици, бидејќи Албанија се борела да ја консолидира својата независност среде сложените геополитички динамики на Балканот и интересите на големите европски сили. == Позадина == Албанските земји биле дел од [[Отоманската Империја]] повеќе од четири века. Во XIX и почетокот на XX век се развил албанскиот национализам, поттикнат од културното и политичкото движење познато како [[Албанска преродба]] (''Рилиндја''). И покрај религиозните разлики меѓу муслиманите, православните и католиците, албанските елити сè повеќе ги истакнувале заедничкиот јазик, култура и потребата од национално единство. Важна пресвртница била [[Призренска лига|Призренската лига]] (1878), основана како реакција на заканите од територијална поделба по [[Руско-турска војна (1877-1878)|руско-турската војна]] и договорите од [[Санстефански договор|Сан Стефано]] и [[Берлински договор|Берлин]]. Лигата барала административна автономија на вилаетите со значително албанско население во рамки на Империјата. По [[Младотурската револуција]] од 1908 година, централистичката политика, новите даноци и мерките за асимилација предизвикале низа албански востанија (1910–1912), особено во северните и централните подрачја. Барањата постепено се движеле од автономија кон поизразени национални цели. [[Првата балканска војна]] (1912) создала критични услови. Брзиот колапс на османлиската власт и навлегувањето на армиите на Балканската лига во албанските населени области ја зголемиле опасноста од поделба на тие територии, што го забрзало движењето кон независност. == Прогласување на независноста (28 ноември 1912) == [[Податотека:28nentor.jpg|мини|[[Исмаил Ќемали]] и неговиот кабинет за време на прославата на првата годишнина од независноста во Валона на 28 ноември 1913 година|лево]] На 28 ноември 1912 година, во [[Валона]], [[Исмаил Ќемали]], истакнат албански политичар и дипломат, ја прогласил независноста на Албанија на Собрание составено од 83 делегати од различни делови на земјата. Овој настан се смета за раѓање на модерната албанска држава. Клучни аспекти од прогласувањето вклучуваат: * Собранието во Валона: Делегатите, кои ги претставувале сите региони населени со Албанци, едногласно ја поддржале декларацијата за независност. Исмаил Ќемали бил избран за шеф на привремената влада, а [[Иса Болетини]], воен лидер од Косово, и други истакнати личности одиграле важна улога во мобилизацијата. * Привремената влада: Била формирана привремена влада со цел да управува со новата држава. Оваа влада вклучувала Совет на старешини и неколку министерства, но нејзините можности биле ограничени поради недостаток на финансии, администрација и меѓународно признавање. * Знамето: За национално знаме било усвоено црвениот двоглав орел на црвена позадина, симбол на албанскиот национален идентитет, инспириран од знамето на Ѓерѓ Кастриоти Скендербег. == Меѓународен контекст и Лондонската конференција (1912–1913) == Иако Албанија ја прогласила својата независност, нејзината судбина во голема мера зависела од одлуките на големите европски сили. Лондонската конференција, одржана од декември 1912 до август 1913 година, била свикана за да се реши исходот од Првата балканска војна и да се утврдат границите на новите држави на Балканот. На 29 јули 1913 година, големите сили (Велика Британија, Франција, Германија, Австро-Унгарија, Русија и Италија) официјално ја признале независноста на Албанија. Ова било голема победа за албанските аспирации, но дошло со компромиси. [[Лондонски договор (1913)|Лондонскиот договор]] значително ги намалил териториите што Албанците ги сметале за свои. Значителни делови населени со Албанци, особено Косово, делови од западна Македонија, Чамерија (во денешна Грција) и делови од јужна Црна Гора, биле доделени на Србија, Црна Гора и Грција. Ова предизвикало незадоволство кај Албанците и поставило темели за идни конфликти. [[Податотека:Anëtarë të Komisionit Ndërkombëtar të Kufinjve.jpg|мини|Членовите на [[Меѓународна контролна комисија (Албанија)|Меѓународната контролна комисија]]]] Големите сили одлучиле Албанија да биде кнежевство под европски принц, а не република. Земјата била ставена под надзор на [[Меѓународна контролна комисија (Албанија)|Меѓународна контролна комисија]] (МКК), составена од претставници на големите сили и еден Албанец. Новата албанска држава се соочила со огромни предизвици во консолидирањето на својата независност. Привремената влада на Исмаил Ќемали имала ограничена контрола над земјата. Различни региони биле под влијание на локални водачи (бегови) и племиња, особено во северна Албанија, каде што католичките племиња имале силна автономија. Албанија немала развиена економија, инфраструктура или административен систем. Финансиите биле ограничени, а земјата зависела од странска помош. Соседните држави, особено Србија и Грција, продолжиле да вршат притисок врз албанските територии. Во 1913 година, српските сили окупирале делови од северна и источна Албанија, додека грчките сили го окупирале јужниот дел (т.н. „Северен Епир“). Овие окупации биле привремени, но предизвикале значителна нестабилност. Албанското општество било поделено по регионални, религиозни и социјални линии. Муслиманите, православните и католиците имале различни интереси, а јужните Албанци (Тоски) и северните (Геги) често имале различни политички приоритети. == Пристигнувањето на принцот Вилхелм фон Вид (1914) == [[Податотека:Prince Wilhelm of Albania.jpg|мини|Пристигнувањето на принцот [[Вилхелм фон Вид]], кнезот на Албанија во Драч на 7 март 1914]] Според одлуката на големите сили, германскиот принц [[Вилхелм фон Вид]] бил избран за прв кнез на Албанија. Тој пристигнал во [[Драч]] на 7 март 1914 година, означувајќи го почетокот на Кнежевството Албанија. Неговото владеење, сепак, било краткотрајно и полно со предизвици. Вилхелм немал вистинска контрола над земјата. Неговата влада зависела од Меѓународната контролна комисија и од локалните албански лидери, од кои некои, како Есад Паша Топтани, имале свои амбиции за моќ. Во мај 1914 година избувнало востание во централна Албанија, предводено од муслимански водачи кои биле незадоволни од христијанскиот принц и странското мешање. Востанието било делумно поддржано од Отоманската Империја, која сè уште имала влијание кај некои албански муслимани. Грчките сили продолжиле да го окупираат јужниот дел на Албанија, тврдејќи дека регионот „Северен Епир“ е грчки. Ова дополнително ја ослабило позицијата на Вилхелм. == Падот на Кнежевството и избувнувањето на Првата светска војна == [[Податотека:1914 albania mk.svg|мини|Окупацијата на Албанија во Првата светска војна]] Владеењето на Вилхелм фон Вид завршило на 3 септември 1914 година, кога тој ја напуштил Албанија поради внатрешните востанија и недостатокот на поддршка. Ова го означило крајот на првиот обид за воспоставување стабилна албанска држава. Со избувнувањето на Првата светска војна во јули 1914 година, Албанија влегла во период на хаос. Земјата била окупирана од различни сили, вклучувајќи ги Србија, Црна Гора, Грција, Италија и Австро-Унгарија, во различни региони. Централната власт се распаднала, а локалните водачи и племиња ја презеле контролата во многу делови на земјата == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Историја на Албанија]] 2sbm665n4pi5l0cl1tca8l8ttuqudut 5616312 5616309 2026-08-24T20:48:44Z Buli 2648 /* Позадина */ 5616312 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = {{native name|sq|Shqipëria}} | conventional_long_name = Албанија | common_name = | era = | status = [[Unrecognized country]] | empire = Ottoman Empire | government_type = [[Parliamentary system|Parliamentary]] [[republic]] under a [[provisional government]] <!--- Rise and fall, events, years and dates ---> <!-- only fill in the start/end event entry if a specific article exists. Don't just say "abolition" or "declaration"-->| year_start = 1912 | year_end = 1914 | year_exile_start = <!--- Year of start of exile (if dealing with exiled government - status="Exile") ---> | year_exile_end = <!--- Year of end of exile (leave blank if still in exile) ---> | event_start = [[Albanian Declaration of Independence|Independence declared]] | date_start = 28 November | event_end = [[Principality of Albania|Prince accepted the throne]] | date_end = 21 February | event1 = <!--- Optional: other events between "start" and "end" ---> | date_event1 = | event2 = | date_event2 = | event3 = | date_event3 = | event4 = | date_event4 = | event_pre = <!--- Optional: A crucial event that took place before before "event_start"---> | date_pre = | event_post = <!--- Optional: A crucial event that took place before after "event_end"---> | date_post = <!--- Flag navigation: Preceding and succeeding entities p1 to p5 and s1 to s5 ---> | p1 = Janina Vilayet{{!}}<small>'''1912:'''</small><br/>Janina | flag_p1 = Flag of the Ottoman Empire.svg | image_p1 = <!--- Use: [[File:Sin escudo.svg|20px|Image missing]] ---> | p2 = Scutari Vilayet{{!}}Scutari | flag_p2 = Flag of the Ottoman Empire.svg | p3 = Kosovo Vilayet{{!}}Kosovo | flag_p3 = | p4 = Manastir Vilayet{{!}}Manastir | flag_p4 = Flag of the Ottoman Empire.svg | p5 = | flag_p5 = | s1 = Principality of Albania{{!}}<small>'''1914:'''</small><br/>Principality of Albania | flag_s1 = Flag of the Principality of Albania (1915).svg | s2 = | flag_s2 = | image_flag = Flag of Albanian Provisional Government (1912-1914).svg | flag_caption = | flag_alt = | flag = | flag_type = | image_coat = Emblem of Independent Albania.svg | coat_alt = | symbol = | symbol_type = | image_map = Map of Independent Albania.png | image_map_alt = | image_map_caption = Map of the de jure boundaries of Albania according to the [[London Conference]] (1913) in white | image_map2 = <!-- If second map is needed - does not appear by default --> | image_map2_alt = | image_map2_caption = | capital = [[Vlora]] | capital_exile = <!-- If status="Exile" --> | latd = | latm = | latNS = | longd = | longm = | longEW = | national_motto = | national_anthem = {{lang|sq|[[Himni i Flamurit]]}}<br/><small>"Hymn of the Flag"</small>{{centre|[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg]]}} | common_languages = [[Albanian language|Albanian]] | religion = [[Islam]], [[Christianity]], etc. | currency = no official state currency. 25 different foreign currencies were in use<ref>{{Cite web |last=Kuçaj |first=Kreshnik |date=2 June 2018 |title=Kur Shqipëria cilësohej "Babiloni monedhash"! |url=https://www.shqiperia.com/blog/kur-shqiperia-cilesohej-babiloni-monedhash/ |access-date=1 December 2024 |website=Shqiperia.com}}</ref> <!--- Titles and names of the first and last leaders and their deputies --->| leader1 = [[Ismail Qemali]] | leader3 = | leader4 = | year_leader1 = 1912–1914 | year_leader3 = | year_leader4 = | title_leader = [[Heads of State of Albania|Head of State]] | representative1 = <!--- Name of representative of head of state (e.g. colonial governor) ---> | representative2 = | representative3 = | representative4 = | year_representative1 = <!--- Years served ---> | year_representative2 = | year_representative3 = | year_representative4 = | title_representative = <!--- Default: "Governor"---> | deputy1 = [[Ismail Qemali]] | deputy3 = | deputy4 = | year_deputy1 = 1912–1914 | year_deputy3 = | year_deputy4 = | title_deputy = [[Prime Minister of Albania|Prime Minister]] <!--- Legislature --->| legislature = [[Assembly of Vlorë]] | house1 = Senate of Albania | type_house1 = Upper house | house2 = | type_house2 = <!--- Area and population of a given year ---> | stat_year1 = <!--- year of the statistic, specify either area, population or both ---> | stat_area1 = <!--- area in square kílometres (w/o commas or spaces), area in square miles is calculated ---> | stat_pop1 = <!--- population (w/o commas or spaces), population density is calculated if area is also given ---> | stat_year2 = | stat_area2 = | stat_pop2 = | stat_year3 = | stat_area3 = | stat_pop3 = | stat_year4 = | stat_area4 = | stat_pop4 = | stat_year5 = | stat_area5 = | stat_pop5 = | footnotes = <!--- Accepts wikilinks ---> | demonym = [[Albanians|Albanian]] }} '''Независноста на Албанија''' од 1912 до 1914 година е клучен период во историјата на земјата, означувајќи го нејзиното формирање како суверена држава по векови османлиска власт. Овој период е исполнет со политички, социјални и меѓународни предизвици, бидејќи Албанија се борела да ја консолидира својата независност среде сложените геополитички динамики на Балканот и интересите на големите европски сили. == Позадина == [[Податотека:League of Prizren, Srpske ilustrovane novine.jpg|лево|мини|Призренската лига]] Албанските земји биле дел од [[Отоманската Империја]] повеќе од четири века. Во XIX и почетокот на XX век се развил албанскиот национализам, поттикнат од културното и политичкото движење познато како [[Албанска преродба]] (''Рилиндја''). И покрај религиозните разлики меѓу муслиманите, православните и католиците, албанските елити сè повеќе ги истакнувале заедничкиот јазик, култура и потребата од национално единство. Важна пресвртница била [[Призренска лига|Призренската лига]] (1878), основана како реакција на заканите од територијална поделба по [[Руско-турска војна (1877-1878)|руско-турската војна]] и договорите од [[Санстефански договор|Сан Стефано]] и [[Берлински договор|Берлин]]. Лигата барала административна автономија на вилаетите со значително албанско население во рамки на Империјата. По [[Младотурската револуција]] од 1908 година, централистичката политика, новите даноци и мерките за асимилација предизвикале низа албански востанија (1910–1912), особено во северните и централните подрачја. Барањата постепено се движеле од автономија кон поизразени национални цели. [[Првата балканска војна]] (1912) создала критични услови. Брзиот колапс на османлиската власт и навлегувањето на армиите на Балканската лига во албанските населени области ја зголемиле опасноста од поделба на тие територии, што го забрзало движењето кон независност. == Прогласување на независноста (28 ноември 1912) == [[Податотека:28nentor.jpg|мини|[[Исмаил Ќемали]] и неговиот кабинет за време на прославата на првата годишнина од независноста во Валона на 28 ноември 1913 година|лево]] На 28 ноември 1912 година, во [[Валона]], [[Исмаил Ќемали]], истакнат албански политичар и дипломат, ја прогласил независноста на Албанија на Собрание составено од 83 делегати од различни делови на земјата. Овој настан се смета за раѓање на модерната албанска држава. Клучни аспекти од прогласувањето вклучуваат: * Собранието во Валона: Делегатите, кои ги претставувале сите региони населени со Албанци, едногласно ја поддржале декларацијата за независност. Исмаил Ќемали бил избран за шеф на привремената влада, а [[Иса Болетини]], воен лидер од Косово, и други истакнати личности одиграле важна улога во мобилизацијата. * Привремената влада: Била формирана привремена влада со цел да управува со новата држава. Оваа влада вклучувала Совет на старешини и неколку министерства, но нејзините можности биле ограничени поради недостаток на финансии, администрација и меѓународно признавање. * Знамето: За национално знаме било усвоено црвениот двоглав орел на црвена позадина, симбол на албанскиот национален идентитет, инспириран од знамето на Ѓерѓ Кастриоти Скендербег. == Меѓународен контекст и Лондонската конференција (1912–1913) == Иако Албанија ја прогласила својата независност, нејзината судбина во голема мера зависела од одлуките на големите европски сили. Лондонската конференција, одржана од декември 1912 до август 1913 година, била свикана за да се реши исходот од Првата балканска војна и да се утврдат границите на новите држави на Балканот. На 29 јули 1913 година, големите сили (Велика Британија, Франција, Германија, Австро-Унгарија, Русија и Италија) официјално ја признале независноста на Албанија. Ова било голема победа за албанските аспирации, но дошло со компромиси. [[Лондонски договор (1913)|Лондонскиот договор]] значително ги намалил териториите што Албанците ги сметале за свои. Значителни делови населени со Албанци, особено Косово, делови од западна Македонија, Чамерија (во денешна Грција) и делови од јужна Црна Гора, биле доделени на Србија, Црна Гора и Грција. Ова предизвикало незадоволство кај Албанците и поставило темели за идни конфликти. [[Податотека:Anëtarë të Komisionit Ndërkombëtar të Kufinjve.jpg|мини|Членовите на [[Меѓународна контролна комисија (Албанија)|Меѓународната контролна комисија]]]] Големите сили одлучиле Албанија да биде кнежевство под европски принц, а не република. Земјата била ставена под надзор на [[Меѓународна контролна комисија (Албанија)|Меѓународна контролна комисија]] (МКК), составена од претставници на големите сили и еден Албанец. Новата албанска држава се соочила со огромни предизвици во консолидирањето на својата независност. Привремената влада на Исмаил Ќемали имала ограничена контрола над земјата. Различни региони биле под влијание на локални водачи (бегови) и племиња, особено во северна Албанија, каде што католичките племиња имале силна автономија. Албанија немала развиена економија, инфраструктура или административен систем. Финансиите биле ограничени, а земјата зависела од странска помош. Соседните држави, особено Србија и Грција, продолжиле да вршат притисок врз албанските територии. Во 1913 година, српските сили окупирале делови од северна и источна Албанија, додека грчките сили го окупирале јужниот дел (т.н. „Северен Епир“). Овие окупации биле привремени, но предизвикале значителна нестабилност. Албанското општество било поделено по регионални, религиозни и социјални линии. Муслиманите, православните и католиците имале различни интереси, а јужните Албанци (Тоски) и северните (Геги) често имале различни политички приоритети. == Пристигнувањето на принцот Вилхелм фон Вид (1914) == [[Податотека:Prince Wilhelm of Albania.jpg|мини|Пристигнувањето на принцот [[Вилхелм фон Вид]], кнезот на Албанија во Драч на 7 март 1914]] Според одлуката на големите сили, германскиот принц [[Вилхелм фон Вид]] бил избран за прв кнез на Албанија. Тој пристигнал во [[Драч]] на 7 март 1914 година, означувајќи го почетокот на Кнежевството Албанија. Неговото владеење, сепак, било краткотрајно и полно со предизвици. Вилхелм немал вистинска контрола над земјата. Неговата влада зависела од Меѓународната контролна комисија и од локалните албански лидери, од кои некои, како Есад Паша Топтани, имале свои амбиции за моќ. Во мај 1914 година избувнало востание во централна Албанија, предводено од муслимански водачи кои биле незадоволни од христијанскиот принц и странското мешање. Востанието било делумно поддржано од Отоманската Империја, која сè уште имала влијание кај некои албански муслимани. Грчките сили продолжиле да го окупираат јужниот дел на Албанија, тврдејќи дека регионот „Северен Епир“ е грчки. Ова дополнително ја ослабило позицијата на Вилхелм. == Падот на Кнежевството и избувнувањето на Првата светска војна == [[Податотека:1914 albania mk.svg|мини|Окупацијата на Албанија во Првата светска војна]] Владеењето на Вилхелм фон Вид завршило на 3 септември 1914 година, кога тој ја напуштил Албанија поради внатрешните востанија и недостатокот на поддршка. Ова го означило крајот на првиот обид за воспоставување стабилна албанска држава. Со избувнувањето на Првата светска војна во јули 1914 година, Албанија влегла во период на хаос. Земјата била окупирана од различни сили, вклучувајќи ги Србија, Црна Гора, Грција, Италија и Австро-Унгарија, во различни региони. Централната власт се распаднала, а локалните водачи и племиња ја презеле контролата во многу делови на земјата == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Историја на Албанија]] p6aibl7nl8476797exixb8xb2u7dyca 14 1379184 5616304 5462649 2026-08-24T20:40:01Z Dandarmkd 31127 5616304 wikitext text/x-wiki {{Поврзанакат|Учесници на Детскиот избор за песна на Евровизија}} {{рв|Contestants of the Eurovision Song Contest}} {{Категориски автоазбучник}} [[Категорија:Евровизија]] [[Категорија:Учесници на музички натпревари|Евровизија]] 2r0yv0pvg205ytz4rmy8xz7e8l1wuy6 4 1384022 5616262 5615811 2026-08-24T19:23:23Z Jtasevski123 69538 /* Одобрени предлози */ 5616262 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Фотолов.svg|150п]] |} '''Фотоловови 2026''' — проект наменет за поединци и групи кои организирале посета на место или настан и фотографиле содржини коишто би ги објавиле под лиценца за слободна документација за да може да се користат на Викимедиините проекти. Важно е содржините да содржат точни описи и подоцна истите да бидат употребени во статии на Википедија на македонски јазик. Секој учесник во фотолов одобрен од страна на заедницата на Википедија на македонски јазик има право на надомест за направените трошоци во висина до најмногу 4.000 денари. Секој кој направил фотолов потребно е да поднесе предлог со пополнување на следниот '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfFb5SRIZJFk7WHebo54Q8lhxc0xWC2CmzJW4UemyHtm6PVjQ/viewform?vc=0&c=0&w=1&flr=0 Формулар за пријавување]'''. Предложувачот треба јасно да ги претстави сите информации поврзани со фотоловот што го извршил, образложувајќи кој настан го фотографирал, со кое превозно средство патувал (доколку е ова важно), колку време траел потфатот (дали е еднодневен и неколкучасовен настан или трае повеќе дена), колку членови ќе учествувале во екипата (ако ги има) и колкави се трошоците. Врз основа на содржината на барањето, заедницата ќе донесе одлука за тоа дали предлогот треба да биде одобрен. Буџетот за спроведување на проектот во 2026 година изнесува 24 илјади денари, односно тоа се финансии за најмалку шест фотоловови. Спроведувањето на проектот ќе биде завршено кога сите средства ќе бидат потрошени. Може да одберете настан од постоечката [[:mk:Категорија:Фестивали во Македонија]]. (''Свој придонес во дискусијата за поднесените предлози може да даде секој корисник на Википедија на македонски јазик, додека право на глас има секој корисник со најмалку 500 уредувања на Википедија на македонски јазик.'') == Одобрени предлози == Во текот на 2026 година се одобрени следните предлози: * [[Википедија:Фотоловови 2026/Предлози/Златна бубамара на популарноста 2026|Златна бубамара на популарноста 2026]] * [[Википедија:Фотоловови 2026/Предлози/Концерти на Јелена Томашевиќ и Весна Писаровиќ|Концерти на Јелена Томашевиќ и Весна Писаровиќ]] * [[Википедија:Фотоловови 2026/Предлози/Концерт на Дупер (Охрид)|Концерт на Дупер (Охрид)]] * [[Википедија:Фотоловови 2026/Предлози/Концерт на Стив Аоки (Битола)|Концерт на Стив Аоки (Битола)]] *[[Википедија:Фотоловови 2026/Предлози/Изложба на копаничарски дела (Неготино)}Изложба на копаничарски дела во Неготино]] == Надомест на трошоци == Надомест за направените трошоци за време на фотоловот има секој предлагач на фотолов одобрен од страна на заедницата на Википедија на македонски јазик, во висина до најмногу 4.000 денари. Трошоците што подлежат на надомест вклучуваат: патни трошоци, трошоци за локален превоз, трошоци за храна и пијалаци доколку е настан што трае повеќе дена, и трошоци за влезници. Средствата ќе бидат надоместени откако: * најмалку 30 фотографии од фотоловот ќе бидат подигнати на [[Заедничка ризница|Ризницата]]; и * учесникот уредно ќе достави фискални сметки и/или сметкопотврди за направените трошоци во врска со фотоловот, по што парите ќе бидат надоместени. Висината на средствата што ќе бидат надоместени '''не може да ја надмине сумата од 4.000 денари'''. == Корисни совети == === Создавање на фотографии === Фотографиите треба да бидат од настани, концерти, изложби. Може да одберете настан од постоечката категорија: [[:mk:Категорија:Фестивали во Македонија]]. Се препорачува да не се: * прават фотографии без енциклопедиска вредност; * прават повеќе фотографии од еден ист објект сликан од ист агол; * создаваат црно-бели фотографии и фотографии со вештачки бои; и * уредуваат фотографии со елементи од други фотографии. === Подигање на фотографии === [[File:Видео-упатство за прикачување слики на Ризница.ogg|thumb|250px|Видео-упатство за прикачување слики на Заедничката Ризница]] Фотографиите направени за време на фотоловот е потребно да се <span class="plainlinks">[https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard?uselang=mk подигнат]</span> на Ризницата. Фотографиите треба да ги пренесете на компјутер директно од апаратот со кој се сликани, за да се зачуваат таканаречените метаподатоци откако ќе бидат подигнати. При подигањето, задолжително мора: * да се одбере лиценцата „Криејтив комонс 4.0“; * да се даде прецизен опис на македонски и на англиски јазик; * да се додаде во описот предлошката <nowiki>{{Supported by Wikimedia MKD}}</nowiki>; и * да се внесе категорија на англиски јазик во чиешто име е содржано името на посетениот настан. === Уредување на статии === Освен подигањето на фотографиите, учесниците по избор може да одлучат да уредуваат статии на теми поврзани со настанот опфатен со спроведениот фотолов. == Статистика и евиденција за 2026 г. == 1. Сите <b>38 фотографии</b>, направени од [[Корисник:AleksandarRistovskiMedia|AleksandarRistovskiMedia]], направени за време на фотоловот на Златна бубамара на популарноста 2026 се достапни во следната категорија: {{Ризница-ред|Golden Ladybug of Popularity 2026|Golden Ladybug of Popularity 2026}} 2. Сите <b>12 фотографии</b>, направени од [[Корисник:AleksandarRistovskiMedia|AleksandarRistovskiMedia]], направени за време на фотоловот на концертот на Весна Писаровиќ се достапни во следната категорија: {{Ризница-ред|Vesna Pisarović concerts in Skopje|Vesna Pisarović concerts in Skopje}}<br> Сите <b>21 фотографија</b>, направени од [[Корисник:AleksandarRistovskiMedia|AleksandarRistovskiMedia]], направени за време на фотоловот на концертот на Јелена Томашевиќ се достапни во следната категорија: {{Ризница-ред|Jelena Tomašević concerts in Skopje|Jelena Tomašević concerts in Skopje}} 3. Сите <b>49 фотографии</b>, направени од [[Корисник:TranslatorJ|TranslatorJ]], направени за време на фотоловот на концертот на бендот Дупер во Охрид се достапни во следната категорија: {{Ризница-ред|Duper (band)|Concert of the band Duper in Ohrid}} 4. Сите <b>63 фотографии</b>, направени од [[Корисник:Xap.shoots|Xap.shoots]], направени за време на фотоловот на концертот на Стив Аоки во Битола се достапни во следната категорија: {{Ризница-ред|Steve Aoki - Bitola Calling 2026|Steve Aoki - Bitola Calling 2026}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Macedonian Photohunts 2026|Фотоловови во Македонија 2026}} [[Категорија:Википедија:Фотоловови 2026]] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] 0f50tk9butaw8pwfwwk6m3tx73e2kt1 5616263 5616262 2026-08-24T19:23:34Z Jtasevski123 69538 /* Одобрени предлози */ 5616263 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Фотолов.svg|150п]] |} '''Фотоловови 2026''' — проект наменет за поединци и групи кои организирале посета на место или настан и фотографиле содржини коишто би ги објавиле под лиценца за слободна документација за да може да се користат на Викимедиините проекти. Важно е содржините да содржат точни описи и подоцна истите да бидат употребени во статии на Википедија на македонски јазик. Секој учесник во фотолов одобрен од страна на заедницата на Википедија на македонски јазик има право на надомест за направените трошоци во висина до најмногу 4.000 денари. Секој кој направил фотолов потребно е да поднесе предлог со пополнување на следниот '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfFb5SRIZJFk7WHebo54Q8lhxc0xWC2CmzJW4UemyHtm6PVjQ/viewform?vc=0&c=0&w=1&flr=0 Формулар за пријавување]'''. Предложувачот треба јасно да ги претстави сите информации поврзани со фотоловот што го извршил, образложувајќи кој настан го фотографирал, со кое превозно средство патувал (доколку е ова важно), колку време траел потфатот (дали е еднодневен и неколкучасовен настан или трае повеќе дена), колку членови ќе учествувале во екипата (ако ги има) и колкави се трошоците. Врз основа на содржината на барањето, заедницата ќе донесе одлука за тоа дали предлогот треба да биде одобрен. Буџетот за спроведување на проектот во 2026 година изнесува 24 илјади денари, односно тоа се финансии за најмалку шест фотоловови. Спроведувањето на проектот ќе биде завршено кога сите средства ќе бидат потрошени. Може да одберете настан од постоечката [[:mk:Категорија:Фестивали во Македонија]]. (''Свој придонес во дискусијата за поднесените предлози може да даде секој корисник на Википедија на македонски јазик, додека право на глас има секој корисник со најмалку 500 уредувања на Википедија на македонски јазик.'') == Одобрени предлози == Во текот на 2026 година се одобрени следните предлози: * [[Википедија:Фотоловови 2026/Предлози/Златна бубамара на популарноста 2026|Златна бубамара на популарноста 2026]] * [[Википедија:Фотоловови 2026/Предлози/Концерти на Јелена Томашевиќ и Весна Писаровиќ|Концерти на Јелена Томашевиќ и Весна Писаровиќ]] * [[Википедија:Фотоловови 2026/Предлози/Концерт на Дупер (Охрид)|Концерт на Дупер (Охрид)]] * [[Википедија:Фотоловови 2026/Предлози/Концерт на Стив Аоки (Битола)|Концерт на Стив Аоки (Битола)]] *[[Википедија:Фотоловови 2026/Предлози/Изложба на копаничарски дела (Неготино)|Изложба на копаничарски дела во Неготино]] == Надомест на трошоци == Надомест за направените трошоци за време на фотоловот има секој предлагач на фотолов одобрен од страна на заедницата на Википедија на македонски јазик, во висина до најмногу 4.000 денари. Трошоците што подлежат на надомест вклучуваат: патни трошоци, трошоци за локален превоз, трошоци за храна и пијалаци доколку е настан што трае повеќе дена, и трошоци за влезници. Средствата ќе бидат надоместени откако: * најмалку 30 фотографии од фотоловот ќе бидат подигнати на [[Заедничка ризница|Ризницата]]; и * учесникот уредно ќе достави фискални сметки и/или сметкопотврди за направените трошоци во врска со фотоловот, по што парите ќе бидат надоместени. Висината на средствата што ќе бидат надоместени '''не може да ја надмине сумата од 4.000 денари'''. == Корисни совети == === Создавање на фотографии === Фотографиите треба да бидат од настани, концерти, изложби. Може да одберете настан од постоечката категорија: [[:mk:Категорија:Фестивали во Македонија]]. Се препорачува да не се: * прават фотографии без енциклопедиска вредност; * прават повеќе фотографии од еден ист објект сликан од ист агол; * создаваат црно-бели фотографии и фотографии со вештачки бои; и * уредуваат фотографии со елементи од други фотографии. === Подигање на фотографии === [[File:Видео-упатство за прикачување слики на Ризница.ogg|thumb|250px|Видео-упатство за прикачување слики на Заедничката Ризница]] Фотографиите направени за време на фотоловот е потребно да се <span class="plainlinks">[https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard?uselang=mk подигнат]</span> на Ризницата. Фотографиите треба да ги пренесете на компјутер директно од апаратот со кој се сликани, за да се зачуваат таканаречените метаподатоци откако ќе бидат подигнати. При подигањето, задолжително мора: * да се одбере лиценцата „Криејтив комонс 4.0“; * да се даде прецизен опис на македонски и на англиски јазик; * да се додаде во описот предлошката <nowiki>{{Supported by Wikimedia MKD}}</nowiki>; и * да се внесе категорија на англиски јазик во чиешто име е содржано името на посетениот настан. === Уредување на статии === Освен подигањето на фотографиите, учесниците по избор може да одлучат да уредуваат статии на теми поврзани со настанот опфатен со спроведениот фотолов. == Статистика и евиденција за 2026 г. == 1. Сите <b>38 фотографии</b>, направени од [[Корисник:AleksandarRistovskiMedia|AleksandarRistovskiMedia]], направени за време на фотоловот на Златна бубамара на популарноста 2026 се достапни во следната категорија: {{Ризница-ред|Golden Ladybug of Popularity 2026|Golden Ladybug of Popularity 2026}} 2. Сите <b>12 фотографии</b>, направени од [[Корисник:AleksandarRistovskiMedia|AleksandarRistovskiMedia]], направени за време на фотоловот на концертот на Весна Писаровиќ се достапни во следната категорија: {{Ризница-ред|Vesna Pisarović concerts in Skopje|Vesna Pisarović concerts in Skopje}}<br> Сите <b>21 фотографија</b>, направени од [[Корисник:AleksandarRistovskiMedia|AleksandarRistovskiMedia]], направени за време на фотоловот на концертот на Јелена Томашевиќ се достапни во следната категорија: {{Ризница-ред|Jelena Tomašević concerts in Skopje|Jelena Tomašević concerts in Skopje}} 3. Сите <b>49 фотографии</b>, направени од [[Корисник:TranslatorJ|TranslatorJ]], направени за време на фотоловот на концертот на бендот Дупер во Охрид се достапни во следната категорија: {{Ризница-ред|Duper (band)|Concert of the band Duper in Ohrid}} 4. Сите <b>63 фотографии</b>, направени од [[Корисник:Xap.shoots|Xap.shoots]], направени за време на фотоловот на концертот на Стив Аоки во Битола се достапни во следната категорија: {{Ризница-ред|Steve Aoki - Bitola Calling 2026|Steve Aoki - Bitola Calling 2026}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Macedonian Photohunts 2026|Фотоловови во Македонија 2026}} [[Категорија:Википедија:Фотоловови 2026]] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] 7ak2f3dax8pn4jq62f56q06ghvqyof4 5616336 5616263 2026-08-24T21:59:37Z Jtasevski123 69538 /* Статистика и евиденција за 2026 г. */ 5616336 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Фотолов.svg|150п]] |} '''Фотоловови 2026''' — проект наменет за поединци и групи кои организирале посета на место или настан и фотографиле содржини коишто би ги објавиле под лиценца за слободна документација за да може да се користат на Викимедиините проекти. Важно е содржините да содржат точни описи и подоцна истите да бидат употребени во статии на Википедија на македонски јазик. Секој учесник во фотолов одобрен од страна на заедницата на Википедија на македонски јазик има право на надомест за направените трошоци во висина до најмногу 4.000 денари. Секој кој направил фотолов потребно е да поднесе предлог со пополнување на следниот '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfFb5SRIZJFk7WHebo54Q8lhxc0xWC2CmzJW4UemyHtm6PVjQ/viewform?vc=0&c=0&w=1&flr=0 Формулар за пријавување]'''. Предложувачот треба јасно да ги претстави сите информации поврзани со фотоловот што го извршил, образложувајќи кој настан го фотографирал, со кое превозно средство патувал (доколку е ова важно), колку време траел потфатот (дали е еднодневен и неколкучасовен настан или трае повеќе дена), колку членови ќе учествувале во екипата (ако ги има) и колкави се трошоците. Врз основа на содржината на барањето, заедницата ќе донесе одлука за тоа дали предлогот треба да биде одобрен. Буџетот за спроведување на проектот во 2026 година изнесува 24 илјади денари, односно тоа се финансии за најмалку шест фотоловови. Спроведувањето на проектот ќе биде завршено кога сите средства ќе бидат потрошени. Може да одберете настан од постоечката [[:mk:Категорија:Фестивали во Македонија]]. (''Свој придонес во дискусијата за поднесените предлози може да даде секој корисник на Википедија на македонски јазик, додека право на глас има секој корисник со најмалку 500 уредувања на Википедија на македонски јазик.'') == Одобрени предлози == Во текот на 2026 година се одобрени следните предлози: * [[Википедија:Фотоловови 2026/Предлози/Златна бубамара на популарноста 2026|Златна бубамара на популарноста 2026]] * [[Википедија:Фотоловови 2026/Предлози/Концерти на Јелена Томашевиќ и Весна Писаровиќ|Концерти на Јелена Томашевиќ и Весна Писаровиќ]] * [[Википедија:Фотоловови 2026/Предлози/Концерт на Дупер (Охрид)|Концерт на Дупер (Охрид)]] * [[Википедија:Фотоловови 2026/Предлози/Концерт на Стив Аоки (Битола)|Концерт на Стив Аоки (Битола)]] *[[Википедија:Фотоловови 2026/Предлози/Изложба на копаничарски дела (Неготино)|Изложба на копаничарски дела во Неготино]] == Надомест на трошоци == Надомест за направените трошоци за време на фотоловот има секој предлагач на фотолов одобрен од страна на заедницата на Википедија на македонски јазик, во висина до најмногу 4.000 денари. Трошоците што подлежат на надомест вклучуваат: патни трошоци, трошоци за локален превоз, трошоци за храна и пијалаци доколку е настан што трае повеќе дена, и трошоци за влезници. Средствата ќе бидат надоместени откако: * најмалку 30 фотографии од фотоловот ќе бидат подигнати на [[Заедничка ризница|Ризницата]]; и * учесникот уредно ќе достави фискални сметки и/или сметкопотврди за направените трошоци во врска со фотоловот, по што парите ќе бидат надоместени. Висината на средствата што ќе бидат надоместени '''не може да ја надмине сумата од 4.000 денари'''. == Корисни совети == === Создавање на фотографии === Фотографиите треба да бидат од настани, концерти, изложби. Може да одберете настан од постоечката категорија: [[:mk:Категорија:Фестивали во Македонија]]. Се препорачува да не се: * прават фотографии без енциклопедиска вредност; * прават повеќе фотографии од еден ист објект сликан од ист агол; * создаваат црно-бели фотографии и фотографии со вештачки бои; и * уредуваат фотографии со елементи од други фотографии. === Подигање на фотографии === [[File:Видео-упатство за прикачување слики на Ризница.ogg|thumb|250px|Видео-упатство за прикачување слики на Заедничката Ризница]] Фотографиите направени за време на фотоловот е потребно да се <span class="plainlinks">[https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard?uselang=mk подигнат]</span> на Ризницата. Фотографиите треба да ги пренесете на компјутер директно од апаратот со кој се сликани, за да се зачуваат таканаречените метаподатоци откако ќе бидат подигнати. При подигањето, задолжително мора: * да се одбере лиценцата „Криејтив комонс 4.0“; * да се даде прецизен опис на македонски и на англиски јазик; * да се додаде во описот предлошката <nowiki>{{Supported by Wikimedia MKD}}</nowiki>; и * да се внесе категорија на англиски јазик во чиешто име е содржано името на посетениот настан. === Уредување на статии === Освен подигањето на фотографиите, учесниците по избор може да одлучат да уредуваат статии на теми поврзани со настанот опфатен со спроведениот фотолов. == Статистика и евиденција за 2026 г. == 1. Сите <b>38 фотографии</b>, направени од [[Корисник:AleksandarRistovskiMedia|AleksandarRistovskiMedia]], направени за време на фотоловот на Златна бубамара на популарноста 2026 се достапни во следната категорија: {{Ризница-ред|Golden Ladybug of Popularity 2026|Golden Ladybug of Popularity 2026}} 2. Сите <b>12 фотографии</b>, направени од [[Корисник:AleksandarRistovskiMedia|AleksandarRistovskiMedia]], направени за време на фотоловот на концертот на Весна Писаровиќ се достапни во следната категорија: {{Ризница-ред|Vesna Pisarović concerts in Skopje|Vesna Pisarović concerts in Skopje}}<br> Сите <b>21 фотографија</b>, направени од [[Корисник:AleksandarRistovskiMedia|AleksandarRistovskiMedia]], направени за време на фотоловот на концертот на Јелена Томашевиќ се достапни во следната категорија: {{Ризница-ред|Jelena Tomašević concerts in Skopje|Jelena Tomašević concerts in Skopje}} 3. Сите <b>49 фотографии</b>, направени од [[Корисник:TranslatorJ|TranslatorJ]], направени за време на фотоловот на концертот на бендот Дупер во Охрид се достапни во следната категорија: {{Ризница-ред|Duper (band)|Concert of the band Duper in Ohrid}} 4. Сите <b>63 фотографии</b>, направени од [[Корисник:Xap.shoots|Xap.shoots]], направени за време на фотоловот на концертот на Стив Аоки во Битола се достапни во следната категорија: {{Ризница-ред|Steve Aoki - Bitola Calling 2026|Steve Aoki - Bitola Calling 2026}} 4. Сите <b>40 фотографии</b>, направени од [[Корисник:Kiro Ristov|Kiro Ristov]], направени за време на фотоловот на изложбата на копаничарски дела во Неготино се достапни во следната категорија: {{Ризница-ред|Macedonian Photohunts 2026|Exhibition of woodcarving works in Negotino}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Macedonian Photohunts 2026|Фотоловови во Македонија 2026}} [[Категорија:Википедија:Фотоловови 2026]] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] ohfmrj5kojci31r5329wxz9pt6njpsd 5616337 5616336 2026-08-24T22:00:18Z Jtasevski123 69538 /* Статистика и евиденција за 2026 г. */ 5616337 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Фотолов.svg|150п]] |} '''Фотоловови 2026''' — проект наменет за поединци и групи кои организирале посета на место или настан и фотографиле содржини коишто би ги објавиле под лиценца за слободна документација за да може да се користат на Викимедиините проекти. Важно е содржините да содржат точни описи и подоцна истите да бидат употребени во статии на Википедија на македонски јазик. Секој учесник во фотолов одобрен од страна на заедницата на Википедија на македонски јазик има право на надомест за направените трошоци во висина до најмногу 4.000 денари. Секој кој направил фотолов потребно е да поднесе предлог со пополнување на следниот '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfFb5SRIZJFk7WHebo54Q8lhxc0xWC2CmzJW4UemyHtm6PVjQ/viewform?vc=0&c=0&w=1&flr=0 Формулар за пријавување]'''. Предложувачот треба јасно да ги претстави сите информации поврзани со фотоловот што го извршил, образложувајќи кој настан го фотографирал, со кое превозно средство патувал (доколку е ова важно), колку време траел потфатот (дали е еднодневен и неколкучасовен настан или трае повеќе дена), колку членови ќе учествувале во екипата (ако ги има) и колкави се трошоците. Врз основа на содржината на барањето, заедницата ќе донесе одлука за тоа дали предлогот треба да биде одобрен. Буџетот за спроведување на проектот во 2026 година изнесува 24 илјади денари, односно тоа се финансии за најмалку шест фотоловови. Спроведувањето на проектот ќе биде завршено кога сите средства ќе бидат потрошени. Може да одберете настан од постоечката [[:mk:Категорија:Фестивали во Македонија]]. (''Свој придонес во дискусијата за поднесените предлози може да даде секој корисник на Википедија на македонски јазик, додека право на глас има секој корисник со најмалку 500 уредувања на Википедија на македонски јазик.'') == Одобрени предлози == Во текот на 2026 година се одобрени следните предлози: * [[Википедија:Фотоловови 2026/Предлози/Златна бубамара на популарноста 2026|Златна бубамара на популарноста 2026]] * [[Википедија:Фотоловови 2026/Предлози/Концерти на Јелена Томашевиќ и Весна Писаровиќ|Концерти на Јелена Томашевиќ и Весна Писаровиќ]] * [[Википедија:Фотоловови 2026/Предлози/Концерт на Дупер (Охрид)|Концерт на Дупер (Охрид)]] * [[Википедија:Фотоловови 2026/Предлози/Концерт на Стив Аоки (Битола)|Концерт на Стив Аоки (Битола)]] *[[Википедија:Фотоловови 2026/Предлози/Изложба на копаничарски дела (Неготино)|Изложба на копаничарски дела во Неготино]] == Надомест на трошоци == Надомест за направените трошоци за време на фотоловот има секој предлагач на фотолов одобрен од страна на заедницата на Википедија на македонски јазик, во висина до најмногу 4.000 денари. Трошоците што подлежат на надомест вклучуваат: патни трошоци, трошоци за локален превоз, трошоци за храна и пијалаци доколку е настан што трае повеќе дена, и трошоци за влезници. Средствата ќе бидат надоместени откако: * најмалку 30 фотографии од фотоловот ќе бидат подигнати на [[Заедничка ризница|Ризницата]]; и * учесникот уредно ќе достави фискални сметки и/или сметкопотврди за направените трошоци во врска со фотоловот, по што парите ќе бидат надоместени. Висината на средствата што ќе бидат надоместени '''не може да ја надмине сумата од 4.000 денари'''. == Корисни совети == === Создавање на фотографии === Фотографиите треба да бидат од настани, концерти, изложби. Може да одберете настан од постоечката категорија: [[:mk:Категорија:Фестивали во Македонија]]. Се препорачува да не се: * прават фотографии без енциклопедиска вредност; * прават повеќе фотографии од еден ист објект сликан од ист агол; * создаваат црно-бели фотографии и фотографии со вештачки бои; и * уредуваат фотографии со елементи од други фотографии. === Подигање на фотографии === [[File:Видео-упатство за прикачување слики на Ризница.ogg|thumb|250px|Видео-упатство за прикачување слики на Заедничката Ризница]] Фотографиите направени за време на фотоловот е потребно да се <span class="plainlinks">[https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard?uselang=mk подигнат]</span> на Ризницата. Фотографиите треба да ги пренесете на компјутер директно од апаратот со кој се сликани, за да се зачуваат таканаречените метаподатоци откако ќе бидат подигнати. При подигањето, задолжително мора: * да се одбере лиценцата „Криејтив комонс 4.0“; * да се даде прецизен опис на македонски и на англиски јазик; * да се додаде во описот предлошката <nowiki>{{Supported by Wikimedia MKD}}</nowiki>; и * да се внесе категорија на англиски јазик во чиешто име е содржано името на посетениот настан. === Уредување на статии === Освен подигањето на фотографиите, учесниците по избор може да одлучат да уредуваат статии на теми поврзани со настанот опфатен со спроведениот фотолов. == Статистика и евиденција за 2026 г. == 1. Сите <b>38 фотографии</b>, направени од [[Корисник:AleksandarRistovskiMedia|AleksandarRistovskiMedia]], направени за време на фотоловот на Златна бубамара на популарноста 2026 се достапни во следната категорија: {{Ризница-ред|Golden Ladybug of Popularity 2026|Golden Ladybug of Popularity 2026}} 2. Сите <b>12 фотографии</b>, направени од [[Корисник:AleksandarRistovskiMedia|AleksandarRistovskiMedia]], направени за време на фотоловот на концертот на Весна Писаровиќ се достапни во следната категорија: {{Ризница-ред|Vesna Pisarović concerts in Skopje|Vesna Pisarović concerts in Skopje}}<br> Сите <b>21 фотографија</b>, направени од [[Корисник:AleksandarRistovskiMedia|AleksandarRistovskiMedia]], направени за време на фотоловот на концертот на Јелена Томашевиќ се достапни во следната категорија: {{Ризница-ред|Jelena Tomašević concerts in Skopje|Jelena Tomašević concerts in Skopje}} 3. Сите <b>49 фотографии</b>, направени од [[Корисник:TranslatorJ|TranslatorJ]], направени за време на фотоловот на концертот на бендот Дупер во Охрид се достапни во следната категорија: {{Ризница-ред|Duper (band)|Concert of the band Duper in Ohrid}} 4. Сите <b>63 фотографии</b>, направени од [[Корисник:Xap.shoots|Xap.shoots]], направени за време на фотоловот на концертот на Стив Аоки во Битола се достапни во следната категорија: {{Ризница-ред|Steve Aoki - Bitola Calling 2026|Steve Aoki - Bitola Calling 2026}} 5. Сите <b>40 фотографии</b>, направени од [[Корисник:Kiro Ristov|Kiro Ristov]], направени за време на фотоловот на изложбата на копаничарски дела во Неготино се достапни во следната категорија: {{Ризница-ред|Macedonian Photohunts 2026|Exhibition of woodcarving works in Negotino}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Macedonian Photohunts 2026|Фотоловови во Македонија 2026}} [[Категорија:Википедија:Фотоловови 2026]] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] kagrrduk0dpwr51n1tzgyitqkynwnnk 0 1393244 5616226 5547208 2026-08-24T17:52:01Z SpectralWiz 106165 5616226 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Личност|name=Тодор Шукаров|birth_name=Тодор Илиев Шукаров|birth_date=[[1889]]|birth_place=[[Велес]], [[Солунски Вилает]], [[Отоманска Империја]]|death_date=[[1940]] {{мали|(возр. 50-51)}}|death_place=[[Софија]], [[Царство Бугарија]]|image=Petti makedonski polk.jpg|caption=Шукаров во Шеесет и третиот пешадиски полк на [[Бугарска војска|Бугарската војска]]}} '''Тодор Илиев Шукаров''' ([[Велес]], [[1889]] — [[Софија]], [[1940]]) — [[Македонци|македонски]] просветител и офицер. Учесник во [[Балканските војни]] и подоцна [[Првата светска војна]] како дел од [[Четиринаесетти пешадиски македонски полк|Четиринаесетиот македонски пешадиски полк]]. == Животопис == Тодор Шукаров е роден во [[1889|1889 година]] во [[Велес|градот Велес]], тогаш дел од [[Отоманското Царство]]. Стекнал више образование во [[Софиски универзитет „Св. Климент Охридски“|Софискиот универзитет „Св. Климент Охридски“]] за војна. Меѓу [[1911]]-[[1913|1913 година]] учителствувал во [[Сер]].<ref>{{Наведена книга|title=Учители в Серското мъжко педагогическо училище, 1895 — 1913|last=Тренчев|first=Георги|publisher=[[Македонски научен институт]]|year=2024|location=[[Софија]]|pages=156}}</ref> За време на [[Втората балканска војна]] Шукаров се приклучил во [[Бугарска армија|Бугарската војска]], поточно [[Четиринаесетти пешадиски македонски полк|Четиринаесетиот македонски пешадиски полк]]. После војната се вратил во [[Софија]].<ref name=":0">{{Македонците|72}}</ref> За време на [[Првата светска војна]], дејствувал како војник и курир за Шеесет и третиот пешадиски полк на Бугарската војска. После војната се вратил во Софија.<ref name=":0" /> Починал во [[1940|1940 година]]. == Наводи == {{Наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Шукаров, Тодор}} [[Категорија:Родени во 1889 година]] [[Категорија:Починати во 1940 година]] [[Категорија:Луѓе од Велес]] [[Категорија:Починати во Софија]] [[Категорија:Македонци во Бугарија]] [[Категорија:Бугарски офицери од Македонија]] [[Категорија:Македонски офицери]] [[Категорија:Македонски преселници во Софија]] [[Категорија:Македонски просветители]] [[Категорија:Отомански Македонци]] gvocbpb0cvekdncsv2dk86gsje7n458 0 1395209 5616166 5612473 2026-08-24T15:01:31Z BT405 9277 5616166 wikitext text/x-wiki {{Infobox Eurovision1|name=Избор за песна на Евровизија 2027|semi1=11 мај 2027|semi2=13 мај 2027|final=15 мај 2027|host=Бургас <br> {{знамеикона|Бугарија}} [[Бугарија]]|entries=22 <small>(заклучно со {{TODAY}})</small>|map=ESC 2027 Map.svg|previous=2026|image=Eurovision Song Contest 2027 logo.svg |director=Мартин Грин|emiter=[[Податотека:Logo of BNT (2018-).svg|30px]] [[Бугарска национална телевизија|БНТ]]|vote=секоја држава доделува по 12, 10, 8–1 бода за нивните 10 најдобри песни. Поените се поделени на два дела: 50% телевоутинг и 50% жири|next=|confirmed=1|past=1|returning={{знамеикона|Македонија}} [[Македонија]]|debuting={{знамеикона|Канада}} [[Канада]]|venue=„Арена Бургас“|edition=2027|website=https://www.eurovision.tv|url=www.eurovision.tv|slogan=United by Music - Обединети од музика}} '''Избор за песна на Евровизија 2027 година''' ќе биде 71-во издание на [[Евровизија]]. Ќе биде организиран од [[Европски радиодифузен сојуз|Европската радиодифузна унија]] (EBU) и ќе се одржува во [[Бургас]], [[Бугарија]], после победата на Дара<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eurovision.com/stories/dara-wins-the-eurovision-song-contest-2026-for-bulgaria/|title=DARA wins the Eurovision Song Contest 2026 for Bulgaria|date=2026-05-17|work=Eurovision Song Contest|language=en|accessdate=2026-05-17}}</ref> со песната „Бангаранга“ на [[Евровизија 2026|изданието во 2026 година]]. Натпреварот ќе се одржи на 11, 13 и 15 [[мај]] [[2027]] година. == Местоположба == Ова ќе биде прво издание на натпреварот чиј домаќин е Бугарија и втор евровизиски настан одржан во земјата, по [[Детска Евровизија|Детскиот избор за песна на Евровизија во 2015]] година во [[Софија]]. Избраната локација за натпреварот е „Арена Бургас“ со капацитет од 15.000 седишта, која служи како простор за спортски и концертни настани во затворен простор. ===== Градови што изразиле интерес за домаќинство на натпреварот: ===== {{Location map many|Бугарија|width=200px|float=left|caption=Местоположба на бугарските градови што изразиле интерес. Градот домаќин е означен со сина боја, а второпласираниот со зелена. |places= | label1='''[[Бургас]]'''|lat1=42.502965|long1=27.470179|position1=left|mark1=Blue pog.svg | label2=[[Софија]]|lat2=42.7|long2=23.33|position2=right|mark2=Green pog.svg | label3=[[Пловдив]]|lat3=42.1354|long3=24.7453|position3=left|mark3=Red pog.svg | label4=[[Варна]]|lat4=43.2166|long4=27.9166|position4=left|mark4=Red pog.svg }} {| class="wikitable" !Град !Место на одржување !Капацитет |- style="background:#90D5FF" !scope="row" style="background:#90D5FF" |Бургас |Арена Бургас |15.000<ref>{{Наведено списание|date=2026-05-18|title=Eurovision Song Contest 2027|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Eurovision_Song_Contest_2027&oldid=1354800649|journal=Wikipedia|language=en}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lifestyle.bg/stories/eto-koy-artist-shte-predstavi-balgariya-na-evroviziya-2026.html|title=Ето кой артист ще представи България на Евровизия 2026|last=Нонова|first=Магдалена|date=2026-01-31|work=Lifestyle.bg|language=bulgarian|accessdate=2026-05-18}}</ref> |- ! colspan="3" |Второ место |- style="background:#D0F0C0" ! scope="row" style="background:#D0F0C0" |Софија |Арена Софија |17.906<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/17/eurovision-2027-sofia-will-bid-to-host-eurovision/|title=🇧🇬 Eurovision 2027: Mayor Confirms Sofia Will Bid to Host Eurovision|last=Granger|first=Anthony|date=2026-05-17|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-18}}</ref> |- ! colspan="3" |Останати дисквалификувани кандидати |-style="background:#F4B8B8" !scope="row" style="background:#F4B8B8"|Варна |Конгресна сала |6.000<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/18/%F0%9F%87%A7%F0%9F%87%AC-eurovision-2027-varna-expresses-interest-in-hosting/|title=🇧🇬 Eurovision 2027: Varna Expresses Interest in Hosting|last=Vecic|first=Tamara|date=2026-05-18|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-18}}</ref> |-style="background:#F4B8B8" !scope="row" style="background:#F4B8B8"|Пловдив |Колодрума |7.500<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/17/eurovision-2027-plovdiv-intends-to-bid-to-host/|title=🇧🇬 Eurovision 2027: Plovdiv Intends to Bid to Host Eurovision|last=Granger|first=Anthony|date=2026-05-17|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-18}}</ref> |} Правилникот за организирање на натпреварот се состои од 200 страници. Правилата бараат салата да биде климатизирана и да има капацитет од 7.000 до 10.000 гледачи. Тоа е бројот на седишта што треба да останат достапни по поставувањето на сцената и сите дополнителни простори поврзани со неа. Местото треба да се наоѓа во близина на меѓународен аеродром и да располага со доволен број хотелски капацитети за сместување. Исто така, треба да обезбеди доволно слободен простор за голем прес-центар, простории за артистите и нивните тимови. === Трошоци === Бугарската влада најавила дека планира да го финансира Изборот за песна на Евровизија 2027 година од државниот буџет. Формирана е меѓуинституционална работна група предводена од вицепремиерот Иво Христов за поддршка на подготовките за натпреварот. Христов очекува трошоците за организирање на Евровизија 2027 во Бугарија да изнесуваат помеѓу 20 и 30 милиони евра. == Список на учесници == За да се учествува на Евровизискиот натпревар, потребно е национален радиодифузер со [[Европски радиодифузен сојуз|активно членство во ЕБУ]], способен да го прима натпреварот преку Евровизиската мрежа и да го емитува во живо низ целата земја. ЕБУ испраќа покана за учество на натпреварот до сите активни членови. Според состојбата на {{TODAY}}, 21 членка на ЕБУ веќе потврдија дека би учествувале на ова издание на Евровизија, и покрај што официјално не е објавена листата на учесници од страна на ЕБУ. {| class="wikitable plainrowheaders sticky-header" |+ ! scope="col" | Земја ! scope="col" | Радиодифузер ! scope="col" | Изведувач ! scope="col" | Песна ! scope="col" | Јазик ! scope="col" | Автор(и) ! scope="col" | Наводи |- |{{Esc|Австрија}} |ORF | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/07/28/austria-begins-search-for-eurovision-2027-representative/|title=🇦🇹 Austria: Begins Search for Eurovision 2027 Representative|last=Shepherd|first=Em|date=2026-07-28|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-07-29}}</ref> |- |{{Esc|Албанија}} |RTSH | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/08/04/albania-applications-festivali-i-kenges-open-in-september/}}</ref> |- | scope="row" |{{Esc|Бугарија}} | [[Бугарска национална телевизија|БНТ]] | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://en.euromix.co.il/2026/01/31/surprise-bulgaria-confirms-participation-in-eurovision-2027/|title=Surprise: Bulgaria Confirms Participation in Eurovision 2027!|last=Gaist|first=Ilay|date=2026-01-31|work=EuroMix|language=en-US|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- |{{Esc|Велика Британија}} |[[BBC]] | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/06/18/united-kingdom-eurovision-2027-participation/|title=🇬🇧 United Kingdom: Eurovision 2027 Participation Confirmed|last=Shepherd|first=Em|date=2026-06-18|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-06-21}}</ref> |- | scope="row" |{{Esc|Германија}} | SWR ! colspan="4" style="background:#DDDEFC" | февруари 2027 |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/04/18/germany-confirms-national-selection-for-eurovision-2027/|title=🇩🇪 Germany: SWR Confirms National Selection for Eurovision 2027|last=Granger|first=Anthony|date=2026-04-18|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- |{{Esc|Грција}} |EPT | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://escspot.pl/2026/06/09/grecja-eurowizja-2027-sing-for-greece/|title=EXCLUSIVE: 🇬🇷 Grecja potwierdza udział w 🇧🇬 Eurowizji 2027 i kolejną edycję „Sing for Greece”|last=Ignatiuk|first=Szymon|date=2026-06-09|work=ESCSpot|language=pl-PL|accessdate=2026-06-09}}</ref> |- | scope="row" | {{Esc|Данска}} |DR ! colspan="4" style="background:#DDDEFC" | 13. февруари 2027 |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/16/eurovision-2027-what-do-we-know-already/|title=Eurovision 2027: What Do We Know Already?|last=Granger|first=Anthony|date=2026-05-16|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- |{{Esc|Италија}} |RAI ! colspan="4" style="background:#DDDEFC" |19. февруари 2027 |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.corriere.it/spettacoli/26_luglio_03/stefano-de-martino-il-mio-sanremo-meno-canzoni-piu-internazionalita-una-serata-per-decidere-chi-andra-all-eurovision-27d83dfa-03f8-4920-9fe1-26d06ad4dxlk.shtml|title=Stefano De Martino: «Il mio Sanremo? Meno canzoni, più internazionalità, una serata per decidere chi andrà all’Eurovision»|date=2026-07-03|work=Corriere della Sera|language=it-IT|accessdate=2026-07-03}}</ref> |- |{{Esc|Израел}} |IPBC | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.kan.org.il/content/kan-news/culture/1075098/|title=נציג ישראל לאירוויזיון 2027 ייבחר בתוכנית "הכוכב הבא"|last=הררי|first=דורית אסרף מזרחי, עמית|work=www.kan.org.il|language=he|accessdate=2026-07-13}}</ref> |- |{{Esc|Канада}} |CBC | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Eurovision_Song_Contest_2027#cite_note-canada-15|title=}}</ref> |- |{{Esc|Кипар}} |CyBC | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovisionfun.com/en/2026/06/cyprus-confirms-participation-in-eurovision-2027/|title=Cyprus Confirms Participation in Eurovision 2027!}}</ref> |- |{{Esc|Латвија}} |LSM ! colspan="4" style="background:#DDDEFC" | 06. февруари 2027 |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/07/24/latvia-eurovision-2027-participation/|title=🇱🇻 Latvia: Eurovision 2027 Participation Confirmed|last=Granger|first=Anthony|date=2026-07-24|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-07-25}}</ref> |- |{{Esc|Литванија}} |LRT | | | | |<ref>{{Наведено списание|date=2026-08-11|title=Eurovision Song Contest 2027|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Eurovision_Song_Contest_2027&oldid=1368898426|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> |- |{{Esc|Луксембург}} |RTL ! colspan="4" style="background:#DDDEFC" | 30. јануари 2027 |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://esctoday.com/205390/luxembourg-intends-to-participate-at-eurovision-2027/|title=Luxembourg intends to participate at Eurovision 2027|last=Jiandani|first=Sanjay (Sergio)|date=2026-05-21|work=Eurovision News, Polls and Information by ESCToday|language=en-US|accessdate=2026-05-23}}</ref> |- |{{Esc|Македонија}} |[[Македонска радио-телевизија|МРТ]] | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lider.mk/makedonija-se-vraka-na-evrovizija/|title=Македонија се враќа на „Евровизија“|last=Petrovski|first=Aleksandar|date=2026-05-21|work=Радио Лидер|language=mk-MK|accessdate=2026-05-21}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/21/north-macedonia-return-eurovision-confirmed-2027/|title=🇲🇰 North Macedonia: Return to Eurovision Confirmed for 2027|last=Brown|first=Alistair|date=2026-05-21|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-21}}</ref> |- |{{Esc|Малта}} |PBS | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://esctoday.com/206240/malta-pbs-confirms-participation-at-eurovision-2027/|title=Malta: PBS confirms participation at Eurovision 2027|last=Jiandani|first=Sanjay (Sergio)|date=2026-08-14|work=Eurovision News, Polls and Information by ESCToday|language=en-US|accessdate=2026-08-14}}</ref> |- |{{Esc|Норвешка}} |NRK | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://esctoday.com/205780/norway-nrk-confirms-participation-at-eurovision-2027/|title=Norway: NRK confirms participation at Eurovision 2027|last=Jiandani|first=Sanjay (Sergio)|date=2026-06-18|work=Eurovision News, Polls and Information by ESCToday|language=en-US|accessdate=2026-06-21}}</ref> |- |{{Esc|Романија}} |TVR | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tvr.ro/ca-al-tvr-a-aprobat-participarea-romaniei-la-eurovision-song-contest-2027_55716.html}}</ref> |- | scope="row" |{{Esc|Сан Марино}} | SMRTV ! colspan="4" style="background:#DDDEFC" | 6. март 2027 |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/13/san-marino-eurovision-2027-starts-today/|title=🇸🇲 San Marino: Work on Eurovision 2027 Starts Today|last=De-re|first=Julien|date=2026-05-13|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- | scope="row" |{{Esc|Финска}} | Yle ! colspan="4" style="background:#DDDEFC" |20. февруари 2027 |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/12/uuden-musiikin-kilpailu-2027-on-february-20/|title=🇫🇮 Finland: Uuden Musiikin Kilpailu 2027 on February 20|last=Heap|first=Steven|date=2026-05-12|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- | scope="row" |{{Esc|Швајцарија}} | SRG SSR | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.srf.ch/sendungen/eurovision-song-contest/eurovision-song-contest-2027-schweizer-esc-saison-startet-song-einreichung-im-august}}</ref> |- |scope="row" |{{Esc|Шведска}} |SVT !colspan="4" style="background:#DDDEFC" |март 2027 |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovisionfun.com/en/2026/08/melodifestivalen-2027-svt-unveils-the-rules-for-swedens-eurovision-selection/|title="Melodifestivalen 2027: SVT Unveils the Rules for Sweden's Eurovision Selection"}}</ref> |} ==== Други земји ==== '''{{Esc|Ерменија}}– На 19 октомври 2025 година, Patrick Fiori, кој ја претставуваше Франција во 1993 година, објави дека има намера да ја претставува Ерменија на натпреварот во 2027 година. Ерменскиот радиодифузер AMPTV сè уште нема јавно одговорено на оваа најава. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува. '''{{Esc|Србија}}– На 15 септември 2025 година, српскиот радиодифузер RTS ги објави правилата за нивниот национален избор за натпреварот во 2026 година, „Pesma za Evroviziju ’26“ (PzE ’26). Документот вклучуваше правило кое експлицитно наведува дека победникот на PzE ’26 мора да му го предаде трофејот на PzE ’27 на победникот на изданието во 2027 година, со што практично се обезбедува српски претставник за Евровизија 2027. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува. '''{{Esc|Словенија}}– На 9 март 2024 година, Марио Галунич, уредник во словенечкиот радиодифузер RTVSLO, изработи документ со план за враќање на изборот на словенечки претставници преку националниот избор „Evrovizijska Melodija“ од 2025 до 2028 година. И покрај оваа стратегија, RTVSLO одлучи да не учествува во изданието во 2026 година поради учеството на Израел, наведувајќи дека доколку Израел победел во 2026 година, Словенија немало да се врати во 2027 година. '''{{Esc|Украина}}– На 25 февруари 2026 година, шпанскиот радиодифузер RTVE предложи промена на правилата со која се бара формална дискусија во рамките на EBU за можно забранување на учество на земји кои се во активен воен конфликт во 2027 година. Украинскиот радиодифузер Suspilne би можел да биде засегнат од овој предлог, бидејќи земјата е вклучена во руско-украинската војна. '''{{Esc|Унгарија}}– Пред Петер Маѓар да победи на парламентарните избори во Унгарија во 2026 година, тој јавно изјави дека ќе ја врати земјата на Евровизија, предвидувајќи враќање најрано во 2027 година. Официјална одлука сè уште нема; Унгарија последен пат учествуваше во 2019 година. '''{{Esc|Црна Гора}}– Во февруари 2026 година, RTCG објави дека Работилницата за Евровизија 2027, форум за дискутирање и развој на идните планови за натпреварот, ќе се одржи во Тиват, Црна Гора. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува'''.''' ==== Држави кои нема да учествуваат на ова издание: ==== '''{{Esc|Андора}}<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/07/06/andorra-eurovision-2027/|title=🇦🇩 Andorra: RTVA Will Not Participate in Eurovision 2027|last=Granger|first=Anthony|date=2026-07-06|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-07-13}}</ref>, '''{{Esc|Босна и Херцеговина}}<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://esctoday.com/206051/bosnia-herzegovina-bhrt-will-not-return-to-eurovision-in-2027/|title=Bosnia & Herzegovina: BHRT will not return to Eurovision in 2027|last=Jiandani|first=Sanjay (Sergio)|date=2026-07-03|work=Eurovision News, Polls and Information by ESCToday|language=en-US|accessdate=2026-07-03}}</ref>, '''{{Esc|Монако}}<ref name=":2">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/06/14/tvmonaco-has-not-yet-considered-eurovision-2027-participation/|title=🇲🇨 Monaco: TVMonaco Has Not Yet Considered Eurovision 2027 Participation|last=Granger|first=Anthony|date=2026-06-14|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-07-21}}</ref> и '''{{Esc|Словачка}} ==== Останати држави кои сеуште не се изјасниле: ==== '''{{Esc|Азербејџан}}''', '''{{Esc|Белгија}}''', '''{{Esc|Грузија}}''', '''{{Esc|Естонија}}''', '''{{Esc|Малта}}''', '''{{Esc|Молдавија}}'','' {{Esc|Полска}}''', '''{{Esc|Португалија}}''', '''{{Esc|Турција}}'','' {{Esc|Франција}}''', '''{{Esc|Хрватска}}''', '''{{Esc|Чешка}} === '''Придружни членки на ЕБУ''' === {{Esc|Австралија}}– Откако Изборот за песна на Евровизија Азија беше најавен на 31 март 2026 година, SBS не изрази интерес за приклучување на натпреварот. На 11 мај 2026 година, ЕБУ изјави дека „ниту еден радиодифузер што зема учество на Изборот за песна на Евровизија нема да учествува на Изборот за песна на Евровизија Азија“, што значи дека на SBS нема да му биде дозволено да учествува на двете манифестации. Се чека официјална одлука. '''{{Esc|Канада}}– Во ноември 2025 година, Канада изрази интерес за приклучување кон Евровизија, а CBC Television изјави дека ги разгледува можните начини за учество. Откако CBC Television испрати персонал да го следи натпреварот во 2026 година, директорот на натпреварот Мартин Грин јавно ја поздрави можноста Канада да се приклучи на шоуто. На 01 јули 2026 се потврди нивното учество. === '''Земји кои не се членки на ЕБУ''' === {{знамеикона|Косово}} [[Република Косово|Косово]]– РТК активно се стреми кон членство во ЕБУ за да овозможи деби на земјата на натпреварот, потег кој е поддржан од косовското Министерство за култура. Официјални претставници на радиодифузерот присуствуваа на генералното собрание на ЕБУ во Прага на 25 и 26 јуни 2026 година. Дополнително, РТК го оживува фестивалот „Akordet e Kosovës“ за да послужи како национален избор и за Евровизија и за Детска Евровизија. === '''Израелско учество''' === Шпанскиот радиодифузер RTVE одлучи да не учествува на натпреварот во 2026 година, протестирајќи заедно со радиодифузерите од Исланд, Ирска, Холандија и Словенија поради продолженото учество на Израел во услови на војната во Газа. На 25 февруари 2026 година, RTVE формално побара дискусии во рамките на EBU во врска со можноста земји кои активно учествуваат во воени конфликти да не можат да се натпреваруваат во 2027 година. На 3 мај, директорот на ESC, Мартин Гриин, изрази надеж за време на интервју за холандската информативна програма „Nieuwsuur“ дека радиодифузерите кои го бојкотираа изданието во 2026 година ќе се вратат во 2027 година. Како одговор, RTVE наведе дека ќе процени „дали условите се соодветни“ за идно учество по финалето во 2026 година. Слично на тоа, холандскиот радиодифузер AVROTROS изјави дека чека целосна евалуација на натпреварот во 2026 година пред да коментира за можното учество во 2027 година. На 11 мај, Ynet објави дека биле одржани прелиминарни разговори за можно преместување на Израел во Азиската Евровизија; сепак, Грин категорично го негираше овој глас во интервју за „Het Parool“. За време на програмата пред финалето во 2026 година, портпарол на фламанскиот радиодифузер VRT изјави дека е многу малку веројатно радиодифузерот да учествува во 2027 година во име на Белгија, освен ако EBU не спроведе директно гласање во врска со учеството на Израел. Портпаролот ги опиша шансите VRT да испрати претставник во 2027 година како „мали“, повикувајќи ја EBU да „даде јасна изјава против војната и насилството и во корист на почитувањето на човековите права“. Учеството на Белгија на натпреварот се менува секоја година помеѓу VRT и франкофонскиот радиодифузер RTBF. Израел го потврди своето учество на 12.07.2026. ==== Радиодифузерите на следните земји објавија официјални изјави во врска со Израел и натпреварот во 2027 година: ==== {{Esc|Белгија}}– За време на воведната програма пред финалето во 2026 година, Јасмин Ван дер Борхт, портпаролка на фламанскиот радиодифузер VRT (кој треба да учествува во 2027 година како дел од годишната ротација со франкофонскиот RTBF), изјави дека е малку веројатно радиодифузерот да го стори тоа освен ако ЕБУ (EBU) не одржи директно гласање за учеството на Израел. Ван дер Борхт изјави дека шансите VRT да испрати свој претставник во 2027 година се „мали“ и ја повика ЕБУ да „даде јасна изјава против војната и насилството и за почитување на човековите права“. Официјална одлука треба да биде донесена. {{Esc|Ирска}}– На 19 мај, генералниот директор на RTÉ, Кевин Бакхерст, изјави дека „во моментов нема причина да ја промениме нашата одлука, но ќе ја преиспитаме во наредните месеци“ {{Esc|Словенија}}– На 9 март 2024 година, Марио Галунич, уредник во RTVSLO, изготви документ во кој една од точките беше план за враќање кон избор на словенечки претставници за Евровизија преку националното финале ''Evrovizijska Melodija'' од 2025 до 2028 година. И покрај ова, RTVSLO одлучи да не учествува во 2026 година поради учеството на Израел. Радиодифузерот исто така изјави дека доколку Израел победи во 2026 година, тие нема да се вратат во 2027 година. {{Esc|Холандија}}– АВРОТРОС (AVROTROS) на 2 јули соопшти дека ќе донесе одлука за своето учество на Изборот за песна на Евровизија 2027 до крајот на август или почетокот на септември, по евалуацијата на натпреварот во 2026 година. На 15 јули, независната пратеничка Мона Кејзер поднесе писмени прашања до министерката за култура Ријане Летшерт во врска со можното отсуство на Холандија од Евровизија и можноста друг јавен радиодифузер да ја преземе улогата. Додека Omroep MAX е подготвен да го преземе учеството доколку чадор-организацијата NPO обезбеди финансиска поддршка, други јавни радиодифузери (BNNVARA, EO и KRO-NCRV) наводно веќе ја исклучиле можноста да учествуваат на Евровизија 2027. {{Esc|Шпанија}}– Како одговор на изјавите на Грин за време на интервјуто за ''Nieuwsuur'', RTVE изјави дека ќе испита „дали условите се соодветни“ за идно учество по финалето во 2026 година. == Преглед на натпреварот == Изборот за песна на Евровизија 2027 година ќе биде во продукција на бугарскиот национален сервисер БНТ. Во јули 2026 година, бугарската влада усвои акциски план за организација на натпреварот. Според планот, извршниот продуцент и креативниот директор треба да бидат назначени до 30 август, а договорот со избраната арена да се потпише до 10 септември, со тоа што просторот ќе биде ставен на располагање до крајот на истиот месец. Предлог-буџетот треба да биде подготвен до 10 октомври, додека креативниот концепт и визуелниот идентитет треба да се комплетираат до 15 декември. Изборот на водителите и сценаристите е предвиден за периодот меѓу ноември 2026 и април 2027 година, а изградбата на сцената и техничките проби ќе се одвиваат од средината на март до крајот на април. Евровизиското село ќе работи од 13 април до 31 мај, додека враќањето на арената во нејзината редовна намена е планирано за периодот меѓу 18 и 24 мај.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.24chasa.bg/bulgaria/article/23158481|title=Вижте всички важни дати за "Евровизия"|work=www.24chasa.bg|language=en|accessdate=2026-08-13}}</ref> === '''Систем на гласање и структура на натпреварот''' === На 12 август 2026 година, ЕБУ објави прелиминарен преглед на правилата за изданието во 2027 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eurovision.com/newsroom/release/eurovision-song-contest-updates-rules-for-2027/|title=Eurovision Song Contest updates rules for 2027|date=2026-08-12|work=Eurovision Song Contest|language=en|accessdate=2026-08-13}}</ref>. Меѓу најважните промени е тоа што телевизијата на земјата победничка автоматски ја губи можноста да го организира следниот натпревар доколку „вооружен конфликт, чувствителна геополитичка ситуација или каков било друг настан сериозно ја загрозува безбедноста или стабилноста на земјата или нејзиниот регион“. Воведени се и дополнителни мерки за ограничување на прекумерното користење на однапред снимени придружни вокали. Покрај тоа, изведувачите мора да имаат наполнето најмалку 18 години на денот на нивната прва проба, за разлика од досегашното правило за минимум 16 години кое важеше од [[Евровизија 1990|1990 година]]. На крајот, во зависност од конечното одобрение, победниците во полуфиналињата ќе се одлучуваат или целосно со гласање од публиката, или со комбинација од жиро и публика во сооднос кој дополнето ќе се дефинира.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eurovision.com/newsroom/rules-of-the-contest/|title=Rules of the Eurovision Song Contest|work=Eurovision Song Contest|language=en|accessdate=2026-08-13}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/08/12/eurovision-2027-ebu-updates-contest-rules/|title=Eurovision 2027: EBU Updates Contest Rules|last=Farren|first=Neil|date=2026-08-12|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-08-13}}</ref> === Полуфиналиња === Планирани се две полуфинални вечери на 11 и 13 мај, каде што ќе учествуваат следните држави: {| class="wikitable plainrowheaders sticky-header" ! scope="col" | Земја ! scope="col" | Изведувач !Песна !Јазик !Поени !Место |- |{{Esc|Австрија}} | | | | | |- |{{Esc|Албанија}} | | | | | |- |{{Esc|Грција}} | | | | | |- | scope="row" | {{Esc|Данска}} | | | | | |- |{{Esc|Израел}} | | | | | |- |{{Esc|Канада}} | | | | | |- |{{Esc|Кипар}} | | | | | |- |{{Esc|Латвија}} | | | | | |- |{{Esc|Литванија}} | | | | | |- |{{Esc|Луксембург}} | | | | | |- |{{Esc|Македонија}} | | | | | |- |{{Esc|Малта}} | | | | | |- |{{Esc|Норвешка}} | | | | | |- |{{Esc|Романија}} | | | | | |- | scope="row" |{{Esc|Сан Марино}} | | | | | |- | scope="row" |{{Esc|Финска}} | | | | | |- | scope="row" |{{Esc|Швајцарија}} | | | | | |- |{{Esc|Шведска}} | | | | | |} === Финале === Финалето ќе се одржи на 15 мај 2027 година. Во финалето ќе учествуваат земјата домаќин, членовите на големата 5-ка, сите тие се автоматски квалификувани и 10 пласирани од првото и 10 пласирани од второто полуфинале. {| class="wikitable plainrowheaders sticky-header" ! scope="col" | Земја ! scope="col" | Изведувач ! scope="col" | Песна ! scope="col" | Јазик ! scope="col" | Поени !Место |- | scope="row" |{{Esc|Бугарија}} | | | | | |- |{{Esc|Велика Британија}} | | | | | |- | scope="row" |{{Esc|Германија}} | | | | | |- |{{Esc|Италија}} | | | | | |} == Емитувања == Сите емитувачи кои учествуваат можат да изберат да имаат коментатори на лице место или од далечина кои ќе им обезбедат увид и информации за гласањето на нивната локална публика. Иако се обврзани да го емитуваат финалето и полуфиналето во кое гласа нивната земја, повеќето емитувачи ги покриваат сите три емисии. Некои емитувачи кои не учествуваат, исто така, го емитуваат натпреварот. YouTube каналот на Евровизискиот натпревар обезбедува меѓународни преноси во живо без коментари за сите емисии. == Наводи == {{Наводи}}{{Евровизија}} == Надворешни врски == * [http://www.eurovision.tv Официјална страница] {{Евровизија}} {{Земји на Евровизија}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Евровизија по години]] [[Категорија:Австриска музика]] [[Категорија:Музиката во 2026 година]] osyjtb1vb8vm7a32bze88y8mdo024j4 4 1395481 5616272 5610781 2026-08-24T19:42:30Z Виолетова 1975 5616272 wikitext text/x-wiki {| width="100%" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background-color:{{{farbe}}}; color:#A2B5CD; border:1px solid #A2B5CD; margin-top:0;" |- | style="width:100px;" |[[Податотека:WLM Macedonia.svg|100п|Лого на Вики ги сака спомениците Македонија]] | style="text-align:center;" | <div style="background-color:; border:solid 0px; font-size:220%; line-height:100%; padding:10px;"><span style="color:#000000;">Добре дојдовте на <br />'''Вики ги сака спомениците 2026'''<br />Македонија</span></div> | style="width:500px; text-align:right;" |[[Податотека:Гробјанска_црква_Св._Троица,_Ново_село_-_Штип.jpg|236п]][[Податотека:Македониум_(1)_2015.jpg|160п]] |} '''Вики ги сака спомениците''' ({{lang-en|Wiki Loves Monuments}}; '''WLM''') — [[фотографија|фотографски]] натпревар организиран од страна на здружението на граѓани „[[:m:Wikimedia MKD|Викимедија МКД]]“ со цел обезбедување слободни фотографии на спомениците и заштитените објекти, односно '''културното наследство во Македонија'''. Натпреварот во меѓународни рамки првпат бил организиран во 2010 година од страна на Википедија на холандски јазик, додека на Википедија на македонски јазик биле организирани изданијата во [[Википедија:Вики ги сака спомениците 2014/Македонија|2014]], [[Википедија:Вики ги сака спомениците 2015/Македонија|2015]] и [[Википедија:Вики ги сака спомениците 2021/Македонија|2021 година]]. Натпреварот почнува на '''1 септември 2026 г. во 00:00''' ч. и завршува на '''30 септември 2026 г. во 23:59 ч.''' по [[Средноевропско време|македонско време]]. ;Целта на натпреварот Целта на овој натпревар е да соберат фотографии од културното наследство во Македонија. Овие фотографии потоа треба да се подигнат на Ризница на Викимедија (''Wikimedia Commons'') под слободна лиценца, а понатаму ќе можат да се користат за илустрирање на статии на Википедија, како и за други слободни проекти! [[Податотека:WLM2014.webm|мини|десно|330п|Видеоупатство: Како да подигате слики во натпреварот]] ;Награди Најуспешните фотографии според оценката на стручно жири ќе бидат наградени со ваучери од [https://www.pixplus.com.mk/ Pix+], и тоа: * Прва награда за најдобро оценета фотографија – денарска противвредност од бруто '''400''' евра * Втора награда за втора најдобро оценета фотографија – денарска противвредност од бруто '''300''' евра * Трета награда за трета најдобро оценета фотографија – денарска противвредност од бруто '''100''' евра * Посебна награда за најмногу фотографирани културни наследства во Македонија – денарска противвредност од бруто '''200''' евра ;Како да учествувам? #Внимателно прочитајте ги '''[[#Правила за учество на натпреварот|правилата за учество]]''' и изгледајте го видеоупатството; #Направете квалитетни фотографии од документарен карактер за културните наследства во Македонија, а потоа, подигнете ги на Ризницата со слободна лиценца преку '''[[#Образец за подигање слики|Образецот за подигање слики]]'''. Не заборавајте да ја дадете предлошката (види во правилата); #Пријавете се за учество, наведувајќи ги Вашите информации преку '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdHkVLEozFX35IrCdhr-R4XS9lQ_zvLAtWEHvzzAvQFrzGcsw/viewform?usp=publish-editor образецот за пријавување]'''. == Правила за учество на натпреварот == # Фотографијата мора да прикажува градба или дел/делови од градбите што претставуваат културно наследство на Македонија. Погледајте го [https://docs.google.com/spreadsheets/d/1K-6yQ0uehRfVi3bmQsK1h2ETNkAS-xs2WJImqZPFSiM/edit?gid=0#gid=0 издвоениот список] на [[Културно наследство на Македонија|Списокот на градбите прогласени за споменици на културата]] (заштитени објекти). '''Напомена: Само фотографии од градби кои се наведени во списокот се сметаат за важечки.''' # Фотографиите не треба да содржат дигитален жиг, или да бидат во голема мера дигитално изменувани. # Фотографиите мора да бидат подигнати на Ризницата на Викимедија (Wikimedia Commons). За ова секој учесник мора да направи/поседува корисничка сметка на истата. # Секоја фотографија мора да биде подигната под лиценца за слободна документација: '''Криејтив Комонс Наведи извор 4.0''' ('''CC BY-SA-4.0''') # Сите фотографии мора да бидат прикачени за време на одржување на натпреварот — период од еден месец: помеѓу '''1 септември 2026''' во 0:00:00 часот и '''30 септември 2026''' г. во 23:59:59 часот '''по македонско ([[средноевропско време|средноевропско]]) време.''' # Автор на фотографијата мора да биде самиот учесник во натпреварот, а не е важно кога е направена, под услов да е подигната во времетраењето на натпреварот. # Насловот на сликата да е на македонски јазик и на кирилица и јасно да ја насловува градбата која е прикажана и местото каде се наоѓа заради појасна диференцијација со слични топомини. Примери: Црква „Св. Илија“ - Грнчари, Куќа на ул. „Димитар Влахов“ бр. 37 - Охрид, Мачевски Чуки (Охрид). Исто така, опис на сликата на англиски и македонски јазик. # Содржината на фотографијата мора да биде од документарен карактер (да нема уметнички лик и намера). # Секоја подигната слика мора да биде категоризирана во <code>[[commons:Category:Images from Wiki Loves Monuments 2026 in North Macedonia|Category:Images from Wiki Loves Monuments 2026 in Macedonia]]</code>. # При закачувањето, секоја подигната слика мора да ја содржи предлошката <code><nowiki>{{wlm26mk|</nowiki>''код''}}</code> која се додава во графата Други информации/Other information, каде што ''„код“'' е типскиот код на градбата која е фотографирана. [[#Типски кодови на спомениците|Списокот на споменици и нивните типски кодови е наведен подолу]]. # '''По можност''' да бидат ставени и [[геоозначување|геокоординати]] од местото каде што се сликани (геокоординати не се задолжителни). # Учесникот во натпреварот мора да биде пријавен за учество со пополнување на '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdHkVLEozFX35IrCdhr-R4XS9lQ_zvLAtWEHvzzAvQFrzGcsw/viewform?usp=publish-editor Образецот за пријава на учесник]'''. Секој учесник во него треба да наведе неговото име и презиме, корисничкото име на Ризницата (Commons), како и е-пошта и телефонски број за контакт. # За учесникот да ја добие посебната награда за најмногу фотографирани градби, потребно е да бидат фотографирани најмалку '''X''' различни градби кои се културно наследство на Македонија. == Список на културни наследства во Македонија== * '''[https://docs.google.com/spreadsheets/d/1K-6yQ0uehRfVi3bmQsK1h2ETNkAS-xs2WJImqZPFSiM/edit?gid=0#gid=0 Тука ќе го најдете списокот на градби прогласени за културно наследство на Македонија кои немаат фотографии и треба да бидат фотографирани]''', а [[Список на културно наследство на Македонија|тука е целосниот список е на сите градби прогласени за културно наследство на Македонија]]. == Типски кодови на спомениците == Ова се кодови на типовите (класи, категории) на споменици според [[Национална класификација на културното наследство/Недвижно|националната класификација]] на Управата за заштита на културното наследство на Македонија. Самите кодови се произволно одредени од Википедија на македонски јазик, во отсуство на други. ===A: Верски објекти=== :'''A01''' Христијански :'''A02''' Исламски :'''A03''' Јудаистички :'''A04''' Пагански === B: Цивилни објекти=== :'''B01''' Управни, административни, правосудни, финансиски и др. објекти :'''B02''' Здравствено-хигиенски објекти :'''B03''' Објекти од социјалната заштита :'''B04''' Објекти за спорт, рекреација и забава :'''B05''' Станбени објекти :'''B06''' Јавни скулптури, паметници, епиграфски споменици :'''B07''' Објекти од историско значење (во кои се случил важен настан или е родена/живеела важна личност) :'''B08''' Објекти од полето на културата, науката и образованието :'''B09''' Земјоделски објекти и постројки :'''B010''' Занаетчиски објекти и постројки :'''B011''' Трговски, продажни и угостителски објекти :'''B012''' Јавни градежни и комунални објекти ===C: Воени објекти === :'''C01''' Тврдини и утврдувања :'''C02''' Други воени објекти ===D: Погребни објекти === :'''D01''' Гробни објекти и надгробни споменици :'''D02''' Погребни објекти === E: Споменички целини === :'''Е01''' Населени места :'''E02''' Комлекси во тврдини :'''E03''' Комплекси од верски карактер (манастири, текии и сл.) :'''E04''' Стопански комплекси :'''E05''' Здравствено-хигиенски и рекреативни комплекси :'''E06''' Административно-управни и резиденцијални комплекси :'''E07''' Комплекси од научно-образовен и културен карактер :'''E08''' Меморијални комплекси === F: Културни предели === :'''F01''' Историско-меморијални подрачја и места :'''F02''' Етноподрачја :'''F03''' Археолошки подрачја :'''F04''' Гробишта и др. гробни подрачја :'''F05''' Урбани подрачја со препознатливи амбиентално-архитектонски и др. одлики === G: Други културни предели === :'''G01''' Културни пејзажи :'''G02''' Подрачја од научен интерес === X: Непознато === :'''X''' ''Се користи кога не ви е јасно или не сте сигурни во која категорија треба да се стави сликаното'' ==Образец за подигање слики== <big> <span class="mw-ui-button" role="button" aria-disabled="false">[https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard?campaign=wlm-mk Подигнете слики!]</span> </big> ==Контакт== *[[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] е-пошта: jovan@wikimedia.mk == Надворешни врски == * [https://www.wikilovesmonuments.org/ Меѓународна матична страница на Вики ги сака спомениците] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Monuments_2026 Проектна страница на Ризницата за 2026 година] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] [[Категорија:Википедија:Вики ги сака спомениците|2026]] qndnv10bvxysd4u2l03wiajjjeg69ny 5616279 5616272 2026-08-24T19:52:24Z Виолетова 1975 5616279 wikitext text/x-wiki {| width="100%" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background-color:{{{farbe}}}; color:#A2B5CD; border:1px solid #A2B5CD; margin-top:0;" |- | style="width:100px;" |[[Податотека:WLM Macedonia.svg|100п|Лого на Вики ги сака спомениците Македонија]] | style="text-align:center;" | <div style="background-color:; border:solid 0px; font-size:220%; line-height:100%; padding:10px;"><span style="color:#000000;">Добре дојдовте на <br />'''Вики ги сака спомениците 2026'''<br />Македонија</span></div> | style="width:500px; text-align:right;" |[[Податотека:Гробјанска_црква_Св._Троица,_Ново_село_-_Штип.jpg|236п]][[Податотека:Македониум_(1)_2015.jpg|160п]] |} '''Вики ги сака спомениците''' ({{lang-en|Wiki Loves Monuments}}; '''WLM''') — [[фотографија|фотографски]] натпревар организиран од страна на здружението на граѓани „[[:m:Wikimedia MKD|Викимедија МКД]]“ со цел обезбедување слободни фотографии на спомениците и заштитените објекти, односно '''културното наследство во Македонија'''. Натпреварот во меѓународни рамки првпат бил организиран во 2010 година од страна на Википедија на холандски јазик, додека на Википедија на македонски јазик биле организирани изданијата во [[Википедија:Вики ги сака спомениците 2014/Македонија|2014]], [[Википедија:Вики ги сака спомениците 2015/Македонија|2015]] и [[Википедија:Вики ги сака спомениците 2021/Македонија|2021 година]]. Натпреварот почнува на '''1 септември 2026 г. во 00:00''' ч. и завршува на '''30 септември 2026 г. во 23:59 ч.''' по [[Средноевропско време|македонско време]]. ;Целта на натпреварот Целта на овој натпревар е да соберат фотографии од културното наследство во Македонија. Овие фотографии потоа треба да се подигнат на Ризница на Викимедија (''Wikimedia Commons'') под слободна лиценца, а понатаму ќе можат да се користат за илустрирање на статии на Википедија, како и за други слободни проекти! [[Податотека:WLM2014.webm|мини|десно|330п|Видеоупатство: Како да подигате слики во натпреварот]] ;Награди Најуспешните фотографии според оценката на стручно жири ќе бидат наградени со ваучери од [https://www.pixplus.com.mk/ Pix+], и тоа: * Прва награда за најдобро оценета фотографија – денарска противвредност од бруто '''500''' евра * Втора награда за втора најдобро оценета фотографија – денарска противвредност од бруто '''300''' евра * Трета награда за трета најдобро оценета фотографија – денарска противвредност од бруто '''100''' евра * Посебна награда за најмногу фотографирани културни наследства во Македонија – денарска противвредност од бруто '''100''' евра ;Како да учествувам? #Внимателно прочитајте ги '''[[#Правила за учество на натпреварот|правилата за учество]]''' и изгледајте го видеоупатството; #Направете квалитетни фотографии од документарен карактер за културните наследства во Македонија, а потоа, подигнете ги на Ризницата со слободна лиценца преку '''[[#Образец за подигање слики|Образецот за подигање слики]]'''. Не заборавајте да ја дадете предлошката (види во правилата); #Пријавете се за учество, наведувајќи ги Вашите информации преку '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdHkVLEozFX35IrCdhr-R4XS9lQ_zvLAtWEHvzzAvQFrzGcsw/viewform?usp=publish-editor образецот за пријавување]'''. == Правила за учество на натпреварот == # Фотографијата мора да прикажува градба или дел/делови од градбите што претставуваат културно наследство на Македонија. Погледајте го [https://docs.google.com/spreadsheets/d/1K-6yQ0uehRfVi3bmQsK1h2ETNkAS-xs2WJImqZPFSiM/edit?gid=0#gid=0 издвоениот список] на [[Културно наследство на Македонија|Списокот на градбите прогласени за споменици на културата]] (заштитени објекти). '''Напомена: Само фотографии од градби кои се наведени во списокот се сметаат за важечки.''' # Фотографиите не треба да содржат дигитален жиг, или да бидат во голема мера дигитално изменувани. # Фотографиите мора да бидат подигнати на Ризницата на Викимедија (Wikimedia Commons). За ова секој учесник мора да направи/поседува корисничка сметка на истата. # Секоја фотографија мора да биде подигната под лиценца за слободна документација: '''Криејтив Комонс Наведи извор 4.0''' ('''CC BY-SA-4.0''') # Сите фотографии мора да бидат прикачени за време на одржување на натпреварот — период од еден месец: помеѓу '''1 септември 2026''' во 0:00:00 часот и '''30 септември 2026''' г. во 23:59:59 часот '''по македонско ([[средноевропско време|средноевропско]]) време.''' # Автор на фотографијата мора да биде самиот учесник во натпреварот, а не е важно кога е направена, под услов да е подигната во времетраењето на натпреварот. # Насловот на сликата да е на македонски јазик и на кирилица и јасно да ја насловува градбата која е прикажана и местото каде се наоѓа заради појасна диференцијација со слични топомини. Примери: Црква „Св. Илија“ - Грнчари, Куќа на ул. „Димитар Влахов“ бр. 37 - Охрид, Мачевски Чуки (Охрид). Исто така, опис на сликата на англиски и македонски јазик. # Содржината на фотографијата мора да биде од документарен карактер (да нема уметнички лик и намера). # Секоја подигната слика мора да биде категоризирана во <code>[[commons:Category:Images from Wiki Loves Monuments 2026 in North Macedonia|Category:Images from Wiki Loves Monuments 2026 in Macedonia]]</code>. # При закачувањето, секоја подигната слика мора да ја содржи предлошката <code><nowiki>{{wlm26mk|</nowiki>''код''}}</code> која се додава во графата Други информации/Other information, каде што ''„код“'' е типскиот код на градбата која е фотографирана. [[#Типски кодови на спомениците|Списокот на споменици и нивните типски кодови е наведен подолу]]. # '''По можност''' да бидат ставени и [[геоозначување|геокоординати]] од местото каде што се сликани (геокоординати не се задолжителни). # Учесникот во натпреварот мора да биде пријавен за учество со пополнување на '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdHkVLEozFX35IrCdhr-R4XS9lQ_zvLAtWEHvzzAvQFrzGcsw/viewform?usp=publish-editor Образецот за пријава на учесник]'''. Секој учесник во него треба да наведе неговото име и презиме, корисничкото име на Ризницата (Commons), како и е-пошта и телефонски број за контакт. # За учесникот да ја добие посебната награда за најмногу фотографирани градби, потребно е да бидат фотографирани најмалку '''X''' различни градби кои се културно наследство на Македонија. == Список на културни наследства во Македонија== * '''[https://docs.google.com/spreadsheets/d/1K-6yQ0uehRfVi3bmQsK1h2ETNkAS-xs2WJImqZPFSiM/edit?gid=0#gid=0 Тука ќе го најдете списокот на градби прогласени за културно наследство на Македонија кои немаат фотографии и треба да бидат фотографирани]''', а [[Список на културно наследство на Македонија|тука е целосниот список е на сите градби прогласени за културно наследство на Македонија]]. == Типски кодови на спомениците == Ова се кодови на типовите (класи, категории) на споменици според [[Национална класификација на културното наследство/Недвижно|националната класификација]] на Управата за заштита на културното наследство на Македонија. Самите кодови се произволно одредени од Википедија на македонски јазик, во отсуство на други. ===A: Верски објекти=== :'''A01''' Христијански :'''A02''' Исламски :'''A03''' Јудаистички :'''A04''' Пагански === B: Цивилни објекти=== :'''B01''' Управни, административни, правосудни, финансиски и др. објекти :'''B02''' Здравствено-хигиенски објекти :'''B03''' Објекти од социјалната заштита :'''B04''' Објекти за спорт, рекреација и забава :'''B05''' Станбени објекти :'''B06''' Јавни скулптури, паметници, епиграфски споменици :'''B07''' Објекти од историско значење (во кои се случил важен настан или е родена/живеела важна личност) :'''B08''' Објекти од полето на културата, науката и образованието :'''B09''' Земјоделски објекти и постројки :'''B010''' Занаетчиски објекти и постројки :'''B011''' Трговски, продажни и угостителски објекти :'''B012''' Јавни градежни и комунални објекти ===C: Воени објекти === :'''C01''' Тврдини и утврдувања :'''C02''' Други воени објекти ===D: Погребни објекти === :'''D01''' Гробни објекти и надгробни споменици :'''D02''' Погребни објекти === E: Споменички целини === :'''Е01''' Населени места :'''E02''' Комлекси во тврдини :'''E03''' Комплекси од верски карактер (манастири, текии и сл.) :'''E04''' Стопански комплекси :'''E05''' Здравствено-хигиенски и рекреативни комплекси :'''E06''' Административно-управни и резиденцијални комплекси :'''E07''' Комплекси од научно-образовен и културен карактер :'''E08''' Меморијални комплекси === F: Културни предели === :'''F01''' Историско-меморијални подрачја и места :'''F02''' Етноподрачја :'''F03''' Археолошки подрачја :'''F04''' Гробишта и др. гробни подрачја :'''F05''' Урбани подрачја со препознатливи амбиентално-архитектонски и др. одлики === G: Други културни предели === :'''G01''' Културни пејзажи :'''G02''' Подрачја од научен интерес === X: Непознато === :'''X''' ''Се користи кога не ви е јасно или не сте сигурни во која категорија треба да се стави сликаното'' ==Образец за подигање слики== <big> <span class="mw-ui-button" role="button" aria-disabled="false">[https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard?campaign=wlm-mk Подигнете слики!]</span> </big> ==Контакт== *[[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] е-пошта: jovan@wikimedia.mk == Надворешни врски == * [https://www.wikilovesmonuments.org/ Меѓународна матична страница на Вики ги сака спомениците] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Monuments_2026 Проектна страница на Ризницата за 2026 година] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] [[Категорија:Википедија:Вики ги сака спомениците|2026]] 6dl2heycvw2hrxpj29rj2x3byd19pq8 5616281 5616279 2026-08-24T19:54:12Z Виолетова 1975 /* Правила за учество на натпреварот */ 5616281 wikitext text/x-wiki {| width="100%" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background-color:{{{farbe}}}; color:#A2B5CD; border:1px solid #A2B5CD; margin-top:0;" |- | style="width:100px;" |[[Податотека:WLM Macedonia.svg|100п|Лого на Вики ги сака спомениците Македонија]] | style="text-align:center;" | <div style="background-color:; border:solid 0px; font-size:220%; line-height:100%; padding:10px;"><span style="color:#000000;">Добре дојдовте на <br />'''Вики ги сака спомениците 2026'''<br />Македонија</span></div> | style="width:500px; text-align:right;" |[[Податотека:Гробјанска_црква_Св._Троица,_Ново_село_-_Штип.jpg|236п]][[Податотека:Македониум_(1)_2015.jpg|160п]] |} '''Вики ги сака спомениците''' ({{lang-en|Wiki Loves Monuments}}; '''WLM''') — [[фотографија|фотографски]] натпревар организиран од страна на здружението на граѓани „[[:m:Wikimedia MKD|Викимедија МКД]]“ со цел обезбедување слободни фотографии на спомениците и заштитените објекти, односно '''културното наследство во Македонија'''. Натпреварот во меѓународни рамки првпат бил организиран во 2010 година од страна на Википедија на холандски јазик, додека на Википедија на македонски јазик биле организирани изданијата во [[Википедија:Вики ги сака спомениците 2014/Македонија|2014]], [[Википедија:Вики ги сака спомениците 2015/Македонија|2015]] и [[Википедија:Вики ги сака спомениците 2021/Македонија|2021 година]]. Натпреварот почнува на '''1 септември 2026 г. во 00:00''' ч. и завршува на '''30 септември 2026 г. во 23:59 ч.''' по [[Средноевропско време|македонско време]]. ;Целта на натпреварот Целта на овој натпревар е да соберат фотографии од културното наследство во Македонија. Овие фотографии потоа треба да се подигнат на Ризница на Викимедија (''Wikimedia Commons'') под слободна лиценца, а понатаму ќе можат да се користат за илустрирање на статии на Википедија, како и за други слободни проекти! [[Податотека:WLM2014.webm|мини|десно|330п|Видеоупатство: Како да подигате слики во натпреварот]] ;Награди Најуспешните фотографии според оценката на стручно жири ќе бидат наградени со ваучери од [https://www.pixplus.com.mk/ Pix+], и тоа: * Прва награда за најдобро оценета фотографија – денарска противвредност од бруто '''500''' евра * Втора награда за втора најдобро оценета фотографија – денарска противвредност од бруто '''300''' евра * Трета награда за трета најдобро оценета фотографија – денарска противвредност од бруто '''100''' евра * Посебна награда за најмногу фотографирани културни наследства во Македонија – денарска противвредност од бруто '''100''' евра ;Како да учествувам? #Внимателно прочитајте ги '''[[#Правила за учество на натпреварот|правилата за учество]]''' и изгледајте го видеоупатството; #Направете квалитетни фотографии од документарен карактер за културните наследства во Македонија, а потоа, подигнете ги на Ризницата со слободна лиценца преку '''[[#Образец за подигање слики|Образецот за подигање слики]]'''. Не заборавајте да ја дадете предлошката (види во правилата); #Пријавете се за учество, наведувајќи ги Вашите информации преку '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdHkVLEozFX35IrCdhr-R4XS9lQ_zvLAtWEHvzzAvQFrzGcsw/viewform?usp=publish-editor образецот за пријавување]'''. == Правила за учество на натпреварот == # Фотографијата мора да прикажува градба или дел/делови од градбите што претставуваат културно наследство на Македонија. Погледајте го [https://docs.google.com/spreadsheets/d/1K-6yQ0uehRfVi3bmQsK1h2ETNkAS-xs2WJImqZPFSiM/edit?gid=0#gid=0 издвоениот список] на [[Културно наследство на Македонија|Списокот на градбите прогласени за споменици на културата]] (заштитени објекти). '''Напомена: Само фотографии од градби кои се наведени во списокот се сметаат за важечки.''' # Фотографиите не треба да содржат дигитален жиг, или да бидат во голема мера дигитално изменувани. # Фотографиите мора да бидат подигнати на Ризницата на Викимедија (Wikimedia Commons). За ова секој учесник мора да направи/поседува корисничка сметка на истата. # Секоја фотографија мора да биде подигната под лиценца за слободна документација: '''Криејтив Комонс Наведи извор 4.0''' ('''CC BY-SA-4.0''') # Сите фотографии мора да бидат прикачени за време на одржување на натпреварот — период од еден месец: помеѓу '''1 септември 2026''' во 0:00:00 часот и '''30 септември 2026''' г. во 23:59:59 часот '''по македонско ([[средноевропско време|средноевропско]]) време.''' # Автор на фотографијата мора да биде самиот учесник во натпреварот, а не е важно кога е направена, под услов да е подигната во времетраењето на натпреварот. # Насловот на сликата да е на македонски јазик и на кирилица и јасно да ја насловува градбата која е прикажана и местото каде се наоѓа заради појасна диференцијација со слични топомини. Примери: Црква „Св. Илија“ - Грнчари, Куќа на ул. „Димитар Влахов“ бр. 37 - Охрид, Мачевски Чуки (Охрид). Исто така, опис на сликата на англиски и македонски јазик. # Содржината на фотографијата мора да биде од документарен карактер (да нема уметнички лик и намера). # Секоја подигната слика мора да биде категоризирана во <code>[[commons:Category:Images from Wiki Loves Monuments 2026 in North Macedonia|Category:Images from Wiki Loves Monuments 2026 in Macedonia]]</code>. # При закачувањето, секоја подигната слика мора да ја содржи предлошката <code><nowiki>{{wlm26mk|</nowiki>''код''}}</code> која се додава во графата Други информации/Other information, каде што ''„код“'' е типскиот код на градбата која е фотографирана. [[#Типски кодови на спомениците|Списокот на споменици и нивните типски кодови е наведен подолу]]. # '''По можност''' да бидат ставени и [[геоозначување|геокоординати]] од местото каде што се сликани (геокоординати не се задолжителни). # Учесникот во натпреварот мора да биде пријавен за учество со пополнување на '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdHkVLEozFX35IrCdhr-R4XS9lQ_zvLAtWEHvzzAvQFrzGcsw/viewform?usp=publish-editor Образецот за пријава на учесник]'''. Секој учесник во него треба да наведе неговото име и презиме, корисничкото име на Ризницата (Commons), како и е-пошта и телефонски број за контакт. # За учесникот да ја добие посебната награда за најмногу фотографирани различни градби, потребно е да бидат фотографирани најмалку '''15''' различни градби од [https://docs.google.com/spreadsheets/d/1K-6yQ0uehRfVi3bmQsK1h2ETNkAS-xs2WJImqZPFSiM/edit?gid=0#gid=0 издвоениот список] на културно наследство на Македонија, односно градби кои немаат фотографија на Википедија. == Список на културни наследства во Македонија== * '''[https://docs.google.com/spreadsheets/d/1K-6yQ0uehRfVi3bmQsK1h2ETNkAS-xs2WJImqZPFSiM/edit?gid=0#gid=0 Тука ќе го најдете списокот на градби прогласени за културно наследство на Македонија кои немаат фотографии и треба да бидат фотографирани]''', а [[Список на културно наследство на Македонија|тука е целосниот список е на сите градби прогласени за културно наследство на Македонија]]. == Типски кодови на спомениците == Ова се кодови на типовите (класи, категории) на споменици според [[Национална класификација на културното наследство/Недвижно|националната класификација]] на Управата за заштита на културното наследство на Македонија. Самите кодови се произволно одредени од Википедија на македонски јазик, во отсуство на други. ===A: Верски објекти=== :'''A01''' Христијански :'''A02''' Исламски :'''A03''' Јудаистички :'''A04''' Пагански === B: Цивилни објекти=== :'''B01''' Управни, административни, правосудни, финансиски и др. објекти :'''B02''' Здравствено-хигиенски објекти :'''B03''' Објекти од социјалната заштита :'''B04''' Објекти за спорт, рекреација и забава :'''B05''' Станбени објекти :'''B06''' Јавни скулптури, паметници, епиграфски споменици :'''B07''' Објекти од историско значење (во кои се случил важен настан или е родена/живеела важна личност) :'''B08''' Објекти од полето на културата, науката и образованието :'''B09''' Земјоделски објекти и постројки :'''B010''' Занаетчиски објекти и постројки :'''B011''' Трговски, продажни и угостителски објекти :'''B012''' Јавни градежни и комунални објекти ===C: Воени објекти === :'''C01''' Тврдини и утврдувања :'''C02''' Други воени објекти ===D: Погребни објекти === :'''D01''' Гробни објекти и надгробни споменици :'''D02''' Погребни објекти === E: Споменички целини === :'''Е01''' Населени места :'''E02''' Комлекси во тврдини :'''E03''' Комплекси од верски карактер (манастири, текии и сл.) :'''E04''' Стопански комплекси :'''E05''' Здравствено-хигиенски и рекреативни комплекси :'''E06''' Административно-управни и резиденцијални комплекси :'''E07''' Комплекси од научно-образовен и културен карактер :'''E08''' Меморијални комплекси === F: Културни предели === :'''F01''' Историско-меморијални подрачја и места :'''F02''' Етноподрачја :'''F03''' Археолошки подрачја :'''F04''' Гробишта и др. гробни подрачја :'''F05''' Урбани подрачја со препознатливи амбиентално-архитектонски и др. одлики === G: Други културни предели === :'''G01''' Културни пејзажи :'''G02''' Подрачја од научен интерес === X: Непознато === :'''X''' ''Се користи кога не ви е јасно или не сте сигурни во која категорија треба да се стави сликаното'' ==Образец за подигање слики== <big> <span class="mw-ui-button" role="button" aria-disabled="false">[https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard?campaign=wlm-mk Подигнете слики!]</span> </big> ==Контакт== *[[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] е-пошта: jovan@wikimedia.mk == Надворешни врски == * [https://www.wikilovesmonuments.org/ Меѓународна матична страница на Вики ги сака спомениците] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Monuments_2026 Проектна страница на Ризницата за 2026 година] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] [[Категорија:Википедија:Вики ги сака спомениците|2026]] j1l5zg0el6x9pxn4ouqkl7ppvq7abvd 5616282 5616281 2026-08-24T19:54:51Z Виолетова 1975 /* Правила за учество на натпреварот */ 5616282 wikitext text/x-wiki {| width="100%" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background-color:{{{farbe}}}; color:#A2B5CD; border:1px solid #A2B5CD; margin-top:0;" |- | style="width:100px;" |[[Податотека:WLM Macedonia.svg|100п|Лого на Вики ги сака спомениците Македонија]] | style="text-align:center;" | <div style="background-color:; border:solid 0px; font-size:220%; line-height:100%; padding:10px;"><span style="color:#000000;">Добре дојдовте на <br />'''Вики ги сака спомениците 2026'''<br />Македонија</span></div> | style="width:500px; text-align:right;" |[[Податотека:Гробјанска_црква_Св._Троица,_Ново_село_-_Штип.jpg|236п]][[Податотека:Македониум_(1)_2015.jpg|160п]] |} '''Вики ги сака спомениците''' ({{lang-en|Wiki Loves Monuments}}; '''WLM''') — [[фотографија|фотографски]] натпревар организиран од страна на здружението на граѓани „[[:m:Wikimedia MKD|Викимедија МКД]]“ со цел обезбедување слободни фотографии на спомениците и заштитените објекти, односно '''културното наследство во Македонија'''. Натпреварот во меѓународни рамки првпат бил организиран во 2010 година од страна на Википедија на холандски јазик, додека на Википедија на македонски јазик биле организирани изданијата во [[Википедија:Вики ги сака спомениците 2014/Македонија|2014]], [[Википедија:Вики ги сака спомениците 2015/Македонија|2015]] и [[Википедија:Вики ги сака спомениците 2021/Македонија|2021 година]]. Натпреварот почнува на '''1 септември 2026 г. во 00:00''' ч. и завршува на '''30 септември 2026 г. во 23:59 ч.''' по [[Средноевропско време|македонско време]]. ;Целта на натпреварот Целта на овој натпревар е да соберат фотографии од културното наследство во Македонија. Овие фотографии потоа треба да се подигнат на Ризница на Викимедија (''Wikimedia Commons'') под слободна лиценца, а понатаму ќе можат да се користат за илустрирање на статии на Википедија, како и за други слободни проекти! [[Податотека:WLM2014.webm|мини|десно|330п|Видеоупатство: Како да подигате слики во натпреварот]] ;Награди Најуспешните фотографии според оценката на стручно жири ќе бидат наградени со ваучери од [https://www.pixplus.com.mk/ Pix+], и тоа: * Прва награда за најдобро оценета фотографија – денарска противвредност од бруто '''500''' евра * Втора награда за втора најдобро оценета фотографија – денарска противвредност од бруто '''300''' евра * Трета награда за трета најдобро оценета фотографија – денарска противвредност од бруто '''100''' евра * Посебна награда за најмногу фотографирани културни наследства во Македонија – денарска противвредност од бруто '''100''' евра ;Како да учествувам? #Внимателно прочитајте ги '''[[#Правила за учество на натпреварот|правилата за учество]]''' и изгледајте го видеоупатството; #Направете квалитетни фотографии од документарен карактер за културните наследства во Македонија, а потоа, подигнете ги на Ризницата со слободна лиценца преку '''[[#Образец за подигање слики|Образецот за подигање слики]]'''. Не заборавајте да ја дадете предлошката (види во правилата); #Пријавете се за учество, наведувајќи ги Вашите информации преку '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdHkVLEozFX35IrCdhr-R4XS9lQ_zvLAtWEHvzzAvQFrzGcsw/viewform?usp=publish-editor образецот за пријавување]'''. == Правила за учество на натпреварот == # Фотографијата мора да прикажува градба или дел/делови од градбите што претставуваат културно наследство на Македонија. Погледајте го [https://docs.google.com/spreadsheets/d/1K-6yQ0uehRfVi3bmQsK1h2ETNkAS-xs2WJImqZPFSiM/edit?gid=0#gid=0 издвоениот список] на [[Културно наследство на Македонија|Списокот на градбите прогласени за споменици на културата]] (заштитени објекти). '''Напомена: Само фотографии од градби кои се наведени во списокот се сметаат за важечки.''' # Фотографиите не треба да содржат дигитален жиг, или да бидат во голема мера дигитално изменувани. # Фотографиите мора да бидат подигнати на Ризницата на Викимедија (Wikimedia Commons). За ова секој учесник мора да направи/поседува корисничка сметка на истата. # Секоја фотографија мора да биде подигната под лиценца за слободна документација: '''Криејтив Комонс Наведи извор 4.0''' ('''CC BY-SA-4.0''') # Сите фотографии мора да бидат прикачени за време на одржување на натпреварот — период од еден месец: помеѓу '''1 септември 2026''' во 0:00:00 часот и '''30 септември 2026''' г. во 23:59:59 часот '''по македонско ([[средноевропско време|средноевропско]]) време.''' # Автор на фотографијата мора да биде самиот учесник во натпреварот, а не е важно кога е направена, под услов да е подигната во времетраењето на натпреварот. # Насловот на сликата да е на македонски јазик и на кирилица и јасно да ја насловува градбата која е прикажана и местото каде се наоѓа заради појасна диференцијација со слични топомини. Примери: Црква „Св. Илија“ - Грнчари, Куќа на ул. „Димитар Влахов“ бр. 37 - Охрид, Мачевски Чуки (Охрид). Исто така, опис на сликата на англиски и македонски јазик. # Содржината на фотографијата мора да биде од документарен карактер. # Секоја подигната слика мора да биде категоризирана во <code>[[commons:Category:Images from Wiki Loves Monuments 2026 in North Macedonia|Category:Images from Wiki Loves Monuments 2026 in Macedonia]]</code>. # При закачувањето, секоја подигната слика мора да ја содржи предлошката <code><nowiki>{{wlm26mk|</nowiki>''код''}}</code> која се додава во графата Други информации/Other information, каде што ''„код“'' е типскиот код на градбата која е фотографирана. [[#Типски кодови на спомениците|Списокот на споменици и нивните типски кодови е наведен подолу]]. # '''По можност''' да бидат ставени и [[геоозначување|геокоординати]] од местото каде што се сликани (геокоординати не се задолжителни). # Учесникот во натпреварот мора да биде пријавен за учество со пополнување на '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdHkVLEozFX35IrCdhr-R4XS9lQ_zvLAtWEHvzzAvQFrzGcsw/viewform?usp=publish-editor Образецот за пријава на учесник]'''. Секој учесник во него треба да наведе неговото име и презиме, корисничкото име на Ризницата (Commons), како и е-пошта и телефонски број за контакт. # За учесникот да ја добие посебната награда за најмногу фотографирани различни градби, потребно е да бидат фотографирани најмалку '''15''' различни градби од [https://docs.google.com/spreadsheets/d/1K-6yQ0uehRfVi3bmQsK1h2ETNkAS-xs2WJImqZPFSiM/edit?gid=0#gid=0 издвоениот список] на културно наследство на Македонија, односно градби кои немаат фотографија на Википедија. == Список на културни наследства во Македонија== * '''[https://docs.google.com/spreadsheets/d/1K-6yQ0uehRfVi3bmQsK1h2ETNkAS-xs2WJImqZPFSiM/edit?gid=0#gid=0 Тука ќе го најдете списокот на градби прогласени за културно наследство на Македонија кои немаат фотографии и треба да бидат фотографирани]''', а [[Список на културно наследство на Македонија|тука е целосниот список е на сите градби прогласени за културно наследство на Македонија]]. == Типски кодови на спомениците == Ова се кодови на типовите (класи, категории) на споменици според [[Национална класификација на културното наследство/Недвижно|националната класификација]] на Управата за заштита на културното наследство на Македонија. Самите кодови се произволно одредени од Википедија на македонски јазик, во отсуство на други. ===A: Верски објекти=== :'''A01''' Христијански :'''A02''' Исламски :'''A03''' Јудаистички :'''A04''' Пагански === B: Цивилни објекти=== :'''B01''' Управни, административни, правосудни, финансиски и др. објекти :'''B02''' Здравствено-хигиенски објекти :'''B03''' Објекти од социјалната заштита :'''B04''' Објекти за спорт, рекреација и забава :'''B05''' Станбени објекти :'''B06''' Јавни скулптури, паметници, епиграфски споменици :'''B07''' Објекти од историско значење (во кои се случил важен настан или е родена/живеела важна личност) :'''B08''' Објекти од полето на културата, науката и образованието :'''B09''' Земјоделски објекти и постројки :'''B010''' Занаетчиски објекти и постројки :'''B011''' Трговски, продажни и угостителски објекти :'''B012''' Јавни градежни и комунални објекти ===C: Воени објекти === :'''C01''' Тврдини и утврдувања :'''C02''' Други воени објекти ===D: Погребни објекти === :'''D01''' Гробни објекти и надгробни споменици :'''D02''' Погребни објекти === E: Споменички целини === :'''Е01''' Населени места :'''E02''' Комлекси во тврдини :'''E03''' Комплекси од верски карактер (манастири, текии и сл.) :'''E04''' Стопански комплекси :'''E05''' Здравствено-хигиенски и рекреативни комплекси :'''E06''' Административно-управни и резиденцијални комплекси :'''E07''' Комплекси од научно-образовен и културен карактер :'''E08''' Меморијални комплекси === F: Културни предели === :'''F01''' Историско-меморијални подрачја и места :'''F02''' Етноподрачја :'''F03''' Археолошки подрачја :'''F04''' Гробишта и др. гробни подрачја :'''F05''' Урбани подрачја со препознатливи амбиентално-архитектонски и др. одлики === G: Други културни предели === :'''G01''' Културни пејзажи :'''G02''' Подрачја од научен интерес === X: Непознато === :'''X''' ''Се користи кога не ви е јасно или не сте сигурни во која категорија треба да се стави сликаното'' ==Образец за подигање слики== <big> <span class="mw-ui-button" role="button" aria-disabled="false">[https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard?campaign=wlm-mk Подигнете слики!]</span> </big> ==Контакт== *[[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] е-пошта: jovan@wikimedia.mk == Надворешни врски == * [https://www.wikilovesmonuments.org/ Меѓународна матична страница на Вики ги сака спомениците] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Monuments_2026 Проектна страница на Ризницата за 2026 година] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] [[Категорија:Википедија:Вики ги сака спомениците|2026]] s39lcrf0qami34bsackiivi1zwo3lwt 5616285 5616282 2026-08-24T20:13:38Z Виолетова 1975 5616285 wikitext text/x-wiki {| width="100%" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background-color:{{{farbe}}}; color:#A2B5CD; border:1px solid #A2B5CD; margin-top:0;" |- | style="width:100px;" |[[Податотека:WLM Macedonia.svg|100п|Лого на Вики ги сака спомениците Македонија]] | style="text-align:center;" | <div style="background-color:; border:solid 0px; font-size:220%; line-height:100%; padding:10px;"><span style="color:#000000;">Добре дојдовте на <br />'''Вики ги сака спомениците 2026'''<br />Македонија</span></div> | style="width:500px; text-align:right;" |[[Податотека:Гробјанска_црква_Св._Троица,_Ново_село_-_Штип.jpg|236п]][[Податотека:Македониум_(1)_2015.jpg|160п]] |} '''Вики ги сака спомениците''' ({{lang-en|Wiki Loves Monuments}}; '''WLM''') — [[фотографија|фотографски]] натпревар организиран од страна на здружението на граѓани „[[:m:Wikimedia MKD|Викимедија МКД]]“ со цел обезбедување слободни фотографии на спомениците и заштитените објекти, односно '''културното наследство во Македонија'''. Натпреварот во меѓународни рамки првпат бил организиран во 2010 година од страна на Википедија на холандски јазик, додека на Википедија на македонски јазик биле организирани изданијата во [[Википедија:Вики ги сака спомениците 2014/Македонија|2014]], [[Википедија:Вики ги сака спомениците 2015/Македонија|2015]] и [[Википедија:Вики ги сака спомениците 2021/Македонија|2021 година]]. Натпреварот почнува на '''1 септември 2026 г. во 00:00''' ч. и завршува на '''30 септември 2026 г. во 23:59 ч.''' по [[Средноевропско време|македонско време]]. ;Целта на натпреварот Целта на овој натпревар е да соберат фотографии од културното наследство во Македонија. Овие фотографии потоа треба да се подигнат на Ризница на Викимедија (''Wikimedia Commons'') под слободна лиценца, а понатаму ќе можат да се користат за илустрирање на статии на Википедија, како и за други слободни проекти! [[Податотека:WLM2014.webm|мини|десно|330п|Видеоупатство: Како да подигате слики во натпреварот]] ;Награди Најуспешните фотографии според оценката на стручно жири ќе бидат наградени со ваучери од [https://www.pixplus.com.mk/ Pix+], и тоа: * Една прва награда за најдобро оценета фотографија – денарска противвредност од бруто '''500''' евра * Една втора награда за втора најдобро оценета фотографија – денарска противвредност од бруто '''300''' евра * Една трета награда за трета најдобро оценета фотографија – денарска противвредност од бруто '''100''' евра * Една посебна награда за најмногу различни фотографирани објекти од посебниот список – денарска противвредност од бруто '''100''' евра ;Како да учествувам? #Внимателно прочитајте ги '''[[#Правила за учество на натпреварот|правилата за учество]]''' и изгледајте го видеоупатството; #Направете квалитетни фотографии од документарен карактер за културните наследства во Македонија, а потоа, подигнете ги на Ризницата со слободна лиценца преку '''[[#Образец за подигање слики|Образецот за подигање слики]]'''. Не заборавајте да ја дадете предлошката (види во правилата); #Пријавете се за учество, наведувајќи ги Вашите информации преку '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdHkVLEozFX35IrCdhr-R4XS9lQ_zvLAtWEHvzzAvQFrzGcsw/viewform?usp=publish-editor образецот за пријавување]'''. == Правила за учество на натпреварот == # Фотографијата мора да прикажува градба или дел/делови од градбите што претставуваат културно наследство на Македонија. Погледајте го [https://docs.google.com/spreadsheets/d/1K-6yQ0uehRfVi3bmQsK1h2ETNkAS-xs2WJImqZPFSiM/edit?gid=0#gid=0 издвоениот список] на [[Културно наследство на Македонија|Списокот на градбите прогласени за споменици на културата]] (заштитени објекти). '''Напомена: Само фотографии од градби кои се наведени во списокот се сметаат за важечки.''' # Фотографиите не треба да содржат дигитален жиг, или да бидат во голема мера дигитално изменувани. # Фотографиите мора да бидат подигнати на Ризницата на Викимедија (Wikimedia Commons). За ова секој учесник мора да направи/поседува корисничка сметка на истата. # Секоја фотографија мора да биде подигната под лиценца за слободна документација: '''Криејтив Комонс Наведи извор 4.0''' ('''CC BY-SA-4.0''') # Сите фотографии мора да бидат прикачени за време на одржување на натпреварот — период од еден месец: помеѓу '''1 септември 2026''' во 0:00:00 часот и '''30 септември 2026''' г. во 23:59:59 часот '''по македонско ([[средноевропско време|средноевропско]]) време.''' # Автор на фотографијата мора да биде самиот учесник во натпреварот, а не е важно кога е направена, под услов да е подигната во времетраењето на натпреварот. # Насловот на сликата да е на македонски јазик и на кирилица и јасно да ја насловува градбата која е прикажана и местото каде се наоѓа заради појасна диференцијација со слични топомини. Примери: Црква „Св. Илија“ - Грнчари, Куќа на ул. „Димитар Влахов“ бр. 37 - Охрид, Мачевски Чуки (Охрид). Исто така, опис на сликата на англиски и македонски јазик. # Содржината на фотографијата мора да биде од документарен карактер. # Секоја подигната слика мора да биде категоризирана во <code>[[commons:Category:Images from Wiki Loves Monuments 2026 in North Macedonia|Category:Images from Wiki Loves Monuments 2026 in Macedonia]]</code>. # При закачувањето, секоја подигната слика мора да ја содржи предлошката <code><nowiki>{{wlm26mk|</nowiki>''код''}}</code> која се додава во графата Други информации/Other information, каде што ''„код“'' е типскиот код на градбата која е фотографирана. [[#Типски кодови на спомениците|Списокот на споменици и нивните типски кодови е наведен подолу]]. # '''По можност''' да бидат ставени и [[геоозначување|геокоординати]] од местото каде што се сликани (геокоординати не се задолжителни). # Учесникот во натпреварот мора да биде пријавен за учество со пополнување на '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdHkVLEozFX35IrCdhr-R4XS9lQ_zvLAtWEHvzzAvQFrzGcsw/viewform?usp=publish-editor Образецот за пријава на учесник]'''. Секој учесник во него треба да наведе неговото име и презиме, корисничкото име на Ризницата (Commons), како и е-пошта и телефонски број за контакт. # За учесникот да ја добие посебната награда за најмногу фотографирани различни градби, потребно е да бидат фотографирани најмалку '''25''' различни градби од [https://docs.google.com/spreadsheets/d/1K-6yQ0uehRfVi3bmQsK1h2ETNkAS-xs2WJImqZPFSiM/edit?gid=0#gid=0 издвоениот список] на културно наследство на Македонија, односно градби кои немаат фотографија на Википедија. == Список на културни наследства во Македонија== * '''[https://docs.google.com/spreadsheets/d/1K-6yQ0uehRfVi3bmQsK1h2ETNkAS-xs2WJImqZPFSiM/edit?gid=0#gid=0 Тука ќе го најдете списокот на градби прогласени за културно наследство на Македонија кои немаат фотографии и треба да бидат фотографирани]''', а [[Список на културно наследство на Македонија|тука е целосниот список е на сите градби прогласени за културно наследство на Македонија]]. == Типски кодови на спомениците == Ова се кодови на типовите (класи, категории) на споменици според [[Национална класификација на културното наследство/Недвижно|националната класификација]] на Управата за заштита на културното наследство на Македонија. Самите кодови се произволно одредени од Википедија на македонски јазик, во отсуство на други. ===A: Верски објекти=== :'''A01''' Христијански :'''A02''' Исламски :'''A03''' Јудаистички :'''A04''' Пагански === B: Цивилни објекти=== :'''B01''' Управни, административни, правосудни, финансиски и др. објекти :'''B02''' Здравствено-хигиенски објекти :'''B03''' Објекти од социјалната заштита :'''B04''' Објекти за спорт, рекреација и забава :'''B05''' Станбени објекти :'''B06''' Јавни скулптури, паметници, епиграфски споменици :'''B07''' Објекти од историско значење (во кои се случил важен настан или е родена/живеела важна личност) :'''B08''' Објекти од полето на културата, науката и образованието :'''B09''' Земјоделски објекти и постројки :'''B010''' Занаетчиски објекти и постројки :'''B011''' Трговски, продажни и угостителски објекти :'''B012''' Јавни градежни и комунални објекти ===C: Воени објекти === :'''C01''' Тврдини и утврдувања :'''C02''' Други воени објекти ===D: Погребни објекти === :'''D01''' Гробни објекти и надгробни споменици :'''D02''' Погребни објекти === E: Споменички целини === :'''Е01''' Населени места :'''E02''' Комлекси во тврдини :'''E03''' Комплекси од верски карактер (манастири, текии и сл.) :'''E04''' Стопански комплекси :'''E05''' Здравствено-хигиенски и рекреативни комплекси :'''E06''' Административно-управни и резиденцијални комплекси :'''E07''' Комплекси од научно-образовен и културен карактер :'''E08''' Меморијални комплекси === F: Културни предели === :'''F01''' Историско-меморијални подрачја и места :'''F02''' Етноподрачја :'''F03''' Археолошки подрачја :'''F04''' Гробишта и др. гробни подрачја :'''F05''' Урбани подрачја со препознатливи амбиентално-архитектонски и др. одлики === G: Други културни предели === :'''G01''' Културни пејзажи :'''G02''' Подрачја од научен интерес === X: Непознато === :'''X''' ''Се користи кога не ви е јасно или не сте сигурни во која категорија треба да се стави сликаното'' ==Образец за подигање слики== <big> <span class="mw-ui-button" role="button" aria-disabled="false">[https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard?campaign=wlm-mk Подигнете слики!]</span> </big> ==Контакт== *[[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] е-пошта: jovan@wikimedia.mk == Надворешни врски == * [https://www.wikilovesmonuments.org/ Меѓународна матична страница на Вики ги сака спомениците] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Monuments_2026 Проектна страница на Ризницата за 2026 година] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] [[Категорија:Википедија:Вики ги сака спомениците|2026]] 2a8m3uc34z9br3hg5gqbhu77cwcsu61 5616299 5616285 2026-08-24T20:34:07Z Виолетова 1975 5616299 wikitext text/x-wiki {| width="100%" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background-color:{{{farbe}}}; color:#A2B5CD; border:1px solid #A2B5CD; margin-top:0;" |- | style="width:100px;" |[[Податотека:WLM Macedonia.svg|100п|Лого на Вики ги сака спомениците Македонија]] | style="text-align:center;" | <div style="background-color:; border:solid 0px; font-size:220%; line-height:100%; padding:10px;"><span style="color:#000000;">Добре дојдовте на <br />'''Вики ги сака спомениците 2026'''<br />Македонија</span></div> | style="width:500px; text-align:right;" |[[Податотека:Гробјанска_црква_Св._Троица,_Ново_село_-_Штип.jpg|236п]][[Податотека:Македониум_(1)_2015.jpg|160п]] |} '''Вики ги сака спомениците''' ({{lang-en|Wiki Loves Monuments}}; '''WLM''') — [[фотографија|фотографски]] натпревар организиран од страна на здружението на граѓани „[[:m:Wikimedia MKD|Викимедија МКД]]“ со цел обезбедување слободни фотографии на спомениците и заштитените објекти, односно '''културното наследство во Македонија'''. Натпреварот во меѓународни рамки првпат бил организиран во 2010 година од страна на Википедија на холандски јазик, додека на Википедија на македонски јазик биле организирани изданијата во [[Википедија:Вики ги сака спомениците 2014/Македонија|2014]], [[Википедија:Вики ги сака спомениците 2015/Македонија|2015]] и [[Википедија:Вики ги сака спомениците 2021/Македонија|2021 година]]. Натпреварот почнува на '''1 септември 2026 г. во 00:00''' ч. и завршува на '''30 септември 2026 г. во 23:59 ч.''' по [[Средноевропско време|македонско време]]. ;Целта на натпреварот Целта на овој натпревар е да соберат фотографии од културното наследство во Македонија. Овие фотографии потоа треба да се подигнат на Ризница на Викимедија (''Wikimedia Commons'') под слободна лиценца, а понатаму ќе можат да се користат за илустрирање на статии на Википедија, како и за други слободни проекти! [[Податотека:WLM2014.webm|мини|десно|330п|Видеоупатство: Како да подигате слики во натпреварот]] ;Награди Најуспешните фотографии според оценката на стручно жири ќе бидат наградени со ваучери од [https://www.pixplus.com.mk/ Pix+], и тоа: * Една прва награда за најдобро оценета фотографија – денарска противвредност од бруто '''400''' евра * Една втора награда за втора најдобро оценета фотографија – денарска противвредност од бруто '''250''' евра * Една трета награда за трета најдобро оценета фотографија – денарска противвредност од бруто '''100''' евра * Една посебна награда за најмногу различни фотографирани објекти од посебниот список – денарска противвредност од бруто '''250''' евра ;Како да учествувам? #Внимателно прочитајте ги '''[[#Правила за учество на натпреварот|правилата за учество]]''' и изгледајте го видеоупатството; #Направете квалитетни фотографии од документарен карактер за културните наследства во Македонија, а потоа, подигнете ги на Ризницата со слободна лиценца преку '''[[#Образец за подигање слики|Образецот за подигање слики]]'''. Не заборавајте да ја дадете предлошката (види во правилата); #Пријавете се за учество, наведувајќи ги Вашите информации преку '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdHkVLEozFX35IrCdhr-R4XS9lQ_zvLAtWEHvzzAvQFrzGcsw/viewform?usp=publish-editor образецот за пријавување]'''. == Правила за учество на натпреварот == # Фотографијата мора да прикажува градба или дел/делови од градбите што претставуваат културно наследство на Македонија. Погледајте го [https://docs.google.com/spreadsheets/d/1K-6yQ0uehRfVi3bmQsK1h2ETNkAS-xs2WJImqZPFSiM/edit?gid=0#gid=0 издвоениот список] на [[Културно наследство на Македонија|Списокот на градбите прогласени за споменици на културата]] (заштитени објекти). '''Напомена: Само фотографии од градби кои се наведени во списокот се сметаат за важечки.''' # Фотографиите не треба да содржат дигитален жиг, или да бидат во голема мера дигитално изменувани. # Фотографиите мора да бидат подигнати на Ризницата на Викимедија (Wikimedia Commons). За ова секој учесник мора да направи/поседува корисничка сметка на истата. # Секоја фотографија мора да биде подигната под лиценца за слободна документација: '''Криејтив Комонс Наведи извор 4.0''' ('''CC BY-SA-4.0''') # Сите фотографии мора да бидат прикачени за време на одржување на натпреварот — период од еден месец: помеѓу '''1 септември 2026''' во 0:00:00 часот и '''30 септември 2026''' г. во 23:59:59 часот '''по македонско ([[средноевропско време|средноевропско]]) време.''' # Автор на фотографијата мора да биде самиот учесник во натпреварот, а не е важно кога е направена, под услов да е подигната во времетраењето на натпреварот. # Насловот на сликата да е на македонски јазик и на кирилица и јасно да ја насловува градбата која е прикажана и местото каде се наоѓа заради појасна диференцијација со слични топомини. Примери: Црква „Св. Илија“ - Грнчари, Куќа на ул. „Димитар Влахов“ бр. 37 - Охрид, Мачевски Чуки (Охрид). Исто така, опис на сликата на англиски и македонски јазик. # Содржината на фотографијата мора да биде од документарен карактер. # Секоја подигната слика мора да биде категоризирана во <code>[[commons:Category:Images from Wiki Loves Monuments 2026 in North Macedonia|Category:Images from Wiki Loves Monuments 2026 in Macedonia]]</code>. # При закачувањето, секоја подигната слика мора да ја содржи предлошката <code><nowiki>{{wlm26mk|</nowiki>''код''}}</code> која се додава во графата Други информации/Other information, каде што ''„код“'' е типскиот код на градбата која е фотографирана. [[#Типски кодови на спомениците|Списокот на споменици и нивните типски кодови е наведен подолу]]. # '''По можност''' да бидат ставени и [[геоозначување|геокоординати]] од местото каде што се сликани (геокоординати не се задолжителни). # Учесникот во натпреварот мора да биде пријавен за учество со пополнување на '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdHkVLEozFX35IrCdhr-R4XS9lQ_zvLAtWEHvzzAvQFrzGcsw/viewform?usp=publish-editor Образецот за пријава на учесник]'''. Секој учесник во него треба да наведе неговото име и презиме, корисничкото име на Ризницата (Commons), како и е-пошта и телефонски број за контакт. # За учесникот да ја добие посебната награда за најмногу фотографирани различни градби, потребно е да бидат фотографирани најмалку '''25''' различни градби од [https://docs.google.com/spreadsheets/d/1K-6yQ0uehRfVi3bmQsK1h2ETNkAS-xs2WJImqZPFSiM/edit?gid=0#gid=0 издвоениот список] на културно наследство на Македонија, односно градби кои немаат фотографија на Википедија. == Список на културни наследства во Македонија== * '''[https://docs.google.com/spreadsheets/d/1K-6yQ0uehRfVi3bmQsK1h2ETNkAS-xs2WJImqZPFSiM/edit?gid=0#gid=0 Тука ќе го најдете списокот на градби прогласени за културно наследство на Македонија кои немаат фотографии и треба да бидат фотографирани]''', а [[Список на културно наследство на Македонија|тука е целосниот список е на сите градби прогласени за културно наследство на Македонија]]. == Типски кодови на спомениците == Ова се кодови на типовите (класи, категории) на споменици според [[Национална класификација на културното наследство/Недвижно|националната класификација]] на Управата за заштита на културното наследство на Македонија. Самите кодови се произволно одредени од Википедија на македонски јазик, во отсуство на други. ===A: Верски објекти=== :'''A01''' Христијански :'''A02''' Исламски :'''A03''' Јудаистички :'''A04''' Пагански === B: Цивилни објекти=== :'''B01''' Управни, административни, правосудни, финансиски и др. објекти :'''B02''' Здравствено-хигиенски објекти :'''B03''' Објекти од социјалната заштита :'''B04''' Објекти за спорт, рекреација и забава :'''B05''' Станбени објекти :'''B06''' Јавни скулптури, паметници, епиграфски споменици :'''B07''' Објекти од историско значење (во кои се случил важен настан или е родена/живеела важна личност) :'''B08''' Објекти од полето на културата, науката и образованието :'''B09''' Земјоделски објекти и постројки :'''B010''' Занаетчиски објекти и постројки :'''B011''' Трговски, продажни и угостителски објекти :'''B012''' Јавни градежни и комунални објекти ===C: Воени објекти === :'''C01''' Тврдини и утврдувања :'''C02''' Други воени објекти ===D: Погребни објекти === :'''D01''' Гробни објекти и надгробни споменици :'''D02''' Погребни објекти === E: Споменички целини === :'''Е01''' Населени места :'''E02''' Комлекси во тврдини :'''E03''' Комплекси од верски карактер (манастири, текии и сл.) :'''E04''' Стопански комплекси :'''E05''' Здравствено-хигиенски и рекреативни комплекси :'''E06''' Административно-управни и резиденцијални комплекси :'''E07''' Комплекси од научно-образовен и културен карактер :'''E08''' Меморијални комплекси === F: Културни предели === :'''F01''' Историско-меморијални подрачја и места :'''F02''' Етноподрачја :'''F03''' Археолошки подрачја :'''F04''' Гробишта и др. гробни подрачја :'''F05''' Урбани подрачја со препознатливи амбиентално-архитектонски и др. одлики === G: Други културни предели === :'''G01''' Културни пејзажи :'''G02''' Подрачја од научен интерес === X: Непознато === :'''X''' ''Се користи кога не ви е јасно или не сте сигурни во која категорија треба да се стави сликаното'' ==Образец за подигање слики== <big> <span class="mw-ui-button" role="button" aria-disabled="false">[https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard?campaign=wlm-mk Подигнете слики!]</span> </big> ==Контакт== *[[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] е-пошта: jovan@wikimedia.mk == Надворешни врски == * [https://www.wikilovesmonuments.org/ Меѓународна матична страница на Вики ги сака спомениците] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Monuments_2026 Проектна страница на Ризницата за 2026 година] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] [[Категорија:Википедија:Вики ги сака спомениците|2026]] qpiilqplosag2i0b5g4y60efc5dmogu 5616377 5616299 2026-08-25T07:46:34Z Виолетова 1975 5616377 wikitext text/x-wiki {| width="100%" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background-color:{{{farbe}}}; color:#A2B5CD; border:1px solid #A2B5CD; margin-top:0;" |- | style="width:100px;" |[[Податотека:WLM Macedonia.svg|100п|Лого на Вики ги сака спомениците Македонија]] | style="text-align:center;" | <div style="background-color:; border:solid 0px; font-size:220%; line-height:100%; padding:10px;"><span style="color:#000000;">Добре дојдовте на <br />'''Вики ги сака спомениците 2026'''<br />Македонија</span></div> | style="width:500px; text-align:right;" |[[Податотека:Гробјанска_црква_Св._Троица,_Ново_село_-_Штип.jpg|236п]][[Податотека:Македониум_(1)_2015.jpg|160п]] |} '''Вики ги сака спомениците''' ({{lang-en|Wiki Loves Monuments}}; '''WLM''') — [[фотографија|фотографски]] натпревар организиран од страна на здружението на граѓани „[[:m:Wikimedia MKD|Викимедија МКД]]“ со цел обезбедување слободни фотографии на спомениците и заштитените објекти, односно '''културното наследство во Македонија'''. Натпреварот во меѓународни рамки првпат бил организиран во 2010 година од страна на Википедија на холандски јазик, додека на Википедија на македонски јазик биле организирани изданијата во [[Википедија:Вики ги сака спомениците 2014/Македонија|2014]], [[Википедија:Вики ги сака спомениците 2015/Македонија|2015]] и [[Википедија:Вики ги сака спомениците 2021/Македонија|2021 година]]. Натпреварот почнува на '''1 септември 2026 г. во 00:00''' ч. и завршува на '''30 септември 2026 г. во 23:59 ч.''' по [[Средноевропско време|македонско време]]. ;Целта на натпреварот Целта на овој натпревар е да соберат фотографии од културното наследство во Македонија. Овие фотографии потоа треба да се подигнат на Ризница на Викимедија (''Wikimedia Commons'') под слободна лиценца, а понатаму ќе можат да се користат за илустрирање на статии на Википедија, како и за други слободни проекти! [[Податотека:WLM2014.webm|мини|десно|330п|Видеоупатство: Како да подигате слики во натпреварот]] ;Награди Најуспешните фотографи според оценката на стручно жири ќе бидат наградени со ваучери од [https://www.pixplus.com.mk/ Pix+], и тоа: * Една прва награда за најдобро оценета фотографија – денарска противвредност од бруто '''400''' евра * Една втора награда за втора најдобро оценета фотографија – денарска противвредност од бруто '''200''' евра * Една трета награда за трета најдобро оценета фотографија – денарска противвредност од бруто '''100''' евра * Една посебна награда за најмногу различни фотографирани објекти од посебниот список – денарска противвредност од бруто '''300''' евра ;Како да учествувам? #Внимателно прочитајте ги '''[[#Правила за учество на натпреварот|правилата за учество]]''' и изгледајте го видеоупатството; #Направете квалитетни фотографии од документарен карактер за културните наследства во Македонија, а потоа, подигнете ги на Ризницата со слободна лиценца преку '''[[#Образец за подигање слики|Образецот за подигање слики]]'''. Не заборавајте да ја дадете предлошката (види во правилата); #Пријавете се за учество, наведувајќи ги Вашите информации преку '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdHkVLEozFX35IrCdhr-R4XS9lQ_zvLAtWEHvzzAvQFrzGcsw/viewform?usp=publish-editor образецот за пријавување]'''. == Правила за учество на натпреварот == # Фотографијата мора да го прикажува објектот или дел/делови од објектите што претставуваат културно наследство на Македонија. Погледајте го [https://docs.google.com/spreadsheets/d/1K-6yQ0uehRfVi3bmQsK1h2ETNkAS-xs2WJImqZPFSiM/edit?gid=0#gid=0 издвоениот список] на [[Културно наследство на Македонија|Списокот на објектите прогласени за споменици на културата]] (заштитени објекти). '''Напомена: Само фотографии од спомениците кои се наведени во списокот се сметаат за важечки.''' # Фотографиите не треба да содржат дигитален жиг, или да бидат во голема мера дигитално изменувани. # Фотографиите мора да бидат подигнати на Ризницата на Викимедија (Wikimedia Commons). За ова секој учесник мора да направи/поседува корисничка сметка на истата. # Секоја фотографија мора да биде подигната под лиценца за слободна документација: '''Криејтив Комонс Наведи извор 4.0''' ('''CC BY-SA-4.0''') # Сите фотографии мора да бидат прикачени за време на одржување на натпреварот — период од еден месец: помеѓу '''1 септември 2026''' во 0:00:00 часот и '''30 септември 2026''' г. во 23:59:59 часот '''по македонско ([[средноевропско време|средноевропско]]) време.''' # Автор на фотографијата мора да биде самиот учесник во натпреварот, а не е важно кога е направена, под услов да е подигната во времетраењето на натпреварот. # Насловот на сликата да е на македонски јазик и на кирилица и јасно да го насловува споменикот што е прикажан, и местото каде се наоѓа заради појасна диференцијација со слични топомини. Примери: Црква „Св. Илија“ - Грнчари, Куќа на ул. „Димитар Влахов“ бр. 37 - Охрид, Мачевски Чуки (Охрид). Исто така, потребен е опис на сликата на англиски и македонски јазик. # Содржината на фотографијата мора да биде од документарен карактер. # Секоја подигната фотографија мора да биде категоризирана во <code>[[commons:Category:Images from Wiki Loves Monuments 2026 in North Macedonia|Category:Images from Wiki Loves Monuments 2026 in Macedonia]]</code>. # При закачувањето, секоја подигната слика мора да ја содржи предлошката <code><nowiki>{{wlm26mk|</nowiki>''код''}}</code> која се додава во графата Други информации/Other information, каде што ''„код“'' е типскиот код на споменикот кој е фотографиран. [[#Типски кодови на спомениците|Списокот на споменици и нивните типски кодови е наведен подолу]]. # '''По можност''' да бидат ставени и [[геоозначување|геокоординати]] од местото каде што се сликани (геокоординати не се задолжителни). # Учесникот во натпреварот мора да биде пријавен за учество со пополнување на '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdHkVLEozFX35IrCdhr-R4XS9lQ_zvLAtWEHvzzAvQFrzGcsw/viewform?usp=publish-editor Образецот за пријава на учесник]'''. Секој учесник во него треба да наведе неговото име и презиме, корисничкото име на Ризницата (Commons), како и е-пошта и телефонски број за контакт. # За учесникот да ја добие посебната награда за најмногу фотографирани различни споменици, потребно е да бидат фотографирани најмалку '''25''' различни објекти од [https://docs.google.com/spreadsheets/d/1K-6yQ0uehRfVi3bmQsK1h2ETNkAS-xs2WJImqZPFSiM/edit?gid=0#gid=0 издвоениот список] на културно наследство на Македонија, односно споменици0 кои немаат фотографија на Википедија. == Список на културни наследства во Македонија== * '''[https://docs.google.com/spreadsheets/d/1K-6yQ0uehRfVi3bmQsK1h2ETNkAS-xs2WJImqZPFSiM/edit?gid=0#gid=0 Тука ќе го најдете списокот на споменици прогласени за културно наследство на Македонија кои немаат фотографии и треба да бидат фотографирани]''', а [[Список на културно наследство на Македонија|тука е целосниот список е на сите објекти прогласени за културно наследство на Македонија]]. == Типски кодови на спомениците == Ова се кодови на типовите (класи, категории) на споменици според [[Национална класификација на културното наследство/Недвижно|националната класификација]] на Управата за заштита на културното наследство на Македонија. Самите кодови се произволно одредени од Википедија на македонски јазик, во отсуство на други. ===A: Верски објекти=== :'''A01''' Христијански :'''A02''' Исламски :'''A03''' Јудаистички :'''A04''' Пагански === B: Цивилни објекти=== :'''B01''' Управни, административни, правосудни, финансиски и др. објекти :'''B02''' Здравствено-хигиенски објекти :'''B03''' Објекти од социјалната заштита :'''B04''' Објекти за спорт, рекреација и забава :'''B05''' Станбени објекти :'''B06''' Јавни скулптури, паметници, епиграфски споменици :'''B07''' Објекти од историско значење (во кои се случил важен настан или е родена/живеела важна личност) :'''B08''' Објекти од полето на културата, науката и образованието :'''B09''' Земјоделски објекти и постројки :'''B010''' Занаетчиски објекти и постројки :'''B011''' Трговски, продажни и угостителски објекти :'''B012''' Јавни градежни и комунални објекти ===C: Воени објекти === :'''C01''' Тврдини и утврдувања :'''C02''' Други воени објекти ===D: Погребни објекти === :'''D01''' Гробни објекти и надгробни споменици :'''D02''' Погребни објекти === E: Споменички целини === :'''Е01''' Населени места :'''E02''' Комлекси во тврдини :'''E03''' Комплекси од верски карактер (манастири, текии и сл.) :'''E04''' Стопански комплекси :'''E05''' Здравствено-хигиенски и рекреативни комплекси :'''E06''' Административно-управни и резиденцијални комплекси :'''E07''' Комплекси од научно-образовен и културен карактер :'''E08''' Меморијални комплекси === F: Културни предели === :'''F01''' Историско-меморијални подрачја и места :'''F02''' Етноподрачја :'''F03''' Археолошки подрачја :'''F04''' Гробишта и др. гробни подрачја :'''F05''' Урбани подрачја со препознатливи амбиентално-архитектонски и др. одлики === G: Други културни предели === :'''G01''' Културни пејзажи :'''G02''' Подрачја од научен интерес === X: Непознато === :'''X''' ''Се користи кога не ви е јасно или не сте сигурни во која категорија треба да се стави сликаното'' ==Образец за подигање слики== <big> <span class="mw-ui-button" role="button" aria-disabled="false">[https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard?campaign=wlm-mk Подигнете слики!]</span> </big> ==Контакт== *[[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] е-пошта: jovan@wikimedia.mk == Надворешни врски == * [https://www.wikilovesmonuments.org/ Меѓународна матична страница на Вики ги сака спомениците] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Monuments_2026 Проектна страница на Ризницата за 2026 година] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] [[Категорија:Википедија:Вики ги сака спомениците|2026]] j8d8ixugllf5p3pra9sarjmq2qlf83q 0 1395701 5616242 5599873 2026-08-24T17:56:58Z Bjankuloski06 332 /* Родот Робевци */ Додадена категорија 5616242 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Dimitar Robev Bitolya.jpg|мини|Димитар Робев]] '''Димитар Робев''' (Охрид, 1822– 1890) — виден претставник на македонското граѓанство, застапник за создавање македонско кнежевство во времето на [[Голема источна криза|Источната криза]]. Се школувал во [[Јанина]] и во [[Атина]]. Се застапувал за еманципација на македонскиот народ од елинизмот и за обновување на Охридската архиепископија како автокефална црква. Се ангажирал за ослободување од затвор на браќата Миладиновци. Бил еден од основачите на Битолската црковно-училишна општина. Помогнал околу изградбата на народноопштинските цркви „Св. Недела“ (1863) и „Св. Богородица“ (1871) во Битола. Пратеник во Османлискиот парламент (1876). {{clear}} ==Родот Робевци== {{Робевци}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Робев, Димитар}} [[Категорија:Родени во 1822 година]] [[Категорија:Починати во 1890 година]] [[Категорија:Робевци]] [[Категорија:Македонски стопанственици]] le4lbyjnikg4d7lk9ih27gu5sqakefg 0 1399340 5616248 5589593 2026-08-24T17:57:09Z Bjankuloski06 332 Додадена категорија 5616248 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Личност|name=Коце Бондиков|birth_name=Коце П. Бондиков|birth_date=[[1878]]|birth_place=[[Велес]], [[Отоманска Македонија]]|death_date=неизв.|death_place=[[Софија]], [[Царство Бугарија]]|resting place=[[Централни софиски гробишта]]}} '''Коце П. Бондиков''' или '''Кочо Бондиќ<ref name=":3">{{Наведени вести|url=https://duma.mk/kultura/28938-2020-04-20-13-53-52/|title=Велес, град на чалгија, на музички тајфи, добри музичари, композитори, диригенти и солисти|last=Данов|first=Љупчо|date=20 април 2020|work=Дума}}</ref>''' ([[Велес]], [[1878]] — ?) — [[Македонец|македонски]] трговец и деец на [[Сојуз на македонските емигрантски организации|Македонските братства]]. Учесник во [[Балканските војни]] и [[Првата светска војна]]. == Животопис == Коце Бондиков е роден во [[1878|1878 година]] во [[Велес|градот Велес]], тогаш дел од [[Отоманското Царство]]. Стекнал основно образование во неговиот мајчин град. За време на [[Хуриет]]от, Бондиков се приклучил во оркестрата на [[Кочо Апостолов|Кочо Матов Апостолов — Чаушот]]. Заедно со други членови свиреле [[Чалгија|чалгиска музика]].'''<ref name=":3" />''' Во [[1912|1912 година]], за време на [[Првата балканска војна]], Бондиков се приклучил во [[Македонско-одринските доброволни чети|Македоно-одринските доброволни чети]] како дел од четвртата битолска чета.<ref>{{МОО|78}}</ref> Повторно учествувал во МОО при [[Втората балканска војна]] и подоцна [[Првата светска војна]]. Поради тоа бил награден со орденот „за храброст“. По војните се преселил во [[Софија|Красно Село, населба во Софија]], [[Царство Бугарија]]. Учествувал во основањето на Красноселската банка. Меѓу двете светски војни дејствувал како деец на [[Сојуз на македонските емигрантски организации|Македонските братства]]. Починал во Софија. Денес е погребан во [[Централни софиски гробишта|Централните софиски гробишта]].<ref>{{Наведени вести|url=https://sofiapomni.com/parcel.php?id=115|title=Парцел 115|work=София помни}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бондиков, Кочо}} [[Категорија:Луѓе од Велес]] [[Категорија:Родени во 1878 година]] [[Категорија:Починати во Софија]] [[Категорија:Македонски преселници во Софија]] [[Категорија:Македонски трговци]] [[Категорија:Дејци на Македонските братства]] [[Категорија:Погребани на Централните софиски гробишта]] [[Категорија:Македонски стопанственици]] 26c3hkkoj7wloqezu5cv2qwrld5wiar 0 1399954 5616357 5599883 2026-08-24T22:52:14Z Sheafification 125344 Корекции, додадени заглавја за морфизми и стебла 5616357 wikitext text/x-wiki '''Сноп''' — [[Математика|математичка]] структура која го на секое отворено [[Подмножество|подмножество]] на [[Тополошки простор|тополошки простор]] му одредува [[Множество|множество]], кое често се интерпретира како множеството на [[Функција (математика)|функции]] врз истото множество. == Мотивација == Нека <math>M</math> е [[Реален број|реално]] диференцијабилно [[Многуобразие|многуобразие]]. Тогаш, за секое отворено подмножество <math>U \subseteq M</math> го добиваме множеството <math>C^1(U) := C^1(U, \mathbb{R})</math> на [[Диференцијабилна функција|непрекинато диференцијабилни функции]] од видот <math>U \to \mathbb{R}</math>. Ако <math>V \subseteq U</math> се отворени подмножества, секоја функција <math>f \in C^1(U)</math> може да се ограничи врз помалото отворено множество <math>V</math>. Така добиваме за сите отворени <math>V \subseteq U</math> функција <math>\operatorname{res}^U_V:C^1(U) \to C^1(V)</math>. Ваквиот податок кој се состои од назначени множества <math>C^1(U)</math> за секое отворено подмножество <math>U</math> заедно со функции на ограничување <math>\operatorname{res}^U_V</math> го нарекуваме сноп. Нека <math>\varphi: M_1 \to M_2</math> е диференцијабилно пресликување на диференцијабилни многуобразија. За секое отворено подмножество <math>V \subseteq M_2</math> добиваме пресликување <math>\varphi^*_V:C^1(V) \to C^1(f^{-1}(V))</math> каде <math>f \in C^1(V)</math> се испраќа кон <math>f \circ \varphi\vert_{f^{-1}(V)} \in C^1(f^{-1}(V))</math>. Забележи дека ова пресликување е добро дефинирано бидејќи <math>\varphi</math> е диференцијабилно пресликување. Не е тешко дури и следново да се докаже: ако <math>\varphi: M_1 \to M_2</math> е непрекинато (не бараме да е диференцијабилно!) пресликување меѓу диференцијаблини многуобразија, тогаш <math>\varphi</math> е диференцијабилно, ако и само ако погоре дефинираните пресликувања <math>\varphi^{*}_V</math> се добро дефинирани. Ова значи дека за да ја знаеме диференијабилната стурктура врз многуобразие <math>M</math>, доволно е да го имаме податокот на горе дефинираните <math>C^1(U)</math> и <math>\operatorname{res}^U_V</math>. Ова природно не води кон дефиницијата на '''предсноп''', која ќе ја дадеме накратко. Дефиницијата на предсноп е обид да са формализираат својствата кои ги очекуваме од множества на функции заедно со ограничувања. Сепак, оваа дефиниција не е доволно „добра“ во овој контекст, бидејќи има премалку структура. Поимот на '''снопот''' додава врз поимот на предсноп дополнителни барања кои исто се природни во овој контекст. == Дефиниција на предсноп == Нека <math>X</math> е тополошки простор. '''Предсноп (на множества)''' <math>\mathcal{F}</math> врз <math>X</math> се состои од следниве податоци: * За секое отворено подмножество <math>U \subseteq X</math> назначено множество <math>\mathcal{F}(U)</math>; * За сите вметнувања на отворени подмножества <math>V \subseteq U</math> назначено пресликување <math>\operatorname{res}^U_V:\mathcal{F}(U) \to \mathcal{F}(V)</math>, кои ги исполнуваат следните услови: * <math>\operatorname{res}^U_U = \operatorname{id}_{\mathcal{F}(U)}</math> * За сите вметнувања <math>W \subseteq V \subseteq U</math> на отворени подмножества важи <math>\operatorname{res}^U_W = \operatorname{res}^V_W \circ\operatorname{res}^U_V</math>. Елементите на <math>\mathcal{F}(U)</math> се нарекуваат '''секции''' врз <math>U</math>, a елементите на <math>\mathcal{F}(X)</math> '''глобални секции'''. Во погорната дефиниција можат множества да бидат заменети со објекти од произволна [[Категорија (математика)|категорија]], така што тогаш се бара <math>\operatorname{res}^U_V</math> да се [[Категорија (математика) |морфизми]] во истата категорија. === Еквивалентна дефиниција === Нека <math>X</math> е тополошки простор. Ја дефинираме категоријата <math>\operatorname{Ouv}(X)</math> (од [[Француски јазик|француски]] [https://en.wiktionary.org/wiki/ouvert ouvert], отворен), чии објекти се отворените подмножества на <math>X</math>, а чии морфизми се вметнувањата <math>V \subseteq U</math>, т.е. постои точно еден морфизам <math>V \to U</math> ако и само ако <math>V \subseteq U</math>. Тогаш предсноп врз <math>X</math> е [[Функтор|контраваријантен функтор]] од <math>\operatorname{Ouv}(X)</math> кон категоријата на множества (или произволна категорија <math>\mathcal{C}</math>). == Дефиниција на сноп == Нека <math>X</math> е тополошки простор. Предсноп <math>\mathcal{F}</math> врз <math>X</math> се нарекува '''сноп''', ако ги исполнува следниве два услови: * за секое отворено подмножество <math>U</math>, сите покриви <math>U = \bigcup_i U_i</math> и секции <math>f, g \in \mathcal{F}(U)</math>, така што <math>\operatorname{res}^U_{U_i}(f) = \operatorname{res}^U_{U_i}(g)</math> за сите <math>i</math>, важи <math>f = g</math> ('''[[Аксиома|аксиома]] на идентитет'''); * за секое отворено подмножество <math>U</math>, сите покриви <math>U = \bigcup_i U_i</math> и секции <math>f_i \in \mathcal{F}(U_i)</math>, така што <math>\operatorname{res}^{U_i}_{U_i \cap U_j}(f_i) = \operatorname{res}^{U_j}_{U_i \cap U_j}(f_j)</math> за сите <math>i,j</math>, постои <math>f \in \mathcal{F}(U)</math>, така што <math>\operatorname{res}^U_{U_i}(f) = f_i</math> ('''аксиома на лепење'''); == Примери == Главни примери за (пред)снопови во [[Геометрија|геометријата]] се од видот кој на секое отвоерено подмножество му ги определува функциите врз тоа множество. На пример, за секое реално диференцијабилно многуобразие <math>M</math>, податокот кој на секое отворено подмножество <math>U</math> му го определува множеството (или дури и [[Прстен (математика)|прстенот]]) <math>C^1(M)</math> на непрекинато диференцијабилните функции <math>f: M \to \mathbb{R}</math> заедно со обичните ограничувања претставуваат сноп. Истото важи и за топлошките простори заедно со [[Непрекината функција|непрекинатите функции]] врз истиот, комплексните могуобразија заедно со [[Холоморфна функција|холоморфните функции]] итн. === Предснопови кои што не се снопови === Постојат предснопови кои што не се снопови. Нека <math>\mathcal{F}</math> е предснопот врз <math>\mathbb{R}</math> кој на секое отворено подмножество <math>U</math> му ги определува ''ограничените'' функции од видот <math>U \to \mathbb{R}</math>. Овој предсноп не е сноп, бидејќи ограничени функции врз ограничени отворени подмножества не можат секогаш се лепат на ограничена функција врз неограничено отворено подмножество. На сличен начин, предснопот врз <math>\mathbb{C}</math> на холоморфните функции кои поседуваат логаритам не е сноп. == Морфизам на (пред)снопови == Нека <math>\mathcal{F},\mathcal{G}</math> се предснопови врз тополошки простор <math>X</math>. '''Морфизам''' <math>\eta : \mathcal{F} \to \mathcal{G}</math> на предснопови се состои од следниве податоци: За секое отворено подмножество <math>U \subseteq X</math> пресликување <math>\eta_U : \mathcal{F}(U) \to \mathcal{G}(U)</math> така што за секое вметнување <math>U \subseteq V</math> на отворени подмножества дијаграмот <math display="block">\begin{array}{lcl} & \mathcal{F}(V) & \overset{\eta_V}\rightarrow & \mathcal{G}(V) & \\ & \downarrow \operatorname{res}^V_U && \downarrow \operatorname{res}^V_U\\ & \mathcal{F}(U) & \overset{\eta_U}\rightarrow & \mathcal{G}(U) & \\ \end{array}</math> е [[Комутативен дијаграм|комутативен]], т.е. двете можни композиции во дијаграмот се еднакви. Ако <math>\mathcal{F},\mathcal{G}</math> се предснопови на абелови групи, престени итн. тогаш се бара дека пресликувањата <math>\eta_U : \mathcal{F}(U) \to \mathcal{G}(U)</math> се хомоморфизми на групи, прстени итн. Од гледната точка на предснопови како контраваријантни функтори <math>\operatorname{Ouv}(X) \to \mathcal{C}</math>, морфизам на снопови е [[морфизам на функтори]]. '''Морфизам''' на снопови е морфизам на предснопови, каде што двата снопа се гледаат како предснопови. == Стебло на (пред)сноп == Нека <math>\mathcal{F}</math> е предсноп врз тополошки простор <math>X</math> и <math>x \in X</math> точка. '''Стеблото''' ([[Англиски јазик|aнглиски]] [[:en:Stalk_(sheaf)|stalk]]) <math>\mathcal{F}_x</math> на предснопот <math>\mathcal{F}</math> во <math>x</math> е множеството <math display="inline">\mathcal{F}_x := \operatorname{colim}_{x \in U \subseteq X} \mathcal{F}(U)</math> каде [[Колимес|колимесот]] е над [[Подредено множество|подреденото множество]] на сите отворени множества во <math>X</math> кои и што ја содржат точката <math>x</math> и каде што <math>U \leq V \iff V \subseteq U</math>. Ако <math>\mathcal{F}</math> е предсноп на абелови групи, прстени итн. тогаш и <math>\mathcal{F}_x</math> ја има структурата на абелова група, прстен итн. (Ова важи за категорија во која постојат колимеси.) '''Стеблото''' на сноп се дефинира како стеблото на итстиот сноп гледан како предсноп. Ако <math>\eta : \mathcal{F} \to \mathcal{G}</math> е морфизам на (пред)снопови, тогаш на природен начин добиваме пресликување (поточно хомоморфизам во слугајите на преднопови на абелови групи или прстени) <math>\eta_x : \mathcal{F}_x \to \mathcal{G}_x</math> на стеблата во секоја точка <math>x \in X</math>. 61lwlu0t73zygkguykw7ti8vbfu8qn8 5616393 5616357 2026-08-25T09:28:38Z Sheafification 125344 Додадени директна и инверзна слика 5616393 wikitext text/x-wiki '''Сноп''' — [[Математика|математичка]] структура која го на секое отворено [[Подмножество|подмножество]] на [[Тополошки простор|тополошки простор]] му одредува [[Множество|множество]], кое често се интерпретира како множеството на [[Функција (математика)|функции]] врз истото множество. == Мотивација == Нека <math>M</math> е [[Реален број|реално]] диференцијабилно [[Многуобразие|многуобразие]]. Тогаш, за секое отворено подмножество <math>U \subseteq M</math> го добиваме множеството <math>C^1(U) := C^1(U, \mathbb{R})</math> на [[Диференцијабилна функција|непрекинато диференцијабилни функции]] од видот <math>U \to \mathbb{R}</math>. Ако <math>V \subseteq U</math> се отворени подмножества, секоја функција <math>f \in C^1(U)</math> може да се ограничи врз помалото отворено множество <math>V</math>. Така добиваме за сите отворени <math>V \subseteq U</math> функција <math>\operatorname{res}^U_V:C^1(U) \to C^1(V)</math>. Ваквиот податок кој се состои од назначени множества <math>C^1(U)</math> за секое отворено подмножество <math>U</math> заедно со функции на ограничување <math>\operatorname{res}^U_V</math> го нарекуваме сноп. Нека <math>\varphi: M_1 \to M_2</math> е диференцијабилно пресликување на диференцијабилни многуобразија. За секое отворено подмножество <math>V \subseteq M_2</math> добиваме пресликување <math>\varphi^*_V:C^1(V) \to C^1(f^{-1}(V))</math> каде <math>f \in C^1(V)</math> се испраќа кон <math>f \circ \varphi\vert_{f^{-1}(V)} \in C^1(f^{-1}(V))</math>. Забележи дека ова пресликување е добро дефинирано бидејќи <math>\varphi</math> е диференцијабилно пресликување. Не е тешко дури и следново да се докаже: ако <math>\varphi: M_1 \to M_2</math> е непрекинато (не бараме да е диференцијабилно!) пресликување меѓу диференцијаблини многуобразија, тогаш <math>\varphi</math> е диференцијабилно, ако и само ако погоре дефинираните пресликувања <math>\varphi^{*}_V</math> се добро дефинирани. Ова значи дека за да ја знаеме диференијабилната стурктура врз многуобразие <math>M</math>, доволно е да го имаме податокот на горе дефинираните <math>C^1(U)</math> и <math>\operatorname{res}^U_V</math>. Ова природно не води кон дефиницијата на '''предсноп''', која ќе ја дадеме накратко. Дефиницијата на предсноп е обид да са формализираат својствата кои ги очекуваме од множества на функции заедно со ограничувања. Сепак, оваа дефиниција не е доволно „добра“ во овој контекст, бидејќи има премалку структура. Поимот на '''снопот''' додава врз поимот на предсноп дополнителни барања кои исто се природни во овој контекст. == Дефиниција на предсноп == Нека <math>X</math> е тополошки простор. '''Предсноп (на множества)''' <math>\mathcal{F}</math> врз <math>X</math> се состои од следниве податоци: * За секое отворено подмножество <math>U \subseteq X</math> назначено множество <math>\mathcal{F}(U)</math>; * За сите вметнувања на отворени подмножества <math>V \subseteq U</math> назначено пресликување <math>\operatorname{res}^U_V:\mathcal{F}(U) \to \mathcal{F}(V)</math>, кои ги исполнуваат следните услови: * <math>\operatorname{res}^U_U = \operatorname{id}_{\mathcal{F}(U)}</math> * За сите вметнувања <math>W \subseteq V \subseteq U</math> на отворени подмножества важи <math>\operatorname{res}^U_W = \operatorname{res}^V_W \circ\operatorname{res}^U_V</math>. Елементите на <math>\mathcal{F}(U)</math> се нарекуваат '''секции''' врз <math>U</math>, a елементите на <math>\mathcal{F}(X)</math> '''глобални секции'''. Во погорната дефиниција можат множества да бидат заменети со објекти од произволна [[Категорија (математика)|категорија]] (најчесто абелови [[Група (математика)|групи]] или [[Прстен (математика)|прстени]]), така што тогаш се бара <math>\operatorname{res}^U_V</math> да се [[Категорија (математика) |морфизми]] во истата категорија. === Еквивалентна дефиниција === Нека <math>X</math> е тополошки простор. Ја дефинираме категоријата <math>\operatorname{Ouv}(X)</math> (од [[Француски јазик|француски]] [https://en.wiktionary.org/wiki/ouvert ouvert], отворен), чии објекти се отворените подмножества на <math>X</math>, а чии морфизми се вметнувањата <math>V \subseteq U</math>, т.е. постои точно еден морфизам <math>V \to U</math> ако и само ако <math>V \subseteq U</math>. Тогаш предсноп врз <math>X</math> е [[Функтор|контраваријантен функтор]] од <math>\operatorname{Ouv}(X)</math> кон категоријата на множества (или произволна категорија <math>\mathcal{C}</math>). == Дефиниција на сноп == Нека <math>X</math> е тополошки простор. Предсноп <math>\mathcal{F}</math> врз <math>X</math> се нарекува '''сноп''', ако ги исполнува следниве два услови: * за секое отворено подмножество <math>U</math>, сите покриви <math>U = \bigcup_i U_i</math> и секции <math>f, g \in \mathcal{F}(U)</math>, така што <math>\operatorname{res}^U_{U_i}(f) = \operatorname{res}^U_{U_i}(g)</math> за сите <math>i</math>, важи <math>f = g</math> ('''[[Аксиома|аксиома]] на идентитет'''); * за секое отворено подмножество <math>U</math>, сите покриви <math>U = \bigcup_i U_i</math> и секции <math>f_i \in \mathcal{F}(U_i)</math>, така што <math>\operatorname{res}^{U_i}_{U_i \cap U_j}(f_i) = \operatorname{res}^{U_j}_{U_i \cap U_j}(f_j)</math> за сите <math>i,j</math>, постои <math>f \in \mathcal{F}(U)</math>, така што <math>\operatorname{res}^U_{U_i}(f) = f_i</math> ('''аксиома на лепење'''); == Примери == Главни примери за (пред)снопови во [[Геометрија|геометријата]] се од видот кој на секое отвоерено подмножество му ги определува функциите врз тоа множество. На пример, за секое реално диференцијабилно многуобразие <math>M</math>, податокот кој на секое отворено подмножество <math>U</math> му го определува множеството (или дури и [[Прстен (математика)|прстенот]]) <math>C^1(M)</math> на непрекинато диференцијабилните функции <math>f: M \to \mathbb{R}</math> заедно со обичните ограничувања претставуваат сноп. Истото важи и за топлошките простори заедно со [[Непрекината функција|непрекинатите функции]] врз истиот, комплексните могуобразија заедно со [[Холоморфна функција|холоморфните функции]] итн. === Предснопови кои што не се снопови === Постојат предснопови кои што не се снопови. Нека <math>\mathcal{F}</math> е предснопот врз <math>\mathbb{R}</math> кој на секое отворено подмножество <math>U</math> му ги определува ''ограничените'' функции од видот <math>U \to \mathbb{R}</math>. Овој предсноп не е сноп, бидејќи ограничени функции врз ограничени отворени подмножества не можат секогаш се лепат на ограничена функција врз неограничено отворено подмножество. На сличен начин, предснопот врз <math>\mathbb{C}</math> на холоморфните функции кои поседуваат логаритам не е сноп. == Морфизам на (пред)снопови == Нека <math>\mathcal{F},\mathcal{G}</math> се предснопови врз тополошки простор <math>X</math>. '''Морфизам''' <math>\eta : \mathcal{F} \to \mathcal{G}</math> на предснопови се состои од следниве податоци: За секое отворено подмножество <math>U \subseteq X</math> пресликување <math>\eta_U : \mathcal{F}(U) \to \mathcal{G}(U)</math> така што за секое вметнување <math>U \subseteq V</math> на отворени подмножества дијаграмот <math display="block">\begin{array}{lcl} & \mathcal{F}(V) & \overset{\eta_V}\rightarrow & \mathcal{G}(V) & \\ & \downarrow \operatorname{res}^V_U && \downarrow \operatorname{res}^V_U\\ & \mathcal{F}(U) & \overset{\eta_U}\rightarrow & \mathcal{G}(U) & \\ \end{array}</math> е [[Комутативен дијаграм|комутативен]], т.е. двете можни композиции во дијаграмот се еднакви. Ако <math>\mathcal{F},\mathcal{G}</math> се предснопови на абелови групи, прстени итн. тогаш се бара дека пресликувањата <math>\eta_U : \mathcal{F}(U) \to \mathcal{G}(U)</math> се хомоморфизми на групи, прстени итн. Од гледната точка на предснопови како контраваријантни функтори <math>\operatorname{Ouv}(X) \to \mathcal{C}</math>, морфизам на снопови е [[морфизам на функтори]]. '''Морфизам''' на снопови е морфизам на предснопови, каде што двата снопа се гледаат како предснопови. Предсноповите и сноповите врз <math>X</math> заедно со вака дефинираните морфизми сочинуваат категории. (Пред)сноповите на абелови групи сочинуваат абелова категорија, т.е. категорија во која секој постојат конечни директни продукти и секој морфизам има [[Јадро (математика)|јадро]] и [[којадро]]. == Стебло на (пред)сноп == Нека <math>\mathcal{F}</math> е предсноп врз тополошки простор <math>X</math> и <math>x \in X</math> точка. '''Стеблото''' ([[Англиски јазик|aнглиски]] [[:en:Stalk_(sheaf)|stalk]]) <math>\mathcal{F}_x</math> на предснопот <math>\mathcal{F}</math> во <math>x</math> е множеството <math display="inline">\mathcal{F}_x := \operatorname{colim}_{x \in U \subseteq X} \mathcal{F}(U)</math> каде [[Колимес|колимесот]] е над [[Подредено множество|подреденото множество]] на сите отворени множества во <math>X</math> кои и што ја содржат точката <math>x</math> и каде што <math>U \leq V \iff V \subseteq U</math>. Ако <math>\mathcal{F}</math> е предсноп на абелови групи, прстени итн. тогаш и <math>\mathcal{F}_x</math> ја има структурата на абелова група, прстен итн. (Ова важи за категорија во која постојат колимеси.) '''Стеблото''' на сноп се дефинира како стеблото на итстиот сноп гледан како предсноп. Ако <math>\eta : \mathcal{F} \to \mathcal{G}</math> е морфизам на (пред)снопови, тогаш на природен начин добиваме пресликување (поточно хомоморфизам во слугајите на преднопови на абелови групи или прстени) <math>\eta_x : \mathcal{F}_x \to \mathcal{G}_x</math> на стеблата во секоја точка <math>x \in X</math>. == Директна и инверзна слика на (пред)сноп == Нека <math>f: X \to Y</math> е непрекинато пресликување меѓу два тополошки простори. Ако имаме (пред)сноп врз <math>X</math> или <math>Y</math>, природно е прашањето како може со помош на <math>f</math> да се добие (пред)сноп врз врз другиот простор. === Директна слика на (пред)сноп === Нека <math>\mathcal{F}</math> е предсноп врз <math>X</math>. Тогаш <math>f_*\mathcal{F}(V) := \mathcal{F}(f^{-1}(V))</math> за секое отворено <math>V \subseteq Y</math> заедно со природните рестрикции дефинира предсноп <math>f_*\mathcal{F}</math> врз <math>Y</math>, наречен '''директната слика''' на <math>\mathcal{F}</math> преку <math>f</math>. Ако <math>\mathcal{F}</math> е сноп, тогаш <math>f_*\mathcal{F}</math> исто е сноп. Така довибаме функтори <math>f_* : \operatorname{PreSh}(X) \to \operatorname{PreSh}(Y)</math> и <math>f_* : \operatorname{Sh}(X) \to \operatorname{Sh}(Y)</math>. === Инверзна слика на (пред)сноп === Нека <math>\mathcal{G}</math> е предсноп врз <math>X</math>. Тогаш <math>f^{-1}\mathcal{G}(U) := \operatorname{colim}_{V \supseteq f(U)} \mathcal{G}(V)</math> за секое отворено <math>U \subseteq X</math> заедно со природните рестрикции дефинира предсноп <math>f^{-1}\mathcal{G}</math> врз <math>X</math>, наречен '''инверзната слика''' на <math>\mathcal{G}</math> преку <math>f</math>. Ако <math>\mathcal{G}</math> е сноп, тогаш <math>f^{-1}\mathcal{G}</math> исто е сноп. Така довибаме функтори <math>f^{-1} : \operatorname{PreSh}(Y) \to \operatorname{PreSh}(X)</math> и <math>f^{-1} : \operatorname{Sh}(Y) \to \operatorname{Sh}(X)</math>. jyvah2y0gzqjgp5y6zrl9b6t3ixpmb3 0 1401444 5616246 5613155 2026-08-24T17:57:06Z Bjankuloski06 332 /* Наводи */ Додадена категорија 5616246 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Јаким Цветанов | портрет = Yakim Tsvetanov.jpg | px = | опис = Портрет на Јаким Цветанов во 1923 година | родено-име = Јаким Цветанов Стаменков | роден-дата = {{роден на|||1878}} | роден-место = [[Радибуш]], [[Косовски Вилает]], [[Османлиска Империја]] | починал-дата = {{починал на и возраст|df=yes|1973|||1878||}} | починал-место = [[Софија]], [[НР Бугарија]] | починал-причина = | почивалиште = [[Централни софиски гробишта]] | националност = [[Османлиска Империја|Отоманец]]<br />[[Бугарија|Бугарин]] | народност = [[Македонци|Македонец]] | наставка = | наставка1 = | наставка2 = | познат = | занимање = градежен претприемач | сопружник = | татко = | мајка = | родители = | роднини = | деца = | lbl1 = | data1 = | lbl2 = | data2 = | lbl3 = | data3 = | lbl4 = | data4 = | lbl5 = | data5 = | lbl-style = }}  [[Податотека:BZB_NBKM_1910.jpg|мини|250x250пкс|Зградата на Бугарската земјоделска банка на ул. „Иван Вазов“ бр. 3.]] '''Јаким Цветанов Стаменков''' ― [[Бугарија|бугарски]] градежен [[претприемач]] и индустријалец од [[Македонци|македонска]] [[народност]].<ref name="София помни 48">{{Наведена мрежна страница|url=http://sofiapomni.com/parcel.php?id=48|title=Парцел 48|publisher=София помни|accessdate=21 август 2026}}</ref> == Животопис == Тој бил роден во 1878 година во селото [[Радибуш]], [[Кривопаланечка Котлина|Кривопаланечко]], тогаш во [[Отоманско Царство|Османската Империја]]. Тој се [[Доселување|доселил]] во [[Софија]]. Учествувал како делегат од Паланечкото благотворително братство во обединувачкиот конгрес на [[Македонска федеративна организација|Македонската федеративна организација]] и [[Сојуз на македонските емигрантски организации|Сојузот на македонските емигрантски организации]] од јануари 1923 година. Тој развил градежен бизнис како неговото [[претпријатие]] ги извело следните проекти: * Второто крило на Бугарската земјоделска банка; * Полагањето на бетонските основи на [[Црква Свети Александар Невски (Софија)|црквата „Свети Александар Невски“]]; * [[Централни минерални бањи (Софија)|Централни минерални бањи]]; * Второто крило на Државната печатница; * Зданието на д-во „Радоста на сите тажни“; * Споениот кат на Народна банка; * Книшното складиште на Софиската банка;<ref name="София помни 48" /> * Министерство на земјоделството; * Американскиот колеџ во Софија (заедно со браќата [[Лазар Киселинчев|Лазар]] и Георги Киселинчев);<ref>{{Наведена книга|title=Американският колеж в София|last=Бляк|first=Флойд|publisher=Университетско издателство „Св. Климент Охридски“|year=1992|location=София|pages=38}}</ref> * Училишта „Отец Паисиј“; * Агрономскиот факултет во Софија – арх. Овчаров;<ref name="Vesti">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.vesti.bg/razvlechenia/shoubiznes/sled-chervenata-kyshta-i-siniia-lyv-veche-imame-i-lilavo-kino-6049847|title=София с ново място за култура и изкуство в цвят лилав|publisher=Vesti.bg|accessdate=10 април 2016}}</ref> * Бугарска народна банка – арх. Цолов и арх. Василев; * Општото осигурително друштво „Витоша“ Софија, ул. Московска бр. 5; * Библиотека и хотел „Словенска беседа“ (1939) (заедно со браќата [[Лазар Киселинчев|Лазар]] и Георги Киселинчев); * Железничарскиот дом до Централната железничка станица; * Зградата на кино „Левски“ (1946); * Автопатот Пловдив – Пазарџик; * Студентски дом – спрема споменици на „Цар Ослободител“ * КООП Севастопол на ул, „Г. Со. Раковски“ и пл. „Славејков“; * Зградата на Сојузи на популарните банки – арх. Овчаров; * Бесплатно – водопровод и канализација на Горнобањски пат. После 1944 година, тој работек две години како технички шеф во „Софболстрој“ и многу други приватни и опшествени згради. Цветанов ја спонзорирал [[Внатрешна македонска револуционерна организација (Автономистичка)|Внатрешната македонска револуционерна организација]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sitebulgarizaedno.com/index.php?option=com_content&view=article&id=467:2012-09-29-15-06-41&catid=29:2010-04-24-09-14-13&Itemid=61|title=ВМРО беше една истинска българска народна организация|last=Билярски|first=Цочо В|publisher=Сите българи заедно|accessdate=21 август 2026}}</ref> == Наводи == <references /> {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Цветанов, Јаким}} [[Категорија:Погребани на Централните софиски гробишта]] [[Категорија:Дејци на Македонските братства]] [[Категорија:Македонски преселници во Софија]] [[Категорија:Починати во Софија]] [[Категорија:Починати во 1973 година]] [[Категорија:Родени во 1878 година]] [[Категорија:Бугарски општественици од Македонија]] [[Категорија:Луѓе од Радибуш]] [[Категорија:Бугарски претприемачи од Македонија]] [[Категорија:Отомански Македонци]] [[Категорија:Македонци во Бугарија]] [[Категорија:Македонски стопанственици]] pb0gac6c2qn205orjq4gyp92ibc63t9 4 1401506 5616261 5616032 2026-08-24T19:22:59Z Jtasevski123 69538 /* Заклучок */ 5616261 wikitext text/x-wiki '''Изложба на копаничарски дела во Неготино''' - фотолов на изложбата. Барателот јасно го претставил својот минат план, образложувајќи каде и што фотографирал, со кое превозно средство патувал, колку време траел потфатот, колку членови учествувале во екипата (ако ги има) и колкави биле трошоците. Врз основа на содржината на барањето, заедницата ќе донесе одлука во врска со предлогот. Барањето ќе биде одобрено во оној момент кога истото ќе добие три гласа „За“ или најмалку две третини од вкупниот број на гласови во случај веќе да има три гласа „Против“ или „Воздржан“. Свој придонес во дискусијата за поднесените предлози може да даде секој корисник на Википедија на македонски јазик, додека право на глас има секој корисник со најмалку 500 уредувања на Википедија на македонски јазик. Гласањето трае 24 часа од моментот на објавување на предлогот. Ова гласање ќе заврши на 24 август 2026 година точно во 19:00 часот. == Основни информации == ===Место/места=== Посета на изложбата на копаничарски дела во Неготино. ===Траење=== Фотоловот се извел на 13 февруари (петок), 2026 година и било во вкупно времетраење од 2 часа ===Поединец или група (тогаш и бр. на членови)=== *[[Корисник:Kiro Ristov|Kiro Ristov]] со опрема: Nikon D3400 ===Трошоци=== 2200 денари (патен трошок, јадење и освежување) === Напомена === Корисникот веќе ги објавил фотографиите па бара надомест за минат настан. ([[:commons:Special:Contributions/Kiro_Ristov|40 фотографии на 14 февруари]]) == Дискусија и гласање == Свој придонес во дискусијата за поднесените предлози може да даде секој корисник на Википедија на македонски јазик, додека право на глас има секој корисник со најмалку 500 уредувања на Википедија на македонски јазик.<br> Гласањето трае 24 часа од моментот на објавување на предлогот. Ова гласање ќе заврши на 24 август 2026 година точно во 19:00. === Гласање === # {{за}} [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 19:00, 23 август 2026 (CEST) # {{за}} [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 10:03, 24 август 2026 (CEST) # {{за}} - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 10:18, 24 август 2026 (CEST) === Заклучок === {{одобрено}} [[Категорија:Википедија:Фотоловови 2026|Изложба на копаничарски дела]] tvuttjoh7kekznqzkz9w14lrhp4hyqo 0 1401508 5616137 5616022 2026-08-24T14:00:44Z P.Nedelkovski 47736 Создадено со преведување на одделот „Značilnost umetniških del nastalih v obdobju manierizma“ од страницата „[[:sl:Special:Redirect/revision/6686396|Manierizem]]“ 5616137 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Parmigianino_-_Madonna_and_Child_with_Angels,_known_as_the_Madonna_with_the_Long_Neck.jpg|мини|408x408пкс| Во ''[[Marija z dolgim vratom, Parmigianino|„Марија со долг врат]]'' “ (1534–1540) [[Parmigianino|од Пармиџанино]], маниризмот се одликува со издолжени сразмери, високо стилизирани пози и недостаток на јасна перспектива.]] '''Маниризам''', познат и како доцна [[ренесанса]] — стил во европската уметност што се појавил во подоцнежните години на [[Италијанска ренесанса|италијанската висока ренесанса]] околу 1520 година, се проширил до околу 1530 година и траел до крајот на 16 век во Италија, кога во голема мера бил заменет со [[Барок|барокниот стил]]. Северниот маниризам продолжил да опстојува и во почетокот на 17 век. Стилски, маниризмот опфаќа различни пристапи кои се под влијание на хармоничните идеали поврзани со уметниците како [[Леонардо да Винчи]], [[Рафаел]] и раниот [[Микеланџело Буонароти|Микеланџело]], но истовремено претставуваат и реакција кон нив. Додека уметноста на високата ренесанса нагласува [[сразмерност]], рамнотежа и идеална убавина, маниризмот ги преувеличува таквите квалитети, што често резултира со композиции кои се асиметрични или неприродно елегантни. Стилот е познат по својата интелектуална префинетост и вештачките (наспроти природните) одлики. Овој уметнички стил ѝ дава предност на композициската напнатост и нестабилност пред рамнотежата и јасноста на претходното ренесансно сликарство. Маниризмот во книжевноста и музиката е познат по својот многу нагласен стил и интелектуална префинетост. Дефиницијата на маниризмот и неговите фази сè уште се предмет на расправа меѓу историчарите на уметноста. На пример, некои научници ја примениле одредницата на одредени рани модерни облици на книжевноста (особено поезија) и музика во 16 и 17 век. Поимот се користи и за некои [[Готска уметност|доцноготски]] сликари кои работеле во Северна Европа од околу 1500 до 1530 година, особено маниристите од Антверпен — група неповрзана со италијанското движење. Маниризмот бил применет по аналогија и на сребрената доба на [[Латинска книжевност|латинската книжевност]]. == Именување == [[Податотека:Laocoon_Pio-Clementino_Inv1059-1064-1067.jpg|мини|245x245пкс| ''Лаоконовата група'' — античка скулптура повторно откриена во 1506 година, а денес се чува во Ватиканските музеи. Маниристичките уметници исклучително многу ѝ се восхитувале на оваа скулптура.]] Зборот ''маниризам'' потекнува од италијанскиот збор ''maniera'', што значи „стил“ или „манир“. Во второто издание на неговите ''„Животи на најдобрите сликари, скулптори и архитекти“'' (1568), [[Џорџо Вазари]] го користел ''зборот „maniero“'' во три различни контексти: за да расправа за начинот на работа на уметникот; за да опише личен или групен стил, како што е поимот ''„maniera greca“'', кој се однесува на византискиот стил или едноставно на ''maniero'' на Микеланџело; и за да потврди позитивен суд за уметничкиот квалитет. Вазари бил и маниристички уметник и го опишал раздобјето во кое работел како ''la maniera moderna'', или ''модерен стил''.<ref>Briganti 1961, 6.</ref> Џејмс В. Мироло опишува како поетите ''на „bella maniera“'' се обидувле да ги надминат [[Сонет|сонетите]] на [[Франческо Петрарка|Петрарка]] во виртуозност. Оваа идеја ''за bella maniera'' сугерира дека уметниците кои биле вдахновени на тој начин се стремеле да ги копираат и подобрат своите претходници, наместо непосредно да се соочат со природата. Во суштина, ''bella maniera'' ги зела најдобрите од многу изворни материјали и ги синтетизирала во нешто ново. Како стилска етикета, ''маниризмот'' не е лесен за дефинирање. Го користел швајцарскиот историчар [[Јакоб Буркхарт]] и го популаризирале германските историчари на уметноста на почетокот на 20 век за да се категоризира навидум некатегоризираната уметност од италијанскиот 16 век - уметност за која повеќе не било можно да се прикажат хармоничните и рационални пристапи поврзани со високата ренесанса. [[Висока ренесанса|Високата ренесанса]] „означи раздобје што го одликувала хармонијата, величината и оживувањето на класичната антика“. Изразот ''маниризам'' бил реинтерпретиран во 1967 година од страна на Џон Ширман по изложбата на слики од маниристите организирана од Фриц Гросман во Уметничката галерија во Манчестер Сити во 1965 година. Одредницата ''маниризам'' во 16 век се користел за коментирање на општественото однесување и за префинет виртуозен квалитет или за означување на одредена техника. Сепак, за подоцнежните писатели како што е Џан Пјетро Белори во 17 век, ''la maniera'' бил навредлив израз за наводниот пад на уметноста по [[Рафаел]], особено во 1530-тите и 1540-тите.<ref>Smyth 1962, 1–2.</ref> Од крајот на 19 век па наваму, историчарите на уметноста често го користат изразот за да опишат уметност што го следи ренесансниот класицизам и му претходи на [[Барок|барокот]]. Сепак, историчарите се разликуваат околу тоа дали маниризмот е стил, движење или раздобје. Иако поимот останува контроверзен, тој сè уште најчесто се користи за да се идентификува европската уметност и култура од 16 век.<ref>Cheney, "Preface", xxv–xxxii, and Manfred Wundram, "Mannerism," ''Grove Art Online''. Oxford University Press, [accessed 23 April 2008].</ref> == Потекло и развој == [[Податотека:Michelangelo,_Separation_of_the_Earth_from_the_Waters_00.jpg|мини|230x230пкс| Избрани фигури, ''ignudi'', од таванот во [[Систинската капела]] на [[Микеланџело]]]] На крајот на високата ренесанса, младите уметници доживеале криза: се чинело дека сè што можело да се постигне веќе било постигнато. Немало повеќе технички или други проблеми што требало да се решаваат. Подробното познавање на анатомијата, светлината, физиономијата и начинот на кој луѓето ги покажуваат чувствата преку изразот и гестот, иновативната употреба на човечкиот облик во фигуративната композиција, како и употребата на суптилна градација на тонот, биле речиси совршени. Младите уметници морале да најдат нова цел и да бараат нови пристапи. Во тој миг почнал да се појавува маниризмот. Новиот стил се развил помеѓу 1510 и 1520 година во Фиренца, во Рим или во двата града истовремено. === Потекло и улога на моделите === Ова раздобје е опишано како „природно продолжение“ на уметноста на [[Андреа дел Сарто]], [[Микеланџело]] и [[Рафаел]]. Микеланџело уште на рана возраст развил свој длабоко изворен стил, кој првично бил многу восхитуван, а потоа често копиран и подражаван од други уметници од таа ера. Една од особините што најмногу ги восхитувала неговите современици била неговата ''terribilità'', чувство на стравопочит, а подоцнежните уметници се обиделе да ја подражаваат. Други уметници го усвоиле страсниот и многу личен стил на Микеланџело со копирање на делата на мајсторот, стандарден начин за учениците да учат да сликаат и да вајаат. Неговиот [[таван во Систинската капела]] им дал примери, особено неговото претставување на собрани фигури, машки актови наречени ''игнуди'' и [[Либиска сибила|либиската сибила]], неговото [[претсобје]] во [[Лаврентиевска библиотека|Лаврентиевската библиотека]], ликовите во гробницата на Медичи и, пред сè, неговиот ''[[Страшниот суд (Микеланџело)|Страшен суд]]''. Подоцнежниот Микеланџело бил еден од најголемите претставници на маниризмот. Млади уметници провалиле во неговата куќа и му ги украле цртежите. Џорџо Вазари, во својата книга ''„Животите на најдобрите сликари, скулптори и архитекти“'', забележал дека Микеланџело еднаш рекол: „Оние што се следбеници никогаш не можат да го надминат оној што го следат“. ==== Натпреварувачки дух ==== Натпреварувачкиот дух го поттикнувале покровителите, кои ги охрабрувале спонзорираните уметници да ја нагласат виртуозната техника и да се натпреваруваат едни со други за добивање нарачки. Уметниците биле поттикнувани да бараат нови пристапи и драматично осветлени сцени, детално изработени костими и композиции, издолжени сразмери, високо стилизирани пози и отсуство на јасна перспектива. Гонфалониерот Пјеро Содерини ги нарачал на Леонардо да Винчи и на Микеланџело да украсат ѕид во Салата на петстотините во Фиренца. Се велело дека овие двајца уметници сликаат еден до друг и се натпреваруваат еден со друг, што ги охрабрувало да бидат што е можно поиновативни. {| style="margin:auto;" ! |- |[[Податотека:La_batalla_de_Cascina_-_Sangallo.jpg|алт=copy of lost painting that had been by Michelangelo|мини|250x250пкс|Копија на Бастијано да Сангало според изгубениот оригинал на „''Битката кај Кашина''“ од Микеланџело — дело со кое Микеланџело првично имал намера да се натпреварува со Леонардо за истата нарачка.]] |[[Податотека:Peter_Paul_Ruben's_copy_of_the_lost_Battle_of_Anghiari.jpg|алт=copy of lost painting that had been by Leonardo da Vinci|мини|200x200пкс| Копија на [[Петер Паул Рубенс]] според изгубениот оригинал на „Битката кај Ангијари“ од Леонардо да Винчи — дело со кое Леонардо првично имал намера да се натпреварува со Микеланџело за истата нарачка.]] |} === Ран маниризам === [[Податотека:Jacopo_da_Pontormo_-_Deposizione.jpg|мини|383x383пкс| Јакопо Понтормо, ''Закопот'', 1528; Санта Фелисита, Фиренца]] Раните маниристи во Фиренца - особено учениците на Андреа дел Сарто, како што се Јакопо Понтормо и Росо Фјорентино, се значајни по своите издолжени облици, несигурно урамнотежени пози, нарушена перспектива, ирационални поставки и театарско осветлување. [[Пармиџанино]] (ученик на Кореџо) и [[Џулио Романо]] (главниот помошник на Рафаел) се движеле во слични стилизирани естетски насоки во Рим. Овие уметници созреале под влијание на високата ренесанса, а нивниот стил бил означен како реакција на нејзините класични идеалиа. Наместо непосредно да ја изучуваат природата, помладите уметници почнале да ја изучуваат хеленистичката скулптура и сликите на минатите мајстори. Затоа, овој стил често се дефинира како антикласичен,<ref>Friedländer 1965.</ref> но во тоа време се сметал за природен напредок на високата ренесанса. Најраната експериментална фаза на маниризмот, позната по своите „антикласични“ облици, траела до приближно 1540 или 1550 година. Марсија Б. Хол, професорка по историја на уметноста на Универзитетот Темпл, во својата книга ''„По Рафаел“'' забележува дека прераната смрт на Рафаел го означила почетокот на маниризмот во Рим. Минатите анализи покажуваат дека маниризмот се појавил на почетокот на 16 век истовремено со многу други општествени, научни, верски и политички движења, како што се [[Никола Коперник|Коперниковиот]] [[хелиоцентризам]], опустошувањето на Рим во 1527 година и растечкиот предизвик на протестантската [[Протестантска реформација|реформација]] против моќта на Католичката црква. Како резултат на тоа, издолжените и искривени облици на стилот некогаш биле толкувани како реакција на идеализираните композиции што преовладувале во уметноста на високата ренесанса.<ref name="grove">Manfred Wundram, "Mannerism," Grove Art Online. Oxford University Press, [accessed 23 April 2008].</ref> Ова објаснување за коренитата стилска промена околу 1520-тите денес веќе не е широко прифатено од страна на научниците, иако раната маниристичка уметност сè уште е во голема спротивност со конвенциите на високата ренесанса. === Висок маниризам === Второто раздобје на маниризмот обично се разликува од претходното, таканаречено „антикласично“ раздобје. Подоцнежните маниристи ја нагласувале интелектуалната суета и уметничката виртуозност, одлики што ги навеле подоцнежните критичари да ги обвинат дека работат на неприроден и афектиран ''начин''. ''Маниристичките'' уметници го гледале својот постар современик Микеланџело како свој главен модел; нивната уметност била уметност што ја подражава уметноста, а не уметност што ја подражава природата. Историчарот на уметноста од Сиднеј, Џозеф Фридберг, тврди дека интелектуализирачкиот аспект на маниристичката уметност вклучува очекување дека публиката ќе ја забележи и ќе ја цени оваа визуелна референца. [[Ањоло Бронѕино|Ањоло Бронзино]] и Џорџо Вазари се пример за овој тип на ''maniera'', која траела од приближно 1530 до 1580 година. Оваа уметност на ''maniera'', претежно заснована на дворовите и интелектуалните кругови низ Европа, ја преувеличувала елеганцијата со извонредно внимание на површината и подробностите: фигурите со порцелански тен се прикажани во смирени пози, облеани со светлина, и го пречекуваат гледачот со ладен поглед, ако воопшто воспоставува контакт со очите. Темите на ''maniera'' ретко покажуваат силни чувства, поради што делата што го прикажуваат овој тренд често се нарекуваат „ладни“ или „одвоени“. Ова е типично за таканаречениот стил на ''maniera'' во неговата зрелост.<ref>Shearman 1967, p. 19</ref> == Ширење на маниризмот == [[Податотека:Henry_Howard_Earl_of_Surrey_1546.jpg|мини|239x239пкс| Англиски маниризам: Хенри Хауард, гроф од Сари, 1546 година – редок англиски маниристички портрет, дело на фламански доселеник.]] Градовите [[Рим]], [[Фиренца]] и [[Мантова]] биле маниристички средишта во Италија. [[Венецијанско сликарство|Венецијанското сликарство]] следело различен стил, претставено од [[Тицијан]] во текот на неговата долга кариера. Многу од најраните маниристички уметници кои работеле во Рим во 1520-тите години избегале од градот по опустошувањето на Рим во 1527 година. Како што се ширеле низ континентот во потрага по вработување, нивниот стил се проширил низ цела Италија и Северна Европа. Тоа резултирало со првиот меѓународен уметнички стил по готскиот. Другите делови од Северна Европа немале можност од таков непосреден допир со италијанските уметници, но маниристичкиот стил го направил своето присуство почувствувано преку графики и илустрирани книги. Европските владетели, меѓу другите, купувале италијански дела, а северноевропските уметници продолжиле да патуваат во Италија и помогнале во ширењето на маниристичкиот стил. Поединечни италијански уметници кои работеле на северот го изнедриле движењето познато како северен маниризам. На пример, на [[Франсоа I]] му била подарена сликата ''[[Венера, Купидон, Лудост и Време|„Венера, Купидон, Лудост и Време“]]'' [[Ањоло Бронѕино|од Бронѕино]]. Стилот опаѓал во Италија по 1580 година, бидејќи новото поколение уметници, вклучувајќи ги браќата Карачи, Караваџо и Чиголи, го оживеале [[Натурализам|натурализмот]]. Валтер Фридлендер ова раздобје го определил како „антиманиризам“, исто како што раните маниристи биле „антикласични“ во нивното отстапување од естетските вредности на високата ренесанса, но денес се смета дека браќата Карачи и [[Караваџо]] го започнале преминот кон барокното сликарство, кое преовладувало до 1600 година. Надвор од Италија, маниризмот продолжил во 17 век. Во Франција, каде што Росо заминал на дворот во [[Фонтенбло (дворец)|Фонтенбло]], тој е познат како „стилот на Анри II“ и имал особено влијание врз архитектурата. Други важни континентални средишта на северниот маниризам се дворот на [[Рудолф II (Свето Римско Царство)|Рудолф II]] во [[Прага]], како и [[Харлем]] и [[Антверпен]]. Маниризмот, како стилска категорија, поретко се користел во англиската визуелна и декоративна уметност, каде што почесто се користат народни ознаки како „елизабетански“ и „јакобински“. Единствен исклучок е занаетчискиот ''маниризам'' од 17 век, применет во архитектурата врз основа на книги со урнеци (шаблони), а не на постоечки примери во Континентална Европа. Особено е значајно фламанското влијание во Фонтенбло, кое го комбинирало еротизмот на францускиот стил со рана верзија на традицијата „ванитас“ (''vanitas)'' што ќе преовладува во холандското и фламанското сликарство од 17 век. Клучна појава во ова време биле патувачките сликари (''pittore vago) —'' поим со кој се опишувале сликари од север кои се прикллучувале на работилниците во Франција и Италија за да создадат вистински меѓународен стил. == Одлики на уметничките дела создадени за време на маниристичкото раздобје == [[Податотека:Parmigianino_-_Madonna_and_Child_with_Angels,_known_as_the_Madonna_with_the_Long_Neck.jpg|мини|408x408пкс| Во ''[[Marija z dolgim vratom, Parmigianino|„Марија со долг врат]]'' “ (1534–1540) [[Parmigianino|од Пармиџанино]], маниризмот се одликува со издолжени сразмери, високо стилизирани пози и недостаток на јасна перспектива.]] '''Маниризам''', познат и како доцна [[ренесанса]] — стил во европската уметност што се појавил во подоцнежните години на [[Италијанска ренесанса|италијанската висока ренесанса]] околу 1520 година, се проширил до околу 1530 година и траел до крајот на 16 век во Италија, кога во голема мера бил заменет со [[Барок|барокниот стил]]. Северниот маниризам продолжил да опстојува и во почетокот на 17 век. Стилски, маниризмот опфаќа различни пристапи кои се под влијание на хармоничните идеали поврзани со уметниците како [[Леонардо да Винчи]], [[Рафаел]] и раниот [[Микеланџело Буонароти|Микеланџело]], но истовремено претставуваат и реакција кон нив. Додека уметноста на високата ренесанса нагласува [[сразмерност]], рамнотежа и идеална убавина, маниризмот ги преувеличува таквите квалитети, што често резултира со композиции кои се асиметрични или неприродно елегантни. Стилот е познат по својата интелектуална префинетост и вештачките (наспроти природните) одлики. Овој уметнички стил ѝ дава предност на композициската напнатост и нестабилност пред рамнотежата и јасноста на претходното ренесансно сликарство. Маниризмот во книжевноста и музиката е познат по својот многу нагласен стил и интелектуална префинетост. Дефиницијата на маниризмот и неговите фази сè уште се предмет на расправа меѓу историчарите на уметноста. На пример, некои научници ја примениле одредницата на одредени рани модерни облици на книжевноста (особено поезија) и музика во 16 и 17 век. Поимот се користи и за некои [[Готска уметност|доцноготски]] сликари кои работеле во Северна Европа од околу 1500 до 1530 година, особено маниристите од Антверпен — група неповрзана со италијанското движење. Маниризмот бил применет по аналогија и на сребрената доба на [[Латинска книжевност|латинската книжевност]]. == Именување == [[Податотека:Laocoon_Pio-Clementino_Inv1059-1064-1067.jpg|мини|245x245пкс| ''Лаоконовата група'' — античка скулптура повторно откриена во 1506 година, а денес се чува во Ватиканските музеи. Маниристичките уметници исклучително многу ѝ се восхитувале на оваа скулптура.]] Зборот ''маниризам'' потекнува од италијанскиот збор ''maniera'', што значи „стил“ или „манир“. Во второто издание на неговите ''„Животи на најдобрите сликари, скулптори и архитекти“'' (1568), [[Џорџо Вазари]] го користел ''зборот „maniero“'' во три различни контексти: за да расправа за начинот на работа на уметникот; за да опише личен или групен стил, како што е поимот ''„maniera greca“'', кој се однесува на византискиот стил или едноставно на ''maniero'' на Микеланџело; и за да потврди позитивен суд за уметничкиот квалитет. Вазари бил и маниристички уметник и го опишал раздобјето во кое работел како ''la maniera moderna'', или ''модерен стил''. Џејмс В. Мироло опишува како поетите ''на „bella maniera“'' се обидувле да ги надминат [[Сонет|сонетите]] на [[Франческо Петрарка|Петрарка]] во виртуозност. Оваа идеја ''за bella maniera'' сугерира дека уметниците кои биле вдахновени на тој начин се стремеле да ги копираат и подобрат своите претходници, наместо непосредно да се соочат со природата. Во суштина, ''bella maniera'' ги зела најдобрите од многу изворни материјали и ги синтетизирала во нешто ново. Како стилска етикета, ''маниризмот'' не е лесен за дефинирање. Го користел швајцарскиот историчар [[Јакоб Буркхарт]] и го популаризирале германските историчари на уметноста на почетокот на 20 век за да се категоризира навидум некатегоризираната уметност од италијанскиот 16 век - уметност за која повеќе не било можно да се прикажат хармоничните и рационални пристапи поврзани со високата ренесанса. [[Висока ренесанса|Високата ренесанса]] „означи раздобје што го одликувала хармонијата, величината и оживувањето на класичната антика“. Изразот ''маниризам'' бил реинтерпретиран во 1967 година од страна на Џон Ширман по изложбата на слики од маниристите организирана од Фриц Гросман во Уметничката галерија во Манчестер Сити во 1965 година. Одредницата ''маниризам'' во 16 век се користел за коментирање на општественото однесување и за префинет виртуозен квалитет или за означување на одредена техника. Сепак, за подоцнежните писатели како што е Џан Пјетро Белори во 17 век, ''la maniera'' бил навредлив израз за наводниот пад на уметноста по [[Рафаел]], особено во 1530-тите и 1540-тите. Од крајот на 19 век па наваму, историчарите на уметноста често го користат изразот за да опишат уметност што го следи ренесансниот класицизам и му претходи на [[Барок|барокот]]. Сепак, историчарите се разликуваат околу тоа дали маниризмот е стил, движење или раздобје. Иако поимот останува контроверзен, тој сè уште најчесто се користи за да се идентификува европската уметност и култура од 16 век. == Потекло и развој == [[Податотека:Michelangelo,_Separation_of_the_Earth_from_the_Waters_00.jpg|мини|230x230пкс| Избрани фигури, ''ignudi'', од таванот во [[Систинската капела]] на [[Микеланџело]]]] На крајот на високата ренесанса, младите уметници доживеале криза: се чинело дека сè што можело да се постигне веќе било постигнато. Немало повеќе технички или други проблеми што требало да се решаваат. Подробното познавање на анатомијата, светлината, физиономијата и начинот на кој луѓето ги покажуваат чувствата преку изразот и гестот, иновативната употреба на човечкиот облик во фигуративната композиција, како и употребата на суптилна градација на тонот, биле речиси совршени. Младите уметници морале да најдат нова цел и да бараат нови пристапи. Во тој миг почнал да се појавува маниризмот. Новиот стил се развил помеѓу 1510 и 1520 година во Фиренца, во Рим или во двата града истовремено. === Потекло и улога на моделите === Ова раздобје е опишано како „природно продолжение“ на уметноста на [[Андреа дел Сарто]], [[Микеланџело]] и [[Рафаел]]. Микеланџело уште на рана возраст развил свој длабоко изворен стил, кој првично бил многу восхитуван, а потоа често копиран и подражаван од други уметници од таа ера. Една од особините што најмногу ги восхитувала неговите современици била неговата ''terribilità'', чувство на стравопочит, а подоцнежните уметници се обиделе да ја подражаваат. Други уметници го усвоиле страсниот и многу личен стил на Микеланџело со копирање на делата на мајсторот, стандарден начин за учениците да учат да сликаат и да вајаат. Неговиот [[таван во Систинската капела]] им дал примери, особено неговото претставување на собрани фигури, машки актови наречени ''игнуди'' и [[Либиска сибила|либиската сибила]], неговото [[претсобје]] во [[Лаврентиевска библиотека|Лаврентиевската библиотека]], ликовите во гробницата на Медичи и, пред сè, неговиот ''[[Страшниот суд (Микеланџело)|Страшен суд]]''. Подоцнежниот Микеланџело бил еден од најголемите претставници на маниризмот. Млади уметници провалиле во неговата куќа и му ги украле цртежите. Џорџо Вазари, во својата книга ''„Животите на најдобрите сликари, скулптори и архитекти“'', забележал дека Микеланџело еднаш рекол: „Оние што се следбеници никогаш не можат да го надминат оној што го следат“. ==== Натпреварувачки дух ==== Натпреварувачкиот дух го поттикнувале покровителите, кои ги охрабрувале спонзорираните уметници да ја нагласат виртуозната техника и да се натпреваруваат едни со други за добивање нарачки. Уметниците биле поттикнувани да бараат нови пристапи и драматично осветлени сцени, детално изработени костими и композиции, издолжени сразмери, високо стилизирани пози и отсуство на јасна перспектива. Гонфалониерот Пјеро Содерини ги нарачал на Леонардо да Винчи и на Микеланџело да украсат ѕид во Салата на петстотините во Фиренца. Се велело дека овие двајца уметници сликаат еден до друг и се натпреваруваат еден со друг, што ги охрабрувало да бидат што е можно поиновативни. {| style="margin:auto;" ! |- |[[Податотека:La_batalla_de_Cascina_-_Sangallo.jpg|алт=copy of lost painting that had been by Michelangelo|мини|250x250пкс|<blockquote>Копија на Бастијано да Сангало според изгубениот оригинал на „''Битката кај Кашина''“ од Микеланџело — дело со кое Микеланџело првично имал намера да се натпреварува со Леонардо за истата нарачка.</blockquote> ----]] |[[Податотека:Peter_Paul_Ruben's_copy_of_the_lost_Battle_of_Anghiari.jpg|алт=copy of lost painting that had been by Leonardo da Vinci|мини|200x200пкс| Копија на [[Петер Паул Рубенс]] според изгубениот оригинал на „Битката кај Ангијари“ од Леонардо да Винчи — дело со кое Леонардо првично имал намера да се натпреварува со Микеланџело за истата нарачка.]] |} === Ран маниризам === [[Податотека:Jacopo_da_Pontormo_-_Deposizione.jpg|мини|383x383пкс| Јакопо Понтормо, ''Закопот'', 1528; Санта Фелисита, Фиренца]] Раните маниристи во Фиренца - особено учениците на Андреа дел Сарто, како што се Јакопо Понтормо и Росо Фјорентино, се значајни по своите издолжени облици, несигурно урамнотежени пози, нарушена перспектива, ирационални поставки и театарско осветлување. [[Parmigianino|Пармиџанино]] (ученик на Кореџо) и [[Џулио РОмано|Џулио Романо]] (главниот помошник на Рафаел) се движеле во слични стилизирани естетски насоки во Рим. Овие уметници созреале под влијание на високата ренесанса, а нивниот стил бил означен како реакција на нејзините класични идеалиа. Наместо непосредно да ја изучуваат природата, помладите уметници почнале да ја изучуваат хеленистичката скулптура и сликите на минатите мајстори. Затоа, овој стил често се дефинира како антикласичен,<ref>Friedländer 1965,{{Се бара страница|date=September 2008}}.</ref> но во тоа време се сметал за природен напредок на високата ренесанса. Најраната експериментална фаза на маниризмот, позната по своите „антикласични“ облици, траела до приближно 1540 или 1550 година. Марсија Б. Хол, професорка по историја на уметноста на Универзитетот Темпл, во својата книга ''„По Рафаел“'' забележува дека прераната смрт на Рафаел го означила почетокот на маниризмот во Рим. Минатите анализи покажуваат дека маниризмот се појавил на почетокот на 16 век истовремено со многу други општествени, научни, верски и политички движења, како што се [[Никола Коперник|Коперниковиот]] [[хелиоцентризам]], опустошувањето на Рим во 1527 година и растечкиот предизвик на протестантската [[Протестантска реформација|реформација]] против моќта на Католичката црква. Како резултат на тоа, издолжените и искривени облици на стилот некогаш биле толкувани како реакција на идеализираните композиции што преовладувале во уметноста на високата ренесанса. Ова објаснување за коренитата стилска промена околу 1520-тите денес веќе не е широко прифатено од страна на научниците, иако раната маниристичка уметност сè уште е во голема спротивност со конвенциите на високата ренесанса. === Доцен маниризам === Второто раздобје на маниризмот обично се разликува од претходното, таканаречено „антикласично“ раздобје. Подоцнежните маниристи ја нагласувале интелектуалната суета и уметничката виртуозност, одлики што ги навеле подоцнежните критичари да ги обвинат дека работат на неприроден и афектиран ''начин''. ''Маниристичките'' уметници го гледале својот постар современик Микеланџело како свој главен модел; нивната уметност била уметност што ја подражава уметноста, а не уметност што ја подражава природата. Историчарот на уметноста од Сиднеј, Џозеф Фридберг, тврди дека интелектуализирачкиот аспект на маниристичката уметност вклучува очекување дека публиката ќе ја забележи и ќе ја цени оваа визуелна референца. [[Ањоло Бронѕино|Ањоло Бронзино]] и Џорџо Вазари се пример за овој тип на ''maniera'', која траела од приближно 1530 до 1580 година. Оваа уметност на ''maniera'', претежно заснована на дворовите и интелектуалните кругови низ Европа, ја преувеличувала елеганцијата со извонредно внимание на површината и подробностите: фигурите со порцелански тен се прикажани во смирени пози, облеани со светлина, и го пречекуваат гледачот со ладен поглед, ако воопшто воспоставува контакт со очите. Темите ''на'' ''maniera'' ретко покажуваат силни чувства, поради што делата што го прикажуваат овој тренд често се нарекуваат „ладни“ или „одвоени“. Ова е типично за таканаречениот стил ''на'' ''maniera'' во неговата зрелост. [[Податотека:Henry_Howard_Earl_of_Surrey_1546.jpg|мини|239x239пкс| Англиски маниризам: Хенри Хауард, гроф од Сари, 1546 година – редок англиски маниристички портрет, дело на фламански доселеник.]] Градовите [[Рим]], [[Фиренца]] и [[Мантова]] биле маниристички средишта во Италија. [[Венецијанско сликарство|Венецијанското сликарство]] следело различен стил, претставено од [[Тицијан]] во текот на неговата долга кариера. Многу од најраните маниристички уметници кои работеле во Рим во 1520-тите години избегале од градот по опустошувањето на Рим во 1527 година. Како што се ширеле низ континентот во потрага по вработување, нивниот стил се проширил низ цела Италија и Северна Европа. Тоа резултирало со првиот меѓународен уметнички стил по готскиот. Другите делови од Северна Европа немале можност од таков непосреден допир со италијанските уметници, но маниристичкиот стил го направил своето присуство почувствувано преку графики и илустрирани книги. Европските владетели, меѓу другите, купувале италијански дела, а северноевропските уметници продолжиле да патуваат во Италија и помогнале во ширењето на маниристичкиот стил. Поединечни италијански уметници кои работеле на северот го изнедриле движењето познато како северен маниризам. На пример, на [[Франсоа I]] му била подарена сликата ''[[Венера, Купидон, Лудост и Време|„Венера, Купидон, Лудост и Време“]]'' [[Ањоло Бронѕино|од Бронѕино]]. Стилот опаѓал во Италија по 1580 година, бидејќи новото поколение уметници, вклучувајќи ги браќата Карачи, Караваџо и Чиголи, го оживеале [[Натурализам|натурализмот]]. Валтер Фридлендер ова раздобје го определил како „антиманиризам“, исто како што раните маниристи биле „антикласични“ во нивното отстапување од естетските вредности на високата ренесанса, но денес се смета дека браќата Карачи и [[Караваџо]] го започнале преминот кон барокното сликарство, кое преовладувало до 1600 година. Надвор од Италија, маниризмот продолжил во 17 век. Во Франција, каде што Росо заминал на дворот во [[Фонтенбло (дворец)|Фонтенбло]], тој е познат како „стилот на Анри II“ и имал особено влијание врз архитектурата. Други важни континентални средишта на северниот маниризам се дворот на [[Рудолф II (Свето Римско Царство)|Рудолф II]] во [[Прага]], како и [[Харлем]] и [[Антверпен]]. Маниризмот, како стилска категорија, поретко се користел во англиската визуелна и декоративна уметност, каде што почесто се користат народни ознаки како „елизабетански“ и „јакобински“. Единствен исклучок е занаетчискиот ''маниризам'' од 17 век, применет во архитектурата врз основа на книги со урнеци (шаблони), а не на постоечки примери во Континентална Европа. Особено е значајно фламанското влијание во Фонтенбло, кое го комбинирало еротизмот на францускиот стил со рана верзија на традицијата „ванитас“ (''vanitas)'' што ќе преовладува во холандското и фламанското сликарство од 17 век. Клучна појава во ова време биле патувачките сликари (''pittore vago) —'' поим со кој се опишувале сликари од север кои се прикллучувале на работилниците во Франција и Италија за да создадат вистински меѓународен стил. Маниризмот бил антикласично движење кое многу се разликувало од естетските идеологии на ренесансата. Иако маниризмот првично бил позитивно прифатен врз основа на списите на Вазари, почнало да се гледа во негативно светло бидејќи се сметал за ништо повеќе од „модификација на природната вистина и банално повторување на природните формули“. Како уметнички појава, маниризмот вклучува многу одлики кои се единствени и специфични за експериментирањето со тоа како се доживува уметноста. Подолу е список на бројните посебности што ги користеле маниристичките уметници во своите уметнички дела. * Издолжување на фигурите: Честопати, маниристичките дела се одликувале со со нагласено издолжени пропорции на човечкото тело што понекогаш придонесувало за бизарните визуелни претстави во овој уметнички правец. * Искривување на перспективата: Ова нарушување на перспективата во сликарството ги истражувало идеалите за создавање совршен простор. Сепак, идејата за совршенство понекогаш подразбирала создавање единствени слики. Еден од начините да се постигне ова искривување бил преку техниката на коренито перспективно ''скратување''. Во одредени случаи, кога се користело екстремно нарушување, било речиси невозможно да се одреди што точно е прикажано. * Црна заднина: Маниристичките уметници честопати користеле црна заднина за да остварат силен контраст со контурите на фигурите и да создадат драматични сцени. Овие темни заднини, исто така, придонесувале за внесување на елементи на имагинација и нереалност во самиот мотив. * Употреба на темнина и светлина: Многу маниристи биле заинтересирани да ја доловат суштината на ноќното небо преку намерно осветлување, честопати создавајќи со тоа фантастична атмосфера. Посебно внимание им било посветувано на факелите и месечината за да се создадат драматични сцени. * Скулпторски облици: Маниризмот бил под силно влијание на скулптурата, која доживеала голем подем во 16 век. Како резултат на тоа, сликарите честопати ги засновале своите прикази на човечкото тело врз скулптури и графики. Ова им овозможило на маниристичките уметници да се сосредоточат на создавање волумен и нагласена пластичност во своите дела. * Јасност на линиите: Вниманието посветено на чистите контури на фигурите било особено истакнато во маниризмот, што многу го разликувало од барокот и високата ренесанса. Овие јасни контури на фигурите честопати дозволувале поголемо внимание на подробностите. * Композиција и простор: Маниристичките уметници ги отфрлиле идеалите на ренесансата, особено техниката на перспектива од една точка. Наместо тоа, акцентот бил ставен на атмосферските ефекти и искривувањето на перспективата. Употребата на просторот во маниристичките дела почесто им дава предност на преполни композиции со разни облици и фигури, или на ретки композиции со нагласување на црната заднина. * Движење: Интересот за проучување на човечкото движење честопати ги наведувало маниристичките уметници да создадат единствен тип на движење поврзан со змијовидни пози (''figura serpentinata''). Поради својата нестабилна рамнотежа, овие пози честопати изгледаат како да го навестуваат следното движење на телото. Понатаму, оваа техника на визуелно пренесување на движењето јасно го отсликува експериментирањето на уметникот со самаиот облик. * Насликани рамки: Во некои маниристички дела, насликаните рамки се користеле за да се сообразат со заднината на сликите, а понекогаш и да придонесат кон целокупната композиција на уметничкото дело. Овој ефект дополнително се засилувал со посветувањето посебно внимание на декоративните подробности. * Атмосферски ефекти: Многу маниристи ја користеле техниката [[сфумато]] (''sfumato'') во своите слики, позната по користењето меки и магловити контури или површини за да го прикажат специфичното прелевање на светлината. * Боја: Специфичен аспект на маниризмот е тоа што, покрај експериментирањето со обликот, композицијата и светлината, голем дел од истата уметничка љубопитност се применувал и на бојата. Многу уметнички дела си играле со чисти и интензивни нијанси на сина, зелена, розова и жолта боја, кои понекогаш ја нарушуваат целокупната рамнотежа на делото, а друг пат ја надополнуваат. Дополнително, при нијансирањето на тенот на кожата, уметниците честопати се сосредоточувале на создавање пренагласено кремаст и светол тен, неретко користејќи сини поттонови. ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рвр|Mannerism}} * [http://www.metmuseum.org/toah/hd/zino/hd_zino.htm "Mannerism: Bronzino (1503–1572) and his Contemporaries", on the Metropolitan Museum of Art's website] [[Категорија:Ренесансна уметност]] [[Категорија:Маниризам]] [[Категорија:Латинизми]] [[Категорија:Неологизми од 18 век]] 7ik5x17eq0r8b7x8dg4xpw4bsj90bwn 5616142 5616137 2026-08-24T14:05:24Z P.Nedelkovski 47736 поправки 5616142 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Parmigianino_-_Madonna_and_Child_with_Angels,_known_as_the_Madonna_with_the_Long_Neck.jpg|мини|408x408пкс| Во ''[[Marija z dolgim vratom, Parmigianino|„Марија со долг врат]]'' “ (1534–1540) [[Parmigianino|од Пармиџанино]], маниризмот се одликува со издолжени сразмери, високо стилизирани пози и недостаток на јасна перспектива.]] '''Маниризам''', познат и како доцна [[ренесанса]] — стил во европската уметност што се појавил во подоцнежните години на [[Италијанска ренесанса|италијанската висока ренесанса]] околу 1520 година, се проширил до околу 1530 година и траел до крајот на 16 век во Италија, кога во голема мера бил заменет со [[Барок|барокниот стил]]. Северниот маниризам продолжил да опстојува и во почетокот на 17 век. Стилски, маниризмот опфаќа различни пристапи кои се под влијание на хармоничните идеали поврзани со уметниците како [[Леонардо да Винчи]], [[Рафаел]] и раниот [[Микеланџело Буонароти|Микеланџело]], но истовремено претставуваат и реакција кон нив. Додека уметноста на високата ренесанса нагласува [[сразмерност]], рамнотежа и идеална убавина, маниризмот ги преувеличува таквите квалитети, што често резултира со композиции кои се асиметрични или неприродно елегантни. Стилот е познат по својата интелектуална префинетост и вештачките (наспроти природните) одлики. Овој уметнички стил ѝ дава предност на композициската напнатост и нестабилност пред рамнотежата и јасноста на претходното ренесансно сликарство. Маниризмот во книжевноста и музиката е познат по својот многу нагласен стил и интелектуална префинетост. Дефиницијата на маниризмот и неговите фази сè уште се предмет на расправа меѓу историчарите на уметноста. На пример, некои научници ја примениле одредницата на одредени рани модерни облици на книжевноста (особено поезија) и музика во 16 и 17 век. Поимот се користи и за некои [[Готска уметност|доцноготски]] сликари кои работеле во Северна Европа од околу 1500 до 1530 година, особено маниристите од Антверпен — група неповрзана со италијанското движење. Маниризмот бил применет по аналогија и на сребрената доба на [[Латинска книжевност|латинската книжевност]]. == Именување == [[Податотека:Laocoon_Pio-Clementino_Inv1059-1064-1067.jpg|мини|245x245пкс| ''Лаоконовата група'' — античка скулптура повторно откриена во 1506 година, а денес се чува во Ватиканските музеи. Маниристичките уметници исклучително многу ѝ се восхитувале на оваа скулптура.]] Зборот ''маниризам'' потекнува од италијанскиот збор ''maniera'', што значи „стил“ или „манир“. Во второто издание на неговите ''„Животи на најдобрите сликари, скулптори и архитекти“'' (1568), [[Џорџо Вазари]] го користел ''зборот „maniero“'' во три различни контексти: за да расправа за начинот на работа на уметникот; за да опише личен или групен стил, како што е поимот ''„maniera greca“'', кој се однесува на византискиот стил или едноставно на ''maniero'' на Микеланџело; и за да потврди позитивен суд за уметничкиот квалитет. Вазари бил и маниристички уметник и го опишал раздобјето во кое работел како ''la maniera moderna'', или ''модерен стил''.<ref>Briganti 1961, 6.</ref> Џејмс В. Мироло опишува како поетите ''на „bella maniera“'' се обидувле да ги надминат [[Сонет|сонетите]] на [[Франческо Петрарка|Петрарка]] во виртуозност. Оваа идеја ''за bella maniera'' сугерира дека уметниците кои биле вдахновени на тој начин се стремеле да ги копираат и подобрат своите претходници, наместо непосредно да се соочат со природата. Во суштина, ''bella maniera'' ги зела најдобрите од многу изворни материјали и ги синтетизирала во нешто ново. Како стилска етикета, ''маниризмот'' не е лесен за дефинирање. Го користел швајцарскиот историчар [[Јакоб Буркхарт]] и го популаризирале германските историчари на уметноста на почетокот на 20 век за да се категоризира навидум некатегоризираната уметност од италијанскиот 16 век - уметност за која повеќе не било можно да се прикажат хармоничните и рационални пристапи поврзани со високата ренесанса. [[Висока ренесанса|Високата ренесанса]] „означи раздобје што го одликувала хармонијата, величината и оживувањето на класичната антика“. Изразот ''маниризам'' бил реинтерпретиран во 1967 година од страна на Џон Ширман по изложбата на слики од маниристите организирана од Фриц Гросман во Уметничката галерија во Манчестер Сити во 1965 година. Одредницата ''маниризам'' во 16 век се користел за коментирање на општественото однесување и за префинет виртуозен квалитет или за означување на одредена техника. Сепак, за подоцнежните писатели како што е Џан Пјетро Белори во 17 век, ''la maniera'' бил навредлив израз за наводниот пад на уметноста по [[Рафаел]], особено во 1530-тите и 1540-тите.<ref>Smyth 1962, 1–2.</ref> Од крајот на 19 век па наваму, историчарите на уметноста често го користат изразот за да опишат уметност што го следи ренесансниот класицизам и му претходи на [[Барок|барокот]]. Сепак, историчарите се разликуваат околу тоа дали маниризмот е стил, движење или раздобје. Иако поимот останува контроверзен, тој сè уште најчесто се користи за да се идентификува европската уметност и култура од 16 век.<ref>Cheney, "Preface", xxv–xxxii, and Manfred Wundram, "Mannerism," ''Grove Art Online''. Oxford University Press, [accessed 23 April 2008].</ref> == Потекло и развој == [[Податотека:Michelangelo,_Separation_of_the_Earth_from_the_Waters_00.jpg|мини|230x230пкс| Избрани фигури, ''ignudi'', од таванот во [[Систинската капела]] на [[Микеланџело]]]] На крајот на високата ренесанса, младите уметници доживеале криза: се чинело дека сè што можело да се постигне веќе било постигнато. Немало повеќе технички или други проблеми што требало да се решаваат. Подробното познавање на анатомијата, светлината, физиономијата и начинот на кој луѓето ги покажуваат чувствата преку изразот и гестот, иновативната употреба на човечкиот облик во фигуративната композиција, како и употребата на суптилна градација на тонот, биле речиси совршени. Младите уметници морале да најдат нова цел и да бараат нови пристапи. Во тој миг почнал да се појавува маниризмот. Новиот стил се развил помеѓу 1510 и 1520 година во Фиренца, во Рим или во двата града истовремено. === Потекло и улога на моделите === Ова раздобје е опишано како „природно продолжение“ на уметноста на [[Андреа дел Сарто]], [[Микеланџело]] и [[Рафаел]]. Микеланџело уште на рана возраст развил свој длабоко изворен стил, кој првично бил многу восхитуван, а потоа често копиран и подражаван од други уметници од таа ера. Една од особините што најмногу ги восхитувала неговите современици била неговата ''terribilità'', чувство на стравопочит, а подоцнежните уметници се обиделе да ја подражаваат. Други уметници го усвоиле страсниот и многу личен стил на Микеланџело со копирање на делата на мајсторот, стандарден начин за учениците да учат да сликаат и да вајаат. Неговиот [[таван во Систинската капела]] им дал примери, особено неговото претставување на собрани фигури, машки актови наречени ''игнуди'' и [[Либиска сибила|либиската сибила]], неговото [[претсобје]] во [[Лаврентиевска библиотека|Лаврентиевската библиотека]], ликовите во гробницата на Медичи и, пред сè, неговиот ''[[Страшниот суд (Микеланџело)|Страшен суд]]''. Подоцнежниот Микеланџело бил еден од најголемите претставници на маниризмот. Млади уметници провалиле во неговата куќа и му ги украле цртежите. Џорџо Вазари, во својата книга ''„Животите на најдобрите сликари, скулптори и архитекти“'', забележал дека Микеланџело еднаш рекол: „Оние што се следбеници никогаш не можат да го надминат оној што го следат“. ==== Натпреварувачки дух ==== Натпреварувачкиот дух го поттикнувале покровителите, кои ги охрабрувале спонзорираните уметници да ја нагласат виртуозната техника и да се натпреваруваат едни со други за добивање нарачки. Уметниците биле поттикнувани да бараат нови пристапи и драматично осветлени сцени, детално изработени костими и композиции, издолжени сразмери, високо стилизирани пози и отсуство на јасна перспектива. Гонфалониерот Пјеро Содерини ги нарачал на Леонардо да Винчи и на Микеланџело да украсат ѕид во Салата на петстотините во Фиренца. Се велело дека овие двајца уметници сликаат еден до друг и се натпреваруваат еден со друг, што ги охрабрувало да бидат што е можно поиновативни. {| style="margin:auto;" ! |- |[[Податотека:La_batalla_de_Cascina_-_Sangallo.jpg|алт=copy of lost painting that had been by Michelangelo|мини|250x250пкс|Копија на Бастијано да Сангало според изгубениот оригинал на „''Битката кај Кашина''“ од Микеланџело — дело со кое Микеланџело првично имал намера да се натпреварува со Леонардо за истата нарачка.]] |[[Податотека:Peter_Paul_Ruben's_copy_of_the_lost_Battle_of_Anghiari.jpg|алт=copy of lost painting that had been by Leonardo da Vinci|мини|200x200пкс| Копија на [[Петер Паул Рубенс]] според изгубениот оригинал на „Битката кај Ангијари“ од Леонардо да Винчи — дело со кое Леонардо првично имал намера да се натпреварува со Микеланџело за истата нарачка.]] |} === Ран маниризам === [[Податотека:Jacopo_da_Pontormo_-_Deposizione.jpg|мини|383x383пкс| Јакопо Понтормо, ''Закопот'', 1528; Санта Фелисита, Фиренца]] Раните маниристи во Фиренца - особено учениците на Андреа дел Сарто, како што се Јакопо Понтормо и Росо Фјорентино, се значајни по своите издолжени облици, несигурно урамнотежени пози, нарушена перспектива, ирационални поставки и театарско осветлување. [[Пармиџанино]] (ученик на Кореџо) и [[Џулио Романо]] (главниот помошник на Рафаел) се движеле во слични стилизирани естетски насоки во Рим. Овие уметници созреале под влијание на високата ренесанса, а нивниот стил бил означен како реакција на нејзините класични идеалиа. Наместо непосредно да ја изучуваат природата, помладите уметници почнале да ја изучуваат хеленистичката скулптура и сликите на минатите мајстори. Затоа, овој стил често се дефинира како антикласичен,<ref>Friedländer 1965.</ref> но во тоа време се сметал за природен напредок на високата ренесанса. Најраната експериментална фаза на маниризмот, позната по своите „антикласични“ облици, траела до приближно 1540 или 1550 година. Марсија Б. Хол, професорка по историја на уметноста на Универзитетот Темпл, во својата книга ''„По Рафаел“'' забележува дека прераната смрт на Рафаел го означила почетокот на маниризмот во Рим. Минатите анализи покажуваат дека маниризмот се појавил на почетокот на 16 век истовремено со многу други општествени, научни, верски и политички движења, како што се [[Никола Коперник|Коперниковиот]] [[хелиоцентризам]], опустошувањето на Рим во 1527 година и растечкиот предизвик на протестантската [[Протестантска реформација|реформација]] против моќта на Католичката црква. Како резултат на тоа, издолжените и искривени облици на стилот некогаш биле толкувани како реакција на идеализираните композиции што преовладувале во уметноста на високата ренесанса.<ref name="grove">Manfred Wundram, "Mannerism," Grove Art Online. Oxford University Press, [accessed 23 April 2008].</ref> Ова објаснување за коренитата стилска промена околу 1520-тите денес веќе не е широко прифатено од страна на научниците, иако раната маниристичка уметност сè уште е во голема спротивност со конвенциите на високата ренесанса. === Висок маниризам === Второто раздобје на маниризмот обично се разликува од претходното, таканаречено „антикласично“ раздобје. Подоцнежните маниристи ја нагласувале интелектуалната суета и уметничката виртуозност, одлики што ги навеле подоцнежните критичари да ги обвинат дека работат на неприроден и афектиран ''начин''. ''Маниристичките'' уметници го гледале својот постар современик Микеланџело како свој главен модел; нивната уметност била уметност што ја подражава уметноста, а не уметност што ја подражава природата. Историчарот на уметноста од Сиднеј, Џозеф Фридберг, тврди дека интелектуализирачкиот аспект на маниристичката уметност вклучува очекување дека публиката ќе ја забележи и ќе ја цени оваа визуелна референца. [[Ањоло Бронѕино|Ањоло Бронзино]] и Џорџо Вазари се пример за овој тип на ''maniera'', која траела од приближно 1530 до 1580 година. Оваа уметност на ''maniera'', претежно заснована на дворовите и интелектуалните кругови низ Европа, ја преувеличувала елеганцијата со извонредно внимание на површината и подробностите: фигурите со порцелански тен се прикажани во смирени пози, облеани со светлина, и го пречекуваат гледачот со ладен поглед, ако воопшто воспоставува контакт со очите. Темите на ''maniera'' ретко покажуваат силни чувства, поради што делата што го прикажуваат овој тренд често се нарекуваат „ладни“ или „одвоени“. Ова е типично за таканаречениот стил на ''maniera'' во неговата зрелост.<ref>Shearman 1967, p. 19</ref> == Ширење на маниризмот == [[Податотека:Henry_Howard_Earl_of_Surrey_1546.jpg|мини|239x239пкс| Англиски маниризам: Хенри Хауард, гроф од Сари, 1546 година – редок англиски маниристички портрет, дело на фламански доселеник.]] Градовите [[Рим]], [[Фиренца]] и [[Мантова]] биле маниристички средишта во Италија. [[Венецијанско сликарство|Венецијанското сликарство]] следело различен стил, претставено од [[Тицијан]] во текот на неговата долга кариера. Многу од најраните маниристички уметници кои работеле во Рим во 1520-тите години избегале од градот по опустошувањето на Рим во 1527 година. Како што се ширеле низ континентот во потрага по вработување, нивниот стил се проширил низ цела Италија и Северна Европа. Тоа резултирало со првиот меѓународен уметнички стил по готскиот. Другите делови од Северна Европа немале можност од таков непосреден допир со италијанските уметници, но маниристичкиот стил го направил своето присуство почувствувано преку графики и илустрирани книги. Европските владетели, меѓу другите, купувале италијански дела, а северноевропските уметници продолжиле да патуваат во Италија и помогнале во ширењето на маниристичкиот стил. Поединечни италијански уметници кои работеле на северот го изнедриле движењето познато како северен маниризам. На пример, на [[Франсоа I]] му била подарена сликата ''[[Венера, Купидон, Лудост и Време|„Венера, Купидон, Лудост и Време“]]'' [[Ањоло Бронѕино|од Бронѕино]]. Стилот опаѓал во Италија по 1580 година, бидејќи новото поколение уметници, вклучувајќи ги браќата Карачи, Караваџо и Чиголи, го оживеале [[Натурализам|натурализмот]]. Валтер Фридлендер ова раздобје го определил како „антиманиризам“, исто како што раните маниристи биле „антикласични“ во нивното отстапување од естетските вредности на високата ренесанса, но денес се смета дека браќата Карачи и [[Караваџо]] го започнале преминот кон барокното сликарство, кое преовладувало до 1600 година. Надвор од Италија, маниризмот продолжил во 17 век. Во Франција, каде што Росо заминал на дворот во [[Фонтенбло (дворец)|Фонтенбло]], тој е познат како „стилот на Анри II“ и имал особено влијание врз архитектурата. Други важни континентални средишта на северниот маниризам се дворот на [[Рудолф II (Свето Римско Царство)|Рудолф II]] во [[Прага]], како и [[Харлем]] и [[Антверпен]]. Маниризмот, како стилска категорија, поретко се користел во англиската визуелна и декоративна уметност, каде што почесто се користат народни ознаки како „елизабетански“ и „јакобински“. Единствен исклучок е занаетчискиот ''маниризам'' од 17 век, применет во архитектурата врз основа на книги со урнеци (шаблони), а не на постоечки примери во Континентална Европа. Особено е значајно фламанското влијание во Фонтенбло, кое го комбинирало еротизмот на францускиот стил со рана верзија на традицијата „ванитас“ (''vanitas)'' што ќе преовладува во холандското и фламанското сликарство од 17 век. Клучна појава во ова време биле патувачките сликари (''pittore vago) —'' поим со кој се опишувале сликари од север кои се прикллучувале на работилниците во Франција и Италија за да создадат вистински меѓународен стил. == Одлики на уметничките дела создадени за време на маниристичкото раздобје == Маниризмот бил антикласично движење кое многу се разликувало од естетските идеологии на ренесансата. Иако маниризмот првично бил позитивно прифатен врз основа на списите на Вазари, почнало да се гледа во негативно светло бидејќи се сметал за ништо повеќе од „модификација на природната вистина и банално повторување на природните формули“. Како уметнички појава, маниризмот вклучува многу одлики кои се единствени и специфични за експериментирањето со тоа како се доживува уметноста. Подолу е список на бројните посебности што ги користеле маниристичките уметници во своите уметнички дела. * Издолжување на фигурите: Честопати, маниристичките дела се одликувале со со нагласено издолжени пропорции на човечкото тело што понекогаш придонесувало за бизарните визуелни претстави во овој уметнички правец. * Искривување на перспективата: Ова нарушување на перспективата во сликарството ги истражувало идеалите за создавање совршен простор. Сепак, идејата за совршенство понекогаш подразбирала создавање единствени слики. Еден од начините да се постигне ова искривување бил преку техниката на коренито перспективно ''скратување''. Во одредени случаи, кога се користело екстремно нарушување, било речиси невозможно да се одреди што точно е прикажано. * Црна заднина: Маниристичките уметници честопати користеле црна заднина за да остварат силен контраст со контурите на фигурите и да создадат драматични сцени. Овие темни заднини, исто така, придонесувале за внесување на елементи на имагинација и нереалност во самиот мотив. * Употреба на темнина и светлина: Многу маниристи биле заинтересирани да ја доловат суштината на ноќното небо преку намерно осветлување, честопати создавајќи со тоа фантастична атмосфера. Посебно внимание им било посветувано на факелите и месечината за да се создадат драматични сцени. * Скулпторски облици: Маниризмот бил под силно влијание на скулптурата, која доживеала голем подем во 16 век. Како резултат на тоа, сликарите честопати ги засновале своите прикази на човечкото тело врз скулптури и графики. Ова им овозможило на маниристичките уметници да се сосредоточат на создавање волумен и нагласена пластичност во своите дела. * Јасност на линиите: Вниманието посветено на чистите контури на фигурите било особено истакнато во маниризмот, што многу го разликувало од барокот и високата ренесанса. Овие јасни контури на фигурите честопати дозволувале поголемо внимание на подробностите. * Композиција и простор: Маниристичките уметници ги отфрлиле идеалите на ренесансата, особено техниката на перспектива од една точка. Наместо тоа, акцентот бил ставен на атмосферските ефекти и искривувањето на перспективата. Употребата на просторот во маниристичките дела почесто им дава предност на преполни композиции со разни облици и фигури, или на ретки композиции со нагласување на црната заднина. * Движење: Интересот за проучување на човечкото движење честопати ги наведувало маниристичките уметници да создадат единствен тип на движење поврзан со змијовидни пози (''figura serpentinata''). Поради својата нестабилна рамнотежа, овие пози честопати изгледаат како да го навестуваат следното движење на телото. Понатаму, оваа техника на визуелно пренесување на движењето јасно го отсликува експериментирањето на уметникот со самаиот облик. * Насликани рамки: Во некои маниристички дела, насликаните рамки се користеле за да се сообразат со заднината на сликите, а понекогаш и да придонесат кон целокупната композиција на уметничкото дело. Овој ефект дополнително се засилувал со посветувањето посебно внимание на декоративните подробности. * Атмосферски ефекти: Многу маниристи ја користеле техниката [[сфумато]] (''sfumato'') во своите слики, позната по користењето меки и магловити контури или површини за да го прикажат специфичното прелевање на светлината. * Боја: Специфичен аспект на маниризмот е тоа што, покрај експериментирањето со обликот, композицијата и светлината, голем дел од истата уметничка љубопитност се применувал и на бојата. Многу уметнички дела си играле со чисти и интензивни нијанси на сина, зелена, розова и жолта боја, кои понекогаш ја нарушуваат целокупната рамнотежа на делото, а друг пат ја надополнуваат. Дополнително, при нијансирањето на тенот на кожата, уметниците честопати се сосредоточувале на создавање пренагласено кремаст и светол тен, неретко користејќи сини поттонови. ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рвр|Mannerism}} * [http://www.metmuseum.org/toah/hd/zino/hd_zino.htm "Mannerism: Bronzino (1503–1572) and his Contemporaries", on the Metropolitan Museum of Art's website] [[Категорија:Ренесансна уметност]] [[Категорија:Маниризам]] [[Категорија:Латинизми]] [[Категорија:Неологизми од 18 век]] pfraq0tj4s88l4yfl2cxy93sb9nnho3 5616172 5616142 2026-08-24T15:10:56Z P.Nedelkovski 47736 Создадено со преведување на одделот „Kiparstvo“ од страницата „[[:sl:Special:Redirect/revision/6686396|Manierizem]]“ 5616172 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Parmigianino_-_Madonna_and_Child_with_Angels,_known_as_the_Madonna_with_the_Long_Neck.jpg|мини|408x408пкс| Во ''[[Marija z dolgim vratom, Parmigianino|„Марија со долг врат]]'' “ (1534–1540) [[Parmigianino|од Пармиџанино]], маниризмот се одликува со издолжени сразмери, високо стилизирани пози и недостаток на јасна перспектива.]] '''Маниризам''', познат и како доцна [[ренесанса]] — стил во европската уметност што се појавил во подоцнежните години на [[Италијанска ренесанса|италијанската висока ренесанса]] околу 1520 година, се проширил до околу 1530 година и траел до крајот на 16 век во Италија, кога во голема мера бил заменет со [[Барок|барокниот стил]]. Северниот маниризам продолжил да опстојува и во почетокот на 17 век. Стилски, маниризмот опфаќа различни пристапи кои се под влијание на хармоничните идеали поврзани со уметниците како [[Леонардо да Винчи]], [[Рафаел]] и раниот [[Микеланџело Буонароти|Микеланџело]], но истовремено претставуваат и реакција кон нив. Додека уметноста на високата ренесанса нагласува [[сразмерност]], рамнотежа и идеална убавина, маниризмот ги преувеличува таквите квалитети, што често резултира со композиции кои се асиметрични или неприродно елегантни. Стилот е познат по својата интелектуална префинетост и вештачките (наспроти природните) одлики. Овој уметнички стил ѝ дава предност на композициската напнатост и нестабилност пред рамнотежата и јасноста на претходното ренесансно сликарство. Маниризмот во книжевноста и музиката е познат по својот многу нагласен стил и интелектуална префинетост. Дефиницијата на маниризмот и неговите фази сè уште се предмет на расправа меѓу историчарите на уметноста. На пример, некои научници ја примениле одредницата на одредени рани модерни облици на книжевноста (особено поезија) и музика во 16 и 17 век. Поимот се користи и за некои [[Готска уметност|доцноготски]] сликари кои работеле во Северна Европа од околу 1500 до 1530 година, особено маниристите од Антверпен — група неповрзана со италијанското движење. Маниризмот бил применет по аналогија и на сребрената доба на [[Латинска книжевност|латинската книжевност]]. == Именување == [[Податотека:Laocoon_Pio-Clementino_Inv1059-1064-1067.jpg|мини|245x245пкс| ''Лаоконовата група'' — античка скулптура повторно откриена во 1506 година, а денес се чува во Ватиканските музеи. Маниристичките уметници исклучително многу ѝ се восхитувале на оваа скулптура.]] Зборот ''маниризам'' потекнува од италијанскиот збор ''maniera'', што значи „стил“ или „манир“. Во второто издание на неговите ''„Животи на најдобрите сликари, скулптори и архитекти“'' (1568), [[Џорџо Вазари]] го користел ''зборот „maniero“'' во три различни контексти: за да расправа за начинот на работа на уметникот; за да опише личен или групен стил, како што е поимот ''„maniera greca“'', кој се однесува на византискиот стил или едноставно на ''maniero'' на Микеланџело; и за да потврди позитивен суд за уметничкиот квалитет. Вазари бил и маниристички уметник и го опишал раздобјето во кое работел како ''la maniera moderna'', или ''модерен стил''.<ref>Briganti 1961, 6.</ref> Џејмс В. Мироло опишува како поетите ''на „bella maniera“'' се обидувле да ги надминат [[Сонет|сонетите]] на [[Франческо Петрарка|Петрарка]] во виртуозност. Оваа идеја ''за bella maniera'' сугерира дека уметниците кои биле вдахновени на тој начин се стремеле да ги копираат и подобрат своите претходници, наместо непосредно да се соочат со природата. Во суштина, ''bella maniera'' ги зела најдобрите од многу изворни материјали и ги синтетизирала во нешто ново. Како стилска етикета, ''маниризмот'' не е лесен за дефинирање. Го користел швајцарскиот историчар [[Јакоб Буркхарт]] и го популаризирале германските историчари на уметноста на почетокот на 20 век за да се категоризира навидум некатегоризираната уметност од италијанскиот 16 век - уметност за која повеќе не било можно да се прикажат хармоничните и рационални пристапи поврзани со високата ренесанса. [[Висока ренесанса|Високата ренесанса]] „означи раздобје што го одликувала хармонијата, величината и оживувањето на класичната антика“. Изразот ''маниризам'' бил реинтерпретиран во 1967 година од страна на Џон Ширман по изложбата на слики од маниристите организирана од Фриц Гросман во Уметничката галерија во Манчестер Сити во 1965 година. Одредницата ''маниризам'' во 16 век се користел за коментирање на општественото однесување и за префинет виртуозен квалитет или за означување на одредена техника. Сепак, за подоцнежните писатели како што е Џан Пјетро Белори во 17 век, ''la maniera'' бил навредлив израз за наводниот пад на уметноста по [[Рафаел]], особено во 1530-тите и 1540-тите.<ref>Smyth 1962, 1–2.</ref> Од крајот на 19 век па наваму, историчарите на уметноста често го користат изразот за да опишат уметност што го следи ренесансниот класицизам и му претходи на [[Барок|барокот]]. Сепак, историчарите се разликуваат околу тоа дали маниризмот е стил, движење или раздобје. Иако поимот останува контроверзен, тој сè уште најчесто се користи за да се идентификува европската уметност и култура од 16 век.<ref>Cheney, "Preface", xxv–xxxii, and Manfred Wundram, "Mannerism," ''Grove Art Online''. Oxford University Press, [accessed 23 April 2008].</ref> == Потекло и развој == [[Податотека:Michelangelo,_Separation_of_the_Earth_from_the_Waters_00.jpg|мини|230x230пкс| Избрани фигури, ''ignudi'', од таванот во [[Систинската капела]] на [[Микеланџело]]]] На крајот на високата ренесанса, младите уметници доживеале криза: се чинело дека сè што можело да се постигне веќе било постигнато. Немало повеќе технички или други проблеми што требало да се решаваат. Подробното познавање на анатомијата, светлината, физиономијата и начинот на кој луѓето ги покажуваат чувствата преку изразот и гестот, иновативната употреба на човечкиот облик во фигуративната композиција, како и употребата на суптилна градација на тонот, биле речиси совршени. Младите уметници морале да најдат нова цел и да бараат нови пристапи. Во тој миг почнал да се појавува маниризмот. Новиот стил се развил помеѓу 1510 и 1520 година во Фиренца, во Рим или во двата града истовремено. === Потекло и улога на моделите === Ова раздобје е опишано како „природно продолжение“ на уметноста на [[Андреа дел Сарто]], [[Микеланџело]] и [[Рафаел]]. Микеланџело уште на рана возраст развил свој длабоко изворен стил, кој првично бил многу восхитуван, а потоа често копиран и подражаван од други уметници од таа ера. Една од особините што најмногу ги восхитувала неговите современици била неговата ''terribilità'', чувство на стравопочит, а подоцнежните уметници се обиделе да ја подражаваат. Други уметници го усвоиле страсниот и многу личен стил на Микеланџело со копирање на делата на мајсторот, стандарден начин за учениците да учат да сликаат и да вајаат. Неговиот [[таван во Систинската капела]] им дал примери, особено неговото претставување на собрани фигури, машки актови наречени ''игнуди'' и [[Либиска сибила|либиската сибила]], неговото [[претсобје]] во [[Лаврентиевска библиотека|Лаврентиевската библиотека]], ликовите во гробницата на Медичи и, пред сè, неговиот ''[[Страшниот суд (Микеланџело)|Страшен суд]]''. Подоцнежниот Микеланџело бил еден од најголемите претставници на маниризмот. Млади уметници провалиле во неговата куќа и му ги украле цртежите. Џорџо Вазари, во својата книга ''„Животите на најдобрите сликари, скулптори и архитекти“'', забележал дека Микеланџело еднаш рекол: „Оние што се следбеници никогаш не можат да го надминат оној што го следат“. ==== Натпреварувачки дух ==== Натпреварувачкиот дух го поттикнувале покровителите, кои ги охрабрувале спонзорираните уметници да ја нагласат виртуозната техника и да се натпреваруваат едни со други за добивање нарачки. Уметниците биле поттикнувани да бараат нови пристапи и драматично осветлени сцени, детално изработени костими и композиции, издолжени сразмери, високо стилизирани пози и отсуство на јасна перспектива. Гонфалониерот Пјеро Содерини ги нарачал на Леонардо да Винчи и на Микеланџело да украсат ѕид во Салата на петстотините во Фиренца. Се велело дека овие двајца уметници сликаат еден до друг и се натпреваруваат еден со друг, што ги охрабрувало да бидат што е можно поиновативни. {| style="margin:auto;" ! |- |[[Податотека:La_batalla_de_Cascina_-_Sangallo.jpg|алт=copy of lost painting that had been by Michelangelo|мини|250x250пкс|Копија на Бастијано да Сангало според изгубениот оригинал на „''Битката кај Кашина''“ од Микеланџело — дело со кое Микеланџело првично имал намера да се натпреварува со Леонардо за истата нарачка.]] |[[Податотека:Peter_Paul_Ruben's_copy_of_the_lost_Battle_of_Anghiari.jpg|алт=copy of lost painting that had been by Leonardo da Vinci|мини|200x200пкс| Копија на [[Петер Паул Рубенс]] според изгубениот оригинал на „Битката кај Ангијари“ од Леонардо да Винчи — дело со кое Леонардо првично имал намера да се натпреварува со Микеланџело за истата нарачка.]] |} === Ран маниризам === [[Податотека:Jacopo_da_Pontormo_-_Deposizione.jpg|мини|383x383пкс| Јакопо Понтормо, ''Закопот'', 1528; Санта Фелисита, Фиренца]] Раните маниристи во Фиренца - особено учениците на Андреа дел Сарто, како што се Јакопо Понтормо и Росо Фјорентино, се значајни по своите издолжени облици, несигурно урамнотежени пози, нарушена перспектива, ирационални поставки и театарско осветлување. [[Пармиџанино]] (ученик на Кореџо) и [[Џулио Романо]] (главниот помошник на Рафаел) се движеле во слични стилизирани естетски насоки во Рим. Овие уметници созреале под влијание на високата ренесанса, а нивниот стил бил означен како реакција на нејзините класични идеалиа. Наместо непосредно да ја изучуваат природата, помладите уметници почнале да ја изучуваат хеленистичката скулптура и сликите на минатите мајстори. Затоа, овој стил често се дефинира како антикласичен,<ref>Friedländer 1965.</ref> но во тоа време се сметал за природен напредок на високата ренесанса. Најраната експериментална фаза на маниризмот, позната по своите „антикласични“ облици, траела до приближно 1540 или 1550 година. Марсија Б. Хол, професорка по историја на уметноста на Универзитетот Темпл, во својата книга ''„По Рафаел“'' забележува дека прераната смрт на Рафаел го означила почетокот на маниризмот во Рим. Минатите анализи покажуваат дека маниризмот се појавил на почетокот на 16 век истовремено со многу други општествени, научни, верски и политички движења, како што се [[Никола Коперник|Коперниковиот]] [[хелиоцентризам]], опустошувањето на Рим во 1527 година и растечкиот предизвик на протестантската [[Протестантска реформација|реформација]] против моќта на Католичката црква. Како резултат на тоа, издолжените и искривени облици на стилот некогаш биле толкувани како реакција на идеализираните композиции што преовладувале во уметноста на високата ренесанса.<ref name="grove">Manfred Wundram, "Mannerism," Grove Art Online. Oxford University Press, [accessed 23 April 2008].</ref> Ова објаснување за коренитата стилска промена околу 1520-тите денес веќе не е широко прифатено од страна на научниците, иако раната маниристичка уметност сè уште е во голема спротивност со конвенциите на високата ренесанса. === Висок маниризам === Второто раздобје на маниризмот обично се разликува од претходното, таканаречено „антикласично“ раздобје. Подоцнежните маниристи ја нагласувале интелектуалната суета и уметничката виртуозност, одлики што ги навеле подоцнежните критичари да ги обвинат дека работат на неприроден и афектиран ''начин''. ''Маниристичките'' уметници го гледале својот постар современик Микеланџело како свој главен модел; нивната уметност била уметност што ја подражава уметноста, а не уметност што ја подражава природата. Историчарот на уметноста од Сиднеј, Џозеф Фридберг, тврди дека интелектуализирачкиот аспект на маниристичката уметност вклучува очекување дека публиката ќе ја забележи и ќе ја цени оваа визуелна референца. [[Ањоло Бронѕино|Ањоло Бронзино]] и Џорџо Вазари се пример за овој тип на ''maniera'', која траела од приближно 1530 до 1580 година. Оваа уметност на ''maniera'', претежно заснована на дворовите и интелектуалните кругови низ Европа, ја преувеличувала елеганцијата со извонредно внимание на површината и подробностите: фигурите со порцелански тен се прикажани во смирени пози, облеани со светлина, и го пречекуваат гледачот со ладен поглед, ако воопшто воспоставува контакт со очите. Темите на ''maniera'' ретко покажуваат силни чувства, поради што делата што го прикажуваат овој тренд често се нарекуваат „ладни“ или „одвоени“. Ова е типично за таканаречениот стил на ''maniera'' во неговата зрелост.<ref>Shearman 1967, p. 19</ref> == Ширење на маниризмот == [[Податотека:Henry_Howard_Earl_of_Surrey_1546.jpg|мини|239x239пкс| Англиски маниризам: Хенри Хауард, гроф од Сари, 1546 година – редок англиски маниристички портрет, дело на фламански доселеник.]] Градовите [[Рим]], [[Фиренца]] и [[Мантова]] биле маниристички средишта во Италија. [[Венецијанско сликарство|Венецијанското сликарство]] следело различен стил, претставено од [[Тицијан]] во текот на неговата долга кариера. Многу од најраните маниристички уметници кои работеле во Рим во 1520-тите години избегале од градот по опустошувањето на Рим во 1527 година. Како што се ширеле низ континентот во потрага по вработување, нивниот стил се проширил низ цела Италија и Северна Европа. Тоа резултирало со првиот меѓународен уметнички стил по готскиот. Другите делови од Северна Европа немале можност од таков непосреден допир со италијанските уметници, но маниристичкиот стил го направил своето присуство почувствувано преку графики и илустрирани книги. Европските владетели, меѓу другите, купувале италијански дела, а северноевропските уметници продолжиле да патуваат во Италија и помогнале во ширењето на маниристичкиот стил. Поединечни италијански уметници кои работеле на северот го изнедриле движењето познато како северен маниризам. На пример, на [[Франсоа I]] му била подарена сликата ''[[Венера, Купидон, Лудост и Време|„Венера, Купидон, Лудост и Време“]]'' [[Ањоло Бронѕино|од Бронѕино]]. Стилот опаѓал во Италија по 1580 година, бидејќи новото поколение уметници, вклучувајќи ги браќата Карачи, Караваџо и Чиголи, го оживеале [[Натурализам|натурализмот]]. Валтер Фридлендер ова раздобје го определил како „антиманиризам“, исто како што раните маниристи биле „антикласични“ во нивното отстапување од естетските вредности на високата ренесанса, но денес се смета дека браќата Карачи и [[Караваџо]] го започнале преминот кон барокното сликарство, кое преовладувало до 1600 година. Надвор од Италија, маниризмот продолжил во 17 век. Во Франција, каде што Росо заминал на дворот во [[Фонтенбло (дворец)|Фонтенбло]], тој е познат како „стилот на Анри II“ и имал особено влијание врз архитектурата. Други важни континентални средишта на северниот маниризам се дворот на [[Рудолф II (Свето Римско Царство)|Рудолф II]] во [[Прага]], како и [[Харлем]] и [[Антверпен]]. Маниризмот, како стилска категорија, поретко се користел во англиската визуелна и декоративна уметност, каде што почесто се користат народни ознаки како „елизабетански“ и „јакобински“. Единствен исклучок е занаетчискиот ''маниризам'' од 17 век, применет во архитектурата врз основа на книги со урнеци (шаблони), а не на постоечки примери во Континентална Европа. Особено е значајно фламанското влијание во Фонтенбло, кое го комбинирало еротизмот на францускиот стил со рана верзија на традицијата „ванитас“ (''vanitas)'' што ќе преовладува во холандското и фламанското сликарство од 17 век. Клучна појава во ова време биле патувачките сликари (''pittore vago) —'' поим со кој се опишувале сликари од север кои се прикллучувале на работилниците во Франција и Италија за да создадат вистински меѓународен стил. == Одлики на уметничките дела создадени за време на маниристичкото раздобје == Маниризмот бил антикласично движење кое многу се разликувало од естетските идеологии на ренесансата. Иако маниризмот првично бил позитивно прифатен врз основа на списите на Вазари, почнало да се гледа во негативно светло бидејќи се сметал за ништо повеќе од „модификација на природната вистина и банално повторување на природните формули“. Како уметнички појава, маниризмот вклучува многу одлики кои се единствени и специфични за експериментирањето со тоа како се доживува уметноста. Подолу е список на бројните посебности што ги користеле маниристичките уметници во своите уметнички дела. * Издолжување на фигурите: Честопати, маниристичките дела се одликувале со со нагласено издолжени пропорции на човечкото тело што понекогаш придонесувало за бизарните визуелни претстави во овој уметнички правец. * Искривување на перспективата: Ова нарушување на перспективата во сликарството ги истражувало идеалите за создавање совршен простор. Сепак, идејата за совршенство понекогаш подразбирала создавање единствени слики. Еден од начините да се постигне ова искривување бил преку техниката на коренито перспективно ''скратување''. Во одредени случаи, кога се користело екстремно нарушување, било речиси невозможно да се одреди што точно е прикажано. * Црна заднина: Маниристичките уметници честопати користеле црна заднина за да остварат силен контраст со контурите на фигурите и да создадат драматични сцени. Овие темни заднини, исто така, придонесувале за внесување на елементи на имагинација и нереалност во самиот мотив. * Употреба на темнина и светлина: Многу маниристи биле заинтересирани да ја доловат суштината на ноќното небо преку намерно осветлување, честопати создавајќи со тоа фантастична атмосфера. Посебно внимание им било посветувано на факелите и месечината за да се создадат драматични сцени. * Скулпторски облици: Маниризмот бил под силно влијание на скулптурата, која доживеала голем подем во 16 век. Како резултат на тоа, сликарите честопати ги засновале своите прикази на човечкото тело врз скулптури и графики. Ова им овозможило на маниристичките уметници да се сосредоточат на создавање волумен и нагласена пластичност во своите дела. * Јасност на линиите: Вниманието посветено на чистите контури на фигурите било особено истакнато во маниризмот, што многу го разликувало од барокот и високата ренесанса. Овие јасни контури на фигурите честопати дозволувале поголемо внимание на подробностите. * Композиција и простор: Маниристичките уметници ги отфрлиле идеалите на ренесансата, особено техниката на перспектива од една точка. Наместо тоа, акцентот бил ставен на атмосферските ефекти и искривувањето на перспективата. Употребата на просторот во маниристичките дела почесто им дава предност на преполни композиции со разни облици и фигури, или на ретки композиции со нагласување на црната заднина. * Движење: Интересот за проучување на човечкото движење честопати ги наведувало маниристичките уметници да создадат единствен тип на движење поврзан со змијовидни пози (''figura serpentinata''). Поради својата нестабилна рамнотежа, овие пози честопати изгледаат како да го навестуваат следното движење на телото. Понатаму, оваа техника на визуелно пренесување на движењето јасно го отсликува експериментирањето на уметникот со самаиот облик. * Насликани рамки: Во некои маниристички дела, насликаните рамки се користеле за да се сообразат со заднината на сликите, а понекогаш и да придонесат кон целокупната композиција на уметничкото дело. Овој ефект дополнително се засилувал со посветувањето посебно внимание на декоративните подробности. * Атмосферски ефекти: Многу маниристи ја користеле техниката [[сфумато]] (''sfumato'') во своите слики, позната по користењето меки и магловити контури или површини за да го прикажат специфичното прелевање на светлината. * Боја: Специфичен аспект на маниризмот е тоа што, покрај експериментирањето со обликот, композицијата и светлината, голем дел од истата уметничка љубопитност се применувал и на бојата. Многу уметнички дела си играле со чисти и интензивни нијанси на сина, зелена, розова и жолта боја, кои понекогаш ја нарушуваат целокупната рамнотежа на делото, а друг пат ја надополнуваат. Дополнително, при нијансирањето на тенот на кожата, уметниците честопати се сосредоточувале на создавање пренагласено кремаст и светол тен, неретко користејќи сини поттонови. == Вајарство == Како и со сликарството, раната италијанска маниристичка скулптура во голема мера била обид да се пронајде изворен стил што ќе ги надмине достигнувањата на високата ренесанса. Во скулптурата, тоа во суштина го означувало Микеланџело, па голем дел од борбата за постигнување на оваа цел се одвивал преку нарачките за пополнување на второто место на [[Плоштад Сињорија|Пјаца дела Сињорија]] во Фиренца, веднаш до ''[[Давид (Микеланџело)|Давид]]'' на Микеланџело. Бачо Бандинели го презел проектот ''[[Herkul in Cacus|„Херкул и Какус“]]'' од самиот мајстор, но тој и тогаш не бил ништо попопуларен отколку што е денес, а [[Бенвенуто Челини]] злобно го споредил со „вреќа полна со дињи“, бидејќи отстранил многу повеќе од оригиналниот блок отколку што би отстранил Микеланџело. Бронзениот ''[[Персеј со главата на Медуза|„Персеј со главата на Медуза“]]'' на Челини е секако [[ремек-дело]], обликувано со осум агли на гледање, уште една одлика на маниризмот, и вештачки стилизирано во споредба со ''„Давид“'' на Микеланџело и Донатело. Бидејќи Челини првично бил златар, неговиот познат ''[[Соларник (Челини)|„Соларник“]]'' од [[злато]] и [[емајл]] (1543) била неговата прва скулптура и ја покажува неговата надареност во најдобро издание. Мали бронзени фигури за колекционерски кабинети, честопати митолошки теми со актови, биле популарен ренесансен облик во кој [[Џамболоња]], фламански уметник со седиште во Фиренца, особено се истакнал во подоцнежниот дел од векот. Тој исто така создал скулптури во природна големина, од кои две влегле во збирката на Пјаца дела Сињорија. Тој и неговите следбеници изработувале елегантни издолжени примери на ''змијовиедни фигури'', (''figura serpentinata''), честопати прикажувајќи две испреплетени тела кои предизвикувале интерес од сите агли на гледање.<gallery> Податотека:Fontainebleau_escalier_roi.jpg|врска=Slika:Fontainebleau_escalier_roi.jpg|алт=Štukatura na prostem pri Fontainebleauju, verjetno jo je oblikoval Primaticcio, ki je naslikal ovalni vložek iz 1530-ih ali 1540-ih| Надворешна [[штукатура]] во Фонтенбло, веројатно направена од Приматичо, кој го насликал овалниот медалјон во 1530-тите или 1540-тите Податотека:Persee-florence.jpg|врска=Slika:Persee-florence.jpg|алт=Benvenuto Cellini, Perzej z Meduzino glavo, 1545–1554| Бенвенуто Челини, ''[[Персеј со главата на Медуза]]'', 1545–1554 Податотека:Samson_slaying_a_philistine.jpg|врска=Slika:Samson_slaying_a_philistine.jpg|алт=Giambologna, Samson ubija Filistejca, ok. 1562| Џамболоња, ''[[Самсон го убива Филистеецот]]'', ок. 1562 Податотека:Giambologna_raptodasabina.jpg|врска=Slika:Giambologna_raptodasabina.jpg|алт=Giambologna, Ugrabitev Sabink, marmor, 1583, Firence,| Џамболоња, ''[[Грабнувањето на Сабињанките (Џамболоња)|Грабнувањето на Сабињанките]]'', мермер, 1583, Фиренца Податотека:Devries-mercuriocrop.jpg|врска=Slika:Devries-mercuriocrop.jpg|алт=Adriaen de Vries, Merkur in Psihe severni manieristični bron v naravni velikosti, izdelan leta 1593 za Rudolfa II.| Адриен де Врис, ''„Меркур и Психа“ –'' бронзена скулптура од северниот маниризам во природна големина, изработена во 1593 година за [[Рудолф II (Свето Римско Царство)|Рудолф II]] Податотека:Statue_Of_Venus.jpg|врска=Slika:Statue_Of_Venus.jpg|алт=Kip Venera iz Campo Iemini kapitolskega tipa, rimski, 2. stoletje našega štetja, iz Campa Ieminija, Britanski muzej| Статуа на Венера од Кампо Иемини (капитолски тип) – римска скулптура од II век н. е., откриена кај месноста Кампо Иемини, денес во Британскиот музеј. </gallery> ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рвр|Mannerism}} * [http://www.metmuseum.org/toah/hd/zino/hd_zino.htm "Mannerism: Bronzino (1503–1572) and his Contemporaries", on the Metropolitan Museum of Art's website] [[Категорија:Ренесансна уметност]] [[Категорија:Маниризам]] [[Категорија:Латинизми]] [[Категорија:Неологизми од 18 век]] n6l7l668kap8xw757xugwh2c2gdympc 5616179 5616172 2026-08-24T15:35:29Z P.Nedelkovski 47736 Создадено со преведување на одделот „Manierizem v slikarstvu“ од страницата „[[:sl:Special:Redirect/revision/6686396|Manierizem]]“ 5616179 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Parmigianino_-_Madonna_and_Child_with_Angels,_known_as_the_Madonna_with_the_Long_Neck.jpg|мини|408x408пкс| Во ''[[Marija z dolgim vratom, Parmigianino|„Марија со долг врат]]'' “ (1534–1540) [[Parmigianino|од Пармиџанино]], маниризмот се одликува со издолжени сразмери, високо стилизирани пози и недостаток на јасна перспектива.]] '''Маниризам''', познат и како доцна [[ренесанса]] — стил во европската уметност што се појавил во подоцнежните години на [[Италијанска ренесанса|италијанската висока ренесанса]] околу 1520 година, се проширил до околу 1530 година и траел до крајот на 16 век во Италија, кога во голема мера бил заменет со [[Барок|барокниот стил]]. Северниот маниризам продолжил да опстојува и во почетокот на 17 век. Стилски, маниризмот опфаќа различни пристапи кои се под влијание на хармоничните идеали поврзани со уметниците како [[Леонардо да Винчи]], [[Рафаел]] и раниот [[Микеланџело Буонароти|Микеланџело]], но истовремено претставуваат и реакција кон нив. Додека уметноста на високата ренесанса нагласува [[сразмерност]], рамнотежа и идеална убавина, маниризмот ги преувеличува таквите квалитети, што често резултира со композиции кои се асиметрични или неприродно елегантни. Стилот е познат по својата интелектуална префинетост и вештачките (наспроти природните) одлики. Овој уметнички стил ѝ дава предност на композициската напнатост и нестабилност пред рамнотежата и јасноста на претходното ренесансно сликарство. Маниризмот во книжевноста и музиката е познат по својот многу нагласен стил и интелектуална префинетост. Дефиницијата на маниризмот и неговите фази сè уште се предмет на расправа меѓу историчарите на уметноста. На пример, некои научници ја примениле одредницата на одредени рани модерни облици на книжевноста (особено поезија) и музика во 16 и 17 век. Поимот се користи и за некои [[Готска уметност|доцноготски]] сликари кои работеле во Северна Европа од околу 1500 до 1530 година, особено маниристите од Антверпен — група неповрзана со италијанското движење. Маниризмот бил применет по аналогија и на сребрената доба на [[Латинска книжевност|латинската книжевност]]. == Именување == [[Податотека:Laocoon_Pio-Clementino_Inv1059-1064-1067.jpg|мини|245x245пкс| ''Лаоконовата група'' — античка скулптура повторно откриена во 1506 година, а денес се чува во Ватиканските музеи. Маниристичките уметници исклучително многу ѝ се восхитувале на оваа скулптура.]] Зборот ''маниризам'' потекнува од италијанскиот збор ''maniera'', што значи „стил“ или „манир“. Во второто издание на неговите ''„Животи на најдобрите сликари, скулптори и архитекти“'' (1568), [[Џорџо Вазари]] го користел ''зборот „maniero“'' во три различни контексти: за да расправа за начинот на работа на уметникот; за да опише личен или групен стил, како што е поимот ''„maniera greca“'', кој се однесува на византискиот стил или едноставно на ''maniero'' на Микеланџело; и за да потврди позитивен суд за уметничкиот квалитет. Вазари бил и маниристички уметник и го опишал раздобјето во кое работел како ''la maniera moderna'', или ''модерен стил''.<ref>Briganti 1961, 6.</ref> Џејмс В. Мироло опишува како поетите ''на „bella maniera“'' се обидувле да ги надминат [[Сонет|сонетите]] на [[Франческо Петрарка|Петрарка]] во виртуозност. Оваа идеја ''за bella maniera'' сугерира дека уметниците кои биле вдахновени на тој начин се стремеле да ги копираат и подобрат своите претходници, наместо непосредно да се соочат со природата. Во суштина, ''bella maniera'' ги зела најдобрите од многу изворни материјали и ги синтетизирала во нешто ново. Како стилска етикета, ''маниризмот'' не е лесен за дефинирање. Го користел швајцарскиот историчар [[Јакоб Буркхарт]] и го популаризирале германските историчари на уметноста на почетокот на 20 век за да се категоризира навидум некатегоризираната уметност од италијанскиот 16 век - уметност за која повеќе не било можно да се прикажат хармоничните и рационални пристапи поврзани со високата ренесанса. [[Висока ренесанса|Високата ренесанса]] „означи раздобје што го одликувала хармонијата, величината и оживувањето на класичната антика“. Изразот ''маниризам'' бил реинтерпретиран во 1967 година од страна на Џон Ширман по изложбата на слики од маниристите организирана од Фриц Гросман во Уметничката галерија во Манчестер Сити во 1965 година. Одредницата ''маниризам'' во 16 век се користел за коментирање на општественото однесување и за префинет виртуозен квалитет или за означување на одредена техника. Сепак, за подоцнежните писатели како што е Џан Пјетро Белори во 17 век, ''la maniera'' бил навредлив израз за наводниот пад на уметноста по [[Рафаел]], особено во 1530-тите и 1540-тите.<ref>Smyth 1962, 1–2.</ref> Од крајот на 19 век па наваму, историчарите на уметноста често го користат изразот за да опишат уметност што го следи ренесансниот класицизам и му претходи на [[Барок|барокот]]. Сепак, историчарите се разликуваат околу тоа дали маниризмот е стил, движење или раздобје. Иако поимот останува контроверзен, тој сè уште најчесто се користи за да се идентификува европската уметност и култура од 16 век.<ref>Cheney, "Preface", xxv–xxxii, and Manfred Wundram, "Mannerism," ''Grove Art Online''. Oxford University Press, [accessed 23 April 2008].</ref> == Потекло и развој == [[Податотека:Michelangelo,_Separation_of_the_Earth_from_the_Waters_00.jpg|мини|230x230пкс| Избрани фигури, ''ignudi'', од таванот во [[Систинската капела]] на [[Микеланџело]]]] На крајот на високата ренесанса, младите уметници доживеале криза: се чинело дека сè што можело да се постигне веќе било постигнато. Немало повеќе технички или други проблеми што требало да се решаваат. Подробното познавање на анатомијата, светлината, физиономијата и начинот на кој луѓето ги покажуваат чувствата преку изразот и гестот, иновативната употреба на човечкиот облик во фигуративната композиција, како и употребата на суптилна градација на тонот, биле речиси совршени. Младите уметници морале да најдат нова цел и да бараат нови пристапи. Во тој миг почнал да се појавува маниризмот. Новиот стил се развил помеѓу 1510 и 1520 година во Фиренца, во Рим или во двата града истовремено. === Потекло и улога на моделите === Ова раздобје е опишано како „природно продолжение“ на уметноста на [[Андреа дел Сарто]], [[Микеланџело]] и [[Рафаел]]. Микеланџело уште на рана возраст развил свој длабоко изворен стил, кој првично бил многу восхитуван, а потоа често копиран и подражаван од други уметници од таа ера. Една од особините што најмногу ги восхитувала неговите современици била неговата ''terribilità'', чувство на стравопочит, а подоцнежните уметници се обиделе да ја подражаваат. Други уметници го усвоиле страсниот и многу личен стил на Микеланџело со копирање на делата на мајсторот, стандарден начин за учениците да учат да сликаат и да вајаат. Неговиот [[таван во Систинската капела]] им дал примери, особено неговото претставување на собрани фигури, машки актови наречени ''игнуди'' и [[Либиска сибила|либиската сибила]], неговото [[претсобје]] во [[Лаврентиевска библиотека|Лаврентиевската библиотека]], ликовите во гробницата на Медичи и, пред сè, неговиот ''[[Страшниот суд (Микеланџело)|Страшен суд]]''. Подоцнежниот Микеланџело бил еден од најголемите претставници на маниризмот. Млади уметници провалиле во неговата куќа и му ги украле цртежите. Џорџо Вазари, во својата книга ''„Животите на најдобрите сликари, скулптори и архитекти“'', забележал дека Микеланџело еднаш рекол: „Оние што се следбеници никогаш не можат да го надминат оној што го следат“. ==== Натпреварувачки дух ==== Натпреварувачкиот дух го поттикнувале покровителите, кои ги охрабрувале спонзорираните уметници да ја нагласат виртуозната техника и да се натпреваруваат едни со други за добивање нарачки. Уметниците биле поттикнувани да бараат нови пристапи и драматично осветлени сцени, детално изработени костими и композиции, издолжени сразмери, високо стилизирани пози и отсуство на јасна перспектива. Гонфалониерот Пјеро Содерини ги нарачал на Леонардо да Винчи и на Микеланџело да украсат ѕид во Салата на петстотините во Фиренца. Се велело дека овие двајца уметници сликаат еден до друг и се натпреваруваат еден со друг, што ги охрабрувало да бидат што е можно поиновативни. {| style="margin:auto;" ! |- |[[Податотека:La_batalla_de_Cascina_-_Sangallo.jpg|алт=copy of lost painting that had been by Michelangelo|мини|250x250пкс|Копија на Бастијано да Сангало според изгубениот оригинал на „''Битката кај Кашина''“ од Микеланџело — дело со кое Микеланџело првично имал намера да се натпреварува со Леонардо за истата нарачка.]] |[[Податотека:Peter_Paul_Ruben's_copy_of_the_lost_Battle_of_Anghiari.jpg|алт=copy of lost painting that had been by Leonardo da Vinci|мини|200x200пкс| Копија на [[Петер Паул Рубенс]] според изгубениот оригинал на „Битката кај Ангијари“ од Леонардо да Винчи — дело со кое Леонардо првично имал намера да се натпреварува со Микеланџело за истата нарачка.]] |} === Ран маниризам === [[Податотека:Jacopo_da_Pontormo_-_Deposizione.jpg|мини|383x383пкс| Јакопо Понтормо, ''Закопот'', 1528; Санта Фелисита, Фиренца]] Раните маниристи во Фиренца - особено учениците на Андреа дел Сарто, како што се Јакопо Понтормо и Росо Фјорентино, се значајни по своите издолжени облици, несигурно урамнотежени пози, нарушена перспектива, ирационални поставки и театарско осветлување. [[Пармиџанино]] (ученик на Кореџо) и [[Џулио Романо]] (главниот помошник на Рафаел) се движеле во слични стилизирани естетски насоки во Рим. Овие уметници созреале под влијание на високата ренесанса, а нивниот стил бил означен како реакција на нејзините класични идеалиа. Наместо непосредно да ја изучуваат природата, помладите уметници почнале да ја изучуваат хеленистичката скулптура и сликите на минатите мајстори. Затоа, овој стил често се дефинира како антикласичен,<ref>Friedländer 1965.</ref> но во тоа време се сметал за природен напредок на високата ренесанса. Најраната експериментална фаза на маниризмот, позната по своите „антикласични“ облици, траела до приближно 1540 или 1550 година. Марсија Б. Хол, професорка по историја на уметноста на Универзитетот Темпл, во својата книга ''„По Рафаел“'' забележува дека прераната смрт на Рафаел го означила почетокот на маниризмот во Рим. Минатите анализи покажуваат дека маниризмот се појавил на почетокот на 16 век истовремено со многу други општествени, научни, верски и политички движења, како што се [[Никола Коперник|Коперниковиот]] [[хелиоцентризам]], опустошувањето на Рим во 1527 година и растечкиот предизвик на протестантската [[Протестантска реформација|реформација]] против моќта на Католичката црква. Како резултат на тоа, издолжените и искривени облици на стилот некогаш биле толкувани како реакција на идеализираните композиции што преовладувале во уметноста на високата ренесанса.<ref name="grove">Manfred Wundram, "Mannerism," Grove Art Online. Oxford University Press, [accessed 23 April 2008].</ref> Ова објаснување за коренитата стилска промена околу 1520-тите денес веќе не е широко прифатено од страна на научниците, иако раната маниристичка уметност сè уште е во голема спротивност со конвенциите на високата ренесанса. === Висок маниризам === Второто раздобје на маниризмот обично се разликува од претходното, таканаречено „антикласично“ раздобје. Подоцнежните маниристи ја нагласувале интелектуалната суета и уметничката виртуозност, одлики што ги навеле подоцнежните критичари да ги обвинат дека работат на неприроден и афектиран ''начин''. ''Маниристичките'' уметници го гледале својот постар современик Микеланџело како свој главен модел; нивната уметност била уметност што ја подражава уметноста, а не уметност што ја подражава природата. Историчарот на уметноста од Сиднеј, Џозеф Фридберг, тврди дека интелектуализирачкиот аспект на маниристичката уметност вклучува очекување дека публиката ќе ја забележи и ќе ја цени оваа визуелна референца. [[Ањоло Бронѕино|Ањоло Бронзино]] и Џорџо Вазари се пример за овој тип на ''maniera'', која траела од приближно 1530 до 1580 година. Оваа уметност на ''maniera'', претежно заснована на дворовите и интелектуалните кругови низ Европа, ја преувеличувала елеганцијата со извонредно внимание на површината и подробностите: фигурите со порцелански тен се прикажани во смирени пози, облеани со светлина, и го пречекуваат гледачот со ладен поглед, ако воопшто воспоставува контакт со очите. Темите на ''maniera'' ретко покажуваат силни чувства, поради што делата што го прикажуваат овој тренд често се нарекуваат „ладни“ или „одвоени“. Ова е типично за таканаречениот стил на ''maniera'' во неговата зрелост.<ref>Shearman 1967, p. 19</ref> == Ширење на маниризмот == [[Податотека:Henry_Howard_Earl_of_Surrey_1546.jpg|мини|239x239пкс| Англиски маниризам: Хенри Хауард, гроф од Сари, 1546 година – редок англиски маниристички портрет, дело на фламански доселеник.]] Градовите [[Рим]], [[Фиренца]] и [[Мантова]] биле маниристички средишта во Италија. [[Венецијанско сликарство|Венецијанското сликарство]] следело различен стил, претставено од [[Тицијан]] во текот на неговата долга кариера. Многу од најраните маниристички уметници кои работеле во Рим во 1520-тите години избегале од градот по опустошувањето на Рим во 1527 година. Како што се ширеле низ континентот во потрага по вработување, нивниот стил се проширил низ цела Италија и Северна Европа. Тоа резултирало со првиот меѓународен уметнички стил по готскиот. Другите делови од Северна Европа немале можност од таков непосреден допир со италијанските уметници, но маниристичкиот стил го направил своето присуство почувствувано преку графики и илустрирани книги. Европските владетели, меѓу другите, купувале италијански дела, а северноевропските уметници продолжиле да патуваат во Италија и помогнале во ширењето на маниристичкиот стил. Поединечни италијански уметници кои работеле на северот го изнедриле движењето познато како северен маниризам. На пример, на [[Франсоа I]] му била подарена сликата ''[[Венера, Купидон, Лудост и Време|„Венера, Купидон, Лудост и Време“]]'' [[Ањоло Бронѕино|од Бронѕино]]. Стилот опаѓал во Италија по 1580 година, бидејќи новото поколение уметници, вклучувајќи ги браќата Карачи, Караваџо и Чиголи, го оживеале [[Натурализам|натурализмот]]. Валтер Фридлендер ова раздобје го определил како „антиманиризам“, исто како што раните маниристи биле „антикласични“ во нивното отстапување од естетските вредности на високата ренесанса, но денес се смета дека браќата Карачи и [[Караваџо]] го започнале преминот кон барокното сликарство, кое преовладувало до 1600 година. Надвор од Италија, маниризмот продолжил во 17 век. Во Франција, каде што Росо заминал на дворот во [[Фонтенбло (дворец)|Фонтенбло]], тој е познат како „стилот на Анри II“ и имал особено влијание врз архитектурата. Други важни континентални средишта на северниот маниризам се дворот на [[Рудолф II (Свето Римско Царство)|Рудолф II]] во [[Прага]], како и [[Харлем]] и [[Антверпен]]. Маниризмот, како стилска категорија, поретко се користел во англиската визуелна и декоративна уметност, каде што почесто се користат народни ознаки како „елизабетански“ и „јакобински“. Единствен исклучок е занаетчискиот ''маниризам'' од 17 век, применет во архитектурата врз основа на книги со урнеци (шаблони), а не на постоечки примери во Континентална Европа. Особено е значајно фламанското влијание во Фонтенбло, кое го комбинирало еротизмот на францускиот стил со рана верзија на традицијата „ванитас“ (''vanitas)'' што ќе преовладува во холандското и фламанското сликарство од 17 век. Клучна појава во ова време биле патувачките сликари (''pittore vago) —'' поим со кој се опишувале сликари од север кои се прикллучувале на работилниците во Франција и Италија за да создадат вистински меѓународен стил. == Одлики на уметничките дела создадени за време на маниристичкото раздобје == Маниризмот бил антикласично движење кое многу се разликувало од естетските идеологии на ренесансата. Иако маниризмот првично бил позитивно прифатен врз основа на списите на Вазари, почнало да се гледа во негативно светло бидејќи се сметал за ништо повеќе од „модификација на природната вистина и банално повторување на природните формули“. Како уметнички појава, маниризмот вклучува многу одлики кои се единствени и специфични за експериментирањето со тоа како се доживува уметноста. Подолу е список на бројните посебности што ги користеле маниристичките уметници во своите уметнички дела. * Издолжување на фигурите: Честопати, маниристичките дела се одликувале со со нагласено издолжени пропорции на човечкото тело што понекогаш придонесувало за бизарните визуелни претстави во овој уметнички правец. * Искривување на перспективата: Ова нарушување на перспективата во сликарството ги истражувало идеалите за создавање совршен простор. Сепак, идејата за совршенство понекогаш подразбирала создавање единствени слики. Еден од начините да се постигне ова искривување бил преку техниката на коренито перспективно ''скратување''. Во одредени случаи, кога се користело екстремно нарушување, било речиси невозможно да се одреди што точно е прикажано. * Црна заднина: Маниристичките уметници честопати користеле црна заднина за да остварат силен контраст со контурите на фигурите и да создадат драматични сцени. Овие темни заднини, исто така, придонесувале за внесување на елементи на имагинација и нереалност во самиот мотив. * Употреба на темнина и светлина: Многу маниристи биле заинтересирани да ја доловат суштината на ноќното небо преку намерно осветлување, честопати создавајќи со тоа фантастична атмосфера. Посебно внимание им било посветувано на факелите и месечината за да се создадат драматични сцени. * Скулпторски облици: Маниризмот бил под силно влијание на скулптурата, која доживеала голем подем во 16 век. Како резултат на тоа, сликарите честопати ги засновале своите прикази на човечкото тело врз скулптури и графики. Ова им овозможило на маниристичките уметници да се сосредоточат на создавање волумен и нагласена пластичност во своите дела. * Јасност на линиите: Вниманието посветено на чистите контури на фигурите било особено истакнато во маниризмот, што многу го разликувало од барокот и високата ренесанса. Овие јасни контури на фигурите честопати дозволувале поголемо внимание на подробностите. * Композиција и простор: Маниристичките уметници ги отфрлиле идеалите на ренесансата, особено техниката на перспектива од една точка. Наместо тоа, акцентот бил ставен на атмосферските ефекти и искривувањето на перспективата. Употребата на просторот во маниристичките дела почесто им дава предност на преполни композиции со разни облици и фигури, или на ретки композиции со нагласување на црната заднина. * Движење: Интересот за проучување на човечкото движење честопати ги наведувало маниристичките уметници да создадат единствен тип на движење поврзан со змијовидни пози (''figura serpentinata''). Поради својата нестабилна рамнотежа, овие пози честопати изгледаат како да го навестуваат следното движење на телото. Понатаму, оваа техника на визуелно пренесување на движењето јасно го отсликува експериментирањето на уметникот со самаиот облик. * Насликани рамки: Во некои маниристички дела, насликаните рамки се користеле за да се сообразат со заднината на сликите, а понекогаш и да придонесат кон целокупната композиција на уметничкото дело. Овој ефект дополнително се засилувал со посветувањето посебно внимание на декоративните подробности. * Атмосферски ефекти: Многу маниристи ја користеле техниката [[сфумато]] (''sfumato'') во своите слики, позната по користењето меки и магловити контури или површини за да го прикажат специфичното прелевање на светлината. * Боја: Специфичен аспект на маниризмот е тоа што, покрај експериментирањето со обликот, композицијата и светлината, голем дел од истата уметничка љубопитност се применувал и на бојата. Многу уметнички дела си играле со чисти и интензивни нијанси на сина, зелена, розова и жолта боја, кои понекогаш ја нарушуваат целокупната рамнотежа на делото, а друг пат ја надополнуваат. Дополнително, при нијансирањето на тенот на кожата, уметниците честопати се сосредоточувале на создавање пренагласено кремаст и светол тен, неретко користејќи сини поттонови. == Вајарство == Како и со сликарството, раната италијанска маниристичка скулптура во голема мера била обид да се пронајде изворен стил што ќе ги надмине достигнувањата на високата ренесанса. Во скулптурата, тоа во суштина го означувало Микеланџело, па голем дел од борбата за постигнување на оваа цел се одвивал преку нарачките за пополнување на второто место на [[Плоштад Сињорија|Пјаца дела Сињорија]] во Фиренца, веднаш до ''[[Давид (Микеланџело)|Давид]]'' на Микеланџело. Бачо Бандинели го презел проектот ''[[Herkul in Cacus|„Херкул и Какус“]]'' од самиот мајстор, но тој и тогаш не бил ништо попопуларен отколку што е денес, а [[Бенвенуто Челини]] злобно го споредил со „вреќа полна со дињи“, бидејќи отстранил многу повеќе од оригиналниот блок отколку што би отстранил Микеланџело. Бронзениот ''[[Персеј со главата на Медуза|„Персеј со главата на Медуза“]]'' на Челини е секако [[ремек-дело]], обликувано со осум агли на гледање, уште една одлика на маниризмот, и вештачки стилизирано во споредба со ''„Давид“'' на Микеланџело и Донатело. Бидејќи Челини првично бил златар, неговиот познат ''[[Соларник (Челини)|„Соларник“]]'' од [[злато]] и [[емајл]] (1543) била неговата прва скулптура и ја покажува неговата надареност во најдобро издание. Мали бронзени фигури за колекционерски кабинети, честопати митолошки теми со актови, биле популарен ренесансен облик во кој [[Џамболоња]], фламански уметник со седиште во Фиренца, особено се истакнал во подоцнежниот дел од векот. Тој исто така создал скулптури во природна големина, од кои две влегле во збирката на Пјаца дела Сињорија. Тој и неговите следбеници изработувале елегантни издолжени примери на ''змијовиедни фигури'', (''figura serpentinata''), честопати прикажувајќи две испреплетени тела кои предизвикувале интерес од сите агли на гледање.<gallery> Податотека:Fontainebleau_escalier_roi.jpg|врска=Slika:Fontainebleau_escalier_roi.jpg|алт=Štukatura na prostem pri Fontainebleauju, verjetno jo je oblikoval Primaticcio, ki je naslikal ovalni vložek iz 1530-ih ali 1540-ih| Надворешна [[штукатура]] во Фонтенбло, веројатно направена од Приматичо, кој го насликал овалниот медалјон во 1530-тите или 1540-тите Податотека:Persee-florence.jpg|врска=Slika:Persee-florence.jpg|алт=Benvenuto Cellini, Perzej z Meduzino glavo, 1545–1554| Бенвенуто Челини, ''[[Персеј со главата на Медуза]]'', 1545–1554 Податотека:Samson_slaying_a_philistine.jpg|врска=Slika:Samson_slaying_a_philistine.jpg|алт=Giambologna, Samson ubija Filistejca, ok. 1562| Џамболоња, ''[[Самсон го убива Филистеецот]]'', ок. 1562 Податотека:Giambologna_raptodasabina.jpg|врска=Slika:Giambologna_raptodasabina.jpg|алт=Giambologna, Ugrabitev Sabink, marmor, 1583, Firence,| Џамболоња, ''[[Грабнувањето на Сабињанките (Џамболоња)|Грабнувањето на Сабињанките]]'', мермер, 1583, Фиренца Податотека:Devries-mercuriocrop.jpg|врска=Slika:Devries-mercuriocrop.jpg|алт=Adriaen de Vries, Merkur in Psihe severni manieristični bron v naravni velikosti, izdelan leta 1593 za Rudolfa II.| Адриен де Врис, ''„Меркур и Психа“ –'' бронзена скулптура од северниот маниризам во природна големина, изработена во 1593 година за [[Рудолф II (Свето Римско Царство)|Рудолф II]] Податотека:Statue_Of_Venus.jpg|врска=Slika:Statue_Of_Venus.jpg|алт=Kip Venera iz Campo Iemini kapitolskega tipa, rimski, 2. stoletje našega štetja, iz Campa Ieminija, Britanski muzej| Статуа на Венера од Кампо Иемини (капитолски тип) – римска скулптура од II век н. е., откриена кај месноста Кампо Иемини, денес во Британскиот музеј. </gallery> == Маниризмот во сликарството == Познати сликари во овој стил се: [[Тицијан]], [[Тинторето]], [[Џорџо Вазари]], [[Пармиџанино]], [[Џузепе Арчимболдо]], [[Ел Греко]], [[Росо Фјорентино]] [[Francesco Primaticco|,]] [[Франческо Приматичо]], [[Фердинандо Цукари|Фердинандо Зукари]], [[Хендрик Голциус]], [[Ањоло Бронѕино]], [[Антоан Карон]], [[Доменико Бекафуми]][[Antonine Caron de Beavais|,]] [[Албрехт Алтдорфер]], [[Лука Камбијазо]], [[Ерхард Шен]], [[Паоло Веронезе]], [[Питер Бројгел Постариот|Бројгел]]. Историчарите на уметноста денес веруваат дека токму маниризмот, со своите новини, го отворил патот за подоцнежните модерни стилови како што се [[Експресионизам|експресионизмот]], [[Дадаизам|дадаизмот]], [[Надреализам|надреализмот]] и [[Кубизам|кубизмот]].<gallery> Податотека:Persus_wiewael.jpg|врска=Slika:Persus_wiewael.jpg|алт=Joachim Wtewael Perzej in Andromeda, 1616, Louvre, sestava, ki prikazuje "Vanité" iz kosti in školjk v ospredju ter dodelano akademsko golo s paleto, ki si jo izposoja Andromedina lica. Zmaj se zdi sino-orientalskega vpliva.| Јоаким Втевел, „''Персеј и Андромеда''“, 1611, Лувр: Композицијата во преден план прикажува ванитас (''vanitas'') мотив составен од коски и школки, како и елабориран академски акт со палета на бои позајмена непосредно од образите на Андромеда. Самиот змеј изгледа како да е под силно кинеско-ориентално влијание. Податотека:Angelo_Bronzino_-_Venus,_Cupid,_Folly_and_Time_-_National_Gallery,_London.jpg|врска=Slika:Angelo_Bronzino_-_Venus,_Cupid,_Folly_and_Time_-_National_Gallery,_London.jpg|алт=Venera, Kupid, Norost in Čas, Bronzino, c. 1545; Narodna galerija, London| ''[[Венера, Купидон, Лудост и Време]]'', Бронѕино, околу 1545 година; [[Национална галерија (Лондон)|Национална галерија, Лондон]] Податотека:Jacopo_Tintoretto_-_The_Last_Supper_-_WGA22649.jpg|врска=Slika:Jacopo_Tintoretto_-_The_Last_Supper_-_WGA22649.jpg|алт=Tintoretto, Zadnja večerja, 1592–1594| [[Тинторето]], ''[[Тајната вечера (Тинторето)|Тајната вечера]]'', 1592–1594 Податотека:El_Greco_(Domenikos_Theotokopoulos)_-_Laocoön_-_Google_Art_Project.jpg|врска=Slika:El_Greco_(Domenikos_Theotokopoulos)_-_Laocoön_-_Google_Art_Project.jpg|алт=El Greco, Laokoont (1610–1614)| [[Ел Греко]], ''[[Лаокоон (Ел Греко)|Лаокоон]]'' (1610-1614) Податотека:Minerva_dressing_by_Lavinia_Fontana_(1613).jpg|врска=Slika:Minerva_dressing_by_Lavinia_Fontana_(1613).jpg|алт=Minerva se oblači (1613), Lavinia Fontana (1552–1614). Galerija Borghese, Rim| ''Минерва се облекува'' (1613), [[Лавинија Фонтана]] (1552–1614). [[Боргеска галерија|Галерија Боргезе]], Рим Податотека:Jacopo_Pontormo_032.jpg|врска=Slika:Jacopo_Pontormo_032.jpg|алт=Jacopo Pontormo Jožef v Egiptu, 1515–1518; olje na les; 96 x 109 cm; Narodna galerija, London| Јакопо Понтормо ''Јосиф во Египет'', 1515–1518; масло на дрво; 96 x 109&nbsp;см; Национална галерија, Лондон Податотека:Arcimboldo_-_Les_saisons_-_L'automne.jpg|врска=Slika:Arcimboldo_-_Les_saisons_-_L'automne.jpg|алт=Giuseppe Arcimboldo, Jesen, 1573, olje na platnu, Louvre, Pariz| Џузепе Арчимболдо, ''есен'', 1573 година, масло на платно, [[Лувр]], Париз </gallery> ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рвр|Mannerism}} * [http://www.metmuseum.org/toah/hd/zino/hd_zino.htm "Mannerism: Bronzino (1503–1572) and his Contemporaries", on the Metropolitan Museum of Art's website] [[Категорија:Ренесансна уметност]] [[Категорија:Маниризам]] [[Категорија:Латинизми]] [[Категорија:Неологизми од 18 век]] s5jy09xa7puvfuudz5t4nvoptuuncy3 5616181 5616179 2026-08-24T15:36:33Z P.Nedelkovski 47736 ситна поправка 5616181 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Parmigianino_-_Madonna_and_Child_with_Angels,_known_as_the_Madonna_with_the_Long_Neck.jpg|мини|408x408пкс| Во ''[[Marija z dolgim vratom, Parmigianino|„Марија со долг врат]]'' “ (1534–1540) [[Parmigianino|од Пармиџанино]], маниризмот се одликува со издолжени сразмери, високо стилизирани пози и недостаток на јасна перспектива.]] '''Маниризам''', познат и како доцна [[ренесанса]] — стил во европската уметност што се појавил во подоцнежните години на [[Италијанска ренесанса|италијанската висока ренесанса]] околу 1520 година, се проширил до околу 1530 година и траел до крајот на 16 век во Италија, кога во голема мера бил заменет со [[Барок|барокниот стил]]. Северниот маниризам продолжил да опстојува и во почетокот на 17 век. Стилски, маниризмот опфаќа различни пристапи кои се под влијание на хармоничните идеали поврзани со уметниците како [[Леонардо да Винчи]], [[Рафаел]] и раниот [[Микеланџело Буонароти|Микеланџело]], но истовремено претставуваат и реакција кон нив. Додека уметноста на високата ренесанса нагласува [[сразмерност]], рамнотежа и идеална убавина, маниризмот ги преувеличува таквите квалитети, што често резултира со композиции кои се асиметрични или неприродно елегантни. Стилот е познат по својата интелектуална префинетост и вештачките (наспроти природните) одлики. Овој уметнички стил ѝ дава предност на композициската напнатост и нестабилност пред рамнотежата и јасноста на претходното ренесансно сликарство. Маниризмот во книжевноста и музиката е познат по својот многу нагласен стил и интелектуална префинетост. Дефиницијата на маниризмот и неговите фази сè уште се предмет на расправа меѓу историчарите на уметноста. На пример, некои научници ја примениле одредницата на одредени рани модерни облици на книжевноста (особено поезија) и музика во 16 и 17 век. Поимот се користи и за некои [[Готска уметност|доцноготски]] сликари кои работеле во Северна Европа од околу 1500 до 1530 година, особено маниристите од Антверпен — група неповрзана со италијанското движење. Маниризмот бил применет по аналогија и на сребрената доба на [[Латинска книжевност|латинската книжевност]]. == Именување == [[Податотека:Laocoon_Pio-Clementino_Inv1059-1064-1067.jpg|мини|245x245пкс| ''Лаоконовата група'' — античка скулптура повторно откриена во 1506 година, а денес се чува во Ватиканските музеи. Маниристичките уметници исклучително многу ѝ се восхитувале на оваа скулптура.]] Зборот ''маниризам'' потекнува од италијанскиот збор ''maniera'', што значи „стил“ или „манир“. Во второто издание на неговите ''„Животи на најдобрите сликари, скулптори и архитекти“'' (1568), [[Џорџо Вазари]] го користел ''зборот „maniero“'' во три различни контексти: за да расправа за начинот на работа на уметникот; за да опише личен или групен стил, како што е поимот ''„maniera greca“'', кој се однесува на византискиот стил или едноставно на ''maniero'' на Микеланџело; и за да потврди позитивен суд за уметничкиот квалитет. Вазари бил и маниристички уметник и го опишал раздобјето во кое работел како ''la maniera moderna'', или ''модерен стил''.<ref>Briganti 1961, 6.</ref> Џејмс В. Мироло опишува како поетите ''на „bella maniera“'' се обидувле да ги надминат [[Сонет|сонетите]] на [[Франческо Петрарка|Петрарка]] во виртуозност. Оваа идеја ''за bella maniera'' сугерира дека уметниците кои биле вдахновени на тој начин се стремеле да ги копираат и подобрат своите претходници, наместо непосредно да се соочат со природата. Во суштина, ''bella maniera'' ги зела најдобрите од многу изворни материјали и ги синтетизирала во нешто ново. Како стилска етикета, ''маниризмот'' не е лесен за дефинирање. Го користел швајцарскиот историчар [[Јакоб Буркхарт]] и го популаризирале германските историчари на уметноста на почетокот на 20 век за да се категоризира навидум некатегоризираната уметност од италијанскиот 16 век - уметност за која повеќе не било можно да се прикажат хармоничните и рационални пристапи поврзани со високата ренесанса. [[Висока ренесанса|Високата ренесанса]] „означи раздобје што го одликувала хармонијата, величината и оживувањето на класичната антика“. Изразот ''маниризам'' бил реинтерпретиран во 1967 година од страна на Џон Ширман по изложбата на слики од маниристите организирана од Фриц Гросман во Уметничката галерија во Манчестер Сити во 1965 година. Одредницата ''маниризам'' во 16 век се користел за коментирање на општественото однесување и за префинет виртуозен квалитет или за означување на одредена техника. Сепак, за подоцнежните писатели како што е Џан Пјетро Белори во 17 век, ''la maniera'' бил навредлив израз за наводниот пад на уметноста по [[Рафаел]], особено во 1530-тите и 1540-тите.<ref>Smyth 1962, 1–2.</ref> Од крајот на 19 век па наваму, историчарите на уметноста често го користат изразот за да опишат уметност што го следи ренесансниот класицизам и му претходи на [[Барок|барокот]]. Сепак, историчарите се разликуваат околу тоа дали маниризмот е стил, движење или раздобје. Иако поимот останува контроверзен, тој сè уште најчесто се користи за да се идентификува европската уметност и култура од 16 век.<ref>Cheney, "Preface", xxv–xxxii, and Manfred Wundram, "Mannerism," ''Grove Art Online''. Oxford University Press, [accessed 23 April 2008].</ref> == Потекло и развој == [[Податотека:Michelangelo,_Separation_of_the_Earth_from_the_Waters_00.jpg|мини|230x230пкс| Избрани фигури, ''ignudi'', од таванот во [[Систинската капела]] на [[Микеланџело]]]] На крајот на високата ренесанса, младите уметници доживеале криза: се чинело дека сè што можело да се постигне веќе било постигнато. Немало повеќе технички или други проблеми што требало да се решаваат. Подробното познавање на анатомијата, светлината, физиономијата и начинот на кој луѓето ги покажуваат чувствата преку изразот и гестот, иновативната употреба на човечкиот облик во фигуративната композиција, како и употребата на суптилна градација на тонот, биле речиси совршени. Младите уметници морале да најдат нова цел и да бараат нови пристапи. Во тој миг почнал да се појавува маниризмот. Новиот стил се развил помеѓу 1510 и 1520 година во Фиренца, во Рим или во двата града истовремено. === Потекло и улога на моделите === Ова раздобје е опишано како „природно продолжение“ на уметноста на [[Андреа дел Сарто]], [[Микеланџело]] и [[Рафаел]]. Микеланџело уште на рана возраст развил свој длабоко изворен стил, кој првично бил многу восхитуван, а потоа често копиран и подражаван од други уметници од таа ера. Една од особините што најмногу ги восхитувала неговите современици била неговата ''terribilità'', чувство на стравопочит, а подоцнежните уметници се обиделе да ја подражаваат. Други уметници го усвоиле страсниот и многу личен стил на Микеланџело со копирање на делата на мајсторот, стандарден начин за учениците да учат да сликаат и да вајаат. Неговиот [[таван во Систинската капела]] им дал примери, особено неговото претставување на собрани фигури, машки актови наречени ''игнуди'' и [[Либиска сибила|либиската сибила]], неговото [[претсобје]] во [[Лаврентиевска библиотека|Лаврентиевската библиотека]], ликовите во гробницата на Медичи и, пред сè, неговиот ''[[Страшниот суд (Микеланџело)|Страшен суд]]''. Подоцнежниот Микеланџело бил еден од најголемите претставници на маниризмот. Млади уметници провалиле во неговата куќа и му ги украле цртежите. Џорџо Вазари, во својата книга ''„Животите на најдобрите сликари, скулптори и архитекти“'', забележал дека Микеланџело еднаш рекол: „Оние што се следбеници никогаш не можат да го надминат оној што го следат“. ==== Натпреварувачки дух ==== Натпреварувачкиот дух го поттикнувале покровителите, кои ги охрабрувале спонзорираните уметници да ја нагласат виртуозната техника и да се натпреваруваат едни со други за добивање нарачки. Уметниците биле поттикнувани да бараат нови пристапи и драматично осветлени сцени, детално изработени костими и композиции, издолжени сразмери, високо стилизирани пози и отсуство на јасна перспектива. Гонфалониерот Пјеро Содерини ги нарачал на Леонардо да Винчи и на Микеланџело да украсат ѕид во Салата на петстотините во Фиренца. Се велело дека овие двајца уметници сликаат еден до друг и се натпреваруваат еден со друг, што ги охрабрувало да бидат што е можно поиновативни. {| style="margin:auto;" ! |- |[[Податотека:La_batalla_de_Cascina_-_Sangallo.jpg|алт=copy of lost painting that had been by Michelangelo|мини|250x250пкс|Копија на Бастијано да Сангало според изгубениот оригинал на „''Битката кај Кашина''“ од Микеланџело — дело со кое Микеланџело првично имал намера да се натпреварува со Леонардо за истата нарачка.]] |[[Податотека:Peter_Paul_Ruben's_copy_of_the_lost_Battle_of_Anghiari.jpg|алт=copy of lost painting that had been by Leonardo da Vinci|мини|200x200пкс| Копија на [[Петер Паул Рубенс]] според изгубениот оригинал на „Битката кај Ангијари“ од Леонардо да Винчи — дело со кое Леонардо првично имал намера да се натпреварува со Микеланџело за истата нарачка.]] |} === Ран маниризам === [[Податотека:Jacopo_da_Pontormo_-_Deposizione.jpg|мини|383x383пкс| Јакопо Понтормо, ''Закопот'', 1528; Санта Фелисита, Фиренца]] Раните маниристи во Фиренца - особено учениците на Андреа дел Сарто, како што се Јакопо Понтормо и Росо Фјорентино, се значајни по своите издолжени облици, несигурно урамнотежени пози, нарушена перспектива, ирационални поставки и театарско осветлување. [[Пармиџанино]] (ученик на Кореџо) и [[Џулио Романо]] (главниот помошник на Рафаел) се движеле во слични стилизирани естетски насоки во Рим. Овие уметници созреале под влијание на високата ренесанса, а нивниот стил бил означен како реакција на нејзините класични идеалиа. Наместо непосредно да ја изучуваат природата, помладите уметници почнале да ја изучуваат хеленистичката скулптура и сликите на минатите мајстори. Затоа, овој стил често се дефинира како антикласичен,<ref>Friedländer 1965.</ref> но во тоа време се сметал за природен напредок на високата ренесанса. Најраната експериментална фаза на маниризмот, позната по своите „антикласични“ облици, траела до приближно 1540 или 1550 година. Марсија Б. Хол, професорка по историја на уметноста на Универзитетот Темпл, во својата книга ''„По Рафаел“'' забележува дека прераната смрт на Рафаел го означила почетокот на маниризмот во Рим. Минатите анализи покажуваат дека маниризмот се појавил на почетокот на 16 век истовремено со многу други општествени, научни, верски и политички движења, како што се [[Никола Коперник|Коперниковиот]] [[хелиоцентризам]], опустошувањето на Рим во 1527 година и растечкиот предизвик на протестантската [[Протестантска реформација|реформација]] против моќта на Католичката црква. Како резултат на тоа, издолжените и искривени облици на стилот некогаш биле толкувани како реакција на идеализираните композиции што преовладувале во уметноста на високата ренесанса.<ref name="grove">Manfred Wundram, "Mannerism," Grove Art Online. Oxford University Press, [accessed 23 April 2008].</ref> Ова објаснување за коренитата стилска промена околу 1520-тите денес веќе не е широко прифатено од страна на научниците, иако раната маниристичка уметност сè уште е во голема спротивност со конвенциите на високата ренесанса. === Висок маниризам === Второто раздобје на маниризмот обично се разликува од претходното, таканаречено „антикласично“ раздобје. Подоцнежните маниристи ја нагласувале интелектуалната суета и уметничката виртуозност, одлики што ги навеле подоцнежните критичари да ги обвинат дека работат на неприроден и афектиран ''начин''. ''Маниристичките'' уметници го гледале својот постар современик Микеланџело како свој главен модел; нивната уметност била уметност што ја подражава уметноста, а не уметност што ја подражава природата. Историчарот на уметноста од Сиднеј, Џозеф Фридберг, тврди дека интелектуализирачкиот аспект на маниристичката уметност вклучува очекување дека публиката ќе ја забележи и ќе ја цени оваа визуелна референца. [[Ањоло Бронѕино|Ањоло Бронзино]] и Џорџо Вазари се пример за овој тип на ''maniera'', која траела од приближно 1530 до 1580 година. Оваа уметност на ''maniera'', претежно заснована на дворовите и интелектуалните кругови низ Европа, ја преувеличувала елеганцијата со извонредно внимание на површината и подробностите: фигурите со порцелански тен се прикажани во смирени пози, облеани со светлина, и го пречекуваат гледачот со ладен поглед, ако воопшто воспоставува контакт со очите. Темите на ''maniera'' ретко покажуваат силни чувства, поради што делата што го прикажуваат овој тренд често се нарекуваат „ладни“ или „одвоени“. Ова е типично за таканаречениот стил на ''maniera'' во неговата зрелост.<ref>Shearman 1967, p. 19</ref> == Ширење на маниризмот == [[Податотека:Henry_Howard_Earl_of_Surrey_1546.jpg|мини|239x239пкс| Англиски маниризам: Хенри Хауард, гроф од Сари, 1546 година – редок англиски маниристички портрет, дело на фламански доселеник.]] Градовите [[Рим]], [[Фиренца]] и [[Мантова]] биле маниристички средишта во Италија. [[Венецијанско сликарство|Венецијанското сликарство]] следело различен стил, претставено од [[Тицијан]] во текот на неговата долга кариера. Многу од најраните маниристички уметници кои работеле во Рим во 1520-тите години избегале од градот по опустошувањето на Рим во 1527 година. Како што се ширеле низ континентот во потрага по вработување, нивниот стил се проширил низ цела Италија и Северна Европа. Тоа резултирало со првиот меѓународен уметнички стил по готскиот. Другите делови од Северна Европа немале можност од таков непосреден допир со италијанските уметници, но маниристичкиот стил го направил своето присуство почувствувано преку графики и илустрирани книги. Европските владетели, меѓу другите, купувале италијански дела, а северноевропските уметници продолжиле да патуваат во Италија и помогнале во ширењето на маниристичкиот стил. Поединечни италијански уметници кои работеле на северот го изнедриле движењето познато како северен маниризам. На пример, на [[Франсоа I]] му била подарена сликата ''[[Венера, Купидон, Лудост и Време|„Венера, Купидон, Лудост и Време“]]'' [[Ањоло Бронѕино|од Бронѕино]]. Стилот опаѓал во Италија по 1580 година, бидејќи новото поколение уметници, вклучувајќи ги браќата Карачи, Караваџо и Чиголи, го оживеале [[Натурализам|натурализмот]]. Валтер Фридлендер ова раздобје го определил како „антиманиризам“, исто како што раните маниристи биле „антикласични“ во нивното отстапување од естетските вредности на високата ренесанса, но денес се смета дека браќата Карачи и [[Караваџо]] го започнале преминот кон барокното сликарство, кое преовладувало до 1600 година. Надвор од Италија, маниризмот продолжил во 17 век. Во Франција, каде што Росо заминал на дворот во [[Фонтенбло (дворец)|Фонтенбло]], тој е познат како „стилот на Анри II“ и имал особено влијание врз архитектурата. Други важни континентални средишта на северниот маниризам се дворот на [[Рудолф II (Свето Римско Царство)|Рудолф II]] во [[Прага]], како и [[Харлем]] и [[Антверпен]]. Маниризмот, како стилска категорија, поретко се користел во англиската визуелна и декоративна уметност, каде што почесто се користат народни ознаки како „елизабетански“ и „јакобински“. Единствен исклучок е занаетчискиот ''маниризам'' од 17 век, применет во архитектурата врз основа на книги со урнеци (шаблони), а не на постоечки примери во Континентална Европа. Особено е значајно фламанското влијание во Фонтенбло, кое го комбинирало еротизмот на францускиот стил со рана верзија на традицијата „ванитас“ (''vanitas)'' што ќе преовладува во холандското и фламанското сликарство од 17 век. Клучна појава во ова време биле патувачките сликари (''pittore vago) —'' поим со кој се опишувале сликари од север кои се прикллучувале на работилниците во Франција и Италија за да создадат вистински меѓународен стил. == Одлики на уметничките дела создадени за време на маниристичкото раздобје == Маниризмот бил антикласично движење кое многу се разликувало од естетските идеологии на ренесансата. Иако маниризмот првично бил позитивно прифатен врз основа на списите на Вазари, почнало да се гледа во негативно светло бидејќи се сметал за ништо повеќе од „модификација на природната вистина и банално повторување на природните формули“. Како уметнички појава, маниризмот вклучува многу одлики кои се единствени и специфични за експериментирањето со тоа како се доживува уметноста. Подолу е список на бројните посебности што ги користеле маниристичките уметници во своите уметнички дела. * Издолжување на фигурите: Честопати, маниристичките дела се одликувале со со нагласено издолжени пропорции на човечкото тело што понекогаш придонесувало за бизарните визуелни претстави во овој уметнички правец. * Искривување на перспективата: Ова нарушување на перспективата во сликарството ги истражувало идеалите за создавање совршен простор. Сепак, идејата за совршенство понекогаш подразбирала создавање единствени слики. Еден од начините да се постигне ова искривување бил преку техниката на коренито перспективно ''скратување''. Во одредени случаи, кога се користело екстремно нарушување, било речиси невозможно да се одреди што точно е прикажано. * Црна заднина: Маниристичките уметници честопати користеле црна заднина за да остварат силен контраст со контурите на фигурите и да создадат драматични сцени. Овие темни заднини, исто така, придонесувале за внесување на елементи на имагинација и нереалност во самиот мотив. * Употреба на темнина и светлина: Многу маниристи биле заинтересирани да ја доловат суштината на ноќното небо преку намерно осветлување, честопати создавајќи со тоа фантастична атмосфера. Посебно внимание им било посветувано на факелите и месечината за да се создадат драматични сцени. * Скулпторски облици: Маниризмот бил под силно влијание на скулптурата, која доживеала голем подем во 16 век. Како резултат на тоа, сликарите честопати ги засновале своите прикази на човечкото тело врз скулптури и графики. Ова им овозможило на маниристичките уметници да се сосредоточат на создавање волумен и нагласена пластичност во своите дела. * Јасност на линиите: Вниманието посветено на чистите контури на фигурите било особено истакнато во маниризмот, што многу го разликувало од барокот и високата ренесанса. Овие јасни контури на фигурите честопати дозволувале поголемо внимание на подробностите. * Композиција и простор: Маниристичките уметници ги отфрлиле идеалите на ренесансата, особено техниката на перспектива од една точка. Наместо тоа, акцентот бил ставен на атмосферските ефекти и искривувањето на перспективата. Употребата на просторот во маниристичките дела почесто им дава предност на преполни композиции со разни облици и фигури, или на ретки композиции со нагласување на црната заднина. * Движење: Интересот за проучување на човечкото движење честопати ги наведувало маниристичките уметници да создадат единствен тип на движење поврзан со змијовидни пози (''figura serpentinata''). Поради својата нестабилна рамнотежа, овие пози честопати изгледаат како да го навестуваат следното движење на телото. Понатаму, оваа техника на визуелно пренесување на движењето јасно го отсликува експериментирањето на уметникот со самаиот облик. * Насликани рамки: Во некои маниристички дела, насликаните рамки се користеле за да се сообразат со заднината на сликите, а понекогаш и да придонесат кон целокупната композиција на уметничкото дело. Овој ефект дополнително се засилувал со посветувањето посебно внимание на декоративните подробности. * Атмосферски ефекти: Многу маниристи ја користеле техниката [[сфумато]] (''sfumato'') во своите слики, позната по користењето меки и магловити контури или површини за да го прикажат специфичното прелевање на светлината. * Боја: Специфичен аспект на маниризмот е тоа што, покрај експериментирањето со обликот, композицијата и светлината, голем дел од истата уметничка љубопитност се применувал и на бојата. Многу уметнички дела си играле со чисти и интензивни нијанси на сина, зелена, розова и жолта боја, кои понекогаш ја нарушуваат целокупната рамнотежа на делото, а друг пат ја надополнуваат. Дополнително, при нијансирањето на тенот на кожата, уметниците честопати се сосредоточувале на создавање пренагласено кремаст и светол тен, неретко користејќи сини поттонови. == Маниризмот во вајарството == Како и со сликарството, раната италијанска маниристичка скулптура во голема мера била обид да се пронајде изворен стил што ќе ги надмине достигнувањата на високата ренесанса. Во скулптурата, тоа во суштина го означувало Микеланџело, па голем дел од борбата за постигнување на оваа цел се одвивал преку нарачките за пополнување на второто место на [[Плоштад Сињорија|Пјаца дела Сињорија]] во Фиренца, веднаш до ''[[Давид (Микеланџело)|Давид]]'' на Микеланџело. Бачо Бандинели го презел проектот ''[[Herkul in Cacus|„Херкул и Какус“]]'' од самиот мајстор, но тој и тогаш не бил ништо попопуларен отколку што е денес, а [[Бенвенуто Челини]] злобно го споредил со „вреќа полна со дињи“, бидејќи отстранил многу повеќе од оригиналниот блок отколку што би отстранил Микеланџело. Бронзениот ''[[Персеј со главата на Медуза|„Персеј со главата на Медуза“]]'' на Челини е секако [[ремек-дело]], обликувано со осум агли на гледање, уште една одлика на маниризмот, и вештачки стилизирано во споредба со ''„Давид“'' на Микеланџело и Донатело. Бидејќи Челини првично бил златар, неговиот познат ''[[Соларник (Челини)|„Соларник“]]'' од [[злато]] и [[емајл]] (1543) била неговата прва скулптура и ја покажува неговата надареност во најдобро издание. Мали бронзени фигури за колекционерски кабинети, честопати митолошки теми со актови, биле популарен ренесансен облик во кој [[Џамболоња]], фламански уметник со седиште во Фиренца, особено се истакнал во подоцнежниот дел од векот. Тој исто така создал скулптури во природна големина, од кои две влегле во збирката на Пјаца дела Сињорија. Тој и неговите следбеници изработувале елегантни издолжени примери на ''змијовиедни фигури'', (''figura serpentinata''), честопати прикажувајќи две испреплетени тела кои предизвикувале интерес од сите агли на гледање.<gallery> Податотека:Fontainebleau_escalier_roi.jpg|врска=Slika:Fontainebleau_escalier_roi.jpg|алт=Štukatura na prostem pri Fontainebleauju, verjetno jo je oblikoval Primaticcio, ki je naslikal ovalni vložek iz 1530-ih ali 1540-ih| Надворешна [[штукатура]] во Фонтенбло, веројатно направена од Приматичо, кој го насликал овалниот медалјон во 1530-тите или 1540-тите Податотека:Persee-florence.jpg|врска=Slika:Persee-florence.jpg|алт=Benvenuto Cellini, Perzej z Meduzino glavo, 1545–1554| Бенвенуто Челини, ''[[Персеј со главата на Медуза]]'', 1545–1554 Податотека:Samson_slaying_a_philistine.jpg|врска=Slika:Samson_slaying_a_philistine.jpg|алт=Giambologna, Samson ubija Filistejca, ok. 1562| Џамболоња, ''[[Самсон го убива Филистеецот]]'', ок. 1562 Податотека:Giambologna_raptodasabina.jpg|врска=Slika:Giambologna_raptodasabina.jpg|алт=Giambologna, Ugrabitev Sabink, marmor, 1583, Firence,| Џамболоња, ''[[Грабнувањето на Сабињанките (Џамболоња)|Грабнувањето на Сабињанките]]'', мермер, 1583, Фиренца Податотека:Devries-mercuriocrop.jpg|врска=Slika:Devries-mercuriocrop.jpg|алт=Adriaen de Vries, Merkur in Psihe severni manieristični bron v naravni velikosti, izdelan leta 1593 za Rudolfa II.| Адриен де Врис, ''„Меркур и Психа“ –'' бронзена скулптура од северниот маниризам во природна големина, изработена во 1593 година за [[Рудолф II (Свето Римско Царство)|Рудолф II]] Податотека:Statue_Of_Venus.jpg|врска=Slika:Statue_Of_Venus.jpg|алт=Kip Venera iz Campo Iemini kapitolskega tipa, rimski, 2. stoletje našega štetja, iz Campa Ieminija, Britanski muzej| Статуа на Венера од Кампо Иемини (капитолски тип) – римска скулптура од II век н. е., откриена кај месноста Кампо Иемини, денес во Британскиот музеј. </gallery> == Маниризмот во сликарството == Познати сликари во овој стил се: [[Тицијан]], [[Тинторето]], [[Џорџо Вазари]], [[Пармиџанино]], [[Џузепе Арчимболдо]], [[Ел Греко]], [[Росо Фјорентино]] [[Francesco Primaticco|,]] [[Франческо Приматичо]], [[Фердинандо Цукари|Фердинандо Зукари]], [[Хендрик Голциус]], [[Ањоло Бронѕино]], [[Антоан Карон]], [[Доменико Бекафуми]][[Antonine Caron de Beavais|,]] [[Албрехт Алтдорфер]], [[Лука Камбијазо]], [[Ерхард Шен]], [[Паоло Веронезе]], [[Питер Бројгел Постариот|Бројгел]]. Историчарите на уметноста денес веруваат дека токму маниризмот, со своите новини, го отворил патот за подоцнежните модерни стилови како што се [[Експресионизам|експресионизмот]], [[Дадаизам|дадаизмот]], [[Надреализам|надреализмот]] и [[Кубизам|кубизмот]].<gallery> Податотека:Persus_wiewael.jpg|врска=Slika:Persus_wiewael.jpg|алт=Joachim Wtewael Perzej in Andromeda, 1616, Louvre, sestava, ki prikazuje "Vanité" iz kosti in školjk v ospredju ter dodelano akademsko golo s paleto, ki si jo izposoja Andromedina lica. Zmaj se zdi sino-orientalskega vpliva.| Јоаким Втевел, „''Персеј и Андромеда''“, 1611, Лувр: Композицијата во преден план прикажува ванитас (''vanitas'') мотив составен од коски и школки, како и елабориран академски акт со палета на бои позајмена непосредно од образите на Андромеда. Самиот змеј изгледа како да е под силно кинеско-ориентално влијание. Податотека:Angelo_Bronzino_-_Venus,_Cupid,_Folly_and_Time_-_National_Gallery,_London.jpg|врска=Slika:Angelo_Bronzino_-_Venus,_Cupid,_Folly_and_Time_-_National_Gallery,_London.jpg|алт=Venera, Kupid, Norost in Čas, Bronzino, c. 1545; Narodna galerija, London| ''[[Венера, Купидон, Лудост и Време]]'', Бронѕино, околу 1545 година; [[Национална галерија (Лондон)|Национална галерија, Лондон]] Податотека:Jacopo_Tintoretto_-_The_Last_Supper_-_WGA22649.jpg|врска=Slika:Jacopo_Tintoretto_-_The_Last_Supper_-_WGA22649.jpg|алт=Tintoretto, Zadnja večerja, 1592–1594| [[Тинторето]], ''[[Тајната вечера (Тинторето)|Тајната вечера]]'', 1592–1594 Податотека:El_Greco_(Domenikos_Theotokopoulos)_-_Laocoön_-_Google_Art_Project.jpg|врска=Slika:El_Greco_(Domenikos_Theotokopoulos)_-_Laocoön_-_Google_Art_Project.jpg|алт=El Greco, Laokoont (1610–1614)| [[Ел Греко]], ''[[Лаокоон (Ел Греко)|Лаокоон]]'' (1610-1614) Податотека:Minerva_dressing_by_Lavinia_Fontana_(1613).jpg|врска=Slika:Minerva_dressing_by_Lavinia_Fontana_(1613).jpg|алт=Minerva se oblači (1613), Lavinia Fontana (1552–1614). Galerija Borghese, Rim| ''Минерва се облекува'' (1613), [[Лавинија Фонтана]] (1552–1614). [[Боргеска галерија|Галерија Боргезе]], Рим Податотека:Jacopo_Pontormo_032.jpg|врска=Slika:Jacopo_Pontormo_032.jpg|алт=Jacopo Pontormo Jožef v Egiptu, 1515–1518; olje na les; 96 x 109 cm; Narodna galerija, London| Јакопо Понтормо ''Јосиф во Египет'', 1515–1518; масло на дрво; 96 x 109&nbsp;см; Национална галерија, Лондон Податотека:Arcimboldo_-_Les_saisons_-_L'automne.jpg|врска=Slika:Arcimboldo_-_Les_saisons_-_L'automne.jpg|алт=Giuseppe Arcimboldo, Jesen, 1573, olje na platnu, Louvre, Pariz| Џузепе Арчимболдо, ''есен'', 1573 година, масло на платно, [[Лувр]], Париз </gallery> ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рвр|Mannerism}} * [http://www.metmuseum.org/toah/hd/zino/hd_zino.htm "Mannerism: Bronzino (1503–1572) and his Contemporaries", on the Metropolitan Museum of Art's website] [[Категорија:Ренесансна уметност]] [[Категорија:Маниризам]] [[Категорија:Латинизми]] [[Категорија:Неологизми од 18 век]] bmdsg4pimtyitm3ksypfh10ommgdstc 5616185 5616181 2026-08-24T15:43:16Z P.Nedelkovski 47736 ситна поправка 5616185 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Parmigianino_-_Madonna_and_Child_with_Angels,_known_as_the_Madonna_with_the_Long_Neck.jpg|мини|408x408пкс| Во ''[[Marija z dolgim vratom, Parmigianino|„Марија со долг врат]]'' “ (1534–1540) од [[Пармиџанино]], маниризмот се одликува со издолжени сразмери, високо стилизирани пози и отсуство на јасна перспектива.]] '''Маниризам''', познат и како доцна [[ренесанса]] — стил во европската уметност што се појавил во подоцнежните години на [[Италијанска ренесанса|италијанската висока ренесанса]] околу 1520 година, се проширил до околу 1530 година и траел до крајот на 16 век во Италија, кога во голема мера бил заменет со [[Барок|барокниот стил]]. Северниот маниризам продолжил да опстојува и во почетокот на 17 век. Стилски, маниризмот опфаќа различни пристапи кои се под влијание на хармоничните идеали поврзани со уметниците како [[Леонардо да Винчи]], [[Рафаел]] и раниот [[Микеланџело Буонароти|Микеланџело]], но истовремено претставуваат и реакција кон нив. Додека уметноста на високата ренесанса нагласува [[сразмерност]], рамнотежа и идеална убавина, маниризмот ги преувеличува таквите квалитети, што често резултира со композиции кои се асиметрични или неприродно елегантни. Стилот е познат по својата интелектуална префинетост и вештачките (наспроти природните) одлики. Овој уметнички стил ѝ дава предност на композициската напнатост и нестабилност пред рамнотежата и јасноста на претходното ренесансно сликарство. Маниризмот во книжевноста и музиката е познат по својот многу нагласен стил и интелектуална префинетост. Дефиницијата на маниризмот и неговите фази сè уште се предмет на расправа меѓу историчарите на уметноста. На пример, некои научници ја примениле одредницата на одредени рани модерни облици на книжевноста (особено поезија) и музика во 16 и 17 век. Поимот се користи и за некои [[Готска уметност|доцноготски]] сликари кои работеле во Северна Европа од околу 1500 до 1530 година, особено маниристите од Антверпен — група неповрзана со италијанското движење. Маниризмот бил применет по аналогија и на сребрената доба на [[Латинска книжевност|латинската книжевност]]. == Именување == [[Податотека:Laocoon_Pio-Clementino_Inv1059-1064-1067.jpg|мини|245x245пкс| ''Лаоконоовата група'' — античка скулптура повторно откриена во 1506 година, а денес се чува во Ватиканските музеи. Маниристичките уметници исклучително многу ѝ се восхитувале на оваа скулптура.]] Зборот ''маниризам'' потекнува од италијанскиот збор ''maniera'', што значи „стил“ или „манир“. Во второто издание на неговите ''„Животи на најдобрите сликари, скулптори и архитекти“'' (1568), [[Џорџо Вазари]] го користел ''зборот „maniero“'' во три различни контексти: за да расправа за начинот на работа на уметникот; за да опише личен или групен стил, како што е поимот ''„maniera greca“'', кој се однесува на византискиот стил или едноставно на ''maniero'' на Микеланџело; и за да потврди позитивен суд за уметничкиот квалитет. Вазари бил и маниристички уметник и го опишал раздобјето во кое работел како ''la maniera moderna'', или ''модерен стил''.<ref>Briganti 1961, 6.</ref> Џејмс В. Мироло опишува како поетите ''на „bella maniera“'' се обидувле да ги надминат [[Сонет|сонетите]] на [[Франческо Петрарка|Петрарка]] во виртуозност. Оваа идеја ''за bella maniera'' сугерира дека уметниците кои биле вдахновени на тој начин се стремеле да ги копираат и подобрат своите претходници, наместо непосредно да се соочат со природата. Во суштина, ''bella maniera'' ги зела најдобрите од многу изворни материјали и ги синтетизирала во нешто ново. Како стилска етикета, ''маниризмот'' не е лесен за дефинирање. Го користел швајцарскиот историчар [[Јакоб Буркхарт]] и го популаризирале германските историчари на уметноста на почетокот на 20 век за да се категоризира навидум некатегоризираната уметност од италијанскиот 16 век - уметност за која повеќе не било можно да се прикажат хармоничните и рационални пристапи поврзани со високата ренесанса. [[Висока ренесанса|Високата ренесанса]] „означи раздобје што го одликувала хармонијата, величината и оживувањето на класичната антика“. Изразот ''маниризам'' бил реинтерпретиран во 1967 година од страна на Џон Ширман по изложбата на слики од маниристите организирана од Фриц Гросман во Уметничката галерија во Манчестер Сити во 1965 година. Одредницата ''маниризам'' во 16 век се користел за коментирање на општественото однесување и за префинет виртуозен квалитет или за означување на одредена техника. Сепак, за подоцнежните писатели како што е Џан Пјетро Белори во 17 век, ''la maniera'' бил навредлив израз за наводниот пад на уметноста по [[Рафаел]], особено во 1530-тите и 1540-тите.<ref>Smyth 1962, 1–2.</ref> Од крајот на 19 век па наваму, историчарите на уметноста често го користат изразот за да опишат уметност што го следи ренесансниот класицизам и му претходи на [[Барок|барокот]]. Сепак, историчарите се разликуваат околу тоа дали маниризмот е стил, движење или раздобје. Иако поимот останува контроверзен, тој сè уште најчесто се користи за да се идентификува европската уметност и култура од 16 век.<ref>Cheney, "Preface", xxv–xxxii, and Manfred Wundram, "Mannerism," ''Grove Art Online''. Oxford University Press, [accessed 23 April 2008].</ref> == Потекло и развој == [[Податотека:Michelangelo,_Separation_of_the_Earth_from_the_Waters_00.jpg|мини|230x230пкс| Избрани фигури, ''ignudi'', од таванот во [[Систинската капела]] на [[Микеланџело]]]] На крајот на високата ренесанса, младите уметници доживеале криза: се чинело дека сè што можело да се постигне веќе било постигнато. Немало повеќе технички или други проблеми што требало да се решаваат. Подробното познавање на анатомијата, светлината, физиономијата и начинот на кој луѓето ги покажуваат чувствата преку изразот и гестот, иновативната употреба на човечкиот облик во фигуративната композиција, како и употребата на суптилна градација на тонот, биле речиси совршени. Младите уметници морале да најдат нова цел и да бараат нови пристапи. Во тој миг почнал да се појавува маниризмот. Новиот стил се развил помеѓу 1510 и 1520 година во Фиренца, во Рим или во двата града истовремено. === Потекло и улога на моделите === Ова раздобје е опишано како „природно продолжение“ на уметноста на [[Андреа дел Сарто]], [[Микеланџело]] и [[Рафаел]]. Микеланџело уште на рана возраст развил свој длабоко изворен стил, кој првично бил многу восхитуван, а потоа често копиран и подражаван од други уметници од таа ера. Една од особините што најмногу ги восхитувала неговите современици била неговата ''terribilità'', чувство на стравопочит, а подоцнежните уметници се обиделе да ја подражаваат. Други уметници го усвоиле страсниот и многу личен стил на Микеланџело со копирање на делата на мајсторот, стандарден начин за учениците да учат да сликаат и да вајаат. Неговиот [[таван во Систинската капела]] им дал примери, особено неговото претставување на собрани фигури, машки актови наречени ''игнуди'' и [[Либиска сибила|либиската сибила]], неговото [[претсобје]] во [[Лаврентиевска библиотека|Лаврентиевската библиотека]], ликовите во гробницата на Медичи и, пред сè, неговиот ''[[Страшниот суд (Микеланџело)|Страшен суд]]''. Подоцнежниот Микеланџело бил еден од најголемите претставници на маниризмот. Млади уметници провалиле во неговата куќа и му ги украле цртежите. Џорџо Вазари, во својата книга ''„Животите на најдобрите сликари, скулптори и архитекти“'', забележал дека Микеланџело еднаш рекол: „Оние што се следбеници никогаш не можат да го надминат оној што го следат“. ==== Натпреварувачки дух ==== Натпреварувачкиот дух го поттикнувале покровителите, кои ги охрабрувале спонзорираните уметници да ја нагласат виртуозната техника и да се натпреваруваат едни со други за добивање нарачки. Уметниците биле поттикнувани да бараат нови пристапи и драматично осветлени сцени, детално изработени костими и композиции, издолжени сразмери, високо стилизирани пози и отсуство на јасна перспектива. Гонфалониерот Пјеро Содерини ги нарачал на Леонардо да Винчи и на Микеланџело да украсат ѕид во Салата на петстотините во Фиренца. Се велело дека овие двајца уметници сликаат еден до друг и се натпреваруваат еден со друг, што ги охрабрувало да бидат што е можно поиновативни. {| style="margin:auto;" ! |- |[[Податотека:La_batalla_de_Cascina_-_Sangallo.jpg|алт=copy of lost painting that had been by Michelangelo|мини|250x250пкс|Копија на Бастијано да Сангало според изгубениот оригинал на „''Битката кај Кашина''“ од Микеланџело — дело со кое Микеланџело првично имал намера да се натпреварува со Леонардо за истата нарачка.]] |[[Податотека:Peter_Paul_Ruben's_copy_of_the_lost_Battle_of_Anghiari.jpg|алт=copy of lost painting that had been by Leonardo da Vinci|мини|200x200пкс| Копија на [[Петер Паул Рубенс]] според изгубениот оригинал на „Битката кај Ангијари“ од Леонардо да Винчи — дело со кое Леонардо првично имал намера да се натпреварува со Микеланџело за истата нарачка.]] |} === Ран маниризам === [[Податотека:Jacopo_da_Pontormo_-_Deposizione.jpg|мини|383x383пкс| Јакопо Понтормо, ''Закопот'', 1528; Санта Фелисита, Фиренца]] Раните маниристи во Фиренца - особено учениците на Андреа дел Сарто, како што се Јакопо Понтормо и Росо Фјорентино, се значајни по своите издолжени облици, несигурно урамнотежени пози, нарушена перспектива, ирационални поставки и театарско осветлување. [[Пармиџанино]] (ученик на Кореџо) и [[Џулио Романо]] (главниот помошник на Рафаел) се движеле во слични стилизирани естетски насоки во Рим. Овие уметници созреале под влијание на високата ренесанса, а нивниот стил бил означен како реакција на нејзините класични идеалиа. Наместо непосредно да ја изучуваат природата, помладите уметници почнале да ја изучуваат хеленистичката скулптура и сликите на минатите мајстори. Затоа, овој стил често се дефинира како антикласичен,<ref>Friedländer 1965.</ref> но во тоа време се сметал за природен напредок на високата ренесанса. Најраната експериментална фаза на маниризмот, позната по своите „антикласични“ облици, траела до приближно 1540 или 1550 година. Марсија Б. Хол, професорка по историја на уметноста на Универзитетот Темпл, во својата книга ''„По Рафаел“'' забележува дека прераната смрт на Рафаел го означила почетокот на маниризмот во Рим. Минатите анализи покажуваат дека маниризмот се појавил на почетокот на 16 век истовремено со многу други општествени, научни, верски и политички движења, како што се [[Никола Коперник|Коперниковиот]] [[хелиоцентризам]], опустошувањето на Рим во 1527 година и растечкиот предизвик на протестантската [[Протестантска реформација|реформација]] против моќта на Католичката црква. Како резултат на тоа, издолжените и искривени облици на стилот некогаш биле толкувани како реакција на идеализираните композиции што преовладувале во уметноста на високата ренесанса.<ref name="grove">Manfred Wundram, "Mannerism," Grove Art Online. Oxford University Press, [accessed 23 April 2008].</ref> Ова објаснување за коренитата стилска промена околу 1520-тите денес веќе не е широко прифатено од страна на научниците, иако раната маниристичка уметност сè уште е во голема спротивност со конвенциите на високата ренесанса. === Висок маниризам === Второто раздобје на маниризмот обично се разликува од претходното, таканаречено „антикласично“ раздобје. Подоцнежните маниристи ја нагласувале интелектуалната суета и уметничката виртуозност, одлики што ги навеле подоцнежните критичари да ги обвинат дека работат на неприроден и афектиран ''начин''. ''Маниристичките'' уметници го гледале својот постар современик Микеланџело како свој главен модел; нивната уметност била уметност што ја подражава уметноста, а не уметност што ја подражава природата. Историчарот на уметноста од Сиднеј, Џозеф Фридберг, тврди дека интелектуализирачкиот аспект на маниристичката уметност вклучува очекување дека публиката ќе ја забележи и ќе ја цени оваа визуелна референца. [[Ањоло Бронѕино|Ањоло Бронзино]] и Џорџо Вазари се пример за овој тип на ''maniera'', која траела од приближно 1530 до 1580 година. Оваа уметност на ''maniera'', претежно заснована на дворовите и интелектуалните кругови низ Европа, ја преувеличувала елеганцијата со извонредно внимание на површината и подробностите: фигурите со порцелански тен се прикажани во смирени пози, облеани со светлина, и го пречекуваат гледачот со ладен поглед, ако воопшто воспоставува контакт со очите. Темите на ''maniera'' ретко покажуваат силни чувства, поради што делата што го прикажуваат овој тренд често се нарекуваат „ладни“ или „одвоени“. Ова е типично за таканаречениот стил на ''maniera'' во неговата зрелост.<ref>Shearman 1967, p. 19</ref> == Ширење на маниризмот == [[Податотека:Henry_Howard_Earl_of_Surrey_1546.jpg|мини|239x239пкс| Англиски маниризам: Хенри Хауард, гроф од Сари, 1546 година – редок англиски маниристички портрет, дело на фламански доселеник.]] Градовите [[Рим]], [[Фиренца]] и [[Мантова]] биле маниристички средишта во Италија. [[Венецијанско сликарство|Венецијанското сликарство]] следело различен стил, претставено од [[Тицијан]] во текот на неговата долга кариера. Многу од најраните маниристички уметници кои работеле во Рим во 1520-тите години избегале од градот по опустошувањето на Рим во 1527 година. Како што се ширеле низ континентот во потрага по вработување, нивниот стил се проширил низ цела Италија и Северна Европа. Тоа резултирало со првиот меѓународен уметнички стил по готскиот. Другите делови од Северна Европа немале можност од таков непосреден допир со италијанските уметници, но маниристичкиот стил го направил своето присуство почувствувано преку графики и илустрирани книги. Европските владетели, меѓу другите, купувале италијански дела, а северноевропските уметници продолжиле да патуваат во Италија и помогнале во ширењето на маниристичкиот стил. Поединечни италијански уметници кои работеле на северот го изнедриле движењето познато како северен маниризам. На пример, на [[Франсоа I]] му била подарена сликата ''[[Венера, Купидон, Лудост и Време|„Венера, Купидон, Лудост и Време“]]'' [[Ањоло Бронѕино|од Бронѕино]]. Стилот опаѓал во Италија по 1580 година, бидејќи новото поколение уметници, вклучувајќи ги браќата Карачи, Караваџо и Чиголи, го оживеале [[Натурализам|натурализмот]]. Валтер Фридлендер ова раздобје го определил како „антиманиризам“, исто како што раните маниристи биле „антикласични“ во нивното отстапување од естетските вредности на високата ренесанса, но денес се смета дека браќата Карачи и [[Караваџо]] го започнале преминот кон барокното сликарство, кое преовладувало до 1600 година. Надвор од Италија, маниризмот продолжил во 17 век. Во Франција, каде што Росо заминал на дворот во [[Фонтенбло (дворец)|Фонтенбло]], тој е познат како „стилот на Анри II“ и имал особено влијание врз архитектурата. Други важни континентални средишта на северниот маниризам се дворот на [[Рудолф II (Свето Римско Царство)|Рудолф II]] во [[Прага]], како и [[Харлем]] и [[Антверпен]]. Маниризмот, како стилска категорија, поретко се користел во англиската визуелна и декоративна уметност, каде што почесто се користат народни ознаки како „елизабетански“ и „јакобински“. Единствен исклучок е занаетчискиот ''маниризам'' од 17 век, применет во архитектурата врз основа на книги со урнеци (шаблони), а не на постоечки примери во Континентална Европа. Особено е значајно фламанското влијание во Фонтенбло, кое го комбинирало еротизмот на францускиот стил со рана верзија на традицијата „ванитас“ (''vanitas)'' што ќе преовладува во холандското и фламанското сликарство од 17 век. Клучна појава во ова време биле патувачките сликари (''pittore vago) —'' поим со кој се опишувале сликари од север кои се прикллучувале на работилниците во Франција и Италија за да создадат вистински меѓународен стил. == Одлики на уметничките дела создадени за време на маниристичкото раздобје == Маниризмот бил антикласично движење кое многу се разликувало од естетските идеологии на ренесансата. Иако маниризмот првично бил позитивно прифатен врз основа на списите на Вазари, почнало да се гледа во негативно светло бидејќи се сметал за ништо повеќе од „модификација на природната вистина и банално повторување на природните формули“. Како уметнички појава, маниризмот вклучува многу одлики кои се единствени и специфични за експериментирањето со тоа како се доживува уметноста. Подолу е список на бројните посебности што ги користеле маниристичките уметници во своите уметнички дела. * Издолжување на фигурите: Честопати, маниристичките дела се одликувале со со нагласено издолжени пропорции на човечкото тело што понекогаш придонесувало за бизарните визуелни претстави во овој уметнички правец. * Искривување на перспективата: Ова нарушување на перспективата во сликарството ги истражувало идеалите за создавање совршен простор. Сепак, идејата за совршенство понекогаш подразбирала создавање единствени слики. Еден од начините да се постигне ова искривување бил преку техниката на коренито перспективно ''скратување''. Во одредени случаи, кога се користело екстремно нарушување, било речиси невозможно да се одреди што точно е прикажано. * Црна заднина: Маниристичките уметници честопати користеле црна заднина за да остварат силен контраст со контурите на фигурите и да создадат драматични сцени. Овие темни заднини, исто така, придонесувале за внесување на елементи на имагинација и нереалност во самиот мотив. * Употреба на темнина и светлина: Многу маниристи биле заинтересирани да ја доловат суштината на ноќното небо преку намерно осветлување, честопати создавајќи со тоа фантастична атмосфера. Посебно внимание им било посветувано на факелите и месечината за да се создадат драматични сцени. * Скулпторски облици: Маниризмот бил под силно влијание на скулптурата, која доживеала голем подем во 16 век. Како резултат на тоа, сликарите честопати ги засновале своите прикази на човечкото тело врз скулптури и графики. Ова им овозможило на маниристичките уметници да се сосредоточат на создавање волумен и нагласена пластичност во своите дела. * Јасност на линиите: Вниманието посветено на чистите контури на фигурите било особено истакнато во маниризмот, што многу го разликувало од барокот и високата ренесанса. Овие јасни контури на фигурите честопати дозволувале поголемо внимание на подробностите. * Композиција и простор: Маниристичките уметници ги отфрлиле идеалите на ренесансата, особено техниката на перспектива од една точка. Наместо тоа, акцентот бил ставен на атмосферските ефекти и искривувањето на перспективата. Употребата на просторот во маниристичките дела почесто им дава предност на преполни композиции со разни облици и фигури, или на ретки композиции со нагласување на црната заднина. * Движење: Интересот за проучување на човечкото движење честопати ги наведувало маниристичките уметници да создадат единствен тип на движење поврзан со змијовидни пози (''figura serpentinata''). Поради својата нестабилна рамнотежа, овие пози честопати изгледаат како да го навестуваат следното движење на телото. Понатаму, оваа техника на визуелно пренесување на движењето јасно го отсликува експериментирањето на уметникот со самаиот облик. * Насликани рамки: Во некои маниристички дела, насликаните рамки се користеле за да се сообразат со заднината на сликите, а понекогаш и да придонесат кон целокупната композиција на уметничкото дело. Овој ефект дополнително се засилувал со посветувањето посебно внимание на декоративните подробности. * Атмосферски ефекти: Многу маниристи ја користеле техниката [[сфумато]] (''sfumato'') во своите слики, позната по користењето меки и магловити контури или површини за да го прикажат специфичното прелевање на светлината. * Боја: Специфичен аспект на маниризмот е тоа што, покрај експериментирањето со обликот, композицијата и светлината, голем дел од истата уметничка љубопитност се применувал и на бојата. Многу уметнички дела си играле со чисти и интензивни нијанси на сина, зелена, розова и жолта боја, кои понекогаш ја нарушуваат целокупната рамнотежа на делото, а друг пат ја надополнуваат. Дополнително, при нијансирањето на тенот на кожата, уметниците честопати се сосредоточувале на создавање пренагласено кремаст и светол тен, неретко користејќи сини поттонови. == Маниризмот во вајарството == Како и со сликарството, раната италијанска маниристичка скулптура во голема мера била обид да се пронајде изворен стил што ќе ги надмине достигнувањата на високата ренесанса. Во скулптурата, тоа во суштина го означувало Микеланџело, па голем дел од борбата за постигнување на оваа цел се одвивал преку нарачките за пополнување на второто место на [[Плоштад Сињорија|Пјаца дела Сињорија]] во Фиренца, веднаш до ''[[Давид (Микеланџело)|Давид]]'' на Микеланџело. Бачо Бандинели го презел проектот ''[[Herkul in Cacus|„Херкул и Какус“]]'' од самиот мајстор, но тој и тогаш не бил ништо попопуларен отколку што е денес, а [[Бенвенуто Челини]] злобно го споредил со „вреќа полна со дињи“, бидејќи отстранил многу повеќе од оригиналниот блок отколку што би отстранил Микеланџело. Бронзениот ''[[Персеј со главата на Медуза|„Персеј со главата на Медуза“]]'' на Челини е секако [[ремек-дело]], обликувано со осум агли на гледање, уште една одлика на маниризмот, и вештачки стилизирано во споредба со ''„Давид“'' на Микеланџело и Донатело. Бидејќи Челини првично бил златар, неговиот познат ''[[Соларник (Челини)|„Соларник“]]'' од [[злато]] и [[емајл]] (1543) била неговата прва скулптура и ја покажува неговата надареност во најдобро издание. Мали бронзени фигури за колекционерски кабинети, честопати митолошки теми со актови, биле популарен ренесансен облик во кој [[Џамболоња]], фламански уметник со седиште во Фиренца, особено се истакнал во подоцнежниот дел од векот. Тој исто така создал скулптури во природна големина, од кои две влегле во збирката на Пјаца дела Сињорија. Тој и неговите следбеници изработувале елегантни издолжени примери на ''змијовиедни фигури'', (''figura serpentinata''), честопати прикажувајќи две испреплетени тела кои предизвикувале интерес од сите агли на гледање.<gallery> Податотека:Fontainebleau_escalier_roi.jpg|врска=Slika:Fontainebleau_escalier_roi.jpg|алт=Štukatura na prostem pri Fontainebleauju, verjetno jo je oblikoval Primaticcio, ki je naslikal ovalni vložek iz 1530-ih ali 1540-ih| Надворешна [[штукатура]] во Фонтенбло, веројатно направена од Приматичо, кој го насликал овалниот медалјон во 1530-тите или 1540-тите Податотека:Persee-florence.jpg|врска=Slika:Persee-florence.jpg|алт=Benvenuto Cellini, Perzej z Meduzino glavo, 1545–1554| Бенвенуто Челини, ''[[Персеј со главата на Медуза]]'', 1545–1554 Податотека:Samson_slaying_a_philistine.jpg|врска=Slika:Samson_slaying_a_philistine.jpg|алт=Giambologna, Samson ubija Filistejca, ok. 1562| Џамболоња, ''[[Самсон го убива Филистеецот]]'', ок. 1562 Податотека:Giambologna_raptodasabina.jpg|врска=Slika:Giambologna_raptodasabina.jpg|алт=Giambologna, Ugrabitev Sabink, marmor, 1583, Firence,| Џамболоња, ''[[Грабнувањето на Сабињанките (Џамболоња)|Грабнувањето на Сабињанките]]'', мермер, 1583, Фиренца Податотека:Devries-mercuriocrop.jpg|врска=Slika:Devries-mercuriocrop.jpg|алт=Adriaen de Vries, Merkur in Psihe severni manieristični bron v naravni velikosti, izdelan leta 1593 za Rudolfa II.| Адриен де Врис, ''„Меркур и Психа“ –'' бронзена скулптура од северниот маниризам во природна големина, изработена во 1593 година за [[Рудолф II (Свето Римско Царство)|Рудолф II]] Податотека:Statue_Of_Venus.jpg|врска=Slika:Statue_Of_Venus.jpg|алт=Kip Venera iz Campo Iemini kapitolskega tipa, rimski, 2. stoletje našega štetja, iz Campa Ieminija, Britanski muzej| Статуа на Венера од Кампо Иемини (капитолски тип) – римска скулптура од II век н. е., откриена кај месноста Кампо Иемини, денес во Британскиот музеј. </gallery> == Маниризмот во сликарството == Познати сликари во овој стил се: [[Тицијан]], [[Тинторето]], [[Џорџо Вазари]], [[Пармиџанино]], [[Џузепе Арчимболдо]], [[Ел Греко]], [[Росо Фјорентино]] [[Francesco Primaticco|,]] [[Франческо Приматичо]], [[Фердинандо Цукари|Фердинандо Зукари]], [[Хендрик Голциус]], [[Ањоло Бронѕино]], [[Антоан Карон]], [[Доменико Бекафуми]][[Antonine Caron de Beavais|,]] [[Албрехт Алтдорфер]], [[Лука Камбијазо]], [[Ерхард Шен]], [[Паоло Веронезе]], [[Питер Бројгел Постариот|Бројгел]]. Историчарите на уметноста денес веруваат дека токму маниризмот, со своите новини, го отворил патот за подоцнежните модерни стилови како што се [[Експресионизам|експресионизмот]], [[Дадаизам|дадаизмот]], [[Надреализам|надреализмот]] и [[Кубизам|кубизмот]].<gallery> Податотека:Persus_wiewael.jpg|врска=Slika:Persus_wiewael.jpg|алт=Joachim Wtewael Perzej in Andromeda, 1616, Louvre, sestava, ki prikazuje "Vanité" iz kosti in školjk v ospredju ter dodelano akademsko golo s paleto, ki si jo izposoja Andromedina lica. Zmaj se zdi sino-orientalskega vpliva.| Јоаким Втевел, „''Персеј и Андромеда''“, 1611, Лувр: Композицијата во преден план прикажува ванитас (''vanitas'') мотив составен од коски и школки, како и елабориран академски акт со палета на бои позајмена непосредно од образите на Андромеда. Самиот змеј изгледа како да е под силно кинеско-ориентално влијание. Податотека:Angelo_Bronzino_-_Venus,_Cupid,_Folly_and_Time_-_National_Gallery,_London.jpg|врска=Slika:Angelo_Bronzino_-_Venus,_Cupid,_Folly_and_Time_-_National_Gallery,_London.jpg|алт=Venera, Kupid, Norost in Čas, Bronzino, c. 1545; Narodna galerija, London| ''[[Венера, Купидон, Лудост и Време]]'', Бронѕино, околу 1545 година; [[Национална галерија (Лондон)|Национална галерија, Лондон]] Податотека:Jacopo_Tintoretto_-_The_Last_Supper_-_WGA22649.jpg|врска=Slika:Jacopo_Tintoretto_-_The_Last_Supper_-_WGA22649.jpg|алт=Tintoretto, Zadnja večerja, 1592–1594| [[Тинторето]], ''[[Тајната вечера (Тинторето)|Тајната вечера]]'', 1592–1594 Податотека:El_Greco_(Domenikos_Theotokopoulos)_-_Laocoön_-_Google_Art_Project.jpg|врска=Slika:El_Greco_(Domenikos_Theotokopoulos)_-_Laocoön_-_Google_Art_Project.jpg|алт=El Greco, Laokoont (1610–1614)| [[Ел Греко]], ''[[Лаокоон (Ел Греко)|Лаокоон]]'' (1610-1614) Податотека:Minerva_dressing_by_Lavinia_Fontana_(1613).jpg|врска=Slika:Minerva_dressing_by_Lavinia_Fontana_(1613).jpg|алт=Minerva se oblači (1613), Lavinia Fontana (1552–1614). Galerija Borghese, Rim| ''Минерва се облекува'' (1613), [[Лавинија Фонтана]] (1552–1614). [[Боргеска галерија|Галерија Боргезе]], Рим Податотека:Jacopo_Pontormo_032.jpg|врска=Slika:Jacopo_Pontormo_032.jpg|алт=Jacopo Pontormo Jožef v Egiptu, 1515–1518; olje na les; 96 x 109 cm; Narodna galerija, London| Јакопо Понтормо ''Јосиф во Египет'', 1515–1518; масло на дрво; 96 x 109&nbsp;см; Национална галерија, Лондон Податотека:Arcimboldo_-_Les_saisons_-_L'automne.jpg|врска=Slika:Arcimboldo_-_Les_saisons_-_L'automne.jpg|алт=Giuseppe Arcimboldo, Jesen, 1573, olje na platnu, Louvre, Pariz| Џузепе Арчимболдо, ''есен'', 1573 година, масло на платно, [[Лувр]], Париз </gallery> ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рвр|Mannerism}} * [http://www.metmuseum.org/toah/hd/zino/hd_zino.htm "Mannerism: Bronzino (1503–1572) and his Contemporaries", on the Metropolitan Museum of Art's website] [[Категорија:Ренесансна уметност]] [[Категорија:Маниризам]] [[Категорија:Латинизми]] [[Категорија:Неологизми од 18 век]] bifwngyqaz1sc736myjke6hpzgifmiw 5616286 5616185 2026-08-24T20:16:03Z P.Nedelkovski 47736 Создадено со преведување на одделот „Manieristična arhitektura“ од страницата „[[:sl:Special:Redirect/revision/6686396|Manierizem]]“ 5616286 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Parmigianino_-_Madonna_and_Child_with_Angels,_known_as_the_Madonna_with_the_Long_Neck.jpg|мини|408x408пкс| Во ''[[Marija z dolgim vratom, Parmigianino|„Марија со долг врат]]'' “ (1534–1540) од [[Пармиџанино]], маниризмот се одликува со издолжени сразмери, високо стилизирани пози и отсуство на јасна перспектива.]] '''Маниризам''', познат и како доцна [[ренесанса]] — стил во европската уметност што се појавил во подоцнежните години на [[Италијанска ренесанса|италијанската висока ренесанса]] околу 1520 година, се проширил до околу 1530 година и траел до крајот на 16 век во Италија, кога во голема мера бил заменет со [[Барок|барокниот стил]]. Северниот маниризам продолжил да опстојува и во почетокот на 17 век. Стилски, маниризмот опфаќа различни пристапи кои се под влијание на хармоничните идеали поврзани со уметниците како [[Леонардо да Винчи]], [[Рафаел]] и раниот [[Микеланџело Буонароти|Микеланџело]], но истовремено претставуваат и реакција кон нив. Додека уметноста на високата ренесанса нагласува [[сразмерност]], рамнотежа и идеална убавина, маниризмот ги преувеличува таквите квалитети, што често резултира со композиции кои се асиметрични или неприродно елегантни. Стилот е познат по својата интелектуална префинетост и вештачките (наспроти природните) одлики. Овој уметнички стил ѝ дава предност на композициската напнатост и нестабилност пред рамнотежата и јасноста на претходното ренесансно сликарство. Маниризмот во книжевноста и музиката е познат по својот многу нагласен стил и интелектуална префинетост. Дефиницијата на маниризмот и неговите фази сè уште се предмет на расправа меѓу историчарите на уметноста. На пример, некои научници ја примениле одредницата на одредени рани модерни облици на книжевноста (особено поезија) и музика во 16 и 17 век. Поимот се користи и за некои [[Готска уметност|доцноготски]] сликари кои работеле во Северна Европа од околу 1500 до 1530 година, особено маниристите од Антверпен — група неповрзана со италијанското движење. Маниризмот бил применет по аналогија и на сребрената доба на [[Латинска книжевност|латинската книжевност]]. == Именување == [[Податотека:Laocoon_Pio-Clementino_Inv1059-1064-1067.jpg|мини|245x245пкс| ''Лаоконоовата група'' — античка скулптура повторно откриена во 1506 година, а денес се чува во Ватиканските музеи. Маниристичките уметници исклучително многу ѝ се восхитувале на оваа скулптура.]] Зборот ''маниризам'' потекнува од италијанскиот збор ''maniera'', што значи „стил“ или „манир“. Во второто издание на неговите ''„Животи на најдобрите сликари, скулптори и архитекти“'' (1568), [[Џорџо Вазари]] го користел ''зборот „maniero“'' во три различни контексти: за да расправа за начинот на работа на уметникот; за да опише личен или групен стил, како што е поимот ''„maniera greca“'', кој се однесува на византискиот стил или едноставно на ''maniero'' на Микеланџело; и за да потврди позитивен суд за уметничкиот квалитет. Вазари бил и маниристички уметник и го опишал раздобјето во кое работел како ''la maniera moderna'', или ''модерен стил''.<ref>Briganti 1961, 6.</ref> Џејмс В. Мироло опишува како поетите ''на „bella maniera“'' се обидувле да ги надминат [[Сонет|сонетите]] на [[Франческо Петрарка|Петрарка]] во виртуозност. Оваа идеја ''за bella maniera'' сугерира дека уметниците кои биле вдахновени на тој начин се стремеле да ги копираат и подобрат своите претходници, наместо непосредно да се соочат со природата. Во суштина, ''bella maniera'' ги зела најдобрите од многу изворни материјали и ги синтетизирала во нешто ново. Како стилска етикета, ''маниризмот'' не е лесен за дефинирање. Го користел швајцарскиот историчар [[Јакоб Буркхарт]] и го популаризирале германските историчари на уметноста на почетокот на 20 век за да се категоризира навидум некатегоризираната уметност од италијанскиот 16 век - уметност за која повеќе не било можно да се прикажат хармоничните и рационални пристапи поврзани со високата ренесанса. [[Висока ренесанса|Високата ренесанса]] „означи раздобје што го одликувала хармонијата, величината и оживувањето на класичната антика“. Изразот ''маниризам'' бил реинтерпретиран во 1967 година од страна на Џон Ширман по изложбата на слики од маниристите организирана од Фриц Гросман во Уметничката галерија во Манчестер Сити во 1965 година. Одредницата ''маниризам'' во 16 век се користел за коментирање на општественото однесување и за префинет виртуозен квалитет или за означување на одредена техника. Сепак, за подоцнежните писатели како што е Џан Пјетро Белори во 17 век, ''la maniera'' бил навредлив израз за наводниот пад на уметноста по [[Рафаел]], особено во 1530-тите и 1540-тите.<ref>Smyth 1962, 1–2.</ref> Од крајот на 19 век па наваму, историчарите на уметноста често го користат изразот за да опишат уметност што го следи ренесансниот класицизам и му претходи на [[Барок|барокот]]. Сепак, историчарите се разликуваат околу тоа дали маниризмот е стил, движење или раздобје. Иако поимот останува контроверзен, тој сè уште најчесто се користи за да се идентификува европската уметност и култура од 16 век.<ref>Cheney, "Preface", xxv–xxxii, and Manfred Wundram, "Mannerism," ''Grove Art Online''. Oxford University Press, [accessed 23 April 2008].</ref> == Потекло и развој == [[Податотека:Michelangelo,_Separation_of_the_Earth_from_the_Waters_00.jpg|мини|230x230пкс| Избрани фигури, ''ignudi'', од таванот во [[Систинската капела]] на [[Микеланџело]]]] На крајот на високата ренесанса, младите уметници доживеале криза: се чинело дека сè што можело да се постигне веќе било постигнато. Немало повеќе технички или други проблеми што требало да се решаваат. Подробното познавање на анатомијата, светлината, физиономијата и начинот на кој луѓето ги покажуваат чувствата преку изразот и гестот, иновативната употреба на човечкиот облик во фигуративната композиција, како и употребата на суптилна градација на тонот, биле речиси совршени. Младите уметници морале да најдат нова цел и да бараат нови пристапи. Во тој миг почнал да се појавува маниризмот. Новиот стил се развил помеѓу 1510 и 1520 година во Фиренца, во Рим или во двата града истовремено. === Потекло и улога на моделите === Ова раздобје е опишано како „природно продолжение“ на уметноста на [[Андреа дел Сарто]], [[Микеланџело]] и [[Рафаел]]. Микеланџело уште на рана возраст развил свој длабоко изворен стил, кој првично бил многу восхитуван, а потоа често копиран и подражаван од други уметници од таа ера. Една од особините што најмногу ги восхитувала неговите современици била неговата ''terribilità'', чувство на стравопочит, а подоцнежните уметници се обиделе да ја подражаваат. Други уметници го усвоиле страсниот и многу личен стил на Микеланџело со копирање на делата на мајсторот, стандарден начин за учениците да учат да сликаат и да вајаат. Неговиот [[таван во Систинската капела]] им дал примери, особено неговото претставување на собрани фигури, машки актови наречени ''игнуди'' и [[Либиска сибила|либиската сибила]], неговото [[претсобје]] во [[Лаврентиевска библиотека|Лаврентиевската библиотека]], ликовите во гробницата на Медичи и, пред сè, неговиот ''[[Страшниот суд (Микеланџело)|Страшен суд]]''. Подоцнежниот Микеланџело бил еден од најголемите претставници на маниризмот. Млади уметници провалиле во неговата куќа и му ги украле цртежите. Џорџо Вазари, во својата книга ''„Животите на најдобрите сликари, скулптори и архитекти“'', забележал дека Микеланџело еднаш рекол: „Оние што се следбеници никогаш не можат да го надминат оној што го следат“. ==== Натпреварувачки дух ==== Натпреварувачкиот дух го поттикнувале покровителите, кои ги охрабрувале спонзорираните уметници да ја нагласат виртуозната техника и да се натпреваруваат едни со други за добивање нарачки. Уметниците биле поттикнувани да бараат нови пристапи и драматично осветлени сцени, детално изработени костими и композиции, издолжени сразмери, високо стилизирани пози и отсуство на јасна перспектива. Гонфалониерот Пјеро Содерини ги нарачал на Леонардо да Винчи и на Микеланџело да украсат ѕид во Салата на петстотините во Фиренца. Се велело дека овие двајца уметници сликаат еден до друг и се натпреваруваат еден со друг, што ги охрабрувало да бидат што е можно поиновативни. {| style="margin:auto;" ! |- |[[Податотека:La_batalla_de_Cascina_-_Sangallo.jpg|алт=copy of lost painting that had been by Michelangelo|мини|250x250пкс|Копија на Бастијано да Сангало според изгубениот оригинал на „''Битката кај Кашина''“ од Микеланџело — дело со кое Микеланџело првично имал намера да се натпреварува со Леонардо за истата нарачка.]] |[[Податотека:Peter_Paul_Ruben's_copy_of_the_lost_Battle_of_Anghiari.jpg|алт=copy of lost painting that had been by Leonardo da Vinci|мини|200x200пкс| Копија на [[Петер Паул Рубенс]] според изгубениот оригинал на „Битката кај Ангијари“ од Леонардо да Винчи — дело со кое Леонардо првично имал намера да се натпреварува со Микеланџело за истата нарачка.]] |} === Ран маниризам === [[Податотека:Jacopo_da_Pontormo_-_Deposizione.jpg|мини|383x383пкс| Јакопо Понтормо, ''Закопот'', 1528; Санта Фелисита, Фиренца]] Раните маниристи во Фиренца - особено учениците на Андреа дел Сарто, како што се Јакопо Понтормо и Росо Фјорентино, се значајни по своите издолжени облици, несигурно урамнотежени пози, нарушена перспектива, ирационални поставки и театарско осветлување. [[Пармиџанино]] (ученик на Кореџо) и [[Џулио Романо]] (главниот помошник на Рафаел) се движеле во слични стилизирани естетски насоки во Рим. Овие уметници созреале под влијание на високата ренесанса, а нивниот стил бил означен како реакција на нејзините класични идеалиа. Наместо непосредно да ја изучуваат природата, помладите уметници почнале да ја изучуваат хеленистичката скулптура и сликите на минатите мајстори. Затоа, овој стил често се дефинира како антикласичен,<ref>Friedländer 1965.</ref> но во тоа време се сметал за природен напредок на високата ренесанса. Најраната експериментална фаза на маниризмот, позната по своите „антикласични“ облици, траела до приближно 1540 или 1550 година. Марсија Б. Хол, професорка по историја на уметноста на Универзитетот Темпл, во својата книга ''„По Рафаел“'' забележува дека прераната смрт на Рафаел го означила почетокот на маниризмот во Рим. Минатите анализи покажуваат дека маниризмот се појавил на почетокот на 16 век истовремено со многу други општествени, научни, верски и политички движења, како што се [[Никола Коперник|Коперниковиот]] [[хелиоцентризам]], опустошувањето на Рим во 1527 година и растечкиот предизвик на протестантската [[Протестантска реформација|реформација]] против моќта на Католичката црква. Како резултат на тоа, издолжените и искривени облици на стилот некогаш биле толкувани како реакција на идеализираните композиции што преовладувале во уметноста на високата ренесанса.<ref name="grove">Manfred Wundram, "Mannerism," Grove Art Online. Oxford University Press, [accessed 23 April 2008].</ref> Ова објаснување за коренитата стилска промена околу 1520-тите денес веќе не е широко прифатено од страна на научниците, иако раната маниристичка уметност сè уште е во голема спротивност со конвенциите на високата ренесанса. === Висок маниризам === Второто раздобје на маниризмот обично се разликува од претходното, таканаречено „антикласично“ раздобје. Подоцнежните маниристи ја нагласувале интелектуалната суета и уметничката виртуозност, одлики што ги навеле подоцнежните критичари да ги обвинат дека работат на неприроден и афектиран ''начин''. ''Маниристичките'' уметници го гледале својот постар современик Микеланџело како свој главен модел; нивната уметност била уметност што ја подражава уметноста, а не уметност што ја подражава природата. Историчарот на уметноста од Сиднеј, Џозеф Фридберг, тврди дека интелектуализирачкиот аспект на маниристичката уметност вклучува очекување дека публиката ќе ја забележи и ќе ја цени оваа визуелна референца. [[Ањоло Бронѕино|Ањоло Бронзино]] и Џорџо Вазари се пример за овој тип на ''maniera'', која траела од приближно 1530 до 1580 година. Оваа уметност на ''maniera'', претежно заснована на дворовите и интелектуалните кругови низ Европа, ја преувеличувала елеганцијата со извонредно внимание на површината и подробностите: фигурите со порцелански тен се прикажани во смирени пози, облеани со светлина, и го пречекуваат гледачот со ладен поглед, ако воопшто воспоставува контакт со очите. Темите на ''maniera'' ретко покажуваат силни чувства, поради што делата што го прикажуваат овој тренд често се нарекуваат „ладни“ или „одвоени“. Ова е типично за таканаречениот стил на ''maniera'' во неговата зрелост.<ref>Shearman 1967, p. 19</ref> == Ширење на маниризмот == [[Податотека:Henry_Howard_Earl_of_Surrey_1546.jpg|мини|239x239пкс| Англиски маниризам: Хенри Хауард, гроф од Сари, 1546 година – редок англиски маниристички портрет, дело на фламански доселеник.]] Градовите [[Рим]], [[Фиренца]] и [[Мантова]] биле маниристички средишта во Италија. [[Венецијанско сликарство|Венецијанското сликарство]] следело различен стил, претставено од [[Тицијан]] во текот на неговата долга кариера. Многу од најраните маниристички уметници кои работеле во Рим во 1520-тите години избегале од градот по опустошувањето на Рим во 1527 година. Како што се ширеле низ континентот во потрага по вработување, нивниот стил се проширил низ цела Италија и Северна Европа. Тоа резултирало со првиот меѓународен уметнички стил по готскиот. Другите делови од Северна Европа немале можност од таков непосреден допир со италијанските уметници, но маниристичкиот стил го направил своето присуство почувствувано преку графики и илустрирани книги. Европските владетели, меѓу другите, купувале италијански дела, а северноевропските уметници продолжиле да патуваат во Италија и помогнале во ширењето на маниристичкиот стил. Поединечни италијански уметници кои работеле на северот го изнедриле движењето познато како северен маниризам. На пример, на [[Франсоа I]] му била подарена сликата ''[[Венера, Купидон, Лудост и Време|„Венера, Купидон, Лудост и Време“]]'' [[Ањоло Бронѕино|од Бронѕино]]. Стилот опаѓал во Италија по 1580 година, бидејќи новото поколение уметници, вклучувајќи ги браќата Карачи, Караваџо и Чиголи, го оживеале [[Натурализам|натурализмот]]. Валтер Фридлендер ова раздобје го определил како „антиманиризам“, исто како што раните маниристи биле „антикласични“ во нивното отстапување од естетските вредности на високата ренесанса, но денес се смета дека браќата Карачи и [[Караваџо]] го започнале преминот кон барокното сликарство, кое преовладувало до 1600 година. Надвор од Италија, маниризмот продолжил во 17 век. Во Франција, каде што Росо заминал на дворот во [[Фонтенбло (дворец)|Фонтенбло]], тој е познат како „стилот на Анри II“ и имал особено влијание врз архитектурата. Други важни континентални средишта на северниот маниризам се дворот на [[Рудолф II (Свето Римско Царство)|Рудолф II]] во [[Прага]], како и [[Харлем]] и [[Антверпен]]. Маниризмот, како стилска категорија, поретко се користел во англиската визуелна и декоративна уметност, каде што почесто се користат народни ознаки како „елизабетански“ и „јакобински“. Единствен исклучок е занаетчискиот ''маниризам'' од 17 век, применет во архитектурата врз основа на книги со урнеци (шаблони), а не на постоечки примери во Континентална Европа. Особено е значајно фламанското влијание во Фонтенбло, кое го комбинирало еротизмот на францускиот стил со рана верзија на традицијата „ванитас“ (''vanitas)'' што ќе преовладува во холандското и фламанското сликарство од 17 век. Клучна појава во ова време биле патувачките сликари (''pittore vago) —'' поим со кој се опишувале сликари од север кои се прикллучувале на работилниците во Франција и Италија за да создадат вистински меѓународен стил. == Одлики на уметничките дела создадени за време на маниристичкото раздобје == Маниризмот бил антикласично движење кое многу се разликувало од естетските идеологии на ренесансата. Иако маниризмот првично бил позитивно прифатен врз основа на списите на Вазари, почнало да се гледа во негативно светло бидејќи се сметал за ништо повеќе од „модификација на природната вистина и банално повторување на природните формули“. Како уметнички појава, маниризмот вклучува многу одлики кои се единствени и специфични за експериментирањето со тоа како се доживува уметноста. Подолу е список на бројните посебности што ги користеле маниристичките уметници во своите уметнички дела. * Издолжување на фигурите: Честопати, маниристичките дела се одликувале со со нагласено издолжени пропорции на човечкото тело што понекогаш придонесувало за бизарните визуелни претстави во овој уметнички правец. * Искривување на перспективата: Ова нарушување на перспективата во сликарството ги истражувало идеалите за создавање совршен простор. Сепак, идејата за совршенство понекогаш подразбирала создавање единствени слики. Еден од начините да се постигне ова искривување бил преку техниката на коренито перспективно ''скратување''. Во одредени случаи, кога се користело екстремно нарушување, било речиси невозможно да се одреди што точно е прикажано. * Црна заднина: Маниристичките уметници честопати користеле црна заднина за да остварат силен контраст со контурите на фигурите и да создадат драматични сцени. Овие темни заднини, исто така, придонесувале за внесување на елементи на имагинација и нереалност во самиот мотив. * Употреба на темнина и светлина: Многу маниристи биле заинтересирани да ја доловат суштината на ноќното небо преку намерно осветлување, честопати создавајќи со тоа фантастична атмосфера. Посебно внимание им било посветувано на факелите и месечината за да се создадат драматични сцени. * Скулпторски облици: Маниризмот бил под силно влијание на скулптурата, која доживеала голем подем во 16 век. Како резултат на тоа, сликарите честопати ги засновале своите прикази на човечкото тело врз скулптури и графики. Ова им овозможило на маниристичките уметници да се сосредоточат на создавање волумен и нагласена пластичност во своите дела. * Јасност на линиите: Вниманието посветено на чистите контури на фигурите било особено истакнато во маниризмот, што многу го разликувало од барокот и високата ренесанса. Овие јасни контури на фигурите честопати дозволувале поголемо внимание на подробностите. * Композиција и простор: Маниристичките уметници ги отфрлиле идеалите на ренесансата, особено техниката на перспектива од една точка. Наместо тоа, акцентот бил ставен на атмосферските ефекти и искривувањето на перспективата. Употребата на просторот во маниристичките дела почесто им дава предност на преполни композиции со разни облици и фигури, или на ретки композиции со нагласување на црната заднина. * Движење: Интересот за проучување на човечкото движење честопати ги наведувало маниристичките уметници да создадат единствен тип на движење поврзан со змијовидни пози (''figura serpentinata''). Поради својата нестабилна рамнотежа, овие пози честопати изгледаат како да го навестуваат следното движење на телото. Понатаму, оваа техника на визуелно пренесување на движењето јасно го отсликува експериментирањето на уметникот со самаиот облик. * Насликани рамки: Во некои маниристички дела, насликаните рамки се користеле за да се сообразат со заднината на сликите, а понекогаш и да придонесат кон целокупната композиција на уметничкото дело. Овој ефект дополнително се засилувал со посветувањето посебно внимание на декоративните подробности. * Атмосферски ефекти: Многу маниристи ја користеле техниката [[сфумато]] (''sfumato'') во своите слики, позната по користењето меки и магловити контури или површини за да го прикажат специфичното прелевање на светлината. * Боја: Специфичен аспект на маниризмот е тоа што, покрај експериментирањето со обликот, композицијата и светлината, голем дел од истата уметничка љубопитност се применувал и на бојата. Многу уметнички дела си играле со чисти и интензивни нијанси на сина, зелена, розова и жолта боја, кои понекогаш ја нарушуваат целокупната рамнотежа на делото, а друг пат ја надополнуваат. Дополнително, при нијансирањето на тенот на кожата, уметниците честопати се сосредоточувале на создавање пренагласено кремаст и светол тен, неретко користејќи сини поттонови. == Маниризмот во вајарството == Како и со сликарството, раната италијанска маниристичка скулптура во голема мера била обид да се пронајде изворен стил што ќе ги надмине достигнувањата на високата ренесанса. Во скулптурата, тоа во суштина го означувало Микеланџело, па голем дел од борбата за постигнување на оваа цел се одвивал преку нарачките за пополнување на второто место на [[Плоштад Сињорија|Пјаца дела Сињорија]] во Фиренца, веднаш до ''[[Давид (Микеланџело)|Давид]]'' на Микеланџело. Бачо Бандинели го презел проектот ''[[Herkul in Cacus|„Херкул и Какус“]]'' од самиот мајстор, но тој и тогаш не бил ништо попопуларен отколку што е денес, а [[Бенвенуто Челини]] злобно го споредил со „вреќа полна со дињи“, бидејќи отстранил многу повеќе од оригиналниот блок отколку што би отстранил Микеланџело. Бронзениот ''[[Персеј со главата на Медуза|„Персеј со главата на Медуза“]]'' на Челини е секако [[ремек-дело]], обликувано со осум агли на гледање, уште една одлика на маниризмот, и вештачки стилизирано во споредба со ''„Давид“'' на Микеланџело и Донатело. Бидејќи Челини првично бил златар, неговиот познат ''[[Соларник (Челини)|„Соларник“]]'' од [[злато]] и [[емајл]] (1543) била неговата прва скулптура и ја покажува неговата надареност во најдобро издание. Мали бронзени фигури за колекционерски кабинети, честопати митолошки теми со актови, биле популарен ренесансен облик во кој [[Џамболоња]], фламански уметник со седиште во Фиренца, особено се истакнал во подоцнежниот дел од векот. Тој исто така создал скулптури во природна големина, од кои две влегле во збирката на Пјаца дела Сињорија. Тој и неговите следбеници изработувале елегантни издолжени примери на ''змијовиедни фигури'', (''figura serpentinata''), честопати прикажувајќи две испреплетени тела кои предизвикувале интерес од сите агли на гледање.<gallery> Податотека:Fontainebleau_escalier_roi.jpg|врска=Slika:Fontainebleau_escalier_roi.jpg|алт=Štukatura na prostem pri Fontainebleauju, verjetno jo je oblikoval Primaticcio, ki je naslikal ovalni vložek iz 1530-ih ali 1540-ih| Надворешна [[штукатура]] во Фонтенбло, веројатно направена од Приматичо, кој го насликал овалниот медалјон во 1530-тите или 1540-тите Податотека:Persee-florence.jpg|врска=Slika:Persee-florence.jpg|алт=Benvenuto Cellini, Perzej z Meduzino glavo, 1545–1554| Бенвенуто Челини, ''[[Персеј со главата на Медуза]]'', 1545–1554 Податотека:Samson_slaying_a_philistine.jpg|врска=Slika:Samson_slaying_a_philistine.jpg|алт=Giambologna, Samson ubija Filistejca, ok. 1562| Џамболоња, ''[[Самсон го убива Филистеецот]]'', ок. 1562 Податотека:Giambologna_raptodasabina.jpg|врска=Slika:Giambologna_raptodasabina.jpg|алт=Giambologna, Ugrabitev Sabink, marmor, 1583, Firence,| Џамболоња, ''[[Грабнувањето на Сабињанките (Џамболоња)|Грабнувањето на Сабињанките]]'', мермер, 1583, Фиренца Податотека:Devries-mercuriocrop.jpg|врска=Slika:Devries-mercuriocrop.jpg|алт=Adriaen de Vries, Merkur in Psihe severni manieristični bron v naravni velikosti, izdelan leta 1593 za Rudolfa II.| Адриен де Врис, ''„Меркур и Психа“ –'' бронзена скулптура од северниот маниризам во природна големина, изработена во 1593 година за [[Рудолф II (Свето Римско Царство)|Рудолф II]] Податотека:Statue_Of_Venus.jpg|врска=Slika:Statue_Of_Venus.jpg|алт=Kip Venera iz Campo Iemini kapitolskega tipa, rimski, 2. stoletje našega štetja, iz Campa Ieminija, Britanski muzej| Статуа на Венера од Кампо Иемини (капитолски тип) – римска скулптура од II век н. е., откриена кај месноста Кампо Иемини, денес во Британскиот музеј. </gallery> == Маниризмот во сликарството == Познати сликари во овој стил се: [[Тицијан]], [[Тинторето]], [[Џорџо Вазари]], [[Пармиџанино]], [[Џузепе Арчимболдо]], [[Ел Греко]], [[Росо Фјорентино]] [[Francesco Primaticco|,]] [[Франческо Приматичо]], [[Фердинандо Цукари|Фердинандо Зукари]], [[Хендрик Голциус]], [[Ањоло Бронѕино]], [[Антоан Карон]], [[Доменико Бекафуми]][[Antonine Caron de Beavais|,]] [[Албрехт Алтдорфер]], [[Лука Камбијазо]], [[Ерхард Шен]], [[Паоло Веронезе]], [[Питер Бројгел Постариот|Бројгел]]. Историчарите на уметноста денес веруваат дека токму маниризмот, со своите новини, го отворил патот за подоцнежните модерни стилови како што се [[Експресионизам|експресионизмот]], [[Дадаизам|дадаизмот]], [[Надреализам|надреализмот]] и [[Кубизам|кубизмот]].<gallery> Податотека:Persus_wiewael.jpg|врска=Slika:Persus_wiewael.jpg|алт=Joachim Wtewael Perzej in Andromeda, 1616, Louvre, sestava, ki prikazuje "Vanité" iz kosti in školjk v ospredju ter dodelano akademsko golo s paleto, ki si jo izposoja Andromedina lica. Zmaj se zdi sino-orientalskega vpliva.| Јоаким Втевел, „''Персеј и Андромеда''“, 1611, Лувр: Композицијата во преден план прикажува ванитас (''vanitas'') мотив составен од коски и школки, како и елабориран академски акт со палета на бои позајмена непосредно од образите на Андромеда. Самиот змеј изгледа како да е под силно кинеско-ориентално влијание. Податотека:Angelo_Bronzino_-_Venus,_Cupid,_Folly_and_Time_-_National_Gallery,_London.jpg|врска=Slika:Angelo_Bronzino_-_Venus,_Cupid,_Folly_and_Time_-_National_Gallery,_London.jpg|алт=Venera, Kupid, Norost in Čas, Bronzino, c. 1545; Narodna galerija, London| ''[[Венера, Купидон, Лудост и Време]]'', Бронѕино, околу 1545 година; [[Национална галерија (Лондон)|Национална галерија, Лондон]] Податотека:Jacopo_Tintoretto_-_The_Last_Supper_-_WGA22649.jpg|врска=Slika:Jacopo_Tintoretto_-_The_Last_Supper_-_WGA22649.jpg|алт=Tintoretto, Zadnja večerja, 1592–1594| [[Тинторето]], ''[[Тајната вечера (Тинторето)|Тајната вечера]]'', 1592–1594 Податотека:El_Greco_(Domenikos_Theotokopoulos)_-_Laocoön_-_Google_Art_Project.jpg|врска=Slika:El_Greco_(Domenikos_Theotokopoulos)_-_Laocoön_-_Google_Art_Project.jpg|алт=El Greco, Laokoont (1610–1614)| [[Ел Греко]], ''[[Лаокоон (Ел Греко)|Лаокоон]]'' (1610-1614) Податотека:Minerva_dressing_by_Lavinia_Fontana_(1613).jpg|врска=Slika:Minerva_dressing_by_Lavinia_Fontana_(1613).jpg|алт=Minerva se oblači (1613), Lavinia Fontana (1552–1614). Galerija Borghese, Rim| ''Минерва се облекува'' (1613), [[Лавинија Фонтана]] (1552–1614). [[Боргеска галерија|Галерија Боргезе]], Рим Податотека:Jacopo_Pontormo_032.jpg|врска=Slika:Jacopo_Pontormo_032.jpg|алт=Jacopo Pontormo Jožef v Egiptu, 1515–1518; olje na les; 96 x 109 cm; Narodna galerija, London| Јакопо Понтормо ''Јосиф во Египет'', 1515–1518; масло на дрво; 96 x 109&nbsp;см; Национална галерија, Лондон Податотека:Arcimboldo_-_Les_saisons_-_L'automne.jpg|врска=Slika:Arcimboldo_-_Les_saisons_-_L'automne.jpg|алт=Giuseppe Arcimboldo, Jesen, 1573, olje na platnu, Louvre, Pariz| Џузепе Арчимболдо, ''есен'', 1573 година, масло на платно, [[Лувр]], Париз </gallery> == Маниризмот во архитектурата == [[Податотека:Haarlem_Vleeshal1.jpg|мини| Влесхал во Харлем, Холандија]] [[Податотека:Piękne_niebo_nad_ratuszem_w_Zamościu.jpg|десно|мини| Градското собрание во Замошќ, Полска, од Бернардо Морандо.]] Маниристичката архитектура се одликува со визуелни трикови и неочекувани елементи што ги предизвикувале ренесансните норми.<ref name="vanda">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.vam.ac.uk/content/articles/s/style-guide-mannerism/|title=Style Guide: Mannerism|date=19 December 2012|work=|publisher=Victoria and Albert|accessdate=11 January 2015}}</ref> Фламанските уметници, од кои многумина патувале во Италија и биле под влијание на тамошното маниристичко движење, биле одговорни за ширењето на маниристичките трендови во Европа северно од Алпите, вклучително и во областа на архитектурата.<ref>{{Наведена книга|title=Dictionary of Art|last=Wundram|first=Manfred|publisher=Grove|year=1996|pages=281}}</ref> Ренесансниот идеал за хармонија отстапил место на послободни и поимагинативни ритми. Најпознатиот архитект поврзан со маниристичкиот стил, кој се јавува како пионер со својот проект за [[Лаврентиевска библиотека|Лаврентиевската библиотека]] бил Микеланџело (1475–1564). Нему му се припишува пронајдокот на [[Колосален ред|колосалниот ред]], џиновски [[пиластер]] што се протега од дното до врвот на [[Фасада|фасадата]]. Тој го искористил ова во својот проект за [[Кампидољо|Пјаца дел Кампидољо]] во Рим. Пред 20 век, поимот ''маниризам'' имал негативна конотација, но сега се користи за да се опише историското раздобје на поопшт, неосудувачки начин. Маниристичката архитектура се користела и за да се опише тренд во 1960-тите и 1970-тите години на дваесеттиот век, кој вклучувал кршење на нормите на модернистичката архитектура, а воедно признавање на нивното постоење. Архитектот и автор Роберт Вентури го дефинирал маниризмот во овој контекст, пишувајќи: „Маниризмот во архитектурата на нашето време најпрво го препознава конвенционалниот ред како автентичен израз, но потоа го нарушува тој поредок за да се приспособи на сложеноста и противречноста, и на тој начин сосем недвосмислено ја воведува двосмисленоста..“<ref name="venturi">{{Наведена мрежна страница|url=http://designtheory.fiu.edu/readings/venturi_architecture_as_signs.pdf|title=Architecture as Signs and Systems|last=Venturi|first=Robert|archive-url=https://web.archive.org/web/20211015210624/http://designtheory.fiu.edu/readings/venturi_architecture_as_signs.pdf|archive-date=2021-10-15|accessdate=11 January 2015}}</ref> [[Податотека:Palazzo_Farnese_(Caprarola).jpg|мини|350x350пкс| Поглед на [[Вила Фарнезе]]]] === Ренесансни примери === Пример за маниристичка архитектура е [[Вила Фарнезе]] во Капрарола, во дивиот предел надвор од Рим. Со ширењето на гарфичкото печатење во 16 век, маниристичкиот стил се проширил побрзо од кој било претходен стил. Преполна со орнаменти со „римски“ детали, репрезентативната порта на замокот Колдиц го отелотворува северниот стил, карактеристично поставен како изолирана „сценографија“ наспроти скромните и едноставни градски ѕидови.<blockquote>Од крајот на 1560-тите години, архитектот Џироламо Касар проектирал многу згради во [[Валета]], новиот главен град на Малта, во маниристички стил. Меѓу овие градби се издвојуваат [[Сокатедрала „Св. Јован Крстител“ (Валета)|сокатедралата „Св. Јован“]], Палатата на Големиот мајстор и седумте првични обержи (конаци на витешките редови). Многу од објектите на Касар претрпеле измени низ годините, особено во текот на [[Барок|барокното]] раздобје. Сепак, неколку од нив, како што се Оберж д'Арагон и надворешноста на сокатедралата „Св. Јован“, сè уште го задржуваат голем дел од оригиналниот маниристички израз на Касар.<ref>{{Наведено списание|last=Ellul|first=Michael|date=2004|title=In search of Girolamo Cassar: An unpublished manuscript at the State Archives of Lucca|url=http://melitensiawth.com/incoming/Index/Melita%20Historica/MH.14(2004-07)/MH.14(2004)1/02.pdf|journal=Melita Historica|volume=XIV|issue=1|page=37|issn=1021-6952|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313191703/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Melita%20Historica/MH.14%282004-07%29/MH.14%282004%291/02.pdf|archive-date=13 March 2016}}</ref></blockquote><gallery> Податотека:Palazzo_Te_Mantova_1.jpg|врска=Slika:Palazzo_Te_Mantova_1.jpg|алт=Eden najboljših primerov manieristične arhitekture: Palača Te v Mantovi, oblikoval Giulio Romano| Еден од најдобрите примери на маниристичка архитектура: ''[[Палацо Те]]'' во Мантова, проектиран од Џулио Романо Податотека:3538MantovaPalazzoDucale.jpg|врска=Slika:3538MantovaPalazzoDucale.jpg|алт=Giulio Romano, Vojvodska palača, Mantova| Џулио Романо, <nowiki><i>Војводска палата</i></nowiki>, Мантова Податотека:3579MantovaCasaGiulioRomano.jpg|врска=Slika:3579MantovaCasaGiulioRomano.jpg|алт=Hiša Giulia Romana v Mantovi| Куќата на Џулио Романо во Мантова Податотека:Palazzo_Massimo_alle_Colonne.jpg|врска=Slika:Palazzo_Massimo_alle_Colonne.jpg|алт=Baldassare Peruzzi, Palazzo Massimo alle Colonne v Rimu| [[Балдасаре Перуци]], ''Палацо Масимо але Колоне'' во Рим Податотека:Biblioteca_medicea_laurenziana,_vestibolo_e_scala_di_michelangelo,_03,.jpg|врска=Slika:Biblioteca_medicea_laurenziana,_vestibolo_e_scala_di_michelangelo,_03,.jpg|алт=Michelangelo, preddverje Medičejske knjižnice| [[Микеланџело Буонароти|Микеланџело]], лоби на [[Лаврентиевска библиотека|Лаврентиевската библиотека]] Податотека:St_Johns_Co-Cathedral.jpg|врска=Slika:St_Johns_Co-Cathedral.jpg|алт=Sostolnica sv. Janeza, Valletta, Malta| Сокатедрала „Свети Јован“, Валета, Малта Податотека:Catedral_Basílica_Salvador_2019-6527.jpg|врска=Slika:Catedral_Basílica_Salvador_2019-6527.jpg|алт=Stolnica bazilika Salvador, Brazilija, zgrajena med 1657 in 1746, Unescova dediščina.| Катедралната базилика во Салвадор, Бразил, изградена помеѓу 1657 и 1746 година, светско наследство на УНЕСКО.<ref>{{Наведување|chapter=Historic Centre of Salvador de Bahia|contribution-url=https://whc.unesco.org/en/list/309|title=World Heritage List|url=https://whc.unesco.org/en/list/|publisher=UNESCO|place=Paris}}</ref> </gallery> ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рвр|Mannerism}} * [http://www.metmuseum.org/toah/hd/zino/hd_zino.htm "Mannerism: Bronzino (1503–1572) and his Contemporaries", on the Metropolitan Museum of Art's website] [[Категорија:Ренесансна уметност]] [[Категорија:Маниризам]] [[Категорија:Латинизми]] [[Категорија:Неологизми од 18 век]] 503kmc3gklby9lg8a3veou5nhpix585 5616292 5616286 2026-08-24T20:20:28Z P.Nedelkovski 47736 ситна поправка 5616292 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Parmigianino_-_Madonna_and_Child_with_Angels,_known_as_the_Madonna_with_the_Long_Neck.jpg|мини|408x408пкс| Во ''[[Marija z dolgim vratom, Parmigianino|„Марија со долг врат]]'' “ (1534–1540) од [[Пармиџанино]], маниризмот се одликува со издолжени сразмери, високо стилизирани пози и отсуство на јасна перспектива.]] '''Маниризам''', познат и како доцна [[ренесанса]] — стил во европската уметност што се појавил во подоцнежните години на [[Италијанска ренесанса|италијанската висока ренесанса]] околу 1520 година, се проширил до околу 1530 година и траел до крајот на 16 век во Италија, кога во голема мера бил заменет со [[Барок|барокниот стил]]. Северниот маниризам продолжил да опстојува и во почетокот на 17 век. Стилски, маниризмот опфаќа различни пристапи кои се под влијание на хармоничните идеали поврзани со уметниците како [[Леонардо да Винчи]], [[Рафаел]] и раниот [[Микеланџело Буонароти|Микеланџело]], но истовремено претставуваат и реакција кон нив. Додека уметноста на високата ренесанса нагласува [[сразмерност]], рамнотежа и идеална убавина, маниризмот ги преувеличува таквите квалитети, што често резултира со композиции кои се асиметрични или неприродно елегантни. Стилот е познат по својата интелектуална префинетост и вештачките (наспроти природните) одлики. Овој уметнички стил ѝ дава предност на композициската напнатост и нестабилност пред рамнотежата и јасноста на претходното ренесансно сликарство. Маниризмот во книжевноста и музиката е познат по својот многу нагласен стил и интелектуална префинетост. Дефиницијата на маниризмот и неговите фази сè уште се предмет на расправа меѓу историчарите на уметноста. На пример, некои научници ја примениле одредницата на одредени рани модерни облици на книжевноста (особено поезија) и музика во 16 и 17 век. Поимот се користи и за некои [[Готска уметност|доцноготски]] сликари кои работеле во Северна Европа од околу 1500 до 1530 година, особено маниристите од Антверпен — група неповрзана со италијанското движење. Маниризмот бил применет по аналогија и на сребрената доба на [[Латинска книжевност|латинската книжевност]]. == Именување == [[Податотека:Laocoon_Pio-Clementino_Inv1059-1064-1067.jpg|мини|245x245пкс| ''Лаоконоовата група'' — античка скулптура повторно откриена во 1506 година, а денес се чува во Ватиканските музеи. Маниристичките уметници исклучително многу ѝ се восхитувале на оваа скулптура.]] Зборот ''маниризам'' потекнува од италијанскиот збор ''maniera'', што значи „стил“ или „манир“. Во второто издание на неговите ''„Животи на најдобрите сликари, скулптори и архитекти“'' (1568), [[Џорџо Вазари]] го користел ''зборот „maniero“'' во три различни контексти: за да расправа за начинот на работа на уметникот; за да опише личен или групен стил, како што е поимот ''„maniera greca“'', кој се однесува на византискиот стил или едноставно на ''maniero'' на Микеланџело; и за да потврди позитивен суд за уметничкиот квалитет. Вазари бил и маниристички уметник и го опишал раздобјето во кое работел како ''la maniera moderna'', или ''модерен стил''.<ref>Briganti 1961, 6.</ref> Џејмс В. Мироло опишува како поетите ''на „bella maniera“'' се обидувле да ги надминат [[Сонет|сонетите]] на [[Франческо Петрарка|Петрарка]] во виртуозност. Оваа идеја ''за bella maniera'' сугерира дека уметниците кои биле вдахновени на тој начин се стремеле да ги копираат и подобрат своите претходници, наместо непосредно да се соочат со природата. Во суштина, ''bella maniera'' ги зела најдобрите од многу изворни материјали и ги синтетизирала во нешто ново. Како стилска етикета, ''маниризмот'' не е лесен за дефинирање. Го користел швајцарскиот историчар [[Јакоб Буркхарт]] и го популаризирале германските историчари на уметноста на почетокот на 20 век за да се категоризира навидум некатегоризираната уметност од италијанскиот 16 век - уметност за која повеќе не било можно да се прикажат хармоничните и рационални пристапи поврзани со високата ренесанса. [[Висока ренесанса|Високата ренесанса]] „означи раздобје што го одликувала хармонијата, величината и оживувањето на класичната антика“. Изразот ''маниризам'' бил реинтерпретиран во 1967 година од страна на Џон Ширман по изложбата на слики од маниристите организирана од Фриц Гросман во Уметничката галерија во Манчестер Сити во 1965 година. Одредницата ''маниризам'' во 16 век се користел за коментирање на општественото однесување и за префинет виртуозен квалитет или за означување на одредена техника. Сепак, за подоцнежните писатели како што е Џан Пјетро Белори во 17 век, ''la maniera'' бил навредлив израз за наводниот пад на уметноста по [[Рафаел]], особено во 1530-тите и 1540-тите.<ref>Smyth 1962, 1–2.</ref> Од крајот на 19 век па наваму, историчарите на уметноста често го користат изразот за да опишат уметност што го следи ренесансниот класицизам и му претходи на [[Барок|барокот]]. Сепак, историчарите се разликуваат околу тоа дали маниризмот е стил, движење или раздобје. Иако поимот останува контроверзен, тој сè уште најчесто се користи за да се идентификува европската уметност и култура од 16 век.<ref>Cheney, "Preface", xxv–xxxii, and Manfred Wundram, "Mannerism," ''Grove Art Online''. Oxford University Press, [accessed 23 April 2008].</ref> == Потекло и развој == [[Податотека:Michelangelo,_Separation_of_the_Earth_from_the_Waters_00.jpg|мини|230x230пкс| Избрани фигури, ''ignudi'', од таванот во [[Систинската капела]] на [[Микеланџело]]]] На крајот на високата ренесанса, младите уметници доживеале криза: се чинело дека сè што можело да се постигне веќе било постигнато. Немало повеќе технички или други проблеми што требало да се решаваат. Подробното познавање на анатомијата, светлината, физиономијата и начинот на кој луѓето ги покажуваат чувствата преку изразот и гестот, иновативната употреба на човечкиот облик во фигуративната композиција, како и употребата на суптилна градација на тонот, биле речиси совршени. Младите уметници морале да најдат нова цел и да бараат нови пристапи. Во тој миг почнал да се појавува маниризмот. Новиот стил се развил помеѓу 1510 и 1520 година во Фиренца, во Рим или во двата града истовремено. === Потекло и улога на моделите === Ова раздобје е опишано како „природно продолжение“ на уметноста на [[Андреа дел Сарто]], [[Микеланџело]] и [[Рафаел]]. Микеланџело уште на рана возраст развил свој длабоко изворен стил, кој првично бил многу восхитуван, а потоа често копиран и подражаван од други уметници од таа ера. Една од особините што најмногу ги восхитувала неговите современици била неговата ''terribilità'', чувство на стравопочит, а подоцнежните уметници се обиделе да ја подражаваат. Други уметници го усвоиле страсниот и многу личен стил на Микеланџело со копирање на делата на мајсторот, стандарден начин за учениците да учат да сликаат и да вајаат. Неговиот [[таван во Систинската капела]] им дал примери, особено неговото претставување на собрани фигури, машки актови наречени ''игнуди'' и [[Либиска сибила|либиската сибила]], неговото [[претсобје]] во [[Лаврентиевска библиотека|Лаврентиевската библиотека]], ликовите во гробницата на Медичи и, пред сè, неговиот ''[[Страшниот суд (Микеланџело)|Страшен суд]]''. Подоцнежниот Микеланџело бил еден од најголемите претставници на маниризмот. Млади уметници провалиле во неговата куќа и му ги украле цртежите. Џорџо Вазари, во својата книга ''„Животите на најдобрите сликари, скулптори и архитекти“'', забележал дека Микеланџело еднаш рекол: „Оние што се следбеници никогаш не можат да го надминат оној што го следат“. ==== Натпреварувачки дух ==== Натпреварувачкиот дух го поттикнувале покровителите, кои ги охрабрувале спонзорираните уметници да ја нагласат виртуозната техника и да се натпреваруваат едни со други за добивање нарачки. Уметниците биле поттикнувани да бараат нови пристапи и драматично осветлени сцени, детално изработени костими и композиции, издолжени сразмери, високо стилизирани пози и отсуство на јасна перспектива. Гонфалониерот Пјеро Содерини ги нарачал на Леонардо да Винчи и на Микеланџело да украсат ѕид во Салата на петстотините во Фиренца. Се велело дека овие двајца уметници сликаат еден до друг и се натпреваруваат еден со друг, што ги охрабрувало да бидат што е можно поиновативни. {| style="margin:auto;" ! |- |[[Податотека:La_batalla_de_Cascina_-_Sangallo.jpg|алт=copy of lost painting that had been by Michelangelo|мини|250x250пкс|Копија на Бастијано да Сангало според изгубениот оригинал на „''Битката кај Кашина''“ од Микеланџело — дело со кое Микеланџело првично имал намера да се натпреварува со Леонардо за истата нарачка.]] |[[Податотека:Peter_Paul_Ruben's_copy_of_the_lost_Battle_of_Anghiari.jpg|алт=copy of lost painting that had been by Leonardo da Vinci|мини|200x200пкс| Копија на [[Петер Паул Рубенс]] според изгубениот оригинал на „Битката кај Ангијари“ од Леонардо да Винчи — дело со кое Леонардо првично имал намера да се натпреварува со Микеланџело за истата нарачка.]] |} === Ран маниризам === [[Податотека:Jacopo_da_Pontormo_-_Deposizione.jpg|мини|383x383пкс| Јакопо Понтормо, ''Закопот'', 1528; Санта Фелисита, Фиренца]] Раните маниристи во Фиренца - особено учениците на Андреа дел Сарто, како што се Јакопо Понтормо и Росо Фјорентино, се значајни по своите издолжени облици, несигурно урамнотежени пози, нарушена перспектива, ирационални поставки и театарско осветлување. [[Пармиџанино]] (ученик на Кореџо) и [[Џулио Романо]] (главниот помошник на Рафаел) се движеле во слични стилизирани естетски насоки во Рим. Овие уметници созреале под влијание на високата ренесанса, а нивниот стил бил означен како реакција на нејзините класични идеалиа. Наместо непосредно да ја изучуваат природата, помладите уметници почнале да ја изучуваат хеленистичката скулптура и сликите на минатите мајстори. Затоа, овој стил често се дефинира како антикласичен,<ref>Friedländer 1965.</ref> но во тоа време се сметал за природен напредок на високата ренесанса. Најраната експериментална фаза на маниризмот, позната по своите „антикласични“ облици, траела до приближно 1540 или 1550 година. Марсија Б. Хол, професорка по историја на уметноста на Универзитетот Темпл, во својата книга ''„По Рафаел“'' забележува дека прераната смрт на Рафаел го означила почетокот на маниризмот во Рим. Минатите анализи покажуваат дека маниризмот се појавил на почетокот на 16 век истовремено со многу други општествени, научни, верски и политички движења, како што се [[Никола Коперник|Коперниковиот]] [[хелиоцентризам]], опустошувањето на Рим во 1527 година и растечкиот предизвик на протестантската [[Протестантска реформација|реформација]] против моќта на Католичката црква. Како резултат на тоа, издолжените и искривени облици на стилот некогаш биле толкувани како реакција на идеализираните композиции што преовладувале во уметноста на високата ренесанса.<ref name="grove">Manfred Wundram, "Mannerism," Grove Art Online. Oxford University Press, [accessed 23 April 2008].</ref> Ова објаснување за коренитата стилска промена околу 1520-тите денес веќе не е широко прифатено од страна на научниците, иако раната маниристичка уметност сè уште е во голема спротивност со конвенциите на високата ренесанса. === Висок маниризам === Второто раздобје на маниризмот обично се разликува од претходното, таканаречено „антикласично“ раздобје. Подоцнежните маниристи ја нагласувале интелектуалната суета и уметничката виртуозност, одлики што ги навеле подоцнежните критичари да ги обвинат дека работат на неприроден и афектиран ''начин''. ''Маниристичките'' уметници го гледале својот постар современик Микеланџело како свој главен модел; нивната уметност била уметност што ја подражава уметноста, а не уметност што ја подражава природата. Историчарот на уметноста од Сиднеј, Џозеф Фридберг, тврди дека интелектуализирачкиот аспект на маниристичката уметност вклучува очекување дека публиката ќе ја забележи и ќе ја цени оваа визуелна референца. [[Ањоло Бронѕино|Ањоло Бронзино]] и Џорџо Вазари се пример за овој тип на ''maniera'', која траела од приближно 1530 до 1580 година. Оваа уметност на ''maniera'', претежно заснована на дворовите и интелектуалните кругови низ Европа, ја преувеличувала елеганцијата со извонредно внимание на површината и подробностите: фигурите со порцелански тен се прикажани во смирени пози, облеани со светлина, и го пречекуваат гледачот со ладен поглед, ако воопшто воспоставува контакт со очите. Темите на ''maniera'' ретко покажуваат силни чувства, поради што делата што го прикажуваат овој тренд често се нарекуваат „ладни“ или „одвоени“. Ова е типично за таканаречениот стил на ''maniera'' во неговата зрелост.<ref>Shearman 1967, p. 19</ref> == Ширење на маниризмот == [[Податотека:Henry_Howard_Earl_of_Surrey_1546.jpg|мини|239x239пкс| Англиски маниризам: Хенри Хауард, гроф од Сари, 1546 година – редок англиски маниристички портрет, дело на фламански доселеник.]] Градовите [[Рим]], [[Фиренца]] и [[Мантова]] биле маниристички средишта во Италија. [[Венецијанско сликарство|Венецијанското сликарство]] следело различен стил, претставено од [[Тицијан]] во текот на неговата долга кариера. Многу од најраните маниристички уметници кои работеле во Рим во 1520-тите години избегале од градот по опустошувањето на Рим во 1527 година. Како што се ширеле низ континентот во потрага по вработување, нивниот стил се проширил низ цела Италија и Северна Европа. Тоа резултирало со првиот меѓународен уметнички стил по готскиот. Другите делови од Северна Европа немале можност од таков непосреден допир со италијанските уметници, но маниристичкиот стил го направил своето присуство почувствувано преку графики и илустрирани книги. Европските владетели, меѓу другите, купувале италијански дела, а северноевропските уметници продолжиле да патуваат во Италија и помогнале во ширењето на маниристичкиот стил. Поединечни италијански уметници кои работеле на северот го изнедриле движењето познато како северен маниризам. На пример, на [[Франсоа I]] му била подарена сликата ''[[Венера, Купидон, Лудост и Време|„Венера, Купидон, Лудост и Време“]]'' [[Ањоло Бронѕино|од Бронѕино]]. Стилот опаѓал во Италија по 1580 година, бидејќи новото поколение уметници, вклучувајќи ги браќата Карачи, Караваџо и Чиголи, го оживеале [[Натурализам|натурализмот]]. Валтер Фридлендер ова раздобје го определил како „антиманиризам“, исто како што раните маниристи биле „антикласични“ во нивното отстапување од естетските вредности на високата ренесанса, но денес се смета дека браќата Карачи и [[Караваџо]] го започнале преминот кон барокното сликарство, кое преовладувало до 1600 година. Надвор од Италија, маниризмот продолжил во 17 век. Во Франција, каде што Росо заминал на дворот во [[Фонтенбло (дворец)|Фонтенбло]], тој е познат како „стилот на Анри II“ и имал особено влијание врз архитектурата. Други важни континентални средишта на северниот маниризам се дворот на [[Рудолф II (Свето Римско Царство)|Рудолф II]] во [[Прага]], како и [[Харлем]] и [[Антверпен]]. Маниризмот, како стилска категорија, поретко се користел во англиската визуелна и декоративна уметност, каде што почесто се користат народни ознаки како „елизабетански“ и „јакобински“. Единствен исклучок е занаетчискиот ''маниризам'' од 17 век, применет во архитектурата врз основа на книги со урнеци (шаблони), а не на постоечки примери во Континентална Европа. Особено е значајно фламанското влијание во Фонтенбло, кое го комбинирало еротизмот на францускиот стил со рана верзија на традицијата „ванитас“ (''vanitas)'' што ќе преовладува во холандското и фламанското сликарство од 17 век. Клучна појава во ова време биле патувачките сликари (''pittore vago) —'' поим со кој се опишувале сликари од север кои се прикллучувале на работилниците во Франција и Италија за да создадат вистински меѓународен стил. == Одлики на уметничките дела создадени за време на маниристичкото раздобје == Маниризмот бил антикласично движење кое многу се разликувало од естетските идеологии на ренесансата. Иако маниризмот првично бил позитивно прифатен врз основа на списите на Вазари, почнало да се гледа во негативно светло бидејќи се сметал за ништо повеќе од „модификација на природната вистина и банално повторување на природните формули“. Како уметнички појава, маниризмот вклучува многу одлики кои се единствени и специфични за експериментирањето со тоа како се доживува уметноста. Подолу е список на бројните посебности што ги користеле маниристичките уметници во своите уметнички дела. * Издолжување на фигурите: Честопати, маниристичките дела се одликувале со со нагласено издолжени пропорции на човечкото тело што понекогаш придонесувало за бизарните визуелни претстави во овој уметнички правец. * Искривување на перспективата: Ова нарушување на перспективата во сликарството ги истражувало идеалите за создавање совршен простор. Сепак, идејата за совршенство понекогаш подразбирала создавање единствени слики. Еден од начините да се постигне ова искривување бил преку техниката на коренито перспективно ''скратување''. Во одредени случаи, кога се користело екстремно нарушување, било речиси невозможно да се одреди што точно е прикажано. * Црна заднина: Маниристичките уметници честопати користеле црна заднина за да остварат силен контраст со контурите на фигурите и да создадат драматични сцени. Овие темни заднини, исто така, придонесувале за внесување на елементи на имагинација и нереалност во самиот мотив. * Употреба на темнина и светлина: Многу маниристи биле заинтересирани да ја доловат суштината на ноќното небо преку намерно осветлување, честопати создавајќи со тоа фантастична атмосфера. Посебно внимание им било посветувано на факелите и месечината за да се создадат драматични сцени. * Скулпторски облици: Маниризмот бил под силно влијание на скулптурата, која доживеала голем подем во 16 век. Како резултат на тоа, сликарите честопати ги засновале своите прикази на човечкото тело врз скулптури и графики. Ова им овозможило на маниристичките уметници да се сосредоточат на создавање волумен и нагласена пластичност во своите дела. * Јасност на линиите: Вниманието посветено на чистите контури на фигурите било особено истакнато во маниризмот, што многу го разликувало од барокот и високата ренесанса. Овие јасни контури на фигурите честопати дозволувале поголемо внимание на подробностите. * Композиција и простор: Маниристичките уметници ги отфрлиле идеалите на ренесансата, особено техниката на перспектива од една точка. Наместо тоа, акцентот бил ставен на атмосферските ефекти и искривувањето на перспективата. Употребата на просторот во маниристичките дела почесто им дава предност на преполни композиции со разни облици и фигури, или на ретки композиции со нагласување на црната заднина. * Движење: Интересот за проучување на човечкото движење честопати ги наведувало маниристичките уметници да создадат единствен тип на движење поврзан со змијовидни пози (''figura serpentinata''). Поради својата нестабилна рамнотежа, овие пози честопати изгледаат како да го навестуваат следното движење на телото. Понатаму, оваа техника на визуелно пренесување на движењето јасно го отсликува експериментирањето на уметникот со самаиот облик. * Насликани рамки: Во некои маниристички дела, насликаните рамки се користеле за да се сообразат со заднината на сликите, а понекогаш и да придонесат кон целокупната композиција на уметничкото дело. Овој ефект дополнително се засилувал со посветувањето посебно внимание на декоративните подробности. * Атмосферски ефекти: Многу маниристи ја користеле техниката [[сфумато]] (''sfumato'') во своите слики, позната по користењето меки и магловити контури или површини за да го прикажат специфичното прелевање на светлината. * Боја: Специфичен аспект на маниризмот е тоа што, покрај експериментирањето со обликот, композицијата и светлината, голем дел од истата уметничка љубопитност се применувал и на бојата. Многу уметнички дела си играле со чисти и интензивни нијанси на сина, зелена, розова и жолта боја, кои понекогаш ја нарушуваат целокупната рамнотежа на делото, а друг пат ја надополнуваат. Дополнително, при нијансирањето на тенот на кожата, уметниците честопати се сосредоточувале на создавање пренагласено кремаст и светол тен, неретко користејќи сини поттонови. == Маниризмот во вајарството == Како и со сликарството, раната италијанска маниристичка скулптура во голема мера била обид да се пронајде изворен стил што ќе ги надмине достигнувањата на високата ренесанса. Во скулптурата, тоа во суштина го означувало Микеланџело, па голем дел од борбата за постигнување на оваа цел се одвивал преку нарачките за пополнување на второто место на [[Плоштад Сињорија|Пјаца дела Сињорија]] во Фиренца, веднаш до ''[[Давид (Микеланџело)|Давид]]'' на Микеланџело. Бачо Бандинели го презел проектот ''[[Herkul in Cacus|„Херкул и Какус“]]'' од самиот мајстор, но тој и тогаш не бил ништо попопуларен отколку што е денес, а [[Бенвенуто Челини]] злобно го споредил со „вреќа полна со дињи“, бидејќи отстранил многу повеќе од оригиналниот блок отколку што би отстранил Микеланџело. Бронзениот ''[[Персеј со главата на Медуза|„Персеј со главата на Медуза“]]'' на Челини е секако [[ремек-дело]], обликувано со осум агли на гледање, уште една одлика на маниризмот, и вештачки стилизирано во споредба со ''„Давид“'' на Микеланџело и Донатело. Бидејќи Челини првично бил златар, неговиот познат ''[[Соларник (Челини)|„Соларник“]]'' од [[злато]] и [[емајл]] (1543) била неговата прва скулптура и ја покажува неговата надареност во најдобро издание. Мали бронзени фигури за колекционерски кабинети, честопати митолошки теми со актови, биле популарен ренесансен облик во кој [[Џамболоња]], фламански уметник со седиште во Фиренца, особено се истакнал во подоцнежниот дел од векот. Тој исто така создал скулптури во природна големина, од кои две влегле во збирката на Пјаца дела Сињорија. Тој и неговите следбеници изработувале елегантни издолжени примери на ''змијовиедни фигури'', (''figura serpentinata''), честопати прикажувајќи две испреплетени тела кои предизвикувале интерес од сите агли на гледање.<gallery> Податотека:Fontainebleau_escalier_roi.jpg|врска=Slika:Fontainebleau_escalier_roi.jpg|алт=Štukatura na prostem pri Fontainebleauju, verjetno jo je oblikoval Primaticcio, ki je naslikal ovalni vložek iz 1530-ih ali 1540-ih| Надворешна [[штукатура]] во Фонтенбло, веројатно направена од Приматичо, кој го насликал овалниот медалјон во 1530-тите или 1540-тите Податотека:Persee-florence.jpg|врска=Slika:Persee-florence.jpg|алт=Benvenuto Cellini, Perzej z Meduzino glavo, 1545–1554| Бенвенуто Челини, ''[[Персеј со главата на Медуза]]'', 1545–1554 Податотека:Samson_slaying_a_philistine.jpg|врска=Slika:Samson_slaying_a_philistine.jpg|алт=Giambologna, Samson ubija Filistejca, ok. 1562| Џамболоња, ''[[Самсон го убива Филистеецот]]'', ок. 1562 Податотека:Giambologna_raptodasabina.jpg|врска=Slika:Giambologna_raptodasabina.jpg|алт=Giambologna, Ugrabitev Sabink, marmor, 1583, Firence,| Џамболоња, ''[[Грабнувањето на Сабињанките (Џамболоња)|Грабнувањето на Сабињанките]]'', мермер, 1583, Фиренца Податотека:Devries-mercuriocrop.jpg|врска=Slika:Devries-mercuriocrop.jpg|алт=Adriaen de Vries, Merkur in Psihe severni manieristični bron v naravni velikosti, izdelan leta 1593 za Rudolfa II.| Адриен де Врис, ''„Меркур и Психа“ –'' бронзена скулптура од северниот маниризам во природна големина, изработена во 1593 година за [[Рудолф II (Свето Римско Царство)|Рудолф II]] Податотека:Statue_Of_Venus.jpg|врска=Slika:Statue_Of_Venus.jpg|алт=Kip Venera iz Campo Iemini kapitolskega tipa, rimski, 2. stoletje našega štetja, iz Campa Ieminija, Britanski muzej| Статуа на Венера од Кампо Иемини (капитолски тип) – римска скулптура од II век н. е., откриена кај месноста Кампо Иемини, денес во Британскиот музеј. </gallery> == Маниризмот во сликарството == Познати сликари во овој стил се: [[Тицијан]], [[Тинторето]], [[Џорџо Вазари]], [[Пармиџанино]], [[Џузепе Арчимболдо]], [[Ел Греко]], [[Росо Фјорентино]] [[Francesco Primaticco|,]] [[Франческо Приматичо]], [[Фердинандо Цукари|Фердинандо Зукари]], [[Хендрик Голциус]], [[Ањоло Бронѕино]], [[Антоан Карон]], [[Доменико Бекафуми]][[Antonine Caron de Beavais|,]] [[Албрехт Алтдорфер]], [[Лука Камбијазо]], [[Ерхард Шен]], [[Паоло Веронезе]], [[Питер Бројгел Постариот|Бројгел]]. Историчарите на уметноста денес веруваат дека токму маниризмот, со своите новини, го отворил патот за подоцнежните модерни стилови како што се [[Експресионизам|експресионизмот]], [[Дадаизам|дадаизмот]], [[Надреализам|надреализмот]] и [[Кубизам|кубизмот]].<gallery> Податотека:Persus_wiewael.jpg|врска=Slika:Persus_wiewael.jpg|алт=Joachim Wtewael Perzej in Andromeda, 1616, Louvre, sestava, ki prikazuje "Vanité" iz kosti in školjk v ospredju ter dodelano akademsko golo s paleto, ki si jo izposoja Andromedina lica. Zmaj se zdi sino-orientalskega vpliva.| Јоаким Втевел, „''Персеј и Андромеда''“, 1611, Лувр: Композицијата во преден план прикажува ванитас (''vanitas'') мотив составен од коски и школки, како и елабориран академски акт со палета на бои позајмена непосредно од образите на Андромеда. Самиот змеј изгледа како да е под силно кинеско-ориентално влијание. Податотека:Angelo_Bronzino_-_Venus,_Cupid,_Folly_and_Time_-_National_Gallery,_London.jpg|врска=Slika:Angelo_Bronzino_-_Venus,_Cupid,_Folly_and_Time_-_National_Gallery,_London.jpg|алт=Venera, Kupid, Norost in Čas, Bronzino, c. 1545; Narodna galerija, London| ''[[Венера, Купидон, Лудост и Време]]'', Бронѕино, околу 1545 година; [[Национална галерија (Лондон)|Национална галерија, Лондон]] Податотека:Jacopo_Tintoretto_-_The_Last_Supper_-_WGA22649.jpg|врска=Slika:Jacopo_Tintoretto_-_The_Last_Supper_-_WGA22649.jpg|алт=Tintoretto, Zadnja večerja, 1592–1594| [[Тинторето]], ''[[Тајната вечера (Тинторето)|Тајната вечера]]'', 1592–1594 Податотека:El_Greco_(Domenikos_Theotokopoulos)_-_Laocoön_-_Google_Art_Project.jpg|врска=Slika:El_Greco_(Domenikos_Theotokopoulos)_-_Laocoön_-_Google_Art_Project.jpg|алт=El Greco, Laokoont (1610–1614)| [[Ел Греко]], ''[[Лаокоон (Ел Греко)|Лаокоон]]'' (1610-1614) Податотека:Minerva_dressing_by_Lavinia_Fontana_(1613).jpg|врска=Slika:Minerva_dressing_by_Lavinia_Fontana_(1613).jpg|алт=Minerva se oblači (1613), Lavinia Fontana (1552–1614). Galerija Borghese, Rim| ''Минерва се облекува'' (1613), [[Лавинија Фонтана]] (1552–1614). [[Боргеска галерија|Галерија Боргезе]], Рим Податотека:Jacopo_Pontormo_032.jpg|врска=Slika:Jacopo_Pontormo_032.jpg|алт=Jacopo Pontormo Jožef v Egiptu, 1515–1518; olje na les; 96 x 109 cm; Narodna galerija, London| Јакопо Понтормо ''Јосиф во Египет'', 1515–1518; масло на дрво; 96 x 109&nbsp;см; Национална галерија, Лондон Податотека:Arcimboldo_-_Les_saisons_-_L'automne.jpg|врска=Slika:Arcimboldo_-_Les_saisons_-_L'automne.jpg|алт=Giuseppe Arcimboldo, Jesen, 1573, olje na platnu, Louvre, Pariz| Џузепе Арчимболдо, ''есен'', 1573 година, масло на платно, [[Лувр]], Париз </gallery> == Маниризмот во архитектурата == [[Податотека:Haarlem_Vleeshal1.jpg|мини| Влесхал во Харлем, Холандија]] [[Податотека:Piękne_niebo_nad_ratuszem_w_Zamościu.jpg|десно|мини| Градското собрание во Замошќ, Полска, од Бернардо Морандо.]] Маниристичката архитектура се одликува со визуелни трикови и неочекувани елементи што ги предизвикувале ренесансните норми.<ref name="vanda">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.vam.ac.uk/content/articles/s/style-guide-mannerism/|title=Style Guide: Mannerism|date=19 December 2012|work=|publisher=Victoria and Albert|accessdate=11 January 2015}}</ref> Фламанските уметници, од кои многумина патувале во Италија и биле под влијание на тамошното маниристичко движење, биле одговорни за ширењето на маниристичките трендови во Европа северно од Алпите, вклучително и во областа на архитектурата.<ref>{{Наведена книга|title=Dictionary of Art|last=Wundram|first=Manfred|publisher=Grove|year=1996|pages=281}}</ref> Ренесансниот идеал за хармонија отстапил место на послободни и поимагинативни ритми. Најпознатиот архитект поврзан со маниристичкиот стил, кој се јавува како пионер со својот проект за [[Лаврентиевска библиотека|Лаврентиевската библиотека]] бил Микеланџело (1475–1564). Нему му се припишува пронајдокот на [[Колосален ред|колосалниот ред]], џиновски [[пиластер]] што се протега од дното до врвот на [[Фасада|фасадата]]. Тој го искористил ова во својот проект за [[Кампидољо|Пјаца дел Кампидољо]] во Рим. Пред 20 век, поимот ''маниризам'' имал негативна конотација, но сега се користи за да се опише историското раздобје на поопшт, неосудувачки начин. Маниристичката архитектура се користела и за да се опише тренд во 1960-тите и 1970-тите години на дваесеттиот век, кој вклучувал кршење на нормите на модернистичката архитектура, а воедно признавање на нивното постоење. Архитектот и автор Роберт Вентури го дефинирал маниризмот во овој контекст, пишувајќи: „Маниризмот во архитектурата на нашето време најпрво го препознава конвенционалниот ред како автентичен израз, но потоа го нарушува тој поредок за да се приспособи на сложеноста и противречноста, и на тој начин сосем недвосмислено ја воведува двосмисленоста.“<ref name="venturi">{{Наведена мрежна страница|url=http://designtheory.fiu.edu/readings/venturi_architecture_as_signs.pdf|title=Architecture as Signs and Systems|last=Venturi|first=Robert|archive-url=https://web.archive.org/web/20211015210624/http://designtheory.fiu.edu/readings/venturi_architecture_as_signs.pdf|archive-date=2021-10-15|accessdate=11 January 2015}}</ref> [[Податотека:Palazzo_Farnese_(Caprarola).jpg|мини|350x350пкс| Поглед на [[Вила Фарнезе]]]] === Ренесансни примери === Пример за маниристичка архитектура е [[Вила Фарнезе]] во Капрарола, во дивиот предел надвор од Рим. Со ширењето на гарфичкото печатење во 16 век, маниристичкиот стил се проширил побрзо од кој било претходен стил. Преполна со орнаменти со „римски“ детали, репрезентативната порта на замокот Колдиц го отелотворува северниот стил, карактеристично поставен како изолирана „сценографија“ наспроти скромните и едноставни градски ѕидови. Од крајот на 1560-тите години, архитектот Џироламо Касар проектирал многу згради во [[Валета]], новиот главен град на Малта, во маниристички стил. Меѓу овие градби се издвојуваат [[Сокатедрала „Св. Јован Крстител“ (Валета)|сокатедралата „Св. Јован“]], Палатата на Големиот мајстор и седумте првични обержи (конаци на витешките редови). Многу од објектите на Касар претрпеле измени низ годините, особено во текот на [[Барок|барокното]] раздобје. Сепак, неколку од нив, како што се Оберж д'Арагон и надворешноста на сокатедралата „Св. Јован“, сè уште го задржуваат голем дел од оригиналниот маниристички израз на Касар.<ref>{{Наведено списание|last=Ellul|first=Michael|date=2004|title=In search of Girolamo Cassar: An unpublished manuscript at the State Archives of Lucca|url=http://melitensiawth.com/incoming/Index/Melita%20Historica/MH.14(2004-07)/MH.14(2004)1/02.pdf|journal=Melita Historica|volume=XIV|issue=1|page=37|issn=1021-6952|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313191703/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Melita%20Historica/MH.14%282004-07%29/MH.14%282004%291/02.pdf|archive-date=13 March 2016}}</ref> <gallery> Податотека:Palazzo_Te_Mantova_1.jpg|врска=Slika:Palazzo_Te_Mantova_1.jpg|алт=Eden najboljših primerov manieristične arhitekture: Palača Te v Mantovi, oblikoval Giulio Romano| Еден од најдобрите примери на маниристичка архитектура: ''[[Палацо Те]]'' во Мантова, проектиран од Џулио Романо Податотека:3538MantovaPalazzoDucale.jpg|врска=Slika:3538MantovaPalazzoDucale.jpg|алт=Giulio Romano, Vojvodska palača, Mantova| Џулио Романо, <nowiki><i>Војводска палата</i></nowiki>, Мантова Податотека:3579MantovaCasaGiulioRomano.jpg|врска=Slika:3579MantovaCasaGiulioRomano.jpg|алт=Hiša Giulia Romana v Mantovi| Куќата на Џулио Романо во Мантова Податотека:Palazzo_Massimo_alle_Colonne.jpg|врска=Slika:Palazzo_Massimo_alle_Colonne.jpg|алт=Baldassare Peruzzi, Palazzo Massimo alle Colonne v Rimu| [[Балдасаре Перуци]], ''Палацо Масимо але Колоне'' во Рим Податотека:Biblioteca_medicea_laurenziana,_vestibolo_e_scala_di_michelangelo,_03,.jpg|врска=Slika:Biblioteca_medicea_laurenziana,_vestibolo_e_scala_di_michelangelo,_03,.jpg|алт=Michelangelo, preddverje Medičejske knjižnice| [[Микеланџело Буонароти|Микеланџело]], лоби на [[Лаврентиевска библиотека|Лаврентиевската библиотека]] Податотека:St_Johns_Co-Cathedral.jpg|врска=Slika:St_Johns_Co-Cathedral.jpg|алт=Sostolnica sv. Janeza, Valletta, Malta| Сокатедрала „Свети Јован“, Валета, Малта Податотека:Catedral_Basílica_Salvador_2019-6527.jpg|врска=Slika:Catedral_Basílica_Salvador_2019-6527.jpg|алт=Stolnica bazilika Salvador, Brazilija, zgrajena med 1657 in 1746, Unescova dediščina.| Катедралната базилика во Салвадор, Бразил, изградена помеѓу 1657 и 1746 година, светско наследство на УНЕСКО.<ref>{{Наведување|chapter=Historic Centre of Salvador de Bahia|contribution-url=https://whc.unesco.org/en/list/309|title=World Heritage List|url=https://whc.unesco.org/en/list/|publisher=UNESCO|place=Paris}}</ref> </gallery> ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рвр|Mannerism}} * [http://www.metmuseum.org/toah/hd/zino/hd_zino.htm "Mannerism: Bronzino (1503–1572) and his Contemporaries", on the Metropolitan Museum of Art's website] [[Категорија:Ренесансна уметност]] [[Категорија:Маниризам]] [[Категорија:Латинизми]] [[Категорија:Неологизми од 18 век]] qkzsvv5t528iu6wmrwdo44ytqlvyxqg 0 1401545 5616118 5616104 2026-08-24T11:59:23Z Jtasevski123 69538 /* Видови */ викификација 5616118 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{taxobox |image = Hedysarum coronarium - Martyn.jpg |image_caption = ''[[Hedysarum coronarium]]'' |taxon = Hedysarum |authority = | type_species = ''[[Hedysarum coronarium]]'' | type_species_authority = [[L.]] (1753) |synonyms = * ''Banalia'' {{small|[[Bubani]] (1899), nom. illeg.}} * ''Sartoria'' {{small|[[Boiss.]] (1849)}} * ''Stracheya'' <small>[[Benth.]] (1853)</small> |synonyms_ref = <ref name = powo>[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30007304-2 ''Hedysarum'' L.] ''[[Plants of the World Online]]''. Retrieved 1 August 2023.</ref> }}'''''Hedysarum''''' ''—'' [[Едногодишно растение|едногодишен]] или [[Повеќегодишно растение|повеќегодишен]] [[Тревесто растение|тревест]] [[Род (биологија)|род]] од [[Семејство (биологија)|фамилијата]] [[бобови]] опишан од [[Карл Линеј]] во 1753 година. Родот опфаќа околу 200 [[Вид (биологија)|видови]] распространети во Азија, Европа, Северна Африка и Северна Америка. == Опис == ''Hedysarum'' се едногодишни или повеќегодишни тревести растенија со прости влакна по површината. [[Лист|Листовите]] се непарно-перести; [[Прилисник|прилисниците]] слободни или сраснати и брзо отпаѓаат. [[Соцветие|Соцветијата]] се пазувни или терминални; брактеите скоро незабележливи. Чашката е ѕвонеста, со запци со еднаква или различна должина. Венчето е розово, пурпурно-виолетово или бело; барјачето обратно-јајцевидно; крилцата покуси од барјачето, а лаѓичката подолга, поретко покуса од крилцата и барјачето. Деветте [[Прашник|прашника]] се сраснати меѓусебно, а десеттиот слободен. Мешунката е странично сплескана, со 2–7 сегменти, гола, влакнеста, четинесто-влакнеста или со четиновидни израстоци.<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1372}}</ref> == Употреба == Видовите ''Hedysarum'' се користат како храна од страна на [[Ларва|ларвите]] на некои видови молци и пеперутки, вклучувајќи ја и ''[[Coleophora accordella]]'' . Некои видови, како што е ''[[Hedysarum alpinum]]'' се користеле како храна за [[Инуити|Инуитите]] за да се спречат последиците од [[скорбут]], бидејќи се богати со [[витамин Ц]] (околу 21&#x20;мг/100 г).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic32-2-135.pdf|title=Vitamin C in the Diet of Inuit Hunters From Holman, Northwest Territories|archive-url=https://web.archive.org/web/20180819212258/http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic32-2-135.pdf|archive-date=2018-08-19|accessdate=2007-12-09}}</ref> Во својата книга ''Во дивината'', [[Џон Кракауер]] шпекулира дека [[Кристофер МекКандлес]] можеби умрел од јадење семе од ''H. alpinum'', за кое Кракауер сметал дека можеби содржи [[сваинсонин]]. Оваа теорија подоцна била побиена од експерти од областа на [[Ботаника|ботаниката]].<ref>{{Наведено списание|last=Edward M. Treadwell|last2=Thomas P. Clausen|year=2008|title=Is ''Hedysarum mackenziei'' (wild sweet pea) actually toxic?|url=http://lib-ojs3.lib.sfu.ca:8114/index.php/era/article/viewFile/180/153|journal=[[Ethnobotany Research & Applications]]|volume=6|pages=319–321|doi=10.17348/era.6.0.319-321|archive-url=https://web.archive.org/web/20130823110724/http://lib-ojs3.lib.sfu.ca:8114/index.php/era/article/viewFile/180/153|archive-date=2013-08-23|access-date=2013-01-24|doi-access=free}}</ref> Кракауер последователно претпоставил дека семето било складирано влажно во пластична кеса, што можеби создало токсичен нуспроизвод. Корените се главна храна за [[Гризли|гризли мечките]].<ref>Grizzly Bear Food and Habitat in the Front Ranges of Banff National Park, Alberta. David Hamer and Stephen Herrero. Bears: Their Biology and Management, Vol. 7, A Selection of Papers from the Seventh International Conference on Bear Research and Management, Williamsburg, Virginia, USA, and Plitvice Lakes, Yugoslavia, February and March 1986 (1987), pp. 199-213.</ref> == Видови == Следниве видови се прифатени од ''[[The Plant List]]'':<ref>{{cite web |url=http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Leguminosae/Hedysarum/ |title=''Hedysarum'' |publisher=[[The Plant List]] |access-date=14 April 2017}}</ref> {{Div col|colwidth=21em}} *''[[Hedysarum aculeatum]]'' <small>[[Golosk.]]</small> *''[[Hedysarum aculeolatum]]'' <small>[[Boiss.]]</small> *''[[Hedysarum acutifolium]]'' <small>[[Bajtenov]]</small> *''[[Hedysarum alaicum]]'' <small>[[B.Fedtsch.]]</small> *''[[Hedysarum algidum]]'' <small>[[L.Z.Shue]]</small> *''[[Hedysarum alpinum]]'' <small>[[L.]]</small> *''[[Hedysarum amankutanicum]]'' <small>[[B.Fedtsch.]]</small> *''[[Hedysarum angrenicum]]'' <small>[[Korotkova]]</small> *''[[Hedysarum argyreum]]'' <small>[[Greuter]] & [[Burdet]]</small> *''[[Hedysarum argyrophyllum]]'' <small>[[Ledeb.]]</small> *''[[Hedysarum armenum]]'' <small>[[Boiss.]] & [[Tchich.]]</small> *''[[Hedysarum astragaloides]]'' <small>[[Benth.]]</small> *''[[Hedysarum atropatanum]]'' <small>[[Boiss.]]</small> *''[[Hedysarum austrokurilense]]'' <small>([[N.S.Pavlova]]) N.S.Pavlova</small> *''[[Hedysarum austrosibiricum]]'' <small>[[B.Fedtsch.]]</small> *''[[Hedysarum baicalense]]'' <small>[[B.Fedtsch.]]</small> *''[[Hedysarum balchanense]]'' <small>[[Boriss.]]</small> *''[[Hedysarum baldshuanicum]]'' <small>[[B.Fedtsch.]]</small> *''[[Hedysarum bectauatavicum]]'' <small>[[Bajtenov]]</small> *''[[Hedysarum bellevii]]'' <small>([[Prain) [[Bornm.]]</small> *''[[Hedysarum biebersteinii]]'' <small>[[Zertova]]</small> *''[[Hedysarum bordzilovskyi]]'' <small>[[Grossh.]]</small> *''[[Hedysarum boreale]]'' <small>[[Nutt.]]</small> *''[[Hedysarum boutignyanum]]'' <small>([[A.Camus]]) [[Alleiz.]]</small> *''[[Hedysarum boveanum]]'' <small>[[Basiner]]</small> *''[[Hedysarum brachypterum]]'' <small>[[Bunge]]</small> *''[[Hedysarum brahuicum]]'' <small>[[Boiss.]]</small> *''[[Hedysarum branthii]]'' <small>[[Trautv.]] & [[C.A.Mey.]]</small> *''[[Hedysarum bucharicum]]'' <small>[[B.Fedtsch.]]</small> *''[[Hedysarum cachemirianum]]'' <small>[[Baker]]</small> *''[[Hedysarum callithrix]]'' <small>[[Boiss.]]</small> *''[[Hedysarum campylocarpon]]'' <small>[[H.Ohashi]]</small> *''[[Hedysarum candidum]]'' <small>[[M.Bieb.]]</small> *''[[Hedysarum cappadocicum]]'' <small>[[Boiss.]]</small> *''[[Hedysarum carnosum]]'' <small>[[Desf.]]</small> *''[[Hedysarum caucasicum]]'' <small>[[M.Bieb.]]</small> *''[[Hedysarum chaitocarpum]]'' <small>[[Regel]] & [[Schmalh.]]</small> *''[[Hedysarum chaiyrakanicum]]'' <small>[[Kurbatski]]</small> *''[[Hedysarum chalchorum]]'' <small>[[N.Ulziykh.]]</small> *''[[Hedysarum chantavicum]]'' <small>[[Bajtenov]]</small> *''[[Hedysarum chinense]]'' <small>([[B.Fedtsch.]]) [[Hand.-Mazz.]]</small> *''[[Hedysarum cisbaicalense]]'' <small>[[Malyschev]]</small> *''[[Hedysarum cisdarvasicum]]'' <small>[[Kamelin]]</small> *''[[Hedysarum citrinum]]'' <small>[[Baker f.]]</small> *''[[Hedysarum consanguineum]]'' <small>[[DC.]]</small> *''[[Hedysarum coronarium]]'' <small>[[L.]]</small> *''[[Hedysarum cretaceum]]'' <small>[[DC.]]</small> *''[[Hedysarum criniferum]]'' <small>[[Boiss.]]</small> *''[[Hedysarum cumuschtanicum]]'' <small>[[Sultanova]]</small> *''[[Hedysarum daghestanicum]]'' <small>[[Boiss.]]</small> *''[[Hedysarum dahuricum]]'' <small>[[B.Fedtsch.]]</small> *''[[Hedysarum damghanicum]]'' <small>[[Rech.f.]]</small> *''[[Hedysarum daraut-kurganicum]]'' <small>[[Sultanova]]</small> *''[[Hedysarum dasycarpum]]'' <small>[[Turcz.]]</small> *''[[Hedysarum dentatoalatum]]'' <small>[[K.T.Fu]]</small> *''[[Hedysarum denticulatum]]'' <small>[[Regel]] & [[Schmalh.]]</small> *''[[Hedysarum dmitrievae]]'' <small>[[Bajtenov]]</small> *''[[Hedysarum drobovii]]'' <small>[[Korotkova]]</small> *''[[Hedysarum dshambulicum]]'' <small>[[Pavlov]]</small> *''[[Hedysarum elbursense]]'' <small>[[Bornm.]] & [[Gauba]]</small> *''[[Hedysarum elegans]]'' <small>[[Boiss.]] & [[A.Huet]]</small> *''[[Hedysarum elymaiticum]]'' <small>[[Boiss.]] & [[Hausskn.]]</small> *''[[Hedysarum enaffae]]'' <small>[[Sultanova]]</small> *''[[Hedysarum falconeri]]'' <small>[[Baker]]</small> *''[[Hedysarum fallacinum]]'' <small>[[Rech.f.]] & [[Aellen]]</small> *''[[Hedysarum farinosum]]'' <small>[[Parsa]]</small> *''[[Hedysarum ferganense]]'' <small>[[Korsh.]]</small> *''[[Hedysarum fistulosum]]'' <small>[[Hand.-Mazz.]]</small> *''[[Hedysarum flavescens]]'' <small>[[Regel]] & [[Schmalh.]]</small> *''[[Hedysarum flavum]]'' <small>[[Rupr.]]</small> *''[[Hedysarum flexuosum]]'' <small>[[L.]]</small> *''[[Hedysarum formosum]]'' <small>[[Basiner]]</small> *''[[Hedysarum fruticosum]]'' <small>[[Pall.]]</small> *''[[Hedysarum gmelinii]]'' <small>[[Ledeb.]]</small> *''[[Hedysarum grandiflorum]]'' <small>[[Pall.]]</small> *''[[Hedysarum gypsaceum]]'' <small>[[Korotkova]]</small> *''[[Hedysarum halophilum]]'' <small>[[Bornm.]] & Gauba]]</small> *''[[Hedysarum hedysaroides]]'' <small>([[L.]]) [[Schinz]] & [[Thell.]]</small> *''[[Hedysarum hemithamnoides]]'' <small>[[Korotkova]]</small> *''[[Hedysarum hyrcanum]]'' <small>[[Bornm.]] & [[Gauba]]</small> *''[[Hedysarum ibericum]]'' <small>[[M.Bieb.]]</small> *''[[Hedysarum iliense]]'' <small>[[B.Fedtsch.]]</small> *''[[Hedysarum inundatum]]'' <small>[[Turcz.]]</small> *''[[Hedysarum iomuticum]]'' <small>[[B.Fedtsch.]]</small> *''[[Hedysarum jaxarticum]]'' <small>[[Popov]]</small> *''[[Hedysarum jaxartucirdes]]'' <small>[[Y. Liu]] ''ex'' [[R. Sa]]</small> *''[[Hedysarum jinchuanense]]'' <small>[[L.Z.Shue]]</small> *''[[Hedysarum kamcziraki]]'' <small>[[Karimova]]</small> *''[[Hedysarum kamelinii]]'' <small>[[N.Ulziykh.]]</small> *''[[Hedysarum kandyktassicum]]'' <small>[[Bajtenov]]</small> *''[[Hedysarum karataviense]]'' <small>[[B.Fedtsch.]]</small> *''[[Hedysarum kasteki]]'' <small>[[Bajtenov]]</small> *''[[Hedysarum kemulariae]]'' <small>[[Sachokia]] & [[Chinth.]]</small> *''[[Hedysarum kirghisorum]]'' <small>[[B.Fedtsch.]]</small> *''[[Hedysarum kopetdaghi]]'' <small>[[Boriss.]]</small> *''[[Hedysarum korshinskyanum]]'' <small>[[B.Fedtsch.]]</small> *''[[Hedysarum kotschyi]]'' <small>[[Boiss.]]</small> *''[[Hedysarum krasnovii]]'' <small>[[B.Fedtsch.]]</small> *''[[Hedysarum krylovii]]'' <small>[[Sumnev.]]</small> *''[[Hedysarum kudrjaschevii]]'' <small>[[Korotkova]]</small> *''[[Hedysarum kuhitangi]]'' <small>[[Boriss.]]</small> *''[[Hedysarum kumaonense]]'' <small>[[Baker]]</small> *''[[Hedysarum langranii]]'' <small>[[Liu]], [[P. L.]] (2026)</small><ref>Liu, P. L., Qin, Y. X., Xun, L. L., Li, B., Lu, Y., & Yue, M. (2026). Hedysarum langranii sp. nov. (Fabaceae, Hedysareae), a new species from China, and supplementary descriptions of H. smithianum and H. dentatoalatum. Ecology and Evolution, 16(1), e72950. https://doi.org/10.1002/ece3.72950</ref> *''[[Hedysarum latibracteatum]]'' <small>[[N.S.Pavlova]]</small> *''[[Hedysarum lehmannianum]]'' <small>[[Bunge]]</small> *''[[Hedysarum leucanthum]]'' <small>([[Greene]]) Greene</small> *''[[Hedysarum limitaneum]]'' <small>[[Hand.-Mazz.]]</small> *''[[Hedysarum linczevskyi]]'' <small>[[Bajtenov]]</small> *''[[Hedysarum lipskianum]]'' <small>[[L.I.Vassiljeva]]</small> *''[[Hedysarum lipskyi]]'' <small>[[B.Fedtsch.]]</small> *''[[Hedysarum longigynophorum]]'' <small>[[C.C.Ni]]</small> *''[[Hedysarum macedonicum]]'' <small>[[Bornm.]]</small> *''[[Hedysarum mackenzii]]'' <small>[[Richardson]]</small> *''[[Hedysarum macranthum]]'' <small>[[Freyn]] & [[Sint.]]</small> *''[[Hedysarum macrocarpum]]'' <small>[[Korotkova]]</small> *''[[Hedysarum magnificum]]'' <small>[[Kudr.]]</small> *''[[Hedysarum mahrense]]'' <small>[[Rech.f.]]</small> *''[[Hedysarum maitlandianum]]'' <small>[[Aitch.]] & [[Baker]]</small> *''[[Hedysarum manaslense]]'' <small>([[Kitam.]]) [[H.Ohashi]]</small> *''[[Hedysarum membranaceum]]'' <small>[[Coss.]] & [[Balansa]]</small> *''[[Hedysarum microcalyx]]'' <small>[[Baker]]</small> *''[[Hedysarum micropterum]]'' <small>[[Boiss.]]</small> *''[[Hedysarum mindshilkense]]'' <small>[[Bajtenov]]</small> *''[[Hedysarum minjanense]]'' <small>[[Rech.f.]]</small> *''[[Hedysarum minussinense]]'' <small>[[B.Fedtsch.]]</small> *''[[Hedysarum mogianicum]]'' <small>([[B.Fedtsch.]]) B.Fedtsch.</small> *''[[Hedysarum monophyllum]]'' <small>[[Boriss.]]</small> *''[[Hedysarum montanum]]'' <small>([[B.Fedtsch.]]) B.Fedtsch.</small> *''[[Hedysarum multijugum]]'' <small>[[Maxim.]]</small> *''[[Hedysarum nagarzense]]'' <small>[[C.C.Ni]]</small> *''[[Hedysarum narynense]]'' <small>[[Nikitina]]</small> *''[[Hedysarum naudinianum]]'' <small>[[Coss.]] & [[Durieu]]</small> *''[[Hedysarum neglectum]]'' <small>[[Ledeb.]]</small> *''[[Hedysarum nikolai]]'' <small>[[Kovalevsk.]]</small> *''[[Hedysarum nonnae]]'' <small>[[Roskov]]</small> *''[[Hedysarum nuratense]]'' <small>[[Popov]]</small> *''[[Hedysarum occidentale]]'' <small>[[Greene]]</small> *''[[Hedysarum olgae]]'' <small>[[B.Fedtsch.]]</small> *''[[Hedysarum omissum]]'' <small>[[Korotkova]] ''ex'' [[Kovalevsk.]]</small> *''[[Hedysarum ovczinnikovii]]'' <small>[[Karimova]]</small> *''[[Hedysarum pallidiflorum]]'' <small>[[Pavlov]]</small> *''[[Hedysarum pallidum]]'' <small>[[Desf.]]</small> *''[[Hedysarum papillosum]]'' <small>[[Boiss.]]</small> *''[[Hedysarum parviflorum]]'' <small>[[Bajtenov]]</small> *''[[Hedysarum parvum]]'' <small>[[Sultanova]]</small> *''[[Hedysarum pavlovii]]'' <small>[[Bajtenov]]</small> *''[[Hedysarum perrauderianum]]'' <small>[[Coss.]] & [[Durieu]]</small> *''[[Hedysarum petrovii]]'' <small>[[Yakovlev]]</small> *''[[Hedysarum plumosum]]'' <small>[[Boiss.]] & [[Hausskn.]]</small> *''[[Hedysarum polybotrys]]'' <small>[[Hand.-Mazz.]]</small> *''[[Hedysarum popovii]]'' <small>[[Korotkova]]</small> *''[[Hedysarum praticolum]]'' <small>[[Rech.f.]]</small> *''[[Hedysarum pseudastragalus]]'' <small>[[Ulbr.]]</small> *''[[Hedysarum pseudomicrocalyx]]'' <small>[[H.Ohashi]] & [[Tateishi]]</small> *''[[Hedysarum pskemense]]'' <small>[[B.Fedtsch.]]</small> *''[[Hedysarum pulchrum]]'' <small>[[Nikitina]]</small> *''[[Hedysarum razoumovianum]]'' <small>[[DC.]]</small> *''[[Hedysarum renzii]]'' <small>[[Rech.f.]]</small> *''[[Hedysarum roseum]]'' <small>[[Sims]]</small> *''[[Hedysarum sachalinense]]'' <small>[[B.Fedtsch.]]</small> *''[[Hedysarum sajanicum]]'' <small>[[N.Ulziykh.]]</small> *''[[Hedysarum sangilense]]'' <small>[[Krasnob.]] & [[Timokhina]]</small> *''[[Hedysarum santalaschi]]'' <small>[[B.Fedtsch.]]</small> *''[[Hedysarum sauzakense]]'' <small>[[Rech.f.]]</small> *''[[Hedysarum schischkinii]]'' <small>[[Sumnev.]]</small> *''[[Hedysarum scoparium]]'' <small>[[Fisch.]] & [[C.A.Mey.]]</small> *''[[Hedysarum semenovii]]'' <small>[[Regel]] & [[Herder]]</small> *''[[Hedysarum sericatum]]'' <small>[[Kitam.]]</small> *''[[Hedysarum sericeum]]'' <small>[[M.Bieb.]]</small> *''[[Hedysarum setigerum]]'' <small>[[Fisch.]] & [[C.A.Mey.]]</small> *''[[Hedysarum setosum]]'' <small>[[Vved.]]</small> *''[[Hedysarum severzovii]]'' <small>[[Bunge]]</small> *''[[Hedysarum sikkimense]]'' <small>[[Baker]]</small> *''[[Hedysarum singarense]]'' <small>[[Boiss.]] & [[Hausskn.]]</small> *''[[Hedysarum songoricum]]'' <small>[[Bong.]]</small> *''[[Hedysarum spinosissimum]]'' <small>[[L.]]</small> *''[[Hedysarum splendens]]'' <small>[[DC.]]</small> *''[[Hedysarum subglabrum]]'' <small>([[Kar.]] & [[Kir.]]) [[B.Fedtsch.</small> *''[[Hedysarum sulphurescens]]'' <small>[[Rydb.]]</small> *''[[Hedysarum taipeicum]]'' <small>([[Hand.-Mazz.]]) [[K.T.Fu]]</small> *''[[Hedysarum talassicum]]'' <small>[[Nikitina]] & [[Sultanova]]</small> *''[[Hedysarum tanguticum]]'' <small>[[B.Fedtsch.]]</small> *''[[Hedysarum taschkendicum]]'' <small>[[Popov]]</small> *''[[Hedysarum tauricum]]'' <small>[[Willd.]]</small> *''[[Hedysarum tenuifolium]]'' <small>([[B.Fedtsch.]]) B.Fedtsch.</small> *''[[Hedysarum theinum]]'' <small>[[Krasnob.]]</small> *''[[Hedysarum thiochroum]]'' <small>[[Hand.-Mazz.]]</small> *''[[Hedysarum tibeticum]]'' <small>([[Benth.]]) [[B.H. Choi]] & [[H. Ohashi]]</small> *''[[Hedysarum trigonomerum]]'' <small>[[Hand.-Mazz.]]</small> *''[[Hedysarum truncatum]]'' <small>[[Eastw.]]</small> *''[[Hedysarum turczaninovii]]'' <small>[[Peschkova]]</small> *''[[Hedysarum turkestanicum]]'' <small>[[Regel]] & [[Schmalh.]]</small> *''[[Hedysarum turkewiczii]]'' <small>[[B.Fedtsch.]]</small> *''[[Hedysarum ucrainicum]]'' <small>[[Kaschm.]]</small> *''[[Hedysarum varium]]'' <small>[[Willd.]]</small> *''[[Hedysarum vicioides]]'' <small>[[Turcz.]]</small> *''[[Hedysarum volkii]]'' <small>[[Rech.f.]]</small> *''[[Hedysarum vvedenskyi]]'' <small>[[Korotkova]]</small> *''[[Hedysarum wakhanicum]]'' <small>[[Podlech]] & [[Anderson]]</small> *''[[Hedysarum wrightianum]]'' <small>[[Aitch.]] & [[Baker]]</small> *''[[Hedysarum xizangensis]]'' <small>[[C.C.Ni]]</small> *''[[Hedysarum zundukii]]'' <small>[[Peschkova]]</small> {{Div col end}} == Галерија == <gallery> File:Копеечник крупноцветковый.jpg File:Hedysarum alpinum (7833274266).jpg File:Hedysarum boreale (4045098435).jpg File:Hedysarum boreale (4045098923).jpg File:Hedysarum boreale (4045844122).jpg File:Hedysarum boreale (4045844794).jpg </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{commonscat|Hedysarum}} * {{wikispecies|Hedysarum|''Hedysarum''}} {{таксонска лента}} [[Категорија:Hedysarum]] [[Категорија:Hedysareae]] [[Категорија:Флора на Македонија]] isghk8j770km5om643d73c5jlci7901 0 1401555 5616120 2026-08-24T12:08:04Z BosaFi 115936 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1288515226|Aphanes]]“ 5616120 wikitext text/x-wiki '''''Aphanes''''' е род од околу 20 видови<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=9RyKKHtwXUYC&pg=PA25|title=Mabberley's Plant-book: a Portable Dictionary of Plants, Their Classifications, and Uses|last=D. J. Mabberley|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2008|isbn=9780521820714|page=25|author-link=David Mabberley}}</ref> во семејството [[Рози]], по потекло од [[Европа]], [[Азија]] и [[Австралија]]. Студија од 2003 година покажала дека ''Aphanes'' може да припаѓаат на родот ''[[Alchemilla]].''<ref name="Eriksson">{{Наведено списание|last=Torsten Eriksson|last2=Malin S. Hibbs|last3=Anne D. Yoder|last4=Charles F. Delwiche|last5=Michael J. Donoghue|year=2003|title=The phylogeny of Rosoideae (Rosaceae) based on sequences of the internal transcribed spacers (ITS) of nuclear ribosomal DNA and the ''trnL/F'' region of chloroplast DNA|url=http://biology.duke.edu/yoderlab/reprints/2003Eriksson_et_alIJPS.pdf|journal=[[International Journal of Plant Sciences]]|volume=164|issue=2|pages=197–211|bibcode=2003IJPlS.164..197E|doi=10.1086/346163}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Ji Young Yang|last2=Jae-Hong Pak|year=2006|title=Phylogeny of Korean ''Rubus'' (Rosaceae) based on its (nrDNA) and trnL/F intergenic region (cpDNA)|journal=[[Journal of Plant Biology]]|volume=49|issue=1|pages=44–54|bibcode=2006JPBio..49...44Y|doi=10.1007/BF03030787}}</ref> Опис Мали едногодишни растенија со полегнати или вертикални стебленца. Ливчињата со куса дршка, мали, длабоко насечени на три дела, а деловите потоа насечени на 2-5 дела. Прилисниците сраснати помеѓу себе и со лисната дршка формираат едно образување слично на инка во која се поместени цветовите. Прилисниците по работ на неколку триаглести или линејни дела. Цветовите зеленикави или жолтеникави, приседнати или со дршки. Чашкините ливчиња 4, а ливчињата на епикаликсот се неколкупати помали од чашкините ливчиња. Венечни ливчиња нема. Прашник само 1. Плодникот 1. Семките ситни. * ''A. arvensis'' - Цветовите 1,5-2,5 мм долги. Зрелиот хипантиум подолг од 2 мм и со јасно испакнати надолжни жили. Деловите на насечените прилисници триаглести. * ''A. microcarpa'' - Цветовите до 1 мм долги. Зрелиот хипантиум околу 1 мм долг или помал и со скоро незабележливи надолжни жили. Деловите на насечените прилисници долгнавести.<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1002}}</ref> Видовите вклучуваат: * ''[[Aphanes andicola]]'' <small>Rothm.</small> * ''[[Aphanes arvensis]]'' <small>L.</small> * ''[[Aphanes australiana]]'' * ''[[Aphanes australis]]'' <small>Rydb.</small> * ''[[Aphanes cotopaxiensis]]'' <small>Romoleroux & Frost-Olsen</small> * ''[[Aphanes cuneifolia]]'' <small>(Nutt.) Rydb.</small> * ''[[Aphanes looseri]]'' <small>Rothm.</small> * ''[[Aphanes microcarpa]]'' <small>(Boiss. & Reut.) Rothm.</small> ([[Синоним (таксономија)|син.]] ''[[Aphanes australis]]'', ''[[Aphanes inexpectata]]'') * ''[[Aphanes occidentalis]]'' <small>(Nutt.) Rydb.</small> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Наведена мрежна страница|url=https://bie.ala.org.au/species/http://id.biodiversity.org.au/node/apni/2912241|title=''Aphanes'' L.|work=Atlas of Living Australia}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] [[Категорија:Флора на Македонија]] r8m8b4cefghiuk1joht9xdakpy8r480 5616121 5616120 2026-08-24T12:09:03Z BosaFi 115936 5616121 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image = Aphanes arvensis kz1.jpg |image_caption = ''[[Aphanes arvensis]]'' |display_parents = 3 |taxon = Aphanes |authority = [[L.]] }} '''''Aphanes''''' е род од околу 20 видови<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=9RyKKHtwXUYC&pg=PA25|title=Mabberley's Plant-book: a Portable Dictionary of Plants, Their Classifications, and Uses|last=D. J. Mabberley|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2008|isbn=9780521820714|page=25|author-link=David Mabberley}}</ref> во семејството [[Рози]], по потекло од [[Европа]], [[Азија]] и [[Австралија]]. Студија од 2003 година покажала дека ''Aphanes'' може да припаѓаат на родот ''[[Alchemilla]].''<ref name="Eriksson">{{Наведено списание|last=Torsten Eriksson|last2=Malin S. Hibbs|last3=Anne D. Yoder|last4=Charles F. Delwiche|last5=Michael J. Donoghue|year=2003|title=The phylogeny of Rosoideae (Rosaceae) based on sequences of the internal transcribed spacers (ITS) of nuclear ribosomal DNA and the ''trnL/F'' region of chloroplast DNA|url=http://biology.duke.edu/yoderlab/reprints/2003Eriksson_et_alIJPS.pdf|journal=[[International Journal of Plant Sciences]]|volume=164|issue=2|pages=197–211|bibcode=2003IJPlS.164..197E|doi=10.1086/346163}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Ji Young Yang|last2=Jae-Hong Pak|year=2006|title=Phylogeny of Korean ''Rubus'' (Rosaceae) based on its (nrDNA) and trnL/F intergenic region (cpDNA)|journal=[[Journal of Plant Biology]]|volume=49|issue=1|pages=44–54|bibcode=2006JPBio..49...44Y|doi=10.1007/BF03030787}}</ref> == Опис == Мали едногодишни растенија со полегнати или вертикални стебленца. Ливчињата со куса дршка, мали, длабоко насечени на три дела, а деловите потоа насечени на 2-5 дела. Прилисниците сраснати помеѓу себе и со лисната дршка формираат едно образување слично на инка во која се поместени цветовите. Прилисниците по работ на неколку триаглести или линејни дела. Цветовите зеленикави или жолтеникави, приседнати или со дршки. Чашкините ливчиња 4, а ливчињата на епикаликсот се неколкупати помали од чашкините ливчиња. Венечни ливчиња нема. Прашник само 1. Плодникот 1. Семките ситни. * ''A. arvensis'' - Цветовите 1,5-2,5 мм долги. Зрелиот хипантиум подолг од 2 мм и со јасно испакнати надолжни жили. Деловите на насечените прилисници триаглести. * ''A. microcarpa'' - Цветовите до 1 мм долги. Зрелиот хипантиум околу 1 мм долг или помал и со скоро незабележливи надолжни жили. Деловите на насечените прилисници долгнавести.<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1002}}</ref> Видовите вклучуваат: * ''[[Aphanes andicola]]'' <small>Rothm.</small> * ''[[Aphanes arvensis]]'' <small>L.</small> * ''[[Aphanes australiana]]'' * ''[[Aphanes australis]]'' <small>Rydb.</small> * ''[[Aphanes cotopaxiensis]]'' <small>Romoleroux & Frost-Olsen</small> * ''[[Aphanes cuneifolia]]'' <small>(Nutt.) Rydb.</small> * ''[[Aphanes looseri]]'' <small>Rothm.</small> * ''[[Aphanes microcarpa]]'' <small>(Boiss. & Reut.) Rothm.</small> ([[Синоним (таксономија)|син.]] ''[[Aphanes australis]]'', ''[[Aphanes inexpectata]]'') * ''[[Aphanes occidentalis]]'' <small>(Nutt.) Rydb.</small> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Наведена мрежна страница|url=https://bie.ala.org.au/species/http://id.biodiversity.org.au/node/apni/2912241|title=''Aphanes'' L.|work=Atlas of Living Australia}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 1njo7lvbox3wna2e7ycab0ivfioc45g 0 1401556 5616124 2026-08-24T13:09:45Z Jtasevski123 69538 нс 5616124 wikitext text/x-wiki '''''Hedysarum macedonicum''''' ''—'' [[Повеќегодишно растение|повеќегодишен]] [[Тревесто растение|тревест]] [[Вид (биологија)|вид]] на растение од [[Род (биологија)|родот]] ''[[Hedysarum]]'' од [[Семејство (биологија)|фамилијата]] [[бобови]] опишан од [[Џозеф Фридрих Николаус Борнмилер]].<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1372-1373}}</ref> Во ''[[Каталог на живот|Каталогот на живот]]'' не се наведени [[Подвид|подвидови]]. == Опис == ''Hedysarum macedonicum'' е повеќегодишно тревесто растение, високо 20–40 см, од основата разгрането и со прилегнати влакна. [[Лист|Листовите]] се непарно-перести, со 12–16 пара ливчиња; ливчињата елиптични или обратно-јајцевидни, на горната страна голи и со многубројни кафеави жлездести точки, а на долната страна со прилегнати влакна. [[Прилисник|Прилисниците]] се мали, тенко-кожести и брзо отпаѓаат. [[Соцветие|Соцветијата]] се пазувни, долги и гроздовидни, со многу долги дршки; цветовите 15–30 во соцветието. Брактеите се копјести, црвеникави и брзо отпаѓаат, а брактеолите по две, линејно-копјести, црвеникави и влакнести, остануваат на чашката. [[Цвет|Цветовите]] околу 14–15 мм долги. Чашката е трубеста, со густи прилегнати влакна; запците линејни, со долги тенки кончести врвови, горните покуси од долните. Венчето пурпурно-виолетово; барјачето обратно-јајцевидно и на врвот всечено, крилцата покуси од барјачето, а лаѓичката подолга од останатите делови на цветот, на врвот широка и тапа. [[Прашник|Прашниците]] се диаделфни. Мешунката е со 2–3 јајцевидни, странично сплескани сегменти, мрежесто набрчкани, со густи куси прилегнати влакна и долги црвеникави четинки.<ref name=":02" /> == Варијабилност == * ''Hedysarum macedonicum'' f. macedonicum ''—'' цветовите се пурпурно-виолетови.<ref name=":02" /> * ''Hedysarum macedonicum'' f. albiflorum ''—'' цветовите се бели.<ref name=":02" /> == Распространетост во Македонија == ''Hedysarum macedonicum'' расте по брдски пасишта и по сипинари на лапор до надморска височина од 550 метри. Неговите варијабилности се среќаваат на различни места во Македонија:<ref name=":02" /> * ''Hedysarum macedonicum'' f. macedonicum ''—'' подрачјето помеѓу [[Велес]], [[Штип]] и [[Демир Капија]], и тоа: Велес - с. [[Градско]], с. [[Уланци]], историското село Енешово; [[Свети Николе|Св. Николе]] во с. [[Делисинци]]; [[Неготино]] - кај железничката станица, кај с. [[Криволак]] и [[Орлово Брдо]]; пл. [[Серта]].<ref name=":02" /> * ''Hedysarum macedonicum'' f. albiflorum ''—'' Велес кај историското село Енешево, селото Криволак и Орлово Брдо во Неготино.<ref name=":02" /> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == owlhrwgl8hvzq58pzuit908o4bz9e17 5616125 5616124 2026-08-24T13:11:23Z Jtasevski123 69538 5616125 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Taxobox | name = ''Hedysarum macedonicum'' | status = | image = | image_caption = | domain_sv = | domain = | regnum_sv = [[Växter]] | regnum = Plantae | divisio_sv = [[Kärlväxter]] | divisio = Tracheophyta | classis_sv = [[Tvåhjärtbladiga blomväxter]] | classis = Magnoliopsida | ordo_sv = [[Ärtordningen]] | ordo = Fabales | familia_sv = [[Ärtväxter]] | familia = Fabaceae | genus_sv = [[Buskväpplingar]] | genus = Hedysarum | species_sv = | species = '''Hedysarum macedonicum''' | taxon = Hedysarum macedonicum | taxon_authority = [[Joseph Friedrich Nicolaus Bornmüller|Bornm.]] | range_map = | range_map_caption = Utbredningsområde | image2 = | image2_caption = | synonyms = }}'''''Hedysarum macedonicum''''' ''—'' [[Повеќегодишно растение|повеќегодишен]] [[Тревесто растение|тревест]] [[Вид (биологија)|вид]] на растение од [[Род (биологија)|родот]] ''[[Hedysarum]]'' од [[Семејство (биологија)|фамилијата]] [[бобови]] опишан од [[Џозеф Фридрих Николаус Борнмилер]].<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1372-1373}}</ref> Во ''[[Каталог на живот|Каталогот на живот]]'' не се наведени [[Подвид|подвидови]]. == Опис == ''Hedysarum macedonicum'' е повеќегодишно тревесто растение, високо 20–40 см, од основата разгрането и со прилегнати влакна. [[Лист|Листовите]] се непарно-перести, со 12–16 пара ливчиња; ливчињата елиптични или обратно-јајцевидни, на горната страна голи и со многубројни кафеави жлездести точки, а на долната страна со прилегнати влакна. [[Прилисник|Прилисниците]] се мали, тенко-кожести и брзо отпаѓаат. [[Соцветие|Соцветијата]] се пазувни, долги и гроздовидни, со многу долги дршки; цветовите 15–30 во соцветието. Брактеите се копјести, црвеникави и брзо отпаѓаат, а брактеолите по две, линејно-копјести, црвеникави и влакнести, остануваат на чашката. [[Цвет|Цветовите]] околу 14–15 мм долги. Чашката е трубеста, со густи прилегнати влакна; запците линејни, со долги тенки кончести врвови, горните покуси од долните. Венчето пурпурно-виолетово; барјачето обратно-јајцевидно и на врвот всечено, крилцата покуси од барјачето, а лаѓичката подолга од останатите делови на цветот, на врвот широка и тапа. [[Прашник|Прашниците]] се диаделфни. Мешунката е со 2–3 јајцевидни, странично сплескани сегменти, мрежесто набрчкани, со густи куси прилегнати влакна и долги црвеникави четинки.<ref name=":02" /> == Варијабилност == * ''Hedysarum macedonicum'' f. macedonicum ''—'' цветовите се пурпурно-виолетови.<ref name=":02" /> * ''Hedysarum macedonicum'' f. albiflorum ''—'' цветовите се бели.<ref name=":02" /> == Распространетост во Македонија == ''Hedysarum macedonicum'' расте по брдски пасишта и по сипинари на лапор до надморска височина од 550 метри. Неговите варијабилности се среќаваат на различни места во Македонија:<ref name=":02" /> * ''Hedysarum macedonicum'' f. macedonicum ''—'' подрачјето помеѓу [[Велес]], [[Штип]] и [[Демир Капија]], и тоа: Велес - с. [[Градско]], с. [[Уланци]], историското село Енешово; [[Свети Николе|Св. Николе]] во с. [[Делисинци]]; [[Неготино]] - кај железничката станица, кај с. [[Криволак]] и [[Орлово Брдо]]; пл. [[Серта]].<ref name=":02" /> * ''Hedysarum macedonicum'' f. albiflorum ''—'' Велес кај историското село Енешево, селото Криволак и Орлово Брдо во Неготино.<ref name=":02" /> == Наводи == {{Наводи}} {{таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Hedysarum]] nbji0tgy0yhw0h2ufv7qs4klmw6nyh5 1 1401557 5616126 2026-08-24T13:11:33Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{}} 5616126 wikitext text/x-wiki {{}} 0ew0e4nobvzn4rxc6ff4utuz9lbluka 5616127 5616126 2026-08-24T13:11:40Z Jtasevski123 69538 5616127 wikitext text/x-wiki {{сзр}} l91fuluhfmxd7xhcgfmssgp4a9mdc30 1 1401558 5616128 2026-08-24T13:28:00Z Виолетова 1975 Создадена страница со: {{СЗР}} 5616128 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1401559 5616129 2026-08-24T13:33:15Z Виолетова 1975 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1349508941|Stellaria alsine]]“ 5616129 wikitext text/x-wiki '''''Stellaria alsine''''' е вид на тревесто повеќегодишно [[Скриеносеменици|цветно растение]] од семејството каранфили, [[Caryophyllaceae]]. Расте во мочуришта во Европа и делови од Северна Америка. == Опис == ''Stellaria alsine'' е [[Ризом|ризоматско]] [[повеќегодишно растение]], со мазни, четириаголни стебла до 40 см високо.<ref name="FNA">{{Наведена книга|title=Magnoliophyta: Caryophyllidae, Part 2|last=Morton|first=John K.|publisher=[[Oxford University Press]]|year=1993|isbn=978-0-19-522211-1|editor-last=Flora of North America Editorial Committee|series=Flora of North America|volume=5|pages=99–114|chapter=''Stellaria'' Linnaeus, Sp. Pl. 1: 421. 1753. Gen. Pl. ed. 5, 193. 1754|chapter-url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=200007067}}</ref> Листовите му се спротивни и тесни, до 13 мм долги, со неназабени рабови, но со неколку маргинални влакна кон основата на листот.<ref name="FNA" /> [[Цвет|Цветовите]] се раѓаат во [[соцветие]] од 1-5, кои произлегуваат од аксилите на повисоките листови. Секој цвет е околу 6 мм во дијаметар, со 10 [[Прашник|прашници]], пет ланцетно-триаголни, зелени обоени но со ожилени рабови [[Чашкино ливче|чашкини ливчиња]] и пет малку пократки бели [[Венечно ливче|венечни ливчиња]].<ref name="FNA" /> Ливчињата се поделени на два дела речиси до нивната основа, при што двете половини се под агол,<ref name="FNA" /> така што двете половини од секое ливче лежат над делови од соседните чашки.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.plant-identification.co.uk/skye/caryophyllaceae/stellaria-alsine.htm|title=Bog stitchwort, ''Stellaria uliginosa''|last=Farmer|first=Carl|work=West Highland Flora|accessdate=June 7, 2020}}</ref> == Распространетост == ''Stellaria alsine'' е широко распространет вид во централна и западна Европа, но е поредок во источна и јужна Европа и северната половина на Скандинавија.<ref>{{Наведена книга|title=Distribution of Vascular Plants in Europe|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1988|isbn=978-0-521-34272-8|editor-last=Jalas|editor-first=Jaakko|series=Atlas Florae Europaeae|volume=3|page=76|editor-last2=Suominen|editor-first2=Juha}}</ref> Се смета дека расте во источните делови на Северна Америка, но дека е воведен вид во северозападниот дел на Тихиот Океан.<ref name="FNA" /> Исто така, станал натурализиран во Јужна Америка, во Азија, каде што станал плевел на оризовите полиња,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://gobotany.nativeplanttrust.org/species/stellaria/alsine/|title=''Stellaria alsine'' Grimm, bog stitchwort|work=Go Botany|publisher=[[Native Plant Trust]]|accessdate=June 7, 2020}}</ref> и на островите Кергелен во јужниот дел на Индискиот Океан, каде што е агресивен [[инвазивен вид]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.iucngisd.org/gisd/species.php?sc=1277|title=''Stellaria alsine''|last=Comité français de l'UICN (IUCN French Committee) & IUCN SSC Invasive Species Specialist Group (ISSG)|work=Global Invasive Species Database|publisher=[[International Union for Conservation of Nature]]|accessdate=June 7, 2020}}</ref> Во Македонија == Наводи == {{Наводи|32em}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Растенија опишани во 1767 година]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 70lt3wvuzgfa2ti5vjc64nfqcdxquil 5616130 5616129 2026-08-24T13:33:57Z Виолетова 1975 5616130 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image = Quellsternmiere Stellaria alsine.jpg |status = {{TNCStatus}} |status_system = TNC |status_ref = <ref name="NatureServe">{{cite web |last1=NatureServe |title=''Stellaria alsine'' |url=https://explorer.natureserve.org/Taxon/ELEMENT_GLOBAL.2.141185/Stellaria_alsine |access-date=25 January 2024 |location=Arlington, Virginia |date=2024}}</ref> |genus = Stellaria |species = alsine |authority = [[Grimm]] |synonyms = ''Stellaria uliginosa'' {{small|Murray}} }} '''''Stellaria alsine''''' е вид на тревесто повеќегодишно [[Скриеносеменици|цветно растение]] од семејството каранфили, [[Caryophyllaceae]]. Расте во мочуришта во Европа и делови од Северна Америка. == Опис == ''Stellaria alsine'' е [[Ризом|ризоматско]] [[повеќегодишно растение]], со мазни, четириаголни стебла до 40 см високо.<ref name="FNA">{{Наведена книга|title=Magnoliophyta: Caryophyllidae, Part 2|last=Morton|first=John K.|publisher=[[Oxford University Press]]|year=1993|isbn=978-0-19-522211-1|editor-last=Flora of North America Editorial Committee|series=Flora of North America|volume=5|pages=99–114|chapter=''Stellaria'' Linnaeus, Sp. Pl. 1: 421. 1753. Gen. Pl. ed. 5, 193. 1754|chapter-url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=200007067}}</ref> Листовите му се спротивни и тесни, до 13 мм долги, со неназабени рабови, но со неколку маргинални влакна кон основата на листот.<ref name="FNA" /> [[Цвет|Цветовите]] се раѓаат во [[соцветие]] од 1-5, кои произлегуваат од аксилите на повисоките листови. Секој цвет е околу 6 мм во дијаметар, со 10 [[Прашник|прашници]], пет ланцетно-триаголни, зелени обоени но со ожилени рабови [[Чашкино ливче|чашкини ливчиња]] и пет малку пократки бели [[Венечно ливче|венечни ливчиња]].<ref name="FNA" /> Ливчињата се поделени на два дела речиси до нивната основа, при што двете половини се под агол,<ref name="FNA" /> така што двете половини од секое ливче лежат над делови од соседните чашки.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.plant-identification.co.uk/skye/caryophyllaceae/stellaria-alsine.htm|title=Bog stitchwort, ''Stellaria uliginosa''|last=Farmer|first=Carl|work=West Highland Flora|accessdate=June 7, 2020}}</ref> == Распространетост == ''Stellaria alsine'' е широко распространет вид во централна и западна Европа, но е поредок во источна и јужна Европа и северната половина на Скандинавија.<ref>{{Наведена книга|title=Distribution of Vascular Plants in Europe|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1988|isbn=978-0-521-34272-8|editor-last=Jalas|editor-first=Jaakko|series=Atlas Florae Europaeae|volume=3|page=76|editor-last2=Suominen|editor-first2=Juha}}</ref> Се смета дека расте во источните делови на Северна Америка, но дека е воведен вид во северозападниот дел на Тихиот Океан.<ref name="FNA" /> Исто така, станал натурализиран во Јужна Америка, во Азија, каде што станал плевел на оризовите полиња,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://gobotany.nativeplanttrust.org/species/stellaria/alsine/|title=''Stellaria alsine'' Grimm, bog stitchwort|work=Go Botany|publisher=[[Native Plant Trust]]|accessdate=June 7, 2020}}</ref> и на островите Кергелен во јужниот дел на Индискиот Океан, каде што е агресивен [[инвазивен вид]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.iucngisd.org/gisd/species.php?sc=1277|title=''Stellaria alsine''|last=Comité français de l'UICN (IUCN French Committee) & IUCN SSC Invasive Species Specialist Group (ISSG)|work=Global Invasive Species Database|publisher=[[International Union for Conservation of Nature]]|accessdate=June 7, 2020}}</ref> Во [[Македонија]] расте == Наводи == {{Наводи|32em}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Растенија опишани во 1767 година]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 6lcw6wvm8637sfdl0te2fhv2cy9uifi 5616132 5616130 2026-08-24T13:36:40Z Виолетова 1975 /* Распространетост */ 5616132 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image = Quellsternmiere Stellaria alsine.jpg |status = {{TNCStatus}} |status_system = TNC |status_ref = <ref name="NatureServe">{{cite web |last1=NatureServe |title=''Stellaria alsine'' |url=https://explorer.natureserve.org/Taxon/ELEMENT_GLOBAL.2.141185/Stellaria_alsine |access-date=25 January 2024 |location=Arlington, Virginia |date=2024}}</ref> |genus = Stellaria |species = alsine |authority = [[Grimm]] |synonyms = ''Stellaria uliginosa'' {{small|Murray}} }} '''''Stellaria alsine''''' е вид на тревесто повеќегодишно [[Скриеносеменици|цветно растение]] од семејството каранфили, [[Caryophyllaceae]]. Расте во мочуришта во Европа и делови од Северна Америка. == Опис == ''Stellaria alsine'' е [[Ризом|ризоматско]] [[повеќегодишно растение]], со мазни, четириаголни стебла до 40 см високо.<ref name="FNA">{{Наведена книга|title=Magnoliophyta: Caryophyllidae, Part 2|last=Morton|first=John K.|publisher=[[Oxford University Press]]|year=1993|isbn=978-0-19-522211-1|editor-last=Flora of North America Editorial Committee|series=Flora of North America|volume=5|pages=99–114|chapter=''Stellaria'' Linnaeus, Sp. Pl. 1: 421. 1753. Gen. Pl. ed. 5, 193. 1754|chapter-url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=200007067}}</ref> Листовите му се спротивни и тесни, до 13 мм долги, со неназабени рабови, но со неколку маргинални влакна кон основата на листот.<ref name="FNA" /> [[Цвет|Цветовите]] се раѓаат во [[соцветие]] од 1-5, кои произлегуваат од аксилите на повисоките листови. Секој цвет е околу 6 мм во дијаметар, со 10 [[Прашник|прашници]], пет ланцетно-триаголни, зелени обоени но со ожилени рабови [[Чашкино ливче|чашкини ливчиња]] и пет малку пократки бели [[Венечно ливче|венечни ливчиња]].<ref name="FNA" /> Ливчињата се поделени на два дела речиси до нивната основа, при што двете половини се под агол,<ref name="FNA" /> така што двете половини од секое ливче лежат над делови од соседните чашки.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.plant-identification.co.uk/skye/caryophyllaceae/stellaria-alsine.htm|title=Bog stitchwort, ''Stellaria uliginosa''|last=Farmer|first=Carl|work=West Highland Flora|accessdate=June 7, 2020}}</ref> == Распространетост == ''Stellaria alsine'' е широко распространет вид во централна и западна Европа, но е поредок во источна и јужна Европа и северната половина на Скандинавија.<ref>{{Наведена книга|title=Distribution of Vascular Plants in Europe|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1988|isbn=978-0-521-34272-8|editor-last=Jalas|editor-first=Jaakko|series=Atlas Florae Europaeae|volume=3|page=76|editor-last2=Suominen|editor-first2=Juha}}</ref> Се смета дека расте во источните делови на Северна Америка, но дека е воведен вид во северозападниот дел на Тихиот Океан.<ref name="FNA" /> Исто така, станал натурализиран во Јужна Америка, во Азија, каде што станал плевел на оризовите полиња,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://gobotany.nativeplanttrust.org/species/stellaria/alsine/|title=''Stellaria alsine'' Grimm, bog stitchwort|work=Go Botany|publisher=[[Native Plant Trust]]|accessdate=June 7, 2020}}</ref> и на островите Кергелен во јужниот дел на Индискиот Океан, каде што е агресивен [[инвазивен вид]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.iucngisd.org/gisd/species.php?sc=1277|title=''Stellaria alsine''|last=Comité français de l'UICN (IUCN French Committee) & IUCN SSC Invasive Species Specialist Group (ISSG)|work=Global Invasive Species Database|publisher=[[International Union for Conservation of Nature]]|accessdate=June 7, 2020}}</ref> Во [[Македонија]] расте по влажни мочурливи места, тресетишта, покрај потоци и извори во планинските подрачја од 1200 до 2000 метри надморска височина. ВИдот е познат за Скопска Црна Гора, Шар Планина, Јакупица, Маврово, Јабланица, Пелистер, Кожуф. Виден е на Мајдан во 1897 година, и кај манастирпт Трескавец во 1923 година. <ref name="Флора на Македонија">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=Македонска академија за науките и уметностите|year=1993|volume=Том I св.2|location=Скопје|page=251|author-link=Кирил Мицевски|access-date=15 август 2026}}</ref> == Наводи == {{Наводи|32em}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Растенија опишани во 1767 година]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Македонија]] nbevlm41f29w90km3lelbek80d8kyts 1 1401560 5616131 2026-08-24T13:34:09Z Виолетова 1975 Создадена страница со: {{СЗР}} 5616131 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1401561 5616135 2026-08-24T13:58:17Z Jtasevski123 69538 нс 5616135 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{taxobox |image = Onobrychis arenaria1.jpg |image_caption = ''[[Onobrychis arenaria]]'' додека цвета. |taxon = Onobrychis |authority = |subdivision_ranks = Видови |subdivision = 206, види [[#Список на видови|видови]]. |subdivision_ref = <ref name = powo>[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30311989-2 ''Onobrychis'' Mill.] ''[[Plants of the World Online]]''. Retrieved 11 September 2023.</ref> |synonyms = *''Dendrobrychis'' <small>[[Galushko]] (1976)</small> *''Echinolobium'' {{small|[[Desv.]] (1813)}} *''Eriocarpaea'' {{small|[[Bertol.]] (1843)}} *''Xanthobrychis'' <small>[[Galushko]] (1979)</small> |synonyms_ref = <ref name = powo/> |domain_authority=[[Philip Miller|Mill.]] (1754)|unranked_genus_authority=|genus=Onobrychis|genus_authority=[[Mill.]] (1754)}}'''''Onobrychis''''' ''—'' [[Едногодишно растение|едногодишен]] или [[Повеќегодишно растение|повеќегодишен]] [[Род (биологија)|род]] од [[Семејство (биологија)|фамилијата]] [[бобови]] опишан од [[Филип Милер]]. Моментално прифатени се околу 206 [[Вид (биологија)|видови]]. ''[[Flora Europaea]]'' наведува 23 видови на ''Onobrychis''; главниот центар на разновидност се протега од [[Средна Азија]] до [[Иран]], со 56 видови &#x2013; од кои 27 се [[Ендемизам|ендемски]] &#x2013; само во Иран.<ref>Muẓaffariyān (1996)</ref> ''[[Onobrychis viciifolia|О.&#x20;viciifolia]]'' е [[доведен вид]] во многу земји во Европа и Северна Америка, на тревни површини на варовнички почви. == Опис == ''Onobrychis'' се едногодишни или повеќегодишни тревести растенија, со прилегнати или расперени влакна, поретко голи. [[Лист|Листовите]] се непарно-перести; [[Прилисник|прилисниците]] обично делумно сраснати, поретко слободни. [[Соцветие|Соцветијата]] се пазувни, гроздовидни. Чашката трубеста, влакнеста, со повеќе или помалку нееднакви, обично линејно-шиловидни запци. Венчето бело, кремово, розово со црвени жили или црвено; барјачето подолго, покусо или еднакво долго со лаѓичката, а крилцата обично покуси од чашката. Деветте [[Прашник|прашника]] се сраснати, а десеттиот слободен. Мешунката е дисковидно сплесната, полукруглеста или округло-триаглеста, со неправилни вдлабнатини (фовеоли) и боцки по површината и долж грбниот раб. == Таксономија == === Список на видови === Следните [[Вид (биологија)|видови]] се сметаат за привремено валидни од страна на Меѓународната база на податоци и информативна служба за мешунки; наведени се и некои значајни [[Подвид|подвидови]]:<ref>ILDIS (2005)</ref> {{div col|colwidth=23em}} * ''[[Onobrychis acaulis]]'' <small>Bornm.</small> * ''[[Onobrychis aequidentata]]'' <small>(Sm.) d'Urv.</small><!-- "equidentata" is lapsus --> * ''[[Onobrychis afghanica]]'' <small>Sirj. & Rech.f.</small> * ''[[Onobrychis alatavica]]'' <small>Bajtenov</small> * ''[[Onobrychis alba]]'' <small>(Waldst. & Kit.) Desv.</small> ** ''Onobrychis alba'' ssp. ''calcarea'' <small>(Vandas) P.W.Ball</small><!-- = O. calcarea Vandas --> * ''[[Onobrychis aliacmonia]]'' <small>Rech.f.</small> * ''[[Onobrychis altissima]]'' <small>Grossh.</small> * ''[[Onobrychis alyassinicus]]'' <small>Parsa</small> * ''[[Onobrychis amoena]]'' <small>Popov & Vved.</small> * ''[[Onobrychis andalanica]]'' <small>Bornm.</small> * ''[[Onobrychis angustifolia]]'' <small>Chinth.</small> (= ''O. petrae <small>sensu auct. fl. Cauc.</small>'') * ''[[Onobrychis arenaria]]'' <small>(Kit.) DC.</small><!-- BiolConserv137:248. --> ** ''Onobrychis arenaria'' ssp. ''arenaria'' (= ''O. tanaitica'' <small>Spreng.</small>, ''O. viciifolia <small>sensu auct. fl. Ross.</small>'') ** ''Onobrychis arenaria'' ssp. ''sibirica'' <small>(Besser) P.W.Ball</small> (= ''O. tanaitica'' <small>''sensu auct. non'' Spreng.</small>) ** ''Onobrychis arenaria'' ssp. ''tommasinii'' <small>(Jord.) Asch. & Graebn.</small><!-- = O. tommasinii Jord., "tomasinii" is lapsus --> * ''[[Onobrychis argyrea]]'' <small>Boiss.</small> (= ''O. ornata''<!-- sensu auct. -->) * ''[[Onobrychis arnacantha]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Onobrychis atropatana]]'' <small>Boiss.</small> (=? ''O. heterophylla'' <small>''sensu'' Trautv.</small>) * ''[[Onobrychis aucheri]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Onobrychis baldshuanica]]'' <small>Sirj.</small> * ''[[Onobrychis bertiscea]]'' <small>Sirj. & Rech.f.</small> * ''[[Onobrychis bicornis]]'' <small>Vassilcz.</small> (validity requires confirmation) * ''[[Onobrychis biebersteinii]]'' <small>Sirj.</small> (= ''O. sativa'' <small>''sensu'' Ledeb.</small>) * ''[[Onobrychis bobrovii]]'' <small>Grossh.</small><!-- "bobrovi" is lapsus --> * ''[[Onobrychis buhseana]]'' <small>Boiss.</small> * ''Onobrychis "buhseana"'' <small>Bunge</small> (validity requires confirmation) * ''[[Onobrychis bungei]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Onobrychis cadevallii]]'' <small>Jahand. ''et al.''</small> * ''[[Onobrychis caput-galli]]''<!-- "caput galli", "caput-gallii" is lapsus --> <small>(L.) Lam.</small> [[Cock's Head]] * ''[[Onobrychis chorassanica]]'' <small>Boiss.</small> (= ''O. circinnata'' <small>''sensu auct. fl. As. Med. non'' Ledeb.</small>, ''O. radiata <small>sensu auct. fl. As. Med.</small>, O. vaginalis <small>sensu auct. fl. As. Med.</small>'') * ''[[Onobrychis conferta]]'' <small>(Desf.) Desv.</small> ** ''Onobrychis conferta'' ssp. ''hispanica'' <small>(Sirj.) Guitt. & Kerguelen</small><!-- = O. hispanica Sirj. --> * ''[[Onobrychis cornuta]]'' <small>(L.) Desv.</small> * ''[[Onobrychis crista-galli]]'' <small>(L.) Lam.</small> * ''[[Onobrychis cyri]]'' <small>Grossh.</small> (=? ''O. viciaefolia'' <small>''sensu'' Trautv.</small>) * ''[[Onobrychis daghestanica]]'' <small>Grossh.</small> * ''[[Onobrychis darwasicaa]]'' <small>Vassilcz.</small> * ''[[Onobrychis dealbata]]'' <small>Stocks</small> * ''[[Onobrychis degenii]]'' <small>Dorfl.</small> * ''[[Onobrychis depauperata]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Onobrychis dielsii]]'' <small>(Sirj.) Vassilcz.</small> * ''[[Onobrychis ebenoides]]'' <small>Boiss. & Spruner</small> * ''[[Onobrychis echidna]]'' <small>Lipsky</small> * ''[[Onobrychis elymaitiaca]]'' <small>Boiss. & Hausskn.</small> * ''[[Onobrychis eubrychidea]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Onobrychis fallax]]'' <small>Freyn & Sint.</small> * ''[[Onobrychis ferganica]]'' <small>(Sirj.) Grossh.</small> * ''[[Onobrychis freitagii]]'' <small>Rech.f.</small> * ''[[Onobrychis galegifolia]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Onobrychis garinensis]]'' * ''[[Onobrychis gaubae]]'' <small>Bornm.</small> * ''[[Onobrychis gontscharovii]]'' <small>Vassilcz.</small> (= ''O. lipskyi'' <small>''sensu auct. non'' Korovin</small>) * ''[[Onobrychis gracilis]]'' <small>Besser</small> (= ''O. longeaculeata'' <small>(Pacz.) Wissjul.</small>, ''O. petrae'' <small>''sensu'' Besser</small>) * ''[[Onobrychis grandis]]'' <small>Lipsky</small> * ''[[Onobrychis grossheimii]]'' <small>B.Fedtsch.</small> * ''[[Onobrychis gypsicola]]'' <small>Rech.f.</small> * ''[[Onobrychis hajastana]]'' <small>Grossh.</small> * ''[[Onobrychis hamata]]'' <small>Vassilcz.</small> * ''[[Onobrychis haussknechtii]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Onobrychis heliocarpa]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Onobrychis heterophylla]]'' <small>C.A.Mey.</small> * ''[[Onobrychis hohenackerana]]'' <small>C.A.Mey.</small> * ''[[Onobrychis humilis]]'' <small>(Loefl.) G.López</small> ** ''Onobrychis humilis'' ssp. ''humilis''<!-- = O. eriophora Desv. --> ** ''Onobrychis humilis'' ssp. ''matritensis'' <small>(Boiss. & Reut.) Greuter & Burdet</small> (= ''O. longeaculeata'' <small>(Boiss.) Pau</small>) * ''[[Onobrychis hypargyrea]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Onobrychis iberica]]'' <small>Grossh.</small> * ''[[Onobrychis inermis]]'' <small>Steven</small> * ''[[Onobrychis iranica]]'' <small>Bornm.</small> * ''[[Onobrychis iranshahrii]]'' <small>Rech.f.</small> * ''[[Onobrychis jailae]]'' <small>Czernova</small> * ''[[Onobrychis kabylica]]'' <small>(Bornm.) Sirj.</small> * ''[[Onobrychis kachetica]]'' <small>Boiss. & Buhse</small><!-- "kacketica" is lapsus --> * ''[[Onobrychis kemulariae]]'' <small>Chinth.</small><!-- "kemularia" is lapsus --> (= ''O. biebersteinii <small>sensu auct. fl. Cauc.</small>'') * ''[[Onobrychis kermanensis]]'' <small>(Sirj. & Rech.f.) Rech.f.</small> * ''[[Onobrychis kluchorica]]'' <small>Chinth.</small> * ''[[Onobrychis komarovii]]'' <small>Grossh.</small> * ''[[Onobrychis kotschyana]]'' <small>Fenzl</small> * ''[[Onobrychis lahidjanicus]]'' <small>Parsa</small> * ''[[Onobrychis laxiflora]]'' <small>Baker</small> (=? ''O. schugnanica''<!-- B.Fedtsch. -->) * ''[[Onobrychis longipes]]'' <small>Bunge</small> * ''[[Onobrychis lunata]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Onobrychis luristanica]]'' <small>Rech.f.</small> * ''[[Onobrychis macrorrhiza]]'' <small>Rech.f.</small> * ''[[Onobrychis major]]'' <small>(Boiss.) Hand.-Mazz.</small> * ''[[Onobrychis majorovii]]'' <small>Grossh.</small> * ''[[Onobrychis mazanderanica]]'' <small>Rech.f.</small> * ''[[Onobrychis megalobotrys]]'' <small>Aitch. & Hemsl.</small> (= ''O. vaginalis'' <small>''sensu auct. non'' C.A.Mey. ''non fl. As. Med.''</small>) * ''[[Onobrychis megaloptera]]'' <small>Kovalevsk.</small> (=? ''O. chorassanica'' <small>''sensu'' Nikitina</small>) * ''[[Onobrychis megataphros]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Onobrychis melanotricha]]'' <small>Boiss.</small> (=? ''O. belangeri''<!-- Boiss. & Buhse -->, =? ''O. linearis''<!-- Pau & Vicioso -->) * ''[[Onobrychis mermuelleri]]'' <small>Podlech & Rech.f.</small> * ''[[Onobrychis meschetica]]'' <small>Grossh.</small> * ''[[Onobrychis michauxii]]'' <small>DC.</small> * ''[[Onobrychis micrantha]]'' <small>Schrenk</small> * ''[[Onobrychis microptera]]'' <small>Baker</small> * ''[[Onobrychis montana]]'' <small>DC.</small> * ''[[Onobrychis nemecii]]'' <small>Sirj.</small> * ''[[Onobrychis nikitinii]]'' <small>Orazm.</small> * ''[[Onobrychis novopokrovskii]]'' <small>Vassilcz.</small> * ''[[Onobrychis nummularia]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Onobrychis oxyodonta]]'' <small>Boiss.</small><!-- "oxydontata" is lapsus --> * ''[[Onobrychis oxyptera]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Onobrychis oxytropoides]]'' <small>Bunge</small> * ''[[Onobrychis pallasii]]'' <small>(Willd.) M. Bieb.</small> * ''[[Onobrychis pallida]]'' <small>Boiss. & Kotschy</small> * ''[[Onobrychis paucidentata]]'' <small>Pomel</small> (validity requires confirmation) * ''[[Onobrychis persica]]'' <small>Sirj. & Rech.f.</small> * ''[[Onobrychis petraea]]'' <small>(Willd.) Fisch.</small> * ''[[Onobrychis pindicola]]'' <small>Hausskn.</small> * ''[[Onobrychis plantago]]'' <small>Bornm.</small> * ''[[Onobrychis poikilantha]]'' <small>Rech.f.</small> * ''[[Onobrychis psoraleifolia]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Onobrychis ptolemaica]]'' <small>(Delile) DC.</small> * ''[[Onobrychis ptychophylla]]'' <small>Sirj. & Rech.f.</small> * ''[[Onobrychis pulchella]]'' <small>Schrenk</small> * ''[[Onobrychis pyrenaica]]'' <small>(Sennen) Sirj.</small> * ''[[Onobrychis radiata]]'' <small>(Desf.) M.Bieb.</small> (= ''O. circinata'' <small>Ledeb.</small> * ''[[Onobrychis rechingerorum]]'' <small>[[Per Wendelbo (botanist)|Wendelbo]]</small> * ''[[Onobrychis reuteri]]'' <small>Leresche</small> * ''[[Onobrychis ruprechtii]]'' <small>Grossh.</small> * ''[[Onobrychis samanganica]]'' <small>Rech.f.</small> * ''[[Onobrychis saravschanica]]'' <small>B.Fedtsch.</small> (= ''O. amoena'' <small>''sensu auct. non'' Popov & Vved.</small>, ''O. baldshuanica'' <small>''sensu auct. non'' Sirj.</small>, ''O. baldzuanica'' <small>Sirj.</small>, ''O. circinata'' <small>''sensu auct. non'' Ledeb. ''non fl. As. Med.''</small>) * ''[[Onobrychis sauzakensis]]'' <small>Sirj. & Rech.f.</small> * ''[[Onobrychis saxatilis]]'' <small>(L.) Lam.</small> * ''[[Onobrychis schahuensis]]'' <small>Bornm.</small> * ''[[Onobrychis schuschajensis]]'' <small>O.D.Agajeva</small> * ''[[Onobrychis scrobiculata]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Onobrychis sennenii]]'' <small>Sirj.</small> * ''[[Onobrychis shahpurensis]]'' <small>Rech.f.</small> * ''[[Onobrychis sintenisii]]'' <small>Bornm.</small> * ''[[Onobrychis sirdjanicus]]'' <small>Parsa</small> * ''[[Onobrychis sojakii]]'' <small>Rech.f.</small> * ''[[Onobrychis sphaciotica]]'' <small>Greuter</small> * ''[[Onobrychis spinosissima]]'' <small>Baker</small> * ''[[Onobrychis splendida]]'' <small>Rech.f. & Podlech</small> * ''[[Onobrychis stenorhiza]]'' <small>DC.</small> * ''[[Onobrychis stewartii]]'' <small>Baker</small> * ''[[Onobrychis subacaulis]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Onobrychis subnitens]]'' <small>Bornm.</small> * ''[[Onobrychis supina]]'' <small>(Vill.) DC.</small><!-- "supine" is lapsus --> * ''[[Onobrychis susiana]]'' <small>Nabelek</small> * ''[[Onobrychis szovitsii]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Onobrychis talagonica]]'' <small>Rech.f.</small> * ''[[Onobrychis tavernieraefolia]]'' <small>Boiss.</small><!-- "tavernierifolia" is lapsus --> * ''[[Onobrychis tesquicola]]'' <small>Krytzka</small> * ''[[Onobrychis tournefortii]]'' <small>(Willd.) Desv.</small> * ''[[Onobrychis transcaspica]]'' <small>V.V.Nikitin</small> * ''[[Onobrychis transcaucasica]]'' <small>Grossh.</small> * ''[[Onobrychis transsilvanica]]'' * ''[[Onobrychis vaginalis]]'' <small>C.A.Mey.</small> * ''[[Onobrychis vassilczenkoi]]'' <small>Grossh.</small><!-- "vassiltschenkoi" is lapsus --> * ''[[Onobrychis verae]]'' <small>Sirj.</small> (= ''O. lipskyi'' <small>Korovin</small>) * ''[[Onobrychis venosa]]'' <small>(Desf).Desv.</small> * ''[[Onobrychis viciifolia]]'' <small>Scop.</small> (= ''O. sativa'' <small>Lam.</small>)<!-- BiolConserv137:248. --> * ''[[Onobrychis wettsteinii]]'' <small>Nabelek</small> {{div col end}} == Етимологија == ''Onobrychis'' значи „проголтан од магариња“, од [[Старогрчки јазик|старогрчкиот збор]] {{Трансл|grc|ónos}} ( {{Јаз|grc|ὄνος}}, „магаре“) и {{Трансл|grc|brýkein}} ( {{Јаз|grc|βρύκειν}}, „да се јаде алчно“). Ова се однесува на добрите својства на ''Onobrychis'' како фуражна билка за големи цицачи - [[Растителнојадно животно|растителнојадни животни]]. == Распространетост и живеалиште == ''Onobrychis'' се претежно [[Суптропски појас|суптропски]] растенија, но нивниот опсег се протега низ цела Европа, па сè до јужна [[Шведска]] на север. Овие растенија растат на тревни површини, земјоделски земјишта и пустелии. == Екологија == Видовите ''Onobrychis'' се користат како храна од страна на гасениците на некои видови [[пеперуги]], како што се молецот ''[[Coleophora colutella]]'' (забележан на ''[[Onobrychis saxatilis|O. saxatilis]]'') и пеперутката [[малкудамчест синец]]. == Употреба == Овие високохранливи растенија биле порано важна [[Forage|храна]] за коњите што работеле напорно во [[Земјоделство|земјоделството]] и сè уште се одличен извор на [[нектар]] за производство на мед, како и [[полен]] за храна за пчели. Бидејќи растенијата од родот ''Onobrychis'' се богати со [[Танин|танини]] кои ги штитат [[Белковина|белковините]] од [[хидролиза]] во [[Бураг|бурагот]], протеините наместо тоа се апсорбираат во [[Абомаз|абомазот]]. ''Onobrychis'' обично имаат длабок корен и затоа се многу отпорни [[Суша|на суша]], но не се опоравуваат добро од прекумерно пасење. Поради бавниот развој, видовите од родот ''Onobrychis'' потешко се воспоставуваат како пасишни култури и имаат релативно мала перзистентност во тревните површини. Најчесто овозможуваат само една жетва годишно, за добивање [[сено]] или [[семе]]. Поради овие ограничувања, ретко се одгледуваат во поголем обем, иако ''[[Onobrychis viciifolia|O. viciifolia]]'' е нешто почесто застапен како култивирано растение. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{commonscat|Onobrychis|Onobrychis}} * {{wikispecies|Onobrychis|Onobrychis}} 1bmqu06uy4nq6wa9ir1di9p7ec5jnq0 5616139 5616135 2026-08-24T14:02:47Z Jtasevski123 69538 5616139 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{taxobox |image = Onobrychis arenaria1.jpg |image_caption = ''[[Onobrychis arenaria]]'' додека цвета. |taxon = Onobrychis |authority = |subdivision_ranks = Видови |subdivision = 206, види [[#Список на видови|видови]]. |subdivision_ref = <ref name = powo>[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30311989-2 ''Onobrychis'' Mill.] ''[[Plants of the World Online]]''. Retrieved 11 September 2023.</ref> |synonyms = *''Dendrobrychis'' <small>[[Galushko]] (1976)</small> *''Echinolobium'' {{small|[[Desv.]] (1813)}} *''Eriocarpaea'' {{small|[[Bertol.]] (1843)}} *''Xanthobrychis'' <small>[[Galushko]] (1979)</small> |synonyms_ref = <ref name = powo/> |domain_authority=[[Philip Miller|Mill.]] (1754)|unranked_genus_authority=|genus=Onobrychis|genus_authority=[[Mill.]] (1754)}}'''''Onobrychis''''' ''—'' [[Едногодишно растение|едногодишен]] или [[Повеќегодишно растение|повеќегодишен]] [[Род (биологија)|род]] од [[Семејство (биологија)|фамилијата]] [[бобови]] опишан од [[Филип Милер]].<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1373-1374}}</ref> Моментално прифатени се околу 206 [[Вид (биологија)|видови]]. ''[[Flora Europaea]]'' наведува 23 видови на ''Onobrychis''; главниот центар на разновидност се протега од [[Средна Азија]] до [[Иран]], со 56 видови &#x2013; од кои 27 се [[Ендемизам|ендемски]] &#x2013; само во Иран.<ref>Muẓaffariyān (1996)</ref> ''[[Onobrychis viciifolia|О.&#x20;viciifolia]]'' е [[доведен вид]] во многу земји во Европа и Северна Америка, на тревни површини на варовнички почви. == Опис == ''Onobrychis'' се едногодишни или повеќегодишни тревести растенија, со прилегнати или расперени влакна, поретко голи. [[Лист|Листовите]] се непарно-перести; [[Прилисник|прилисниците]] обично делумно сраснати, поретко слободни. [[Соцветие|Соцветијата]] се пазувни, гроздовидни. Чашката трубеста, влакнеста, со повеќе или помалку нееднакви, обично линејно-шиловидни запци. Венчето бело, кремово, розово со црвени жили или црвено; барјачето подолго, покусо или еднакво долго со лаѓичката, а крилцата обично покуси од чашката. Деветте [[Прашник|прашника]] се сраснати, а десеттиот слободен. Мешунката е дисковидно сплесната, полукруглеста или округло-триаглеста, со неправилни вдлабнатини (фовеоли) и боцки по површината и долж грбниот раб.<ref name=":02" /> == Таксономија == === Список на видови === Следните [[Вид (биологија)|видови]] се сметаат за привремено валидни од страна на Меѓународната база на податоци и информативна служба за мешунки; наведени се и некои значајни [[Подвид|подвидови]]:<ref>ILDIS (2005)</ref> {{div col|colwidth=23em}} * ''[[Onobrychis acaulis]]'' <small>Bornm.</small> * ''[[Onobrychis aequidentata]]'' <small>(Sm.) d'Urv.</small><!-- "equidentata" is lapsus --> * ''[[Onobrychis afghanica]]'' <small>Sirj. & Rech.f.</small> * ''[[Onobrychis alatavica]]'' <small>Bajtenov</small> * ''[[Onobrychis alba]]'' <small>(Waldst. & Kit.) Desv.</small> ** ''Onobrychis alba'' ssp. ''calcarea'' <small>(Vandas) P.W.Ball</small><!-- = O. calcarea Vandas --> * ''[[Onobrychis aliacmonia]]'' <small>Rech.f.</small> * ''[[Onobrychis altissima]]'' <small>Grossh.</small> * ''[[Onobrychis alyassinicus]]'' <small>Parsa</small> * ''[[Onobrychis amoena]]'' <small>Popov & Vved.</small> * ''[[Onobrychis andalanica]]'' <small>Bornm.</small> * ''[[Onobrychis angustifolia]]'' <small>Chinth.</small> (= ''O. petrae <small>sensu auct. fl. Cauc.</small>'') * ''[[Onobrychis arenaria]]'' <small>(Kit.) DC.</small><!-- BiolConserv137:248. --> ** ''Onobrychis arenaria'' ssp. ''arenaria'' (= ''O. tanaitica'' <small>Spreng.</small>, ''O. viciifolia <small>sensu auct. fl. Ross.</small>'') ** ''Onobrychis arenaria'' ssp. ''sibirica'' <small>(Besser) P.W.Ball</small> (= ''O. tanaitica'' <small>''sensu auct. non'' Spreng.</small>) ** ''Onobrychis arenaria'' ssp. ''tommasinii'' <small>(Jord.) Asch. & Graebn.</small><!-- = O. tommasinii Jord., "tomasinii" is lapsus --> * ''[[Onobrychis argyrea]]'' <small>Boiss.</small> (= ''O. ornata''<!-- sensu auct. -->) * ''[[Onobrychis arnacantha]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Onobrychis atropatana]]'' <small>Boiss.</small> (=? ''O. heterophylla'' <small>''sensu'' Trautv.</small>) * ''[[Onobrychis aucheri]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Onobrychis baldshuanica]]'' <small>Sirj.</small> * ''[[Onobrychis bertiscea]]'' <small>Sirj. & Rech.f.</small> * ''[[Onobrychis bicornis]]'' <small>Vassilcz.</small> (validity requires confirmation) * ''[[Onobrychis biebersteinii]]'' <small>Sirj.</small> (= ''O. sativa'' <small>''sensu'' Ledeb.</small>) * ''[[Onobrychis bobrovii]]'' <small>Grossh.</small><!-- "bobrovi" is lapsus --> * ''[[Onobrychis buhseana]]'' <small>Boiss.</small> * ''Onobrychis "buhseana"'' <small>Bunge</small> (validity requires confirmation) * ''[[Onobrychis bungei]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Onobrychis cadevallii]]'' <small>Jahand. ''et al.''</small> * ''[[Onobrychis caput-galli]]''<!-- "caput galli", "caput-gallii" is lapsus --> <small>(L.) Lam.</small> [[Cock's Head]] * ''[[Onobrychis chorassanica]]'' <small>Boiss.</small> (= ''O. circinnata'' <small>''sensu auct. fl. As. Med. non'' Ledeb.</small>, ''O. radiata <small>sensu auct. fl. As. Med.</small>, O. vaginalis <small>sensu auct. fl. As. Med.</small>'') * ''[[Onobrychis conferta]]'' <small>(Desf.) Desv.</small> ** ''Onobrychis conferta'' ssp. ''hispanica'' <small>(Sirj.) Guitt. & Kerguelen</small><!-- = O. hispanica Sirj. --> * ''[[Onobrychis cornuta]]'' <small>(L.) Desv.</small> * ''[[Onobrychis crista-galli]]'' <small>(L.) Lam.</small> * ''[[Onobrychis cyri]]'' <small>Grossh.</small> (=? ''O. viciaefolia'' <small>''sensu'' Trautv.</small>) * ''[[Onobrychis daghestanica]]'' <small>Grossh.</small> * ''[[Onobrychis darwasicaa]]'' <small>Vassilcz.</small> * ''[[Onobrychis dealbata]]'' <small>Stocks</small> * ''[[Onobrychis degenii]]'' <small>Dorfl.</small> * ''[[Onobrychis depauperata]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Onobrychis dielsii]]'' <small>(Sirj.) Vassilcz.</small> * ''[[Onobrychis ebenoides]]'' <small>Boiss. & Spruner</small> * ''[[Onobrychis echidna]]'' <small>Lipsky</small> * ''[[Onobrychis elymaitiaca]]'' <small>Boiss. & Hausskn.</small> * ''[[Onobrychis eubrychidea]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Onobrychis fallax]]'' <small>Freyn & Sint.</small> * ''[[Onobrychis ferganica]]'' <small>(Sirj.) Grossh.</small> * ''[[Onobrychis freitagii]]'' <small>Rech.f.</small> * ''[[Onobrychis galegifolia]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Onobrychis garinensis]]'' * ''[[Onobrychis gaubae]]'' <small>Bornm.</small> * ''[[Onobrychis gontscharovii]]'' <small>Vassilcz.</small> (= ''O. lipskyi'' <small>''sensu auct. non'' Korovin</small>) * ''[[Onobrychis gracilis]]'' <small>Besser</small> (= ''O. longeaculeata'' <small>(Pacz.) Wissjul.</small>, ''O. petrae'' <small>''sensu'' Besser</small>) * ''[[Onobrychis grandis]]'' <small>Lipsky</small> * ''[[Onobrychis grossheimii]]'' <small>B.Fedtsch.</small> * ''[[Onobrychis gypsicola]]'' <small>Rech.f.</small> * ''[[Onobrychis hajastana]]'' <small>Grossh.</small> * ''[[Onobrychis hamata]]'' <small>Vassilcz.</small> * ''[[Onobrychis haussknechtii]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Onobrychis heliocarpa]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Onobrychis heterophylla]]'' <small>C.A.Mey.</small> * ''[[Onobrychis hohenackerana]]'' <small>C.A.Mey.</small> * ''[[Onobrychis humilis]]'' <small>(Loefl.) G.López</small> ** ''Onobrychis humilis'' ssp. ''humilis''<!-- = O. eriophora Desv. --> ** ''Onobrychis humilis'' ssp. ''matritensis'' <small>(Boiss. & Reut.) Greuter & Burdet</small> (= ''O. longeaculeata'' <small>(Boiss.) Pau</small>) * ''[[Onobrychis hypargyrea]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Onobrychis iberica]]'' <small>Grossh.</small> * ''[[Onobrychis inermis]]'' <small>Steven</small> * ''[[Onobrychis iranica]]'' <small>Bornm.</small> * ''[[Onobrychis iranshahrii]]'' <small>Rech.f.</small> * ''[[Onobrychis jailae]]'' <small>Czernova</small> * ''[[Onobrychis kabylica]]'' <small>(Bornm.) Sirj.</small> * ''[[Onobrychis kachetica]]'' <small>Boiss. & Buhse</small><!-- "kacketica" is lapsus --> * ''[[Onobrychis kemulariae]]'' <small>Chinth.</small><!-- "kemularia" is lapsus --> (= ''O. biebersteinii <small>sensu auct. fl. Cauc.</small>'') * ''[[Onobrychis kermanensis]]'' <small>(Sirj. & Rech.f.) Rech.f.</small> * ''[[Onobrychis kluchorica]]'' <small>Chinth.</small> * ''[[Onobrychis komarovii]]'' <small>Grossh.</small> * ''[[Onobrychis kotschyana]]'' <small>Fenzl</small> * ''[[Onobrychis lahidjanicus]]'' <small>Parsa</small> * ''[[Onobrychis laxiflora]]'' <small>Baker</small> (=? ''O. schugnanica''<!-- B.Fedtsch. -->) * ''[[Onobrychis longipes]]'' <small>Bunge</small> * ''[[Onobrychis lunata]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Onobrychis luristanica]]'' <small>Rech.f.</small> * ''[[Onobrychis macrorrhiza]]'' <small>Rech.f.</small> * ''[[Onobrychis major]]'' <small>(Boiss.) Hand.-Mazz.</small> * ''[[Onobrychis majorovii]]'' <small>Grossh.</small> * ''[[Onobrychis mazanderanica]]'' <small>Rech.f.</small> * ''[[Onobrychis megalobotrys]]'' <small>Aitch. & Hemsl.</small> (= ''O. vaginalis'' <small>''sensu auct. non'' C.A.Mey. ''non fl. As. Med.''</small>) * ''[[Onobrychis megaloptera]]'' <small>Kovalevsk.</small> (=? ''O. chorassanica'' <small>''sensu'' Nikitina</small>) * ''[[Onobrychis megataphros]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Onobrychis melanotricha]]'' <small>Boiss.</small> (=? ''O. belangeri''<!-- Boiss. & Buhse -->, =? ''O. linearis''<!-- Pau & Vicioso -->) * ''[[Onobrychis mermuelleri]]'' <small>Podlech & Rech.f.</small> * ''[[Onobrychis meschetica]]'' <small>Grossh.</small> * ''[[Onobrychis michauxii]]'' <small>DC.</small> * ''[[Onobrychis micrantha]]'' <small>Schrenk</small> * ''[[Onobrychis microptera]]'' <small>Baker</small> * ''[[Onobrychis montana]]'' <small>DC.</small> * ''[[Onobrychis nemecii]]'' <small>Sirj.</small> * ''[[Onobrychis nikitinii]]'' <small>Orazm.</small> * ''[[Onobrychis novopokrovskii]]'' <small>Vassilcz.</small> * ''[[Onobrychis nummularia]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Onobrychis oxyodonta]]'' <small>Boiss.</small><!-- "oxydontata" is lapsus --> * ''[[Onobrychis oxyptera]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Onobrychis oxytropoides]]'' <small>Bunge</small> * ''[[Onobrychis pallasii]]'' <small>(Willd.) M. Bieb.</small> * ''[[Onobrychis pallida]]'' <small>Boiss. & Kotschy</small> * ''[[Onobrychis paucidentata]]'' <small>Pomel</small> (validity requires confirmation) * ''[[Onobrychis persica]]'' <small>Sirj. & Rech.f.</small> * ''[[Onobrychis petraea]]'' <small>(Willd.) Fisch.</small> * ''[[Onobrychis pindicola]]'' <small>Hausskn.</small> * ''[[Onobrychis plantago]]'' <small>Bornm.</small> * ''[[Onobrychis poikilantha]]'' <small>Rech.f.</small> * ''[[Onobrychis psoraleifolia]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Onobrychis ptolemaica]]'' <small>(Delile) DC.</small> * ''[[Onobrychis ptychophylla]]'' <small>Sirj. & Rech.f.</small> * ''[[Onobrychis pulchella]]'' <small>Schrenk</small> * ''[[Onobrychis pyrenaica]]'' <small>(Sennen) Sirj.</small> * ''[[Onobrychis radiata]]'' <small>(Desf.) M.Bieb.</small> (= ''O. circinata'' <small>Ledeb.</small> * ''[[Onobrychis rechingerorum]]'' <small>[[Per Wendelbo (botanist)|Wendelbo]]</small> * ''[[Onobrychis reuteri]]'' <small>Leresche</small> * ''[[Onobrychis ruprechtii]]'' <small>Grossh.</small> * ''[[Onobrychis samanganica]]'' <small>Rech.f.</small> * ''[[Onobrychis saravschanica]]'' <small>B.Fedtsch.</small> (= ''O. amoena'' <small>''sensu auct. non'' Popov & Vved.</small>, ''O. baldshuanica'' <small>''sensu auct. non'' Sirj.</small>, ''O. baldzuanica'' <small>Sirj.</small>, ''O. circinata'' <small>''sensu auct. non'' Ledeb. ''non fl. As. Med.''</small>) * ''[[Onobrychis sauzakensis]]'' <small>Sirj. & Rech.f.</small> * ''[[Onobrychis saxatilis]]'' <small>(L.) Lam.</small> * ''[[Onobrychis schahuensis]]'' <small>Bornm.</small> * ''[[Onobrychis schuschajensis]]'' <small>O.D.Agajeva</small> * ''[[Onobrychis scrobiculata]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Onobrychis sennenii]]'' <small>Sirj.</small> * ''[[Onobrychis shahpurensis]]'' <small>Rech.f.</small> * ''[[Onobrychis sintenisii]]'' <small>Bornm.</small> * ''[[Onobrychis sirdjanicus]]'' <small>Parsa</small> * ''[[Onobrychis sojakii]]'' <small>Rech.f.</small> * ''[[Onobrychis sphaciotica]]'' <small>Greuter</small> * ''[[Onobrychis spinosissima]]'' <small>Baker</small> * ''[[Onobrychis splendida]]'' <small>Rech.f. & Podlech</small> * ''[[Onobrychis stenorhiza]]'' <small>DC.</small> * ''[[Onobrychis stewartii]]'' <small>Baker</small> * ''[[Onobrychis subacaulis]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Onobrychis subnitens]]'' <small>Bornm.</small> * ''[[Onobrychis supina]]'' <small>(Vill.) DC.</small><!-- "supine" is lapsus --> * ''[[Onobrychis susiana]]'' <small>Nabelek</small> * ''[[Onobrychis szovitsii]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Onobrychis talagonica]]'' <small>Rech.f.</small> * ''[[Onobrychis tavernieraefolia]]'' <small>Boiss.</small><!-- "tavernierifolia" is lapsus --> * ''[[Onobrychis tesquicola]]'' <small>Krytzka</small> * ''[[Onobrychis tournefortii]]'' <small>(Willd.) Desv.</small> * ''[[Onobrychis transcaspica]]'' <small>V.V.Nikitin</small> * ''[[Onobrychis transcaucasica]]'' <small>Grossh.</small> * ''[[Onobrychis transsilvanica]]'' * ''[[Onobrychis vaginalis]]'' <small>C.A.Mey.</small> * ''[[Onobrychis vassilczenkoi]]'' <small>Grossh.</small><!-- "vassiltschenkoi" is lapsus --> * ''[[Onobrychis verae]]'' <small>Sirj.</small> (= ''O. lipskyi'' <small>Korovin</small>) * ''[[Onobrychis venosa]]'' <small>(Desf).Desv.</small> * ''[[Onobrychis viciifolia]]'' <small>Scop.</small> (= ''O. sativa'' <small>Lam.</small>)<!-- BiolConserv137:248. --> * ''[[Onobrychis wettsteinii]]'' <small>Nabelek</small> {{div col end}} == Етимологија == ''Onobrychis'' значи „проголтан од магариња“, од [[Старогрчки јазик|старогрчкиот збор]] {{Трансл|grc|ónos}} ( {{Јаз|grc|ὄνος}}, „магаре“) и {{Трансл|grc|brýkein}} ( {{Јаз|grc|βρύκειν}}, „да се јаде алчно“). Ова се однесува на добрите својства на ''Onobrychis'' како фуражна билка за големи цицачи - [[Растителнојадно животно|растителнојадни животни]]. == Распространетост и живеалиште == ''Onobrychis'' се претежно [[Суптропски појас|суптропски]] растенија, но нивниот опсег се протега низ цела Европа, па сè до јужна [[Шведска]] на север. Овие растенија растат на тревни површини, земјоделски земјишта и пустелии. == Екологија == Видовите ''Onobrychis'' се користат како храна од страна на гасениците на некои видови [[пеперуги]], како што се молецот ''[[Coleophora colutella]]'' (забележан на ''[[Onobrychis saxatilis|O. saxatilis]]'') и пеперутката [[малкудамчест синец]]. == Употреба == Овие високохранливи растенија биле порано важна [[Forage|храна]] за коњите што работеле напорно во [[Земјоделство|земјоделството]] и сè уште се одличен извор на [[нектар]] за производство на мед, како и [[полен]] за храна за пчели. Бидејќи растенијата од родот ''Onobrychis'' се богати со [[Танин|танини]] кои ги штитат [[Белковина|белковините]] од [[хидролиза]] во [[Бураг|бурагот]], протеините наместо тоа се апсорбираат во [[Абомаз|абомазот]]. ''Onobrychis'' обично имаат длабок корен и затоа се многу отпорни [[Суша|на суша]], но не се опоравуваат добро од прекумерно пасење. Поради бавниот развој, видовите од родот ''Onobrychis'' потешко се воспоставуваат како пасишни култури и имаат релативно мала перзистентност во тревните површини. Најчесто овозможуваат само една жетва годишно, за добивање [[сено]] или [[семе]]. Поради овие ограничувања, ретко се одгледуваат во поголем обем, иако ''[[Onobrychis viciifolia|O. viciifolia]]'' е малку почесто застапено како фуражно растение. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{commonscat|Onobrychis|Onobrychis}} * {{wikispecies|Onobrychis|Onobrychis}} {{таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Фуражни култури]] [[Категорија:Таксони опишани од Филип Милер]] [[Категорија:Hedysareae]] ihtfx8swgclgci8kxqz9wlm24rviunr 5616155 5616139 2026-08-24T14:26:13Z Jtasevski123 69538 5616155 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{taxobox |image = Onobrychis arenaria1.jpg |image_caption = ''[[Onobrychis arenaria]]'' додека цвета. |taxon = Onobrychis |authority = |subdivision_ranks = Видови |subdivision = 206, види [[#Список на видови|видови]]. |subdivision_ref = <ref name = powo>[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30311989-2 ''Onobrychis'' Mill.] ''[[Plants of the World Online]]''. Retrieved 11 September 2023.</ref> |synonyms = *''Dendrobrychis'' <small>[[Galushko]] (1976)</small> *''Echinolobium'' {{small|[[Desv.]] (1813)}} *''Eriocarpaea'' {{small|[[Bertol.]] (1843)}} *''Xanthobrychis'' <small>[[Galushko]] (1979)</small> |synonyms_ref = <ref name = powo>[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30311989-2 ''Onobrychis'' Mill.] ''[[Plants of the World Online]]''. Retrieved 11 September 2023.</ref> |domain_authority=[[Philip Miller|Mill.]] (1754)|unranked_genus_authority=|genus=Onobrychis|genus_authority=[[Mill.]] (1754)}}'''''Onobrychis''''' ''—'' [[Едногодишно растение|едногодишен]] или [[Повеќегодишно растение|повеќегодишен]] [[Род (биологија)|род]] од [[Семејство (биологија)|фамилијата]] [[бобови]] опишан од [[Филип Милер]].<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1373-1374}}</ref> Моментално прифатени се околу 206 [[Вид (биологија)|видови]]. ''[[Flora Europaea]]'' наведува 23 видови на ''Onobrychis''; главниот центар на разновидност се протега од [[Средна Азија]] до [[Иран]], со 56 видови &#x2013; од кои 27 се [[Ендемизам|ендемски]] &#x2013; само во Иран.<ref>Muẓaffariyān (1996)</ref> ''[[Onobrychis viciifolia|О.&#x20;viciifolia]]'' е [[доведен вид]] во многу земји во Европа и Северна Америка, на тревни површини на варовнички почви. == Опис == ''Onobrychis'' се едногодишни или повеќегодишни тревести растенија, со прилегнати или расперени влакна, поретко голи. [[Лист|Листовите]] се непарно-перести; [[Прилисник|прилисниците]] обично делумно сраснати, поретко слободни. [[Соцветие|Соцветијата]] се пазувни, гроздовидни. Чашката трубеста, влакнеста, со повеќе или помалку нееднакви, обично линејно-шиловидни запци. Венчето бело, кремово, розово со црвени жили или црвено; барјачето подолго, покусо или еднакво долго со лаѓичката, а крилцата обично покуси од чашката. Деветте [[Прашник|прашника]] се сраснати, а десеттиот слободен. Мешунката е дисковидно сплесната, полукруглеста или округло-триаглеста, со неправилни вдлабнатини (фовеоли) и боцки по површината и долж грбниот раб.<ref name=":02" /> {{gallery|Onobrychis argentea MHNT.BOT.2011.18.11.jpg|''Onobrychis argentea'' - [[Тулушки музеј]]|Onobrychis caput-galli Taub122e.png|''[[Onobrychis caput-galli|O. caput-galli]]''|OnobrychisViciifolia.jpg|Цветовите на ''[[Onobrychis viciifolia|O. viciifolia]]''|Onobrychis seedpods.jpg|Мешунки од: 1)&nbsp;''[[Onobrychis hypargyrea|O.&nbsp;hypargyrea]]'', 2)&nbsp;''[[Onobrychis pallasii|O.&nbsp;pallasii]]'', 3)&nbsp;''O.&nbsp;radiata'', 4)&nbsp;''O.&nbsp;petraea'', 5)&nbsp;''[[Onobrychis supina|O.&nbsp;supina]]'', 6)&nbsp;''[[Onobrychis gracilis|O.&nbsp;gracilis]]'', 7)&nbsp;''[[Onobrychis stenorhiza|O.&nbsp;stenorhiza]]'', 8)&nbsp;[[Onobrychis alba|''O.&nbsp;alba'' ssp. ''calcarea'']], 9)&nbsp;[[Onobrychis humilis|''O.&nbsp;humilis'' ssp. ''humilis'']], 10)&nbsp;[[Onobrychis conferta|''O.&nbsp;conferta'' ssp. ''hispanica'']], 11)&nbsp;''[[Onobrychis montana|O.&nbsp;montana]]'', 12)&nbsp;[[Onobrychis arenaria|''O.&nbsp;arenaria'' ssp. ''tommasinii'']], 13)&nbsp;''[[Onobrychis oxyodonta|O.&nbsp;oxyodonta]]'', 14)&nbsp;''[[Onobrychis inermis|O.&nbsp;inermis]]'', 15)&nbsp;(''[[Onobrychis caput-galli|O.&nbsp;caput-galli]]''), и 16)&nbsp;''[[Onobrychis aequidentata|O.&nbsp;aequidentata]]''|mode=packed}} == Таксономија == === Список на видови === Следните [[Вид (биологија)|видови]] се сметаат за привремено валидни од страна на Меѓународната база на податоци и информативна служба за мешунки; наведени се и некои значајни [[Подвид|подвидови]]:<ref>ILDIS (2005)</ref> {{div col|colwidth=23em}} * ''[[Onobrychis acaulis]]'' <small>[[Bornm.]]</small> * ''[[Onobrychis aequidentata]]'' <small>([[Sm.]]) d'Urv.</small><!-- "equidentata" is lapsus --> * ''[[Onobrychis afghanica]]'' <small>[[Sirj.]] & [[Rech.f.]]</small> * ''[[Onobrychis alatavica]]'' <small>[[Bajtenov]]</small> * ''[[Onobrychis alba]]'' <small>([[Waldst.]] & [[Kit.]]) [[Desv]].</small> ** ''Onobrychis alba'' ssp. ''calcarea'' <small>([[Vandas]]) [[P.W.Ball]]</small><!-- = O. calcarea Vandas --> * ''[[Onobrychis aliacmonia]]'' <small>[[Rech.f.]]</small> * ''[[Onobrychis altissima]]'' <small>[[Grossh.]]</small> * ''[[Onobrychis alyassinicus]]'' <small>[[Parsa]]</small> * ''[[Onobrychis amoena]]'' <small>[[Popov]] & [[Vved.]]</small> * ''[[Onobrychis andalanica]]'' <small>[[Bornm.]]</small> * ''[[Onobrychis angustifolia]]'' <small>[[Chinth.]]</small> (= ''O. petrae <small>sensu auct. fl. Cauc.</small>'') * ''[[Onobrychis arenaria]]'' <small>([[Kit.]]) [[DC.]]</small><!-- BiolConserv137:248. --> ** ''Onobrychis arenaria'' ssp. ''arenaria'' (= ''O. tanaitica'' <small>[[Spreng.]]</small>, ''O. viciifolia <small>sensu auct. fl. [[Ross.]]</small>'') ** ''Onobrychis arenaria'' ssp. ''sibirica'' <small>([[Besser]]) [[P.W.Ball]]</small> (= ''O. tanaitica'' <small>''sensu auct. non'' [[Spreng.]]</small>) ** ''Onobrychis arenaria'' ssp. ''tommasinii'' <small>([[Jord.]]) [[Asch.]] & [[Graebn.]]</small><!-- = O. tommasinii Jord., "tomasinii" is lapsus --> * ''[[Onobrychis argyrea]]'' <small>[[Boiss.]]</small> (= ''O. ornata''<!-- sensu auct. -->) * ''[[Onobrychis arnacantha]]'' <small>[[Boiss.]]</small> * ''[[Onobrychis atropatana]]'' <small>[[Boiss.]]</small> (=? ''O. heterophylla'' <small>''sensu'' [[Trautv.]]</small>) * ''[[Onobrychis aucheri]]'' <small>[[Boiss.]]</small> * ''[[Onobrychis baldshuanica]]'' <small>[[Sirj.]]</small> * ''[[Onobrychis bertiscea]]'' <small>[[Sirj.]] & [[Rech.f.]]</small> * ''[[Onobrychis bicornis]]'' <small>[[Vassilcz.]]</small> (validity requires confirmation) * ''[[Onobrychis biebersteinii]]'' <small>[[Sirj.]]</small> (= ''O. sativa'' <small>''sensu'' Ledeb.</small>) * ''[[Onobrychis bobrovii]]'' <small>[[Grossh.]]</small><!-- "bobrovi" is lapsus --> * ''[[Onobrychis buhseana]]'' <small>[[Boiss.]]</small> * ''Onobrychis "buhseana"'' <small>[[Bunge]]</small> (validity requires confirmation) * ''[[Onobrychis bungei]]'' <small>[[Boiss.]]</small> * ''[[Onobrychis cadevallii]]'' <small>[[Jahand.]] ''et al.''</small> * ''[[Onobrychis caput-galli]]''<!-- "caput galli", "caput-gallii" is lapsus --> <small>([[L.]]) [[Lam.]]</small> * ''[[Onobrychis chorassanica]]'' <small>[[Boiss.]]</small> (= ''O. circinnata'' <small>''sensu auct. fl. As. Med. non'' [[Ledeb.]]</small>, ''O. radiata <small>sensu auct. fl. As. Med.</small>, O. vaginalis <small>sensu auct. fl. As. [[Med.]]</small>'') * ''[[Onobrychis conferta]]'' <small>([[Desf.]]) [[Desv.]]</small> ** ''Onobrychis conferta'' ssp. ''hispanica'' <small>([[Sirj.]]) [[Guitt.]] & [[Kerguelen]]</small><!-- = O. hispanica Sirj. --> * ''[[Onobrychis cornuta]]'' <small>([[L.]]) [[Desv.]]</small> * ''[[Onobrychis crista-galli]]'' <small>([[L.]]) [[Lam.]]</small> * ''[[Onobrychis cyri]]'' <small>[[Grossh.]]</small> (=? ''O. viciaefolia'' <small>''sensu'' [[Trautv.]]</small>) * ''[[Onobrychis daghestanica]]'' <small>[[Grossh.]]</small> * ''[[Onobrychis darwasicaa]]'' <small>[[Vassilcz.]]</small> * ''[[Onobrychis dealbata]]'' <small>[[Stocks]]</small> * ''[[Onobrychis degenii]]'' <small>[[Dorfl.]]</small> * ''[[Onobrychis depauperata]]'' <small>[[Boiss.]]</small> * ''[[Onobrychis dielsii]]'' <small>([[Sirj.]]) [[Vassilcz.]]</small> * ''[[Onobrychis ebenoides]]'' <small>[[Boiss.]] & [[Spruner]]</small> * ''[[Onobrychis echidna]]'' <small>[[Lipsky]]</small> * ''[[Onobrychis elymaitiaca]]'' <small>[[Boiss.]] & [[Hausskn.]]</small> * ''[[Onobrychis eubrychidea]]'' <small>[[Boiss.]]</small> * ''[[Onobrychis fallax]]'' <small>[[Freyn]] & [[Sint.]]</small> * ''[[Onobrychis ferganica]]'' <small>([[Sirj.]]) [[Grossh.]]</small> * ''[[Onobrychis freitagii]]'' <small>[[Rech.f.]]</small> * ''[[Onobrychis galegifolia]]'' <small>[[Boiss.]]</small> * ''[[Onobrychis garinensis]]'' * ''[[Onobrychis gaubae]]'' <small>[[Bornm.]]</small> * ''[[Onobrychis gontscharovii]]'' <small>[[Vassilcz.]]</small> (= ''O. lipskyi'' <small>''sensu auct. non'' [[Korovin]]</small>) * ''[[Onobrychis gracilis]]'' <small>[[Besser]]</small> (= ''O. longeaculeata'' <small>([[Pacz.]]) [[Wissjul.]]</small>, ''O. petrae'' <small>''sensu'' [[Besser]]</small>) * ''[[Onobrychis grandis]]'' <small>[[Lipsky]]</small> * ''[[Onobrychis grossheimii]]'' <small>[[B.Fedtsch.]]</small> * ''[[Onobrychis gypsicola]]'' <small>[[Rech.f.]]</small> * ''[[Onobrychis hajastana]]'' <small>[[Grossh.]]</small> * ''[[Onobrychis hamata]]'' <small>[[Vassilcz.]]</small> * ''[[Onobrychis haussknechtii]]'' <small>[[Boiss.]]</small> * ''[[Onobrychis heliocarpa]]'' <small>[[Boiss.]]</small> * ''[[Onobrychis heterophylla]]'' <small>[[C.A.Mey.]]</small> * ''[[Onobrychis hohenackerana]]'' <small>[[C.A.Mey.]]</small> * ''[[Onobrychis humilis]]'' <small>([[Loefl.]]) [[G.López]]</small> ** ''Onobrychis humilis'' ssp. ''humilis''<!-- = O. eriophora [[Desv.]] --> ** ''Onobrychis humilis'' ssp. ''matritensis'' <small>([[Boiss.]] & [[Reut.]]) [[Greuter]] & [[Burdet]]</small> (= ''O. longeaculeata'' <small>([[Boiss.]]) [[Pau]]</small>) * ''[[Onobrychis hypargyrea]]'' <small>[[Boiss.]]</small> * ''[[Onobrychis iberica]]'' <small>[[Grossh.]]</small> * ''[[Onobrychis inermis]]'' <small>[[Steven]]</small> * ''[[Onobrychis iranica]]'' <small>[[Bornm.]]</small> * ''[[Onobrychis iranshahrii]]'' <small>[[Rech.f.]]</small> * ''[[Onobrychis jailae]]'' <small>[[Czernova]]</small> * ''[[Onobrychis kabylica]]'' <small>([[Bornm.]]) [[Sirj.]]</small> * ''[[Onobrychis kachetica]]'' <small>[[Boiss.]] & [[Buhse]]</small><!-- "kacketica" is lapsus --> * ''[[Onobrychis kemulariae]]'' <small>[[Chinth.]]</small><!-- "kemularia" is lapsus --> (= ''O. biebersteinii <small>sensu auct. fl. [[Cauc.]]</small>'') * ''[[Onobrychis kermanensis]]'' <small>([[Sirj.]] & [[Rech.f.]]) Rech.f.</small> * ''[[Onobrychis kluchorica]]'' <small>[[Chinth.]]</small> * ''[[Onobrychis komarovii]]'' <small>[[Grossh.]]</small> * ''[[Onobrychis kotschyana]]'' <small>[[Fenzl]]</small> * ''[[Onobrychis lahidjanicus]]'' <small>[[Parsa]]</small> * ''[[Onobrychis laxiflora]]'' <small>[[Baker]]</small> (=? ''O. schugnanica''<!-- [[B.Fedtsch.]] -->) * ''[[Onobrychis longipes]]'' <small>[[Bunge]]</small> * ''[[Onobrychis lunata]]'' <small>[[Boiss.]]</small> * ''[[Onobrychis luristanica]]'' <small>[[Rech.f.]]</small> * ''[[Onobrychis macrorrhiza]]'' <small>[[Rech.f.]]</small> * ''[[Onobrychis major]]'' <small>([[Boiss.]]) [[Hand.-Mazz.]]</small> * ''[[Onobrychis majorovii]]'' <small>[[Grossh.]]</small> * ''[[Onobrychis mazanderanica]]'' <small>[[Rech.f.]]</small> * ''[[Onobrychis megalobotrys]]'' <small>[[Aitch.]] & [[Hemsl.]]</small> (= ''O. vaginalis'' <small>''sensu auct. non'' [[C.A.Mey.]] ''non fl. As. [[Med.]]''</small>) * ''[[Onobrychis megaloptera]]'' <small>[[Kovalevsk.]]</small> (=? ''O. chorassanica'' <small>''sensu'' [[Nikitina]]</small>) * ''[[Onobrychis megataphros]]'' <small>[[Boiss.]]</small> * ''[[Onobrychis melanotricha]]'' <small>Boiss.</small> (=? ''O. belangeri''<!-- [[Boiss.]] & [[Buhse]] -->, =? ''O. linearis''<!-- Pau & Vicioso -->) * ''[[Onobrychis mermuelleri]]'' <small>[[Podlech]] & [[Rech.f.]]</small> * ''[[Onobrychis meschetica]]'' <small>[[Grossh.]]</small> * ''[[Onobrychis michauxii]]'' <small>[[DC.]]</small> * ''[[Onobrychis micrantha]]'' <small>[[Schrenk]]</small> * ''[[Onobrychis microptera]]'' <small>[[Baker]]</small> * ''[[Onobrychis montana]]'' <small>[[DC.]]</small> * ''[[Onobrychis nemecii]]'' <small>[[Sirj.]]</small> * ''[[Onobrychis nikitinii]]'' <small>[[Orazm.]]</small> * ''[[Onobrychis novopokrovskii]]'' <small>[[Vassilcz.]]</small> * ''[[Onobrychis nummularia]]'' <small>[[Boiss.]]</small> * ''[[Onobrychis oxyodonta]]'' <small>Boiss.</small><!-- "oxydontata" is lapsus --> * ''[[Onobrychis oxyptera]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Onobrychis oxytropoides]]'' <small>[[Bunge]]</small> * ''[[Onobrychis pallasii]]'' <small>([[Willd.]]) [[M. Bieb.]]</small> * ''[[Onobrychis pallida]]'' <small>[[Boiss.]] & [[Kotschy]]</small> * ''[[Onobrychis paucidentata]]'' <small>[[Pomel]]</small> (validity requires confirmation) * ''[[Onobrychis persica]]'' <small>[[Sirj.]] & [[Rech.f.]]</small> * ''[[Onobrychis petraea]]'' <small>([[Willd.]]) [[Fisch.]]</small> * ''[[Onobrychis pindicola]]'' <small>[[Hausskn.]]</small> * ''[[Onobrychis plantago]]'' <small>[[Bornm.]]</small> * ''[[Onobrychis poikilantha]]'' <small>[[Rech.f.]]</small> * ''[[Onobrychis psoraleifolia]]'' <small>[[Boiss.]]</small> * ''[[Onobrychis ptolemaica]]'' <small>([[Delile]]) [[DC.]]</small> * ''[[Onobrychis ptychophylla]]'' <small>Sirj. & Rech.f.</small> * ''[[Onobrychis pulchella]]'' <small>[[Schrenk]]</small> * ''[[Onobrychis pyrenaica]]'' <small>([[Sennen]]) [[Sirj.]]</small> * ''[[Onobrychis radiata]]'' <small>([[Desf.]]) [[M.Bieb.]]</small> (= ''O. circinata'' <small>[[Ledeb.]]</small> * ''[[Onobrychis rechingerorum]]'' <small>[[Wendelbo]]</small> * ''[[Onobrychis reuteri]]'' <small>[[Leresche]]</small> * ''[[Onobrychis ruprechtii]]'' <small>[[Grossh.]]</small> * ''[[Onobrychis samanganica]]'' <small>Rech.f.</small> * ''[[Onobrychis saravschanica]]'' <small>[[B.Fedtsch.]]</small> (= ''O. amoena'' <small>''sensu auct. non'' [[Popov]] & [[Vved.]]</small>, ''O. baldshuanica'' <small>''sensu auct. non'' Sirj.</small>, ''O. baldzuanica'' <small>Sirj.</small>, ''O. circinata'' <small>''sensu auct. non'' Ledeb. ''non fl. As. Med.''</small>) * ''[[Onobrychis sauzakensis]]'' <small>Sirj. & Rech.f.</small> * ''[[Onobrychis saxatilis]]'' <small>(L.) [[Lam.]]</small> * ''[[Onobrychis schahuensis]]'' <small>[[Bornm.]]</small> * ''[[Onobrychis schuschajensis]]'' <small>[[O.D.Agajeva]]</small> * ''[[Onobrychis scrobiculata]]'' <small>[[Boiss.]]</small> * ''[[Onobrychis sennenii]]'' <small>[[Sirj.]]</small> * ''[[Onobrychis shahpurensis]]'' <small>Rech.f.</small> * ''[[Onobrychis sintenisii]]'' <small>Bornm.</small> * ''[[Onobrychis sirdjanicus]]'' <small>[[Parsa]]</small> * ''[[Onobrychis sojakii]]'' <small>Rech.f.</small> * ''[[Onobrychis sphaciotica]]'' <small>[[Greuter]]</small> * ''[[Onobrychis spinosissima]]'' <small>[[Baker]]</small> * ''[[Onobrychis splendida]]'' <small>[[Rech.f]]. & [[Podlech]]</small> * ''[[Onobrychis stenorhiza]]'' <small>[[DC.]]</small> * ''[[Onobrychis stewartii]]'' <small>[[Baker]]</small> * ''[[Onobrychis subacaulis]]'' <small>[[Boiss.]]</small> * ''[[Onobrychis subnitens]]'' <small>Bornm.</small> * ''[[Onobrychis supina]]'' <small>([[Vill.]]) DC.</small><!-- "supine" is lapsus --> * ''[[Onobrychis susiana]]'' <small>[[Nabelek]]</small> * ''[[Onobrychis szovitsii]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Onobrychis talagonica]]'' <small>Rech.f.</small> * ''[[Onobrychis tavernieraefolia]]'' <small>Boiss.</small><!-- "tavernierifolia" is lapsus --> * ''[[Onobrychis tesquicola]]'' <small>[[Krytzka]]</small> * ''[[Onobrychis tournefortii]]'' <small>(Willd.) [[Desv.]]</small> * ''[[Onobrychis transcaspica]]'' <small>[[V.V.Nikitin]]</small> * ''[[Onobrychis transcaucasica]]'' <small>[[Grossh.]]</small> * ''[[Onobrychis transsilvanica]]'' * ''[[Onobrychis vaginalis]]'' <small>[[C.A.Mey.]]</small> * ''[[Onobrychis vassilczenkoi]]'' <small>Grossh.</small><!-- "vassiltschenkoi" is lapsus --> * ''[[Onobrychis verae]]'' <small>Sirj.</small> (= ''O. lipskyi'' <small>Korovin</small>) * ''[[Onobrychis venosa]]'' <small>(Desf).Desv.</small> * ''[[Onobrychis viciifolia]]'' <small>[[Scop.]]</small> (= ''O. sativa'' <small>Lam.</small>)<!-- BiolConserv137:248. --> * ''[[Onobrychis wettsteinii]]'' <small>Nabelek</small> {{div col end}} == Етимологија == ''Onobrychis'' значи „проголтан од магариња“, од [[Старогрчки јазик|старогрчкиот збор]] {{Трансл|grc|ónos}} ( {{Јаз|grc|ὄνος}}, „магаре“) и {{Трансл|grc|brýkein}} ( {{Јаз|grc|βρύκειν}}, „да се јаде алчно“). Ова се однесува на добрите својства на ''Onobrychis'' како фуражна билка за големи цицачи - [[Растителнојадно животно|растителнојадни животни]]. == Распространетост и живеалиште == ''Onobrychis'' се претежно [[Суптропски појас|суптропски]] растенија, но нивниот опсег се протега низ цела Европа, па сè до јужна [[Шведска]] на север. Овие растенија растат на тревни површини, земјоделски земјишта и пустелии. == Екологија == Видовите ''Onobrychis'' се користат како храна од страна на гасениците на некои видови [[пеперуги]], како што се молецот ''[[Coleophora colutella]]'' (забележан на ''[[Onobrychis saxatilis|O. saxatilis]]'') и пеперутката [[малкудамчест синец]]. == Употреба == Овие високохранливи растенија биле порано важна [[Forage|храна]] за коњите што работеле напорно во [[Земјоделство|земјоделството]] и сè уште се одличен извор на [[нектар]] за производство на мед, како и [[полен]] за храна за пчели. Бидејќи растенијата од родот ''Onobrychis'' се богати со [[Танин|танини]] кои ги штитат [[Белковина|белковините]] од [[хидролиза]] во [[Бураг|бурагот]], протеините наместо тоа се апсорбираат во [[Абомаз|абомазот]]. ''Onobrychis'' обично имаат длабок корен и затоа се многу отпорни [[Суша|на суша]], но не се опоравуваат добро од прекумерно пасење. Поради бавниот развој, видовите од родот ''Onobrychis'' потешко се воспоставуваат како пасишни култури и имаат релативно мала перзистентност во тревните површини. Најчесто овозможуваат само една жетва годишно, за добивање [[сено]] или [[семе]]. Поради овие ограничувања, ретко се одгледуваат во поголем обем, иако ''[[Onobrychis viciifolia|O. viciifolia]]'' е малку почесто застапено како фуражно растение. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{commonscat|Onobrychis|Onobrychis}} * {{wikispecies|Onobrychis|Onobrychis}} {{таксонска лента}}{{нормативна контрола}} [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Фуражни култури]] [[Категорија:Таксони опишани од Филип Милер]] [[Категорија:Hedysareae]] 9tgzd3is1nqwo8n8pdwdn9sxzxxmi0o 1 1401562 5616136 2026-08-24T13:58:36Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{Сзр}} 5616136 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 0 1401563 5616141 2026-08-24T14:04:46Z AltHorizon 136202 Создадена страница со: {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage-->|name=Беркан|native_name=بركان<br/>ⴱⵔⴽⴰⵏ|other_name=|settlement_type=Град|imagesize=|image_caption=|image_flag=|flag_size=|image_seal=|seal_size=|image_shield=|shield_size=|nickname=Градот на портокалите|motto=<!-- images and maps ----------->|image_skyline=Berkane letchina.JPG|image_map=|mapsize=|map_... 5616141 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage-->|name=Беркан|native_name=بركان<br/>ⴱⵔⴽⴰⵏ|other_name=|settlement_type=Град|imagesize=|image_caption=|image_flag=|flag_size=|image_seal=|seal_size=|image_shield=|shield_size=|nickname=Градот на портокалите|motto=<!-- images and maps ----------->|image_skyline=Berkane letchina.JPG|image_map=|mapsize=|map_caption=|pushpin_map=Morocco#Africa|pushpin_relief=1|pushpin_label_position=bottom|pushpin_mapsize=|pushpin_map_caption=|coordinates={{coord|34|55|N|2|19|W|region:MA|display=inline,title}}|subdivision_type=Држава|subdivision_name={{flag|Morocco}}|subdivision_type1=Регион|subdivision_name1=[[Ориентал (регион)|Ориентал]]|subdivision_type2=Провинција|subdivision_name2=[[Провинција Беркан|Беркан]]|established_title=Основан|established_date=Почеток на XX век <!-- Area --------------------->|government_footnotes=|government_type=|leader_title=|leader_name=|area_footnotes=|area_total_km2=97|area_land_km2=<!-- Population ----------------------->|elevation_footnotes=|elevation_m=168|elevation_ft=|population_total=142278|population_as_of=2024|population_rank=|population_footnotes=<ref name="HCP2024">{{cite web |url=https://www.hcp.ma/file/244257/ |title=Morocco in figures 2024 |publisher=[[High Commission for Planning (Morocco)|Haut-Commissariat au Plan]] |language=fr |access-date=24 August 2026}}</ref>|population_density_km2=|population_density_sq_mi=|population_metro=|population_density_metro_km2=|population_density_metro_sq_mi=<!-- General information --------------->|population_note=|postal_code_type=Поштенски код|postal_code=63300|area_code=|website=|footnotes=<!-- Politics ----------------->|timezone=[[Средноевропско време|CET]]|utc_offset=+1|blank_name=|blank_info=}}'''Беркан''' ({{Langx|ar|بركان}}, {{Langx|ber|ⴱⵔⴽⴰⵏ}}) е град во североисточен [[Мароко]], во регионот [[Ориентал (регион)|Ориентал]]. Тој е административен центар на [[Провинција Беркан|провинцијата Беркан]]. Градот се наоѓа во плодната рамнина Трифа, во близина на планините [[Бени Снасен]], на околу 20 километри од границата со [[Алжир]] и во близина на [[Средоземно Море|Средоземното Море]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://berkanewecan.ma/en/province-de-berkane/|title=The Province of Berkane|publisher=Berkane We Can|language=en|access-date=24 August 2026}}</ref> Според официјалните податоци за пописот од 2024 година, Беркан има 142.278 жители.<ref name="HCP2024" /> Градот е познат по производството на [[Цитрус|цитруси]], особено [[Мандарина|клементини]] и [[Портокал|портокали]], поради што често се нарекува „главен град на цитрусите“ на источен Мароко.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://aujourdhui.ma/archives/berkane-la-capitale-des-agrumes-89263|title=Berkane, la capitale des agrumes|date=17 July 2008|publisher=Aujourd'hui Le Maroc|language=fr|access-date=24 August 2026}}</ref> == Име == Името '''Беркан''' потекнува од името на светецот Сиди Ахмед Аберкан. Името „Аберкан“ е поврзано со берберскиот збор со значење „црн“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://aujourdhui.ma/archives/berkane-la-capitale-des-agrumes-89263|title=Berkane, la capitale des agrumes|date=17 July 2008|publisher=Aujourd'hui Le Maroc|language=fr|access-date=24 August 2026}}</ref> Провинцијата Беркан го добила името по градот. Според локалните извори, современиот град бил основан на почетокот на XX век на местото на постаро историско село, именувано по Сиди Ахмед Аберкан, исламски учен и светец кој починал во 868 година според исламскиот календар.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://berkanewecan.ma/en/province-de-berkane/|title=The Province of Berkane|publisher=Berkane We Can|language=en|access-date=24 August 2026}}</ref> == Географија == Беркан се наоѓа во североисточниот дел на Мароко, во регионот Ориентал. Градот лежи во рамнината Трифа, во подножјето на планините Бени Снасен. На исток се наоѓа границата со [[Алжир]], означена од реката Оуед Кис, додека на запад се наоѓа областа околу реката [[Мулуја]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.infostourismemaroc.com/ville/berkane-maroc|title=Berkane|publisher=Infos Tourisme Maroc|language=fr|access-date=24 August 2026}}</ref> Градот се наоѓа на околу 20 километри од алжирската граница и во близина на средоземноморскиот брег. Положбата помеѓу планините, земјоделските рамнини и границата му дала значајна улога во економијата на источен Мароко.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.infostourismemaroc.com/ville/berkane-maroc|title=Berkane|publisher=Infos Tourisme Maroc|language=fr|access-date=24 August 2026}}</ref> === Реки === Подрачјето на Беркан е поврзано со неколку водотеци, меѓу кои [[Оуед Зегзел]] и Оуед Шераа. Во поширокиот регион се наоѓа и реката Мулуја, една од најзначајните реки во источен Мароко. === Клима === Беркан има [[полусушна клима]] со средоземноморски влијанија. Врнежите се нередовни и главно се појавуваат во есенските и зимските месеци, додека летата се топли и суви. Просечните годишни врнежи се околу 300–500 mm. == Историја == Подрачјето околу Беркан има долга историја на човечко населување. Во близина на [[Тафорал|Тафугалт]] се пронајдени археолошки остатоци кои сведочат за човечко присуство од пред десетици илјади години.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.infostourismemaroc.com/ville/berkane-maroc|title=Berkane|publisher=Infos Tourisme Maroc|language=fr|access-date=24 August 2026}}</ref> Во антиката, поширокиот регион бил познат и на Римјаните, кои го поврзувале со реката Мулуја.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.infostourismemaroc.com/ville/berkane-maroc|title=Berkane|publisher=Infos Tourisme Maroc|language=fr|access-date=24 August 2026}}</ref> Современиот град Беркан се развил во текот на XX век. Развојот бил тесно поврзан со земјоделството и со изградбата на системи за наводнување во рамнината Трифа за време на [[Француски протекторат во Мароко|францускиот протекторат во Мароко]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://berkanewecan.ma/en/province-de-berkane/|title=The Province of Berkane|publisher=Berkane We Can|language=en|access-date=24 August 2026}}</ref> Регионот историски е поврзан со берберската зенатска конфедерација [[Бени Снасен]], позната и како Аит Изнасен.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://aujourdhui.ma/archives/berkane-la-capitale-des-agrumes-89263|title=Berkane, la capitale des agrumes|date=17 July 2008|publisher=Aujourd'hui Le Maroc|language=fr|access-date=24 August 2026}}</ref> == Население == Според пописот од 2024 година, градот Беркан има 142.278 жители.<ref name="HCP2024" /> Пошироката урбана агломерација на Беркан има значително поголемо население од самиот град. Според податоците од пописот од 2014 година, агломерацијата имала околу 306.901 жители. Во регионот се зборуваат марокански арапски и берберски јазични разновидности поврзани со Бени Снасен.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://berkanewecan.ma/en/province-de-berkane/|title=The Province of Berkane|publisher=Berkane We Can|language=en|access-date=24 August 2026}}</ref> == Економија == Беркан е еден од најзначајните земјоделски центри во источен Мароко. Градот и околината се особено познати по производството на цитрусно овошје, особено клементини и портокали.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://aujourdhui.ma/archives/berkane-la-capitale-des-agrumes-89263|title=Berkane, la capitale des agrumes|date=17 July 2008|publisher=Aujourd'hui Le Maroc|language=fr|access-date=24 August 2026}}</ref> Клементините и портокалите од Беркан се познати по својот квалитет, а дел од земјоделските производи имаат заштитена ознака за потекло.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.infostourismemaroc.com/en/city/berkane-morocco|title=Berkane|publisher=Morocco Tourism Info|language=en|access-date=24 August 2026}}</ref> Освен цитрусите, регионот произведува пченица, мешунки и различни видови овошје. Во градот и околината постои и прехранбена индустрија поврзана со преработката, пакувањето и извозот на земјоделски производи. == Култура == Беркан е дел од културното подрачје на Бени Снасен. Во регионот е особено позната музиката [[регада]], традиционален музички и танцов жанр на источен Мароко. Во градот се наоѓа мавзолејот на Сиди Ахмед Аберкан, по кого Беркан го добил името. == Спорт == Најпознатиот спортски клуб во градот е [[Ренесанс Спортив де Беркан]] (RSB), фудбалски клуб кој настапува во највисокото ниво на мароканскиот фудбал. Клубот освоил повеќе национални и африкански трофеи и е еден од најуспешните фудбалски клубови од источен Мароко. Беркан е исто така поврзан со атлетичарот [[Хишам Ел Геруж]], двократен олимписки шампион и повеќекратен светски шампион во средни и долги трки. == Познати луѓе == * [[Мбарек Бекаи]] – прв премиер на независно Мароко. * [[Абас Ел Фаси]] – марокански политичар и поранешен премиер. * [[Фузи Лекја]] – марокански спортски функционер и политичар. * [[Хишам Ел Геруж]] – двократен олимписки шампион во атлетика. * [[Хаким Зијеш]] – марокански фудбалер со потекло од Беркан. * [[Адел Рами]] – поранешен француски репрезентативец во фудбал со потекло од Беркан. == Поврзано == * [[Провинција Беркан]] * [[Ориентал (регион)|Ориентал]] * [[Бени Снасен]] * [[Тафугалт]] * [[Зегзел]] * [[Саидија]] * [[Уџда]] * [[Ренесанс Спортив де Беркан]] == Наводи == {{Наводи}} p4pmjvnaxk554zf4c984nvsa49hb46s 0 1401564 5616150 2026-08-24T14:22:54Z Виолетова 1975 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1349402152|Stellaria graminea]]“ 5616150 wikitext text/x-wiki '''''Stellaria graminea''''' е вид цветно растение од семејството [[Каранфили|каранфили.]] == Опис == ''Stellaria graminea'' е [[Ризом|ризоматска]] повеќегодишна билка која произведува разгранети стебла што се испружени, раширени, и достигнуваат до околу 90 см во должина. Стеблата се четириаголни, слаби и без влакна. Обложена е со парови линеарни или копјести листови, секој 1-4 см долг. Листовите се со мазни рабови и без влакна, освен неколку влакна што ги обложуваат основите. [[Соцветие|Соцветието]] има неколку цветови, секој на кратка [[цветна дршка]]. Цветот има пет зашилени зелени [[Чашкино ливче|чашкини ливчиња,]] секое долго неколку милиметри, а кои обично се обложени со влакна. Има пет бели ливчиња, секое толку длабоко заоблено што изгледа како да има две. [[Семе|Семките]] се црвеникаво-кафеави по боја и се 1 мм во дијаметар.<ref name="FNA">{{EFloras|1|242000890|Stellaria graminea}}</ref> Носи 10 [[Прашник|прашници]] <ref name="ParnellCurtis">{{Наведена книга|title=Webb's An Irish Flora|last=Parnell|first=J.A.N. <!-- John Adrian Naicker Parnell -->|last2=Curtis|first2=T.G.F.|last3=Cullen|first3=E.L. <!-- Elaine L. Cullen -->|last4=Webb|first4=D.A.|date=2012|publisher=[[Cork University Press]]|isbn=978-185918-4783|edition=8th|location=Cork|language=en|oclc=698911812|author-link4=David Allardice Webb}}</ref> == Распространетост == Потекнува од Евроазија и е широко распространета во други делови од [[Умерена клима|умерениот]] свет како воведен вид и вообичаен [[плевел]]. Во Македонија == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница|Stellaria graminea}} * [https://ucjeps.berkeley.edu/eflora/eflora_display.php?tid=45478 Рачен третман на Џепсон] * [https://burkeherbarium.org/imagecollection/taxon.php?Taxon=Stellaria+graminea Музеј Вашингтон Бурк] * [http://calphotos.berkeley.edu/cgi-bin/img_query?where-taxon=Stellaria+graminea Фото галерија] {{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 3syhdogytwzosi7rujgnqn3xqfvr8kr 5616153 5616150 2026-08-24T14:23:49Z Виолетова 1975 5616153 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image = Stellaria graminea detail.jpeg |genus = Stellaria |species = graminea |authority = [[L.]]<ref name="powo"/> |synonyms_ref = <ref name="powo">{{Cite POWO | id = 310207-2 | last = POWO | date = 2024 | title = ''Stellaria graminea'' L. | access-date = 3 October 2024 }}</ref> |synonyms = {{Species list | Alsine graminea | ([[L.]]) [[Britton]] | Stellaria graminea subsp. arvensis | [[Ehrh.]] | Stellularia graminea | (L.) [[Kuntze]] }} }} '''''Stellaria graminea''''' е вид цветно растение од семејството [[Каранфили|каранфили.]] == Опис == ''Stellaria graminea'' е [[Ризом|ризоматска]] повеќегодишна билка која произведува разгранети стебла што се испружени, раширени, и достигнуваат до околу 90 см во должина. Стеблата се четириаголни, слаби и без влакна. Обложена е со парови линеарни или копјести листови, секој 1-4 см долг. Листовите се со мазни рабови и без влакна, освен неколку влакна што ги обложуваат основите. [[Соцветие|Соцветието]] има неколку цветови, секој на кратка [[цветна дршка]]. Цветот има пет зашилени зелени [[Чашкино ливче|чашкини ливчиња,]] секое долго неколку милиметри, а кои обично се обложени со влакна. Има пет бели ливчиња, секое толку длабоко заоблено што изгледа како да има две. [[Семе|Семките]] се црвеникаво-кафеави по боја и се 1 мм во дијаметар.<ref name="FNA">{{EFloras|1|242000890|Stellaria graminea}}</ref> Носи 10 [[Прашник|прашници]] <ref name="ParnellCurtis">{{Наведена книга|title=Webb's An Irish Flora|last=Parnell|first=J.A.N. <!-- John Adrian Naicker Parnell -->|last2=Curtis|first2=T.G.F.|last3=Cullen|first3=E.L. <!-- Elaine L. Cullen -->|last4=Webb|first4=D.A.|date=2012|publisher=[[Cork University Press]]|isbn=978-185918-4783|edition=8th|location=Cork|language=en|oclc=698911812|author-link4=David Allardice Webb}}</ref> == Распространетост == Потекнува од Евроазија и е широко распространета во други делови од [[Умерена клима|умерениот]] свет како воведен вид и вообичаен [[плевел]]. Во [[Македонија]] расте == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница|Stellaria graminea}} * [https://ucjeps.berkeley.edu/eflora/eflora_display.php?tid=45478 Рачен третман на Џепсон] * [https://burkeherbarium.org/imagecollection/taxon.php?Taxon=Stellaria+graminea Музеј Вашингтон Бурк] * [http://calphotos.berkeley.edu/cgi-bin/img_query?where-taxon=Stellaria+graminea Фото галерија] {{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 2msd2gd71bnllh1roorzxlmnu7kkixj 5616156 5616153 2026-08-24T14:26:37Z Виолетова 1975 5616156 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image = Stellaria graminea detail.jpeg |genus = Stellaria |species = graminea |authority = [[L.]]<ref name="powo"/> |synonyms_ref = <ref name="powo">{{Cite POWO | id = 310207-2 | last = POWO | date = 2024 | title = ''Stellaria graminea'' L. | access-date = 3 October 2024 }}</ref> |synonyms = {{Species list | Alsine graminea | ([[L.]]) [[Britton]] | Stellaria graminea subsp. arvensis | [[Ehrh.]] | Stellularia graminea | (L.) [[Kuntze]] }} }} '''''Stellaria graminea''''' е вид цветно растение од семејството [[Каранфили|каранфили.]] == Опис == ''Stellaria graminea'' е [[Ризом|ризоматска]] повеќегодишна билка која произведува разгранети стебла што се испружени, раширени, и достигнуваат до околу 90 см во должина. Стеблата се четириаголни, слаби и без влакна. Обложена е со парови линеарни или копјести листови, секој 1-4 см долг. Листовите се со мазни рабови и без влакна, освен неколку влакна што ги обложуваат основите. [[Соцветие|Соцветието]] има неколку цветови, секој на кратка [[цветна дршка]]. Цветот има пет зашилени зелени [[Чашкино ливче|чашкини ливчиња,]] секое долго неколку милиметри, а кои обично се обложени со влакна. Има пет бели ливчиња, секое толку длабоко заоблено што изгледа како да има две. [[Семе|Семките]] се црвеникаво-кафеави по боја и се 1 мм во дијаметар.<ref name="FNA">{{EFloras|1|242000890|Stellaria graminea}}</ref> Носи 10 [[Прашник|прашници]] <ref name="ParnellCurtis">{{Наведена книга|title=Webb's An Irish Flora|last=Parnell|first=J.A.N. <!-- John Adrian Naicker Parnell -->|last2=Curtis|first2=T.G.F.|last3=Cullen|first3=E.L. <!-- Elaine L. Cullen -->|last4=Webb|first4=D.A.|date=2012|publisher=[[Cork University Press]]|isbn=978-185918-4783|edition=8th|location=Cork|language=en|oclc=698911812|author-link4=David Allardice Webb}}</ref> == Распространетост == Потекнува од Евроазија и е широко распространета во други делови од [[Умерена клима|умерениот]] свет како воведен вид и вообичаен [[плевел]]. Во [[Македонија]] расте по високопланински пасишта на длабока почва и влажни места, од низините до 2200 метри надморска височина. Видот е познат за Скопска Црна Гора, Јакупица, Шар Планина, Мавровско, Бистра, Дешат, Јабланица, Галичица, Баба, Ниџе, Кожуф, Дудица, Осогово, Плетвар, околината на Крушево, Ресен, Струмица, Делчево, Пехчево и Кадица.<ref name="Флора на Македонија">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=Македонска академија за науките и уметностите|year=1993|volume=Том I св.2|location=Скопје|page=252|author-link=Кирил Мицевски|access-date=15 август 2026}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница|Stellaria graminea}} * [https://ucjeps.berkeley.edu/eflora/eflora_display.php?tid=45478 Рачен третман на Џепсон] * [https://burkeherbarium.org/imagecollection/taxon.php?Taxon=Stellaria+graminea Музеј Вашингтон Бурк] * [http://calphotos.berkeley.edu/cgi-bin/img_query?where-taxon=Stellaria+graminea Фото галерија] {{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Македонија]] sd157i387cxrf37nyb90mkxv3w8jb6g 1 1401565 5616157 2026-08-24T14:27:39Z Виолетова 1975 Создадена страница со: {{СЗР}} 5616157 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1401566 5616158 2026-08-24T14:30:37Z Виолетова 1975 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1349509129|Stellaria aquatica]]“ 5616158 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Myosoton aquaticum Sturm9.jpg|genus=Stellaria|species=aquatica|authority=([[L.]]) [[Scop]]|synonyms=''Myosoton aquaticum'' <small>(L.) Moench</small>}} '''''Stellaria aquatica''''' е вид [[Скриеносеменици|цветно растение]] од фамилијата каранфили [[Caryophyllaceae]].<ref name="Mohlenbrock">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=UP4FnDJHYpsC&q=Myosoton&pg=PA146|title=Flowering Plants: Pokeweeds, Four-o'clocks, Carpetweeds, Cacti, Purslanes, Goosefoots, Pigweeds, and Pinks|last=Mohlenbrock|first=Robert H.|date=18 July 2001|publisher=SIU Press|isbn=9780809323807|page=147|language=en|access-date=18 June 2016}}</ref> Тоа е [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] растение [[Дикотиледони|тревесто]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://plants.usda.gov/plant-profile?symbol=MYAQ|title=Plants Profile for Myosoton aquaticum (giantchickweed)|work=plants.usda.gov|accessdate=18 June 2016}}</ref> со стебла високи помеѓу 10 и 100 см,<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=NURmQDm_dJsC&q=%22Myosoton+Aquaticum%22&pg=PA96|title=Flora of North America: North of Mexico|last=Committee|first=Flora of North America Editorial|publisher=Oxford University Press|year=1993|isbn=9780195222111|page=96|language=en}}</ref> расте во влажни подрачја, на пример, на страните на олуците или под или помеѓу грмушките. Се јавува природно во умерените региони на централна и западна Европа. Цветовите се бели. Растенијата цветаат помеѓу јуни и август. Во Македонија <gallery mode="packed" centered=""> Податотека:Stellaria_aquatica_sl3.jpg Податотека:20130623Myosoton_aquaticum.jpg Податотека:Wasserdarm-1.jpg </gallery> == Наводи == {{Наводи}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Македонија]] jb928ybrez7qllvnkv4scywa4xbmfgl 5616164 5616158 2026-08-24T14:34:25Z Виолетова 1975 5616164 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Myosoton aquaticum Sturm9.jpg|genus=Stellaria|species=aquatica|authority=([[L.]]) [[Scop]]|synonyms=''Myosoton aquaticum'' <small>(L.) Moench</small>}} '''''Stellaria aquatica''''' е вид [[Скриеносеменици|цветно растение]] од фамилијата каранфили [[Caryophyllaceae]].<ref name="Mohlenbrock">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=UP4FnDJHYpsC&q=Myosoton&pg=PA146|title=Flowering Plants: Pokeweeds, Four-o'clocks, Carpetweeds, Cacti, Purslanes, Goosefoots, Pigweeds, and Pinks|last=Mohlenbrock|first=Robert H.|date=18 July 2001|publisher=SIU Press|isbn=9780809323807|page=147|language=en|access-date=18 June 2016}}</ref> Тоа е [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] растение [[Дикотиледони|тревесто]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://plants.usda.gov/plant-profile?symbol=MYAQ|title=Plants Profile for Myosoton aquaticum (giantchickweed)|work=plants.usda.gov|accessdate=18 June 2016}}</ref> со стебла високи помеѓу 10 и 100 см,<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=NURmQDm_dJsC&q=%22Myosoton+Aquaticum%22&pg=PA96|title=Flora of North America: North of Mexico|last=Committee|first=Flora of North America Editorial|publisher=Oxford University Press|year=1993|isbn=9780195222111|page=96|language=en}}</ref> расте во влажни подрачја, на пример, на страните на олуците или под или помеѓу грмушките. Се јавува природно во умерените региони на централна и западна Европа. Цветовите се бели. Растенијата цветаат помеѓу јуни и август. == Во Македонија == Во [[Македонија]] расте по влажни и блатни ливади, мочуришта, покрај езера, оризови ниви, јазови и канали. Видот е познат за Катлановско Блато, Струшко Блато, Моноспитовско Блато, Дојранско Езеро покрај трската, Кочани по оризиштата, покрај Црна Река, Демир Хисар помеѓу селата Железнец и Големо Илино, клисурата на реката Тополка.<ref name="Флора на Македонија">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=Македонска академија за науките и уметностите|year=1993|volume=Том I св.2|location=Скопје|page=252-253|author-link=Кирил Мицевски|access-date=15 август 2026}}</ref> <gallery mode="packed" centered=""> Податотека:Stellaria_aquatica_sl3.jpg Податотека:20130623Myosoton_aquaticum.jpg Податотека:Wasserdarm-1.jpg </gallery> == Наводи == {{Наводи}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Македонија]] ncorq7724h6tt853pa84iprwgc8v082 1 1401567 5616161 2026-08-24T14:30:50Z Виолетова 1975 Создадена страница со: {{СЗР}} 5616161 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1401568 5616167 2026-08-24T15:03:48Z Виолетова 1975 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1306388231|Holosteum umbellatum]]“ 5616167 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Holosteum umbellatum Sturm4.jpg|image_caption=|genus=Holosteum|species=umbellatum|authority=[[L.]]}} '''Штитеста весларка''' ([[науч.]] ''Holosteum umbellatum'') е вид [[Скриеносеменици|цветно растение]] од семејството [[каранфили]]. Потекнува од [[Европа]], но е воведено и во [[Северна Америка]]. Во [[Македонија]] расте == Опис == Ова е == Наводи == [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Каранфили]] [[Категорија:Флора на Македонија]] bvbhgvjagbz0233mu4qio1sffp2h4w4 5616168 5616167 2026-08-24T15:09:25Z Виолетова 1975 5616168 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Holosteum umbellatum Sturm4.jpg|image_caption=|genus=Holosteum|species=umbellatum|authority=[[L.]]}} '''Штитеста весларка''' ([[науч.]] ''Holosteum umbellatum'') е вид [[Скриеносеменици|цветно растение]] од семејството [[каранфили]]. Потекнува од [[Европа]], но е воведено и во [[Северна Америка]]. Во [[Македонија]] расте по суви тревести и песокливи места, покрај грмушки, по насипи, пасишта, селски пасишта, каменливи почви, камењари, ниви и напуштени ниви. Видот е распространет по целата територија на Македонија, од низините до 1300 метри надморска височина.<ref name="ФлораМак1.2">{{ФлораМак1.2|253-254}}</ref> == Опис == Ова е едногодишно растение високо 5-25 см, вертикално, сивкаво и со променливо присуство на жледести влакна во долниот и горниот дел, а може да биде и голо. Базалните листови ланцетовидни, со куси дршки и образуваат розета. Цветовите се на број 3 до 10, со тенки и нееднакво долги дршки групирани во прост штит, цветните дршки кај младите плодови се спуштени надолу. Венечните ливчиња се бели или розеви.<ref name="ФлораМак1.2" /> == Наводи == [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Каранфили]] [[Категорија:Флора на Македонија]] ru18xuhhkp2xqezh02fnngwu1u3zq0y 5616169 5616168 2026-08-24T15:09:55Z Виолетова 1975 5616169 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Holosteum umbellatum Sturm4.jpg|image_caption=|genus=Holosteum|species=umbellatum|authority=[[L.]]}} '''Штитеста весларка''' ([[науч.]] ''Holosteum umbellatum'') е вид [[Скриеносеменици|цветно растение]] од семејството [[каранфили]]. Потекнува од [[Европа]], но е воведено и во [[Северна Америка]]. Во [[Македонија]] расте по суви тревести и песокливи места, покрај грмушки, по насипи, пасишта, селски пасишта, каменливи почви, камењари, ниви и напуштени ниви. Видот е распространет по целата територија на Македонија, од низините до 1300 метри надморска височина.<ref name="ФлораМак1.2">{{ФлораМак1.2|253-254}}</ref> == Опис == Ова е едногодишно растение високо 5-25 см, вертикално, сивкаво и со променливо присуство на жледести влакна во долниот и горниот дел, а може да биде и голо. Базалните листови ланцетовидни, со куси дршки и образуваат розета. Цветовите се на број 3 до 10, со тенки и нееднакво долги дршки групирани во прост штит, цветните дршки кај младите плодови се спуштени надолу. Венечните ливчиња се бели или розеви.<ref name="ФлораМак1.2" /> == Наводи == [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Каранфили]] [[Категорија:Флора на Македонија]] b26cd0gfugsngswdfxzc0uzn5a09f9l 1 1401569 5616170 2026-08-24T15:10:07Z Виолетова 1975 Создадена страница со: {{СЗР}} 5616170 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1401570 5616171 2026-08-24T15:10:34Z Виолетова 1975 Пренасочување кон [[Штитеста весларка]] 5616171 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Штитеста весларка]] ihmcaeyop5m74t9lqzzei40ijvvq6qy 0 1401571 5616180 2026-08-24T15:35:33Z Виолетова 1975 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1370355095|Dichodon cerastoides]]“ 5616180 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Cerastium cerastoides (Dreigriffel-Hornkraut) IMG 9094.jpg|genus=Dichodon|species=cerastoides|authority=([[L.]]) [[Britton]]|synonyms={{hidden begin|title = Список}} *''Alsine multicaulis'' <small>(Willd.) E.H.L.Krause</small> *''Arenaria argaea'' <small>(Boiss. & Balansa) Shinners</small> *''Arenaria trigyna'' <small>(Vill.) Shinners</small> *''Centunculus alpinus'' <small>Scop.</small> *''Cerastium argaeum'' <small>Boiss. & Balansa</small> *''Cerastium cerastoides'' <small>(L.) Britton</small> *''Cerastium elegans'' <small>Fisch. ex Ser.</small> *''Cerastium lagascanum'' <small>C.Vicioso</small> *''Cerastium lapponicum'' <small>Crantz</small> *''Cerastium nivale'' <small>D.Don ex Nyman</small> *''Cerastium obtusifolium'' <small>Kar. & Kir.</small> *''Cerastium refractum'' <small>All.</small> *''Cerastium rupestre'' <small>Fisch. ex Ser.</small> *''Cerastium stellaria'' <small>Vest</small> *''Cerastium stellarioides'' <small>Hartm.</small> *''Cerastium stellarioides'' <small>Hegetschw.</small> *''Cerastium trigynum'' <small>Vill.</small> *''Dichodon argaeum'' <small>(Boiss. & Balansa) Ikonn.</small> *''Provencheria cerastoides'' <small>(L.) B.Boivin</small> *''Stellaria caespitosa'' <small>Dufour</small> *''Stellaria cerastoides'' <small>L.</small> *''Stellaria elegans'' <small>Ser.</small> *''Stellaria glareosa'' <small>Turcz. ex Steud.</small> *''Stellaria multicaulis'' <small>Willd.</small> *''Stellaria radicans'' <small>Lapeyr.</small> {{hidden end}}|synonyms_ref=}} '''''Dichodon cerastoides''''' е вид цветно растение од семејството [[каранфили]]. Се наоѓа во планините на Европа. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Ризница-ред|Cerastium cerastoides|''Cerastium cerastoides''}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Либан]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Македонија]] p1pxafpssr2x2jvkuw9w6tx6wr78om7 5616183 5616180 2026-08-24T15:41:50Z Виолетова 1975 5616183 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Cerastium cerastoides (Dreigriffel-Hornkraut) IMG 9094.jpg|genus=Dichodon|species=cerastoides|authority=([[L.]]) [[Britton]]|synonyms={{hidden begin|title = Список}} *''Alsine multicaulis'' <small>(Willd.) E.H.L.Krause</small> *''Arenaria argaea'' <small>(Boiss. & Balansa) Shinners</small> *''Arenaria trigyna'' <small>(Vill.) Shinners</small> *''Centunculus alpinus'' <small>Scop.</small> *''Cerastium argaeum'' <small>Boiss. & Balansa</small> *''Cerastium cerastoides'' <small>(L.) Britton</small> *''Cerastium elegans'' <small>Fisch. ex Ser.</small> *''Cerastium lagascanum'' <small>C.Vicioso</small> *''Cerastium lapponicum'' <small>Crantz</small> *''Cerastium nivale'' <small>D.Don ex Nyman</small> *''Cerastium obtusifolium'' <small>Kar. & Kir.</small> *''Cerastium refractum'' <small>All.</small> *''Cerastium rupestre'' <small>Fisch. ex Ser.</small> *''Cerastium stellaria'' <small>Vest</small> *''Cerastium stellarioides'' <small>Hartm.</small> *''Cerastium stellarioides'' <small>Hegetschw.</small> *''Cerastium trigynum'' <small>Vill.</small> *''Dichodon argaeum'' <small>(Boiss. & Balansa) Ikonn.</small> *''Provencheria cerastoides'' <small>(L.) B.Boivin</small> *''Stellaria caespitosa'' <small>Dufour</small> *''Stellaria cerastoides'' <small>L.</small> *''Stellaria elegans'' <small>Ser.</small> *''Stellaria glareosa'' <small>Turcz. ex Steud.</small> *''Stellaria multicaulis'' <small>Willd.</small> *''Stellaria radicans'' <small>Lapeyr.</small> {{hidden end}}|synonyms_ref=}} '''''Dichodon cerastoides''''' е вид цветно растение од семејството [[каранфили]]. Се наоѓа во планините на Европа. Во [[Македонија]] расте по влажни места, тресетишта и длабоки почви во високопланинскиот појас, од 1800 до 2600 метри надморска височина.<ref name="ФлораМак1.2">{{ФлораМак1.2|256}}</ref> == Опис == Многугодишно растение, високо 5-15 см, со многубројни ползечки стерилни гранчиња, кои лесно се вкоренуваат. <ref name="ФлораМак1.2" /> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Ризница-ред|Cerastium cerastoides|''Cerastium cerastoides''}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Либан]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 2u7ftcimpfaa7evcb0bynh0qjiwqp80 5616188 5616183 2026-08-24T15:50:04Z Виолетова 1975 5616188 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Cerastium cerastoides (Dreigriffel-Hornkraut) IMG 9094.jpg|genus=Dichodon|species=cerastoides|authority=([[L.]]) [[Britton]]|synonyms={{hidden begin|title = Список}} *''Alsine multicaulis'' <small>(Willd.) E.H.L.Krause</small> *''Arenaria argaea'' <small>(Boiss. & Balansa) Shinners</small> *''Arenaria trigyna'' <small>(Vill.) Shinners</small> *''Centunculus alpinus'' <small>Scop.</small> *''Cerastium argaeum'' <small>Boiss. & Balansa</small> *''Cerastium cerastoides'' <small>(L.) Britton</small> *''Cerastium elegans'' <small>Fisch. ex Ser.</small> *''Cerastium lagascanum'' <small>C.Vicioso</small> *''Cerastium lapponicum'' <small>Crantz</small> *''Cerastium nivale'' <small>D.Don ex Nyman</small> *''Cerastium obtusifolium'' <small>Kar. & Kir.</small> *''Cerastium refractum'' <small>All.</small> *''Cerastium rupestre'' <small>Fisch. ex Ser.</small> *''Cerastium stellaria'' <small>Vest</small> *''Cerastium stellarioides'' <small>Hartm.</small> *''Cerastium stellarioides'' <small>Hegetschw.</small> *''Cerastium trigynum'' <small>Vill.</small> *''Dichodon argaeum'' <small>(Boiss. & Balansa) Ikonn.</small> *''Provencheria cerastoides'' <small>(L.) B.Boivin</small> *''Stellaria caespitosa'' <small>Dufour</small> *''Stellaria cerastoides'' <small>L.</small> *''Stellaria elegans'' <small>Ser.</small> *''Stellaria glareosa'' <small>Turcz. ex Steud.</small> *''Stellaria multicaulis'' <small>Willd.</small> *''Stellaria radicans'' <small>Lapeyr.</small> {{hidden end}}|synonyms_ref=}} '''''Dichodon cerastoides''''' е вид цветно растение од семејството [[каранфили]]. Се наоѓа во планините на Европа. Во [[Македонија]] расте по влажни места, тресетишта и длабоки почви во високопланинскиот појас, од 1800 до 2600 метри надморска височина.<ref name="ФлораМак1.2">{{ФлораМак1.2|256}}</ref> == Опис == Многугодишно растение, високо 5-15 см, со многубројни ползечки стерилни гранчиња, кои лесно се вкоренуваат. Листовите се светлозелени, обично се долги околу 1 см, голи или по работ со тенки влакна. Цветовите се групирани во едноцветни до троцветни дихазиуми. Чашкините ливчиња се долги 4-6 мм, голи во основата со жлездести влакна, тапи и со цилии по работ. Венечните ливчиња се бели.<ref name="ФлораМак1.2" /> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Ризница-ред|Cerastium cerastoides|''Cerastium cerastoides''}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Либан]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Македонија]] g9yolt5w7zpes9cysg9tuvn6m0hgh4p 0 1401572 5616182 2026-08-24T15:38:34Z Виолетова 1975 Пренасочување кон [[Dichodon cerastoides]] 5616182 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Dichodon cerastoides]] 7ri86jeebm2xiolq3i94fm57rpllye4 1 1401573 5616191 2026-08-24T15:55:21Z Виолетова 1975 Создадена страница со: {{СЗР}} 5616191 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1401574 5616212 2026-08-24T16:30:44Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{Инфокутија Филм | име = Подмолно: Тие се меѓу нас | изворен_наслов = Insidious: Out of the Further | слика = Insidious-out-of-the-further-poster.png | големина_на_слика = | алт = | опис = Плакатот на македонски јазик | режисер = Џејкоб Чејс | продуцент = {{Plainlist| * [[Џејсон Блам]] * [[Орен Пели]] *... 5616212 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Филм | име = Подмолно: Тие се меѓу нас | изворен_наслов = Insidious: Out of the Further | слика = Insidious-out-of-the-further-poster.png | големина_на_слика = | алт = | опис = Плакатот на македонски јазик | режисер = Џејкоб Чејс | продуцент = {{Plainlist| * [[Џејсон Блам]] * [[Орен Пели]] * [[Џејмс Ван]] * Ли Винел }} | сценарист = Џејкоб Чејс | сценарио = | приказна = {{Plainlist| * Дејвид Лесли Џонсон-Мекголдрик * Џејкоб Чејс }} | заснован_на = ликови од [[Ли Винел]] | улоги = {{Plainlist| * [[Амелија Ив]] * [[Брендон Переа]] * [[Мејси Ричардсон-Селерс]] * [[Лин Шеј]] }} | раскажувач = | жанр = [[Натприроден хорор]] | музика = [[Џозеф Бишара]] | аниматор = | кинематографија = Дејв Гарбет | монтажа = {{Plainlist| * [[Грегори Плоткин]] * Ана Ротке }} | студио = {{Plainlist| * [[Screen Gems]] * [[Stage 6 Films]] * [[Blumhouse Productions]] * [[Atomic Monster]] }} | дистрибутер = [[Sony Pictures Releasing]] | премиера = 21 август 2026 г. (САД)<br>20 август 2026 г. (Македонија) | времетраење = 106 минути<ref>{{Cite web |date=July 31, 2026 |title=''Insidious: Out of the Further'' (15) |url=https://www.bbfc.co.uk/release/insidious-out-of-the-further-q29sbgvjdglvbjpwwc0xmte4nju5 |access-date=August 13, 2026 |publisher=[[British Board of Film Classification]]}}</ref> | земја = {{САД}} | јазик = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | буџет = 18 милиони долари<ref>{{Cite web |last=Rubin |first=Rebecca |date=August 19, 2026 |title=Box Office: ''Spider-Man: Brand New Day'' to Rule in Fourth Weekend, ''Insidious: Out of the Further'' Aims for $25 Million Debut |url=https://variety.com/2026/film/box-office/box-office-spider-man-brand-new-day-to-beat-insidious-6-1236837576/ |access-date=August 19, 2026 |website=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> | заработка = 60,3 милиони долари<ref name="NUM">{{Cite web |title= Insidious: Out of the Further - Financial Information |url=https://www.the-numbers.com/movie/Insidious-Out-of-the-Further-(2026) |access-date=August 23, 2026 |website=[[The Numbers (website)|The Numbers]]}}</ref><ref name="BOM">{{cite Box Office Mojo |title=Insidious: Out of the Further |id=tt32393988 |website=[[Box Office Mojo]]|access-date=August 23, 2026}}</ref> | претходен = ''[[Подмолно: Црвената врата]]'' (2023) | следен = | imdb_id = | веб_страница = }} '''''Подмолно: Тие се меѓу нас''''' ({{Langx|en|Insidious: Out of the Further}}) — американски надприроден [[Хорор (филм)|филм на ужасите]] од 2026 г., во режија и по сценарио на Џејкоб Чејс. Претставува продолжение на филмот ''[[Подмолно: Црвената врата]]'' (2023) и е шести дел од филмската франшиза ''Подмолно''. Дејството го следи животот на една млада жена што може да стапи во контакт со духови и да ги донесе во смртниот свет, но набрзо станува прогонувана од злонамерни сили. Главните улоги ги толкуваат [[Амелија Ив]], [[Брендон Переа]] и [[Мејси Ричардсон-Селерс]], додека [[Лин Шеј]] ја повторува својата улога од претходните филмови. Премиерата на ''Подмолно: Тие се меѓу нас'' се одржала на 18 август 2026 г. во AMC The Grove 14 во [[Лос Анџелес]], [[Калифорнија]],<ref name=":premiere">{{Cite web |last= |date=2026-08-19 |title=New ‘Insidious’ reflects anxiety of being a new parent: Director - kuwaitTimes |url=https://kuwaittimes.com/article/48387/lifestyle/movies-music/new-insidious-reflects-anxiety-of-being-a-new-parent-director/ |access-date=2026-08-19 |website=Kuwait Times |language=en}}</ref> а во кината во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]] бил пуштен на 21 август 2026 г. од страна на [[Sony Pictures Releasing]]. Во [[Македонија]] премиерата била на 20 август истата година. Филмот добил мешани одзиви од критичарите, но бил оценет како подобрување во однос на неговиот претходник. == Содржина == Филмот ја раскажува приказната за Џема, млада мајка што започнува да живее во куќата каде што го поминала своето детство. Џема открива дека може да премине во натприродното пространство наречено „Онојсвет“ ([[Англиски јазик|англ]]. ''The Further''). Меѓутоа, набрзо сфаќа дека таа не само што заминува во тој свет, туку и незабележано овозможува злите духови од таму да преминат во вистинскиот свет. Обидувајќи се да ја заштити својата ќерка, Џема е принудена да се соочи со темните тајни од своето минато и смртоносните суштества што доаѓаат од Онојсвет. Филмот ја проширува вселената од претходните филмови на ''Подмолно'', носејќи нови ликови и нови закани.<ref>[2]</ref> == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Амелија Ив]] || Џема Хол |- | [[Брендон Переа]] || Ник Мендоза |- | [[Мејси Ричардсон-Селерс]] || Клер |- | [[Лин Шеј]] || Елис Рејнер |- | Сем Спруел || Сајрус Лам |- | Ајленд Остин || Маја Хол |- | [[Лора Гордон]] || Ингрид Хол |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Матична|https://insidious.movie/}} {{IMDb title}} [[Категорија:Филмови од 2026 година]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Американски хорор-филмови]] hpkt252nkrhibs1ltmzotq1xq2le502 5616218 5616212 2026-08-24T16:32:43Z Andrew012p 85224 5616218 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Филм | име = Подмолно: Тие се меѓу нас | изворен_наслов = Insidious: Out of the Further | слика = Подмолно Тие се меѓу нас плакат (МКД).png | големина_на_слика = | алт = | опис = Плакатот на македонски јазик | режисер = Џејкоб Чејс | продуцент = {{Plainlist| * [[Џејсон Блам]] * [[Орен Пели]] * [[Џејмс Ван]] * Ли Винел }} | сценарист = Џејкоб Чејс | сценарио = | приказна = {{Plainlist| * Дејвид Лесли Џонсон-Мекголдрик * Џејкоб Чејс }} | заснован_на = ликови од [[Ли Винел]] | улоги = {{Plainlist| * [[Амелија Ив]] * [[Брендон Переа]] * [[Мејси Ричардсон-Селерс]] * [[Лин Шеј]] }} | раскажувач = | жанр = [[Натприроден хорор]] | музика = [[Џозеф Бишара]] | аниматор = | кинематографија = Дејв Гарбет | монтажа = {{Plainlist| * [[Грегори Плоткин]] * Ана Ротке }} | студио = {{Plainlist| * [[Screen Gems]] * [[Stage 6 Films]] * [[Blumhouse Productions]] * [[Atomic Monster]] }} | дистрибутер = [[Sony Pictures Releasing]] | премиера = 21 август 2026 г. (САД)<br>20 август 2026 г. (Македонија) | времетраење = 106 минути<ref>{{Cite web |date=July 31, 2026 |title=''Insidious: Out of the Further'' (15) |url=https://www.bbfc.co.uk/release/insidious-out-of-the-further-q29sbgvjdglvbjpwwc0xmte4nju5 |access-date=August 13, 2026 |publisher=[[British Board of Film Classification]]}}</ref> | земја = {{САД}} | јазик = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | буџет = 18 милиони долари<ref>{{Cite web |last=Rubin |first=Rebecca |date=August 19, 2026 |title=Box Office: ''Spider-Man: Brand New Day'' to Rule in Fourth Weekend, ''Insidious: Out of the Further'' Aims for $25 Million Debut |url=https://variety.com/2026/film/box-office/box-office-spider-man-brand-new-day-to-beat-insidious-6-1236837576/ |access-date=August 19, 2026 |website=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> | заработка = 60,3 милиони долари<ref name="NUM">{{Cite web |title= Insidious: Out of the Further - Financial Information |url=https://www.the-numbers.com/movie/Insidious-Out-of-the-Further-(2026) |access-date=August 23, 2026 |website=[[The Numbers (website)|The Numbers]]}}</ref><ref name="BOM">{{cite Box Office Mojo |title=Insidious: Out of the Further |id=tt32393988 |website=[[Box Office Mojo]]|access-date=August 23, 2026}}</ref> | претходен = ''[[Подмолно: Црвената врата]]'' (2023) | следен = | imdb_id = | веб_страница = }} '''''Подмолно: Тие се меѓу нас''''' ({{Langx|en|Insidious: Out of the Further}}) — американски надприроден [[Хорор (филм)|филм на ужасите]] од 2026 г., во режија и по сценарио на Џејкоб Чејс. Претставува продолжение на филмот ''[[Подмолно: Црвената врата]]'' (2023) и е шести дел од филмската франшиза ''Подмолно''. Дејството го следи животот на една млада жена што може да стапи во контакт со духови и да ги донесе во смртниот свет, но набрзо станува прогонувана од злонамерни сили. Главните улоги ги толкуваат [[Амелија Ив]], [[Брендон Переа]] и [[Мејси Ричардсон-Селерс]], додека [[Лин Шеј]] ја повторува својата улога од претходните филмови. Премиерата на ''Подмолно: Тие се меѓу нас'' се одржала на 18 август 2026 г. во AMC The Grove 14 во [[Лос Анџелес]], [[Калифорнија]],<ref name=":premiere">{{Cite web |last= |date=2026-08-19 |title=New ‘Insidious’ reflects anxiety of being a new parent: Director - kuwaitTimes |url=https://kuwaittimes.com/article/48387/lifestyle/movies-music/new-insidious-reflects-anxiety-of-being-a-new-parent-director/ |access-date=2026-08-19 |website=Kuwait Times |language=en}}</ref> а во кината во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]] бил пуштен на 21 август 2026 г. од страна на [[Sony Pictures Releasing]]. Во [[Македонија]] премиерата била на 20 август истата година. Филмот добил мешани одзиви од критичарите, но бил оценет како подобрување во однос на неговиот претходник. == Содржина == Филмот ја раскажува приказната за Џема, млада мајка што започнува да живее во куќата каде што го поминала своето детство. Џема открива дека може да премине во натприродното пространство наречено „Онојсвет“ ([[Англиски јазик|англ]]. ''The Further''). Меѓутоа, набрзо сфаќа дека таа не само што заминува во тој свет, туку и незабележано овозможува злите духови од таму да преминат во вистинскиот свет. Обидувајќи се да ја заштити својата ќерка, Џема е принудена да се соочи со темните тајни од своето минато и смртоносните суштества што доаѓаат од Онојсвет. Филмот ја проширува вселената од претходните филмови на ''Подмолно'', носејќи нови ликови и нови закани.<ref>[2]</ref> == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Амелија Ив]] || Џема Хол |- | [[Брендон Переа]] || Ник Мендоза |- | [[Мејси Ричардсон-Селерс]] || Клер |- | [[Лин Шеј]] || Елис Рејнер |- | Сем Спруел || Сајрус Лам |- | Ајленд Остин || Маја Хол |- | [[Лора Гордон]] || Ингрид Хол |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Матична|https://insidious.movie/}} {{IMDb title}} [[Категорија:Филмови од 2026 година]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Американски хорор-филмови]] ad1qv3a5r7cqlwv7qi9syrngpmo9v1k 5616219 5616218 2026-08-24T16:33:01Z Andrew012p 85224 5616219 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Филм | име = Подмолно: Тие се меѓу нас | изворен_наслов = Insidious: Out of the Further | слика = Подмолно Тие се меѓу нас плакат (МКД).png | големина_на_слика = | алт = | опис = Плакатот на македонски јазик | режисер = Џејкоб Чејс | продуцент = {{Plainlist| * [[Џејсон Блам]] * [[Орен Пели]] * [[Џејмс Ван]] * Ли Винел }} | сценарист = Џејкоб Чејс | сценарио = | приказна = {{Plainlist| * Дејвид Лесли Џонсон-Мекголдрик * Џејкоб Чејс }} | заснован_на = ликови од [[Ли Винел]] | улоги = {{Plainlist| * [[Амелија Ив]] * [[Брендон Переа]] * [[Мејси Ричардсон-Селерс]] * [[Лин Шеј]] }} | раскажувач = | жанр = [[Натприроден хорор]] | музика = [[Џозеф Бишара]] | аниматор = | кинематографија = Дејв Гарбет | монтажа = {{Plainlist| * [[Грегори Плоткин]] * Ана Ротке }} | студио = {{Plainlist| * [[Screen Gems]] * [[Stage 6 Films]] * [[Blumhouse Productions]] * [[Atomic Monster]] }} | дистрибутер = [[Sony Pictures Releasing]] | премиера = 21 август 2026 г. (САД)<br>20 август 2026 г. (Македонија) | времетраење = 106 минути<ref>{{Cite web |date=July 31, 2026 |title=''Insidious: Out of the Further'' (15) |url=https://www.bbfc.co.uk/release/insidious-out-of-the-further-q29sbgvjdglvbjpwwc0xmte4nju5 |access-date=August 13, 2026 |publisher=[[British Board of Film Classification]]}}</ref> | земја = {{САД}} | јазик = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | буџет = 18 милиони долари<ref>{{Cite web |last=Rubin |first=Rebecca |date=August 19, 2026 |title=Box Office: ''Spider-Man: Brand New Day'' to Rule in Fourth Weekend, ''Insidious: Out of the Further'' Aims for $25 Million Debut |url=https://variety.com/2026/film/box-office/box-office-spider-man-brand-new-day-to-beat-insidious-6-1236837576/ |access-date=August 19, 2026 |website=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> | заработка = 60,3 милиони долари<ref name="NUM">{{Cite web |title= Insidious: Out of the Further - Financial Information |url=https://www.the-numbers.com/movie/Insidious-Out-of-the-Further-(2026) |access-date=August 23, 2026 |website=[[The Numbers (website)|The Numbers]]}}</ref><ref name="BOM">{{cite Box Office Mojo |title=Insidious: Out of the Further |id=tt32393988 |website=[[Box Office Mojo]]|access-date=August 23, 2026}}</ref> | претходен = ''[[Подмолно: Црвената врата]]'' (2023) | следен = | imdb_id = | веб_страница = }} '''''Подмолно: Тие се меѓу нас''''' ({{Langx|en|Insidious: Out of the Further}}) — американски надприроден [[Хорор (филм)|филм на ужасите]] од 2026 г., во режија и по сценарио на Џејкоб Чејс. Претставува продолжение на филмот ''[[Подмолно: Црвената врата]]'' (2023) и е шести дел од филмската франшиза ''Подмолно''. Дејството го следи животот на една млада жена што може да стапи во контакт со духови и да ги донесе во смртниот свет, но набрзо станува прогонувана од злонамерни сили. Главните улоги ги толкуваат [[Амелија Ив]], [[Брендон Переа]] и [[Мејси Ричардсон-Селерс]], додека [[Лин Шеј]] ја повторува својата улога од претходните филмови. Премиерата на ''Подмолно: Тие се меѓу нас'' се одржала на 18 август 2026 г. во AMC The Grove 14 во [[Лос Анџелес]], [[Калифорнија]],<ref name=":premiere">{{Cite web |last= |date=2026-08-19 |title=New ‘Insidious’ reflects anxiety of being a new parent: Director - kuwaitTimes |url=https://kuwaittimes.com/article/48387/lifestyle/movies-music/new-insidious-reflects-anxiety-of-being-a-new-parent-director/ |access-date=2026-08-19 |website=Kuwait Times |language=en}}</ref> а во кината во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]] бил пуштен на 21 август 2026 г. од страна на [[Sony Pictures Releasing]]. Во [[Македонија]] премиерата била на 20 август истата година. Филмот добил мешани одзиви од критичарите, но бил оценет како подобрување во однос на неговиот претходник. == Содржина == Филмот ја раскажува приказната за Џема, млада мајка што започнува да живее во куќата каде што го поминала своето детство. Џема открива дека може да премине во натприродното пространство наречено „Онојсвет“ ([[Англиски јазик|англ]]. ''The Further''). Меѓутоа, набрзо сфаќа дека таа не само што заминува во тој свет, туку и незабележано овозможува злите духови од таму да преминат во вистинскиот свет. Обидувајќи се да ја заштити својата ќерка, Џема е принудена да се соочи со темните тајни од своето минато и смртоносните суштества што доаѓаат од Онојсвет. Филмот ја проширува вселената од претходните филмови на ''Подмолно'', носејќи нови ликови и нови закани. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Амелија Ив]] || Џема Хол |- | [[Брендон Переа]] || Ник Мендоза |- | [[Мејси Ричардсон-Селерс]] || Клер |- | [[Лин Шеј]] || Елис Рејнер |- | Сем Спруел || Сајрус Лам |- | Ајленд Остин || Маја Хол |- | [[Лора Гордон]] || Ингрид Хол |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Матична|https://insidious.movie/}} {{IMDb title}} [[Категорија:Филмови од 2026 година]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Американски хорор-филмови]] 5ih7f3tm9jc96zl36829f30rbi87u63 1 1401575 5616213 2026-08-24T16:31:03Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{СЗР}} 5616213 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 6 1401576 5616217 2026-08-24T16:32:06Z Andrew012p 85224 {{Податоци за неслободна слика |Опис = филмски плакат |Извор = https://www.cineplexx.mk/film/insidious-out-of-the-further?date=2026-08-24&location=all |Дел = цел |Ниска_резолуција = да |други_информации = }} {{Образложение за неслободна слика |Статија = Подмолно: Тие се меѓу нас |Намена = прикажување |Заменливост = нема }} 5616217 wikitext text/x-wiki == Опис == {{Податоци за неслободна слика |Опис = филмски плакат |Извор = https://www.cineplexx.mk/film/insidious-out-of-the-further?date=2026-08-24&location=all |Дел = цел |Ниска_резолуција = да |други_информации = }} {{Образложение за неслободна слика |Статија = Подмолно: Тие се меѓу нас |Намена = прикажување |Заменливост = нема }} == Лиценцирање == {{Филмски плакат}} 6dkv7r888fqecwvhz724c344qebsjgc 10 1401577 5616220 2026-08-24T16:40:31Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: <includeonly>{{cite web | url = {{#ifeq: {{{id|}}} | {{{id}}} | https://www.boxofficemojo.com/title/tt{{{id}}}/ | {{#if: {{#property:P345}} | https://www.boxofficemojo.com/title/{{First word|{{#property:P345}}|sep=,}}/ | https://www.boxofficemojo.com }} }} | title = {{#if: {{{title|}}} | ''... 5616220 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{cite web | url = {{#ifeq: {{{id|}}} | {{{id}}} | https://www.boxofficemojo.com/title/tt{{{id}}}/ | {{#if: {{#property:P345}} | https://www.boxofficemojo.com/title/{{First word|{{#property:P345}}|sep=,}}/ | https://www.boxofficemojo.com }} }} | title = {{#if: {{{title|}}} | ''{{{title}}}'' | ''{{PAGENAMEBASE}}'' }} | script-title = {{{script-title|}}} | trans-title = {{{trans-title|}}} | language = {{{language|}}} | website = [[Box Office Mojo]] | publisher = {{#if:{{{publisher_hide|}}}| |[[IMDb]]}} | date = {{{date|}}} | location = {{{location|}}} | access-date = {{{access-date|{{{accessdate|}}} }}} | archive-date = {{{archive-date|{{{archivedate|}}} }}} | archive-url = {{{archive-url|{{{archiveurl|}}} }}} | url-status = {{{url-status|{{{dead-url|{{{deadurl|}}}}}}}}} | ref = {{{ref|}}} | df = {{{df|}}} | mode = {{{mode|}}} }}{{#if: {{{id|}}} | | {{EditAtWikidata|pid=P345|{{{1|{{{id|}}}}}}}} }}<!-- -->{{WikidataCheck|property=P345|value={{{id}}}|category=Предлошки со повикување на Box Office Mojo со грешки}}<!-- == Проверка на грешки == No id -->{{#if:{{{id|}}}{{#property:P345}}|| <span style="font-size:100%" class="error citation-comment">{{sp}}Недостасува ID и во предлошката и во Википодатоци; ве молиме додадете го на едно од местата.</span>{{main other|[[Категорија:Шредлошки cite Box Office Mojo со грешки]]}} }}<!-- (Note: error message is provided by CS1 module)--></includeonly><noinclude> {{Документација}} </noinclude> nzyur0oes91ctxew79gwsnflzq2kwta 0 1401578 5616222 2026-08-24T17:38:52Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: [[Податотека:Релятивизм.jpg|мини|Двајца мажи се расправаат за вистинското значење на симболот. Во зависност од гледната точка, тој може да биде деветка, шестка, 7,5±1,5, слика на патот итн.]] '''Релативизам''' ({{langx|la|relativus}} — „релативен, особен“) во филосо... 5616222 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Релятивизм.jpg|мини|Двајца мажи се расправаат за вистинското значење на симболот. Во зависност од гледната точка, тој може да биде деветка, шестка, 7,5±1,5, слика на патот итн.]] '''Релативизам''' ({{langx|la|relativus}} — „релативен, особен“) во [[философија|филозофијата]] — [[методологија|методолошки]] принцип што се состои во [[Апсолут|апсолутизирање]] на релативноста и условноста на содржината на [[спознание|спознанието]]. Релативизмот произлегува од едностраното нагласување на постојаната променливост на реалноста и негирањето на релативната стабилност на нештата и појавите. [[Гносеологија|Гносеолошките]] корени на релативизмот се наоѓаат во отфрлањето на признавањето на непрекинатоста во развојот на знаењето, преувеличувањето на зависноста на процесот на спознание од неговите услови (на пример, од биолошките потреби на субјектот, неговата психичка состојба или достапните логички форми и теоретски средства). Фактот на развојот на спознанието, во тек на кој се надминува секое достигнато ниво на знаење, релативистите го сметаат за доказ за неговата невистинитост, односно субјективност, што води кон негирање на објективноста на спознанието воопшто, односно кон [[агностицизам]]. == Историја == Релативизмот како методолошка поставеност потекнува од учењето на старогрчките [[софисти]]: од тезата на [[Протагора]] „човекот е мера за сите нешта...“ произлегува признавањето дека основа на спознанието е само тековната чувствителност, која не одразува какви било објективни и стабилни појави.<ref>[[Џохадзе, Давид Викторович|Џохадзе Д. В.]] [http://cyberleninka.ru/article/n/antichnyy-dialog-i-dialektika Антички дијалог и дијалектика] {{Wayback|url=http://cyberleninka.ru/article/n/antichnyy-dialog-i-dialektika |date=20141218124651 }} // [[Философија и општество]]. — 2012. — бр. 2. — стр. 23—45</ref> Елементите на релативизмот се карактеристични за [[античка филозофија|античкиот]] [[скептицизам]]: откривајќи ја нецелосноста и условноста на знаењата, како и нивната зависност од историските услови на процесот на спознание, скептицизмот го преувеличува значењето на овие моменти и ги толкува како сведоштво за несигурноста на секое знаење воопшто. Аргументите на релативизмот филозофите од XVI до XVIII век ([[Еразмо Ротердамски]], М. Монтењ, П. Бејл) ги користеле за критика на религиозните догми и основите на метафизиката. Сосема поинаква улога релативизмот има во идеалистичкиот [[емпиризам]] (Џ. Беркли, Д. Хјум; махизмот, [[прагматизам|прагматизмот]], неопозитивизмот). Апсолутизирањето на релативноста, условноста и субјективноста на спознанието, што произлегува од сведувањето на процесот на спознание на емпириски опис на содржината на сетилните впечатоци, тука служи како основа за [[субјективизам]]. == Критики == Чест аргумент<ref>{{cite web| url = http://www.asa3.org/ASA/education/views/reality.htm| title = Craig Rusbult. ''Reality 101''}}</ref><ref>Keith Dixon. ''Is Cultural Relativism Self-Refuting''? (British Journal of Sociology, vol 28, No. 1)</ref><ref>{{cite web| url = http://www.allaboutphilosophy.org/cultural-relativism.htm| title = ''Cultural Relativism'' at All About Philosophy.}}</ref> против релативизмот сугерира дека тој е суштински самонегирачки: тврдењето „сѐ е релативно“ се класифицира или како релативно тврдење или како апсолутно. Ако е релативно, тогаш ова тврдење не ги исклучува апсолутите. Ако пак тврдењето е апсолутно, тогаш тоа обезбедува пример за апсолутно тврдење, докажувајќи дека не се сите вистини релативни. Меѓутоа, овој аргумент против релативизмот важи само за релативизмот што ја поставува вистината како релативна, т.е. епистемолошкиот релативизам или релативизмот на вредноста на вистината. Поточно, само екстремните видови епистемолошки релативизам се соочуваат со оваа критика, бидејќи постојат многу епистемолошки релативисти што тврдат дека некои аспекти од она што се смета за фактички „вистинито“ не се универзални, но сепак прифаќаат дека постојат други универзални вистини (на пр. гасни закони или морални закони). == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == [[Категорија:Методологија]] oiedq9icn1jrgpt6bg13cemy5o2g59k 5616224 5616222 2026-08-24T17:41:15Z Andrew012p 85224 /* Надворешни врски */ 5616224 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Релятивизм.jpg|мини|Двајца мажи се расправаат за вистинското значење на симболот. Во зависност од гледната точка, тој може да биде деветка, шестка, 7,5±1,5, слика на патот итн.]] '''Релативизам''' ({{langx|la|relativus}} — „релативен, особен“) во [[философија|филозофијата]] — [[методологија|методолошки]] принцип што се состои во [[Апсолут|апсолутизирање]] на релативноста и условноста на содржината на [[спознание|спознанието]]. Релативизмот произлегува од едностраното нагласување на постојаната променливост на реалноста и негирањето на релативната стабилност на нештата и појавите. [[Гносеологија|Гносеолошките]] корени на релативизмот се наоѓаат во отфрлањето на признавањето на непрекинатоста во развојот на знаењето, преувеличувањето на зависноста на процесот на спознание од неговите услови (на пример, од биолошките потреби на субјектот, неговата психичка состојба или достапните логички форми и теоретски средства). Фактот на развојот на спознанието, во тек на кој се надминува секое достигнато ниво на знаење, релативистите го сметаат за доказ за неговата невистинитост, односно субјективност, што води кон негирање на објективноста на спознанието воопшто, односно кон [[агностицизам]]. == Историја == Релативизмот како методолошка поставеност потекнува од учењето на старогрчките [[софисти]]: од тезата на [[Протагора]] „човекот е мера за сите нешта...“ произлегува признавањето дека основа на спознанието е само тековната чувствителност, која не одразува какви било објективни и стабилни појави.<ref>[[Џохадзе, Давид Викторович|Џохадзе Д. В.]] [http://cyberleninka.ru/article/n/antichnyy-dialog-i-dialektika Антички дијалог и дијалектика] {{Wayback|url=http://cyberleninka.ru/article/n/antichnyy-dialog-i-dialektika |date=20141218124651 }} // [[Философија и општество]]. — 2012. — бр. 2. — стр. 23—45</ref> Елементите на релативизмот се карактеристични за [[античка филозофија|античкиот]] [[скептицизам]]: откривајќи ја нецелосноста и условноста на знаењата, како и нивната зависност од историските услови на процесот на спознание, скептицизмот го преувеличува значењето на овие моменти и ги толкува како сведоштво за несигурноста на секое знаење воопшто. Аргументите на релативизмот филозофите од XVI до XVIII век ([[Еразмо Ротердамски]], М. Монтењ, П. Бејл) ги користеле за критика на религиозните догми и основите на метафизиката. Сосема поинаква улога релативизмот има во идеалистичкиот [[емпиризам]] (Џ. Беркли, Д. Хјум; махизмот, [[прагматизам|прагматизмот]], неопозитивизмот). Апсолутизирањето на релативноста, условноста и субјективноста на спознанието, што произлегува од сведувањето на процесот на спознание на емпириски опис на содржината на сетилните впечатоци, тука служи како основа за [[субјективизам]]. == Критики == Чест аргумент<ref>{{cite web| url = http://www.asa3.org/ASA/education/views/reality.htm| title = Craig Rusbult. ''Reality 101''}}</ref><ref>Keith Dixon. ''Is Cultural Relativism Self-Refuting''? (British Journal of Sociology, vol 28, No. 1)</ref><ref>{{cite web| url = http://www.allaboutphilosophy.org/cultural-relativism.htm| title = ''Cultural Relativism'' at All About Philosophy.}}</ref> против релативизмот сугерира дека тој е суштински самонегирачки: тврдењето „сѐ е релативно“ се класифицира или како релативно тврдење или како апсолутно. Ако е релативно, тогаш ова тврдење не ги исклучува апсолутите. Ако пак тврдењето е апсолутно, тогаш тоа обезбедува пример за апсолутно тврдење, докажувајќи дека не се сите вистини релативни. Меѓутоа, овој аргумент против релативизмот важи само за релативизмот што ја поставува вистината како релативна, т.е. епистемолошкиот релативизам или релативизмот на вредноста на вистината. Поточно, само екстремните видови епистемолошки релативизам се соочуваат со оваа критика, бидејќи постојат многу епистемолошки релативисти што тврдат дека некои аспекти од она што се смета за фактички „вистинито“ не се универзални, но сепак прифаќаат дека постојат други универзални вистини (на пр. гасни закони или морални закони). == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Relativism}} *{{IEP|url-id=epis-rel|title=Epistemology and Relativism}} * Westacott, E. ''[http://www.iep.utm.edu/relativi/ Relativism]'', 2005, [[Internet Encyclopedia of Philosophy]] * Westacott, E. ''[http://www.iep.utm.edu/c/cog-rel.htm Cognitive Relativism]'', 2006, [[Internet Encyclopedia of Philosophy]] *[http://www.frieze.com/comment/article/best_before_1995/ Professor Ronald Jones on relativism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080808140205/http://www.frieze.com/comment/article/best_before_1995/ |date=2008-08-08 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080808140205/http://www.frieze.com/comment/article/best_before_1995/ |date=2008-08-08 }}<!-- Broken 2013-07-23 --> *[http://www.philosophicalsociety.com/Archives/What%20'Being%20Relative'%20Means.htm ''What 'Being Relative' Means''], a passage from [[Pierre Lecomte du Nouy]]'s "Human Destiny" (1947) *[https://www.bbc.co.uk/programmes/p003hyc8 BBC Radio 4 series "In Our Time", on ''Relativism – the battle against transcendent knowledge'', 19 January 2006] *[http://www.cscs.umich.edu/~crshalizi/reviews/norris-against-relativism/ ''Against Relativism''], by Christopher Noriss *{{cite SEP |url-id=relativism |title=Relativism}} *[https://www.newadvent.org/cathen/12731d.htm The Catholic Encyclopedia] *[http://ndpr.nd.edu/review.cfm?id=8364 Harvey Siegel reviews] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630101539/http://ndpr.nd.edu/review.cfm?id=8364 |date=2007-06-30 }} [[Paul Boghossian]]'s ''Fear of Knowledge'' [[Категорија:Методологија]] [[Категорија:Филозофија на науката]] [[Категорија:Филозофски школи и традиции]] rs1xoo7kpdd3i8yiibbijmcrybj8ch1 1 1401579 5616223 2026-08-24T17:39:02Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{СЗР}} 5616223 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1401580 5616266 2026-08-24T19:28:54Z Buli 2648 Создадена страница со: '''Стефанос Скулидис''' (грчки: Στέφανος Σκουλούδης; 23 ноември 1838, Цариград – 19/20 август 1928, Атина) бил грчки банкар, дипломат и политичар. Тој служел како премиер на Грција од 25 октомври 1915 до 9 јуни 1916 година (според јулијанскиот/грегоријанскиот кален... 5616266 wikitext text/x-wiki '''Стефанос Скулидис''' (грчки: Στέφανος Σκουλούδης; 23 ноември 1838, Цариград – 19/20 август 1928, Атина) бил грчки банкар, дипломат и политичар. Тој служел како премиер на Грција од 25 октомври 1915 до 9 јуни 1916 година (според јулијанскиот/грегоријанскиот календар се среќаваат и датуми како 7 ноември 1915 – 22 јуни 1916). == Ран живот и деловна кариера == Роден е во кварт Пера (Бејоглу) во Цариград (тогаш Отоманско Царство) во семејство со критско потекло. Родителите му биле Јоанис и Зена Скулидис; таткото бил трговец. Основно образование завршил во Цариград. Во 1852 година бил испратен во Атина на средно училиште, а потоа студирал медицина на Универзитетот во Атина (околу 1856–1859), но не ја завршил целосно професијата и се вратил на деловните активности. Во 1859 година се вработил во познатата трговска куќа на браќата Рали (Ralli Brothers), каде што напредувал и до 1863 година станал раководител на операциите во Отоманското Царство. Во 1871 година (некои извори наведуваат 1868) заедно со Андреас Сингрос и други ја основал Банката на Цариград. Стекнал големо богатство и повремено помагал на грчката влада во дипломатски прашања со Османлиите. Околу 1876 година трајно се преселил во Атина. Учествувал и во проекти како исушувањето на езерото Копаис (преку компанија основана во 1880-тите). == Политичка и дипломатска кариера == Во 1881 година првпат бил избран за пратеник (од Сирос, подоцна и од Тива) во редовите на Новата партија на Харилаос Трикупис. Служел како амбасадор (или chargé d’affaires) на Грција во Шпанија (Мадрид, 1882/1883–1886). Бил министер за образование и црковни прашања, потоа министер за морнарица (околу 1892–1893) во владата на Трикупис. Во 1897 година, во владата на Димитриос Ралис, бил министер за надворешни работи и ја водел дипломатската реакција на Грција по поразот во Грчко-турската војна од 1897 година, придонесувајќи за релативно поволни услови во преговорите. Учествувал во организирањето на првите Олимписки игри во 1896 година (и покрај забелешките за трошоците). Во 1912–1913 година бил дел од грчката делегација на Лондонските мировни преговори по Првата балканска војна. Во периодот на Националниот раскол (Еθνικός Διχασμός) за време на Првата светска војна, кралот Константин I го назначил за премиер по оставката на владата на Александрос Заимис. Скулидис ја водел владата во услови на длабока политичка криза меѓу кралот (приврзаник на неутралност) и Елефтериос Венизелос (приврзаник на Антантата). Неговата влада се обидела да ја одржи неутралноста, но се соочила со силен притисок од сојузниците. Поднел оставка во јуни 1916 година и повторно бил заменет со Заимис. По враќањето на Венизелос на власт во 1917 година, Скулидис бил обвинет за предавство, затворен и осуден на парична казна; подоцна бил помилуван. == Подоцнежен живот и наследство == Бил познат и како колекционер на слики; својата колекција ја оставил на Националната галерија. Живеел во куќа позната како „Скулидис Мansion“ (денес дел од хотелскиот комплекс кај плоштадот Синтагма во Атина). Починал во Атина на 89-годишна возраст. Неговите лични архиви (кореспонденција, исечоци од печат и библиотека) се чуваат во библиотеката Генадион на Американското училиште за класични студии во Атина. Скулидис е запаметен како еден од побогатите и поискусните дипломати-политичари на доцниот 19. и почетокот на 20. век во Грција, иако неговиот краток мандат како премиер се одвивал во исклучително тежок период на внатрешен раскол. 5cvgqe1gbpaongag5xhiaiqn3d3n05f 5616268 5616266 2026-08-24T19:34:38Z Buli 2648 5616268 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Premier Skouloudis LCCN2014700654.jpg|мини|Стефанос Скулудис]] '''Стефанос Скулидис''' (грчки: Στέφανος Σκουλούδης; 23 ноември 1838, Цариград – 19/20 август 1928, Атина) бил грчки банкар, дипломат и политичар. Тој служел како [[премиер на Грција]] од 25 октомври 1915 до 9 јуни 1916 година. == Ран живот и деловна кариера == Роден е во кварт Пера ([[Бејоглу]]) во Цариград (тогаш Отоманско Царство) во семејство со критско потекло. Родителите му биле Јоанис и Зена Скулидис; таткото бил трговец. Основно образование завршил во Цариград. Во 1852 година бил испратен во Атина на средно училиште, а потоа студирал медицина на Универзитетот во Атина (околу 1856–1859), но не ја завршил целосно професијата и се вратил на деловните активности. Во 1859 година се вработил во познатата трговска куќа на браќата Рали (''Ralli Brothers''), каде што напредувал и до 1863 година станал раководител на операциите во Отоманското Царство. Во 1871 година (некои извори наведуваат 1868) заедно со Андреас Сингрос и други ја основал Банката на Цариград. Стекнал големо богатство и повремено помагал на грчката влада во дипломатски прашања со Османлиите. Околу 1876 година трајно се преселил во Атина. Учествувал и во проекти како исушувањето на езерото Копаис (преку компанија основана во 1880-тите). == Политичка и дипломатска кариера == Во 1881 година првпат бил избран за пратеник (од Сирос, подоцна и од Тива) во редовите на Новата партија на Харилаос Трикупис. Служел како амбасадор (или ''chargé d’affaires'') на Грција во Шпанија (Мадрид, 1882/1883–1886). Бил министер за образование и црковни прашања, потоа министер за морнарица (околу 1892–1893) во владата на Трикупис. Во 1897 година, во владата на Димитриос Ралис, бил министер за надворешни работи и ја водел дипломатската реакција на Грција по поразот во [[Грчко-турска војна (1897)|Грчко-турската војна]] од 1897 година, придонесувајќи за релативно поволни услови во преговорите. Учествувал во организирањето на [[Летни олимписки игри 1896|првите Олимписки игри]] во 1896 година (и покрај забелешките за трошоците). Во 1912–1913 година бил дел од грчката делегација на Лондонските мировни преговори по Првата балканска војна. Во периодот на Националниот раскол (Еθνικός Διχασμός) за време на Првата светска војна, кралот Константин I го назначил за премиер по оставката на владата на Александрос Заимис. Скулидис ја водел владата во услови на длабока политичка криза меѓу кралот (приврзаник на неутралност) и Елефтериос Венизелос (приврзаник на Антантата). Неговата влада се обидела да ја одржи неутралноста, но се соочила со силен притисок од сојузниците. Поднел оставка во јуни 1916 година и повторно бил заменет со Заимис. По враќањето на Венизелос на власт во 1917 година, Скулидис бил обвинет за предавство, затворен и осуден на парична казна; подоцна бил помилуван. == Подоцнежен живот и наследство == Бил познат и како колекционер на слики; својата колекција ја оставил на Националната галерија. Живеел во куќа позната како „Скулидис Мansion“ (денес дел од хотелскиот комплекс кај плоштадот Синтагма во Атина). Починал во Атина на 89-годишна возраст. Неговите лични архиви (кореспонденција, исечоци од печат и библиотека) се чуваат во библиотеката Генадион на Американското училиште за класични студии во Атина. Скулидис е запаметен како еден од побогатите и поискусните дипломати-политичари на доцниот 19. и почетокот на 20. век во Грција, иако неговиот краток мандат како премиер се одвивал во исклучително тежок период на внатрешен раскол. 97kxwct9x3stemywfnnpxdfs8ck48kv 5616270 5616268 2026-08-24T19:35:35Z Buli 2648 /* Подоцнежен живот и наследство */ 5616270 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Premier Skouloudis LCCN2014700654.jpg|мини|Стефанос Скулудис]] '''Стефанос Скулидис''' (грчки: Στέφανος Σκουλούδης; 23 ноември 1838, Цариград – 19/20 август 1928, Атина) бил грчки банкар, дипломат и политичар. Тој служел како [[премиер на Грција]] од 25 октомври 1915 до 9 јуни 1916 година. == Ран живот и деловна кариера == Роден е во кварт Пера ([[Бејоглу]]) во Цариград (тогаш Отоманско Царство) во семејство со критско потекло. Родителите му биле Јоанис и Зена Скулидис; таткото бил трговец. Основно образование завршил во Цариград. Во 1852 година бил испратен во Атина на средно училиште, а потоа студирал медицина на Универзитетот во Атина (околу 1856–1859), но не ја завршил целосно професијата и се вратил на деловните активности. Во 1859 година се вработил во познатата трговска куќа на браќата Рали (''Ralli Brothers''), каде што напредувал и до 1863 година станал раководител на операциите во Отоманското Царство. Во 1871 година (некои извори наведуваат 1868) заедно со Андреас Сингрос и други ја основал Банката на Цариград. Стекнал големо богатство и повремено помагал на грчката влада во дипломатски прашања со Османлиите. Околу 1876 година трајно се преселил во Атина. Учествувал и во проекти како исушувањето на езерото Копаис (преку компанија основана во 1880-тите). == Политичка и дипломатска кариера == Во 1881 година првпат бил избран за пратеник (од Сирос, подоцна и од Тива) во редовите на Новата партија на Харилаос Трикупис. Служел како амбасадор (или ''chargé d’affaires'') на Грција во Шпанија (Мадрид, 1882/1883–1886). Бил министер за образование и црковни прашања, потоа министер за морнарица (околу 1892–1893) во владата на Трикупис. Во 1897 година, во владата на Димитриос Ралис, бил министер за надворешни работи и ја водел дипломатската реакција на Грција по поразот во [[Грчко-турска војна (1897)|Грчко-турската војна]] од 1897 година, придонесувајќи за релативно поволни услови во преговорите. Учествувал во организирањето на [[Летни олимписки игри 1896|првите Олимписки игри]] во 1896 година (и покрај забелешките за трошоците). Во 1912–1913 година бил дел од грчката делегација на Лондонските мировни преговори по Првата балканска војна. Во периодот на Националниот раскол (Еθνικός Διχασμός) за време на Првата светска војна, кралот Константин I го назначил за премиер по оставката на владата на Александрос Заимис. Скулидис ја водел владата во услови на длабока политичка криза меѓу кралот (приврзаник на неутралност) и Елефтериос Венизелос (приврзаник на Антантата). Неговата влада се обидела да ја одржи неутралноста, но се соочила со силен притисок од сојузниците. Поднел оставка во јуни 1916 година и повторно бил заменет со Заимис. По враќањето на Венизелос на власт во 1917 година, Скулидис бил обвинет за предавство, затворен и осуден на парична казна; подоцна бил помилуван. == Подоцнежен живот и наследство == Бил познат и како колекционер на слики; својата колекција ја оставил на Националната галерија. Живеел во куќа позната како „Скулидис Мansion“ (денес дел од хотелскиот комплекс кај плоштадот Синтагма во Атина). Починал во Атина на 89-годишна возраст. Неговите лични архиви (кореспонденција, исечоци од печат и библиотека) се чуваат во библиотеката Генадион на Американското училиште за класични студии во Атина. Скулидис е запаметен како еден од побогатите и поискусните дипломати-политичари на доцниот 19. и почетокот на 20. век во Грција, иако неговиот краток мандат како премиер се одвивал во исклучително тежок период на внатрешен раскол. [[Категорија:Премиери на Грција]] cek9lmq3weqq3ub4wpk1rvrxp7jf9l7 0 1401581 5616287 2026-08-24T20:17:17Z Ehrlich91 24281 нс 5616287 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Река | name = Шум | name_other = | etymology = | image = Река Шум.jpg | image_size = 250п | image_caption = Реката низ [[Шум (село)|истоименото]] село | map = | map_size = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_caption= | subdivision_type1 = [[Список на држави во светот|Држава]] | subdivision_name1 = {{МКД}} | subdivision_type2 = [[Општини во Македонија|Општина]] | subdivision_name2 = [[Општина Струга|Струга]] | subdivision_type3 = [[Список на населени места во Македонија|Села]] | subdivision_name3 = [[Шум (село)|Шум]] <!---------------------- СЛИВ --> | source1_location = кај селото [[Шум (село)|Шум]] | source1_coordinates= <!--{{coord|...}}--> | source1_elevation = | mouth_location = кај [[Враништа]] | mouth_coordinates = {{coord|41|12|17|N|20|40|15|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} | mouth_elevation = | altitude_difference= | progression = [[Беличка Река (Јабланичка)|Беличка Река]] → {{ПЦрнДрим}} | river_system = | basin_size = | basin_landmarks = | basin_population = <!---------------------- ФИЗИЧКИ ОСОБЕНОСТИ --> | length = | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= | discharge1_min = | discharge1_avg = | discharge1_max = <!---------------------- ПРИНАДЛЕЖНОСТИ --> | tributaries_left = | tributaries_right = | waterbodies = | waterfalls = | bridges = | ports = | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''Шум''' — [[река]] во југозападниот дел на [[Македонија]], која извира од истоимениот извор. == Тек == Малата река тече низ атарот на селото [[Шум (село)|Шум]], пред да се влие во [[Беличка Река (Јабланичка)|Беличка Река]], која пак е лева притока на [[Црн Дрим]]. == Поврзано == * [[Црн Дрим]] * [[Шум (село)|Шум]] == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Šum River}} [[Категорија:Реки во Македонија]] [[Категорија:Шум (село)]] 9523dnqls6pezwf2ery7l21i21ikcpx 0 1401582 5616288 2026-08-24T20:17:56Z Buli 2648 Создадена страница со: '''Иса Болетини''' (алб. *Isa Boletini*; 15 јануари 1864, Болетин кај Митровица, Косовски вилает, Османско Царство – 23/24 јануари 1916, Подгорица, Кнежевство/Кралство Црна Гора) бил албански револуционер, командант на герилски сили, политичар и една од водечките фи... 5616288 wikitext text/x-wiki '''Иса Болетини''' (алб. *Isa Boletini*; 15 јануари 1864, Болетин кај Митровица, Косовски вилает, Османско Царство – 23/24 јануари 1916, Подгорица, Кнежевство/Кралство Црна Гора) бил албански револуционер, командант на герилски сили, политичар и една од водечките фигури на албанското национално движење (Рилинѓа) од крајот на XIX и почетокот на XX век. Познат е и како „''Лавот на Косово''“ (алб. Luani i Kosovës). == Потекло и рани години == Роден е во селото Болетин (денес општина Звечан/Митровица, Косово) во албанско муслиманско семејство од братството Максутај на племето Шала. Семејството се преселило од Исниќ кај Дечани поради крвна одмазда (''gjakmarrja''). Уште како млад се вклучил во албанските национални организации. На околу 17 години учествувал во битката кај Сливово (22 април 1881) како борец на Албанската лига од Призрен против османлиските сили. Подоцна ја поддржал [[Пеќска лига|Пеќската лига]] (1899–1900) и се спротивставувал на странските интервенции во регионот. == Дејност во Османското Царство == Во почетокот на XX век станал влијателен локален водач во областа Митровица. Околу 1902 бил поканет во Истанбул каде служел како личен стражар (''tüfenkçi'') на султанот [[Абдул Хамид II]]. Се вратил во Косово околу 1906 со привилегии. По [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]] (1908) првично ја поддржал, но потоа се спротивставил на централистичката и антиисламска/антинационална политика на младотурците, особено на новите даноци. Водел отпор против османлиската власт во 1909–1910 (вклучувајќи битки во зоните Штимље–Царалево) и бил еден од клучните водачи на големите албански востанија од 1910 и 1912 година во Косовскиот вилает (Дреница, Митровица, Подуево, Приштина и други области). == Улога во независноста и Балканските војни == За време на Првата балканска војна (1912) ги организирал албанските доброволци против српските и црногорските сили. Присуствувал во Валона во деновите на прогласувањето на независноста на Албанија (28 ноември 1912) заедно со претставниците од Косово, покрај [[Исмаил Ќемали]], и учествувал во организирањето на вооружените сили за одбрана на Привремената влада. Во 1913 бил член на албанската делегација во Лондон, каде протестирал против одлуките на Големите сили за границите што го оставиле Косово и други албански населени подрачја надвор од новата држава. Служел и како телохранител/близок соработник на кнезот [[Вилхелм фон Вид]](1914). == Подоцнежна дејност и смрт == Продолжил со отпор против српската и црногорската окупација на Косово, учествувајќи во качачкото (герилско) движење. Во јануари 1916, за време на преговори или престој во Подгорица, бил убиен во престрелка со црногорски сили (на мостот Рибница или во нејзина близина), заедно со синовите Халил и Захид, внуци и други соборци. Околностите остануваат делумно нејасни; албанските извори ја опишуваат како предавство/заседа. Неговите останки подоцна биле пренесени во Митровица (2011). 9s7rhpj99wagrszkl1phca5h12n82cl 5616290 5616288 2026-08-24T20:19:34Z Buli 2648 5616290 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Isa Boletini, Dutch Military Mission (1914) (cropped).jpg|мини|Иса Болетини]] '''Иса Болетини''' (алб. *Isa Boletini*; 15 јануари 1864, Болетин кај Митровица, Косовски вилает, Османско Царство – 23/24 јануари 1916, Подгорица, Кнежевство/Кралство Црна Гора) бил албански револуционер, командант на герилски сили, политичар и една од водечките фигури на албанското национално движење (Рилинѓа) од крајот на XIX и почетокот на XX век. Познат е и како „''Лавот на Косово''“ (алб. Luani i Kosovës). == Потекло и рани години == Роден е во селото Болетин (денес општина Звечан/Митровица, Косово) во албанско муслиманско семејство од братството Максутај на племето Шала. Семејството се преселило од Исниќ кај Дечани поради крвна одмазда (''gjakmarrja''). Уште како млад се вклучил во албанските национални организации. На околу 17 години учествувал во битката кај Сливово (22 април 1881) како борец на Албанската лига од Призрен против османлиските сили. Подоцна ја поддржал [[Пеќска лига|Пеќската лига]] (1899–1900) и се спротивставувал на странските интервенции во регионот. == Дејност во Османското Царство == Во почетокот на XX век станал влијателен локален водач во областа Митровица. Околу 1902 бил поканет во Истанбул каде служел како личен стражар (''tüfenkçi'') на султанот [[Абдул Хамид II]]. Се вратил во Косово околу 1906 со привилегии. По [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]] (1908) првично ја поддржал, но потоа се спротивставил на централистичката и антиисламска/антинационална политика на младотурците, особено на новите даноци. Водел отпор против османлиската власт во 1909–1910 (вклучувајќи битки во зоните Штимље–Царалево) и бил еден од клучните водачи на големите албански востанија од 1910 и 1912 година во Косовскиот вилает (Дреница, Митровица, Подуево, Приштина и други области). == Улога во независноста и Балканските војни == За време на Првата балканска војна (1912) ги организирал албанските доброволци против српските и црногорските сили. Присуствувал во Валона во деновите на прогласувањето на независноста на Албанија (28 ноември 1912) заедно со претставниците од Косово, покрај [[Исмаил Ќемали]], и учествувал во организирањето на вооружените сили за одбрана на Привремената влада. Во 1913 бил член на албанската делегација во Лондон, каде протестирал против одлуките на Големите сили за границите што го оставиле Косово и други албански населени подрачја надвор од новата држава. Служел и како телохранител/близок соработник на кнезот [[Вилхелм фон Вид]](1914). == Подоцнежна дејност и смрт == Продолжил со отпор против српската и црногорската окупација на Косово, учествувајќи во качачкото (герилско) движење. Во јануари 1916, за време на преговори или престој во Подгорица, бил убиен во престрелка со црногорски сили (на мостот Рибница или во нејзина близина), заедно со синовите Халил и Захид, внуци и други соборци. Околностите остануваат делумно нејасни; албанските извори ја опишуваат како предавство/заседа. Неговите останки подоцна биле пренесени во Митровица (2011). e0bao9jblcxr3fe952qsovbienwuxo9 5616291 5616290 2026-08-24T20:19:58Z Buli 2648 5616291 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Isa Boletini, Dutch Military Mission (1914) (cropped).jpg|мини|Иса Болетини]] '''Иса Болетини''' ({{langx|sq|Isa Boletini}}; 15 јануари 1864, Болетин кај Митровица, Косовски вилает, Османско Царство – 23/24 јануари 1916, Подгорица, Кнежевство/Кралство Црна Гора) бил албански револуционер, командант на герилски сили, политичар и една од водечките фигури на албанското национално движење (Рилинѓа) од крајот на XIX и почетокот на XX век. Познат е и како „''Лавот на Косово''“ (алб. Luani i Kosovës). == Потекло и рани години == Роден е во селото Болетин (денес општина Звечан/Митровица, Косово) во албанско муслиманско семејство од братството Максутај на племето Шала. Семејството се преселило од Исниќ кај Дечани поради крвна одмазда (''gjakmarrja''). Уште како млад се вклучил во албанските национални организации. На околу 17 години учествувал во битката кај Сливово (22 април 1881) како борец на Албанската лига од Призрен против османлиските сили. Подоцна ја поддржал [[Пеќска лига|Пеќската лига]] (1899–1900) и се спротивставувал на странските интервенции во регионот. == Дејност во Османското Царство == Во почетокот на XX век станал влијателен локален водач во областа Митровица. Околу 1902 бил поканет во Истанбул каде служел како личен стражар (''tüfenkçi'') на султанот [[Абдул Хамид II]]. Се вратил во Косово околу 1906 со привилегии. По [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]] (1908) првично ја поддржал, но потоа се спротивставил на централистичката и антиисламска/антинационална политика на младотурците, особено на новите даноци. Водел отпор против османлиската власт во 1909–1910 (вклучувајќи битки во зоните Штимље–Царалево) и бил еден од клучните водачи на големите албански востанија од 1910 и 1912 година во Косовскиот вилает (Дреница, Митровица, Подуево, Приштина и други области). == Улога во независноста и Балканските војни == За време на Првата балканска војна (1912) ги организирал албанските доброволци против српските и црногорските сили. Присуствувал во Валона во деновите на прогласувањето на независноста на Албанија (28 ноември 1912) заедно со претставниците од Косово, покрај [[Исмаил Ќемали]], и учествувал во организирањето на вооружените сили за одбрана на Привремената влада. Во 1913 бил член на албанската делегација во Лондон, каде протестирал против одлуките на Големите сили за границите што го оставиле Косово и други албански населени подрачја надвор од новата држава. Служел и како телохранител/близок соработник на кнезот [[Вилхелм фон Вид]](1914). == Подоцнежна дејност и смрт == Продолжил со отпор против српската и црногорската окупација на Косово, учествувајќи во качачкото (герилско) движење. Во јануари 1916, за време на преговори или престој во Подгорица, бил убиен во престрелка со црногорски сили (на мостот Рибница или во нејзина близина), заедно со синовите Халил и Захид, внуци и други соборци. Околностите остануваат делумно нејасни; албанските извори ја опишуваат како предавство/заседа. Неговите останки подоцна биле пренесени во Митровица (2011). dqnzmayslvw34eqf2aoucvaiyo8c2pq 5616294 5616291 2026-08-24T20:21:31Z Buli 2648 /* Подоцнежна дејност и смрт */ 5616294 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Isa Boletini, Dutch Military Mission (1914) (cropped).jpg|мини|Иса Болетини]] '''Иса Болетини''' ({{langx|sq|Isa Boletini}}; 15 јануари 1864, Болетин кај Митровица, Косовски вилает, Османско Царство – 23/24 јануари 1916, Подгорица, Кнежевство/Кралство Црна Гора) бил албански револуционер, командант на герилски сили, политичар и една од водечките фигури на албанското национално движење (Рилинѓа) од крајот на XIX и почетокот на XX век. Познат е и како „''Лавот на Косово''“ (алб. Luani i Kosovës). == Потекло и рани години == Роден е во селото Болетин (денес општина Звечан/Митровица, Косово) во албанско муслиманско семејство од братството Максутај на племето Шала. Семејството се преселило од Исниќ кај Дечани поради крвна одмазда (''gjakmarrja''). Уште како млад се вклучил во албанските национални организации. На околу 17 години учествувал во битката кај Сливово (22 април 1881) како борец на Албанската лига од Призрен против османлиските сили. Подоцна ја поддржал [[Пеќска лига|Пеќската лига]] (1899–1900) и се спротивставувал на странските интервенции во регионот. == Дејност во Османското Царство == Во почетокот на XX век станал влијателен локален водач во областа Митровица. Околу 1902 бил поканет во Истанбул каде служел како личен стражар (''tüfenkçi'') на султанот [[Абдул Хамид II]]. Се вратил во Косово околу 1906 со привилегии. По [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]] (1908) првично ја поддржал, но потоа се спротивставил на централистичката и антиисламска/антинационална политика на младотурците, особено на новите даноци. Водел отпор против османлиската власт во 1909–1910 (вклучувајќи битки во зоните Штимље–Царалево) и бил еден од клучните водачи на големите албански востанија од 1910 и 1912 година во Косовскиот вилает (Дреница, Митровица, Подуево, Приштина и други области). == Улога во независноста и Балканските војни == За време на Првата балканска војна (1912) ги организирал албанските доброволци против српските и црногорските сили. Присуствувал во Валона во деновите на прогласувањето на независноста на Албанија (28 ноември 1912) заедно со претставниците од Косово, покрај [[Исмаил Ќемали]], и учествувал во организирањето на вооружените сили за одбрана на Привремената влада. Во 1913 бил член на албанската делегација во Лондон, каде протестирал против одлуките на Големите сили за границите што го оставиле Косово и други албански населени подрачја надвор од новата држава. Служел и како телохранител/близок соработник на кнезот [[Вилхелм фон Вид]](1914). == Подоцнежна дејност и смрт == Продолжил со отпор против српската и црногорската окупација на Косово, учествувајќи во качачкото (герилско) движење. Во јануари 1916, за време на преговори или престој во Подгорица, бил убиен во престрелка со црногорски сили (на мостот Рибница или во нејзина близина), заедно со синовите Халил и Захид, внуци и други соборци. Околностите остануваат делумно нејасни; албанските извори ја опишуваат како предавство/заседа. Неговите останки подоцна биле пренесени во Митровица (2011). [[Категорија:Албанска преродба]] 8n09m88s5s2ijj69voxz8y9zf46ekns 5616295 5616294 2026-08-24T20:21:46Z Buli 2648 /* Улога во независноста и Балканските војни */ 5616295 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Isa Boletini, Dutch Military Mission (1914) (cropped).jpg|мини|Иса Болетини]] '''Иса Болетини''' ({{langx|sq|Isa Boletini}}; 15 јануари 1864, Болетин кај Митровица, Косовски вилает, Османско Царство – 23/24 јануари 1916, Подгорица, Кнежевство/Кралство Црна Гора) бил албански револуционер, командант на герилски сили, политичар и една од водечките фигури на албанското национално движење (Рилинѓа) од крајот на XIX и почетокот на XX век. Познат е и како „''Лавот на Косово''“ (алб. Luani i Kosovës). == Потекло и рани години == Роден е во селото Болетин (денес општина Звечан/Митровица, Косово) во албанско муслиманско семејство од братството Максутај на племето Шала. Семејството се преселило од Исниќ кај Дечани поради крвна одмазда (''gjakmarrja''). Уште како млад се вклучил во албанските национални организации. На околу 17 години учествувал во битката кај Сливово (22 април 1881) како борец на Албанската лига од Призрен против османлиските сили. Подоцна ја поддржал [[Пеќска лига|Пеќската лига]] (1899–1900) и се спротивставувал на странските интервенции во регионот. == Дејност во Османското Царство == Во почетокот на XX век станал влијателен локален водач во областа Митровица. Околу 1902 бил поканет во Истанбул каде служел како личен стражар (''tüfenkçi'') на султанот [[Абдул Хамид II]]. Се вратил во Косово околу 1906 со привилегии. По [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]] (1908) првично ја поддржал, но потоа се спротивставил на централистичката и антиисламска/антинационална политика на младотурците, особено на новите даноци. Водел отпор против османлиската власт во 1909–1910 (вклучувајќи битки во зоните Штимље–Царалево) и бил еден од клучните водачи на големите албански востанија од 1910 и 1912 година во Косовскиот вилает (Дреница, Митровица, Подуево, Приштина и други области). == Улога во независноста и Балканските војни == За време на Првата балканска војна (1912) ги организирал албанските доброволци против српските и црногорските сили. Присуствувал во Валона во деновите на прогласувањето на независноста на Албанија (28 ноември 1912) заедно со претставниците од Косово, покрај [[Исмаил Ќемали]], и учествувал во организирањето на вооружените сили за одбрана на Привремената влада. Во 1913 бил член на албанската делегација во Лондон, каде протестирал против одлуките на Големите сили за границите што го оставиле Косово и други албански населени подрачја надвор од новата држава. Служел и како телохранител/близок соработник на кнезот [[Вилхелм фон Вид]] (1914). == Подоцнежна дејност и смрт == Продолжил со отпор против српската и црногорската окупација на Косово, учествувајќи во качачкото (герилско) движење. Во јануари 1916, за време на преговори или престој во Подгорица, бил убиен во престрелка со црногорски сили (на мостот Рибница или во нејзина близина), заедно со синовите Халил и Захид, внуци и други соборци. Околностите остануваат делумно нејасни; албанските извори ја опишуваат како предавство/заседа. Неговите останки подоцна биле пренесени во Митровица (2011). [[Категорија:Албанска преродба]] qzhz25vdbcdsjmxnoql3i3w8zb4o9o1 1 1401583 5616289 2026-08-24T20:18:18Z Ehrlich91 24281 Создадена страница со: {{СЗР}} {{ВПМ}} 5616289 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} {{ВПМ}} gb6mllq152llz1mi7o5acnlbw8trody 0 1401584 5616293 2026-08-24T20:21:22Z Ehrlich91 24281 Создадена страница со: '''Шум''' може да се однесува на следново: * [[шум]] — неопределени звуци во далечина * [[Шум (река)]] — река во Струшко * [[Шум (село)]] — село во Струшко {{Појаснување}} 5616293 wikitext text/x-wiki '''Шум''' може да се однесува на следново: * [[шум]] — неопределени звуци во далечина * [[Шум (река)]] — река во Струшко * [[Шум (село)]] — село во Струшко {{Појаснување}} 5wkkwqso99a99br4q9rpiyul2nj5voj 1 1401585 5616296 2026-08-24T20:24:00Z Ehrlich91 24281 Создадена страница со: {{СЗР}} 5616296 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 14 1401586 5616315 2026-08-24T20:59:26Z Dandarmkd 31127 Создадена страница со: {{WikiProject Stub sorting category}} {{Stub Category |article=[[Евровизија]] или поврзани изданија на Евровизија |newstub=Евровизија-никулец |category=Евровизија }} [[Категорија:Никулци за музички настани| Евровизија]] 5616315 wikitext text/x-wiki {{WikiProject Stub sorting category}} {{Stub Category |article=[[Евровизија]] или поврзани изданија на Евровизија |newstub=Евровизија-никулец |category=Евровизија }} [[Категорија:Никулци за музички настани| Евровизија]] 4vz4wuv5mtbgcc24cjjggl2g85gzgca 10 1401587 5616316 2026-08-24T21:03:47Z Dandarmkd 31127 Создадена страница со: {{cmbox |image = [[File:Wiki letter w.svg]] |templatestyles=WikiProject Stub sorting category/styles.css |class = wpss-cat |text = Оваа категорија е одржувана од '''[[Википедија:ВикиПроект Сортирање никулци|ВикиПроект „Сортирање никулци“]]'''.<br/> Ве молиме '''предложете нови предлошки и категории за никулци... 5616316 wikitext text/x-wiki {{cmbox |image = [[File:Wiki letter w.svg]] |templatestyles=WikiProject Stub sorting category/styles.css |class = wpss-cat |text = Оваа категорија е одржувана од '''[[Википедија:ВикиПроект Сортирање никулци|ВикиПроект „Сортирање никулци“]]'''.<br/> Ве молиме '''предложете нови предлошки и категории за никулци ''[[Википедија:ВикиПроект Сортирање никулци/Предлози|тука]]''''' пред создавањето. }}<noinclude> {{документација}} </noinclude> b0a7p77s5lwhuvwel1ia0diflxed5tr 14 1401588 5616321 2026-08-24T21:12:05Z Dandarmkd 31127 Создадена страница со: {{Commons category|Slovenia in the Eurovision Song Contest}} {{Портал|Словенија}} [[Категорија:Земји на Евровизија]] [[Категорија:Словенечка музика|Евровизија]] 5616321 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Slovenia in the Eurovision Song Contest}} {{Портал|Словенија}} [[Категорија:Земји на Евровизија]] [[Категорија:Словенечка музика|Евровизија]] 2z586zm08kj7mirerpfqeqs5vc3j22y 14 1401589 5616329 2026-08-24T21:25:08Z Dandarmkd 31127 Создадена страница со: {{Катпов|Монако на Евровизија}} [[Категорија:Земји на Евровизија]] [[Категорија:Моначка музика|Евровизија]] 5616329 wikitext text/x-wiki {{Катпов|Монако на Евровизија}} [[Категорија:Земји на Евровизија]] [[Категорија:Моначка музика|Евровизија]] 43x2gw6o12athcnl4vsiiu6rs5h3m0j 14 1401590 5616333 2026-08-24T21:34:28Z Dandarmkd 31127 Создадена страница со: {{Commons category|Denmark in the Eurovision Song Contest}} {{Портал|Данска}} {{Катпов|Данска на Евровизија}} [[Категорија:Земји на Евровизија]] [[Категорија:Данска музика|Евровизија]] 5616333 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Denmark in the Eurovision Song Contest}} {{Портал|Данска}} {{Катпов|Данска на Евровизија}} [[Категорија:Земји на Евровизија]] [[Категорија:Данска музика|Евровизија]] eju1m9c3vpozkihn4mlxyanqm7w96o1 0 1401591 5616338 2026-08-24T22:00:36Z Buli 2648 Создадена страница со: '''Албанските племиња''' (албански: fis; множина: fise) биле традиционални родовско-племенски заедници кои претставувале значаен облик на општествена организација кај Албанците, особено во планинските области на северна и североисточна Албанија, Косов... 5616338 wikitext text/x-wiki '''Албанските племиња''' (албански: fis; множина: fise) биле традиционални родовско-племенски заедници кои претставувале значаен облик на општествена организација кај Албанците, особено во планинските области на северна и североисточна Албанија, Косово, Црна Гора и соседните подрачја. Основата на fis најчесто била претставата за заедничко потекло по машка линија, иако не сите историски племенски заедници биле составени исклучиво од роднини. Племенскиот систем бил особено развиен кај Гегите во северна Албанија и соседните планински области. Племињата имале сопствени територии, обичаи и локални институции, а нивните внатрешни односи во голема мера се регулирале со обичајното право. Во северноалбанските планини значајна улога имале собранијата на старешините и наследните племенски водачи. За време на османлиското владеење, дел од планинските племиња задржале значителна локална автономија и се спротивставувале на обидите за целосно воведување на османлиската администрација и даночниот систем. Во организацијата на дел од северноалбанските племиња значајна единица бил бајракот (''bajrak''), првобитно османлиска воено-административна единица чие име значи „знаме“. На чело на бајракот стоел бајрактар (''bajraktar''), кој имал воена и политичка улога. Поголемите племенски области можеле да се состојат од повеќе бајраци. Така, Мирдита, на пример, историски била поголема племенска област составена од повеќе бајраци, меѓу кои Орош, Кушнени и Спаќи. Меѓу позначајните историски племиња и племенски области во северна Албанија и соседните подрачја се вбројуваат Келменди, Хоти, Груда, Кастрати, Шкрели, Бога, Шала, Шоши, Шлаку, Топлана, Бериша, Никaj, Мертури, Красниќи, Гаши, Тачи, Мирдита и други. Систематскиот преглед на Роберт Елси опфаќа племиња од областите Малесија е Мадхе, Пулат, Дукаѓин, Ѓаковија, Пука, Лежа, Мирдита, Мат и горниот тек на Дрим. Племенската организација не била единствена за сите Албанци, ниту пак сите заедници што историските извори ги нарекуваат „племиња“ имале ист степен на родовска поврзаност. Во јужна Албанија племенскиот систем бил значително послаб во споредба со северните планински области. Со создавањето на современата албанска држава и постепеното јакнење на централната власт во текот на XX век, традиционалниот племенски систем постепено го изгубил своето политичко и административно значење. e5gmun71fjvl9pxyf2blpgskcj4rvr4 5616339 5616338 2026-08-24T22:05:47Z Buli 2648 5616339 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Northern Albanian Tribal Regions.png|мини|Традиционалните територии на албанските племиња во северна Албанија]] '''Албанските племиња''' (албански: fis; множина: fise) биле традиционални родовско-племенски заедници кои претставувале значаен облик на општествена организација кај [[Албанците]], особено во планинските области на северна и североисточна Албанија, Косово, Црна Гора и соседните подрачја. Основата на fis најчесто била претставата за заедничко потекло по машка линија, иако не сите историски племенски заедници биле составени исклучиво од роднини. Племенскиот систем бил особено развиен кај Гегите во северна Албанија и соседните планински области. Племињата имале сопствени територии, обичаи и локални институции, а нивните внатрешни односи во голема мера се регулирале со обичајното право. Во северноалбанските планини значајна улога имале собранијата на старешините и наследните племенски водачи. За време на османлиското владеење, дел од планинските племиња задржале значителна локална автономија и се спротивставувале на обидите за целосно воведување на османлиската администрација и даночниот систем. Во организацијата на дел од северноалбанските племиња значајна единица бил бајракот (''bajrak''), првобитно османлиска воено-административна единица чие име значи „знаме“. На чело на бајракот стоел бајрактар (''bajraktar''), кој имал воена и политичка улога. Поголемите племенски области можеле да се состојат од повеќе бајраци. Така, Мирдита, на пример, историски била поголема племенска област составена од повеќе бајраци, меѓу кои Орош, Кушнени и Спаќи. Меѓу позначајните историски племиња и племенски области во северна Албанија и соседните подрачја се вбројуваат Келменди, Хоти, Груда, Кастрати, Шкрели, Бога, Шала, Шоши, Шлаку, Топлана, Бериша, Никaj, Мертури, Красниќи, Гаши, Тачи, Мирдита и други. Систематскиот преглед на Роберт Елси опфаќа племиња од областите Малесија е Мадхе, Пулат, Дукаѓин, Ѓаковија, Пука, Лежа, Мирдита, Мат и горниот тек на Дрим. Племенската организација не била единствена за сите Албанци, ниту пак сите заедници што историските извори ги нарекуваат „племиња“ имале ист степен на родовска поврзаност. Во јужна Албанија племенскиот систем бил значително послаб во споредба со северните планински области. Со создавањето на современата албанска држава и постепеното јакнење на централната власт во текот на XX век, традиционалниот племенски систем постепено го изгубил своето политичко и административно значење. dno4vbv1y6cmy4dziubhxfbpfun7xo2 5616340 5616339 2026-08-24T22:06:46Z Buli 2648 5616340 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Northern Albanian Tribal Regions.png|мини|Традиционалните територии на албанските племиња во северна Албанија]] '''Албанските племиња''' (албански: fis; множина: fise) биле традиционални родовско-племенски заедници кои претставувале значаен облик на општествена организација кај [[Албанците]], особено во планинските области на северна и североисточна Албанија, Косово, Црна Гора и соседните подрачја. Основата на fis најчесто била претставата за заедничко потекло по машка линија, иако не сите историски племенски заедници биле составени исклучиво од роднини. Племенскиот систем бил особено развиен кај Гегите во северна Албанија и соседните планински области. Племињата имале сопствени територии, обичаи и локални институции, а нивните внатрешни односи во голема мера се регулирале со обичајното право. Во северноалбанските планини значајна улога имале собранијата на старешините и наследните племенски водачи. За време на османлиското владеење, дел од планинските племиња задржале значителна локална автономија и се спротивставувале на обидите за целосно воведување на османлиската администрација и даночниот систем. Во организацијата на дел од северноалбанските племиња значајна единица бил бајракот (''bajrak''), првобитно османлиска воено-административна единица чие име значи „знаме“. На чело на бајракот стоел бајрактар (''bajraktar''), кој имал воена и политичка улога. Поголемите племенски области можеле да се состојат од повеќе бајраци. Така, Мирдита, на пример, историски била поголема племенска област составена од повеќе бајраци, меѓу кои Орош, Кушнени и Спаќи. Меѓу позначајните историски племиња и племенски области во северна Албанија и соседните подрачја се вбројуваат Келменди, Хоти, Груда, Кастрати, Шкрели, Бога, Шала, Шоши, Шлаку, Топлана, Бериша, Никaj, Мертури, Красниќи, Гаши, Тачи, Мирдита и други. Систематскиот преглед на Роберт Елси опфаќа племиња од областите Малесија е Мадхе, Пулат, Дукаѓин, Ѓаковија, Пука, Лежа, Мирдита, Мат и горниот тек на Дрим. Племенската организација не била единствена за сите Албанци, ниту пак сите заедници што историските извори ги нарекуваат „племиња“ имале ист степен на родовска поврзаност. Во јужна Албанија племенскиот систем бил значително послаб во споредба со северните планински области. Со создавањето на современата албанска држава и постепеното јакнење на централната власт во текот на XX век, традиционалниот племенски систем постепено го изгубил своето политичко и административно значење. [[Категорија:Историја на Албанија]] qemielivr1w4xvpke3qq0p4rpencdbe 5616341 5616340 2026-08-24T22:11:36Z Buli 2648 5616341 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Northern Albanian Tribal Regions.png|мини|Традиционалните територии на албанските племиња во северна Албанија]] '''Албанските племиња''' (албански: fis; множина: fise) биле традиционални родовско-племенски заедници кои претставувале значаен облик на општествена организација кај [[Албанците]], особено во планинските области на северна и североисточна Албанија, Косово, Црна Гора и соседните подрачја. Основата на fis најчесто била претставата за заедничко потекло по машка линија, иако не сите историски племенски заедници биле составени исклучиво од роднини. Племенскиот систем бил особено развиен кај Гегите во северна Албанија и соседните планински области. Племињата имале сопствени територии, обичаи и локални институции, а нивните внатрешни односи во голема мера се регулирале со обичајното право. Во северноалбанските планини значајна улога имале собранијата на старешините и наследните племенски водачи. За време на османлиското владеење, дел од планинските племиња задржале значителна локална автономија и се спротивставувале на обидите за целосно воведување на османлиската администрација и даночниот систем. Во организацијата на дел од северноалбанските племиња значајна единица бил бајракот (''bajrak''), првобитно османлиска воено-административна единица чие име значи „знаме“. На чело на бајракот стоел бајрактар (''bajraktar''), кој имал воена и политичка улога. Поголемите племенски области можеле да се состојат од повеќе бајраци. Така, Мирдита, на пример, историски била поголема племенска област составена од повеќе бајраци, меѓу кои Орош, Кушнени и Спаќи. Меѓу позначајните историски племиња и племенски области во северна Албанија и соседните подрачја се вбројуваат Келменди, Хоти, Груда, Кастрати, Шкрели, Бога, Шала, Шоши, Шлаку, Топлана, Бериша, Никaj, Мертури, Красниќи, Гаши, Тачи, Мирдита и други. Систематскиот преглед на Роберт Елси опфаќа племиња од областите Малесија е Мадхе, Пулат, Дукаѓин, Ѓаковија, Пука, Лежа, Мирдита, Мат и горниот тек на Дрим. Племенската организација не била единствена за сите Албанци, ниту пак сите заедници што историските извори ги нарекуваат „племиња“ имале ист степен на родовска поврзаност. Во јужна Албанија племенскиот систем бил значително послаб во споредба со северните планински области. Со создавањето на современата албанска држава и постепеното јакнење на централната власт во текот на XX век, традиционалниот племенски систем постепено го изгубил своето политичко и административно значење. == Потекло и развој == Потеклото на албанскиот племенски систем не може со сигурност да се проследи до една единствена историска заедница. Албанските племиња, познати под називот ''fis'' (мн. ''fise''), претставувале облик на општествена организација заснован првенствено врз родовски и сроднички врски. Во потесна смисла, ''fis'' означувал патрилинеарна заедница чии членови сметале дека потекнуваат од заеднички машки предок. Меѓутоа, не сите заедници што во историските извори биле означувани како племиња имале такво единствено потекло; некои биле составени од повеќе различни родови и население. Најраните податоци за албанското население потекнуваат од средновековниот период, а директните историски податоци за самите племенски структури се ограничени. Дел од постарата историографија го поврзувала племенскиот систем со античките илирски општествени структури. Сепак, директна и непрекината врска меѓу античките илирски племиња и средновековните албански ''fise'' не може да се докаже само врз основа на сличностите во општествената организација. Современите археолошки и генетски истражувања укажуваат на значителна континуитетност на населението на западниот Балкан од доцната бронзена и железната епоха до раниот среден век, но тие сами по себе не докажуваат континуитет на конкретни племенски институции. Во текот на средниот век, сродничките заедници постепено се развивале во пошироки политички и територијални единици. Развојот на феудалните односи во албанските земји влијаел врз традиционалните родовски структури. Дел од влијателните родови се интегрирале во феудалниот систем и се појавиле како благороднички семејства, додека нивната политичка моќ зависела и од поддршката на сродничките и локалните заедници. Во овој период не постоела јасна граница меѓу родовска, племенска и феудална организација, а различните облици на власт се преклопувале. Еден од примерите за рано документирана племенска заедница е Бериша, која се споменува во извор од 1242 година во Улцињ. Во текот на XIII и XIV век, некои такви заедници биле подложени на процес на феудализација, при што дел од нивните гранки се преобразувале во феудални родови. Сличните процеси не се одвивале насекаде со ист интензитет и особено тешко се одвивале во планинските области. Османлиското освојување на албанските земји во XV век претставувало пресврт во развојот на племенската организација. Додека во пониските и поурбанизираните области османлиската власт постепено вовела поцентрализирани административни и феудални структури, во планинските области на северна Албанија и соседните подрачја племенските заедници задржале поголем степен на внатрешна самоуправа. Тешко пристапниот планински терен, ограниченото присуство на државната администрација и отпорот кон даночните и воените обврски придонеле за зачувување на традиционалните институции. Во овој период племенските врски постепено станале еден од главните механизми преку кои планинското население ја организирало својата политичка и воена одбрана. Наместо целосно исчезнување под османлиска власт, во делови од северна Албанија дошло до зајакнување на племенската организација. Таа се приспособила кон османлискиот политички систем, особено преку развојот на бајракот (''bajrak''), територијално-воена единица која во северноалбанските планини станала важна компонента на племенската организација. Во текот на XVII и XVIII век, а особено во XIX век, северноалбанските племиња претставувале релативно автономни локални заедници. На нивно чело стоеле старешини, а значајни одлуки се донесувале преку собранија на претставници на родовите. Племенскиот живот бил регулиран во голема мера преку обичајното право, од кое најпознат пример е Канунот на Лека Дукаѓини. Во исто време, племињата не претставувале единствен политички блок: покрај соработката против надворешни власти, постоеле и меѓуплеменски спорови и конфликти околу земјиштето, пасиштата и другите ресурси. Племенскиот систем бил најсилно зачуван во северните планински области, додека во јужна Албанија се развиле поинакви облици на сродничка и локална организација. Таму постоел и поимот ''farë'', кој можел да означува родовска или племенска заедница, но структурата и политичкото значење на овие заедници се разликувале од северноалбанскиот ''fis''. Разликите биле поврзани со различните географски, економски и политички услови во северните и јужните области. До почетокот на XX век традиционалната племенска организација останала особено значајна во северна Албанија. Создавањето на независна албанска држава и постепеното проширување на централната власт започнале да го ограничуваат политичкото значење на племенските старешини и нивните институции. Процесот продолжил во текот на XX век, а по воспоставувањето на комунистичкиот режим во 1944 година традиционалните племенски структури биле систематски потиснувани и во голема мера разбиени. [[Категорија:Историја на Албанија]] 48twnbqn7lbuxt90e964fl79qr408y8 5616342 5616341 2026-08-24T22:16:26Z Buli 2648 /* Потекло и развој */ 5616342 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Northern Albanian Tribal Regions.png|мини|Традиционалните територии на албанските племиња во северна Албанија]] '''Албанските племиња''' (албански: fis; множина: fise) биле традиционални родовско-племенски заедници кои претставувале значаен облик на општествена организација кај [[Албанците]], особено во планинските области на северна и североисточна Албанија, Косово, Црна Гора и соседните подрачја. Основата на fis најчесто била претставата за заедничко потекло по машка линија, иако не сите историски племенски заедници биле составени исклучиво од роднини. Племенскиот систем бил особено развиен кај Гегите во северна Албанија и соседните планински области. Племињата имале сопствени територии, обичаи и локални институции, а нивните внатрешни односи во голема мера се регулирале со обичајното право. Во северноалбанските планини значајна улога имале собранијата на старешините и наследните племенски водачи. За време на османлиското владеење, дел од планинските племиња задржале значителна локална автономија и се спротивставувале на обидите за целосно воведување на османлиската администрација и даночниот систем. Во организацијата на дел од северноалбанските племиња значајна единица бил бајракот (''bajrak''), првобитно османлиска воено-административна единица чие име значи „знаме“. На чело на бајракот стоел бајрактар (''bajraktar''), кој имал воена и политичка улога. Поголемите племенски области можеле да се состојат од повеќе бајраци. Така, Мирдита, на пример, историски била поголема племенска област составена од повеќе бајраци, меѓу кои Орош, Кушнени и Спаќи. Меѓу позначајните историски племиња и племенски области во северна Албанија и соседните подрачја се вбројуваат Келменди, Хоти, Груда, Кастрати, Шкрели, Бога, Шала, Шоши, Шлаку, Топлана, Бериша, Никaj, Мертури, Красниќи, Гаши, Тачи, Мирдита и други. Систематскиот преглед на Роберт Елси опфаќа племиња од областите Малесија е Мадхе, Пулат, Дукаѓин, Ѓаковија, Пука, Лежа, Мирдита, Мат и горниот тек на Дрим. Племенската организација не била единствена за сите Албанци, ниту пак сите заедници што историските извори ги нарекуваат „племиња“ имале ист степен на родовска поврзаност. Во јужна Албанија племенскиот систем бил значително послаб во споредба со северните планински области. Со создавањето на современата албанска држава и постепеното јакнење на централната власт во текот на XX век, традиционалниот племенски систем постепено го изгубил своето политичко и административно значење. == Потекло и развој == Потеклото на албанскиот племенски систем не може со сигурност да се проследи до една единствена историска заедница. Албанските племиња, познати под називот ''fis'' (мн. ''fise''), претставувале облик на општествена организација заснован првенствено врз родовски и сроднички врски. Во потесна смисла, ''fis'' означувал патрилинеарна заедница чии членови сметале дека потекнуваат од заеднички машки предок. Меѓутоа, не сите заедници што во историските извори биле означувани како племиња имале такво единствено потекло; некои биле составени од повеќе различни родови и население. Најраните податоци за албанското население потекнуваат од средновековниот период, а директните историски податоци за самите племенски структури се ограничени. Дел од постарата историографија го поврзувала племенскиот систем со античките илирски општествени структури. Сепак, директна и непрекината врска меѓу античките илирски племиња и средновековните албански ''fise'' не може да се докаже само врз основа на сличностите во општествената организација. Современите археолошки и генетски истражувања укажуваат на значителна континуитетност на населението на западниот Балкан од доцната бронзена и железната епоха до раниот среден век, но тие сами по себе не докажуваат континуитет на конкретни племенски институции. Во текот на средниот век, сродничките заедници постепено се развивале во пошироки политички и територијални единици. Развојот на феудалните односи во албанските земји влијаел врз традиционалните родовски структури. Дел од влијателните родови се интегрирале во феудалниот систем и се појавиле како благороднички семејства, додека нивната политичка моќ зависела и од поддршката на сродничките и локалните заедници. Во овој период не постоела јасна граница меѓу родовска, племенска и феудална организација, а различните облици на власт се преклопувале. Еден од примерите за рано документирана племенска заедница е Бериша, која се споменува во извор од 1242 година во Улцињ. Во текот на XIII и XIV век, некои такви заедници биле подложени на процес на феудализација, при што дел од нивните гранки се преобразувале во феудални родови. Сличните процеси не се одвивале насекаде со ист интензитет и особено тешко се одвивале во планинските области. Османлиското освојување на албанските земји во XV век претставувало пресврт во развојот на племенската организација. Додека во пониските и поурбанизираните области османлиската власт постепено вовела поцентрализирани административни и феудални структури, во планинските области на северна Албанија и соседните подрачја племенските заедници задржале поголем степен на внатрешна самоуправа. Тешко пристапниот планински терен, ограниченото присуство на државната администрација и отпорот кон даночните и воените обврски придонеле за зачувување на традиционалните институции. Во овој период племенските врски постепено станале еден од главните механизми преку кои планинското население ја организирало својата политичка и воена одбрана. Наместо целосно исчезнување под османлиска власт, во делови од северна Албанија дошло до зајакнување на племенската организација. Таа се приспособила кон османлискиот политички систем, особено преку развојот на бајракот (''bajrak''), територијално-воена единица која во северноалбанските планини станала важна компонента на племенската организација. Во текот на XVII и XVIII век, а особено во XIX век, северноалбанските племиња претставувале релативно автономни локални заедници. На нивно чело стоеле старешини, а значајни одлуки се донесувале преку собранија на претставници на родовите. Племенскиот живот бил регулиран во голема мера преку обичајното право, од кое најпознат пример е Канунот на Лека Дукаѓини. Во исто време, племињата не претставувале единствен политички блок: покрај соработката против надворешни власти, постоеле и меѓуплеменски спорови и конфликти околу земјиштето, пасиштата и другите ресурси. Племенскиот систем бил најсилно зачуван во северните планински области, додека во јужна Албанија се развиле поинакви облици на сродничка и локална организација. Таму постоел и поимот ''farë'', кој можел да означува родовска или племенска заедница, но структурата и политичкото значење на овие заедници се разликувале од северноалбанскиот ''fis''. Разликите биле поврзани со различните географски, економски и политички услови во северните и јужните области. До почетокот на XX век традиционалната племенска организација останала особено значајна во северна Албанија. Создавањето на независна албанска држава и постепеното проширување на централната власт започнале да го ограничуваат политичкото значење на племенските старешини и нивните институции. Процесот продолжил во текот на XX век, а по воспоставувањето на комунистичкиот режим во 1944 година традиционалните племенски структури биле систематски потиснувани и во голема мера разбиени. == Обичајно право == Обичајното право имало значајна улога во регулирањето на општествениот живот на албанските племенски заедници, особено во планинските области на северна Албанија и соседните подрачја. Тоа се засновало на традиционални правила и обичаи кои се пренесувале усно низ генерациите и ги регулирале односите меѓу семејствата, родовите и племињата. Обичајното право не било единствен и непроменлив правен систем, туку збир на локални норми кои се разликувале од една област до друга и се приспособувале на локалните услови. Најпознат систем на албанското обичајно право е [[Канун на Лек Дукаѓин|Канунот на Лек Дукаѓин]] (''Kanuni i Lekë Dukagjinit''), поврзан со северноалбанските области. Неговите правила биле пренесувани усно долго време пред да бидат запишани. Во текот на XIX и почетокот на XX век европските патеписци, свештеници и истражувачи собирале и бележеле различни делови од овие обичаи. Најпознатата систематизација била направена од францисканскиот свештеник Штефен Ѓечови, кој во почетокот на XX век собирал материјал од северна Албанија. По неговата смрт, материјалот бил објавен во целина како ''Kanuni i Lekë Dukagjinit'' во 1933 година. Покрај Канунот на Лека Дукаѓини постоеле и други локални кануни. Меѓу нив се наведуваат Канунот на Скендербег, кој се применувал во области околу Мат и Дибра, Канунот на Лаберија во јужна Албанија и други регионални системи. Поради тоа, правилата опишани во Канунот на Лека Дукаѓини не треба автоматски да се сметаат за правила што важеле кај сите Албанци или кај сите албански племиња. === Крвна одмазда === Еден од најпознатите аспекти на северноалбанското обичајно право била крвната одмазда (''gjakmarrja''). Таа се однесувала на правото и обврската на семејството на убиениот да бара одмазда од семејството на сторителот. Во рамките на традиционалниот систем, крвната одмазда не била сфатена само како лична одмазда, туку како прашање што ги засегало пошироките роднински заедници. Сепак, обичајното право содржело и правила со кои се ограничувал кругот на лицата што можеле да бидат цел на одмаздата и начинот на нејзиното извршување. Постоеле и механизми за прекин или ограничување на конфликтите, вклучувајќи посредување од страна на влијателни лица и склучување примирје. Поради тоа, крвната одмазда не треба да се претставува како целокупната содржина на албанското обичајно право. Таа претставувала само еден дел од поширок систем што опфаќал семејни односи, сопственост, наследување, гостопримство, должности кон заедницата и решавање спорови. [[Категорија:Историја на Албанија]] hdo5nm8gqy4ex5cw5zp4klr4hf7zeqy 5616343 5616342 2026-08-24T22:21:47Z Buli 2648 /* Обичајно право */ 5616343 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Northern Albanian Tribal Regions.png|мини|Традиционалните територии на албанските племиња во северна Албанија]] '''Албанските племиња''' (албански: fis; множина: fise) биле традиционални родовско-племенски заедници кои претставувале значаен облик на општествена организација кај [[Албанците]], особено во планинските области на северна и североисточна Албанија, Косово, Црна Гора и соседните подрачја. Основата на fis најчесто била претставата за заедничко потекло по машка линија, иако не сите историски племенски заедници биле составени исклучиво од роднини. Племенскиот систем бил особено развиен кај Гегите во северна Албанија и соседните планински области. Племињата имале сопствени територии, обичаи и локални институции, а нивните внатрешни односи во голема мера се регулирале со обичајното право. Во северноалбанските планини значајна улога имале собранијата на старешините и наследните племенски водачи. За време на османлиското владеење, дел од планинските племиња задржале значителна локална автономија и се спротивставувале на обидите за целосно воведување на османлиската администрација и даночниот систем. Во организацијата на дел од северноалбанските племиња значајна единица бил бајракот (''bajrak''), првобитно османлиска воено-административна единица чие име значи „знаме“. На чело на бајракот стоел бајрактар (''bajraktar''), кој имал воена и политичка улога. Поголемите племенски области можеле да се состојат од повеќе бајраци. Така, Мирдита, на пример, историски била поголема племенска област составена од повеќе бајраци, меѓу кои Орош, Кушнени и Спаќи. Меѓу позначајните историски племиња и племенски области во северна Албанија и соседните подрачја се вбројуваат Келменди, Хоти, Груда, Кастрати, Шкрели, Бога, Шала, Шоши, Шлаку, Топлана, Бериша, Никaj, Мертури, Красниќи, Гаши, Тачи, Мирдита и други. Систематскиот преглед на Роберт Елси опфаќа племиња од областите Малесија е Мадхе, Пулат, Дукаѓин, Ѓаковија, Пука, Лежа, Мирдита, Мат и горниот тек на Дрим. Племенската организација не била единствена за сите Албанци, ниту пак сите заедници што историските извори ги нарекуваат „племиња“ имале ист степен на родовска поврзаност. Во јужна Албанија племенскиот систем бил значително послаб во споредба со северните планински области. Со создавањето на современата албанска држава и постепеното јакнење на централната власт во текот на XX век, традиционалниот племенски систем постепено го изгубил своето политичко и административно значење. == Потекло и развој == Потеклото на албанскиот племенски систем не може со сигурност да се проследи до една единствена историска заедница. Албанските племиња, познати под називот ''fis'' (мн. ''fise''), претставувале облик на општествена организација заснован првенствено врз родовски и сроднички врски. Во потесна смисла, ''fis'' означувал патрилинеарна заедница чии членови сметале дека потекнуваат од заеднички машки предок. Меѓутоа, не сите заедници што во историските извори биле означувани како племиња имале такво единствено потекло; некои биле составени од повеќе различни родови и население. Најраните податоци за албанското население потекнуваат од средновековниот период, а директните историски податоци за самите племенски структури се ограничени. Дел од постарата историографија го поврзувала племенскиот систем со античките илирски општествени структури. Сепак, директна и непрекината врска меѓу античките илирски племиња и средновековните албански ''fise'' не може да се докаже само врз основа на сличностите во општествената организација. Современите археолошки и генетски истражувања укажуваат на значителна континуитетност на населението на западниот Балкан од доцната бронзена и железната епоха до раниот среден век, но тие сами по себе не докажуваат континуитет на конкретни племенски институции. Во текот на средниот век, сродничките заедници постепено се развивале во пошироки политички и територијални единици. Развојот на феудалните односи во албанските земји влијаел врз традиционалните родовски структури. Дел од влијателните родови се интегрирале во феудалниот систем и се појавиле како благороднички семејства, додека нивната политичка моќ зависела и од поддршката на сродничките и локалните заедници. Во овој период не постоела јасна граница меѓу родовска, племенска и феудална организација, а различните облици на власт се преклопувале. Еден од примерите за рано документирана племенска заедница е Бериша, која се споменува во извор од 1242 година во Улцињ. Во текот на XIII и XIV век, некои такви заедници биле подложени на процес на феудализација, при што дел од нивните гранки се преобразувале во феудални родови. Сличните процеси не се одвивале насекаде со ист интензитет и особено тешко се одвивале во планинските области. Османлиското освојување на албанските земји во XV век претставувало пресврт во развојот на племенската организација. Додека во пониските и поурбанизираните области османлиската власт постепено вовела поцентрализирани административни и феудални структури, во планинските области на северна Албанија и соседните подрачја племенските заедници задржале поголем степен на внатрешна самоуправа. Тешко пристапниот планински терен, ограниченото присуство на државната администрација и отпорот кон даночните и воените обврски придонеле за зачувување на традиционалните институции. Во овој период племенските врски постепено станале еден од главните механизми преку кои планинското население ја организирало својата политичка и воена одбрана. Наместо целосно исчезнување под османлиска власт, во делови од северна Албанија дошло до зајакнување на племенската организација. Таа се приспособила кон османлискиот политички систем, особено преку развојот на бајракот (''bajrak''), територијално-воена единица која во северноалбанските планини станала важна компонента на племенската организација. Во текот на XVII и XVIII век, а особено во XIX век, северноалбанските племиња претставувале релативно автономни локални заедници. На нивно чело стоеле старешини, а значајни одлуки се донесувале преку собранија на претставници на родовите. Племенскиот живот бил регулиран во голема мера преку обичајното право, од кое најпознат пример е Канунот на Лека Дукаѓини. Во исто време, племињата не претставувале единствен политички блок: покрај соработката против надворешни власти, постоеле и меѓуплеменски спорови и конфликти околу земјиштето, пасиштата и другите ресурси. Племенскиот систем бил најсилно зачуван во северните планински области, додека во јужна Албанија се развиле поинакви облици на сродничка и локална организација. Таму постоел и поимот ''farë'', кој можел да означува родовска или племенска заедница, но структурата и политичкото значење на овие заедници се разликувале од северноалбанскиот ''fis''. Разликите биле поврзани со различните географски, економски и политички услови во северните и јужните области. До почетокот на XX век традиционалната племенска организација останала особено значајна во северна Албанија. Создавањето на независна албанска држава и постепеното проширување на централната власт започнале да го ограничуваат политичкото значење на племенските старешини и нивните институции. Процесот продолжил во текот на XX век, а по воспоставувањето на комунистичкиот режим во 1944 година традиционалните племенски структури биле систематски потиснувани и во голема мера разбиени. == Обичајно право == Обичајното право имало значајна улога во регулирањето на општествениот живот на албанските племенски заедници, особено во планинските области на северна Албанија и соседните подрачја. Тоа се засновало на традиционални правила и обичаи кои се пренесувале усно низ генерациите и ги регулирале односите меѓу семејствата, родовите и племињата. Обичајното право не било единствен и непроменлив правен систем, туку збир на локални норми кои се разликувале од една област до друга и се приспособувале на локалните услови. Најпознат систем на албанското обичајно право е [[Канун на Лек Дукаѓин|Канунот на Лек Дукаѓин]] (''Kanuni i Lekë Dukagjinit''), поврзан со северноалбанските области. Неговите правила биле пренесувани усно долго време пред да бидат запишани. Во текот на XIX и почетокот на XX век европските патеписци, свештеници и истражувачи собирале и бележеле различни делови од овие обичаи. Најпознатата систематизација била направена од францисканскиот свештеник [[Штефен Ѓечови]], кој во почетокот на XX век собирал материјал од северна Албанија. По неговата смрт, материјалот бил објавен во целина како ''Kanuni i Lekë Dukagjinit'' во 1933 година. Покрај Канунот на Лека Дукаѓини постоеле и други локални кануни. Меѓу нив се наведуваат Канунот на Скендербег, кој се применувал во области околу Мат и Дибра, Канунот на Лаберија во јужна Албанија и други регионални системи. Поради тоа, правилата опишани во Канунот на Лека Дукаѓини не треба автоматски да се сметаат за правила што важеле кај сите Албанци или кај сите албански племиња. === Крвна одмазда === Еден од најпознатите аспекти на северноалбанското обичајно право била крвната одмазда (''gjakmarrja''). Таа се однесувала на правото и обврската на семејството на убиениот да бара одмазда од семејството на сторителот. Во рамките на традиционалниот систем, крвната одмазда не била сфатена само како лична одмазда, туку како прашање што ги засегало пошироките роднински заедници. Сепак, обичајното право содржело и правила со кои се ограничувал кругот на лицата што можеле да бидат цел на одмаздата и начинот на нејзиното извршување. Постоеле и механизми за прекин или ограничување на конфликтите, вклучувајќи посредување од страна на влијателни лица и склучување примирје. Поради тоа, крвната одмазда не треба да се претставува како целокупната содржина на албанското обичајно право. Таа претставувала само еден дел од поширок систем што опфаќал семејни односи, сопственост, наследување, гостопримство, должности кон заедницата и решавање спорови. [[Категорија:Историја на Албанија]] 2692nm2p2e8st2yj9utqt2wyq7txnil 5616362 5616343 2026-08-24T23:05:05Z Buli 2648 5616362 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Northern Albanian Tribal Regions.png|мини|Традиционалните територии на албанските племиња во северна Албанија]] '''Албанските племиња''' (албански: fis; множина: fise) биле традиционални родовско-племенски заедници кои претставувале значаен облик на општествена организација кај [[Албанците]], особено во планинските области на северна и североисточна Албанија, Косово, Црна Гора и соседните подрачја. Основата на fis најчесто била претставата за заедничко потекло по машка линија, иако не сите историски племенски заедници биле составени исклучиво од роднини. Племенскиот систем бил особено развиен кај Гегите во северна Албанија и соседните планински области. Племињата имале сопствени територии, обичаи и локални институции, а нивните внатрешни односи во голема мера се регулирале со обичајното право. Во северноалбанските планини значајна улога имале собранијата на старешините и наследните племенски водачи. За време на османлиското владеење, дел од планинските племиња задржале значителна локална автономија и се спротивставувале на обидите за целосно воведување на османлиската администрација и даночниот систем. Во организацијата на дел од северноалбанските племиња значајна единица бил бајракот (''bajrak''), првобитно османлиска воено-административна единица чие име значи „знаме“. На чело на бајракот стоел бајрактар (''bajraktar''), кој имал воена и политичка улога. Поголемите племенски области можеле да се состојат од повеќе бајраци. Така, Мирдита, на пример, историски била поголема племенска област составена од повеќе бајраци, меѓу кои Орош, Кушнени и Спаќи. Меѓу позначајните историски племиња и племенски области во северна Албанија и соседните подрачја се вбројуваат [[Келменди]], [[Хоти (племе)|Хоти]], Груда, Кастрати, Шкрели, Бога, Шала, Шоши, Шлаку, Топлана, Бериша, Никaj, Мертури, Красниќи, Гаши, Тачи, Мирдита и други. Систематскиот преглед на Роберт Елси опфаќа племиња од областите Малесија е Мадхе, Пулат, Дукаѓин, Ѓаковија, Пука, Лежа, Мирдита, Мат и горниот тек на Дрим. Племенската организација не била единствена за сите Албанци, ниту пак сите заедници што историските извори ги нарекуваат „племиња“ имале ист степен на родовска поврзаност. Во јужна Албанија племенскиот систем бил значително послаб во споредба со северните планински области. Со создавањето на современата албанска држава и постепеното јакнење на централната власт во текот на XX век, традиционалниот племенски систем постепено го изгубил своето политичко и административно значење. == Потекло и развој == Потеклото на албанскиот племенски систем не може со сигурност да се проследи до една единствена историска заедница. Албанските племиња, познати под називот ''fis'' (мн. ''fise''), претставувале облик на општествена организација заснован првенствено врз родовски и сроднички врски. Во потесна смисла, ''fis'' означувал патрилинеарна заедница чии членови сметале дека потекнуваат од заеднички машки предок. Меѓутоа, не сите заедници што во историските извори биле означувани како племиња имале такво единствено потекло; некои биле составени од повеќе различни родови и население. Најраните податоци за албанското население потекнуваат од средновековниот период, а директните историски податоци за самите племенски структури се ограничени. Дел од постарата историографија го поврзувала племенскиот систем со античките илирски општествени структури. Сепак, директна и непрекината врска меѓу античките илирски племиња и средновековните албански ''fise'' не може да се докаже само врз основа на сличностите во општествената организација. Современите археолошки и генетски истражувања укажуваат на значителна континуитетност на населението на западниот Балкан од доцната бронзена и железната епоха до раниот среден век, но тие сами по себе не докажуваат континуитет на конкретни племенски институции. Во текот на средниот век, сродничките заедници постепено се развивале во пошироки политички и територијални единици. Развојот на феудалните односи во албанските земји влијаел врз традиционалните родовски структури. Дел од влијателните родови се интегрирале во феудалниот систем и се појавиле како благороднички семејства, додека нивната политичка моќ зависела и од поддршката на сродничките и локалните заедници. Во овој период не постоела јасна граница меѓу родовска, племенска и феудална организација, а различните облици на власт се преклопувале. Еден од примерите за рано документирана племенска заедница е Бериша, која се споменува во извор од 1242 година во Улцињ. Во текот на XIII и XIV век, некои такви заедници биле подложени на процес на феудализација, при што дел од нивните гранки се преобразувале во феудални родови. Сличните процеси не се одвивале насекаде со ист интензитет и особено тешко се одвивале во планинските области. Османлиското освојување на албанските земји во XV век претставувало пресврт во развојот на племенската организација. Додека во пониските и поурбанизираните области османлиската власт постепено вовела поцентрализирани административни и феудални структури, во планинските области на северна Албанија и соседните подрачја племенските заедници задржале поголем степен на внатрешна самоуправа. Тешко пристапниот планински терен, ограниченото присуство на државната администрација и отпорот кон даночните и воените обврски придонеле за зачувување на традиционалните институции. Во овој период племенските врски постепено станале еден од главните механизми преку кои планинското население ја организирало својата политичка и воена одбрана. Наместо целосно исчезнување под османлиска власт, во делови од северна Албанија дошло до зајакнување на племенската организација. Таа се приспособила кон османлискиот политички систем, особено преку развојот на бајракот (''bajrak''), територијално-воена единица која во северноалбанските планини станала важна компонента на племенската организација. Во текот на XVII и XVIII век, а особено во XIX век, северноалбанските племиња претставувале релативно автономни локални заедници. На нивно чело стоеле старешини, а значајни одлуки се донесувале преку собранија на претставници на родовите. Племенскиот живот бил регулиран во голема мера преку обичајното право, од кое најпознат пример е Канунот на Лека Дукаѓини. Во исто време, племињата не претставувале единствен политички блок: покрај соработката против надворешни власти, постоеле и меѓуплеменски спорови и конфликти околу земјиштето, пасиштата и другите ресурси. Племенскиот систем бил најсилно зачуван во северните планински области, додека во јужна Албанија се развиле поинакви облици на сродничка и локална организација. Таму постоел и поимот ''farë'', кој можел да означува родовска или племенска заедница, но структурата и политичкото значење на овие заедници се разликувале од северноалбанскиот ''fis''. Разликите биле поврзани со различните географски, економски и политички услови во северните и јужните области. До почетокот на XX век традиционалната племенска организација останала особено значајна во северна Албанија. Создавањето на независна албанска држава и постепеното проширување на централната власт започнале да го ограничуваат политичкото значење на племенските старешини и нивните институции. Процесот продолжил во текот на XX век, а по воспоставувањето на комунистичкиот режим во 1944 година традиционалните племенски структури биле систематски потиснувани и во голема мера разбиени. == Обичајно право == Обичајното право имало значајна улога во регулирањето на општествениот живот на албанските племенски заедници, особено во планинските области на северна Албанија и соседните подрачја. Тоа се засновало на традиционални правила и обичаи кои се пренесувале усно низ генерациите и ги регулирале односите меѓу семејствата, родовите и племињата. Обичајното право не било единствен и непроменлив правен систем, туку збир на локални норми кои се разликувале од една област до друга и се приспособувале на локалните услови. Најпознат систем на албанското обичајно право е [[Канун на Лек Дукаѓин|Канунот на Лек Дукаѓин]] (''Kanuni i Lekë Dukagjinit''), поврзан со северноалбанските области. Неговите правила биле пренесувани усно долго време пред да бидат запишани. Во текот на XIX и почетокот на XX век европските патеписци, свештеници и истражувачи собирале и бележеле различни делови од овие обичаи. Најпознатата систематизација била направена од францисканскиот свештеник [[Штефен Ѓечови]], кој во почетокот на XX век собирал материјал од северна Албанија. По неговата смрт, материјалот бил објавен во целина како ''Kanuni i Lekë Dukagjinit'' во 1933 година. Покрај Канунот на Лека Дукаѓини постоеле и други локални кануни. Меѓу нив се наведуваат Канунот на Скендербег, кој се применувал во области околу Мат и Дибра, Канунот на Лаберија во јужна Албанија и други регионални системи. Поради тоа, правилата опишани во Канунот на Лека Дукаѓини не треба автоматски да се сметаат за правила што важеле кај сите Албанци или кај сите албански племиња. === Крвна одмазда === Еден од најпознатите аспекти на северноалбанското обичајно право била крвната одмазда (''gjakmarrja''). Таа се однесувала на правото и обврската на семејството на убиениот да бара одмазда од семејството на сторителот. Во рамките на традиционалниот систем, крвната одмазда не била сфатена само како лична одмазда, туку како прашање што ги засегало пошироките роднински заедници. Сепак, обичајното право содржело и правила со кои се ограничувал кругот на лицата што можеле да бидат цел на одмаздата и начинот на нејзиното извршување. Постоеле и механизми за прекин или ограничување на конфликтите, вклучувајќи посредување од страна на влијателни лица и склучување примирје. Поради тоа, крвната одмазда не треба да се претставува како целокупната содржина на албанското обичајно право. Таа претставувала само еден дел од поширок систем што опфаќал семејни односи, сопственост, наследување, гостопримство, должности кон заедницата и решавање спорови. [[Категорија:Историја на Албанија]] ir6dsbojoe14maoax3dl8y61tgl4lg3 0 1401592 5616344 2026-08-24T22:23:49Z Buli 2648 Создадена страница со: '''Штефен Константин Ѓечови-Кријези''' (12 јули 1874 – 14 октомври 1929) бил албански римокатолички свештеник, францисканец, етнолог, фолклорист, археолог и писател. == Биографија == Роден бил во Јањева во Косово, тогаш во состав на Османлиското Царство. Сво... 5616344 wikitext text/x-wiki '''Штефен Константин Ѓечови-Кријези''' (12 јули 1874 – 14 октомври 1929) бил албански римокатолички свештеник, францисканец, етнолог, фолклорист, археолог и писател. == Биографија == Роден бил во Јањева во Косово, тогаш во состав на Османлиското Царство. Своето образование го започнал во родното место, а потоа се школувал во францисканските установи во Трошан и во Босна, каде што ги продолжил философските и богословските студии. Во 1896 година се вратил во албанските земји и служел како свештеник во повеќе места во северна и централна Албанија и Косово. Во текот на својата свештеничка дејност Ѓечови собирал материјали за албанската народна култура, усната книжевност, обичаите, јазикот, етнографијата и археологијата. Особено внимание посветил на северноалбанските планински заедници, каде што собирал усни преданија, народни песни, поговорки, обичаи и правила на обичајното право. Неговата работа претставува едно од значајните рани систематски собирања на материјали за традиционалната култура на северните Албанци. Неговото најпознато дело е „Канунот на Лека Дукаѓини“ (''Kanuni i Lekë Dukagjinit''). Ѓечови во текот на повеќе години ги собирал и систематизирал правилата на северноалбанското обичајно право, кои дотогаш главно се пренесувале усно. Материјалот опфаќа правила поврзани со семејството, бракот, сопственоста, наследувањето, гостопримството, честа, крвната одмазда, решавањето на споровите и организацијата на заедницата. Името на Лека Дукаѓини било поврзано со овој збир на обичајни правила во традицијата на северните Албанци, но Ѓечови не го создал самиот правен систем. Неговата улога била собирање, запишување и систематизирање на постојните обичаи и усни правни норми. Поради тоа, „Канунот на Лека Дукаѓини“ треба да се разбира како запишана и уредена збирка на традиционални правила, а не како законски кодекс што во целост бил составен од самиот Лека Дукаѓини. Дел од материјалите што Ѓечови ги собирал биле објавувани во периодиката уште за време на неговиот живот. Целосната верзија на „Канунот на Лека Дукаѓини“ била објавена постхумно во 1933 година во Скадар, неколку години по неговата смрт. Изданието содржело предговор од Ѓергј Фишта. Покрај обичајното право, Ѓечови се занимавал и со археологија, етнологија, фолклор и албанска литература. Собирал археолошки предмети и податоци за материјалната култура и објавувал прилози во албанската периодика. Меѓу неговите позначајни трудови се наведува и ''Trashigime thrako-ilirjane'', посветен на прашања од трако-илирското наследство. Ѓечови бил и учесник во албанското национално движење. Во првите децении на XX век бил поврзан со албанските национални и просветни активности, а неговата работа на собирање и зачувување на народната култура била дел од пошироките напори за афирмирање на албанскиот јазик и културниот идентитет. На 14 октомври 1929 година, Ѓечови бил убиен во Зим во Косово. Во албанската историографија и културна меморија останал запаметен особено по својата работа на собирањето и објавувањето на северноалбанското обичајно право, поради што често се смета за една од значајните фигури во развојот на албанската етнологија и фолклористика. mq1pea4llpoaoluaceq8wliebipw5qs 5616345 5616344 2026-08-24T22:24:14Z Buli 2648 5616345 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Штефен Ѓечови | image = At Shtjefën Gjeçovi.jpg | alt = | caption = Gjeçovi, 1920s | birth_name = | birth_date = {{birth date|1874|7|12|df=y}} | birth_place = [[Janjevo]], [[Lipjan]], [[Sanjak of Prizren]], [[Ottoman Empire]]<br />(now [[Kosovo]]) | death_date = {{death date and age|1929|10|14|1874|7|12|df=y}} | death_place = [[Zym]], [[Kingdom of Yugoslavia]] (now [[Kosovo]]) | other_names = | occupation = [[Roman Catholicism|Catholic]] priest, ethnologist and folklorist | known_for = [[Albanian folklore]] studies | signature = Shtjefni Konstandini Gjeçov (nënshkrim).svg }} '''Штефен Константин Ѓечови-Кријези''' (12 јули 1874 – 14 октомври 1929) бил албански римокатолички свештеник, францисканец, етнолог, фолклорист, археолог и писател. == Биографија == Роден бил во Јањева во Косово, тогаш во состав на Османлиското Царство. Своето образование го започнал во родното место, а потоа се школувал во францисканските установи во Трошан и во Босна, каде што ги продолжил философските и богословските студии. Во 1896 година се вратил во албанските земји и служел како свештеник во повеќе места во северна и централна Албанија и Косово. Во текот на својата свештеничка дејност Ѓечови собирал материјали за албанската народна култура, усната книжевност, обичаите, јазикот, етнографијата и археологијата. Особено внимание посветил на северноалбанските планински заедници, каде што собирал усни преданија, народни песни, поговорки, обичаи и правила на обичајното право. Неговата работа претставува едно од значајните рани систематски собирања на материјали за традиционалната култура на северните Албанци. Неговото најпознато дело е „Канунот на Лека Дукаѓини“ (''Kanuni i Lekë Dukagjinit''). Ѓечови во текот на повеќе години ги собирал и систематизирал правилата на северноалбанското обичајно право, кои дотогаш главно се пренесувале усно. Материјалот опфаќа правила поврзани со семејството, бракот, сопственоста, наследувањето, гостопримството, честа, крвната одмазда, решавањето на споровите и организацијата на заедницата. Името на Лека Дукаѓини било поврзано со овој збир на обичајни правила во традицијата на северните Албанци, но Ѓечови не го создал самиот правен систем. Неговата улога била собирање, запишување и систематизирање на постојните обичаи и усни правни норми. Поради тоа, „Канунот на Лека Дукаѓини“ треба да се разбира како запишана и уредена збирка на традиционални правила, а не како законски кодекс што во целост бил составен од самиот Лека Дукаѓини. Дел од материјалите што Ѓечови ги собирал биле објавувани во периодиката уште за време на неговиот живот. Целосната верзија на „Канунот на Лека Дукаѓини“ била објавена постхумно во 1933 година во Скадар, неколку години по неговата смрт. Изданието содржело предговор од Ѓергј Фишта. Покрај обичајното право, Ѓечови се занимавал и со археологија, етнологија, фолклор и албанска литература. Собирал археолошки предмети и податоци за материјалната култура и објавувал прилози во албанската периодика. Меѓу неговите позначајни трудови се наведува и ''Trashigime thrako-ilirjane'', посветен на прашања од трако-илирското наследство. Ѓечови бил и учесник во албанското национално движење. Во првите децении на XX век бил поврзан со албанските национални и просветни активности, а неговата работа на собирање и зачувување на народната култура била дел од пошироките напори за афирмирање на албанскиот јазик и културниот идентитет. На 14 октомври 1929 година, Ѓечови бил убиен во Зим во Косово. Во албанската историографија и културна меморија останал запаметен особено по својата работа на собирањето и објавувањето на северноалбанското обичајно право, поради што често се смета за една од значајните фигури во развојот на албанската етнологија и фолклористика. 05uur1m5fk77izmnddmm7shgf2ea4ua 5616346 5616345 2026-08-24T22:27:26Z Buli 2648 /* Биографија */ 5616346 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Штефен Ѓечови | image = At Shtjefën Gjeçovi.jpg | alt = | caption = Gjeçovi, 1920s | birth_name = | birth_date = {{birth date|1874|7|12|df=y}} | birth_place = [[Janjevo]], [[Lipjan]], [[Sanjak of Prizren]], [[Ottoman Empire]]<br />(now [[Kosovo]]) | death_date = {{death date and age|1929|10|14|1874|7|12|df=y}} | death_place = [[Zym]], [[Kingdom of Yugoslavia]] (now [[Kosovo]]) | other_names = | occupation = [[Roman Catholicism|Catholic]] priest, ethnologist and folklorist | known_for = [[Albanian folklore]] studies | signature = Shtjefni Konstandini Gjeçov (nënshkrim).svg }} '''Штефен Константин Ѓечови-Кријези''' (12 јули 1874 – 14 октомври 1929) бил албански римокатолички свештеник, францисканец, етнолог, фолклорист, археолог и писател. == Биографија == Роден бил во [[Јањево]] во Косово, тогаш во состав на Османлиското Царство. Своето образование го започнал во родното место, а потоа се школувал во францисканските установи во Трошан и во Босна, каде што ги продолжил философските и богословските студии. Во 1896 година се вратил во албанските земји и служел како свештеник во повеќе места во северна и централна Албанија и Косово. Во текот на својата свештеничка дејност Ѓечови собирал материјали за албанската народна култура, усната книжевност, обичаите, јазикот, етнографијата и археологијата. Особено внимание посветил на северноалбанските планински заедници, каде што собирал усни преданија, народни песни, поговорки, обичаи и правила на обичајното право. Неговата работа претставува едно од значајните рани систематски собирања на материјали за традиционалната култура на северните Албанци. Неговото најпознато дело е „[[Канун на Лек Дукаѓин|Канунот на Лек Дукаѓин]]“ (''Kanuni i Lekë Dukagjinit''). Ѓечови во текот на повеќе години ги собирал и систематизирал правилата на северноалбанското обичајно право, кои дотогаш главно се пренесувале усно. Материјалот опфаќа правила поврзани со семејството, бракот, сопственоста, наследувањето, гостопримството, честа, крвната одмазда, решавањето на споровите и организацијата на заедницата. Името на Лека Дукаѓини било поврзано со овој збир на обичајни правила во традицијата на северните Албанци, но Ѓечови не го создал самиот правен систем. Неговата улога била собирање, запишување и систематизирање на постојните обичаи и усни правни норми. Поради тоа, „Канунот на Лека Дукаѓини“ треба да се разбира како запишана и уредена збирка на традиционални правила, а не како законски кодекс што во целост бил составен од самиот [[Лек Дукаѓин]]. Дел од материјалите што Ѓечови ги собирал биле објавувани во периодиката уште за време на неговиот живот. Целосната верзија на „Канунот на Лека Дукаѓини“ била објавена постхумно во 1933 година во Скадар, неколку години по неговата смрт. Изданието содржело предговор од [[Ѓерѓ Фишта]]. Покрај обичајното право, Ѓечови се занимавал и со археологија, етнологија, фолклор и албанска литература. Собирал археолошки предмети и податоци за материјалната култура и објавувал прилози во албанската периодика. Меѓу неговите позначајни трудови се наведува и ''Trashigime thrako-ilirjane'', посветен на прашања од трако-илирското наследство. Ѓечови бил и учесник во албанското национално движење. Во првите децении на XX век бил поврзан со албанските национални и просветни активности, а неговата работа на собирање и зачувување на народната култура била дел од пошироките напори за афирмирање на албанскиот јазик и културниот идентитет. На 14 октомври 1929 година, Ѓечови бил убиен во Зим во Косово. Во албанската историографија и културна меморија останал запаметен особено по својата работа на собирањето и објавувањето на северноалбанското обичајно право, поради што често се смета за една од значајните фигури во развојот на албанската етнологија и фолклористика. dwhe0zc7apgzjk48lffhxocqcm0hnpm 5616347 5616346 2026-08-24T22:28:34Z Buli 2648 5616347 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Штефен Ѓечови | image = At Shtjefën Gjeçovi.jpg | alt = | caption = Ѓечови, 1920-ти | birth_name = | birth_date = {{birth date|1874|7|12|df=y}} | birth_place = [[Јањево]], [[Османлиска Империја]] | death_date = {{death date and age|1929|10|14|1874|7|12|df=y}} | death_place = [[Zym]], [[Kingdom of Yugoslavia]] (now [[Kosovo]]) | other_names = | occupation = [[Roman Catholicism|Catholic]] priest, ethnologist and folklorist | known_for = [[Albanian folklore]] studies | signature = Shtjefni Konstandini Gjeçov (nënshkrim).svg }} '''Штефен Константин Ѓечови-Кријези''' (12 јули 1874 – 14 октомври 1929) бил албански римокатолички свештеник, францисканец, етнолог, фолклорист, археолог и писател. == Биографија == Роден бил во [[Јањево]] во Косово, тогаш во состав на Османлиското Царство. Своето образование го започнал во родното место, а потоа се школувал во францисканските установи во Трошан и во Босна, каде што ги продолжил философските и богословските студии. Во 1896 година се вратил во албанските земји и служел како свештеник во повеќе места во северна и централна Албанија и Косово. Во текот на својата свештеничка дејност Ѓечови собирал материјали за албанската народна култура, усната книжевност, обичаите, јазикот, етнографијата и археологијата. Особено внимание посветил на северноалбанските планински заедници, каде што собирал усни преданија, народни песни, поговорки, обичаи и правила на обичајното право. Неговата работа претставува едно од значајните рани систематски собирања на материјали за традиционалната култура на северните Албанци. Неговото најпознато дело е „[[Канун на Лек Дукаѓин|Канунот на Лек Дукаѓин]]“ (''Kanuni i Lekë Dukagjinit''). Ѓечови во текот на повеќе години ги собирал и систематизирал правилата на северноалбанското обичајно право, кои дотогаш главно се пренесувале усно. Материјалот опфаќа правила поврзани со семејството, бракот, сопственоста, наследувањето, гостопримството, честа, крвната одмазда, решавањето на споровите и организацијата на заедницата. Името на Лека Дукаѓини било поврзано со овој збир на обичајни правила во традицијата на северните Албанци, но Ѓечови не го создал самиот правен систем. Неговата улога била собирање, запишување и систематизирање на постојните обичаи и усни правни норми. Поради тоа, „Канунот на Лека Дукаѓини“ треба да се разбира како запишана и уредена збирка на традиционални правила, а не како законски кодекс што во целост бил составен од самиот [[Лек Дукаѓин]]. Дел од материјалите што Ѓечови ги собирал биле објавувани во периодиката уште за време на неговиот живот. Целосната верзија на „Канунот на Лека Дукаѓини“ била објавена постхумно во 1933 година во Скадар, неколку години по неговата смрт. Изданието содржело предговор од [[Ѓерѓ Фишта]]. Покрај обичајното право, Ѓечови се занимавал и со археологија, етнологија, фолклор и албанска литература. Собирал археолошки предмети и податоци за материјалната култура и објавувал прилози во албанската периодика. Меѓу неговите позначајни трудови се наведува и ''Trashigime thrako-ilirjane'', посветен на прашања од трако-илирското наследство. Ѓечови бил и учесник во албанското национално движење. Во првите децении на XX век бил поврзан со албанските национални и просветни активности, а неговата работа на собирање и зачувување на народната култура била дел од пошироките напори за афирмирање на албанскиот јазик и културниот идентитет. На 14 октомври 1929 година, Ѓечови бил убиен во Зим во Косово. Во албанската историографија и културна меморија останал запаметен особено по својата работа на собирањето и објавувањето на северноалбанското обичајно право, поради што често се смета за една од значајните фигури во развојот на албанската етнологија и фолклористика. 6ufk14dizxgbzu527ruasfzrqsi9tst 5616348 5616347 2026-08-24T22:29:48Z Buli 2648 5616348 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Штефен Ѓечови | image = At Shtjefën Gjeçovi.jpg | alt = | caption = Ѓечови, 1920-ти | birth_name = | birth_date = {{birth date|1874|7|12|df=y}} | birth_place = [[Јањево]], [[Османлиска Империја]] | death_date = {{death date and age|1929|10|14|1874|7|12|df=y}} | death_place = [[Зјум Хас|Зјум]], [[Кралство Југославија]] | other_names = | occupation = | known_for = | signature = Shtjefni Konstandini Gjeçov (nënshkrim).svg }} '''Штефен Константин Ѓечови-Кријези''' (12 јули 1874 – 14 октомври 1929) бил албански римокатолички свештеник, францисканец, етнолог, фолклорист, археолог и писател. == Биографија == Роден бил во [[Јањево]] во Косово, тогаш во состав на Османлиското Царство. Своето образование го започнал во родното место, а потоа се школувал во францисканските установи во Трошан и во Босна, каде што ги продолжил философските и богословските студии. Во 1896 година се вратил во албанските земји и служел како свештеник во повеќе места во северна и централна Албанија и Косово. Во текот на својата свештеничка дејност Ѓечови собирал материјали за албанската народна култура, усната книжевност, обичаите, јазикот, етнографијата и археологијата. Особено внимание посветил на северноалбанските планински заедници, каде што собирал усни преданија, народни песни, поговорки, обичаи и правила на обичајното право. Неговата работа претставува едно од значајните рани систематски собирања на материјали за традиционалната култура на северните Албанци. Неговото најпознато дело е „[[Канун на Лек Дукаѓин|Канунот на Лек Дукаѓин]]“ (''Kanuni i Lekë Dukagjinit''). Ѓечови во текот на повеќе години ги собирал и систематизирал правилата на северноалбанското обичајно право, кои дотогаш главно се пренесувале усно. Материјалот опфаќа правила поврзани со семејството, бракот, сопственоста, наследувањето, гостопримството, честа, крвната одмазда, решавањето на споровите и организацијата на заедницата. Името на Лека Дукаѓини било поврзано со овој збир на обичајни правила во традицијата на северните Албанци, но Ѓечови не го создал самиот правен систем. Неговата улога била собирање, запишување и систематизирање на постојните обичаи и усни правни норми. Поради тоа, „Канунот на Лека Дукаѓини“ треба да се разбира како запишана и уредена збирка на традиционални правила, а не како законски кодекс што во целост бил составен од самиот [[Лек Дукаѓин]]. Дел од материјалите што Ѓечови ги собирал биле објавувани во периодиката уште за време на неговиот живот. Целосната верзија на „Канунот на Лека Дукаѓини“ била објавена постхумно во 1933 година во Скадар, неколку години по неговата смрт. Изданието содржело предговор од [[Ѓерѓ Фишта]]. Покрај обичајното право, Ѓечови се занимавал и со археологија, етнологија, фолклор и албанска литература. Собирал археолошки предмети и податоци за материјалната култура и објавувал прилози во албанската периодика. Меѓу неговите позначајни трудови се наведува и ''Trashigime thrako-ilirjane'', посветен на прашања од трако-илирското наследство. Ѓечови бил и учесник во албанското национално движење. Во првите децении на XX век бил поврзан со албанските национални и просветни активности, а неговата работа на собирање и зачувување на народната култура била дел од пошироките напори за афирмирање на албанскиот јазик и културниот идентитет. На 14 октомври 1929 година, Ѓечови бил убиен во Зим во Косово. Во албанската историографија и културна меморија останал запаметен особено по својата работа на собирањето и објавувањето на северноалбанското обичајно право, поради што често се смета за една од значајните фигури во развојот на албанската етнологија и фолклористика. qsa10hwnlmfj5cv19pxk073c9i0x35a 5616349 5616348 2026-08-24T22:33:46Z Buli 2648 /* Биографија */ 5616349 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Штефен Ѓечови | image = At Shtjefën Gjeçovi.jpg | alt = | caption = Ѓечови, 1920-ти | birth_name = | birth_date = {{birth date|1874|7|12|df=y}} | birth_place = [[Јањево]], [[Османлиска Империја]] | death_date = {{death date and age|1929|10|14|1874|7|12|df=y}} | death_place = [[Зјум Хас|Зјум]], [[Кралство Југославија]] | other_names = | occupation = | known_for = | signature = Shtjefni Konstandini Gjeçov (nënshkrim).svg }} '''Штефен Константин Ѓечови-Кријези''' (12 јули 1874 – 14 октомври 1929) бил албански римокатолички свештеник, францисканец, етнолог, фолклорист, археолог и писател. == Биографија == Роден бил во [[Јањево]] во Косово, тогаш во состав на Османлиското Царство. Своето образование го започнал во родното место, а потоа се школувал во францисканските установи во Трошан и во Босна, каде што ги продолжил философските и богословските студии. Во 1896 година се вратил во албанските земји и служел како свештеник во повеќе места во северна и централна Албанија и Косово. Во текот на својата свештеничка дејност Ѓечови собирал материјали за албанската народна култура, усната книжевност, обичаите, јазикот, етнографијата и археологијата. Особено внимание посветил на северноалбанските планински заедници, каде што собирал усни преданија, народни песни, поговорки, обичаи и правила на обичајното право. Неговата работа претставува едно од значајните рани систематски собирања на материјали за традиционалната култура на северните Албанци. Неговото најпознато дело е „[[Канун на Лек Дукаѓин|Канунот на Лек Дукаѓин]]“ (''Kanuni i Lekë Dukagjinit''). Ѓечови во текот на повеќе години ги собирал и систематизирал правилата на северноалбанското обичајно право, кои дотогаш главно се пренесувале усно. Материјалот опфаќа правила поврзани со семејството, бракот, сопственоста, наследувањето, гостопримството, честа, крвната одмазда, решавањето на споровите и организацијата на заедницата. Името на Лека Дукаѓини било поврзано со овој збир на обичајни правила во традицијата на северните Албанци, но Ѓечови не го создал самиот правен систем. Неговата улога била собирање, запишување и систематизирање на постојните обичаи и усни правни норми. Поради тоа, „Канунот на Лека Дукаѓини“ треба да се разбира како запишана и уредена збирка на традиционални правила, а не како законски кодекс што во целост бил составен од самиот [[Лек Дукаѓин]]. Дел од материјалите што Ѓечови ги собирал биле објавувани во периодиката уште за време на неговиот живот. Целосната верзија на „Канунот на Лека Дукаѓини“ била објавена постхумно во 1933 година во Скадар, неколку години по неговата смрт. Изданието содржело предговор од [[Ѓерѓ Фишта]]. Покрај обичајното право, Ѓечови се занимавал и со археологија, етнологија, фолклор и албанска литература. Собирал археолошки предмети и податоци за материјалната култура и објавувал прилози во албанската периодика. Меѓу неговите позначајни трудови се наведува и ''Trashigime thrako-ilirjane'', посветен на прашања од трако-илирското наследство. Ѓечови бил и учесник во албанското национално движење. Во првите децении на XX век бил поврзан со албанските национални и просветни активности, а неговата работа на собирање и зачувување на народната култура била дел од пошироките напори за афирмирање на албанскиот јазик и културниот идентитет. На 14 октомври 1929 година, Ѓечови бил убиен во Зим во Косово. Во албанската историографија и културна меморија останал запаметен особено по својата работа на собирањето и објавувањето на северноалбанското обичајно право, поради што често се смета за една од значајните фигури во развојот на албанската етнологија и фолклористика. [[Категорија:Францисканци]] njt6th6x2ao88rrxi2j22hpqrbbs9cm 5616350 5616349 2026-08-24T22:34:37Z Buli 2648 /* Биографија */ 5616350 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Штефен Ѓечови | image = At Shtjefën Gjeçovi.jpg | alt = | caption = Ѓечови, 1920-ти | birth_name = | birth_date = {{birth date|1874|7|12|df=y}} | birth_place = [[Јањево]], [[Османлиска Империја]] | death_date = {{death date and age|1929|10|14|1874|7|12|df=y}} | death_place = [[Зјум Хас|Зјум]], [[Кралство Југославија]] | other_names = | occupation = | known_for = | signature = Shtjefni Konstandini Gjeçov (nënshkrim).svg }} '''Штефен Константин Ѓечови-Кријези''' (12 јули 1874 – 14 октомври 1929) бил албански римокатолички свештеник, францисканец, етнолог, фолклорист, археолог и писател. == Биографија == Роден бил во [[Јањево]] во Косово, тогаш во состав на Османлиското Царство. Своето образование го започнал во родното место, а потоа се школувал во францисканските установи во Трошан и во Босна, каде што ги продолжил философските и богословските студии. Во 1896 година се вратил во албанските земји и служел како свештеник во повеќе места во северна и централна Албанија и Косово. Во текот на својата свештеничка дејност Ѓечови собирал материјали за албанската народна култура, усната книжевност, обичаите, јазикот, етнографијата и археологијата. Особено внимание посветил на северноалбанските планински заедници, каде што собирал усни преданија, народни песни, поговорки, обичаи и правила на обичајното право. Неговата работа претставува едно од значајните рани систематски собирања на материјали за традиционалната култура на северните Албанци. Неговото најпознато дело е „[[Канун на Лек Дукаѓин|Канунот на Лек Дукаѓин]]“ (''Kanuni i Lekë Dukagjinit''). Ѓечови во текот на повеќе години ги собирал и систематизирал правилата на северноалбанското обичајно право, кои дотогаш главно се пренесувале усно. Материјалот опфаќа правила поврзани со семејството, бракот, сопственоста, наследувањето, гостопримството, честа, крвната одмазда, решавањето на споровите и организацијата на заедницата. Името на Лека Дукаѓини било поврзано со овој збир на обичајни правила во традицијата на северните Албанци, но Ѓечови не го создал самиот правен систем. Неговата улога била собирање, запишување и систематизирање на постојните обичаи и усни правни норми. Поради тоа, „Канунот на Лека Дукаѓини“ треба да се разбира како запишана и уредена збирка на традиционални правила, а не како законски кодекс што во целост бил составен од самиот [[Лек Дукаѓин]]. Дел од материјалите што Ѓечови ги собирал биле објавувани во периодиката уште за време на неговиот живот. Целосната верзија на „Канунот на Лека Дукаѓини“ била објавена постхумно во 1933 година во Скадар, неколку години по неговата смрт. Изданието содржело предговор од [[Ѓерѓ Фишта]]. Покрај обичајното право, Ѓечови се занимавал и со археологија, етнологија, фолклор и албанска литература. Собирал археолошки предмети и податоци за материјалната култура и објавувал прилози во албанската периодика. Меѓу неговите позначајни трудови се наведува и ''Trashigime thrako-ilirjane'', посветен на прашања од трако-илирското наследство. Ѓечови бил и учесник во албанското национално движење. Во првите децении на XX век бил поврзан со албанските национални и просветни активности, а неговата работа на собирање и зачувување на народната култура била дел од пошироките напори за афирмирање на албанскиот јазик и културниот идентитет. На 14 октомври 1929 година, Ѓечови бил убиен во [[Зјум Хас|Зјум]] во Косово. Во албанската историографија и културна меморија останал запаметен особено по својата работа на собирањето и објавувањето на северноалбанското обичајно право, поради што често се смета за една од значајните фигури во развојот на албанската етнологија и фолклористика. [[Категорија:Францисканци]] 3nkze9n5mc33dz3ip53r279g08w0iah 0 1401593 5616352 2026-08-24T22:44:58Z Buli 2648 Создадена страница со: '''Келменди''' ({{lang-sq|Kelmendi}}) — историско [[Албанци|албанско]] племе (''fis'') од северните албански висорамнини (Малесија е Маде), чија традиционална област се наоѓа во денешна северна [[Албанија]], во близина на границата со [[Црна Гора]]. Во текот на османлис... 5616352 wikitext text/x-wiki '''Келменди''' ({{lang-sq|Kelmendi}}) — историско [[Албанци|албанско]] племе (''fis'') од северните албански висорамнини (Малесија е Маде), чија традиционална област се наоѓа во денешна северна [[Албанија]], во близина на границата со [[Црна Гора]]. Во текот на османлискиот период Келменди станале едно од највлијателните и најмоќните племиња во северна Албанија и одиграле значајна улога во отпорот против османлиската власт.<ref name="Malcolm">{{cite book |last=Malcolm |first=Noel |title=Rebels, Believers, Survivors: Studies in the History of the Albanians |publisher=Oxford University Press |year=2020 |pages=26–37 |chapter=The Kelmendi: Notes on the Early History of a Catholic Albanian Clan}}</ref> == Потекло и територија == Племенската заедница Келменди се оформувала во текот на [[15 век]] околу истакнато семејство, во услови на потреба од заедничка одбрана на планинското население. Според историчарот [[Ноел Малколм]], Келменди првично биле една од повеќето локални племенски заедници во северноалбанските висорамнини, но со текот на времето стекнале посебно значење и влијание врз соседните племиња.<ref name="Malcolm"/> Нивната традиционална област се наоѓала во планинскиот регион Келменд, во денешниот северен дел на Албанија, во пошироката област Малесија е Маде. Планинскиот карактер на областа овозможувал висок степен на локална самоуправа и претставувал значајна пречка за воспоставување непосредна османлиска власт. == Османлиски период == Во текот на османлискиот период Келменди имале специфичен статус на '''дербендџии''' ({{lang-ota|derbendci}}), односно вооружени чувари на планински премини и патишта. Овој статус им давал право да носат оружје и им овозможувал значителна автономија, а истовремено ја проширил нивната улога и влијание надвор од нивната непосредна племенска територија.<ref name="Malcolm"/> Келменди учествувале во повеќе востанија и судири со Османлиското Царство во текот на [[17 век]]. Во [[1613]] година, за време на османлиските походи против планинските племиња, Келменди се здружиле со други племиња од северните албански и црногорски висорамнини, меѓу кои [[Кучи]], [[Хоти]], [[Кастрати]], [[Шкрели]], [[Пипери]] и други. Во [[1614]] година Келменди, заедно со дел од овие племиња, учествувале во обидите за создавање поширок сојуз против Османлиите и за добивање поддршка од европските сили.<ref>{{cite book |last=Elsie |first=Robert |title=The Tribes of Albania: History, Society and Culture |publisher=I.B. Tauris |year=2015}}</ref> Во [[1614]] година, венецијанскиот писател Маријано Болиза ги опишал Келменди како заедница од 178 домаќинства и околу 650 вооружени мажи, предводени од Смаил Прентасев и Педа Сука.<ref name="Elsie">{{cite web |url=https://books.elsie.de/b086_tribes-of-albania/ |title=The Tribes of Albania |last=Elsie |first=Robert}}</ref> Неколку децении подоцна, бројот на населението бил значително зголемен. Во извештајот од 1634 година е наведено дека Келменди имале околу 300 куќи и 3.200 жители.<ref name="Elsie"/> == Судири со Османлиите == Отпорот на Келменди особено се засилил во текот на [[17 век]]. Во [[1638]] година Османлиите организирале голем воен поход против племето, предводен од Вучо-паша, беглербег на Босанскиот ејалет. Походот бил преземен поради конфликтите со Келменди и нивните напади врз трговските патишта и караваните во северните области на Османлиското Царство. Изворите за исходот од походот се меѓусебно различни. Албанскиот епископ [[Франг Барди]], кој известувал во 1638 година, тврди дека Келменди успеале да ги нападнат османлиските сили во планините и да им нанесат значителни загуби, по што тие се повлекле. Други извори, особено османлиските и подоцнежните европски хроники, го прикажуваат походот како османлиски успех и наведуваат дека дел од племето бил заробен или преселен.<ref>{{cite book |last=Malcolm |first=Noel |title=Rebels, Believers, Survivors: Studies in the History of the Albanians |publisher=Oxford University Press |year=2020}}</ref> Во текот на [[17 век]] Келменди продолжиле да се појавуваат како значајна воена сила во северните планински области. Во [[1658]] година тие се приклучиле кон сојузот на седум племиња — Кучи, Васојевиќи, Братоношиќи, Пипери, Келменди, Хоти и Груда — кој стапил во сојуз со [[Венецијанска Република|Венецијанската Република]] против Османлиите. Во почетокот на [[18 век]] Османлиите се обиделе трајно да ја скршат моќта на Келменди преку преселување на делови од населението. И покрај овие мерки, племето задржало значајно влијание во северните албански висорамнини до почетокот на [[20 век]].<ref name="Malcolm"/> == Религија и општествено уредување == Келменди историски биле претежно [[Католицизам|римокатоличко]] племе. Венецијанскиот извештај на Маријано Болиза од 1614 година ги наведува како население од римскиот обред.<ref name="Elsie"/> Католичката припадност претставувала важен дел од нивниот идентитет, особено во односите со [[Католичка црква|Католичката црква]] и европските сили. Како и кај другите северноалбански племиња, општествениот живот бил организиран околу племенската припадност, родовските заедници и локалните старешини. Важна улога имале обичајното право и институцијата на '''беса''', како и колективната одбрана и меѓусебната солидарност. == Преселби == Во текот на XVII и XVIII век делови од населението на Келменди биле преселувани или се иселувале од својата матична област. Групи од племето се населиле во различни делови на Косово и северозападниот Балкан, а дел од нив се населиле и во Срем. Според преданијата и подоцнежните етнографски записи, потомци на преселените Келменди се среќаваат и во селата [[Никинци]] и [[Хртковци]] во Војводина, каде што биле познати под името '''Клементинци'''.<ref>{{cite web |url=https://albanianhistory.org/albanianliterature/legends/legend_14.html |title=The Founding of the Kelmendi Tribe |publisher=Robert Elsie}}</ref> Дел од Келменди кои останале во матичната област со текот на времето се распаднале на помали братства и населбени заедници, од кои некои се прошириле кон соседните планински области. == Наследство == Келменди остануваат едно од најпознатите историски племиња на северна Албанија. Нивната историја, племенското уредување и долготрајниот отпор кон османлиската власт заземаат значајно место во историјата и етнографијата на северноалбанските висорамнини. Во албанската усна традиција Келменди особено се поврзуваат со воената храброст и племенската независност. == Наводи == <references /> == Литература == * {{cite book |last=Elsie |first=Robert |title=The Tribes of Albania: History, Society and Culture |publisher=I.B. Tauris |year=2015}} * {{cite book |last=Malcolm |first=Noel |title=Rebels, Believers, Survivors: Studies in the History of the Albanians |publisher=Oxford University Press |year=2020}} 4ahrkgrdxglgrya1eylosf99ldct1ad 5616353 5616352 2026-08-24T22:45:27Z Buli 2648 5616353 wikitext text/x-wiki '''Келменди''' ({{langx|sq|Kelmendi}}) — историско [[Албанци|албанско]] племе (''fis'') од северните албански висорамнини (Малесија е Маде), чија традиционална област се наоѓа во денешна северна [[Албанија]], во близина на границата со [[Црна Гора]]. Во текот на османлискиот период Келменди станале едно од највлијателните и најмоќните племиња во северна Албанија и одиграле значајна улога во отпорот против османлиската власт.<ref name="Malcolm">{{cite book |last=Malcolm |first=Noel |title=Rebels, Believers, Survivors: Studies in the History of the Albanians |publisher=Oxford University Press |year=2020 |pages=26–37 |chapter=The Kelmendi: Notes on the Early History of a Catholic Albanian Clan}}</ref> == Потекло и територија == Племенската заедница Келменди се оформувала во текот на [[15 век]] околу истакнато семејство, во услови на потреба од заедничка одбрана на планинското население. Според историчарот [[Ноел Малколм]], Келменди првично биле една од повеќето локални племенски заедници во северноалбанските висорамнини, но со текот на времето стекнале посебно значење и влијание врз соседните племиња.<ref name="Malcolm"/> Нивната традиционална област се наоѓала во планинскиот регион Келменд, во денешниот северен дел на Албанија, во пошироката област Малесија е Маде. Планинскиот карактер на областа овозможувал висок степен на локална самоуправа и претставувал значајна пречка за воспоставување непосредна османлиска власт. == Османлиски период == Во текот на османлискиот период Келменди имале специфичен статус на '''дербендџии''' ({{lang-ota|derbendci}}), односно вооружени чувари на планински премини и патишта. Овој статус им давал право да носат оружје и им овозможувал значителна автономија, а истовремено ја проширил нивната улога и влијание надвор од нивната непосредна племенска територија.<ref name="Malcolm"/> Келменди учествувале во повеќе востанија и судири со Османлиското Царство во текот на [[17 век]]. Во [[1613]] година, за време на османлиските походи против планинските племиња, Келменди се здружиле со други племиња од северните албански и црногорски висорамнини, меѓу кои [[Кучи]], [[Хоти]], [[Кастрати]], [[Шкрели]], [[Пипери]] и други. Во [[1614]] година Келменди, заедно со дел од овие племиња, учествувале во обидите за создавање поширок сојуз против Османлиите и за добивање поддршка од европските сили.<ref>{{cite book |last=Elsie |first=Robert |title=The Tribes of Albania: History, Society and Culture |publisher=I.B. Tauris |year=2015}}</ref> Во [[1614]] година, венецијанскиот писател Маријано Болиза ги опишал Келменди како заедница од 178 домаќинства и околу 650 вооружени мажи, предводени од Смаил Прентасев и Педа Сука.<ref name="Elsie">{{cite web |url=https://books.elsie.de/b086_tribes-of-albania/ |title=The Tribes of Albania |last=Elsie |first=Robert}}</ref> Неколку децении подоцна, бројот на населението бил значително зголемен. Во извештајот од 1634 година е наведено дека Келменди имале околу 300 куќи и 3.200 жители.<ref name="Elsie"/> == Судири со Османлиите == Отпорот на Келменди особено се засилил во текот на [[17 век]]. Во [[1638]] година Османлиите организирале голем воен поход против племето, предводен од Вучо-паша, беглербег на Босанскиот ејалет. Походот бил преземен поради конфликтите со Келменди и нивните напади врз трговските патишта и караваните во северните области на Османлиското Царство. Изворите за исходот од походот се меѓусебно различни. Албанскиот епископ [[Франг Барди]], кој известувал во 1638 година, тврди дека Келменди успеале да ги нападнат османлиските сили во планините и да им нанесат значителни загуби, по што тие се повлекле. Други извори, особено османлиските и подоцнежните европски хроники, го прикажуваат походот како османлиски успех и наведуваат дека дел од племето бил заробен или преселен.<ref>{{cite book |last=Malcolm |first=Noel |title=Rebels, Believers, Survivors: Studies in the History of the Albanians |publisher=Oxford University Press |year=2020}}</ref> Во текот на [[17 век]] Келменди продолжиле да се појавуваат како значајна воена сила во северните планински области. Во [[1658]] година тие се приклучиле кон сојузот на седум племиња — Кучи, Васојевиќи, Братоношиќи, Пипери, Келменди, Хоти и Груда — кој стапил во сојуз со [[Венецијанска Република|Венецијанската Република]] против Османлиите. Во почетокот на [[18 век]] Османлиите се обиделе трајно да ја скршат моќта на Келменди преку преселување на делови од населението. И покрај овие мерки, племето задржало значајно влијание во северните албански висорамнини до почетокот на [[20 век]].<ref name="Malcolm"/> == Религија и општествено уредување == Келменди историски биле претежно [[Католицизам|римокатоличко]] племе. Венецијанскиот извештај на Маријано Болиза од 1614 година ги наведува како население од римскиот обред.<ref name="Elsie"/> Католичката припадност претставувала важен дел од нивниот идентитет, особено во односите со [[Католичка црква|Католичката црква]] и европските сили. Како и кај другите северноалбански племиња, општествениот живот бил организиран околу племенската припадност, родовските заедници и локалните старешини. Важна улога имале обичајното право и институцијата на '''беса''', како и колективната одбрана и меѓусебната солидарност. == Преселби == Во текот на XVII и XVIII век делови од населението на Келменди биле преселувани или се иселувале од својата матична област. Групи од племето се населиле во различни делови на Косово и северозападниот Балкан, а дел од нив се населиле и во Срем. Според преданијата и подоцнежните етнографски записи, потомци на преселените Келменди се среќаваат и во селата [[Никинци]] и [[Хртковци]] во Војводина, каде што биле познати под името '''Клементинци'''.<ref>{{cite web |url=https://albanianhistory.org/albanianliterature/legends/legend_14.html |title=The Founding of the Kelmendi Tribe |publisher=Robert Elsie}}</ref> Дел од Келменди кои останале во матичната област со текот на времето се распаднале на помали братства и населбени заедници, од кои некои се прошириле кон соседните планински области. == Наследство == Келменди остануваат едно од најпознатите историски племиња на северна Албанија. Нивната историја, племенското уредување и долготрајниот отпор кон османлиската власт заземаат значајно место во историјата и етнографијата на северноалбанските висорамнини. Во албанската усна традиција Келменди особено се поврзуваат со воената храброст и племенската независност. == Наводи == <references /> == Литература == * {{cite book |last=Elsie |first=Robert |title=The Tribes of Albania: History, Society and Culture |publisher=I.B. Tauris |year=2015}} * {{cite book |last=Malcolm |first=Noel |title=Rebels, Believers, Survivors: Studies in the History of the Albanians |publisher=Oxford University Press |year=2020}} qf0ewahszq0gz350vtgryv3zzuajhep 5616354 5616353 2026-08-24T22:47:11Z Buli 2648 5616354 wikitext text/x-wiki '''Келменди''' ({{langx|sq|Kelmendi}}) — историско [[Албанци|албанско]] племе (''fis'') од северните албански висорамнини (Голема Малесија), чија традиционална област се наоѓа во денешна северна [[Албанија]], во близина на границата со [[Црна Гора]]. Во текот на османлискиот период Келменди станале едно од највлијателните и најмоќните племиња во северна Албанија и одиграле значајна улога во отпорот против османлиската власт.<ref name="Malcolm">{{cite book |last=Malcolm |first=Noel |title=Rebels, Believers, Survivors: Studies in the History of the Albanians |publisher=Oxford University Press |year=2020 |pages=26–37 |chapter=The Kelmendi: Notes on the Early History of a Catholic Albanian Clan}}</ref> == Потекло и територија == Племенската заедница Келменди се оформувала во текот на [[15 век]] околу истакнато семејство, во услови на потреба од заедничка одбрана на планинското население. Според историчарот [[Ноел Малколм]], Келменди првично биле една од повеќето локални племенски заедници во северноалбанските висорамнини, но со текот на времето стекнале посебно значење и влијание врз соседните племиња.<ref name="Malcolm"/> Нивната традиционална област се наоѓала во планинскиот регион Келменд, во денешниот северен дел на Албанија, во пошироката област Голема Малесија. Планинскиот карактер на областа овозможувал висок степен на локална самоуправа и претставувал значајна пречка за воспоставување непосредна османлиска власт. == Османлиски период == Во текот на османлискиот период Келменди имале специфичен статус на дербендџии ({{lang-ota|derbendci}}), односно вооружени чувари на планински премини и патишта. Овој статус им давал право да носат оружје и им овозможувал значителна автономија, а истовремено ја проширил нивната улога и влијание надвор од нивната непосредна племенска територија.<ref name="Malcolm"/> Келменди учествувале во повеќе востанија и судири со Османлиското Царство во текот на [[17 век]]. Во [[1613]] година, за време на османлиските походи против планинските племиња, Келменди се здружиле со други племиња од северните албански и црногорски висорамнини, меѓу кои [[Кучи]], [[Хоти]], [[Кастрати]], [[Шкрели]], [[Пипери]] и други. Во [[1614]] година Келменди, заедно со дел од овие племиња, учествувале во обидите за создавање поширок сојуз против Османлиите и за добивање поддршка од европските сили.<ref>{{cite book |last=Elsie |first=Robert |title=The Tribes of Albania: History, Society and Culture |publisher=I.B. Tauris |year=2015}}</ref> Во [[1614]] година, венецијанскиот писател Маријано Болиза ги опишал Келменди како заедница од 178 домаќинства и околу 650 вооружени мажи, предводени од Смаил Прентасев и Педа Сука.<ref name="Elsie">{{cite web |url=https://books.elsie.de/b086_tribes-of-albania/ |title=The Tribes of Albania |last=Elsie |first=Robert}}</ref> Неколку децении подоцна, бројот на населението бил значително зголемен. Во извештајот од 1634 година е наведено дека Келменди имале околу 300 куќи и 3.200 жители.<ref name="Elsie"/> == Судири со Османлиите == Отпорот на Келменди особено се засилил во текот на [[17 век]]. Во [[1638]] година Османлиите организирале голем воен поход против племето, предводен од Вучо-паша, беглербег на Босанскиот ејалет. Походот бил преземен поради конфликтите со Келменди и нивните напади врз трговските патишта и караваните во северните области на Османлиското Царство. Изворите за исходот од походот се меѓусебно различни. Албанскиот епископ [[Франг Барди]], кој известувал во 1638 година, тврди дека Келменди успеале да ги нападнат османлиските сили во планините и да им нанесат значителни загуби, по што тие се повлекле. Други извори, особено османлиските и подоцнежните европски хроники, го прикажуваат походот како османлиски успех и наведуваат дека дел од племето бил заробен или преселен.<ref>{{cite book |last=Malcolm |first=Noel |title=Rebels, Believers, Survivors: Studies in the History of the Albanians |publisher=Oxford University Press |year=2020}}</ref> Во текот на [[17 век]] Келменди продолжиле да се појавуваат како значајна воена сила во северните планински области. Во [[1658]] година тие се приклучиле кон сојузот на седум племиња — Кучи, Васојевиќи, Братоношиќи, Пипери, Келменди, Хоти и Груда — кој стапил во сојуз со [[Венецијанска Република|Венецијанската Република]] против Османлиите. Во почетокот на [[18 век]] Османлиите се обиделе трајно да ја скршат моќта на Келменди преку преселување на делови од населението. И покрај овие мерки, племето задржало значајно влијание во северните албански висорамнини до почетокот на [[20 век]].<ref name="Malcolm"/> == Религија и општествено уредување == Келменди историски биле претежно [[Католицизам|римокатоличко]] племе. Венецијанскиот извештај на Маријано Болиза од 1614 година ги наведува како население од римскиот обред.<ref name="Elsie"/> Католичката припадност претставувала важен дел од нивниот идентитет, особено во односите со [[Католичка црква|Католичката црква]] и европските сили. Како и кај другите северноалбански племиња, општествениот живот бил организиран околу племенската припадност, родовските заедници и локалните старешини. Важна улога имале обичајното право и институцијата на '''беса''', како и колективната одбрана и меѓусебната солидарност. == Преселби == Во текот на XVII и XVIII век делови од населението на Келменди биле преселувани или се иселувале од својата матична област. Групи од племето се населиле во различни делови на Косово и северозападниот Балкан, а дел од нив се населиле и во Срем. Според преданијата и подоцнежните етнографски записи, потомци на преселените Келменди се среќаваат и во селата [[Никинци]] и [[Хртковци]] во Војводина, каде што биле познати под името '''Клементинци'''.<ref>{{cite web |url=https://albanianhistory.org/albanianliterature/legends/legend_14.html |title=The Founding of the Kelmendi Tribe |publisher=Robert Elsie}}</ref> Дел од Келменди кои останале во матичната област со текот на времето се распаднале на помали братства и населбени заедници, од кои некои се прошириле кон соседните планински области. == Наследство == Келменди остануваат едно од најпознатите историски племиња на северна Албанија. Нивната историја, племенското уредување и долготрајниот отпор кон османлиската власт заземаат значајно место во историјата и етнографијата на северноалбанските висорамнини. Во албанската усна традиција Келменди особено се поврзуваат со воената храброст и племенската независност. == Наводи == <references /> == Литература == * {{cite book |last=Elsie |first=Robert |title=The Tribes of Albania: History, Society and Culture |publisher=I.B. Tauris |year=2015}} * {{cite book |last=Malcolm |first=Noel |title=Rebels, Believers, Survivors: Studies in the History of the Albanians |publisher=Oxford University Press |year=2020}} 322hxh9tktkhlayy6svwhqjowzqe0oa 5616355 5616354 2026-08-24T22:47:25Z Buli 2648 /* Османлиски период */ 5616355 wikitext text/x-wiki '''Келменди''' ({{langx|sq|Kelmendi}}) — историско [[Албанци|албанско]] племе (''fis'') од северните албански висорамнини (Голема Малесија), чија традиционална област се наоѓа во денешна северна [[Албанија]], во близина на границата со [[Црна Гора]]. Во текот на османлискиот период Келменди станале едно од највлијателните и најмоќните племиња во северна Албанија и одиграле значајна улога во отпорот против османлиската власт.<ref name="Malcolm">{{cite book |last=Malcolm |first=Noel |title=Rebels, Believers, Survivors: Studies in the History of the Albanians |publisher=Oxford University Press |year=2020 |pages=26–37 |chapter=The Kelmendi: Notes on the Early History of a Catholic Albanian Clan}}</ref> == Потекло и територија == Племенската заедница Келменди се оформувала во текот на [[15 век]] околу истакнато семејство, во услови на потреба од заедничка одбрана на планинското население. Според историчарот [[Ноел Малколм]], Келменди првично биле една од повеќето локални племенски заедници во северноалбанските висорамнини, но со текот на времето стекнале посебно значење и влијание врз соседните племиња.<ref name="Malcolm"/> Нивната традиционална област се наоѓала во планинскиот регион Келменд, во денешниот северен дел на Албанија, во пошироката област Голема Малесија. Планинскиот карактер на областа овозможувал висок степен на локална самоуправа и претставувал значајна пречка за воспоставување непосредна османлиска власт. == Османлиски период == Во текот на османлискиот период Келменди имале специфичен статус на дербендџии ({{langx|ota|derbendci}}), односно вооружени чувари на планински премини и патишта. Овој статус им давал право да носат оружје и им овозможувал значителна автономија, а истовремено ја проширил нивната улога и влијание надвор од нивната непосредна племенска територија.<ref name="Malcolm"/> Келменди учествувале во повеќе востанија и судири со Османлиското Царство во текот на [[17 век]]. Во [[1613]] година, за време на османлиските походи против планинските племиња, Келменди се здружиле со други племиња од северните албански и црногорски висорамнини, меѓу кои [[Кучи]], [[Хоти]], [[Кастрати]], [[Шкрели]], [[Пипери]] и други. Во [[1614]] година Келменди, заедно со дел од овие племиња, учествувале во обидите за создавање поширок сојуз против Османлиите и за добивање поддршка од европските сили.<ref>{{cite book |last=Elsie |first=Robert |title=The Tribes of Albania: History, Society and Culture |publisher=I.B. Tauris |year=2015}}</ref> Во [[1614]] година, венецијанскиот писател Маријано Болиза ги опишал Келменди како заедница од 178 домаќинства и околу 650 вооружени мажи, предводени од Смаил Прентасев и Педа Сука.<ref name="Elsie">{{cite web |url=https://books.elsie.de/b086_tribes-of-albania/ |title=The Tribes of Albania |last=Elsie |first=Robert}}</ref> Неколку децении подоцна, бројот на населението бил значително зголемен. Во извештајот од 1634 година е наведено дека Келменди имале околу 300 куќи и 3.200 жители.<ref name="Elsie"/> == Судири со Османлиите == Отпорот на Келменди особено се засилил во текот на [[17 век]]. Во [[1638]] година Османлиите организирале голем воен поход против племето, предводен од Вучо-паша, беглербег на Босанскиот ејалет. Походот бил преземен поради конфликтите со Келменди и нивните напади врз трговските патишта и караваните во северните области на Османлиското Царство. Изворите за исходот од походот се меѓусебно различни. Албанскиот епископ [[Франг Барди]], кој известувал во 1638 година, тврди дека Келменди успеале да ги нападнат османлиските сили во планините и да им нанесат значителни загуби, по што тие се повлекле. Други извори, особено османлиските и подоцнежните европски хроники, го прикажуваат походот како османлиски успех и наведуваат дека дел од племето бил заробен или преселен.<ref>{{cite book |last=Malcolm |first=Noel |title=Rebels, Believers, Survivors: Studies in the History of the Albanians |publisher=Oxford University Press |year=2020}}</ref> Во текот на [[17 век]] Келменди продолжиле да се појавуваат како значајна воена сила во северните планински области. Во [[1658]] година тие се приклучиле кон сојузот на седум племиња — Кучи, Васојевиќи, Братоношиќи, Пипери, Келменди, Хоти и Груда — кој стапил во сојуз со [[Венецијанска Република|Венецијанската Република]] против Османлиите. Во почетокот на [[18 век]] Османлиите се обиделе трајно да ја скршат моќта на Келменди преку преселување на делови од населението. И покрај овие мерки, племето задржало значајно влијание во северните албански висорамнини до почетокот на [[20 век]].<ref name="Malcolm"/> == Религија и општествено уредување == Келменди историски биле претежно [[Католицизам|римокатоличко]] племе. Венецијанскиот извештај на Маријано Болиза од 1614 година ги наведува како население од римскиот обред.<ref name="Elsie"/> Католичката припадност претставувала важен дел од нивниот идентитет, особено во односите со [[Католичка црква|Католичката црква]] и европските сили. Како и кај другите северноалбански племиња, општествениот живот бил организиран околу племенската припадност, родовските заедници и локалните старешини. Важна улога имале обичајното право и институцијата на '''беса''', како и колективната одбрана и меѓусебната солидарност. == Преселби == Во текот на XVII и XVIII век делови од населението на Келменди биле преселувани или се иселувале од својата матична област. Групи од племето се населиле во различни делови на Косово и северозападниот Балкан, а дел од нив се населиле и во Срем. Според преданијата и подоцнежните етнографски записи, потомци на преселените Келменди се среќаваат и во селата [[Никинци]] и [[Хртковци]] во Војводина, каде што биле познати под името '''Клементинци'''.<ref>{{cite web |url=https://albanianhistory.org/albanianliterature/legends/legend_14.html |title=The Founding of the Kelmendi Tribe |publisher=Robert Elsie}}</ref> Дел од Келменди кои останале во матичната област со текот на времето се распаднале на помали братства и населбени заедници, од кои некои се прошириле кон соседните планински области. == Наследство == Келменди остануваат едно од најпознатите историски племиња на северна Албанија. Нивната историја, племенското уредување и долготрајниот отпор кон османлиската власт заземаат значајно место во историјата и етнографијата на северноалбанските висорамнини. Во албанската усна традиција Келменди особено се поврзуваат со воената храброст и племенската независност. == Наводи == <references /> == Литература == * {{cite book |last=Elsie |first=Robert |title=The Tribes of Albania: History, Society and Culture |publisher=I.B. Tauris |year=2015}} * {{cite book |last=Malcolm |first=Noel |title=Rebels, Believers, Survivors: Studies in the History of the Albanians |publisher=Oxford University Press |year=2020}} ia2tb2hw21l9bztia8ca7vef5f0zfyb 5616356 5616355 2026-08-24T22:51:40Z Buli 2648 /* Религија и општествено уредување */ 5616356 wikitext text/x-wiki '''Келменди''' ({{langx|sq|Kelmendi}}) — историско [[Албанци|албанско]] племе (''fis'') од северните албански висорамнини (Голема Малесија), чија традиционална област се наоѓа во денешна северна [[Албанија]], во близина на границата со [[Црна Гора]]. Во текот на османлискиот период Келменди станале едно од највлијателните и најмоќните племиња во северна Албанија и одиграле значајна улога во отпорот против османлиската власт.<ref name="Malcolm">{{cite book |last=Malcolm |first=Noel |title=Rebels, Believers, Survivors: Studies in the History of the Albanians |publisher=Oxford University Press |year=2020 |pages=26–37 |chapter=The Kelmendi: Notes on the Early History of a Catholic Albanian Clan}}</ref> == Потекло и територија == Племенската заедница Келменди се оформувала во текот на [[15 век]] околу истакнато семејство, во услови на потреба од заедничка одбрана на планинското население. Според историчарот [[Ноел Малколм]], Келменди првично биле една од повеќето локални племенски заедници во северноалбанските висорамнини, но со текот на времето стекнале посебно значење и влијание врз соседните племиња.<ref name="Malcolm"/> Нивната традиционална област се наоѓала во планинскиот регион Келменд, во денешниот северен дел на Албанија, во пошироката област Голема Малесија. Планинскиот карактер на областа овозможувал висок степен на локална самоуправа и претставувал значајна пречка за воспоставување непосредна османлиска власт. == Османлиски период == Во текот на османлискиот период Келменди имале специфичен статус на дербендџии ({{langx|ota|derbendci}}), односно вооружени чувари на планински премини и патишта. Овој статус им давал право да носат оружје и им овозможувал значителна автономија, а истовремено ја проширил нивната улога и влијание надвор од нивната непосредна племенска територија.<ref name="Malcolm"/> Келменди учествувале во повеќе востанија и судири со Османлиското Царство во текот на [[17 век]]. Во [[1613]] година, за време на османлиските походи против планинските племиња, Келменди се здружиле со други племиња од северните албански и црногорски висорамнини, меѓу кои [[Кучи]], [[Хоти]], [[Кастрати]], [[Шкрели]], [[Пипери]] и други. Во [[1614]] година Келменди, заедно со дел од овие племиња, учествувале во обидите за создавање поширок сојуз против Османлиите и за добивање поддршка од европските сили.<ref>{{cite book |last=Elsie |first=Robert |title=The Tribes of Albania: History, Society and Culture |publisher=I.B. Tauris |year=2015}}</ref> Во [[1614]] година, венецијанскиот писател Маријано Болиза ги опишал Келменди како заедница од 178 домаќинства и околу 650 вооружени мажи, предводени од Смаил Прентасев и Педа Сука.<ref name="Elsie">{{cite web |url=https://books.elsie.de/b086_tribes-of-albania/ |title=The Tribes of Albania |last=Elsie |first=Robert}}</ref> Неколку децении подоцна, бројот на населението бил значително зголемен. Во извештајот од 1634 година е наведено дека Келменди имале околу 300 куќи и 3.200 жители.<ref name="Elsie"/> == Судири со Османлиите == Отпорот на Келменди особено се засилил во текот на [[17 век]]. Во [[1638]] година Османлиите организирале голем воен поход против племето, предводен од Вучо-паша, беглербег на Босанскиот ејалет. Походот бил преземен поради конфликтите со Келменди и нивните напади врз трговските патишта и караваните во северните области на Османлиското Царство. Изворите за исходот од походот се меѓусебно различни. Албанскиот епископ [[Франг Барди]], кој известувал во 1638 година, тврди дека Келменди успеале да ги нападнат османлиските сили во планините и да им нанесат значителни загуби, по што тие се повлекле. Други извори, особено османлиските и подоцнежните европски хроники, го прикажуваат походот како османлиски успех и наведуваат дека дел од племето бил заробен или преселен.<ref>{{cite book |last=Malcolm |first=Noel |title=Rebels, Believers, Survivors: Studies in the History of the Albanians |publisher=Oxford University Press |year=2020}}</ref> Во текот на [[17 век]] Келменди продолжиле да се појавуваат како значајна воена сила во северните планински области. Во [[1658]] година тие се приклучиле кон сојузот на седум племиња — Кучи, Васојевиќи, Братоношиќи, Пипери, Келменди, Хоти и Груда — кој стапил во сојуз со [[Венецијанска Република|Венецијанската Република]] против Османлиите. Во почетокот на [[18 век]] Османлиите се обиделе трајно да ја скршат моќта на Келменди преку преселување на делови од населението. И покрај овие мерки, племето задржало значајно влијание во северните албански висорамнини до почетокот на [[20 век]].<ref name="Malcolm"/> == Религија и општествено уредување == Келменди историски биле претежно [[Католицизам|римокатоличко]] племе. Венецијанскиот извештај на Маријано Болиза од 1614 година ги наведува како население од римскиот обред.<ref name="Elsie"/> Католичката припадност претставувала важен дел од нивниот идентитет, особено во односите со [[Католичка црква|Католичката црква]] и европските сили. Како и кај другите северноалбански племиња, општествениот живот бил организиран околу племенската припадност, родовските заедници и локалните старешини. Важна улога имале обичајното право и институцијата на беса, како и колективната одбрана и меѓусебната солидарност. == Преселби == Во текот на XVII и XVIII век делови од населението на Келменди биле преселувани или се иселувале од својата матична област. Групи од племето се населиле во различни делови на Косово и северозападниот Балкан, а дел од нив се населиле и во Срем. Според преданијата и подоцнежните етнографски записи, потомци на преселените Келменди се среќаваат и во селата [[Никинци]] и [[Хртковци]] во Војводина, каде што биле познати под името Клементинци.<ref>{{cite web |url=https://albanianhistory.org/albanianliterature/legends/legend_14.html |title=The Founding of the Kelmendi Tribe |publisher=Robert Elsie}}</ref> Дел од Келменди кои останале во матичната област со текот на времето се распаднале на помали братства и населбени заедници, од кои некои се прошириле кон соседните планински области. == Наследство == Келменди остануваат едно од најпознатите историски племиња на северна Албанија. Нивната историја, племенското уредување и долготрајниот отпор кон османлиската власт заземаат значајно место во историјата и етнографијата на северноалбанските висорамнини. Во албанската усна традиција Келменди особено се поврзуваат со воената храброст и племенската независност. == Наводи == <references /> == Литература == * {{cite book |last=Elsie |first=Robert |title=The Tribes of Albania: History, Society and Culture |publisher=I.B. Tauris |year=2015}} * {{cite book |last=Malcolm |first=Noel |title=Rebels, Believers, Survivors: Studies in the History of the Albanians |publisher=Oxford University Press |year=2020}} oxjb4yashavkupbnvoxfxh2cx5krnge 5616358 5616356 2026-08-24T22:55:15Z Buli 2648 /* Преселби */ 5616358 wikitext text/x-wiki '''Келменди''' ({{langx|sq|Kelmendi}}) — историско [[Албанци|албанско]] племе (''fis'') од северните албански висорамнини (Голема Малесија), чија традиционална област се наоѓа во денешна северна [[Албанија]], во близина на границата со [[Црна Гора]]. Во текот на османлискиот период Келменди станале едно од највлијателните и најмоќните племиња во северна Албанија и одиграле значајна улога во отпорот против османлиската власт.<ref name="Malcolm">{{cite book |last=Malcolm |first=Noel |title=Rebels, Believers, Survivors: Studies in the History of the Albanians |publisher=Oxford University Press |year=2020 |pages=26–37 |chapter=The Kelmendi: Notes on the Early History of a Catholic Albanian Clan}}</ref> == Потекло и територија == Племенската заедница Келменди се оформувала во текот на [[15 век]] околу истакнато семејство, во услови на потреба од заедничка одбрана на планинското население. Според историчарот [[Ноел Малколм]], Келменди првично биле една од повеќето локални племенски заедници во северноалбанските висорамнини, но со текот на времето стекнале посебно значење и влијание врз соседните племиња.<ref name="Malcolm"/> Нивната традиционална област се наоѓала во планинскиот регион Келменд, во денешниот северен дел на Албанија, во пошироката област Голема Малесија. Планинскиот карактер на областа овозможувал висок степен на локална самоуправа и претставувал значајна пречка за воспоставување непосредна османлиска власт. == Османлиски период == Во текот на османлискиот период Келменди имале специфичен статус на дербендџии ({{langx|ota|derbendci}}), односно вооружени чувари на планински премини и патишта. Овој статус им давал право да носат оружје и им овозможувал значителна автономија, а истовремено ја проширил нивната улога и влијание надвор од нивната непосредна племенска територија.<ref name="Malcolm"/> Келменди учествувале во повеќе востанија и судири со Османлиското Царство во текот на [[17 век]]. Во [[1613]] година, за време на османлиските походи против планинските племиња, Келменди се здружиле со други племиња од северните албански и црногорски висорамнини, меѓу кои [[Кучи]], [[Хоти]], [[Кастрати]], [[Шкрели]], [[Пипери]] и други. Во [[1614]] година Келменди, заедно со дел од овие племиња, учествувале во обидите за создавање поширок сојуз против Османлиите и за добивање поддршка од европските сили.<ref>{{cite book |last=Elsie |first=Robert |title=The Tribes of Albania: History, Society and Culture |publisher=I.B. Tauris |year=2015}}</ref> Во [[1614]] година, венецијанскиот писател Маријано Болиза ги опишал Келменди како заедница од 178 домаќинства и околу 650 вооружени мажи, предводени од Смаил Прентасев и Педа Сука.<ref name="Elsie">{{cite web |url=https://books.elsie.de/b086_tribes-of-albania/ |title=The Tribes of Albania |last=Elsie |first=Robert}}</ref> Неколку децении подоцна, бројот на населението бил значително зголемен. Во извештајот од 1634 година е наведено дека Келменди имале околу 300 куќи и 3.200 жители.<ref name="Elsie"/> == Судири со Османлиите == Отпорот на Келменди особено се засилил во текот на [[17 век]]. Во [[1638]] година Османлиите организирале голем воен поход против племето, предводен од Вучо-паша, беглербег на Босанскиот ејалет. Походот бил преземен поради конфликтите со Келменди и нивните напади врз трговските патишта и караваните во северните области на Османлиското Царство. Изворите за исходот од походот се меѓусебно различни. Албанскиот епископ [[Франг Барди]], кој известувал во 1638 година, тврди дека Келменди успеале да ги нападнат османлиските сили во планините и да им нанесат значителни загуби, по што тие се повлекле. Други извори, особено османлиските и подоцнежните европски хроники, го прикажуваат походот како османлиски успех и наведуваат дека дел од племето бил заробен или преселен.<ref>{{cite book |last=Malcolm |first=Noel |title=Rebels, Believers, Survivors: Studies in the History of the Albanians |publisher=Oxford University Press |year=2020}}</ref> Во текот на [[17 век]] Келменди продолжиле да се појавуваат како значајна воена сила во северните планински области. Во [[1658]] година тие се приклучиле кон сојузот на седум племиња — Кучи, Васојевиќи, Братоношиќи, Пипери, Келменди, Хоти и Груда — кој стапил во сојуз со [[Венецијанска Република|Венецијанската Република]] против Османлиите. Во почетокот на [[18 век]] Османлиите се обиделе трајно да ја скршат моќта на Келменди преку преселување на делови од населението. И покрај овие мерки, племето задржало значајно влијание во северните албански висорамнини до почетокот на [[20 век]].<ref name="Malcolm"/> == Религија и општествено уредување == Келменди историски биле претежно [[Католицизам|римокатоличко]] племе. Венецијанскиот извештај на Маријано Болиза од 1614 година ги наведува како население од римскиот обред.<ref name="Elsie"/> Католичката припадност претставувала важен дел од нивниот идентитет, особено во односите со [[Католичка црква|Католичката црква]] и европските сили. Како и кај другите северноалбански племиња, општествениот живот бил организиран околу племенската припадност, родовските заедници и локалните старешини. Важна улога имале обичајното право и институцијата на беса, како и колективната одбрана и меѓусебната солидарност. == Преселби == [[Податотека:Klementiner-Jacob-Adam.jpg|мини|<blockquote>Келменди (Клементинци) во Срем — бакрорез од Јакоб Адам, XVIII век.</blockquote>]] Во текот на XVII и XVIII век делови од населението на Келменди биле преселувани или се иселувале од својата матична област. Групи од племето се населиле во различни делови на Косово и северозападниот Балкан, а дел од нив се населиле и во Срем. Според преданијата и подоцнежните етнографски записи, потомци на преселените Келменди се среќаваат и во селата [[Никинци]] и [[Хртковци]] во Војводина, каде што биле познати под името Клементинци.<ref>{{cite web |url=https://albanianhistory.org/albanianliterature/legends/legend_14.html |title=The Founding of the Kelmendi Tribe |publisher=Robert Elsie}}</ref> Дел од Келменди кои останале во матичната област со текот на времето се распаднале на помали братства и населбени заедници, од кои некои се прошириле кон соседните планински области. == Наследство == Келменди остануваат едно од најпознатите историски племиња на северна Албанија. Нивната историја, племенското уредување и долготрајниот отпор кон османлиската власт заземаат значајно место во историјата и етнографијата на северноалбанските висорамнини. Во албанската усна традиција Келменди особено се поврзуваат со воената храброст и племенската независност. == Наводи == <references /> == Литература == * {{cite book |last=Elsie |first=Robert |title=The Tribes of Albania: History, Society and Culture |publisher=I.B. Tauris |year=2015}} * {{cite book |last=Malcolm |first=Noel |title=Rebels, Believers, Survivors: Studies in the History of the Albanians |publisher=Oxford University Press |year=2020}} jynj0z9aopg748z66cnufurkxswwplr 5616359 5616358 2026-08-24T22:55:28Z Buli 2648 /* Преселби */ 5616359 wikitext text/x-wiki '''Келменди''' ({{langx|sq|Kelmendi}}) — историско [[Албанци|албанско]] племе (''fis'') од северните албански висорамнини (Голема Малесија), чија традиционална област се наоѓа во денешна северна [[Албанија]], во близина на границата со [[Црна Гора]]. Во текот на османлискиот период Келменди станале едно од највлијателните и најмоќните племиња во северна Албанија и одиграле значајна улога во отпорот против османлиската власт.<ref name="Malcolm">{{cite book |last=Malcolm |first=Noel |title=Rebels, Believers, Survivors: Studies in the History of the Albanians |publisher=Oxford University Press |year=2020 |pages=26–37 |chapter=The Kelmendi: Notes on the Early History of a Catholic Albanian Clan}}</ref> == Потекло и територија == Племенската заедница Келменди се оформувала во текот на [[15 век]] околу истакнато семејство, во услови на потреба од заедничка одбрана на планинското население. Според историчарот [[Ноел Малколм]], Келменди првично биле една од повеќето локални племенски заедници во северноалбанските висорамнини, но со текот на времето стекнале посебно значење и влијание врз соседните племиња.<ref name="Malcolm"/> Нивната традиционална област се наоѓала во планинскиот регион Келменд, во денешниот северен дел на Албанија, во пошироката област Голема Малесија. Планинскиот карактер на областа овозможувал висок степен на локална самоуправа и претставувал значајна пречка за воспоставување непосредна османлиска власт. == Османлиски период == Во текот на османлискиот период Келменди имале специфичен статус на дербендџии ({{langx|ota|derbendci}}), односно вооружени чувари на планински премини и патишта. Овој статус им давал право да носат оружје и им овозможувал значителна автономија, а истовремено ја проширил нивната улога и влијание надвор од нивната непосредна племенска територија.<ref name="Malcolm"/> Келменди учествувале во повеќе востанија и судири со Османлиското Царство во текот на [[17 век]]. Во [[1613]] година, за време на османлиските походи против планинските племиња, Келменди се здружиле со други племиња од северните албански и црногорски висорамнини, меѓу кои [[Кучи]], [[Хоти]], [[Кастрати]], [[Шкрели]], [[Пипери]] и други. Во [[1614]] година Келменди, заедно со дел од овие племиња, учествувале во обидите за создавање поширок сојуз против Османлиите и за добивање поддршка од европските сили.<ref>{{cite book |last=Elsie |first=Robert |title=The Tribes of Albania: History, Society and Culture |publisher=I.B. Tauris |year=2015}}</ref> Во [[1614]] година, венецијанскиот писател Маријано Болиза ги опишал Келменди како заедница од 178 домаќинства и околу 650 вооружени мажи, предводени од Смаил Прентасев и Педа Сука.<ref name="Elsie">{{cite web |url=https://books.elsie.de/b086_tribes-of-albania/ |title=The Tribes of Albania |last=Elsie |first=Robert}}</ref> Неколку децении подоцна, бројот на населението бил значително зголемен. Во извештајот од 1634 година е наведено дека Келменди имале околу 300 куќи и 3.200 жители.<ref name="Elsie"/> == Судири со Османлиите == Отпорот на Келменди особено се засилил во текот на [[17 век]]. Во [[1638]] година Османлиите организирале голем воен поход против племето, предводен од Вучо-паша, беглербег на Босанскиот ејалет. Походот бил преземен поради конфликтите со Келменди и нивните напади врз трговските патишта и караваните во северните области на Османлиското Царство. Изворите за исходот од походот се меѓусебно различни. Албанскиот епископ [[Франг Барди]], кој известувал во 1638 година, тврди дека Келменди успеале да ги нападнат османлиските сили во планините и да им нанесат значителни загуби, по што тие се повлекле. Други извори, особено османлиските и подоцнежните европски хроники, го прикажуваат походот како османлиски успех и наведуваат дека дел од племето бил заробен или преселен.<ref>{{cite book |last=Malcolm |first=Noel |title=Rebels, Believers, Survivors: Studies in the History of the Albanians |publisher=Oxford University Press |year=2020}}</ref> Во текот на [[17 век]] Келменди продолжиле да се појавуваат како значајна воена сила во северните планински области. Во [[1658]] година тие се приклучиле кон сојузот на седум племиња — Кучи, Васојевиќи, Братоношиќи, Пипери, Келменди, Хоти и Груда — кој стапил во сојуз со [[Венецијанска Република|Венецијанската Република]] против Османлиите. Во почетокот на [[18 век]] Османлиите се обиделе трајно да ја скршат моќта на Келменди преку преселување на делови од населението. И покрај овие мерки, племето задржало значајно влијание во северните албански висорамнини до почетокот на [[20 век]].<ref name="Malcolm"/> == Религија и општествено уредување == Келменди историски биле претежно [[Католицизам|римокатоличко]] племе. Венецијанскиот извештај на Маријано Болиза од 1614 година ги наведува како население од римскиот обред.<ref name="Elsie"/> Католичката припадност претставувала важен дел од нивниот идентитет, особено во односите со [[Католичка црква|Католичката црква]] и европските сили. Како и кај другите северноалбански племиња, општествениот живот бил организиран околу племенската припадност, родовските заедници и локалните старешини. Важна улога имале обичајното право и институцијата на беса, како и колективната одбрана и меѓусебната солидарност. == Преселби == [[Податотека:Klementiner-Jacob-Adam.jpg|мини|Келменди (Клементинци) во Срем — бакрорез од Јакоб Адам, XVIII век.]] Во текот на XVII и XVIII век делови од населението на Келменди биле преселувани или се иселувале од својата матична област. Групи од племето се населиле во различни делови на Косово и северозападниот Балкан, а дел од нив се населиле и во Срем. Според преданијата и подоцнежните етнографски записи, потомци на преселените Келменди се среќаваат и во селата [[Никинци]] и [[Хртковци]] во Војводина, каде што биле познати под името Клементинци.<ref>{{cite web |url=https://albanianhistory.org/albanianliterature/legends/legend_14.html |title=The Founding of the Kelmendi Tribe |publisher=Robert Elsie}}</ref> Дел од Келменди кои останале во матичната област со текот на времето се распаднале на помали братства и населбени заедници, од кои некои се прошириле кон соседните планински области. == Наследство == Келменди остануваат едно од најпознатите историски племиња на северна Албанија. Нивната историја, племенското уредување и долготрајниот отпор кон османлиската власт заземаат значајно место во историјата и етнографијата на северноалбанските висорамнини. Во албанската усна традиција Келменди особено се поврзуваат со воената храброст и племенската независност. == Наводи == <references /> == Литература == * {{cite book |last=Elsie |first=Robert |title=The Tribes of Albania: History, Society and Culture |publisher=I.B. Tauris |year=2015}} * {{cite book |last=Malcolm |first=Noel |title=Rebels, Believers, Survivors: Studies in the History of the Albanians |publisher=Oxford University Press |year=2020}} jmonxi823spoyvhtjn6owb5bcg8249r 5616360 5616359 2026-08-24T22:56:42Z Buli 2648 /* Религија и општествено уредување */ 5616360 wikitext text/x-wiki '''Келменди''' ({{langx|sq|Kelmendi}}) — историско [[Албанци|албанско]] племе (''fis'') од северните албански висорамнини (Голема Малесија), чија традиционална област се наоѓа во денешна северна [[Албанија]], во близина на границата со [[Црна Гора]]. Во текот на османлискиот период Келменди станале едно од највлијателните и најмоќните племиња во северна Албанија и одиграле значајна улога во отпорот против османлиската власт.<ref name="Malcolm">{{cite book |last=Malcolm |first=Noel |title=Rebels, Believers, Survivors: Studies in the History of the Albanians |publisher=Oxford University Press |year=2020 |pages=26–37 |chapter=The Kelmendi: Notes on the Early History of a Catholic Albanian Clan}}</ref> == Потекло и територија == Племенската заедница Келменди се оформувала во текот на [[15 век]] околу истакнато семејство, во услови на потреба од заедничка одбрана на планинското население. Според историчарот [[Ноел Малколм]], Келменди првично биле една од повеќето локални племенски заедници во северноалбанските висорамнини, но со текот на времето стекнале посебно значење и влијание врз соседните племиња.<ref name="Malcolm"/> Нивната традиционална област се наоѓала во планинскиот регион Келменд, во денешниот северен дел на Албанија, во пошироката област Голема Малесија. Планинскиот карактер на областа овозможувал висок степен на локална самоуправа и претставувал значајна пречка за воспоставување непосредна османлиска власт. == Османлиски период == Во текот на османлискиот период Келменди имале специфичен статус на дербендџии ({{langx|ota|derbendci}}), односно вооружени чувари на планински премини и патишта. Овој статус им давал право да носат оружје и им овозможувал значителна автономија, а истовремено ја проширил нивната улога и влијание надвор од нивната непосредна племенска територија.<ref name="Malcolm"/> Келменди учествувале во повеќе востанија и судири со Османлиското Царство во текот на [[17 век]]. Во [[1613]] година, за време на османлиските походи против планинските племиња, Келменди се здружиле со други племиња од северните албански и црногорски висорамнини, меѓу кои [[Кучи]], [[Хоти]], [[Кастрати]], [[Шкрели]], [[Пипери]] и други. Во [[1614]] година Келменди, заедно со дел од овие племиња, учествувале во обидите за создавање поширок сојуз против Османлиите и за добивање поддршка од европските сили.<ref>{{cite book |last=Elsie |first=Robert |title=The Tribes of Albania: History, Society and Culture |publisher=I.B. Tauris |year=2015}}</ref> Во [[1614]] година, венецијанскиот писател Маријано Болиза ги опишал Келменди како заедница од 178 домаќинства и околу 650 вооружени мажи, предводени од Смаил Прентасев и Педа Сука.<ref name="Elsie">{{cite web |url=https://books.elsie.de/b086_tribes-of-albania/ |title=The Tribes of Albania |last=Elsie |first=Robert}}</ref> Неколку децении подоцна, бројот на населението бил значително зголемен. Во извештајот од 1634 година е наведено дека Келменди имале околу 300 куќи и 3.200 жители.<ref name="Elsie"/> == Судири со Османлиите == Отпорот на Келменди особено се засилил во текот на [[17 век]]. Во [[1638]] година Османлиите организирале голем воен поход против племето, предводен од Вучо-паша, беглербег на Босанскиот ејалет. Походот бил преземен поради конфликтите со Келменди и нивните напади врз трговските патишта и караваните во северните области на Османлиското Царство. Изворите за исходот од походот се меѓусебно различни. Албанскиот епископ [[Франг Барди]], кој известувал во 1638 година, тврди дека Келменди успеале да ги нападнат османлиските сили во планините и да им нанесат значителни загуби, по што тие се повлекле. Други извори, особено османлиските и подоцнежните европски хроники, го прикажуваат походот како османлиски успех и наведуваат дека дел од племето бил заробен или преселен.<ref>{{cite book |last=Malcolm |first=Noel |title=Rebels, Believers, Survivors: Studies in the History of the Albanians |publisher=Oxford University Press |year=2020}}</ref> Во текот на [[17 век]] Келменди продолжиле да се појавуваат како значајна воена сила во северните планински области. Во [[1658]] година тие се приклучиле кон сојузот на седум племиња — Кучи, Васојевиќи, Братоношиќи, Пипери, Келменди, Хоти и Груда — кој стапил во сојуз со [[Венецијанска Република|Венецијанската Република]] против Османлиите. Во почетокот на [[18 век]] Османлиите се обиделе трајно да ја скршат моќта на Келменди преку преселување на делови од населението. И покрај овие мерки, племето задржало значајно влијание во северните албански висорамнини до почетокот на [[20 век]].<ref name="Malcolm"/> == Религија и општествено уредување == [[Податотека:Nikc 04.JPG|лево|мини|Католичката црква во Никчи]] Келменди историски биле претежно [[Католицизам|римокатоличко]] племе. Венецијанскиот извештај на Маријано Болиза од 1614 година ги наведува како население од римскиот обред.<ref name="Elsie"/> Католичката припадност претставувала важен дел од нивниот идентитет, особено во односите со [[Католичка црква|Католичката црква]] и европските сили. Како и кај другите северноалбански племиња, општествениот живот бил организиран околу племенската припадност, родовските заедници и локалните старешини. Важна улога имале обичајното право и институцијата на беса, како и колективната одбрана и меѓусебната солидарност. == Преселби == [[Податотека:Klementiner-Jacob-Adam.jpg|мини|Келменди (Клементинци) во Срем — бакрорез од Јакоб Адам, XVIII век.]] Во текот на XVII и XVIII век делови од населението на Келменди биле преселувани или се иселувале од својата матична област. Групи од племето се населиле во различни делови на Косово и северозападниот Балкан, а дел од нив се населиле и во Срем. Според преданијата и подоцнежните етнографски записи, потомци на преселените Келменди се среќаваат и во селата [[Никинци]] и [[Хртковци]] во Војводина, каде што биле познати под името Клементинци.<ref>{{cite web |url=https://albanianhistory.org/albanianliterature/legends/legend_14.html |title=The Founding of the Kelmendi Tribe |publisher=Robert Elsie}}</ref> Дел од Келменди кои останале во матичната област со текот на времето се распаднале на помали братства и населбени заедници, од кои некои се прошириле кон соседните планински области. == Наследство == Келменди остануваат едно од најпознатите историски племиња на северна Албанија. Нивната историја, племенското уредување и долготрајниот отпор кон османлиската власт заземаат значајно место во историјата и етнографијата на северноалбанските висорамнини. Во албанската усна традиција Келменди особено се поврзуваат со воената храброст и племенската независност. == Наводи == <references /> == Литература == * {{cite book |last=Elsie |first=Robert |title=The Tribes of Albania: History, Society and Culture |publisher=I.B. Tauris |year=2015}} * {{cite book |last=Malcolm |first=Noel |title=Rebels, Believers, Survivors: Studies in the History of the Albanians |publisher=Oxford University Press |year=2020}} 36bj7efli3z2s23wpx967ejjtrqauk3 5616361 5616360 2026-08-24T23:01:34Z Buli 2648 /* Литература */ 5616361 wikitext text/x-wiki '''Келменди''' ({{langx|sq|Kelmendi}}) — историско [[Албанци|албанско]] племе (''fis'') од северните албански висорамнини (Голема Малесија), чија традиционална област се наоѓа во денешна северна [[Албанија]], во близина на границата со [[Црна Гора]]. Во текот на османлискиот период Келменди станале едно од највлијателните и најмоќните племиња во северна Албанија и одиграле значајна улога во отпорот против османлиската власт.<ref name="Malcolm">{{cite book |last=Malcolm |first=Noel |title=Rebels, Believers, Survivors: Studies in the History of the Albanians |publisher=Oxford University Press |year=2020 |pages=26–37 |chapter=The Kelmendi: Notes on the Early History of a Catholic Albanian Clan}}</ref> == Потекло и територија == Племенската заедница Келменди се оформувала во текот на [[15 век]] околу истакнато семејство, во услови на потреба од заедничка одбрана на планинското население. Според историчарот [[Ноел Малколм]], Келменди првично биле една од повеќето локални племенски заедници во северноалбанските висорамнини, но со текот на времето стекнале посебно значење и влијание врз соседните племиња.<ref name="Malcolm"/> Нивната традиционална област се наоѓала во планинскиот регион Келменд, во денешниот северен дел на Албанија, во пошироката област Голема Малесија. Планинскиот карактер на областа овозможувал висок степен на локална самоуправа и претставувал значајна пречка за воспоставување непосредна османлиска власт. == Османлиски период == Во текот на османлискиот период Келменди имале специфичен статус на дербендџии ({{langx|ota|derbendci}}), односно вооружени чувари на планински премини и патишта. Овој статус им давал право да носат оружје и им овозможувал значителна автономија, а истовремено ја проширил нивната улога и влијание надвор од нивната непосредна племенска територија.<ref name="Malcolm"/> Келменди учествувале во повеќе востанија и судири со Османлиското Царство во текот на [[17 век]]. Во [[1613]] година, за време на османлиските походи против планинските племиња, Келменди се здружиле со други племиња од северните албански и црногорски висорамнини, меѓу кои [[Кучи]], [[Хоти]], [[Кастрати]], [[Шкрели]], [[Пипери]] и други. Во [[1614]] година Келменди, заедно со дел од овие племиња, учествувале во обидите за создавање поширок сојуз против Османлиите и за добивање поддршка од европските сили.<ref>{{cite book |last=Elsie |first=Robert |title=The Tribes of Albania: History, Society and Culture |publisher=I.B. Tauris |year=2015}}</ref> Во [[1614]] година, венецијанскиот писател Маријано Болиза ги опишал Келменди како заедница од 178 домаќинства и околу 650 вооружени мажи, предводени од Смаил Прентасев и Педа Сука.<ref name="Elsie">{{cite web |url=https://books.elsie.de/b086_tribes-of-albania/ |title=The Tribes of Albania |last=Elsie |first=Robert}}</ref> Неколку децении подоцна, бројот на населението бил значително зголемен. Во извештајот од 1634 година е наведено дека Келменди имале околу 300 куќи и 3.200 жители.<ref name="Elsie"/> == Судири со Османлиите == Отпорот на Келменди особено се засилил во текот на [[17 век]]. Во [[1638]] година Османлиите организирале голем воен поход против племето, предводен од Вучо-паша, беглербег на Босанскиот ејалет. Походот бил преземен поради конфликтите со Келменди и нивните напади врз трговските патишта и караваните во северните области на Османлиското Царство. Изворите за исходот од походот се меѓусебно различни. Албанскиот епископ [[Франг Барди]], кој известувал во 1638 година, тврди дека Келменди успеале да ги нападнат османлиските сили во планините и да им нанесат значителни загуби, по што тие се повлекле. Други извори, особено османлиските и подоцнежните европски хроники, го прикажуваат походот како османлиски успех и наведуваат дека дел од племето бил заробен или преселен.<ref>{{cite book |last=Malcolm |first=Noel |title=Rebels, Believers, Survivors: Studies in the History of the Albanians |publisher=Oxford University Press |year=2020}}</ref> Во текот на [[17 век]] Келменди продолжиле да се појавуваат како значајна воена сила во северните планински области. Во [[1658]] година тие се приклучиле кон сојузот на седум племиња — Кучи, Васојевиќи, Братоношиќи, Пипери, Келменди, Хоти и Груда — кој стапил во сојуз со [[Венецијанска Република|Венецијанската Република]] против Османлиите. Во почетокот на [[18 век]] Османлиите се обиделе трајно да ја скршат моќта на Келменди преку преселување на делови од населението. И покрај овие мерки, племето задржало значајно влијание во северните албански висорамнини до почетокот на [[20 век]].<ref name="Malcolm"/> == Религија и општествено уредување == [[Податотека:Nikc 04.JPG|лево|мини|Католичката црква во Никчи]] Келменди историски биле претежно [[Католицизам|римокатоличко]] племе. Венецијанскиот извештај на Маријано Болиза од 1614 година ги наведува како население од римскиот обред.<ref name="Elsie"/> Католичката припадност претставувала важен дел од нивниот идентитет, особено во односите со [[Католичка црква|Католичката црква]] и европските сили. Како и кај другите северноалбански племиња, општествениот живот бил организиран околу племенската припадност, родовските заедници и локалните старешини. Важна улога имале обичајното право и институцијата на беса, како и колективната одбрана и меѓусебната солидарност. == Преселби == [[Податотека:Klementiner-Jacob-Adam.jpg|мини|Келменди (Клементинци) во Срем — бакрорез од Јакоб Адам, XVIII век.]] Во текот на XVII и XVIII век делови од населението на Келменди биле преселувани или се иселувале од својата матична област. Групи од племето се населиле во различни делови на Косово и северозападниот Балкан, а дел од нив се населиле и во Срем. Според преданијата и подоцнежните етнографски записи, потомци на преселените Келменди се среќаваат и во селата [[Никинци]] и [[Хртковци]] во Војводина, каде што биле познати под името Клементинци.<ref>{{cite web |url=https://albanianhistory.org/albanianliterature/legends/legend_14.html |title=The Founding of the Kelmendi Tribe |publisher=Robert Elsie}}</ref> Дел од Келменди кои останале во матичната област со текот на времето се распаднале на помали братства и населбени заедници, од кои некои се прошириле кон соседните планински области. == Наследство == Келменди остануваат едно од најпознатите историски племиња на северна Албанија. Нивната историја, племенското уредување и долготрајниот отпор кон османлиската власт заземаат значајно место во историјата и етнографијата на северноалбанските висорамнини. Во албанската усна традиција Келменди особено се поврзуваат со воената храброст и племенската независност. == Наводи == <references /> == Литература == * {{cite book |last=Elsie |first=Robert |title=The Tribes of Albania: History, Society and Culture |publisher=I.B. Tauris |year=2015}} * {{cite book |last=Malcolm |first=Noel |title=Rebels, Believers, Survivors: Studies in the History of the Albanians |publisher=Oxford University Press |year=2020}} [[Категорија:Албанија]] 8117yviinquinh8prk25u9r1itk1zfp 0 1401594 5616369 2026-08-25T07:03:03Z BosaFi 115936 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1368416528|Alchemilla arvensis]]“ 5616369 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Aphanes arvensis saint-fuscien 80 19052007 9.jpg|image_caption=|genus=Alchemilla|species=arvensis|authority=([[L.]]) [[Scop.]]|synonyms_ref=<ref name="720390-1" >{{cite POWO |id=720390-1 |title=''Alchemilla arvensis'' (L.) Scop. |access-date=18 April 2022 }}</ref>|synonyms={{Collapsible list| *''Alchemilla aphanes'' {{small|Leers}} *''Alchemilla arvensis'' var. ''glabra'' {{small|Greene}} *''Alchemilla arvensis'' var. ''occidentalis'' {{small|(Nutt.) Piper}} *''Alchemilla cuneifolia'' {{small|Nutt.}} *''Alchemilla delicatula'' {{small|Sennen}} *''Alchemilla monandra'' {{small|Stokes}} *''Alchemilla occidentalis'' {{small|Nutt.}} *''Alchemilla triloba'' {{small|Gilib.}} *''Aphanes arvensis'' {{small|L.}} *''Aphanes cuneifolia'' {{small|(Nutt.) Rydb.}} *''Aphanes delicatula'' {{small|Sennen}} *''Aphanes occidentalis'' {{small|(Nutt.) Rydb.}} *''Aphanes triloba'' {{small|Gilib.}} *''Aphanes vulgaris'' {{small|Schur}} *''Percepier arvensis'' {{small|(L.) Moench}} *''Potentilla arvensis'' {{small|(L.) Christenh. & Väre}} }}}} '''''Alchemilla arvensis''''' (син. ''Aphanes arvensis'') е раскошно, пердувесто растение вообичаено низ [[Британски Острови|Британските Oстрови]] каде што расте на [[Обработливо земјиште|обработливи]] полиња и голи пустелии, особено на суви места. == Опис == Едногодишно растение, 3-15 цм високо. Стебленцето неразгрането или разгрането, по површината со полурасперени или прилегнати долги меки влакна. Ливчињата распоредени по должината на стебленцето, по површината со прилегнати четинести влакна. Долните листови со куси дршки, а горните приседнати. Ламината скоро 2/3 насечена на 3 дела, а секој дел повторно насечен на 2-5 тапи дела, или секој дел само назабен. Прилисниците сраснати помеѓу себе и со лисната дршка, формирајќи една инка во која е поместен еден сноп од 10-20 цветови. Прилисниците по работ назабени, а запците обично се широко-триаглести. Цветовите 1,5-2,3 мм долги. Чашкините ливчиња исправени или слабо расперени, бледозелени, издолжено-триаглести и истите се околу 1/3 од должината на цветот, и на врвот завршуваат со долги четинести влакна. Пехарестиот дел со јасно испакнати 8 надолжни жили и со полурасперени влакна по површината. Ливчињата на епикаликсот многу мали, околу 0,1 мм долги, скоро незабележливи. Прашникот 1. Семките околу 1-1,5 мм долги, кафеави.<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1003}}</ref> == Распространетост и живеалиште == Може да се најде во поголемиот дел од Европа, од Велика Британија,<ref name="tfb">{{Наведена книга|title=Concise Foraging Guide|last=Francis-Baker|first=Tiffany|date=2021|publisher=[[Bloomsbury Publishing|Bloomsbury]]|isbn=978-1-4729-8474-6|series=[[The Wildlife Trusts]]|location=London|pages=66}}</ref> источно до [[Иран]] на [[Обработливо земјиште|обработливо]] земјиште, гола земја, на патеки, на суви или кредасти почви. Распространетот во Македонија Широко распространето растение по целата територија на Македонија, и тоа особено во заедниците на брдските пасишта.<ref name=":02" /> == Употреба == Листовите имаат малку кисел вкус и се јадат сурови.<ref name="tfb" /> Билкарот од 17 век, Николас Калпепер, го препорачал ова растение за употреба во салати, иако би било тешко да се соберат доволни количини од толку мало растение за разумен оброк. Калпепер, исто така, им го препорачува растението на господата за јадење како зимска кисела краставичка. == Галерија == <gallery> Податотека:Aphanes_arvensis_saint-fuscien_80_19052007_1.jpg Податотека:Aphanes_arvensis_kz1.jpg Податотека:Aphanes_arvensis.jpeg Податотека:Aphanes_arvensis_saint-fuscien_80_19052007_4.jpg Податотека:Aphanes_arvensis-ssp-lamyi_carriere-saint-maximin_60_01072008_02.jpg Податотека:Aphanes_arvensis_1913.jpg Податотека:Nsr-slika-195.png </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.naturespot.org.uk/species/parsley-piert|title=Parsley-piert – ''Aphanes arvensis'' &#124; NatureSpot|publisher=naturespot.org.uk|accessdate=2014-09-06}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Aphanes+arvensis|title=''Aphanes arvensis'' Parsley Piert, Field parsley piert PFAF Plant Database|publisher=pfaf.org|accessdate=2014-09-06}} [[Категорија:Лековити растенија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Азија]] [[Категорија:Флора на Македонија]] jrph5u9mds1hcjsxhnesifurc9izxrs 5616370 5616369 2026-08-25T07:04:00Z BosaFi 115936 /* Распространетост и живеалиште */ 5616370 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Aphanes arvensis saint-fuscien 80 19052007 9.jpg|image_caption=|genus=Alchemilla|species=arvensis|authority=([[L.]]) [[Scop.]]|synonyms_ref=<ref name="720390-1" >{{cite POWO |id=720390-1 |title=''Alchemilla arvensis'' (L.) Scop. |access-date=18 April 2022 }}</ref>|synonyms={{Collapsible list| *''Alchemilla aphanes'' {{small|Leers}} *''Alchemilla arvensis'' var. ''glabra'' {{small|Greene}} *''Alchemilla arvensis'' var. ''occidentalis'' {{small|(Nutt.) Piper}} *''Alchemilla cuneifolia'' {{small|Nutt.}} *''Alchemilla delicatula'' {{small|Sennen}} *''Alchemilla monandra'' {{small|Stokes}} *''Alchemilla occidentalis'' {{small|Nutt.}} *''Alchemilla triloba'' {{small|Gilib.}} *''Aphanes arvensis'' {{small|L.}} *''Aphanes cuneifolia'' {{small|(Nutt.) Rydb.}} *''Aphanes delicatula'' {{small|Sennen}} *''Aphanes occidentalis'' {{small|(Nutt.) Rydb.}} *''Aphanes triloba'' {{small|Gilib.}} *''Aphanes vulgaris'' {{small|Schur}} *''Percepier arvensis'' {{small|(L.) Moench}} *''Potentilla arvensis'' {{small|(L.) Christenh. & Väre}} }}}} '''''Alchemilla arvensis''''' (син. ''Aphanes arvensis'') е раскошно, пердувесто растение вообичаено низ [[Британски Острови|Британските Oстрови]] каде што расте на [[Обработливо земјиште|обработливи]] полиња и голи пустелии, особено на суви места. == Опис == Едногодишно растение, 3-15 цм високо. Стебленцето неразгрането или разгрането, по површината со полурасперени или прилегнати долги меки влакна. Ливчињата распоредени по должината на стебленцето, по површината со прилегнати четинести влакна. Долните листови со куси дршки, а горните приседнати. Ламината скоро 2/3 насечена на 3 дела, а секој дел повторно насечен на 2-5 тапи дела, или секој дел само назабен. Прилисниците сраснати помеѓу себе и со лисната дршка, формирајќи една инка во која е поместен еден сноп од 10-20 цветови. Прилисниците по работ назабени, а запците обично се широко-триаглести. Цветовите 1,5-2,3 мм долги. Чашкините ливчиња исправени или слабо расперени, бледозелени, издолжено-триаглести и истите се околу 1/3 од должината на цветот, и на врвот завршуваат со долги четинести влакна. Пехарестиот дел со јасно испакнати 8 надолжни жили и со полурасперени влакна по површината. Ливчињата на епикаликсот многу мали, околу 0,1 мм долги, скоро незабележливи. Прашникот 1. Семките околу 1-1,5 мм долги, кафеави.<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1003}}</ref> == Распространетост и живеалиште == Може да се најде во поголемиот дел од Европа, од Велика Британија,<ref name="tfb">{{Наведена книга|title=Concise Foraging Guide|last=Francis-Baker|first=Tiffany|date=2021|publisher=[[Bloomsbury Publishing|Bloomsbury]]|isbn=978-1-4729-8474-6|series=[[The Wildlife Trusts]]|location=London|pages=66}}</ref> источно до [[Иран]] на [[Обработливо земјиште|обработливо]] земјиште, гола земја, на патеки, на суви или кредасти почви. === Распространетост во Македонија === Широко распространето растение по целата територија на Македонија, и тоа особено во заедниците на брдските пасишта.<ref name=":02" /> == Употреба == Листовите имаат малку кисел вкус и се јадат сурови.<ref name="tfb" /> Билкарот од 17 век, Николас Калпепер, го препорачал ова растение за употреба во салати, иако би било тешко да се соберат доволни количини од толку мало растение за разумен оброк. Калпепер, исто така, им го препорачува растението на господата за јадење како зимска кисела краставичка. == Галерија == <gallery> Податотека:Aphanes_arvensis_saint-fuscien_80_19052007_1.jpg Податотека:Aphanes_arvensis_kz1.jpg Податотека:Aphanes_arvensis.jpeg Податотека:Aphanes_arvensis_saint-fuscien_80_19052007_4.jpg Податотека:Aphanes_arvensis-ssp-lamyi_carriere-saint-maximin_60_01072008_02.jpg Податотека:Aphanes_arvensis_1913.jpg Податотека:Nsr-slika-195.png </gallery>{{Taxonbar|from1=Q19692236|from2=Q161306}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.naturespot.org.uk/species/parsley-piert|title=Parsley-piert – ''Aphanes arvensis'' &#124; NatureSpot|publisher=naturespot.org.uk|accessdate=2014-09-06}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Aphanes+arvensis|title=''Aphanes arvensis'' Parsley Piert, Field parsley piert PFAF Plant Database|publisher=pfaf.org|accessdate=2014-09-06}} [[Категорија:Лековити растенија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Азија]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 3xea27zjppqbd3ea4i9daelpyg0ktvq 0 1401595 5616371 2026-08-25T07:05:27Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Alchemilla arvensis]] 5616371 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Alchemilla arvensis]] kmalv7avivxfc6pbjneynmxe1m01hqf 0 1401596 5616375 2026-08-25T07:42:09Z BosaFi 115936 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1354945349|Pyrus pyraster]]“ 5616375 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Rosaceae - Pyrus pyraster - Perastro-1.JPG|image caption=Fruit of ''Pyrus pyraster''|genus=Pyrus|species=pyraster|authority=([[L.]]) [[Burgsd.]]|synonyms=* ''Pyrus communis'' var. '' achras'' (Gaertn.) Wallr. * ''Pyrus communis'' subsp. ''pyraster'' (L.) Ehrh.|synonyms ref=<ref name=the>[http://www.theplantlist.org/tpl/record/tro-50076981 The Plant List]</ref>}} [[Податотека:ND_Birnbaum_DSC01778-HDR.jpg|мини| ''Pyrus pyraster'' дрво ( [[Споменик на природата|природен споменик]] во [[Бајројт]] )]] '''''Pyrus pyraster''''' ([[Синоним (таксономија)|син.]] ''Pyrus communis subsp. pyraster'') е [[Вид (биологија)|вид]] [[круша]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[Рози]]. Се смета дека оваа дива круша и ''Pyrus caucasica'' (син. ''P. communis'' subsp. ''caucasica'') се предци на култивираната европска круша (''[[Pyrus communis]]'' subsp. ''communis''). И дивите круши се меѓуплодни со домашните круши. Понекогаш е тешко да се разликува ''Pyrus pyraster'' од обична круша. ''Pyrus pyraster'' може да достигне возраст од 100 до 150 години. == Опис == Дрво до 20 м високо, силно разгрането. Гранчињата голи, сиви или кафеави, со куси боцливи странични гранчиња. Пупките голи, заос- трени, темнокафеави, со по некое влакно по работ на лушпите. Листовите круглести или јајцевидни, 2-3 цм во пречник, кожести, голи, светликави, но младите листови во почетокот влакнести, а покасно стануваат голи, целокрајни или ситно напилени, на врвот заокруглени или со кусо заострено врвче, во основата заокруглени или слабо срцевидни. Лисните дршки долги колку ламините или малку покуси, тенки, голи или со ретки влакна, на горната страна олучести. Прилисниците линејно-ланцетни, многу рано отпаѓаат. Цветовите групирани во соцветие слично на штит. Чашкините ливчиња 5, триаглести, од двете страни влакнести, трајно остануваат на плодот. Венечните ливчиња бели, елиптични или круглести, 10-17 мм долги, 7-13 мм широки. Прашниците во голем број, антерите темноцрвени. Карпелите обично 5. Плодникот 5-делен. Столпчињата 5, до основата слободни, во основата влакнести. Плодот крушовиден, со каменести клетки во месестиот дел на плодот. == Распространетост == Распространетоста на дивата круша е од [[Западна Европа]] до [[Кавказ]]. Дивата круша е доста ретка. Може да се хибридизира со други круши, произведувајќи, на пример, ''[[Pyrus austriaca]]'' во вкрстување со ''[[Pyrus nivalis]]''.<ref>{{Наведен научен собир|location=Ferrara-Bologna, Italy}}</ref> Широко распространето растение скоро по целата територија на Македонија до 1,600 м адморска височина. == Живеалиште == Дивата круша може да расте на речиси сите почви, освен на најкиселите. Сепак, поради неговата слаба конкурентска способност, видот претежно постои на екстремни или маргинални места. Неговите главни корења ѝ овозможуваат да расте на многу суви почви. Дрвото бара многу светлина и често расте на отворено.<ref name="stephan03">{{Наведување|last=Stephan, B.|last2=Wagner, I.|last3=Kleinschmit, J.|title=Wild apple and pear - ''Malus sylvestris''/''Pyrus pyraster'': Technical guidelines for genetic conservation and use|date=2003|url=http://www.euforgen.org/fileadmin//templates/euforgen.org/upload/Publications/Technical_guidelines/922_Technical_guidelines_for_genetic_conservation_and_use_for_wild_apple_and_pear__Malus_sylvestris_and_Pyrus_pyraster_.pdf|publisher=EUFORGEN: [[European Forest Genetic Resources Programme]]|access-date=2017-01-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161020173831/http://www.euforgen.org/fileadmin//templates/euforgen.org/upload/Publications/Technical_guidelines/922_Technical_guidelines_for_genetic_conservation_and_use_for_wild_apple_and_pear__Malus_sylvestris_and_Pyrus_pyraster_.pdf|archivedate=2016-10-20}}</ref> Се јавува во грмушки и отворени шуми со ладна-умерена клима, во низини, ридови, а понекогаш и на планини, на надморска височина до 1,400 м надморска височина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.redzet.eu/en/photo/generous-wild-pear-A-191-18-AM|title=Generous Wild Pear - redzet.eu|work=www.redzet.eu|accessdate=2024-03-14}}</ref> == Галерија == <gallery> Податотека:Rosaceae_-_Pyrus_pyraster-2.JPG|алт=Shrub of Pyrus pyraster| Грмушка од ''Pyrus pyraster'' Податотека:Wild_Pear_Tree_in_full_blossom.JPG|алт=Pyrus pyraster in full blossom| ''Pyrus pyraster'' во полн цут Податотека:Wild_Pear_Flowers_detail.JPG|алт=Close-up on flowers of Pyrus pyraster| Крупен план на цветовите од ''Pyrus pyraster'' Податотека:Rosaceae_-_Pyrus_pyraster_-_Perastro.JPG|алт=Fruits Pyrus pyraster| Плодови ''Pyrus pyraster'' Податотека:Rosaceae_-_Pyrus_pyraster.JPG|алт=Fruits of Pyrus pyraster| Плодови од ''Pyrus pyraster'' Податотека:Rosaceae_-_Pyrus_pyraster-1.JPG|алт=Leaves of Pyrus pyraster| Листови од ''Pyrus pyraster'' Податотека:Wildbirne_Stammdetail,_Pyrus_pyraster.jpg|алт=Bark of Pyrus pyraster| Кора од ''Pyrus pyraster'' </gallery> == Наводи == {{Наводи}} * == Надворешни врски == * [http://www.pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Pyrus+pyraster ''Pyrus pyraster''] - информации за растенија за иднината . * [http://www.euforgen.org/species/pyrus-pyraster/ ''Pyrus pyraster''] - мапа на дистрибуција, генетски конзервациски единици и сродни ресурси. Европска програма за шумски генетски ресурси (EUFORGEN) {{Pyrus}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Украина]] [[Категорија:Круша]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 471r94io2w7fzhm9fpy5ofu3lu64zl2 5616376 5616375 2026-08-25T07:43:11Z BosaFi 115936 5616376 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Rosaceae - Pyrus pyraster - Perastro-1.JPG|image caption=Fruit of ''Pyrus pyraster''|genus=Pyrus|species=pyraster|authority=([[L.]]) [[Burgsd.]]|synonyms=* ''Pyrus communis'' var. '' achras'' (Gaertn.) Wallr. * ''Pyrus communis'' subsp. ''pyraster'' (L.) Ehrh.|synonyms ref=<ref name=the>[http://www.theplantlist.org/tpl/record/tro-50076981 The Plant List]</ref>}} [[Податотека:ND_Birnbaum_DSC01778-HDR.jpg|мини| ''Pyrus pyraster'' дрво ( [[Споменик на природата|природен споменик]] во [[Бајројт]] )]] '''''Pyrus pyraster''''' ([[Синоним (таксономија)|син.]] ''Pyrus communis subsp. pyraster'') е [[Вид (биологија)|вид]] [[круша]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[Рози]]. Се смета дека оваа дива круша и ''Pyrus caucasica'' (син. ''P. communis'' subsp. ''caucasica'') се предци на култивираната европска круша (''[[Pyrus communis]]'' subsp. ''communis''). И дивите круши се меѓуплодни со домашните круши. Понекогаш е тешко да се разликува ''Pyrus pyraster'' од обична круша. ''Pyrus pyraster'' може да достигне возраст од 100 до 150 години. == Опис == Дрво до 20 м високо, силно разгрането. Гранчињата голи, сиви или кафеави, со куси боцливи странични гранчиња. Пупките голи, заос- трени, темнокафеави, со по некое влакно по работ на лушпите. Листовите круглести или јајцевидни, 2-3 цм во пречник, кожести, голи, светликави, но младите листови во почетокот влакнести, а покасно стануваат голи, целокрајни или ситно напилени, на врвот заокруглени или со кусо заострено врвче, во основата заокруглени или слабо срцевидни. Лисните дршки долги колку ламините или малку покуси, тенки, голи или со ретки влакна, на горната страна олучести. Прилисниците линејно-ланцетни, многу рано отпаѓаат. Цветовите групирани во соцветие слично на штит. Чашкините ливчиња 5, триаглести, од двете страни влакнести, трајно остануваат на плодот. Венечните ливчиња бели, елиптични или круглести, 10-17 мм долги, 7-13 мм широки. Прашниците во голем број, антерите темноцрвени. Карпелите обично 5. Плодникот 5-делен. Столпчињата 5, до основата слободни, во основата влакнести. Плодот крушовиден, со каменести клетки во месестиот дел на плодот. == Распространетост == Распространетоста на дивата круша е од [[Западна Европа]] до [[Кавказ]]. Дивата круша е доста ретка. Може да се хибридизира со други круши, произведувајќи, на пример, ''[[Pyrus austriaca]]'' во вкрстување со ''[[Pyrus nivalis]]''.<ref>{{Наведен научен собир|location=Ferrara-Bologna, Italy}}</ref> Широко распространето растение скоро по целата територија на Македонија до 1,600 м надморска височина. == Живеалиште == Дивата круша може да расте на речиси сите почви, освен на најкиселите. Сепак, поради неговата слаба конкурентска способност, видот претежно постои на екстремни или маргинални места. Неговите главни корења ѝ овозможуваат да расте на многу суви почви. Дрвото бара многу светлина и често расте на отворено.<ref name="stephan03">{{Наведување|last=Stephan, B.|last2=Wagner, I.|last3=Kleinschmit, J.|title=Wild apple and pear - ''Malus sylvestris''/''Pyrus pyraster'': Technical guidelines for genetic conservation and use|date=2003|url=http://www.euforgen.org/fileadmin//templates/euforgen.org/upload/Publications/Technical_guidelines/922_Technical_guidelines_for_genetic_conservation_and_use_for_wild_apple_and_pear__Malus_sylvestris_and_Pyrus_pyraster_.pdf|publisher=EUFORGEN: [[European Forest Genetic Resources Programme]]|access-date=2017-01-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161020173831/http://www.euforgen.org/fileadmin//templates/euforgen.org/upload/Publications/Technical_guidelines/922_Technical_guidelines_for_genetic_conservation_and_use_for_wild_apple_and_pear__Malus_sylvestris_and_Pyrus_pyraster_.pdf|archivedate=2016-10-20}}</ref> Се јавува во грмушки и отворени шуми со ладна-умерена клима, во низини, ридови, а понекогаш и на планини, на надморска височина до 1,400 м надморска височина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.redzet.eu/en/photo/generous-wild-pear-A-191-18-AM|title=Generous Wild Pear - redzet.eu|work=www.redzet.eu|accessdate=2024-03-14}}</ref> == Галерија == <gallery> Податотека:Rosaceae_-_Pyrus_pyraster-2.JPG|алт=Shrub of Pyrus pyraster| Грмушка од ''Pyrus pyraster'' Податотека:Wild_Pear_Tree_in_full_blossom.JPG|алт=Pyrus pyraster in full blossom| ''Pyrus pyraster'' во полн цут Податотека:Wild_Pear_Flowers_detail.JPG|алт=Close-up on flowers of Pyrus pyraster| Крупен план на цветовите од ''Pyrus pyraster'' Податотека:Rosaceae_-_Pyrus_pyraster_-_Perastro.JPG|алт=Fruits Pyrus pyraster| Плодови ''Pyrus pyraster'' Податотека:Rosaceae_-_Pyrus_pyraster.JPG|алт=Fruits of Pyrus pyraster| Плодови од ''Pyrus pyraster'' Податотека:Rosaceae_-_Pyrus_pyraster-1.JPG|алт=Leaves of Pyrus pyraster| Листови од ''Pyrus pyraster'' Податотека:Wildbirne_Stammdetail,_Pyrus_pyraster.jpg|алт=Bark of Pyrus pyraster| Кора од ''Pyrus pyraster'' </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Pyrus+pyraster ''Pyrus pyraster''] - информации за растенија за иднината . * [http://www.euforgen.org/species/pyrus-pyraster/ ''Pyrus pyraster''] - мапа на дистрибуција, генетски конзервациски единици и сродни ресурси. Европска програма за шумски генетски ресурси (EUFORGEN) {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Украина]] [[Категорија:Круша]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 4qwfiudmv25qwy6u77dbytbnjzg68e7 0 1401597 5616380 2026-08-25T08:14:24Z Buli 2648 Создадена страница со: '''Гаши''' (албански: ''Gashi'') е историско албанско племе (''fis'') и традиционална племенска област во североисточна Албанија. Племето било поврзано првенствено со етнографската област '''Малесија е Ѓаковес''' (''Malësia e Gjakovës''), која се протега во денешната об... 5616380 wikitext text/x-wiki '''Гаши''' (албански: ''Gashi'') е историско албанско племе (''fis'') и традиционална племенска област во североисточна Албанија. Племето било поврзано првенствено со етнографската област '''Малесија е Ѓаковес''' (''Malësia e Gjakovës''), која се протега во денешната област Тропоја во Албанија и кон подрачјето на Ѓаковица во Косово. Гаши се вбројува меѓу традиционалните племиња на северните албански планински области. Роберт Елси во својата студија ''The Tribes of Albania'' го вклучува меѓу племињата на Ѓаковичките Висорамнини и разгледува податоци за неговата територија, религиозна припадност, племенска структура и историја. (books.elsie.de) == Територија == Традиционалната територија на Гаши се наоѓала во североисточна Албанија, источно од Бајрам Цури, и се протегала кон денешното Косово. На запад се граничела со племенската област Красниќи, а на југ со Битиќи. Поради својата положба на преминот меѓу северноалбанските планински области и Косово, припадници на племето со текот на времето се населувале и во други краишта, особено во Косово. (Scribd) == Историја == Најраните познати пишани спомнувања на името Гаши потекнуваат од XVII век. Во 1634 година името било забележано во обликот '''„Gaasi“''' во црковен извештај. Овие рани податоци укажуваат дека името Гаши веќе било поврзано со определена област и население во северните албански планини. Историјата на племето била поврзана со пошироката племенска организација во северна Албанија. Во услови на османлиска власт, племенските заедници во планинските области зачувале значителна локална самостојност и служеле како основа за општествената организација, локалната правда и военото дејствување. Овие традиционални структури постепено ослабнале во текот на XX век, особено по воспоставувањето на комунистичкиот режим во Албанија. == Потекло и племенска традиција == Прашањето за потеклото на Гаши е поврзано и со племенските преданија, кои не секогаш можат да се потврдат со независни историски извори. Во традиционалната организација на племето се издвојувале три главни братства: '''Лужа''', '''Бардхи (Бардхај)''' и '''Шипшани'''. Според преданијата и историските податоци, овие групи имале различно потекло и со текот на времето биле обединети во пошироката племенска заедница позната како Гаши. Поради тоа, Гаши не треба нужно да се смета за племе чиишто сите припадници потекнуваат од еден историски заеднички предок. (Wikipedia) === Лужа === Лужа се смета за една од главните составни групи на Гаши и била поврзана со селата Лужа и Ботуша. Во локалното предание се зачувале спомени за постари генерации со христијански, односно католички имиња, пред постепеното преминување на дел од населението во ислам. === Бардхи === Бардхи, или Бардхај, населувале области меѓу реките Гаши и Тропоја. Во историските податоци од крајот на XVII век се споменуваат како посебна племенска група, при што машкото население било претежно муслиманско, а во заедницата имало и католичко население. Подоцна биле вклучени во пошироката племенска заедница на Гаши. === Шипшани === Шипшани биле поврзани со областа меѓу реката Тропоја и преминот Кафе Морине. Нивното име се поврзува со селото Шипшани, кое е забележано и во османлиските пописи од XV век. Според племенското предание, нивните рани предци биле католици, додека подоцна меѓу нив преовладал исламот. == Општествена организација == Како и другите северноалбански племиња, Гаши било организирано врз основа на роднински и територијални врски. Племето се состоело од братства и родови, а неговата организација имала важна улога во регулирањето на меѓусебните односи, заштитата на заедницата и решавањето на споровите. Во традиционалното северноалбанско општество, ваквите племенски заедници биле поврзани и со системот на бајрак — воено-административна и општествена единица што имала значајна улога во османлискиот период. Обичајното право, чиј најпознат збир на норми е познат како Канунот, исто така влијаело врз уредувањето на односите во племенските заедници. == Религија == Верската припадност на населението од Гаши се менувала низ времето. Раните црковни извештаи и локалните преданија укажуваат на присуство на католичко население, додека во подоцнежните векови меѓу припадниците на племето преовладал сунитскиот ислам. Според историскиот речник на Роберт Елси, Гаши во поновиот историски период се сметало за муслиманско племе. Овој развој не бил невообичаен во северноалбанските племенски области, каде што во текот на османлискиот период се случувале постепени верски промени, а племенската припадност можела да се зачува и покрај преминувањето на делови од заедницата од една религија во друга. == Наследство == Името '''Гаши''' и денес се среќава како распространето албанско презиме, особено во Косово и меѓу албанското население во други краишта на Балканот. Сепак, носењето на презимето само по себе не значи дека секој негов носител може непосредно да се поврзе со историското племе Гаши. q61ylx9p4ggv6uwzw94u9lgyhv61zn8 5616381 5616380 2026-08-25T08:19:48Z Buli 2648 5616381 wikitext text/x-wiki '''Гаши''' (албански: ''Gashi'') е историско [[Албански племиња|албанско племе]] (''fis'') и традиционална племенска област во североисточна Албанија. Племето било поврзано првенствено со етнографската област Ѓаковска Малесија (''Malësia e Gjakovës''), која се протега во денешната област Тропоја во Албанија и кон подрачјето на [[Ѓаковица]] во Косово. Гаши се вбројува меѓу традиционалните племиња на северните албански планински области. Роберт Елси во својата студија ''The Tribes of Albania'' го вклучува меѓу племињата на Ѓаковичките Висорамнини и разгледува податоци за неговата територија, религиозна припадност, племенска структура и историја. == Територија == Традиционалната територија на Гаши се наоѓала во североисточна Албанија, источно од Бајрам Цури, и се протегала кон денешното Косово. На запад се граничела со племенската област [[Красниќи]], а на југ со [[Битиќи]]. Поради својата положба на преминот меѓу северноалбанските планински области и Косово, припадници на племето со текот на времето се населувале и во други краишта, особено во Косово. == Историја == Најраните познати пишани спомнувања на името Гаши потекнуваат од XVII век. Во 1634 година името било забележано во обликот „Gaasi“ во црковен извештај. Овие рани податоци укажуваат дека името Гаши веќе било поврзано со определена област и население во северните албански планини. Историјата на племето била поврзана со пошироката племенска организација во северна Албанија. Во услови на османлиска власт, племенските заедници во планинските области зачувале значителна локална самостојност и служеле како основа за општествената организација, локалната правда и военото дејствување. Овие традиционални структури постепено ослабнале во текот на XX век, особено по воспоставувањето на комунистичкиот режим во Албанија. == Потекло и племенска традиција == Прашањето за потеклото на Гаши е поврзано и со племенските преданија, кои не секогаш можат да се потврдат со независни историски извори. Во традиционалната организација на племето се издвојувале три главни братства: Лужа, Бардхи (Бардхај) и Шипшани. Според преданијата и историските податоци, овие групи имале различно потекло и со текот на времето биле обединети во пошироката племенска заедница позната како Гаши. Поради тоа, Гаши не треба нужно да се смета за племе чиишто сите припадници потекнуваат од еден историски заеднички предок. === Лужа === Лужа се смета за една од главните составни групи на Гаши и била поврзана со селата Лужа и Ботуша. Во локалното предание се зачувале спомени за постари генерации со христијански, односно католички имиња, пред постепеното преминување на дел од населението во ислам. === Бардхи === Бардхи, или Бардхај, населувале области меѓу реките Гаши и Тропоја. Во историските податоци од крајот на XVII век се споменуваат како посебна племенска група, при што машкото население било претежно муслиманско, а во заедницата имало и католичко население. Подоцна биле вклучени во пошироката племенска заедница на Гаши. === Шипшани === Шипшани биле поврзани со областа меѓу реката Тропоја и преминот Кафе Морине. Нивното име се поврзува со селото Шипшани, кое е забележано и во османлиските пописи од XV век. Според племенското предание, нивните рани предци биле католици, додека подоцна меѓу нив преовладал исламот. == Општествена организација == Како и другите северноалбански племиња, Гаши било организирано врз основа на роднински и територијални врски. Племето се состоело од братства и родови, а неговата организација имала важна улога во регулирањето на меѓусебните односи, заштитата на заедницата и решавањето на споровите. Во традиционалното северноалбанско општество, ваквите племенски заедници биле поврзани и со системот на бајрак — воено-административна и општествена единица што имала значајна улога во османлискиот период. Обичајното право, чиј најпознат збир на норми е познат како Канунот, исто така влијаело врз уредувањето на односите во племенските заедници. == Религија == Верската припадност на населението од Гаши се менувала низ времето. Раните црковни извештаи и локалните преданија укажуваат на присуство на католичко население, додека во подоцнежните векови меѓу припадниците на племето преовладал сунитскиот ислам. Според историскиот речник на Роберт Елси, Гаши во поновиот историски период се сметало за муслиманско племе. Овој развој не бил невообичаен во северноалбанските племенски области, каде што во текот на османлискиот период се случувале постепени верски промени, а племенската припадност можела да се зачува и покрај преминувањето на делови од заедницата од една религија во друга. == Наследство == Името Гаши и денес се среќава како распространето албанско презиме, особено во Косово и меѓу албанското население во други краишта на Балканот. Сепак, носењето на презимето само по себе не значи дека секој негов носител може непосредно да се поврзе со историското племе Гаши. 4dzfmxdyqn1whjmwlptrup8s1o2ao0u 5616382 5616381 2026-08-25T08:21:02Z Buli 2648 /* Наследство */ 5616382 wikitext text/x-wiki '''Гаши''' (албански: ''Gashi'') е историско [[Албански племиња|албанско племе]] (''fis'') и традиционална племенска област во североисточна Албанија. Племето било поврзано првенствено со етнографската област Ѓаковска Малесија (''Malësia e Gjakovës''), која се протега во денешната област Тропоја во Албанија и кон подрачјето на [[Ѓаковица]] во Косово. Гаши се вбројува меѓу традиционалните племиња на северните албански планински области. Роберт Елси во својата студија ''The Tribes of Albania'' го вклучува меѓу племињата на Ѓаковичките Висорамнини и разгледува податоци за неговата територија, религиозна припадност, племенска структура и историја. == Територија == Традиционалната територија на Гаши се наоѓала во североисточна Албанија, источно од Бајрам Цури, и се протегала кон денешното Косово. На запад се граничела со племенската област [[Красниќи]], а на југ со [[Битиќи]]. Поради својата положба на преминот меѓу северноалбанските планински области и Косово, припадници на племето со текот на времето се населувале и во други краишта, особено во Косово. == Историја == Најраните познати пишани спомнувања на името Гаши потекнуваат од XVII век. Во 1634 година името било забележано во обликот „Gaasi“ во црковен извештај. Овие рани податоци укажуваат дека името Гаши веќе било поврзано со определена област и население во северните албански планини. Историјата на племето била поврзана со пошироката племенска организација во северна Албанија. Во услови на османлиска власт, племенските заедници во планинските области зачувале значителна локална самостојност и служеле како основа за општествената организација, локалната правда и военото дејствување. Овие традиционални структури постепено ослабнале во текот на XX век, особено по воспоставувањето на комунистичкиот режим во Албанија. == Потекло и племенска традиција == Прашањето за потеклото на Гаши е поврзано и со племенските преданија, кои не секогаш можат да се потврдат со независни историски извори. Во традиционалната организација на племето се издвојувале три главни братства: Лужа, Бардхи (Бардхај) и Шипшани. Според преданијата и историските податоци, овие групи имале различно потекло и со текот на времето биле обединети во пошироката племенска заедница позната како Гаши. Поради тоа, Гаши не треба нужно да се смета за племе чиишто сите припадници потекнуваат од еден историски заеднички предок. === Лужа === Лужа се смета за една од главните составни групи на Гаши и била поврзана со селата Лужа и Ботуша. Во локалното предание се зачувале спомени за постари генерации со христијански, односно католички имиња, пред постепеното преминување на дел од населението во ислам. === Бардхи === Бардхи, или Бардхај, населувале области меѓу реките Гаши и Тропоја. Во историските податоци од крајот на XVII век се споменуваат како посебна племенска група, при што машкото население било претежно муслиманско, а во заедницата имало и католичко население. Подоцна биле вклучени во пошироката племенска заедница на Гаши. === Шипшани === Шипшани биле поврзани со областа меѓу реката Тропоја и преминот Кафе Морине. Нивното име се поврзува со селото Шипшани, кое е забележано и во османлиските пописи од XV век. Според племенското предание, нивните рани предци биле католици, додека подоцна меѓу нив преовладал исламот. == Општествена организација == Како и другите северноалбански племиња, Гаши било организирано врз основа на роднински и територијални врски. Племето се состоело од братства и родови, а неговата организација имала важна улога во регулирањето на меѓусебните односи, заштитата на заедницата и решавањето на споровите. Во традиционалното северноалбанско општество, ваквите племенски заедници биле поврзани и со системот на бајрак — воено-административна и општествена единица што имала значајна улога во османлискиот период. Обичајното право, чиј најпознат збир на норми е познат како Канунот, исто така влијаело врз уредувањето на односите во племенските заедници. == Религија == Верската припадност на населението од Гаши се менувала низ времето. Раните црковни извештаи и локалните преданија укажуваат на присуство на католичко население, додека во подоцнежните векови меѓу припадниците на племето преовладал сунитскиот ислам. Според историскиот речник на Роберт Елси, Гаши во поновиот историски период се сметало за муслиманско племе. Овој развој не бил невообичаен во северноалбанските племенски области, каде што во текот на османлискиот период се случувале постепени верски промени, а племенската припадност можела да се зачува и покрај преминувањето на делови од заедницата од една религија во друга. == Наследство == Името Гаши и денес се среќава како распространето албанско презиме, особено во Косово и меѓу албанското население во други краишта на Балканот. Сепак, носењето на презимето само по себе не значи дека секој негов носител може непосредно да се поврзе со историското племе Гаши. [[Категорија:Албанија]] tt9wvxv2aezkqmpz8994hf3dq3nuatx 0 1401598 5616383 2026-08-25T08:43:20Z BosaFi 115936 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1321499640|Pyrus spinosa]]“ 5616383 wikitext text/x-wiki '''''Pyrus spinosa''''' (син. ''Pyrus amygdaliformis'') е вид [[Скриеносеменици|скриеносемено растение]] од семејството [[Рози]], по потекло од северниот медитерански регион. Има бели цветови кои цветаат во април-мај. Плодовите се горчливи и адстрингентни. Лесно се хибридизира со ''[[Pyrus communis]]'' и ''[[Pyrus pyraster]]''. == Опис == Грмушка или дрво до 6 м високо, со куси странични гранчиња од кои само некои се боцливи. Младите гранчиња густо влакнести, а покасно оголуваат и се светликави или матови. Листовите скоро ланцетни или елиптични до обратно-јајцевидни, 2,5-6 цм долги, 1-2 (3) цм широки, целокрајни или на врвот ситно напилени, или пак, што е многу поретко, по целата должина на врвот заокруглени или заострени, во осно- вата заокруглени или клиновидни, на горната страна темнозелени, на долната страна сиво-зелени. Младите листови густо влакнести, а покасно стануваат сосема голи, или на долната страна, и тоа на долната половина на ламината, со ретки нежни гргурави влакна. Лисните дршки тенки, 2,5 цм долги. Цветовите во мал број, групирани во соцветија слични на штит. Чашкините ливчиња триаглести, заострени, 5-6 мм долги, 1,5 мм широки, трајно остануваат на плодот, од двете страни густо влакнести. Венчето бело, широко-елиптично, обратно-јајцевидно, 7-8 мм долго, 5-6 мм широко, на врвот обично плитко всечено. Прашниците во голем број. Карпелите 5. Столпчињата 5, слободни до основата, во основата влакнести. Плодот крушовиден, 1,5-3 цм во пречник, со каменести клетки во месестото ткиво. Плодната дршка 2-3 цм долга, дебела. По ридиштата, меѓите, на потопли станишта до 1.500 м. == Живеалиште и распространетост == ''Pyrus spinosa'' е домороден во медитеранскиот регион, со јадро кое се протега низ јужна Европа до западна [[Мала Азија|Анадолија]]. Типично расте во суви, отворени шуми и грмушести предели на добро дренирани, карпести падини и на маргините на шумите, фаворизирајќи надморски височини од 1,000-2,0000 м надморска височина, каде што често се јавува покрај [[Даб|дабови]] и други грмушки отпорни на суша. Иако главно евидентирани од Европа и Анадолија, колекциите на хербариуми од две локации во западен Иран - близу до турската граница во планините [[Загрос]] - го потврдуваат неговото присуство таму, што претставува проширување кон исток на неговата позната распространетост. Распространетост во Македонија Широко распространето растение, и тоа особено во централниот и источниот дел на Македонија. {{Галерија|Pyrus amygdaliformis.jpg|Дрво|Pyrus spinosa 000276080O.jpg|Трња|Дива круша – листа 3.jpg|Листови|Pyrus spinosa 000292328O.jpg|Цветови}} == Наводи == {{Наводи|refs=<ref name="Dostálek 1980">{{cite journal |last1=Dostálek |first1=Jiří |year=1980 |title=''Pyrus spinosa'' und ihre Hybriden in Südwestbulgarien |language=de |journal=Folia Geobotanica & Phytotaxonomica |volume=15 |issue=1 |pages=59–73 |doi=10.1007/BF02853139 |jstor=4180153}}</ref> <ref name="iucn">{{Cite iucn |title=''Pyrus spinosa'' |author=Barstow, M. |name-list-style=amp | article-number= e.T173015A61612142 |date=2017 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T173015A61612142.en |access-date=31 May 2024}}</ref> <ref name="grin" >{{GRIN |''Pyrus amygdaliformis'' |70533 |accessdate=September 21, 2013}}</ref> <ref name="POWO" >{{cite POWO |id=731262-1 |title=''Pyrus spinosa'' Forssk. |access-date=21 April 2022 }}</ref> <ref name="Zamani et al. 2021">{{cite journal |last1=Zamani |first1=Asghar |last2=Attar |first2=Farideh |last3=Maroofi |first3=Hosein | title=A synopsis of the genus ''Pyrus'' (Rosaceae) in Iran |journal=Nordic Journal of Botany |volume=30 |issue=3 |year=2012 |doi=10.1111/j.1756-1051.2012.00989.x |pages=310–332|bibcode=2012NorJB..30..310Z }}</ref>}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Растенија опишани во 1775 година]] [[Категорија:Флора на Турција]] [[Категорија:Флора на Грција]] [[Категорија:Флора на Бугарија]] [[Категорија:Флора на Албанија]] [[Категорија:Флора на Италија]] [[Категорија:Флора на Франција]] [[Категорија:Флора на Шпанија]] [[Категорија:Круша]] [[Категорија:Статии со извори на германски (de)]] [[Категорија:Флора на Македонија]] ijffumtsj89b074drhcb88mbhe01ol8 5616384 5616383 2026-08-25T08:46:12Z BosaFi 115936 5616384 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name="iucn"/>|image=Pyrus amygdaliformis (flowers).jpg|image_caption=Цветови од ''P. spinosa''|image2=Бадемолистна круша – плодове.jpg|image2_caption=Плод|taxon=Pyrus spinosa|authority=[[Forssk.]]|synonyms_ref=<ref name="POWO" />|synonyms={{Collapsible list| * ''Crataegus amygdaliformis'' {{small|(Vill.) Chalon}} * ''Malus heterophylla'' {{small|Spach}} * ''Pyrus amygdaliformis'' {{small|Vill.}} * ''Pyrus amygdaloides'' {{small|Link}} * ''Pyrus cuneifolia'' {{small|Guss.}} * ''Pyrus eriopleura'' {{small|Rchb.}} * ''Pyrus heterophylla'' {{small|(Spach) Steud.}} * ''Pyrus nivalis'' {{small|Lindl.}} * ''Pyrus oblongifolia'' {{small|Spach}} * ''Pyrus parviflora'' {{small|Desf.}} * ''Pyrus persica'' {{small|Pers.}} * ''Pyrus sicula'' {{small|Tineo}} * ''Pyrus spinosa'' var. ''diapulidis'' {{small|Dostálek}} * ''Pyrus spinosa'' f. ''lobata'' {{small|(Decne.) Dostálek}} * ''Pyrus spinosa'' var. ''microphylla'' {{small|(Decne.) Browicz}} * ''Pyrus spinosa'' var. ''oblongifolia'' {{small|(Spach) Dostálek}} * ''Pyrus spinosa'' var. ''sinaica'' {{small|(Dum.Cours.) Dostálek}} }}}} '''''Pyrus spinosa''''' (син. ''Pyrus amygdaliformis'') е вид [[Скриеносеменици|скриеносемено растение]] од семејството [[Рози]], по потекло од северниот медитерански регион. Има бели цветови кои цветаат во април-мај. Плодовите се горчливи и адстрингентни. Лесно се хибридизира со ''[[Pyrus communis]]'' и ''[[Pyrus pyraster]]''. == Опис == Грмушка или дрво до 6 м високо, со куси странични гранчиња од кои само некои се боцливи. Младите гранчиња густо влакнести, а покасно оголуваат и се светликави или матови. Листовите скоро ланцетни или елиптични до обратно-јајцевидни, 2,5-6 цм долги, 1-2 (3) цм широки, целокрајни или на врвот ситно напилени, или пак, што е многу поретко, по целата должина на врвот заокруглени или заострени, во осно- вата заокруглени или клиновидни, на горната страна темнозелени, на долната страна сиво-зелени. Младите листови густо влакнести, а покасно стануваат сосема голи, или на долната страна, и тоа на долната половина на ламината, со ретки нежни гргурави влакна. Лисните дршки тенки, 2,5 цм долги. Цветовите во мал број, групирани во соцветија слични на штит. Чашкините ливчиња триаглести, заострени, 5-6 мм долги, 1,5 мм широки, трајно остануваат на плодот, од двете страни густо влакнести. Венчето бело, широко-елиптично, обратно-јајцевидно, 7-8 мм долго, 5-6 мм широко, на врвот обично плитко всечено. Прашниците во голем број. Карпелите 5. Столпчињата 5, слободни до основата, во основата влакнести. Плодот крушовиден, 1,5-3 цм во пречник, со каменести клетки во месестото ткиво. Плодната дршка 2-3 цм долга, дебела. По ридиштата, меѓите, на потопли станишта до 1.500 м. == Живеалиште и распространетост == ''Pyrus spinosa'' е домороден во медитеранскиот регион, со јадро кое се протега низ јужна Европа до западна [[Мала Азија|Анадолија]]. Типично расте во суви, отворени шуми и грмушести предели на добро дренирани, карпести падини и на маргините на шумите, фаворизирајќи надморски височини од 1,000-2,0000 м надморска височина, каде што често се јавува покрај [[Даб|дабови]] и други грмушки отпорни на суша. Иако главно евидентирани од Европа и Анадолија, колекциите на хербариуми од две локации во западен Иран - близу до турската граница во планините [[Загрос]] - го потврдуваат неговото присуство таму, што претставува проширување кон исток на неговата позната распространетост. === Распространетост во Македонија === Широко распространето растение, и тоа особено во централниот и источниот дел на Македонија. {{Галерија|Pyrus amygdaliformis.jpg|Дрво|Pyrus spinosa 000276080O.jpg|Трња|Дива круша – листа 3.jpg|Листови|Pyrus spinosa 000292328O.jpg|Цветови}} == Наводи == {{Наводи|refs=<ref name="Dostálek 1980">{{cite journal |last1=Dostálek |first1=Jiří |year=1980 |title=''Pyrus spinosa'' und ihre Hybriden in Südwestbulgarien |language=de |journal=Folia Geobotanica & Phytotaxonomica |volume=15 |issue=1 |pages=59–73 |doi=10.1007/BF02853139 |jstor=4180153}}</ref> <ref name="iucn">{{Cite iucn |title=''Pyrus spinosa'' |author=Barstow, M. |name-list-style=amp | article-number= e.T173015A61612142 |date=2017 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T173015A61612142.en |access-date=31 May 2024}}</ref> <ref name="grin" >{{GRIN |''Pyrus amygdaliformis'' |70533 |accessdate=September 21, 2013}}</ref> <ref name="POWO" >{{cite POWO |id=731262-1 |title=''Pyrus spinosa'' Forssk. |access-date=21 April 2022 }}</ref> <ref name="Zamani et al. 2021">{{cite journal |last1=Zamani |first1=Asghar |last2=Attar |first2=Farideh |last3=Maroofi |first3=Hosein | title=A synopsis of the genus ''Pyrus'' (Rosaceae) in Iran |journal=Nordic Journal of Botany |volume=30 |issue=3 |year=2012 |doi=10.1111/j.1756-1051.2012.00989.x |pages=310–332|bibcode=2012NorJB..30..310Z }}</ref>}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Растенија опишани во 1775 година]] [[Категорија:Флора на Турција]] [[Категорија:Флора на Грција]] [[Категорија:Флора на Бугарија]] [[Категорија:Флора на Албанија]] [[Категорија:Флора на Италија]] [[Категорија:Флора на Франција]] [[Категорија:Флора на Шпанија]] [[Категорија:Круша]] [[Категорија:Статии со извори на германски (de)]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 42hzju1xcc8xv9q13jhm2hyf7d4rgns 5616385 5616384 2026-08-25T08:47:17Z BosaFi 115936 5616385 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name="iucn"/>|image=Pyrus amygdaliformis (flowers).jpg|image_caption=Цветови од ''P. spinosa''|image2=Бадемолистна круша – плодове.jpg|image2_caption=Плод|taxon=Pyrus spinosa|authority=[[Forssk.]]|synonyms_ref=<ref name="POWO" />|synonyms={{Collapsible list| * ''Crataegus amygdaliformis'' {{small|(Vill.) Chalon}} * ''Malus heterophylla'' {{small|Spach}} * ''Pyrus amygdaliformis'' {{small|Vill.}} * ''Pyrus amygdaloides'' {{small|Link}} * ''Pyrus cuneifolia'' {{small|Guss.}} * ''Pyrus eriopleura'' {{small|Rchb.}} * ''Pyrus heterophylla'' {{small|(Spach) Steud.}} * ''Pyrus nivalis'' {{small|Lindl.}} * ''Pyrus oblongifolia'' {{small|Spach}} * ''Pyrus parviflora'' {{small|Desf.}} * ''Pyrus persica'' {{small|Pers.}} * ''Pyrus sicula'' {{small|Tineo}} * ''Pyrus spinosa'' var. ''diapulidis'' {{small|Dostálek}} * ''Pyrus spinosa'' f. ''lobata'' {{small|(Decne.) Dostálek}} * ''Pyrus spinosa'' var. ''microphylla'' {{small|(Decne.) Browicz}} * ''Pyrus spinosa'' var. ''oblongifolia'' {{small|(Spach) Dostálek}} * ''Pyrus spinosa'' var. ''sinaica'' {{small|(Dum.Cours.) Dostálek}} }}}} '''''Pyrus spinosa''''' (син. ''Pyrus amygdaliformis'') е вид [[Скриеносеменици|скриеносемено растение]] од семејството [[Рози]], по потекло од северниот медитерански регион. Има бели цветови кои цветаат во април-мај. Плодовите се горчливи и адстрингентни. Лесно се хибридизира со ''[[Pyrus communis]]'' и ''[[Pyrus pyraster]]''. == Опис == Грмушка или дрво до 6 м високо, со куси странични гранчиња од кои само некои се боцливи. Младите гранчиња густо влакнести, а покасно оголуваат и се светликави или матови. Листовите скоро ланцетни или елиптични до обратно-јајцевидни, 2,5-6 цм долги, 1-2 (3) цм широки, целокрајни или на врвот ситно напилени, или пак, што е многу поретко, по целата должина на врвот заокруглени или заострени, во осно- вата заокруглени или клиновидни, на горната страна темнозелени, на долната страна сиво-зелени. Младите листови густо влакнести, а покасно стануваат сосема голи, или на долната страна, и тоа на долната половина на ламината, со ретки нежни гргурави влакна. Лисните дршки тенки, 2,5 цм долги. Цветовите во мал број, групирани во соцветија слични на штит. Чашкините ливчиња триаглести, заострени, 5-6 мм долги, 1,5 мм широки, трајно остануваат на плодот, од двете страни густо влакнести. Венчето бело, широко-елиптично, обратно-јајцевидно, 7-8 мм долго, 5-6 мм широко, на врвот обично плитко всечено. Прашниците во голем број. Карпелите 5. Столпчињата 5, слободни до основата, во основата влакнести. Плодот крушовиден, 1,5-3 цм во пречник, со каменести клетки во месестото ткиво. Плодната дршка 2-3 цм долга, дебела.<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1004}}</ref> == Живеалиште и распространетост == ''Pyrus spinosa'' е домороден во медитеранскиот регион, со јадро кое се протега низ јужна Европа до западна [[Мала Азија|Анадолија]]. Типично расте во суви, отворени шуми и грмушести предели на добро дренирани, карпести падини и на маргините на шумите, фаворизирајќи надморски височини од 1,000-2,0000 м надморска височина, каде што често се јавува покрај [[Даб|дабови]] и други грмушки отпорни на суша. Иако главно евидентирани од Европа и Анадолија, колекциите на хербариуми од две локации во западен Иран - близу до турската граница во планините [[Загрос]] - го потврдуваат неговото присуство таму, што претставува проширување кон исток на неговата позната распространетост. === Распространетост во Македонија === Широко распространето растение, и тоа особено во централниот и источниот дел на Македонија.<ref name=":02" /> {{Галерија|Pyrus amygdaliformis.jpg|Дрво|Pyrus spinosa 000276080O.jpg|Трња|Дива круша – листа 3.jpg|Листови|Pyrus spinosa 000292328O.jpg|Цветови}} == Наводи == {{Наводи|refs=<ref name="Dostálek 1980">{{cite journal |last1=Dostálek |first1=Jiří |year=1980 |title=''Pyrus spinosa'' und ihre Hybriden in Südwestbulgarien |language=de |journal=Folia Geobotanica & Phytotaxonomica |volume=15 |issue=1 |pages=59–73 |doi=10.1007/BF02853139 |jstor=4180153}}</ref> <ref name="iucn">{{Cite iucn |title=''Pyrus spinosa'' |author=Barstow, M. |name-list-style=amp | article-number= e.T173015A61612142 |date=2017 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T173015A61612142.en |access-date=31 May 2024}}</ref> <ref name="grin" >{{GRIN |''Pyrus amygdaliformis'' |70533 |accessdate=September 21, 2013}}</ref> <ref name="POWO" >{{cite POWO |id=731262-1 |title=''Pyrus spinosa'' Forssk. |access-date=21 April 2022 }}</ref> <ref name="Zamani et al. 2021">{{cite journal |last1=Zamani |first1=Asghar |last2=Attar |first2=Farideh |last3=Maroofi |first3=Hosein | title=A synopsis of the genus ''Pyrus'' (Rosaceae) in Iran |journal=Nordic Journal of Botany |volume=30 |issue=3 |year=2012 |doi=10.1111/j.1756-1051.2012.00989.x |pages=310–332|bibcode=2012NorJB..30..310Z }}</ref>}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Растенија опишани во 1775 година]] [[Категорија:Флора на Турција]] [[Категорија:Флора на Грција]] [[Категорија:Флора на Бугарија]] [[Категорија:Флора на Албанија]] [[Категорија:Флора на Италија]] [[Категорија:Флора на Франција]] [[Категорија:Флора на Шпанија]] [[Категорија:Круша]] [[Категорија:Статии со извори на германски (de)]] [[Категорија:Флора на Македонија]] pw2ldupabbpzz5g9cfh9h6xmpjbrlf0 0 1401599 5616386 2026-08-25T08:48:25Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Pyrus spinosa]] 5616386 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Pyrus spinosa]] dcjcgwemegrx4gzuuv4y8p69ixlbw0l 0 1401600 5616387 2026-08-25T08:56:48Z BosaFi 115936 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1371191915|Malus]]“ 5616387 wikitext text/x-wiki '''''Јаболко''''' ''е'' [[Род (биологија)|род]] од околу 32–57 видови<ref>{{Наведено списание|last=Phipps|first=James B.|last2=Robertson|first2=Kenneth R.|last3=Smith|first3=Paul G.|last4=Rohrer|first4=Joseph R.|year=1990|title=A checklist of the subfamily Maloideae (Rosaceae)|journal=Can. J. Bot.|volume=68|issue=10|pages=2209–2269|bibcode=1990CaJB...68.2209P|doi=10.1139/b90-288}}</ref> мали [[Листопадни растенија|листопадни]] дрвја или [[Грмушка|грмушки]] од фамилијата рози [[Рози]]. Вклучува припитомено овоштарско [[јаболко]], како и диво јаболко. Родот е домороден во [[Умерена клима|умерената]] зона на северната полутопка. == Опис == {{Галерија|20071103Tradkrafta1.JPG|Trunk|Flowering crabapple in Washington DC.jpg|Crabapple blossoms|Apple blossom. Eastern Siberia.jpg|Blossoms, eastern [[Siberia]]|Crabapples.jpg|Ripe apples (''[[Malus domestica|M.&nbsp;domestica]]'')}} == Таксономија == Родот ''Malus'' е поделен на осум секции (шест, со два додадени во 2006 и 2008 година). Неколку видови ''Malus'', вклучувајќи ги и домашните јаболка, се хибридизираат слободно.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.omafra.gov.on.ca/english/crops/facts/00-011.htm|title=Crabapple Pollenizers for Apples|last=Ken Wilson and D.C. Elfving|publisher=Ontario Ministry of Agriculture and Food|accessdate=12 Sep 2013}}</ref> Најстарите фосили од родот датираат од [[Еоцен|еоценот]], лисја што припаѓаат на видот ''M.&nbsp;collardii'' и ''M.&nbsp;kingiensis'' од западна Северна Америка (Ајдахо) и рускиот Далечен Исток ([[Камчатка]]), соодветно.<ref name=":0">{{Наведено списание|last=Liu|first=Bin-Bin|last2=Ren|first2=Chen|last3=Kwak|first3=Myounghai|last4=Hodel|first4=Richard G.J.|last5=Xu|first5=Chao|last6=He|first6=Jian|last7=Zhou|first7=Wen-Bin|last8=Huang|first8=Chien-Hsun|last9=Ma|first9=Hong|date=May 2022|title=Phylogenomic conflict analyses in the apple genus Malus s.l. reveal widespread hybridization and allopolyploidy driving diversification, with insights into the complex biogeographic history in the Northern Hemisphere|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jipb.13246|journal=Journal of Integrative Plant Biology|language=en|volume=64|issue=5|pages=1020–1043|bibcode=2022JIPB...64.1020L|doi=10.1111/jipb.13246|issn=1672-9072|pmid=35274452|url-access=subscription}}</ref> === Видови === Прифатени се 36 видови и четири природни хибриди:   === Порано сместено тука === * ''Macromeles schonoskii'' {{Мали|(Maxim.) Koidz.}} === Избрани вештачки хибриди === * ''Malus × sublobata'' – ''M. asiatica'' × ''M. toringo'' == Распространетост и живеалиште == Родот е доммороден во [[Умерена клима|умерената]] зона на северната полутопка. == Одгледување == [[Податотека:Malus_evereste.JPG|мини| Овошје „Евересте“]] [[Податотека:Crabapple_bonsai_-_late_summer_photo.JPG|мини| Бонсаи дрво ]] === Култивари === Овие сорти ја освоиле наградата за градинарски заслуги на [[Кралско хортикултурно друштво|Кралското хортикултурно друштво]]:<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf|title=AGM Plants - Ornamental|date=July 2017|publisher=Royal Horticultural Society|page=63|accessdate=2 April 2018}}</ref><templatestyles src="Div col/styles.css" /> == Токсичност == Семето содржи [[Цијанид|цијанидни]] соединенија.<ref>{{Наведена книга|title=The Complete Guide to Edible Wild Plants|publisher=[[Skyhorse Publishing]]|others=[[United States Department of the Army]]|year=2009|isbn=978-1-60239-692-0|location=New York|pages=113|language=en-US|oclc=277203364}}</ref> Јаболковото дрво испушта пријатен мирис кога гори, а чадот од огнот на јаболковото дрво дава одличен вкус на пушената храна. Полесно е да се сече кога е зелено; сувото јаболково дрво е исклучително тешко за резбање рачно. Тоа е дрво за готвење бидејќи гори жешко и бавно, без да произведува многу пламен. Јаболковото дрво се користело за изработка на рачки на рачни пили, во раните 1900-ти. == Наводи == {{Наводи|30em}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20070208143219/http://www.ext.vt.edu/departments/envirohort/articles/fruits_and_nuts/drescra.html Мрежа за информации за ресурси на гермплазма: ''Малус''] * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=119570 Флора на Кина: ''Малус''] * [http://www.ext.vt.edu/departments/envirohort/articles/fruits_and_nuts/drescra.html Virginia Cooperative Extension - Јаболка отпорни на болести.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070208143219/http://www.ext.vt.edu/departments/envirohort/articles/fruits_and_nuts/drescra.html|date=8 February 2007}} * [https://www.hort.purdue.edu/newcrop/pri/default.html Програмата на PRI за одгледување јаболка отпорни на болести] : соработка помеѓу Универзитетот Пердју, Универзитетот Рутгерс и Универзитетот во Илиноис . {{Таксонска лента}} [[Категорија:Таксони опишани од Филип Милер]] [[Категорија:Овошни дрва]] [[Категорија:Растенија за бонсаи]] [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] [[Категорија:Флора на Македонија]] ndcmpow4wxff6wec9dya0qrlfg5ult0 5616388 5616387 2026-08-25T09:05:15Z BosaFi 115936 5616388 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|oldest_fossil=Eocene|image=Purple prince crabapple tree.JPG|image_caption=''Malus'' 'Purple Prince'<ref>Cirrus Digital [http://www.cirrusimage.com/tree_Purple_Prince_Crabapple.htm Purple Prince Crabapple]</ref>|display_parents=3|taxon=Malus|authority=[[Mill.]]|subdivision=See text|type_species=''Malus sylvestris''|type_species_authority=[[Mill.]] (1768)|synonyms={{collapsible list| * ''Chloromeles'' {{small|(Decne.) Decne. (1882)}} * ''Docynia'' {{small|Decne. (1874)}} * ''Eriolobus'' {{small|(Ser.) M.Roem.(1847)}} * ''Prameles'' {{small|Rushforth (2018)}} * ''Sinomalus'' {{small|Koidz. (1932)}} * ''× Tormimalus'' {{small|Holub (1998)}} }}|synonyms_ref=<ref name = powo>{{cite web |work=Plants of the World Online |title=''Malus'' Mill. |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30024474-2 |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=17 December 2023}}</ref>}}'''''Јаболко''''' ''е'' [[Род (биологија)|род]] од околу 32–57 видови<ref>{{Наведено списание|last=Phipps|first=James B.|last2=Robertson|first2=Kenneth R.|last3=Smith|first3=Paul G.|last4=Rohrer|first4=Joseph R.|year=1990|title=A checklist of the subfamily Maloideae (Rosaceae)|journal=Can. J. Bot.|volume=68|issue=10|pages=2209–2269|bibcode=1990CaJB...68.2209P|doi=10.1139/b90-288}}</ref> мали [[Листопадни растенија|листопадни]] дрвја или [[Грмушка|грмушки]] од фамилијата рози [[Рози]]. Вклучува припитомено овоштарско [[јаболко]], како и диво јаболко. Родот е домороден во [[Умерена клима|умерената]] зона на северната полутопка. == Опис == == Таксономија == Родот ''Malus'' е поделен на осум секции (шест, со два додадени во 2006 и 2008 година). Неколку видови ''Malus'', вклучувајќи ги и домашните јаболка, се хибридизираат слободно.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.omafra.gov.on.ca/english/crops/facts/00-011.htm|title=Crabapple Pollenizers for Apples|last=Ken Wilson and D.C. Elfving|publisher=Ontario Ministry of Agriculture and Food|accessdate=12 Sep 2013}}</ref> Најстарите фосили од родот датираат од [[Еоцен|еоценот]], лисја што припаѓаат на видот ''M.&nbsp;collardii'' и ''M.&nbsp;kingiensis'' од западна Северна Америка (Ајдахо) и рускиот Далечен Исток ([[Камчатка]]), соодветно.<ref name=":0">{{Наведено списание|last=Liu|first=Bin-Bin|last2=Ren|first2=Chen|last3=Kwak|first3=Myounghai|last4=Hodel|first4=Richard G.J.|last5=Xu|first5=Chao|last6=He|first6=Jian|last7=Zhou|first7=Wen-Bin|last8=Huang|first8=Chien-Hsun|last9=Ma|first9=Hong|date=May 2022|title=Phylogenomic conflict analyses in the apple genus Malus s.l. reveal widespread hybridization and allopolyploidy driving diversification, with insights into the complex biogeographic history in the Northern Hemisphere|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jipb.13246|journal=Journal of Integrative Plant Biology|language=en|volume=64|issue=5|pages=1020–1043|bibcode=2022JIPB...64.1020L|doi=10.1111/jipb.13246|issn=1672-9072|pmid=35274452|url-access=subscription}}</ref> === Видови === Прифатени се 36 видови и четири природни хибриди: {{div col|colwidth=25em}} * ''[[Malus angustifolia]]'' {{small|(Aiton) Michx.}} * ''[[Malus asiatica]]'' {{small|Nakai}} * ''[[Malus baccata]]'' {{small|(L.) Borkh.}} * ''[[Malus brevipes]]'' * ''[[Malus coronaria]]'' {{small|(L.) Mill.}} * ''[[Malus crescimannoi]]'' {{small|Raimondo}} * ''[[Malus daochengensis]]'' {{small|C.L.Li}} * ''[[Malus delavayi]]''<ref>{{Cite journal |last1=Liu |first1=Guang-Ning |last2=Ma |first2=Dai-Kun |last3=Xu |first3=Chao |last4=Huang |first4=Jian |last5=Ge |first5=Bin-Jie |last6=Luo |first6=Qiang |last7=Wei |first7=Yu |last8=Liu |first8=Bin-Bin |date=2023-07-07 |title=Malus includes Docynia (Maleae, Rosaceae): evidence from phylogenomics and morphology |journal=PhytoKeys |issue=229 |pages=47–60 |doi=10.3897/phytokeys.229.103888 |doi-access=free |issn=1314-2003 |pmc=10349307 |pmid=37457385 |bibcode=2023PhytK.229...47L }}</ref> {{small|(Franch.) B.B.Liu}} * ''[[Malus domestica]]'' {{small|(Suckow) Borkh.}} * ''[[Malus doumeri]]'' {{small|(Bois) A.Chev.}} * ''[[Malus florentina]]'' {{small|(Zuccagni) C.K.Schneid.}} * ''[[Malus fusca]]'' {{small|(Raf.) C.K.Schneid.}} * ''[[Malus halliana]]'' {{small|Koehne}} * ''[[Malus honanensis]]'' {{small|Rehder}} * ''[[Malus hupehensis]]'' {{small|(Pamp.) Rehder}} * ''[[Malus indica]]''<ref>{{Cite journal |last1=Liu |first1=Guang-Ning |last2=Ma |first2=Dai-Kun |last3=Xu |first3=Chao |last4=Huang |first4=Jian |last5=Ge |first5=Bin-Jie |last6=Luo |first6=Qiang |last7=Wei |first7=Yu |last8=Liu |first8=Bin-Bin |date=2023-07-07 |title=Malus includes Docynia (Maleae, Rosaceae): evidence from phylogenomics and morphology |journal=PhytoKeys |issue=229 |pages=47–60 |doi=10.3897/phytokeys.229.103888 |doi-access=free |issn=1314-2003 |pmc=10349307 |pmid=37457385 |bibcode=2023PhytK.229...47L }}</ref> {{small|(Wall.) B.B.Liu}} * ''[[Malus ioensis]]'' {{small|(Alph.Wood) Britton}} * ''[[Malus jinxianensis]]'' {{small|J.Q.Deng & J.Y.Hong}} * ''[[Malus kansuensis]]'' {{small|(Batalin) C.K.Schneid.}} * ''[[Malus komarovii]]'' ({{small|Sarg.) Rehder}} * ''[[Malus leiocalyca]]'' {{small|S.Z.Huang}} * ''[[Malus longiunguis]]''<ref>{{Cite journal |last1=Liu |first1=Guang-Ning |last2=Ma |first2=Dai-Kun |last3=Xu |first3=Chao |last4=Huang |first4=Jian |last5=Ge |first5=Bin-Jie |last6=Luo |first6=Qiang |last7=Wei |first7=Yu |last8=Liu |first8=Bin-Bin |date=2023-07-07 |title=Malus includes Docynia (Maleae, Rosaceae): evidence from phylogenomics and morphology |journal=PhytoKeys |issue=229 |pages=47–60 |doi=10.3897/phytokeys.229.103888 |doi-access=free |issn=1314-2003 |pmc=10349307 |pmid=37457385 |bibcode=2023PhytK.229...47L }}</ref> {{small|(Q.Luo & J.L.Liu) B.B.Liu}} * ''[[Malus mandshurica]]'' {{small|(Maxim.) Kom. ex Skvortsov}} * ''[[Malus muliensis]]'' {{small|T.C.Ku}} * ''[[Malus niedzwetzkyana]]'' * ''[[Malus ombrophila]]'' {{small|Hand.-Mazz.}} * ''[[Malus orientalis]]'' {{small|Uglitzk.}} * ''[[Malus prattii]]'' {{small|(Hemsl.) C.K.Schneid.}} * ''[[Malus prunifolia]]'' {{small|(Willd.) Borkh.}} * ''[[Malus rockii]]'' {{small|Rehder}} * ''[[Malus sikkimensis]]'' {{small|(Wenz.) Koehne}} * ''[[Malus spectabilis]]'' {{small|(Aiton) Borkh.}} * ''[[Malus spontanea]]'' {{small|(Makino) Makino}} * ''[[Malus sylvestris]]'' {{small|(L.) Mill.}} * ''[[Malus toringo]]'' {{small|(Siebold) de Vriese}} (syns. ''[[Malus sargentii]]'', ''[[Malus sieboldii]]'') * ''[[Malus toringoides]]'' {{small|(Rehder) Hughes}} * ''[[Malus transitoria]]'' {{small|(Batalin) C.K.Schneid.}} * ''[[Malus trilobata]]'' {{small|(Labill. ex Poir.) C.K.Schneid. * ''[[Malus turkmenorum]]'' {{small|Juz. & Popov}} (syn. ''[[Malus sieversii]]'') * ''[[Malus yunnanensis]]'' {{small|(Franch.) C.K.Schneid.}} * ''[[Malus zhaojiaoensis]]'' {{small|N.G.Jiang}} ; Hybrids * ''[[Malus × floribunda]]'' {{small|Siebold ex Van Houtte}} * ''[[Malus × kaido]]'' {{small|(Wenz.) Pardé}} (syn. ''[[Malus × micromalus]]'') * ''[[Malus × soulardii]]'' {{small|(L.H.Bailey) Britton}} * ''[[Malus × zumi]]'' {{small|(Matsum.) Rehder}} {{div col end}} === Порано сместено тука === * ''[[Macromeles schonoskii]]'' {{Мали|(Maxim.) Koidz.}} === Избрани вештачки хибриди === * ''[[Malus × sublobata]]'' – [[M. asiatica × M. toringo|''M. asiatica'' × ''M. toringo'']] == Распространетост и живеалиште == Родот е доммороден во [[Умерена клима|умерената]] зона на северната полутопка. == Одгледување == [[Податотека:Malus_evereste.JPG|мини| Овошје „Евересте“]] [[Податотека:Crabapple_bonsai_-_late_summer_photo.JPG|мини| Бонсаи дрво ]] === Култивари === Овие сорти ја освоиле наградата за градинарски заслуги на [[Кралско хортикултурно друштво|Кралското хортикултурно друштво]]:<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf|title=AGM Plants - Ornamental|date=July 2017|publisher=Royal Horticultural Society|page=63|accessdate=2 April 2018}}</ref> == Токсичност == Семето содржи [[Цијанид|цијанидни]] соединенија.<ref>{{Наведена книга|title=The Complete Guide to Edible Wild Plants|publisher=[[Skyhorse Publishing]]|others=[[United States Department of the Army]]|year=2009|isbn=978-1-60239-692-0|location=New York|pages=113|language=en-US|oclc=277203364}}</ref> Јаболковото дрво испушта пријатен мирис кога гори, а чадот од огнот на јаболковото дрво дава одличен вкус на пушената храна. Полесно е да се сече кога е зелено; сувото јаболково дрво е исклучително тешко за резбање рачно. Тоа е дрво за готвење бидејќи гори жешко и бавно, без да произведува многу пламен. Јаболковото дрво се користело за изработка на рачки на рачни пили, во раните 1900-ти. == Галерија == {{Галерија|20071103Tradkrafta1.JPG|Стебло|Flowering crabapple in Washington DC.jpg|Цвет|Apple blossom. Eastern Siberia.jpg|Дрво во цвет|Crabapples.jpg|Зрели јаболка(''[[Malus domestica|M.&nbsp;domestica]]'')}} == Наводи == {{Наводи|30em}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20070208143219/http://www.ext.vt.edu/departments/envirohort/articles/fruits_and_nuts/drescra.html Мрежа за информации за ресурси на гермплазма: ''Малус''] * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=119570 Флора на Кина: ''Малус''] * [http://www.ext.vt.edu/departments/envirohort/articles/fruits_and_nuts/drescra.html Virginia Cooperative Extension - Јаболка отпорни на болести.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070208143219/http://www.ext.vt.edu/departments/envirohort/articles/fruits_and_nuts/drescra.html|date=8 February 2007}} * [https://www.hort.purdue.edu/newcrop/pri/default.html Програмата на PRI за одгледување јаболка отпорни на болести] : соработка помеѓу Универзитетот Пердју, Универзитетот Рутгерс и Универзитетот во Илиноис . {{Таксонска лента}} [[Категорија:Таксони опишани од Филип Милер]] [[Категорија:Овошни дрва]] [[Категорија:Растенија за бонсаи]] [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] [[Категорија:Флора на Македонија]] pdtk7kx453n152dtdd294tqrlox370w 5616392 5616388 2026-08-25T09:23:21Z BosaFi 115936 5616392 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|oldest_fossil=Eocene|image=Purple prince crabapple tree.JPG|image_caption=''Malus'' 'Purple Prince'<ref>Cirrus Digital [http://www.cirrusimage.com/tree_Purple_Prince_Crabapple.htm Purple Prince Crabapple]</ref>|display_parents=3|taxon=Malus|authority=[[Mill.]]|subdivision=See text|type_species=''Malus sylvestris''|type_species_authority=[[Mill.]] (1768)|synonyms={{collapsible list| * ''Chloromeles'' {{small|(Decne.) Decne. (1882)}} * ''Docynia'' {{small|Decne. (1874)}} * ''Eriolobus'' {{small|(Ser.) M.Roem.(1847)}} * ''Prameles'' {{small|Rushforth (2018)}} * ''Sinomalus'' {{small|Koidz. (1932)}} * ''× Tormimalus'' {{small|Holub (1998)}} }}|synonyms_ref=<ref name = powo>{{cite web |work=Plants of the World Online |title=''Malus'' Mill. |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30024474-2 |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=17 December 2023}}</ref>}}'''''Јаболко''''' ''е'' [[Род (биологија)|род]] од околу 32–57 видови<ref>{{Наведено списание|last=Phipps|first=James B.|last2=Robertson|first2=Kenneth R.|last3=Smith|first3=Paul G.|last4=Rohrer|first4=Joseph R.|year=1990|title=A checklist of the subfamily Maloideae (Rosaceae)|journal=Can. J. Bot.|volume=68|issue=10|pages=2209–2269|bibcode=1990CaJB...68.2209P|doi=10.1139/b90-288}}</ref> мали [[Листопадни растенија|листопадни]] дрвја или [[Грмушка|грмушки]] од фамилијата рози [[Рози]]. Вклучува припитомено овоштарско [[јаболко]], како и диво јаболко. Родот е домороден во [[Умерена клима|умерената]] зона на северната полутопка. == Опис == Листопадни грмушки или дрвја, со или без куси боцливи гранчиња. Листовите пересто насечени или целокрајни, по работ ситно напилени, голи или влакнести, со прилисници кои бргу отпаѓаат. Цветовите со долги дршки, групирани во соцветие слично на штит. Чашкините ливчиња 5, голи или влакнести. Венечните ливчиња 5, бели, розови или црвени. Прашниците 15-50, антерите жолти. Плодникот потцветен, 3-5-делен. Карпелите (плодните листови) 3-5, сраснати помеѓу себе, а преградните ѕидови кај плодовите се пергаментни. Столпчињата обично 5, во основата сраснати помеѓу себе, голи или влакнести. Плодот топчест, со месесто ткиво.<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1006}}</ref> == Таксономија == Родот ''Malus'' е поделен на осум секции (шест, со два додадени во 2006 и 2008 година). Неколку видови ''Malus'', вклучувајќи ги и домашните јаболка, се хибридизираат слободно.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.omafra.gov.on.ca/english/crops/facts/00-011.htm|title=Crabapple Pollenizers for Apples|last=Ken Wilson and D.C. Elfving|publisher=Ontario Ministry of Agriculture and Food|accessdate=12 Sep 2013}}</ref> Најстарите фосили од родот датираат од [[Еоцен|еоценот]], лисја што припаѓаат на видот ''M.&nbsp;collardii'' и ''M.&nbsp;kingiensis'' од западна Северна Америка (Ајдахо) и рускиот Далечен Исток ([[Камчатка]]), соодветно.<ref name=":0">{{Наведено списание|last=Liu|first=Bin-Bin|last2=Ren|first2=Chen|last3=Kwak|first3=Myounghai|last4=Hodel|first4=Richard G.J.|last5=Xu|first5=Chao|last6=He|first6=Jian|last7=Zhou|first7=Wen-Bin|last8=Huang|first8=Chien-Hsun|last9=Ma|first9=Hong|date=May 2022|title=Phylogenomic conflict analyses in the apple genus Malus s.l. reveal widespread hybridization and allopolyploidy driving diversification, with insights into the complex biogeographic history in the Northern Hemisphere|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jipb.13246|journal=Journal of Integrative Plant Biology|language=en|volume=64|issue=5|pages=1020–1043|bibcode=2022JIPB...64.1020L|doi=10.1111/jipb.13246|issn=1672-9072|pmid=35274452|url-access=subscription}}</ref> === Видови === Прифатени се 36 видови и четири природни хибриди: {{div col|colwidth=25em}} * ''[[Malus angustifolia]]'' {{small|(Aiton) Michx.}} * ''[[Malus asiatica]]'' {{small|Nakai}} * ''[[Malus baccata]]'' {{small|(L.) Borkh.}} * ''[[Malus brevipes]]'' * ''[[Malus coronaria]]'' {{small|(L.) Mill.}} * ''[[Malus crescimannoi]]'' {{small|Raimondo}} * ''[[Malus daochengensis]]'' {{small|C.L.Li}} * ''[[Malus delavayi]]''<ref>{{Cite journal |last1=Liu |first1=Guang-Ning |last2=Ma |first2=Dai-Kun |last3=Xu |first3=Chao |last4=Huang |first4=Jian |last5=Ge |first5=Bin-Jie |last6=Luo |first6=Qiang |last7=Wei |first7=Yu |last8=Liu |first8=Bin-Bin |date=2023-07-07 |title=Malus includes Docynia (Maleae, Rosaceae): evidence from phylogenomics and morphology |journal=PhytoKeys |issue=229 |pages=47–60 |doi=10.3897/phytokeys.229.103888 |doi-access=free |issn=1314-2003 |pmc=10349307 |pmid=37457385 |bibcode=2023PhytK.229...47L }}</ref> {{small|(Franch.) B.B.Liu}} * ''[[Malus domestica]]'' {{small|(Suckow) Borkh.}} * ''[[Malus doumeri]]'' {{small|(Bois) A.Chev.}} * ''[[Malus florentina]]'' {{small|(Zuccagni) C.K.Schneid.}} * ''[[Malus fusca]]'' {{small|(Raf.) C.K.Schneid.}} * ''[[Malus halliana]]'' {{small|Koehne}} * ''[[Malus honanensis]]'' {{small|Rehder}} * ''[[Malus hupehensis]]'' {{small|(Pamp.) Rehder}} * ''[[Malus indica]]''<ref>{{Cite journal |last1=Liu |first1=Guang-Ning |last2=Ma |first2=Dai-Kun |last3=Xu |first3=Chao |last4=Huang |first4=Jian |last5=Ge |first5=Bin-Jie |last6=Luo |first6=Qiang |last7=Wei |first7=Yu |last8=Liu |first8=Bin-Bin |date=2023-07-07 |title=Malus includes Docynia (Maleae, Rosaceae): evidence from phylogenomics and morphology |journal=PhytoKeys |issue=229 |pages=47–60 |doi=10.3897/phytokeys.229.103888 |doi-access=free |issn=1314-2003 |pmc=10349307 |pmid=37457385 |bibcode=2023PhytK.229...47L }}</ref> {{small|(Wall.) B.B.Liu}} * ''[[Malus ioensis]]'' {{small|(Alph.Wood) Britton}} * ''[[Malus jinxianensis]]'' {{small|J.Q.Deng & J.Y.Hong}} * ''[[Malus kansuensis]]'' {{small|(Batalin) C.K.Schneid.}} * ''[[Malus komarovii]]'' ({{small|Sarg.) Rehder}} * ''[[Malus leiocalyca]]'' {{small|S.Z.Huang}} * ''[[Malus longiunguis]]''<ref>{{Cite journal |last1=Liu |first1=Guang-Ning |last2=Ma |first2=Dai-Kun |last3=Xu |first3=Chao |last4=Huang |first4=Jian |last5=Ge |first5=Bin-Jie |last6=Luo |first6=Qiang |last7=Wei |first7=Yu |last8=Liu |first8=Bin-Bin |date=2023-07-07 |title=Malus includes Docynia (Maleae, Rosaceae): evidence from phylogenomics and morphology |journal=PhytoKeys |issue=229 |pages=47–60 |doi=10.3897/phytokeys.229.103888 |doi-access=free |issn=1314-2003 |pmc=10349307 |pmid=37457385 |bibcode=2023PhytK.229...47L }}</ref> {{small|(Q.Luo & J.L.Liu) B.B.Liu}} * ''[[Malus mandshurica]]'' {{small|(Maxim.) Kom. ex Skvortsov}} * ''[[Malus muliensis]]'' {{small|T.C.Ku}} * ''[[Malus niedzwetzkyana]]'' * ''[[Malus ombrophila]]'' {{small|Hand.-Mazz.}} * ''[[Malus orientalis]]'' {{small|Uglitzk.}} * ''[[Malus prattii]]'' {{small|(Hemsl.) C.K.Schneid.}} * ''[[Malus prunifolia]]'' {{small|(Willd.) Borkh.}} * ''[[Malus rockii]]'' {{small|Rehder}} * ''[[Malus sikkimensis]]'' {{small|(Wenz.) Koehne}} * ''[[Malus spectabilis]]'' {{small|(Aiton) Borkh.}} * ''[[Malus spontanea]]'' {{small|(Makino) Makino}} * ''[[Malus sylvestris]]'' {{small|(L.) Mill.}} * ''[[Malus toringo]]'' {{small|(Siebold) de Vriese}} (syns. ''[[Malus sargentii]]'', ''[[Malus sieboldii]]'') * ''[[Malus toringoides]]'' {{small|(Rehder) Hughes}} * ''[[Malus transitoria]]'' {{small|(Batalin) C.K.Schneid.}} * ''[[Malus trilobata]]'' {{small|(Labill. ex Poir.) C.K.Schneid. * ''[[Malus turkmenorum]]'' {{small|Juz. & Popov}} (syn. ''[[Malus sieversii]]'') * ''[[Malus yunnanensis]]'' {{small|(Franch.) C.K.Schneid.}} * ''[[Malus zhaojiaoensis]]'' {{small|N.G.Jiang}} ; Hybrids * ''[[Malus × floribunda]]'' {{small|Siebold ex Van Houtte}} * ''[[Malus × kaido]]'' {{small|(Wenz.) Pardé}} (syn. ''[[Malus × micromalus]]'') * ''[[Malus × soulardii]]'' {{small|(L.H.Bailey) Britton}} * ''[[Malus × zumi]]'' {{small|(Matsum.) Rehder}} {{div col end}} === Порано сместено тука === * ''[[Macromeles schonoskii]]'' {{Мали|(Maxim.) Koidz.}} === Избрани вештачки хибриди === * ''[[Malus × sublobata]]'' – [[M. asiatica × M. toringo|''M. asiatica'' × ''M. toringo'']] == Распространетост и живеалиште == Родот е доммороден во [[Умерена клима|умерената]] зона на северната полутопка. == Одгледување == [[Податотека:Malus_evereste.JPG|мини| Овошје „Евересте“]] [[Податотека:Crabapple_bonsai_-_late_summer_photo.JPG|мини| Бонсаи дрво ]] === Култивари === Овие сорти ја освоиле наградата за градинарски заслуги на [[Кралско хортикултурно друштво|Кралското хортикултурно друштво]]:<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf|title=AGM Plants - Ornamental|date=July 2017|publisher=Royal Horticultural Society|page=63|accessdate=2 April 2018}}</ref> == Токсичност == Семето содржи [[Цијанид|цијанидни]] соединенија.<ref>{{Наведена книга|title=The Complete Guide to Edible Wild Plants|publisher=[[Skyhorse Publishing]]|others=[[United States Department of the Army]]|year=2009|isbn=978-1-60239-692-0|location=New York|pages=113|language=en-US|oclc=277203364}}</ref> Јаболковото дрво испушта пријатен мирис кога гори, а чадот од огнот на јаболковото дрво дава одличен вкус на пушената храна. Полесно е да се сече кога е зелено; сувото јаболково дрво е исклучително тешко за резбање рачно. Тоа е дрво за готвење бидејќи гори жешко и бавно, без да произведува многу пламен. Јаболковото дрво се користело за изработка на рачки на рачни пили, во раните 1900-ти. == Галерија == {{Галерија|20071103Tradkrafta1.JPG|Стебло|Flowering crabapple in Washington DC.jpg|Цвет|Apple blossom. Eastern Siberia.jpg|Дрво во цвет|Crabapples.jpg|Зрели јаболка(''[[Malus domestica|M.&nbsp;domestica]]'')}} == Наводи == {{Наводи|30em}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20070208143219/http://www.ext.vt.edu/departments/envirohort/articles/fruits_and_nuts/drescra.html Мрежа за информации за ресурси на гермплазма: ''Малус''] * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=119570 Флора на Кина: ''Малус''] * [http://www.ext.vt.edu/departments/envirohort/articles/fruits_and_nuts/drescra.html Virginia Cooperative Extension - Јаболка отпорни на болести.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070208143219/http://www.ext.vt.edu/departments/envirohort/articles/fruits_and_nuts/drescra.html|date=8 February 2007}} * [https://www.hort.purdue.edu/newcrop/pri/default.html Програмата на PRI за одгледување јаболка отпорни на болести] : соработка помеѓу Универзитетот Пердју, Универзитетот Рутгерс и Универзитетот во Илиноис . {{Таксонска лента}} [[Категорија:Таксони опишани од Филип Милер]] [[Категорија:Овошни дрва]] [[Категорија:Растенија за бонсаи]] [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 5ct719g0w9mccxgjvf5fjz5br9uf609 5616394 5616392 2026-08-25T09:36:39Z Виолетова 1975 5616394 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|oldest_fossil=Eocene|image=Purple prince crabapple tree.JPG|image_caption=''Malus'' 'Purple Prince'<ref>Cirrus Digital [http://www.cirrusimage.com/tree_Purple_Prince_Crabapple.htm Purple Prince Crabapple]</ref>|display_parents=3|taxon=Malus|authority=[[Mill.]]|subdivision=See text|type_species=''Malus sylvestris''|type_species_authority=[[Mill.]] (1768)|synonyms={{collapsible list| * ''Chloromeles'' {{small|(Decne.) Decne. (1882)}} * ''Docynia'' {{small|Decne. (1874)}} * ''Eriolobus'' {{small|(Ser.) M.Roem.(1847)}} * ''Prameles'' {{small|Rushforth (2018)}} * ''Sinomalus'' {{small|Koidz. (1932)}} * ''× Tormimalus'' {{small|Holub (1998)}} }}|synonyms_ref=<ref name = powo>{{cite web |work=Plants of the World Online |title=''Malus'' Mill. |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30024474-2 |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=17 December 2023}}</ref>}}'''''Јаболко''''' ([[науч.]] <bdi>''Malus''</bdi>) ― [[Род (биологија)|род]] од околу 32–57 видови<ref>{{Наведено списание|last=Phipps|first=James B.|last2=Robertson|first2=Kenneth R.|last3=Smith|first3=Paul G.|last4=Rohrer|first4=Joseph R.|year=1990|title=A checklist of the subfamily Maloideae (Rosaceae)|journal=Can. J. Bot.|volume=68|issue=10|pages=2209–2269|bibcode=1990CaJB...68.2209P|doi=10.1139/b90-288}}</ref> мали [[Листопадни растенија|листопадни]] дрвја или [[Грмушка|грмушки]] од фамилијата рози [[Рози]]. Вклучува припитомено овоштарско [[јаболко]], како и диво јаболко. Родот е домороден во [[Умерена клима|умерената]] зона на северната полутопка. == Опис == Листопадни грмушки или дрвја, со или без куси боцливи гранчиња. Листовите пересто насечени или целокрајни, по работ ситно напилени, голи или влакнести, со прилисници кои бргу отпаѓаат. Цветовите со долги дршки, групирани во соцветие слично на штит. Чашкините ливчиња 5, голи или влакнести. Венечните ливчиња 5, бели, розови или црвени. Прашниците 15-50, антерите жолти. Плодникот потцветен, 3-5-делен. Карпелите (плодните листови) 3-5, сраснати помеѓу себе, а преградните ѕидови кај плодовите се пергаментни. Столпчињата обично 5, во основата сраснати помеѓу себе, голи или влакнести. Плодот топчест, со месесто ткиво.<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1006}}</ref> == Таксономија == Родот ''Malus'' е поделен на осум секции (шест, со два додадени во 2006 и 2008 година). Неколку видови ''Malus'', вклучувајќи ги и домашните јаболка, се хибридизираат слободно.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.omafra.gov.on.ca/english/crops/facts/00-011.htm|title=Crabapple Pollenizers for Apples|last=Ken Wilson and D.C. Elfving|publisher=Ontario Ministry of Agriculture and Food|accessdate=12 Sep 2013}}</ref> Најстарите фосили од родот датираат од [[Еоцен|еоценот]], лисја што припаѓаат на видот ''M.&nbsp;collardii'' и ''M.&nbsp;kingiensis'' од западна Северна Америка (Ајдахо) и рускиот Далечен Исток ([[Камчатка]]), соодветно.<ref name=":0">{{Наведено списание|last=Liu|first=Bin-Bin|last2=Ren|first2=Chen|last3=Kwak|first3=Myounghai|last4=Hodel|first4=Richard G.J.|last5=Xu|first5=Chao|last6=He|first6=Jian|last7=Zhou|first7=Wen-Bin|last8=Huang|first8=Chien-Hsun|last9=Ma|first9=Hong|date=May 2022|title=Phylogenomic conflict analyses in the apple genus Malus s.l. reveal widespread hybridization and allopolyploidy driving diversification, with insights into the complex biogeographic history in the Northern Hemisphere|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jipb.13246|journal=Journal of Integrative Plant Biology|language=en|volume=64|issue=5|pages=1020–1043|bibcode=2022JIPB...64.1020L|doi=10.1111/jipb.13246|issn=1672-9072|pmid=35274452|url-access=subscription}}</ref> === Видови === Прифатени се 36 видови и четири природни хибриди: {{div col|colwidth=25em}} * ''[[Malus angustifolia]]'' {{small|(Aiton) Michx.}} * ''[[Malus asiatica]]'' {{small|Nakai}} * ''[[Malus baccata]]'' {{small|(L.) Borkh.}} * ''[[Malus brevipes]]'' * ''[[Malus coronaria]]'' {{small|(L.) Mill.}} * ''[[Malus crescimannoi]]'' {{small|Raimondo}} * ''[[Malus daochengensis]]'' {{small|C.L.Li}} * ''[[Malus delavayi]]''<ref>{{Cite journal |last1=Liu |first1=Guang-Ning |last2=Ma |first2=Dai-Kun |last3=Xu |first3=Chao |last4=Huang |first4=Jian |last5=Ge |first5=Bin-Jie |last6=Luo |first6=Qiang |last7=Wei |first7=Yu |last8=Liu |first8=Bin-Bin |date=2023-07-07 |title=Malus includes Docynia (Maleae, Rosaceae): evidence from phylogenomics and morphology |journal=PhytoKeys |issue=229 |pages=47–60 |doi=10.3897/phytokeys.229.103888 |doi-access=free |issn=1314-2003 |pmc=10349307 |pmid=37457385 |bibcode=2023PhytK.229...47L }}</ref> {{small|(Franch.) B.B.Liu}} * ''[[Malus domestica]]'' {{small|(Suckow) Borkh.}} * ''[[Malus doumeri]]'' {{small|(Bois) A.Chev.}} * ''[[Malus florentina]]'' {{small|(Zuccagni) C.K.Schneid.}} * ''[[Malus fusca]]'' {{small|(Raf.) C.K.Schneid.}} * ''[[Malus halliana]]'' {{small|Koehne}} * ''[[Malus honanensis]]'' {{small|Rehder}} * ''[[Malus hupehensis]]'' {{small|(Pamp.) Rehder}} * ''[[Malus indica]]''<ref>{{Cite journal |last1=Liu |first1=Guang-Ning |last2=Ma |first2=Dai-Kun |last3=Xu |first3=Chao |last4=Huang |first4=Jian |last5=Ge |first5=Bin-Jie |last6=Luo |first6=Qiang |last7=Wei |first7=Yu |last8=Liu |first8=Bin-Bin |date=2023-07-07 |title=Malus includes Docynia (Maleae, Rosaceae): evidence from phylogenomics and morphology |journal=PhytoKeys |issue=229 |pages=47–60 |doi=10.3897/phytokeys.229.103888 |doi-access=free |issn=1314-2003 |pmc=10349307 |pmid=37457385 |bibcode=2023PhytK.229...47L }}</ref> {{small|(Wall.) B.B.Liu}} * ''[[Malus ioensis]]'' {{small|(Alph.Wood) Britton}} * ''[[Malus jinxianensis]]'' {{small|J.Q.Deng & J.Y.Hong}} * ''[[Malus kansuensis]]'' {{small|(Batalin) C.K.Schneid.}} * ''[[Malus komarovii]]'' ({{small|Sarg.) Rehder}} * ''[[Malus leiocalyca]]'' {{small|S.Z.Huang}} * ''[[Malus longiunguis]]''<ref>{{Cite journal |last1=Liu |first1=Guang-Ning |last2=Ma |first2=Dai-Kun |last3=Xu |first3=Chao |last4=Huang |first4=Jian |last5=Ge |first5=Bin-Jie |last6=Luo |first6=Qiang |last7=Wei |first7=Yu |last8=Liu |first8=Bin-Bin |date=2023-07-07 |title=Malus includes Docynia (Maleae, Rosaceae): evidence from phylogenomics and morphology |journal=PhytoKeys |issue=229 |pages=47–60 |doi=10.3897/phytokeys.229.103888 |doi-access=free |issn=1314-2003 |pmc=10349307 |pmid=37457385 |bibcode=2023PhytK.229...47L }}</ref> {{small|(Q.Luo & J.L.Liu) B.B.Liu}} * ''[[Malus mandshurica]]'' {{small|(Maxim.) Kom. ex Skvortsov}} * ''[[Malus muliensis]]'' {{small|T.C.Ku}} * ''[[Malus niedzwetzkyana]]'' * ''[[Malus ombrophila]]'' {{small|Hand.-Mazz.}} * ''[[Malus orientalis]]'' {{small|Uglitzk.}} * ''[[Malus prattii]]'' {{small|(Hemsl.) C.K.Schneid.}} * ''[[Malus prunifolia]]'' {{small|(Willd.) Borkh.}} * ''[[Malus rockii]]'' {{small|Rehder}} * ''[[Malus sikkimensis]]'' {{small|(Wenz.) Koehne}} * ''[[Malus spectabilis]]'' {{small|(Aiton) Borkh.}} * ''[[Malus spontanea]]'' {{small|(Makino) Makino}} * ''[[Malus sylvestris]]'' {{small|(L.) Mill.}} * ''[[Malus toringo]]'' {{small|(Siebold) de Vriese}} (syns. ''[[Malus sargentii]]'', ''[[Malus sieboldii]]'') * ''[[Malus toringoides]]'' {{small|(Rehder) Hughes}} * ''[[Malus transitoria]]'' {{small|(Batalin) C.K.Schneid.}} * ''[[Malus trilobata]]'' {{small|(Labill. ex Poir.) C.K.Schneid. * ''[[Malus turkmenorum]]'' {{small|Juz. & Popov}} (syn. ''[[Malus sieversii]]'') * ''[[Malus yunnanensis]]'' {{small|(Franch.) C.K.Schneid.}} * ''[[Malus zhaojiaoensis]]'' {{small|N.G.Jiang}} ; Hybrids * ''[[Malus × floribunda]]'' {{small|Siebold ex Van Houtte}} * ''[[Malus × kaido]]'' {{small|(Wenz.) Pardé}} (syn. ''[[Malus × micromalus]]'') * ''[[Malus × soulardii]]'' {{small|(L.H.Bailey) Britton}} * ''[[Malus × zumi]]'' {{small|(Matsum.) Rehder}} {{div col end}} === Порано сместено тука === * ''[[Macromeles schonoskii]]'' {{Мали|(Maxim.) Koidz.}} === Избрани вештачки хибриди === * ''[[Malus × sublobata]]'' – [[M. asiatica × M. toringo|''M. asiatica'' × ''M. toringo'']] == Распространетост и живеалиште == Родот е доммороден во [[Умерена клима|умерената]] зона на северната полутопка. == Одгледување == [[Податотека:Malus_evereste.JPG|мини| Овошје „Евересте“]] [[Податотека:Crabapple_bonsai_-_late_summer_photo.JPG|мини| Бонсаи дрво ]] === Култивари === Овие сорти ја освоиле наградата за градинарски заслуги на [[Кралско хортикултурно друштво|Кралското хортикултурно друштво]]:<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf|title=AGM Plants - Ornamental|date=July 2017|publisher=Royal Horticultural Society|page=63|accessdate=2 April 2018}}</ref> == Токсичност == Семето содржи [[Цијанид|цијанидни]] соединенија.<ref>{{Наведена книга|title=The Complete Guide to Edible Wild Plants|publisher=[[Skyhorse Publishing]]|others=[[United States Department of the Army]]|year=2009|isbn=978-1-60239-692-0|location=New York|pages=113|language=en-US|oclc=277203364}}</ref> Јаболковото дрво испушта пријатен мирис кога гори, а чадот од огнот на јаболковото дрво дава одличен вкус на пушената храна. Полесно е да се сече кога е зелено; сувото јаболково дрво е исклучително тешко за резбање рачно. Тоа е дрво за готвење бидејќи гори жешко и бавно, без да произведува многу пламен. Јаболковото дрво се користело за изработка на рачки на рачни пили, во раните 1900-ти. == Галерија == {{Галерија|20071103Tradkrafta1.JPG|Стебло|Flowering crabapple in Washington DC.jpg|Цвет|Apple blossom. Eastern Siberia.jpg|Дрво во цвет|Crabapples.jpg|Зрели јаболка(''[[Malus domestica|M.&nbsp;domestica]]'')}} == Наводи == {{Наводи|30em}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20070208143219/http://www.ext.vt.edu/departments/envirohort/articles/fruits_and_nuts/drescra.html Мрежа за информации за ресурси на гермплазма: ''Малус''] * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=119570 Флора на Кина: ''Малус''] * [http://www.ext.vt.edu/departments/envirohort/articles/fruits_and_nuts/drescra.html Virginia Cooperative Extension - Јаболка отпорни на болести.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070208143219/http://www.ext.vt.edu/departments/envirohort/articles/fruits_and_nuts/drescra.html|date=8 February 2007}} * [https://www.hort.purdue.edu/newcrop/pri/default.html Програмата на PRI за одгледување јаболка отпорни на болести] : соработка помеѓу Универзитетот Пердју, Универзитетот Рутгерс и Универзитетот во Илиноис . {{Таксонска лента}} [[Категорија:Таксони опишани од Филип Милер]] [[Категорија:Овошни дрва]] [[Категорија:Растенија за бонсаи]] [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] [[Категорија:Флора на Македонија]] elox5uyp781dtnct0g9blm0ift82g66 0 1401601 5616389 2026-08-25T09:06:13Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Јаболко (род)]] 5616389 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Јаболко (род)]] j1ykq3b0wrlteft9qnf6rnh4d3sf7mi 0 1401602 5616390 2026-08-25T09:13:43Z Jtasevski123 69538 нс 5616390 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Taxobox | name = ''Onobrychis hypargyrea'' | status = | image = | image_caption = | domain_sv = | domain = | regnum_sv = [[Växter]] | regnum = Plantae | divisio_sv = [[Kärlväxter]] | divisio = Tracheophyta | classis_sv = [[Tvåhjärtbladiga blomväxter]] | classis = Magnoliopsida | ordo_sv = [[Ärtordningen]] | ordo = Fabales | familia_sv = [[Ärtväxter]] | familia = Fabaceae | genus_sv = [[Esparsetter]] | genus = Onobrychis | species_sv = | species = '''Onobrychis hypargyrea''' | taxon = Onobrychis hypargyrea | taxon_authority = | range_map = | range_map_caption = Utbredningsområde | image2 = | image2_caption = | synonyms = ''Onobrychis megalophylla'' <small>[[Griseb.]]</small> |species_authority=[[Boiss.]]}}'''''Onobrychis hypargyrea''''' — [[Повеќегодишно растение|повеќегодишен]] [[Тревесто растение|тревест]] [[Вид (биологија)|вид]] на растение од [[Семејство (биологија)|фамилијата]] [[бобови]] опишан од [[Пјер Едмон Боасје]].<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1374-1375}}</ref> Во ''[[Каталог на живот|Каталогот на живот]]'' не се наведени [[Подвид|подвидови]]. == Опис == ''Onobrychis hypargyrea'' е повеќегодишно тревесто растение со прилегнати или вертикални [[Стебло|стебла]], кои достигнуваат височина од 100 см и повеќе. Стеблата се разгранети, со густи, расперени и малку надолу свртени влакна. [[Лист|Листовите]] се непарно-перести, големи, со 4–7 пара ливчиња; рахисот со многу густи куси и поретки долги расперени влакна; ливчињата долгнавесто-јајцевидни, 2–5 см долги, на врвот обично заокруглени, на горната страна голи, а на долната сиви поради многу густите прилегнати влакна; прилисниците густо влакнести, јајцевидно-копјести, 5–8 мм долги, слободни.<ref name=":02" /> [[Соцветие|Соцветието]] е со многу голем број [[Цвет|цветови]] и многу подолго од пазувниот лист, а со развојот на плодовите значително се издолжува; дршката на соцветието покуса од пазувниот лист; брактеите се копјести, околу 8 мм долги, на горната страна голи, а на долната густо влакнести; брактеолите линејни, околу 1 мм долги. Цветовите се крупни. Чашката е околу 8 мм долга, со густи гргурави куси и долги влакна; запците на чашката широко-триаглести, со постепено заострен долг врв, долги колку пехарестиот дел на чашката.<ref name=":02" /> Венчето Е бледо-кремово, белузлаво, бело или жолтеникаво, со црвени жили. Барјачето Е околу 18–20 мм долго и 17 мм широко во горниот дел; крилцата многу мали, околу 4–6 мм долги, а лаѓичката околу 17 мм долга, на врвот тапа и правоаглеста.<ref name=":02" /> Мешунката сЕ коро кружлеста, дисковидно сплескана, 16–18 мм долга и 13–15 мм широка, по површината со густи гргурави куси влакна, со широк крилест целокраен раб со радијални жили; по работ на крилото со ретки куси, криви боцки; површината на дискот без трнчиња или со мали, куси конусовидни трнчиња.<ref name=":02" /> == Распространетост во Македонија == ''Onobrychis hypargyrea'' расте покрај ниви, по меѓи и брдски пасишта во централните делови на Македонија. Се среќава во [[Скопје]] над тунелот кај с. [[Катланово]]; [[Велес]] - [[Башино Село]], с. [[Градско]], с. [[Уланци]], (†) с. Енешово; [[Св. Николе]] - с. [[Делисинци]], жел. ст. „Овче Поле“; криволачката страна на планината [[Серта]]; [[Неготино]] - (†) с. [[Џидимирци (Неготинско)|Џидимирци]], [[Слатинска Река]], с. [[Криволак]], с. [[Пепелиште]]; [[Кавадарци]] - Љубаш.<ref name=":02" /> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{commonscat|Onobrychis hypargyrea|''Onobrychis hypargyrea''}} * {{wikispecies|Onobrychis hypargyrea|''Onobrychis hypargyrea''}} {{таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Бобови]] [[Категорија:Повеќегодишни растенија]] t0pscrsgqejcgm8hohd8h0nxphipe5w 1 1401603 5616391 2026-08-25T09:13:54Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{Сзр}} 5616391 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 0 1401604 5616395 2026-08-25T09:43:29Z Jtasevski123 69538 нс 5616395 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Taxobox | name = ''Onobrychis gracilis'' | status = | image = | image_caption = | domain_sv = | domain = | regnum_sv = [[Växter]] | regnum = Plantae | divisio_sv = [[Kärlväxter]] | divisio = Tracheophyta | classis_sv = [[Tvåhjärtbladiga blomväxter]] | classis = Magnoliopsida | ordo_sv = [[Ärtordningen]] | ordo = Fabales | familia_sv = [[Ärtväxter]] | familia = Fabaceae | genus_sv = [[Esparsetter]] | genus = Onobrychis | species_sv = | species = '''Onobrychis gracilis''' | taxon = Onobrychis gracilis | taxon_authority = | range_map = | range_map_caption = Utbredningsområde | image2 = | image2_caption = | synonyms = ''Onobrychis paczoskiana'' <small>Krytzka</small><br>''Onobrychis longeaculeata'' <small>([[Pacz.]])[[Wissjul.]]</small><br>''Onobrychis gracilis'' subsp.'' turcica'' <small>[[Sirj.]]</small><br>''Onobrychis gracilis'' var.'' longeaculeata'' <small>[[Pacz.]]</small> |species_authority=[[Besser]]}}'''''Onobrychis gracilis''''' — [[Повеќегодишно растение|повеќегодишен]] [[Тревесто растение|тревест]] [[Вид (биологија)|вид]] на растение од [[Семејство (биологија)|фамилијата]] [[бобови]] опишан од [[Вилибалд Свиберт Џозев Готлиб фон Бесер]].<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1375-1376}}</ref> == Подвидови == * ''Onobrychis gracilis bulgarica'' * ''Onobrychis gracilis gracilis'' == Опис == ''Onobrychis gracilis'' e повеќегодишно тревесто растение, голо или со ретки прилегнати влакна, 40–70 см високо. Гранчињата се придигнати или вертикални, разгранети. [[Лист|Листовите]] непарно-перести, со 4–9 пара ливчиња; кај базалните листови лисните дршки долги, а кон врвот стануваат сè покуси; рахисот со густи прилегнати влакна; ливчињата копјести до линејно-копјести, 12–15 мм долги и 1–3 мм широки, на врвот заострени и со кус шилест врв, на горната страна голи, а на долната со прилегнати влакна по средната жила и по работ; прилисниците 5–7 мм долги, ципести, голи или со прилегнати влакна, сраснати меѓусебно околу 1 мм, а слободните делови линејно-копјести, со тенки кончести врвови.<ref name=":02" /> [[Соцветие|Соцветијата]] се густо цветни, цилиндрични и издолжени, а по прецветувањето дополнително се издолжуваат; дршката на соцветието два или повеќе пати подолга од пазувниот лист; брактеите копјести, заострени, голи, со ретки влакна само по работ, по средината светлокафеави, достигнуваат скоро до основата на запците на чашката; брактеолите линејни, околу 0,5 мм долги, голи и скоро незабележливи.<ref name=":02" /> Чашката гола, со ретки или густи прилегнати влакна, 4–5 мм долга; запците на чашката 2–3 пати подолги од трубестиот дел, кон врвот постепено стеснети и завршуваат со долг шилест врв, а во основата и по работ со влакна. [[Цвет|Цветовите]] розови; барјачето 6–7 мм долго, <ref name=":02" />значително подолго од лаѓичката; крилцата 2–3 мм долги, а лаѓичката 4–5 мм долга.<ref name=":02" /> Мешунката полукружлеста, 4–5 мм долга, дисковидно сплескана, со густи прилегнати влакна, по површината со неправилни вдлабнатини (фовеоли) и со 6–8 куси и јаки трнчиња, додека сплесканиот грбен раб со 4–5 поголеми трнчиња.<ref name=":02" /> == Распространетост во Македонија == ''Onobrychis gracilis'' расте по брдски пасишта, камењари, покрај грмушести растенија и во ретки дабови шуми на надморска височина до 1200 метри. Се среќава во [[Скопје]]- с. [[Петровец]], с. [[Катланово]]; [[Скопска Црна Гора]] (Групче); [[Таорска Клисура]]; клисура на р. [[Пчиња]]; [[Св. Николе]] - с. [[Делисинци]] и [[Богословец (село)|Богословец]]; [[Штип]] - околината на градот и покрај р. [[Брегалница]]; падините на пл. [[Плачковица]]; [[Кочани]] околината на градот, кај браната „Градче“ и с. [[Истибања]]; [[Делчево]] с. [[Киселица (Делчевско)|Киселица]] и покрај стариот пат за Кочани; [[Кратово]]; пл. [[Серта]]; [[Кавадарци]] - Љубаш, с. [[Мајден]]; [[Прилеп]] - [[Плетвар]], с. [[Витолиште]] (Мариово).<ref name=":02" /> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{commonscat|Onobrychis gracilis|''Onobrychis gracilis''}} * {{wikispecies|Onobrychis gracilis|''Onobrychis gracilis''}} {{таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Бобови]] [[Категорија:Повеќегодишни растенија]] 849pyyskj8hoc1gix8edbc2f4h2m03m 1 1401605 5616396 2026-08-25T09:44:03Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{сзр}} 5616396 wikitext text/x-wiki {{сзр}} l91fuluhfmxd7xhcgfmssgp4a9mdc30 0 1401606 5616397 2026-08-25T09:45:33Z BosaFi 115936 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1371135667|Malus florentina]]“ 5616397 wikitext text/x-wiki '''''Malus florentina''''' е вид јаболко (''[[Јаболко (род)|Malus]]'') од семејството рози ([[Рози|Rosaceae]]). Првпат бил опишан во 1806 година како ''Crataegus florentina'', меѓутоа, таксономијата на видот била нејасна со децении и понекогаш се сметал за природен хибрид помеѓу ''[[Aria torminalis]]'' и ''[[Malus sylvestris|Malus{{nbsp}}sylvestris]]''. Денес, неговото вклучување во ''[[Јаболко (род)|родот Јаболко]]'' е во голема мера неоспорно. Тоа е мало [[Листопадни растенија|листопадно]] дрво со темнозелени листови, кое се карактеризира со големи, бели цветови, мали плодови и доцна цветна сезона во раното лето. Потекнува од Италија, јужниот [[Балкански Полуостров]] и ограничена област во северна [[Мала Азија|Анадолија]], но повремено се одгледува и на други места како [[Украсно растение|украсно дрво]]. Плодот е јадлив и може да се јаде суров или варен. ''M.&#x20;florentina'' е релативно ретка, но нејзината целокупна структура на популацијата и статусот на зачуваност се непознати. == Таксономија и етимологија == === Таксономска историја === ''Malus{{nbsp}}florentina'' првично била опишана во 1806 година како вид [[глог]], ''Crataegus florentina'', од [[Фиренца|фирентинскиот]] ботаничар Атилио Зукагини (1754 – 1807), врз основа на примерок собран на Монте Кучоли во близина на [[Фиренца]], Италија.<ref name="Revision">{{Наведено списание|last=Li|first=Jing-chao|last2=Liu|first2=Jian-quan|last3=Gao|first3=Xin-fen|date=2022-12-28|title=A revision of the genus ''Malus'' Mill. (Rosaceae)|url=https://europeanjournaloftaxonomy.eu/index.php/ejt/article/view/2019|journal=[[European Journal of Taxonomy]]|language=en|issue=853|pages=1–127|bibcode=2022EJTax.853....1L|doi=10.5852/ejt.2022.853.2019|issn=2118-9773|doi-access=free}}</ref> Неговата прва валидна публикација под моментално прифатеното име ''Malus florentina'' била100 години подоцна, од германскиот ботаничар [[Камило Карл Шнајдер]], во неговата книга од 1906 година ''Илустриран прирачник за широколисни дрвја и грмушки.''<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/mobot31753002689237/page/723/mode/2up|title=Illustriertes Handbuch der Laubholzkunde|last=Schneider|first=Camillo Karl|publisher=Verlag Gustav Fischer|year=1906|volume=1|publication-place=Jena|pages=724|language=De|trans-title=Illustrated Handbook of Broad-leaved Trees|via=Internet Archive}}</ref> Вкупно, видот е класифициран во дури осум различни родови, {{Efn|Namely [[Cormus domestica|''Cormus'']], as ''Cormus florentina'' {{au|(Zuccagni) [[Joseph Decaisne|Decne.]]}}, ''[[Eriolobus]]'', as ''Eriolobus florentinus'' {{au|(Zuccagni) [[Otto Stapf (botanist)|Stapf]]}}, ''[[Mespilus]]'', as ''Mespilus florentina'' {{au|(Zuccagni) [[Antonio Bertoloni|Bertol.]]}}, [[Pear|''Pyrus'']], as ''Pyrus florentina'' {{au|(Zuccagni) [[Giovanni Targioni Tozzetti|Targ.Tozz.]]}}, ''[[Sorbus]]'', as ''Sorbus florentina'' {{au|(Zuccagni) [[Karl Koch (botanist)|K.Koch]]}}, and [[Torminalis|''Torminaria'']], as ''Torminaria florentina'' {{au|(Zuccagni) [[Max Joseph Roemer|M.Roem.]]}}}} додека некои автори го третираат и како [[подвид]] на тесно поврзаната ''[[Malus trilobata|Malus{{nbsp}}trilobata]]''. Дополнително, понекогаш се сметало дека видот потекнува од древна хибридизација помеѓу ''Aria torminalis'' и ''M.{{Меѓупростори}}sylvestris.''<ref>{{Наведено списание|last=Ișık|first=S.|last2=Dönmez|first2=A.A.|date=2004|title=Pollen morphology of the three pomoid genera &times;''Malosorbus'' Browicz, ''Mespilus'' L., and ''Eriolobus'' (Ser.) Roemer (Rosaceae)|url=https://hjbc.hacettepe.edu.tr/site/assets/files/3702/33-2004_2.pdf|journal=Hacettepe Journal of Biology and Chemistry|volume=33|issue=|pages=65–75|doi=|issn=}}</ref><ref name="Tomović">{{Наведено списание|last=Tomović|first=Gordana|last2=Niketić|first2=Marjan|author-link2=:sr:Марјан Никетић|last3=Stevanović|first3=Vladimir|author-link3=:sr:Владимир Стевановић (биолог)|date=2003-12-29|title=&times;''Malosorbus florentina'' (Rosaceae-Maloideae) - Distribution, Synecology and Threatened Status in Serbia|url=https://www.zobodat.at/pdf/PHY_43_2_0295-0306.pdf|journal=Phyton: Annales Rei Botanicae|language=en|publisher=[[Verlag Ferdinand Berger & Söhne]]|publication-place=[[Horn, Austria]]|volume=43|issue=2|pages=295{{ndash}}306|issn=0079-2047|oclc=896856644|archive-url=https://web.archive.org/web/20220615192133/https://www.zobodat.at/pdf/PHY_43_2_0295-0306.pdf|archive-date=2022-06-15|access-date=2025-11-08|via=[[ZOBODAT]]}}</ref> === Модерна таксономија и еволуција === Студиите цврсто го сместуваат видот во рамките на родот јаболка, ''Malus''. Особено, преглед од 2008 година од страна на Ќиан и неговите колеги, кој користел [[Морфологија (биологија)|морфолошки]], [[Фитохемија|фитохемиски]] и [[Молекуларна биологија|молекуларни]] докази, дошол до заклучок дека станува збор за примарен вид на ''Malus'', без индикации за хибридно потекло.<ref name=":0">{{Наведено списание|last=Qian|first=Guan-Ze|last2=Liu|first2=Lian-Fen|last3=Hong|first3=De-Yuan|last4=Tang|first4=Geng-Guo|date=2008|title=Taxonomic study of ''Malus'' sect. ''Florentinae'' (Rosaceae)|url=https://academic.oup.com/botlinnean/article-lookup/doi/10.1111/j.1095-8339.2008.00841.x|journal=[[Botanical Journal of the Linnean Society]]|language=en|volume=158|issue=2|pages=223–227|doi=10.1111/j.1095-8339.2008.00841.x}}</ref> Според тоа, од октомври 2025 година, [[Plants of the World Online|„Plants of the World Online“]] го вклучува видот во ''Malus''. Иако неговата точна врска со другите видови во родот е сè уште нејасна,<ref name="Dendrology">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.treesandshrubsonline.org/articles/malus/malus-florentina/|title=''Malus florentina'' (Zuccagni) C.K.Schneid.|last=Sutton|first=Julian|last2=Dunn|first2=Nick|year=2021|work=Trees and Shrubs Online|publisher=International Dendrology Society|language=en-gb|publication-place=[[Kington, Herefordshire]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20250623021922/https://www.treesandshrubsonline.org/articles/malus/malus-florentina/|archive-date=2025-06-23|accessdate=2025-11-03}}</ref> [[Филогенија|филогенетските студии]] базирани на пластидна и [[Јадрена ДНК|нуклеарна ДНК]] сугерираат дека е тесно поврзана со ''М.{{Меѓупростори}}trilobata'' од источниот Медитеран, честопати сместувајќи ги двата вида заедно на гранка која го содржи и ''[[Malus ioensis|Malus{{Меѓупростори}}ioensis]]'', ''[[Malus angustifolia]]'' и ''[[Malus coronaria]].''<ref name="Liu2022">{{Наведено списание|last=Liu|first=Bin-Bin|last2=Ren|first2=Chen|last3=Kwak|first3=Myounghai|last4=Hodel|first4=Richard G.J.|last5=Xu|first5=Chao|last6=He|first6=Jian|last7=Zhou|first7=Wen-Bin|last8=Huang|first8=Chien-Hsun|last9=Ma|first9=Hong|year=2022|title=Phylogenomic conflict analyses in the apple genus ''Malus'' s.l. reveal widespread hybridization and allopolyploidy driving diversification, with insights into the complex biogeographic history in the Northern Hemisphere|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/jipb.13246|journal=Journal of Integrative Plant Biology|language=en|volume=64|issue=5|pages=1020–1043|bibcode=2022JIPB...64.1020L|doi=10.1111/jipb.13246|issn=1744-7909|pmid=35274452|url-access=subscription}}</ref><ref name=":15">{{Наведено списание|last=Liu|first=Bin-Bin|last2=Liu|first2=Guang-Ning|last3=Hong|first3=De-Yuan|last4=Wen|first4=Jun|date=2020-02-07|title=''Eriobotrya'' Belongs to ''Rhaphiolepis'' (Maleae, Rosaceae): Evidence From Chloroplast Genome and Nuclear Ribosomal DNA Data|journal=[[Frontiers in Plant Science]]|language=English|volume=10|bibcode=2020FrPS...10.1731L|doi=10.3389/fpls.2019.01731|issn=1664-462X|pmc=7019104|pmid=32117331|doi-access=free}}</ref><ref name="Liu2020">{{Наведено списание|last=Liu|first=Bin-Bin|last2=Campbell|first2=Christopher S.|last3=Hong|first3=De-Yuan|last4=Wen|first4=Jun|date=2020-06-01|title=Phylogenetic relationships and chloroplast capture in the ''Amelanchier''-''Malacomeles''-''Peraphyllum'' clade (Maleae, Rosaceae): Evidence from chloroplast genome and nuclear ribosomal DNA data using genome skimming|journal=[[Molecular Phylogenetics and Evolution]]|volume=147|bibcode=2020MolPE.14706784L|doi=10.1016/j.ympev.2020.106784|issn=1055-7903|pmid=32135308|doi-access=free}}</ref> Филогенетска студија од Лиу и неговите колеги (2022) покажаla дека оваа гранка, наречена [[Клад]] II, ја менувала позицијата во племето Maleae, во зависност од тоа дали користените [[Филогенетско дрво|филограми]] се базирале на [[Јадрена ДНК|нуклеарна]] или пластидна ДНК.<ref name="Liu2022" /> Авторите предложија дека ова несогласување помеѓу нуклеарните и пластидните филогении може да се должи на неколку фактори за време на процесот на видообразување: нецелосно сортирање по лоза, односно наследување на нецелосен сет на [[Алел|алели]] од [[најновиот заеднички предок]] ; [[Полиплоидија|алополиплоидија]], односно наследување на повеќе од две копии на алели; или хибридизација, вкрстување на видовите. Сите овие беа важни механизми што лежеа во основата на еволуцијата на Малеите, [[Племе (биологија)|племето]] јаболка, што ја отежнуваше реконструкцијата на нивната еволутивна историја. <ref name="Liu2022" /> <ref name="Liu2020" /> Авторите ја предложија хибридизацијата како најверојатно сценарио, при што предокот на Клејд II се хибридизирал со предокот на ''Пуртија'', така што сите негови потомци, вклучувајќи го и ''M.{{Меѓупростори}}Флорентина'', ја наследила [[Хлоропласт|хлоропластната]] ДНК на ''Пуртија'' преку процес познат како заробување на хлоропласти . <ref>{{Наведено списание|last=Wang|first=Hui|last2=Li|first2=Xiao-Ya|last3=Jiang|first3=Yan|last4=Jin|first4=Ze-Tao|last5=Ma|first5=Dai-Kun|last6=Liu|first6=Bing|last7=Xu|first7=Chao|last8=Ge|first8=Bin-Jie|last9=Wang|first9=Ting|date=2024|title=Refining the phylogeny and taxonomy of the apple tribe Maleae (Rosaceae): insights from phylogenomic analyses of 563 plastomes and a taxonomic synopsis of ''Photinia'' and its allies in the Old World|journal=[[PhytoKeys]]|issue=242|pages=161–227|bibcode=2024PhytK.242..161W|doi=10.3897/phytokeys.242.117481|issn=1314-2011|pmc=11161682|pmid=38854497|doi-access=free}}</ref> <ref>{{Наведено списание|last=Zhang|first=Xin|last2=Rong|first2=Chunxiao|last3=Qin|first3=Ling|last4=Mo|first4=Chuanyuan|last5=Fan|first5=Lu|last6=Yan|first6=Jie|last7=Zhang|first7=Manrang|date=2018-11-08|title=Complete Chloroplast Genome Sequence of ''Malus hupehensis'': Genome Structure, Comparative Analysis, and Phylogenetic Relationships|journal=[[Molecules (journal)|Molecules]]|language=en|publisher=[[MDPI|Multidisciplinary Digital Publishing Institute (MDPI)]]|publication-place=[[Basel]]|volume=23|issue=11|page=2917|doi=10.3390/molecules23112917|issn=1420-3049|oclc=7908750573|pmc=6278565|pmid=30413097|doi-access=free}}</ref> Од друга страна, во студијата од 2017 година на Савељева и неговите колеги, овие врски не беа поткрепени, а двајца ''М.{{Меѓупростори}}''Примероците ''од Флорентина'' дури и не се групираа заедно во еден клад. <ref name="Savelyeva">{{Наведено списание|last=Savelyeva|first=Ekaterina|last2=Kalegina|first2=Anna|last3=Boris|first3=Ksenia|last4=Kochieva|first4=Elena|last5=Kudryavtsev|first5=Alexander|date=2017-10-01|title=Retrotransposon-based sequence-specific amplified polymorphism markers for the analysis of genetic diversity and phylogeny in ''Malus'' Mill. (Rosaceae)|url=https://doi.org/10.1007/s10722-016-0449-1|journal=Genetic Resources and Crop Evolution|language=en|volume=64|issue=7|pages=1499–1511|bibcode=2017GRCEv..64.1499S|doi=10.1007/s10722-016-0449-1|issn=1573-5109|url-access=subscription}}</ref> <ref name="Revision" /> Во понатамошна студија од 2024 година од страна на Сан и неговите колеги, авторите се залагале за воскреснување на родот ''Eriolobus'' за да ги содржи и ''M. trilobata'' и ''M. florentina''. Ова се базираше на филогенетска анализа на [[Митохондриска ДНК|митохондриската ДНК]], која дала слично [[филогенетско дрво]] како и студиите базирани на пластидна ДНК. Сепак, авторите на студијата погрешно го идентификувале ''M. florentina'' како северноамерикански вид. <ref>{{Наведено списание|last=Sun|first=Jiahui|last2=Zhao|first2=Dan|last3=Qiao|first3=Ping|last4=Wang|first4=Yiheng|last5=Wu|first5=Ping|last6=Wang|first6=Keren|last7=Guo|first7=Lanping|last8=Huang|first8=Luqi|last9=Zhou|first9=Shiliang|date=2024-03-26|title=Phylogeny of genera in Maleae (Rosaceae) based on chloroplast genome analysis|journal=Frontiers in Plant Science|language=English|volume=15|bibcode=2024FrPS...1567645S|doi=10.3389/fpls.2024.1367645|issn=1664-462X|pmc=11002139|pmid=38595768|doi-access=free}}</ref> == Опис == [[Податотека:Malus_florentina_tree_(cropped_without_letters).webp|лево|мини| Младиот ''М.&nbsp;''дрво ''Флорентина'']] == Распространетост и екологија == ''Malus{{nbsp}}florentina'' има нерамномерна рспространетост, која се среќава на двете страни на [[Јадранско Море|Јадранското Море]], на Апенинскиот Полуостров и на Балканскиот Полуостров.{{Efn|This distribution type is referred to as ''amphi-adriatic'', and is seen in a number of plant species of the central Mediterranean.<ref>{{Cite journal |last1=Kuzmanović |first1=Nevena |last2=Lakušić |first2=Dmitar |last3=Stevanoski |first3=Ivana |last4=Barfuss |first4=Michael H. J. |last5=Schönswetter |first5=Peter |last6=Frajman |first6=Božo |date=2024-09-01 |title=''Carpinus austrobalcanica'' – A new highly polyploid species from the Balkan Peninsula closely related to European hornbeam |journal=[[:de:Perspectives in Plant Ecology, Evolution and Systematics]] |volume=64 |bibcode=2024PPEES..6425812K |doi=10.1016/j.ppees.2024.125812 |issn=1433-8319 |article-number=125812|doi-access=free }}</ref>}} Дополнително, пријавено е и од три широко распространети локалитети во северна Анадолија, особено од [[Понтски Планини|Понтиските Планини]],{{Efn|Davis (1972) reported the populations in northern Anatolia to be [[Infertility|sterile]].<ref name="Bärtels">{{cite book |last=Bärtels |first=Andreas |title=Wild- und Zieräpfel: Üppige Pracht für Gärten und Parks |publisher=Quelle & Meyer |year=2021 |isbn=978-3-494-01830-0 |location=[[Wiebelsheim]] |pages=113–116 |language=De}}</ref>|name=a|group=Notes}}<ref name="Tomović" /> и нови локалитети продолжуваат да се откриваат во 21 век.<ref>{{Наведено списание|last=Bergmeier|first=Erwin|last2=Fanourios-Nikolaos|first2=Sakellarakis|last3=Strid|first3=Arne|last4=Swinkels|first4=Constant|date=2020|title=New additions to the flora of Prespa, Greece|url=https://www.researchgate.net/publication/340814810|journal=Phytologia Balcanica|volume=26|issue=1|pages=103–130|via=ResearchGate}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Conti|first=F.|last2=Cancellieri|first2=L.|last3=Cangelmi|first3=G.|last4=Filibeck|first4=G.|last5=Rosati|first5=L.|last6=Bartolucci|first6=F.|date=2022|title=New records of native and alien vascular plants from Abruzzo, Lazio and Molise National Park (Italy) – and additions to the flora of Abruzzo and Molise administrative regions|url=https://rosa.uniroma1.it/annali_di_botanica/article/view/17631|journal=Annali di Botanica|language=en|volume=12|pages=V. 12 (2022)|bibcode=2022AnnBo..12...23C|doi=10.13133/2239-3129/17631}}</ref><ref name="Bulgaria">{{Наведено списание|last=Aneva|first=Ina|last2=Zhelev|first2=Petar|date=2023|title=''Malus florentina'' (Rosaceae): a new species for the Bulgarian dendroflora|url=http://www.bio.bas.bg/~phytolbalcan/PDF/29_2/PhytolBalcan_29-2_2023_04_Aneva_&_Zhelev.pdf|journal=Phytologia Balcanica|volume=29|issue=2|pages=179–184|doi=10.7546/PhB.29.2.2023.4}}</ref><ref name="Papp">{{Наведено списание|last=Papp|first=David|last2=Papp|first2=Viktor|last3=Kozma|first3=Csaba|last4=Tanni|first4=Sadia Tabassum|last5=Conti|first5=Fabio|last6=Deák|first6=Tamás|last7=Barina|first7=Zoltán|date=2025|title=2b-RAD sequencing of ''Malus florentina'' populations reveals strong population structure and signals of balancing selection at disease resistance loci|journal=BMC Plant Biology|language=en|volume=26|issue=1|pages=95|bibcode=2025BMCPB..26...95P|doi=10.1186/s12870-025-07855-2|issn=1471-2229|pmc=12822284|pmid=41392134|doi-access=free}}</ref> Неговата распространетост има сличност со други дрвенести видови како што се ''[[Сладун]]'', ''[[Pinus heldreichii|Pinus heldreichi]] и'' ''[[Бел габер]].'' По неговиот првичен опис во 1806 година, ''Malus{{nbsp}}florentina'' била позната само како распространета на [[Апенински Полуостров|Апенинскиот Полуостров]], сè додека понатамошните [[Ботаничка експедиција|ботанички истражувања]] не ја откриле нејзината појава во Анадолија и на Балканот во 1889 и 1918 година, соодветно.<ref name="Tomović" /> Така, иако не е [[Ендемизам|ендемски]] на Апенинскиот Полуостров, понекогаш<ref name="Phytogeography">{{Наведено списание|last=Bolognini|first=Gloria|last2=Nimis|first2=Pier Luigi|date=1993|title=Phytogeography of Italian deciduous oak woods based on numerical classification of plant distribution ranges|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.2307/3235624|journal=Journal of Vegetation Science|volume=4|issue=6|pages=847–860|bibcode=1993JVegS...4..847B|doi=10.2307/3235624|jstor=3235624}}</ref> погрешно се верувало дека е така. [[Податотека:Гора_(дъбрава).jpg|мини| Мешана дабова шума во Бугарија. Низ целиот свој опсег, ''М.&nbsp;florentina'' се јавува главно околу рабовите на термофилните дабови шуми.]] На Балканот, ''Malus{{nbsp}}florentina'' е распространета првенствено во јужниот централен дел, особено во Македонија, источна [[Албанија]], [[Република Косово|Косово]], [[јужна Србија]] и северна [[Грција]], меѓутоа, изолирани популации се регистрирани и во централна и [[Пелопонез|јужна]] Грција, западна [[Албанија]], западна [[Бугарија]] и [[источна Тракија]]. Механизмот на опрашување на видот не е познат, но другите ''Malus{{nbsp}}''се опрашуваат од инсекти, особено [[пчели]].<ref>{{Наведено списание|last=Balaska|first=Konstantina|last2=Adamidis|first2=George|last3=Varsamis|first3=Georgios|last4=Papalazarou|first4=Kyriaki|last5=Karanikola|first5=Paraskevi|last6=Manolis|first6=Apostolos|last7=Karapetsas|first7=Athanasios|last8=Eliades|first8=Nicolas-George|last9=Sandaltzopoulos|first9=Raphael|date=2021|title=Genetic diversity and spatial structure of the imperiled European population of ''Malus trilobata'' in Greece|url=https://doiserbia.nb.rs/Article.aspx?ID=0534-00122101103B|journal=Genetika|language=en|volume=53|issue=1|pages=103–119|doi=10.2298/GENSR2101103B|issn=0534-0012|doi-access=free}}</ref> Видот раѓа мали, црвени плодови и се вели дека го распространуваат птиците . Како и другите видови ''Malus{{nbsp}}'', се чини дека следи двегодишен модел на плодоносење, раѓајќи големи приноси само на секои две години.<ref name="Bulgaria" /> ''Malus{{nbsp}}florentina'', како и другите [[Рози]]<ref>{{Наведено списание|last=Pyttel|first=Patrick|last2=Kunz|first2=Jörg|last3=Bauhus|first3=Jürgen|date=2013-12-01|title=Growth, regeneration and shade tolerance of the Wild Service Tree (''Sorbus torminalis'' (L.) Crantz) in aged oak coppice forests|url=https://doi.org/10.1007/s00468-013-0908-7|journal=Trees|language=en|volume=27|issue=6|pages=1609–1619|bibcode=2013Trees..27.1609P|doi=10.1007/s00468-013-0908-7|issn=1432-2285|url-access=subscription}}</ref> е многу толерантна кон светлина, и бара отворена крошна за да напредува. Студија од 2025 година, спроведена од Пап и неговите колеги, идентификуваше четири гени под силна селекција, кои би можеле да бидат поврзани со отпорност на суша и стрес од сол, што потенцијално укажува на континуирана адаптација на [[аридификација]].<ref name="Papp" /> == Галерија == <gallery mode="packed" align="center"> Податотека:Malus_florentina_-_Florentine_crabapple_-_hawthorn-leaf_crabapple_-_Italienischer_Zierapfel_-_05.jpg|алт=M. florentina buds in March| пупки во март Податотека:Malus_florentina_Italienischner_Zierapfel_03.jpg|алт=M. florentina leaf in April| лист во април Податотека:Malus_florentina_Italienischner_Zierapfel_04.jpg|алт=M. florentina leaf underside in April| долната страна на листот во април Податотека:Malus_Florentina_leaf_Italienischer_Zierapfel_Blatt_01.jpg|алт=Microscopic photograph of a M. florentina leaf, detailing its hairs.| Микроскопска фотографија од лист од ''M. florentina'', на која се прикажани неговите влакна. Податотека:Malus_florentina_Italienischner_Zierapfel_02.jpg|алт=Young M. florentina growth in April| Раст во април Податотека:Malus_Florentina_blossom_Italienischer_Zierapfel_Blüte_01.jpg|алт=M. florentina blossom| цвет Податотека:Malus_florentina_in_Flower_(cropped_without_letter).webp|алт=Picture shows white flowers of Malus florentina along with freshly withered flowers developing into fruits| Цвеќиња и плодови во развој ''од M. florentina'' Податотека:Apple_-_Malus_florentina_-_Florentine_crabapple_-_hawthorn-leaf_crabapple_-_Italienischer_Zierapfel.jpg|алт=M. florentina fruit| овошје Податотека:Malus_florentina_Bark_and_Leaves_(cropped_without_letter).webp|алт=M. florentina bark on a young tree| Кора ''од M. florentina'' на младо дрво </gallery> == Употреба == Плодовите од видот може да се јадат сурови или варени.<ref name="PfaF">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Malus+florentina|title=''Malus florentina'' (Zuccagni) C.K.Schneid.|work=[[Plants for a Future]]}}</ref> Иако видот е познат по својата украсна вредност, вклучувајќи го релативно доцниот, привлечен цвет, есенската боја и кората, ретко се одгледува.<ref name="Dendrology" /> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Eriolobus florentinus}} * ''Онлајн флора на [[Осоговски Планини|Осоговската Планина]]'' : [https://osogovonature.com/2023/05/22/malus-florentina-zuccagni-c-k-schneid/ ''Malus florentina'' (Zuccagni) CK Schneid.] Трајче Димитровски * [http://luirig.altervista.org/flora/taxa/index1.php?scientific-name=malus+florentina Scheda di botanica / профил на растенија: ''Malus florentina'' (Zuccagni) CK Schneid.] {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Турција]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] 7xw4ybszpfqthmu7pvrj8n51p40cty5 5616407 5616397 2026-08-25T10:50:14Z BosaFi 115936 5616407 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Malus florentina Leaves and Fruit (cropped without letters).webp|status=DD|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name=IUCN>{{Cite IUCN|last1=Wilson|first1=B|year=2018|title=''Malus florentina'' (Zuccagni) C.K.Schneid&period;<!--A "real" period here will not display-->|article-number=e.T172114A64115951|doi=10.2305/IUCN.UK.2018-1.RLTS.T172114A64115951.en|access-date=2024-05-31}}</ref>|genus=Malus|species=florentina|authority=([[Zuccagni]]) [[C.K.Schneid.]]<ref name=POWO>{{cite POWO|id=726290-1|title=''Malus florentina'' (Zuccagni) C.K.Schneid&period;<!--A "real" period here will not display-->|access-date=2025-11-07}}</ref>|range_map=Malus florentina range.svg|synonyms_ref=<ref name=POWO/>|synonyms={{Species list|hidden=yes|header=18 synonyms |Cormus florentina|([[species:Attilio Zuccagni|Zuccagni]]) [[Decne.]] (1874) |Crataegus florentina|[[species:Attilio Zuccagni|Zuccagni]] (1806) |Crataegus trilobata|[[Labill.]] (1812) |Eriolobus florentinus|([[species:Attilio Zuccagni|Zuccagni]]) [[Otto Stapf (botanist)|Stapf]] (1933) |Eriolobus trilobatus var. oxyloba|([[Boiss.]]) [[C.K.Schneid.]] (1906) |Eriolobus trilobatus var. sorgerae|[[species:Kazimierz Browicz|Browicz]] (1976) |{{hybrid|Malosorbus florentina}}|([[species:Attilio Zuccagni|Zuccagni]]) [[species:Kazimierz Browicz|Browicz]] (1970) |Malus crataegifolia|([[Targ.Tozz.]] ex [[Gaetano Savi|Savi]]) [[Bernhard Adalbert Emil Koehne|Koehne]] (1890) |Malus trilobata var. oxyloba|([[Boiss.]]) [[C.K.Schneid.]] (1906) |Mespilus florentina|([[species:Attilio Zuccagni|Zuccagni]]) [[Bertol.]] (1817) |Pyrus crataegifolia|[[Targ.Tozz.]] ex [[Gaetano Savi|Savi]] (1811) |Pyrus florentina|([[species:Attilio Zuccagni|Zuccagni]]) [[Targ.Tozz.]] (1829) |Pyrus trilobata var. rumelica|[[Hermann Dingler|Dingler]] (1883) |Sorbus crataegifolia|[[species:Theodor Wenzig|Wenz.]] (1883) |Sorbus florentina|([[species:Attilio Zuccagni|Zuccagni]]) [[K.Koch]] (1853) |Sorbus trilobata var. oxyloba|[[Boiss.]] (1872) |{{hybrid|Tormimalus florentina}}|([[species:Attilio Zuccagni|Zuccagni]]) [[Josef Ludwig Holub|Holub]] (1998) |Torminaria florentina|([[species:Attilio Zuccagni|Zuccagni]]) [[M.Roem.]] (1847) }}}} '''''Malus florentina''''' е вид јаболко (''[[Јаболко (род)|Malus]]'') од семејството рози ([[Рози|Rosaceae]]). Првпат бил опишан во 1806 година како ''Crataegus florentina'', меѓутоа, таксономијата на видот била нејасна со децении и понекогаш се сметал за природен хибрид помеѓу ''[[Aria torminalis]]'' и ''[[Malus sylvestris|Malus{{nbsp}}sylvestris]]''. Денес, неговото вклучување во ''[[Јаболко (род)|родот Јаболко]]'' е во голема мера неоспорно. Тоа е мало [[Листопадни растенија|листопадно]] дрво со темнозелени листови, кое се карактеризира со големи, бели цветови, мали плодови и доцна цветна сезона во раното лето. Потекнува од Италија, јужниот [[Балкански Полуостров]] и ограничена област во северна [[Мала Азија|Анадолија]], но повремено се одгледува и на други места како [[Украсно растение|украсно дрво]]. Плодот е јадлив и може да се јаде суров или варен. ''M.&#x20;florentina'' е релативно ретка, но нејзината целокупна структура на популацијата и статусот на зачуваност се непознати. == Таксономија и етимологија == === Таксономска историја === ''Malus{{nbsp}}florentina'' првично била опишана во 1806 година како вид [[глог]], ''Crataegus florentina'', од [[Фиренца|фирентинскиот]] ботаничар Атилио Зукагини (1754 – 1807), врз основа на примерок собран на Монте Кучоли во близина на [[Фиренца]], Италија.<ref name="Revision">{{Наведено списание|last=Li|first=Jing-chao|last2=Liu|first2=Jian-quan|last3=Gao|first3=Xin-fen|date=2022-12-28|title=A revision of the genus ''Malus'' Mill. (Rosaceae)|url=https://europeanjournaloftaxonomy.eu/index.php/ejt/article/view/2019|journal=[[European Journal of Taxonomy]]|language=en|issue=853|pages=1–127|bibcode=2022EJTax.853....1L|doi=10.5852/ejt.2022.853.2019|issn=2118-9773|doi-access=free}}</ref> Неговата прва валидна публикација под моментално прифатеното име ''Malus florentina'' била100 години подоцна, од германскиот ботаничар [[Камило Карл Шнајдер]], во неговата книга од 1906 година ''Илустриран прирачник за широколисни дрвја и грмушки.''<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/mobot31753002689237/page/723/mode/2up|title=Illustriertes Handbuch der Laubholzkunde|last=Schneider|first=Camillo Karl|publisher=Verlag Gustav Fischer|year=1906|volume=1|publication-place=Jena|pages=724|language=De|trans-title=Illustrated Handbook of Broad-leaved Trees|via=Internet Archive}}</ref> Вкупно, видот е класифициран во дури осум различни родови, {{Efn|Namely [[Cormus domestica|''Cormus'']], as ''Cormus florentina'' {{au|(Zuccagni) [[Joseph Decaisne|Decne.]]}}, ''[[Eriolobus]]'', as ''Eriolobus florentinus'' {{au|(Zuccagni) [[Otto Stapf (botanist)|Stapf]]}}, ''[[Mespilus]]'', as ''Mespilus florentina'' {{au|(Zuccagni) [[Antonio Bertoloni|Bertol.]]}}, [[Pear|''Pyrus'']], as ''Pyrus florentina'' {{au|(Zuccagni) [[Giovanni Targioni Tozzetti|Targ.Tozz.]]}}, ''[[Sorbus]]'', as ''Sorbus florentina'' {{au|(Zuccagni) [[Karl Koch (botanist)|K.Koch]]}}, and [[Torminalis|''Torminaria'']], as ''Torminaria florentina'' {{au|(Zuccagni) [[Max Joseph Roemer|M.Roem.]]}}}} додека некои автори го третираат и како [[подвид]] на тесно поврзаната ''[[Malus trilobata|Malus{{nbsp}}trilobata]]''. Дополнително, понекогаш се сметало дека видот потекнува од древна хибридизација помеѓу ''Aria torminalis'' и ''M.{{Меѓупростори}}sylvestris.''<ref>{{Наведено списание|last=Ișık|first=S.|last2=Dönmez|first2=A.A.|date=2004|title=Pollen morphology of the three pomoid genera &times;''Malosorbus'' Browicz, ''Mespilus'' L., and ''Eriolobus'' (Ser.) Roemer (Rosaceae)|url=https://hjbc.hacettepe.edu.tr/site/assets/files/3702/33-2004_2.pdf|journal=Hacettepe Journal of Biology and Chemistry|volume=33|issue=|pages=65–75|doi=|issn=}}</ref><ref name="Tomović">{{Наведено списание|last=Tomović|first=Gordana|last2=Niketić|first2=Marjan|author-link2=:sr:Марјан Никетић|last3=Stevanović|first3=Vladimir|author-link3=:sr:Владимир Стевановић (биолог)|date=2003-12-29|title=&times;''Malosorbus florentina'' (Rosaceae-Maloideae) - Distribution, Synecology and Threatened Status in Serbia|url=https://www.zobodat.at/pdf/PHY_43_2_0295-0306.pdf|journal=Phyton: Annales Rei Botanicae|language=en|publisher=[[Verlag Ferdinand Berger & Söhne]]|publication-place=[[Horn, Austria]]|volume=43|issue=2|pages=295{{ndash}}306|issn=0079-2047|oclc=896856644|archive-url=https://web.archive.org/web/20220615192133/https://www.zobodat.at/pdf/PHY_43_2_0295-0306.pdf|archive-date=2022-06-15|access-date=2025-11-08|via=[[ZOBODAT]]}}</ref> === Модерна таксономија и еволуција === Студиите цврсто го сместуваат видот во рамките на родот јаболка, ''Malus''. Особено, преглед од 2008 година од страна на Ќиан и неговите колеги, кој користел [[Морфологија (биологија)|морфолошки]], [[Фитохемија|фитохемиски]] и [[Молекуларна биологија|молекуларни]] докази, дошол до заклучок дека станува збор за примарен вид на ''Malus'', без индикации за хибридно потекло.<ref name=":0">{{Наведено списание|last=Qian|first=Guan-Ze|last2=Liu|first2=Lian-Fen|last3=Hong|first3=De-Yuan|last4=Tang|first4=Geng-Guo|date=2008|title=Taxonomic study of ''Malus'' sect. ''Florentinae'' (Rosaceae)|url=https://academic.oup.com/botlinnean/article-lookup/doi/10.1111/j.1095-8339.2008.00841.x|journal=[[Botanical Journal of the Linnean Society]]|language=en|volume=158|issue=2|pages=223–227|doi=10.1111/j.1095-8339.2008.00841.x}}</ref> Според тоа, од октомври 2025 година, [[Plants of the World Online|„Plants of the World Online“]] го вклучува видот во ''Malus''. Иако неговата точна врска со другите видови во родот е сè уште нејасна,<ref name="Dendrology">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.treesandshrubsonline.org/articles/malus/malus-florentina/|title=''Malus florentina'' (Zuccagni) C.K.Schneid.|last=Sutton|first=Julian|last2=Dunn|first2=Nick|year=2021|work=Trees and Shrubs Online|publisher=International Dendrology Society|language=en-gb|publication-place=[[Kington, Herefordshire]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20250623021922/https://www.treesandshrubsonline.org/articles/malus/malus-florentina/|archive-date=2025-06-23|accessdate=2025-11-03}}</ref> [[Филогенија|филогенетските студии]] базирани на пластидна и [[Јадрена ДНК|нуклеарна ДНК]] сугерираат дека е тесно поврзана со ''М.{{Меѓупростори}}trilobata'' од источниот Медитеран, честопати сместувајќи ги двата вида заедно на гранка која го содржи и ''[[Malus ioensis|Malus{{Меѓупростори}}ioensis]]'', ''[[Malus angustifolia]]'' и ''[[Malus coronaria]].''<ref name="Liu2022">{{Наведено списание|last=Liu|first=Bin-Bin|last2=Ren|first2=Chen|last3=Kwak|first3=Myounghai|last4=Hodel|first4=Richard G.J.|last5=Xu|first5=Chao|last6=He|first6=Jian|last7=Zhou|first7=Wen-Bin|last8=Huang|first8=Chien-Hsun|last9=Ma|first9=Hong|year=2022|title=Phylogenomic conflict analyses in the apple genus ''Malus'' s.l. reveal widespread hybridization and allopolyploidy driving diversification, with insights into the complex biogeographic history in the Northern Hemisphere|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/jipb.13246|journal=Journal of Integrative Plant Biology|language=en|volume=64|issue=5|pages=1020–1043|bibcode=2022JIPB...64.1020L|doi=10.1111/jipb.13246|issn=1744-7909|pmid=35274452|url-access=subscription}}</ref><ref name=":15">{{Наведено списание|last=Liu|first=Bin-Bin|last2=Liu|first2=Guang-Ning|last3=Hong|first3=De-Yuan|last4=Wen|first4=Jun|date=2020-02-07|title=''Eriobotrya'' Belongs to ''Rhaphiolepis'' (Maleae, Rosaceae): Evidence From Chloroplast Genome and Nuclear Ribosomal DNA Data|journal=[[Frontiers in Plant Science]]|language=English|volume=10|bibcode=2020FrPS...10.1731L|doi=10.3389/fpls.2019.01731|issn=1664-462X|pmc=7019104|pmid=32117331|doi-access=free}}</ref><ref name="Liu2020">{{Наведено списание|last=Liu|first=Bin-Bin|last2=Campbell|first2=Christopher S.|last3=Hong|first3=De-Yuan|last4=Wen|first4=Jun|date=2020-06-01|title=Phylogenetic relationships and chloroplast capture in the ''Amelanchier''-''Malacomeles''-''Peraphyllum'' clade (Maleae, Rosaceae): Evidence from chloroplast genome and nuclear ribosomal DNA data using genome skimming|journal=[[Molecular Phylogenetics and Evolution]]|volume=147|bibcode=2020MolPE.14706784L|doi=10.1016/j.ympev.2020.106784|issn=1055-7903|pmid=32135308|doi-access=free}}</ref> Филогенетска студија од Лиу и неговите колеги (2022) покажаla дека оваа гранка, наречена [[Клад]] II, ја менувала позицијата во племето Maleae, во зависност од тоа дали користените [[Филогенетско дрво|филограми]] се базирале на [[Јадрена ДНК|нуклеарна]] или пластидна ДНК.<ref name="Liu2022" /> Авторите предложија дека ова несогласување помеѓу нуклеарните и пластидните филогении може да се должи на неколку фактори за време на процесот на видообразување: нецелосно сортирање по лоза, односно наследување на нецелосен сет на [[Алел|алели]] од [[најновиот заеднички предок]] ; [[Полиплоидија|алополиплоидија]], односно наследување на повеќе од две копии на алели; или хибридизација, вкрстување на видовите. Сите овие беа важни механизми што лежеа во основата на еволуцијата на Малеите, [[Племе (биологија)|племето]] јаболка, што ја отежнуваше реконструкцијата на нивната еволутивна историја. <ref name="Liu2022" /> <ref name="Liu2020" /> Авторите ја предложија хибридизацијата како најверојатно сценарио, при што предокот на Клејд II се хибридизирал со предокот на ''Пуртија'', така што сите негови потомци, вклучувајќи го и ''M.{{Меѓупростори}}Флорентина'', ја наследила [[Хлоропласт|хлоропластната]] ДНК на ''Пуртија'' преку процес познат како заробување на хлоропласти . <ref>{{Наведено списание|last=Wang|first=Hui|last2=Li|first2=Xiao-Ya|last3=Jiang|first3=Yan|last4=Jin|first4=Ze-Tao|last5=Ma|first5=Dai-Kun|last6=Liu|first6=Bing|last7=Xu|first7=Chao|last8=Ge|first8=Bin-Jie|last9=Wang|first9=Ting|date=2024|title=Refining the phylogeny and taxonomy of the apple tribe Maleae (Rosaceae): insights from phylogenomic analyses of 563 plastomes and a taxonomic synopsis of ''Photinia'' and its allies in the Old World|journal=[[PhytoKeys]]|issue=242|pages=161–227|bibcode=2024PhytK.242..161W|doi=10.3897/phytokeys.242.117481|issn=1314-2011|pmc=11161682|pmid=38854497|doi-access=free}}</ref> <ref>{{Наведено списание|last=Zhang|first=Xin|last2=Rong|first2=Chunxiao|last3=Qin|first3=Ling|last4=Mo|first4=Chuanyuan|last5=Fan|first5=Lu|last6=Yan|first6=Jie|last7=Zhang|first7=Manrang|date=2018-11-08|title=Complete Chloroplast Genome Sequence of ''Malus hupehensis'': Genome Structure, Comparative Analysis, and Phylogenetic Relationships|journal=[[Molecules (journal)|Molecules]]|language=en|publisher=[[MDPI|Multidisciplinary Digital Publishing Institute (MDPI)]]|publication-place=[[Basel]]|volume=23|issue=11|page=2917|doi=10.3390/molecules23112917|issn=1420-3049|oclc=7908750573|pmc=6278565|pmid=30413097|doi-access=free}}</ref> Од друга страна, во студијата од 2017 година на Савељева и неговите колеги, овие врски не беа поткрепени, а двајца ''М.{{Меѓупростори}}''Примероците ''од Флорентина'' дури и не се групираа заедно во еден клад. <ref name="Savelyeva">{{Наведено списание|last=Savelyeva|first=Ekaterina|last2=Kalegina|first2=Anna|last3=Boris|first3=Ksenia|last4=Kochieva|first4=Elena|last5=Kudryavtsev|first5=Alexander|date=2017-10-01|title=Retrotransposon-based sequence-specific amplified polymorphism markers for the analysis of genetic diversity and phylogeny in ''Malus'' Mill. (Rosaceae)|url=https://doi.org/10.1007/s10722-016-0449-1|journal=Genetic Resources and Crop Evolution|language=en|volume=64|issue=7|pages=1499–1511|bibcode=2017GRCEv..64.1499S|doi=10.1007/s10722-016-0449-1|issn=1573-5109|url-access=subscription}}</ref> <ref name="Revision" /> Во понатамошна студија од 2024 година од страна на Сан и неговите колеги, авторите се залагале за воскреснување на родот ''Eriolobus'' за да ги содржи и ''M. trilobata'' и ''M. florentina''. Ова се базираше на филогенетска анализа на [[Митохондриска ДНК|митохондриската ДНК]], која дала слично [[филогенетско дрво]] како и студиите базирани на пластидна ДНК. Сепак, авторите на студијата погрешно го идентификувале ''M. florentina'' како северноамерикански вид. <ref>{{Наведено списание|last=Sun|first=Jiahui|last2=Zhao|first2=Dan|last3=Qiao|first3=Ping|last4=Wang|first4=Yiheng|last5=Wu|first5=Ping|last6=Wang|first6=Keren|last7=Guo|first7=Lanping|last8=Huang|first8=Luqi|last9=Zhou|first9=Shiliang|date=2024-03-26|title=Phylogeny of genera in Maleae (Rosaceae) based on chloroplast genome analysis|journal=Frontiers in Plant Science|language=English|volume=15|bibcode=2024FrPS...1567645S|doi=10.3389/fpls.2024.1367645|issn=1664-462X|pmc=11002139|pmid=38595768|doi-access=free}}</ref> == Опис == Грмушка или мало дрво, 4-6 м високо, без боцливи мали гран-чиња. Листовите широко-јајцевидни, 3-8 cm долги, 2-6 цм широки, на врвот заострени, во основата рамни, заокруглени или слабо срцевидни, ламината крупно пересто насечена на делови до 1/3, а деловите напилени, на горната страна зелени, голи или со ретки влакна, на долната страна сиво-зелени, густо влакнести и со испакнати спроводни жили. Лисните дршки тенки, влакнести, 1-2 цм долги а прилисниците ланцетни, со шиловиден горен дел, кафеави и многу рано отпаѓаат. Цветовите 1,5-2,5 цм во пречник, по 5-9 цвета групирани во гроздовидни соцветија слични на штит. Цветните дршки тенки, 2-4 цм долги, влакнести. Чашката бело-волнеста, чашкините запци линејни, 3-4 мм долги, долго се задржуваат на плодот, но потоа отпаѓаат. Венечните ливчиња бели, 10-12 мм долги, обратно-јајцевидни, на врвот плитко всечени. Прашниците во голем број, до 30. Карпелите 5, столпчињата 5, во основата околу 1/3 сраснати помеѓу себе и тој дел е густо влакнест. Плодот топчест, обратно-јајцевиден или издолжен, 8-14 мм долг, црвен.<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1007}}</ref>[[Податотека:Malus_florentina_tree_(cropped_without_letters).webp|лево|мини| Младиот ''М.&nbsp;''дрво ''Флорентина'']] == Распространетост и екологија == ''Malus{{nbsp}}florentina'' има нерамномерна рспространетост, која се среќава на двете страни на [[Јадранско Море|Јадранското Море]], на Апенинскиот Полуостров и на Балканскиот Полуостров.{{Efn|This distribution type is referred to as ''amphi-adriatic'', and is seen in a number of plant species of the central Mediterranean.<ref>{{Cite journal |last1=Kuzmanović |first1=Nevena |last2=Lakušić |first2=Dmitar |last3=Stevanoski |first3=Ivana |last4=Barfuss |first4=Michael H. J. |last5=Schönswetter |first5=Peter |last6=Frajman |first6=Božo |date=2024-09-01 |title=''Carpinus austrobalcanica'' – A new highly polyploid species from the Balkan Peninsula closely related to European hornbeam |journal=[[:de:Perspectives in Plant Ecology, Evolution and Systematics]] |volume=64 |bibcode=2024PPEES..6425812K |doi=10.1016/j.ppees.2024.125812 |issn=1433-8319 |article-number=125812|doi-access=free }}</ref>}} Дополнително, пријавено е и од три широко распространети локалитети во северна Анадолија, особено од [[Понтски Планини|Понтиските Планини]],{{Efn|Davis (1972) reported the populations in northern Anatolia to be [[Infertility|sterile]].<ref name="Bärtels">{{cite book |last=Bärtels |first=Andreas |title=Wild- und Zieräpfel: Üppige Pracht für Gärten und Parks |publisher=Quelle & Meyer |year=2021 |isbn=978-3-494-01830-0 |location=[[Wiebelsheim]] |pages=113–116 |language=De}}</ref>|name=a|group=Notes}}<ref name="Tomović" /> и нови локалитети продолжуваат да се откриваат во 21 век.<ref>{{Наведено списание|last=Bergmeier|first=Erwin|last2=Fanourios-Nikolaos|first2=Sakellarakis|last3=Strid|first3=Arne|last4=Swinkels|first4=Constant|date=2020|title=New additions to the flora of Prespa, Greece|url=https://www.researchgate.net/publication/340814810|journal=Phytologia Balcanica|volume=26|issue=1|pages=103–130|via=ResearchGate}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Conti|first=F.|last2=Cancellieri|first2=L.|last3=Cangelmi|first3=G.|last4=Filibeck|first4=G.|last5=Rosati|first5=L.|last6=Bartolucci|first6=F.|date=2022|title=New records of native and alien vascular plants from Abruzzo, Lazio and Molise National Park (Italy) – and additions to the flora of Abruzzo and Molise administrative regions|url=https://rosa.uniroma1.it/annali_di_botanica/article/view/17631|journal=Annali di Botanica|language=en|volume=12|pages=V. 12 (2022)|bibcode=2022AnnBo..12...23C|doi=10.13133/2239-3129/17631}}</ref><ref name="Bulgaria">{{Наведено списание|last=Aneva|first=Ina|last2=Zhelev|first2=Petar|date=2023|title=''Malus florentina'' (Rosaceae): a new species for the Bulgarian dendroflora|url=http://www.bio.bas.bg/~phytolbalcan/PDF/29_2/PhytolBalcan_29-2_2023_04_Aneva_&_Zhelev.pdf|journal=Phytologia Balcanica|volume=29|issue=2|pages=179–184|doi=10.7546/PhB.29.2.2023.4}}</ref><ref name="Papp">{{Наведено списание|last=Papp|first=David|last2=Papp|first2=Viktor|last3=Kozma|first3=Csaba|last4=Tanni|first4=Sadia Tabassum|last5=Conti|first5=Fabio|last6=Deák|first6=Tamás|last7=Barina|first7=Zoltán|date=2025|title=2b-RAD sequencing of ''Malus florentina'' populations reveals strong population structure and signals of balancing selection at disease resistance loci|journal=BMC Plant Biology|language=en|volume=26|issue=1|pages=95|bibcode=2025BMCPB..26...95P|doi=10.1186/s12870-025-07855-2|issn=1471-2229|pmc=12822284|pmid=41392134|doi-access=free}}</ref> Неговата распространетост има сличност со други дрвенести видови како што се ''[[Сладун]]'', ''[[Pinus heldreichii|Pinus heldreichi]] и'' ''[[Бел габер]].'' По неговиот првичен опис во 1806 година, ''Malus{{nbsp}}florentina'' била позната само како распространета на [[Апенински Полуостров|Апенинскиот Полуостров]], сè додека понатамошните [[Ботаничка експедиција|ботанички истражувања]] не ја откриле нејзината појава во Анадолија и на Балканот во 1889 и 1918 година, соодветно.<ref name="Tomović" /> Така, иако не е [[Ендемизам|ендемски]] на Апенинскиот Полуостров, понекогаш<ref name="Phytogeography">{{Наведено списание|last=Bolognini|first=Gloria|last2=Nimis|first2=Pier Luigi|date=1993|title=Phytogeography of Italian deciduous oak woods based on numerical classification of plant distribution ranges|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.2307/3235624|journal=Journal of Vegetation Science|volume=4|issue=6|pages=847–860|bibcode=1993JVegS...4..847B|doi=10.2307/3235624|jstor=3235624}}</ref> погрешно се верувало дека е така. [[Податотека:Гора_(дъбрава).jpg|мини| Мешана дабова шума во Бугарија. Низ целиот свој опсег, ''М.&nbsp;florentina'' се јавува главно околу рабовите на термофилните дабови шуми.]] На Балканот, ''Malus{{nbsp}}florentina'' е распространета првенствено во јужниот централен дел, особено во Македонија, источна [[Албанија]], [[Република Косово|Косово]], [[јужна Србија]] и северна [[Грција]], меѓутоа, изолирани популации се регистрирани и во централна и [[Пелопонез|јужна]] Грција, западна [[Албанија]], западна [[Бугарија]] и [[источна Тракија]]. Механизмот на опрашување на видот не е познат, но другите ''Malus{{nbsp}}''се опрашуваат од инсекти, особено [[пчели]].<ref>{{Наведено списание|last=Balaska|first=Konstantina|last2=Adamidis|first2=George|last3=Varsamis|first3=Georgios|last4=Papalazarou|first4=Kyriaki|last5=Karanikola|first5=Paraskevi|last6=Manolis|first6=Apostolos|last7=Karapetsas|first7=Athanasios|last8=Eliades|first8=Nicolas-George|last9=Sandaltzopoulos|first9=Raphael|date=2021|title=Genetic diversity and spatial structure of the imperiled European population of ''Malus trilobata'' in Greece|url=https://doiserbia.nb.rs/Article.aspx?ID=0534-00122101103B|journal=Genetika|language=en|volume=53|issue=1|pages=103–119|doi=10.2298/GENSR2101103B|issn=0534-0012|doi-access=free}}</ref> Видот раѓа мали, црвени плодови и се вели дека го распространуваат птиците . Како и другите видови ''Malus{{nbsp}}'', се чини дека следи двегодишен модел на плодоносење, раѓајќи големи приноси само на секои две години.<ref name="Bulgaria" /> ''Malus{{nbsp}}florentina'', како и другите [[Рози]]<ref>{{Наведено списание|last=Pyttel|first=Patrick|last2=Kunz|first2=Jörg|last3=Bauhus|first3=Jürgen|date=2013-12-01|title=Growth, regeneration and shade tolerance of the Wild Service Tree (''Sorbus torminalis'' (L.) Crantz) in aged oak coppice forests|url=https://doi.org/10.1007/s00468-013-0908-7|journal=Trees|language=en|volume=27|issue=6|pages=1609–1619|bibcode=2013Trees..27.1609P|doi=10.1007/s00468-013-0908-7|issn=1432-2285|url-access=subscription}}</ref> е многу толерантна кон светлина, и бара отворена крошна за да напредува. Студија од 2025 година, спроведена од Пап и неговите колеги, идентификуваше четири гени под силна селекција, кои би можеле да бидат поврзани со отпорност на суша и стрес од сол, што потенцијално укажува на континуирана адаптација на [[аридификација]].<ref name="Papp" /> == Распространетост во Македонија == ''Malus{{nbsp}}florentina'' во Македонија расте во ретките дабови и габерови шуми, обично по доловите и покрај планинските реки до 1.000 м, надморска височина. Позната за [[Жеден]]; [[Дервенска Клисура]]; [[Неготино]] - [[Војшанска Река]]; пл. [[Серта]]; [[Гевгелија]] - с. [[Конско]] и с. [[Серменин]]; клисурата на [[Црн Дрим]]. Се посочува за [[Кавадарци]], [[Водно]], [[Скопска Црна Гора]], клисура [[Демир Капија]], [[Црна Река]], [[Пелистер]], [[Кичево]], [[Струмица]], [[Галичица]], [[Караорман]], [[Охрид]] и [[Општина Дојран|Дојранско]].<ref name=":02" /> == Галерија == <gallery mode="packed" align="center"> Податотека:Malus_florentina_-_Florentine_crabapple_-_hawthorn-leaf_crabapple_-_Italienischer_Zierapfel_-_05.jpg|алт=M. florentina buds in March| пупки во март Податотека:Malus_florentina_Italienischner_Zierapfel_03.jpg|алт=M. florentina leaf in April| лист во април Податотека:Malus_florentina_Italienischner_Zierapfel_04.jpg|алт=M. florentina leaf underside in April| долната страна на листот во април Податотека:Malus_Florentina_leaf_Italienischer_Zierapfel_Blatt_01.jpg|алт=Microscopic photograph of a M. florentina leaf, detailing its hairs.| Микроскопска фотографија од лист од ''M. florentina'', на која се прикажани неговите влакна. Податотека:Malus_florentina_Italienischner_Zierapfel_02.jpg|алт=Young M. florentina growth in April| Раст во април Податотека:Malus_Florentina_blossom_Italienischer_Zierapfel_Blüte_01.jpg|алт=M. florentina blossom| цвет Податотека:Malus_florentina_in_Flower_(cropped_without_letter).webp|алт=Picture shows white flowers of Malus florentina along with freshly withered flowers developing into fruits| Цвеќиња и плодови во развој ''од M. florentina'' Податотека:Apple_-_Malus_florentina_-_Florentine_crabapple_-_hawthorn-leaf_crabapple_-_Italienischer_Zierapfel.jpg|алт=M. florentina fruit| овошје Податотека:Malus_florentina_Bark_and_Leaves_(cropped_without_letter).webp|алт=M. florentina bark on a young tree| Кора ''од M. florentina'' на младо дрво </gallery> == Употреба == Плодовите од видот може да се јадат сурови или варени.<ref name="PfaF">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Malus+florentina|title=''Malus florentina'' (Zuccagni) C.K.Schneid.|work=[[Plants for a Future]]}}</ref> Иако видот е познат по својата украсна вредност, вклучувајќи го релативно доцниот, привлечен цвет, есенската боја и кората, ретко се одгледува.<ref name="Dendrology" /> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Eriolobus florentinus}} * ''Онлајн флора на [[Осоговски Планини|Осоговската Планина]]'' : [https://osogovonature.com/2023/05/22/malus-florentina-zuccagni-c-k-schneid/ ''Malus florentina'' (Zuccagni) CK Schneid.] Трајче Димитровски * [http://luirig.altervista.org/flora/taxa/index1.php?scientific-name=malus+florentina Scheda di botanica / профил на растенија: ''Malus florentina'' (Zuccagni) CK Schneid.] {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Турција]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] 2r80rpp21eodi5bniltrefds0t4dcbn 0 1401607 5616399 2026-08-25T10:24:44Z Ehrlich91 24281 нс 5616399 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Основно училиште | име = Светозар Марковиќ | подрачно = [[ОУ „Светозар Марковиќ“ - Старо Нагоричане|ОУ „Светозар Марковиќ“]] | слика = ОУ „Светозар Марковиќ“ - Алгуња 6.jpg | опис = Поглед на основното училиште | место = [[Алгуња]] | општина = [[Општина Старо Нагоричане]] | наречено_по = [[Светозар Марковиќ]] | адреса = с. Алгуња | основање = {{start date|1945}} | актуелен директор = | број на ученици = | настава на = македонски | веб = | е-пошта = svetozar_markovic_mk@yahoo.com | телефон = 031/495-323 | факс = 031/495-323 }} '''Основно училиште „Светозар Марковиќ“''' (официјално: '''Подрачно основно општинско училиште „Светозар Марковиќ“ - Алгуња'''; скратено: '''ПООУ „Светозар Марковиќ“''') — подрачно основно училиште во кумановското село [[Алгуња]], во состав на [[ОУ „Светозар Марковиќ“ - Старо Нагоричане|истоименото училиште]] од селото [[Старо Нагоричане]], [[Општина Старо Нагоричане]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mon.gov.mk/page/?id=2053|title=Листа на активни регистри|work=[[Министерство за образование и наука на Македонија|Министерство за образование и наука]]|accessdate=2024-12-15|archive-date=2025-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250616180325/https://mon.gov.mk/page/?id=2053|url-status=dead}}</ref> Училиштето е именувано по српскиот публицист, социјалист и политичар [[Светозар Марковиќ]]. == Местоположба == Училиштето се наоѓа над последните куќи во главното маало наречено Село во [[Алгуња]]. == Историја == == Настава == Во основното училиште, наставата се изведува на [[македонски јазик]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://smsn.edu.mk/2025/09/11/%d0%b3%d0%be%d0%b4%d0%b8%d1%88%d0%bd%d0%b0-%d0%bf%d1%80%d0%be%d0%b3%d1%80%d0%b0%d0%bc%d0%b0-%d0%b7%d0%b0-%d1%80%d0%b0%d0%b1%d0%be%d1%82%d0%b0-%d0%bd%d0%b0%d0%be%d0%be%d1%83%d1%81%d0%b2%d0%b5/|title=Годишна програма за работа на ООУ„Светозар Марковиќ“ – Старо Нагоричане за учебната 2025 / 2026 година|accessdate=2026-08-25}}</ref> == Галерија == <gallery mode=packed heights=120px> Податотека:ОУ „Светозар Марковиќ“ - Алгуња 2.jpg|Спореден влез Податотека:ОУ „Светозар Марковиќ“ - Алгуња 3.jpg|Поглед на училиштето Податотека:ОУ „Светозар Марковиќ“ - Алгуња 4.jpg|Влезот Податотека:ОУ „Светозар Марковиќ“ - Алгуња 5.jpg|Поранешен влез Податотека:ОУ „Светозар Марковиќ“ - Алгуња.jpg|Поглед на училиштето </gallery> == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Светозар Марковиќ, Старо Нагоричане}} [[Категорија:Основни училишта во Општина Старо Нагоричане]] [[Категорија:Алгуња]] [[Категорија:Училишта посветени на Светозар Марковиќ|Алгуња]] 73zugw5i6bf34qatblzt25n9phc0tuw 1 1401608 5616400 2026-08-25T10:26:54Z Ehrlich91 24281 Создадена страница со: {{СЗР}} {{ВПМ}} 5616400 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} {{ВПМ}} gb6mllq152llz1mi7o5acnlbw8trody 0 1401609 5616401 2026-08-25T10:36:39Z Ehrlich91 24281 нс 5616401 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Света Недела |слика = Црква „Св. Недела“ - Алгуња.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Кумановско-осоговска |намесништво = Кумановско |парохија = Старонагоричка |координати = {{coord|42|15|20.9|N|21|50|14.9|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Алгуња |општина = Старо Нагоричане |држава = Македонија |патрон = [[Света Недела]] |изградба = |завршено = |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= |површина = }} '''Света Недела''' — помала селска [[Црква (градба)|црква]] во кумановското село [[Алгуња]], [[Македонија]]. == Местоположба == Црквата се наоѓа во маалото Гулиновац, кое атарски е поделено помеѓу [[Алгуња]] и [[Челопек (Кумановско)|Челопек]]. == Историја == За црквата нема податоци кога е подигната. == Галерија == <gallery mode="packed" heights="120px"> Податотека:Црква „Св. Недела“ - Алгуња 2.jpg|Влезот Податотека:Црква „Св. Недела“ - Алгуња 3.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Св. Недела“ - Алгуња 4.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Недела“ - Алгуња 5.jpg|Трпезаријата Податотека:Црква „Св. Недела“ - Алгуња 6.jpg|Крст во дворот </gallery> == Поврзано == * [[Кумановско архијерејско намесништво]] * [[Старонагоричка парохија]] * [[Алгуња]] == Надворешни врски == {{Ризница-ред|St. Nedela Church (Algunja)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Недела, Алгуња}} [[Категорија:Храмови посветени на Света Недела во Македонија|Алгуња]] bxc81mtpzlvm9yi254mtqawng452c18 0 1401610 5616402 2026-08-25T10:36:41Z Jtasevski123 69538 нс 5616402 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Taxobox | name = ''Onobrychis pindicola'' | status = | image = | image_caption = | domain_sv = | domain = | regnum_sv = [[Växter]] | regnum = Plantae | divisio_sv = [[Kärlväxter]] | divisio = Tracheophyta | classis_sv = [[Tvåhjärtbladiga blomväxter]] | classis = Magnoliopsida | ordo_sv = [[Ärtordningen]] | ordo = Fabales | familia_sv = [[Ärtväxter]] | familia = Fabaceae | genus_sv = [[Esparsetter]] | genus = Onobrychis | species_sv = | species = '''Onobrychis pindicola''' | taxon = Onobrychis pindicola | taxon_authority = | range_map = | range_map_caption = Utbredningsområde | image2 = | image2_caption = | synonyms = |species_authority=[[Hausskn.]]}}'''''Onobrychis pindicola''''' — [[Повеќегодишно растение|повеќегодишен]] [[Тревесто растение|тревест]] [[Вид (биологија)|вид]] на растение од [[Семејство (биологија)|фамилијата]] [[бобови]] опишан од [[Хајнрих Карл Хаунснехт]].<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1376-1377}}</ref> == Опис == ''Onobrychis pindicola'' е повеќегодишно тревесто растение, 20–30 см високо, од основата разгрането, со многубројни вертикални цветни гранчиња. [[Стебло|Стебленцата]] се округли, голи или со ретки прилегнати бели четинести влакна, со слабо испакнати надолжни ребра во долниот дел. [[Лист|Листовите]] се непарно-перести, со 4–6 пара ливчиња; лисните дршки и рахисот со 3 надолжни бразди и со прилегнати четинести влакна; [[Прилисник|прилисниците]] копјесто-шиловидни, бело-ципести, околу една третина сраснати меѓусебно; ливчињата 7–12 мм долги и 2–3 мм широки, кај долните листови обично јајцевидно-копјести, а кај горните копјести до долгнавесто-копјести, на горната страна голи, а на долната со ретки прилегнати четинести влакна, обично по средната жила.<ref name=":02" /> [[Соцветие|Соцветието]] е густо, со збиени [[Цвет|цветови]], а пред цветањето тенко; дршката на соцветието 2–3 пати подолга од пазувниот лист; брактеите копјести, малку подолги од цветните дршки, ципести, по работ со бели четинести влакна, во основата со триаглеста светлокафеава флека и кафеава средна жила; брактеолите многу мали, линејни и скоро незабележливи.<ref name=":02" /> Чашката е околу 5–8 мм долга; трубестиот дел 1–1,5 мм долг, во долната половина темнокафеав и со ретки влакна, а во горната половина бело-ципест, гол и со долги влакна по работ; запците на чашката 3–4 пати подолги од трубестиот дел, линејни, со долг шилест врв, со расперени бели долги влакна, а кон врвот голи. Венчето е светлорозово; барјачето 6–8 мм долго, подолго од лаѓичката, со погусти линии, а на долната страна со пурпурни точки; крилцата мали, 2–3 мм долги и бели; лаѓичката со тап врв.<ref name=":02" /> Мешунката е скоро кружлеста, околу 5 мм долга, по површината со густи прилегнати куси влакна, со неправилни јамести површини (фовеоли) и со 6–8 мали боцки. По грбниот крилест раб, широк околу 0,5 мм, има 4–6 обично мали триаглести запчиња, а може да се сретнат и долги запци. Со оваа особина видот се приближува до ''[[Onobrychis lasiostachya|O. lasiostachya]]''. Запците на чашката обично се подолги од мешунката.<ref name=":02" /> == Подвидови == * ''Onobrychis pindicola pindicola'' * ''Onobrychis pindicola urumovii'' == Распространетост во Македонија == Onobrychis pindicola расте по брдски пасишта, варовнички камењари, варовнички лапори и серпентини на надморска височина до 500 метри. Растението се среќава во [[Скопје]] - [[Катлановска Бања]]; [[Тетово]] - с. [[Рогачево]]; [[Куманово]] - местото „Краста“ кај с. [[Пчиња]] и помеѓу с. [[Доброшане]] и [[Орашац]]; [[Велес]] околината на градот, с. [[Ногаевци]], с. [[Уланци]], (†) с. Енешово, (†) с. [[Мушанци]]; [[Св. Николе]] - с. [[Делисинци]] и [[Богословец (село)|Богословец]]; [[Штип]] - околината на градот; пл. [[Серта]]; [[Неготино]] - околината на жел. станица, (†) с. [[Џидимирци (Неготинско)|Џидимирци]].<ref name=":02" /> == Наводи == {{Наводи}} {{таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Бобови]] [[Категорија:Повеќегодишни растенија]] 3mqa1soiiamqksh6en4x55ndbrzk02f 1 1401611 5616403 2026-08-25T10:37:12Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{Сзр}} 5616403 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 1 1401612 5616404 2026-08-25T10:38:43Z Ehrlich91 24281 Создадена страница со: {{СЗР}} {{ВПМ}} {{ВПМПЦ}} 5616404 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} {{ВПМ}} {{ВПМПЦ}} pc5t1ci4uc5ulu5qdop9ehuedaq01ux 0 1401613 5616405 2026-08-25T10:41:47Z Ehrlich91 24281 нс 5616405 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Света Петка |слика = Црква „Св. Петка“ - Алгуња 6.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Кумановско-осоговска |намесништво = Кумановско |парохија = Старонагоричка |координати = {{coord|42|15|23|N|21|50|10.4|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Алгуња |општина = Старо Нагоричане |држава = Македонија |патрон = [[Света Петка]] |изградба = |завршено = |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= |површина = }} '''Света Петка''' — помала селска [[Црква (градба)|црква]] во кумановското село [[Алгуња]], [[Македонија]]. == Местоположба == Црквата се наоѓа во маалото Гулиновац, кое атарски е поделено помеѓу [[Алгуња]] и [[Челопек (Кумановско)|Челопек]]. == Историја == За црквата нема податоци кога е подигната. == Галерија == <gallery mode="packed" heights="120px"> Податотека:Црква „Св. Петка“ - Алгуња 2.jpg|Источната страна Податотека:Црква „Св. Петка“ - Алгуња 3.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Св. Петка“ - Алгуња 4.jpg|Влезот Податотека:Црква „Св. Петка“ - Алгуња 5.jpg|Фреска над влезот Податотека:Црква „Св. Петка“ - Алгуња.jpg|Поглед на црквата </gallery> == Поврзано == * [[Кумановско архијерејско намесништво]] * [[Старонагоричка парохија]] * [[Алгуња]] == Надворешни врски == {{Ризница-ред|St. Petka Church (Algunja)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Петка, Алгуња}} [[Категорија:Храмови посветени на Света Петка во Македонија|Алгуња]] ouwyp8jqg8ayikcjk5yuophpzj68xpg 1 1401614 5616406 2026-08-25T10:43:42Z Ehrlich91 24281 Создадена страница со: {{СЗР}} {{ВПМ}} {{ВПМПЦ}} 5616406 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} {{ВПМ}} {{ВПМПЦ}} pc5t1ci4uc5ulu5qdop9ehuedaq01ux 0 1401615 5616410 2026-08-25T11:35:14Z BosaFi 115936 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1369794589|Malus sylvestris]]“ 5616410 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Malus_sylvestris_005.JPG|status=DD|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name="iucnredlist">{{cite iucn |author=Kik, C. |author2=Korpelainen, H. |author3=Vögel, R. |author4=Asdal, Å. |author5=Eliáš, P. |author6=Draper, D. |author7=Magos Brehm, J. |year=2011 |title=''Malus sylvestris'' |volume=2011 |article-number=e.T172170A6841688 |doi=10.2305/IUCN.UK.2011-1.RLTS.T172170A6841688.en |access-date=21 September 2018}}</ref>|taxon=Malus sylvestris|authority=([[L.]]) [[Mill.]]|range_map=|range_map_caption=Мапа на распространетост}} '''''Malus sylvestris''''' е [[Вид (биологија)|вид]] од родот ''[[Јаболко (род)|Јаболко]]''. Неговото [[Биномна номенклатура|научно име]] значи „шумско јаболко“, што го одразува неговото живеалиште. [[Домороден вид]] на западна Евроазија. == Опис == === Идентификација === ''Malus sylvestris'' лесно се хибридизираат со домашните јаболка, што може да ја отежни идентификацијата, бидејќи хибридите најчесто покажуваат преодни особини од двата вида. Иако одредена идентификација се потпира на [[генетско тестирање]], идентификацијата на терен може да се направи со испитување на следните карактеристики: Круната на дивите јаболка е густо разгранета, додека круната на домашните јаболка има тенденција да биде полабаво распоредена со помалку, поправи гранки. Листовите од дива јаболка се малку помали, покрути и посјајни. Долната страна на листовите од дива јаболка, исто така, е помалку влакнеста од оние кај домашните и хибридните јаболка, честопати целосно се без влакна. Дополнително, плодовите на дивите јаболка се помали, обично под 3 цм во дијаметар. Според студија од 2022 година од Фојлнер и сор., може да се направи сигурна идентификација на терен, но за ова се потребни цвеќиња. Така, чистите диви јаболка можат сигурно да се разликуваат од хибридите по комбинација од безвлакнеста [[Чашкино ливче|чашка]], безвлакнесто средно ребро и безвлакнести вени на долната страна на листот, како и најмногу ретко влакнеста површина на листот. Од нив, влакнетоста на чашката се покажала како најважна карактеристика, при што хибридите имаат влакнести [[Чашкино ливче|чашкини ливчиња]] дури и ако листовите се голи.<ref>{{Наведено списание|last=Feulner|first=Martin|last2=Schulze-Bierbach|first2=Anja|last3=Urbon|first3=Tessa|last4=Fussi|first4=Barbara|last5=Aas|first5=Gregor|date=2022|title=Bestimmbar nur mit Blüte - Genetisch abgesicherte morphologische Merkmale zur Unterscheidung von Wildapfel (''Malus sylvestris''), Hausapfel (''Malus'' × ''domestica'') und ihren Hybriden|url=https://www.researchgate.net/publication/371226159|journal=Berichte der Bayerischen Botanischen Gesellschaft|volume=92|pages=113–128|via=ResearchGate}}</ref><gallery align="center"> Податотека:Malus_sylvestris_sl44.jpg|алт=Leaves are mostly glabrous on the underside.| Листовите се претежно голи на долната страна. Податотека:Malus_sylvestris_sl5.jpg|алт=Calyces are always glabrous.| Чашките се секогаш голи. </gallery> == Таксономија == Неговото [[Биномна номенклатура|научно име]] значи „шумско јаболко“. === Генетика и постглацијална реколонизација === Како и повеќето европски видови дрвја, распространетост на ''Malus sylvestris'' била ограничена на рефугиуми во јужна Европа за време на последниот леден период. За ''Malus sylvestris'', овие рефугиуми се чини дека ги сочинувале јужна Франција и северна Шпанија, [[Балкански Полуостров|Балканот]] и евентуално [[Карпати|Карпатите]].<ref name=":4">{{Наведено списание|last=Cornille|first=A.|last2=Giraud|first2=T.|last3=Bellard|first3=C.|last4=Tellier|first4=A.|last5=Le Cam|first5=B.|last6=Smulders|first6=M. J. M.|last7=Kleinschmit|first7=J.|last8=Roldan-Ruiz|first8=I.|last9=Gladieux|first9=P.|date=April 2013|title=Postglacial recolonization history of the European crabapple (''Malus sylvestris'' Mill.), a wild contributor to the domesticated apple|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/mec.12231|journal=Molecular Ecology|language=en|volume=22|issue=8|pages=2249–2263|bibcode=2013MolEc..22.2249C|doi=10.1111/mec.12231|issn=0962-1083|pmid=23402276|url-access=subscription}}</ref> Оттаму, повторно го колонизирало остатокот од Европа по ледничкото повлекување на почетокот на [[Холоцен|холоценот]], а патеките на колонизација се одразуваат во неговата современа распространетост и генетска структура. Повторно, како и кај многу други организми во Европа, растенија и животни, популацијата е поделена на голема западна популација и посилно диференцирана источна популација. Западна Европа и северна Европа најверојатно биле колонизирани од јужна Франција, додека источна Европа била колонизирана од Карпатите. Во тој процес, се чини дека се случило извесно мешање помеѓу двете популации кога се сретнале.<ref name=":4" /> === Предок на одгледуваните јаболка === Во минатото се сметало дека ''M. sylvestris'' е најважниот предок на култивираното [[јаболко]] (''M.&nbsp;domestica''), за која оттогаш е докажано дека првенствено е изведена од централноазискиот вид ''[[Malus sieversii]].''<ref>{{Наведено списание|last=Velasco R.|last2=Zharkikh A.|last3=Affourtit J.|displayauthors=et al.|year=2010|title=The genome of the domesticated apple (''Malus'' × ''domestica'' Borkh.)|journal=Nature Genetics|volume=42|issue=10|pages=833–839|doi=10.1038/ng.654|pmid=20802477}}</ref> Како што е потврдено со [[Генетско тестирање|ДНК анализи]], ''М.&nbsp;sylvestris'' значително придонел за геномот.<ref name="Coart">{{Наведено списание|last=Coart, E.|last2=Van Glabeke, S.|last3=De Loose, M.|last4=Larsen, A.S.|last5=Roldán-Ruiz, I.|year=2006|title=Chloroplast diversity in the genus ''Malus'': new insights into the relationship between the European wild apple (''Malus sylvestris'' (L.) Mill.) and the domesticated apple (''Malus domestica'' Borkh.)|journal=Mol. Ecol.|volume=15|issue=8|pages=2171–2182|bibcode=2006MolEc..15.2171C|doi=10.1111/j.1365-294X.2006.02924.x|pmid=16780433}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Cornille|first=Amandine|last2=Gladieux|first2=Pierre|last3=Smulders|first3=Marinus J. M.|last4=Roldán-Ruiz|first4=Isabel|last5=Laurens|first5=François|last6=Cam|first6=Bruno Le|last7=Nersesyan|first7=Anush|last8=Clavel|first8=Joanne|last9=Olonova|first9=Marina|date=2012-05-10|title=New Insight into the History of Domesticated Apple: Secondary Contribution of the European Wild Apple to the Genome of Cultivated Varieties|journal=PLOS Genetics|language=en|volume=8|issue=5|doi=10.1371/journal.pgen.1002703|issn=1553-7404|pmc=3349737|pmid=22589740|doi-access=free}}</ref>Тековни популации на ''M.&nbsp;domestica'' се потесно поврзани со ''M. sylvestris'' отколку на ''М.&nbsp;sieversii'', додека кај почисти соеви на ''M.&#x20;domestica.'' Потеклото ''на'' ''M. sylvestris'' сè уште преовладува.  == Распространетост и живеалиште == [[Податотека:Дива_ябълка_–_плодове_14.jpg|десно|мини|267x267пкс| Плодна гранка од јаболко во Бугарија]] Дрвото е широко распространето низ цела Европа, со исклучок на крајните северни и јужни делови. Дополнително, се шири и во [[Мала Азија|Анадолија]] и понатаму во [[Закавказје|Јужен Кавказ]].<ref name=":1" /> Се јавува како поединечни единки или во мали групи.<ref name=":0" /> Поради слабата конкурентност и големата потреба од светлина, ''M. sylvestris'' се среќава најчесто на места каде што конкуренцијата е намалена, како што се влажните рабови на шумите, на шумските пасишта, живите огради на обработливо земјиште или на многу екстремни, маргинални места.<ref name=":0">{{Наведување|last=Stephan, B.R.|title=Wild apple and pear - ''Malus sylvestris''/''Pyrus pyraster'': Technical guidelines of genetic conservation and use|date=2003|url=http://www.euforgen.org/fileadmin//templates/euforgen.org/upload/Publications/Technical_guidelines/922_Technical_guidelines_for_genetic_conservation_and_use_for_wild_apple_and_pear__Malus_sylvestris_and_Pyrus_pyraster_.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161020173831/http://www.euforgen.org/fileadmin//templates/euforgen.org/upload/Publications/Technical_guidelines/922_Technical_guidelines_for_genetic_conservation_and_use_for_wild_apple_and_pear__Malus_sylvestris_and_Pyrus_pyraster_.pdf|publisher=[[European Forest Genetic Resources Programme]]|access-date=2016-10-20|archivedate=2016-10-20|last2=Wagner, I.|last3=Kleinschmit, J.}}</ref> == Екологија и закани == [[Податотека:Flowering_crab_apple_tree_(Malus_sylvestris)_-_geograph.org.uk_-_1310092.jpg|лево|мини| Дива јаболкница во полн расцут]] ''M. sylvestris'' се распространува првенствено од цицачи, кои ги јадат плодовите. Во една студија од Данска, било утврдено дека говедата учествуваат со најголем дел од распространувањето, потоа коњите, како и дивите животни.<ref name=":2">{{Наведено списание|last=Buttenschøn|first=Rita Merete|last2=Buttenschøn|first2=Jon|date=1998|title=Population dynamics of ''Malus sylvestris'' stands in grazed and ungrazed, semi-natural grasslands and fragmented woodlands in Mols Bjerge, Denmark|journal=Annales Botanici Fennici|volume=35|issue=4|pages=233–246|issn=0003-3847|jstor=23726629}}</ref> Низ целиот свој опсег, ''M. sylvestris'' е загрозена и ретка.<ref name=":0" /> Заканите вклучуваат мешање со домашни јаболка, недостаток на природна регенерација и модерна шумарска пракса, што го промовира затворањето на крошната на шумите, за разлика од претходно преовладувачката нискостеблена шума.<ref>{{Наведено списание|last=Wagner|first=Iris|last2=Maurer|first2=W. D.|last3=Lemmen|first3=P.|last4=Schmitt|first4=H. P.|last5=Wagner|first5=M.|last6=Binder|first6=M.|last7=Patzak|first7=P.|date=2014-12-01|title=Hybridization and Genetic Diversity in Wild Apple (''Malus sylvestris'' (L.) MILL.) from Various Regions in Germany and from Luxembourg|journal=Silvae Genetica|language=en|volume=63|issue=1–6|pages=81–93|doi=10.1515/sg-2014-0012|doi-access=free}}</ref> Растението е трнливо, погодно за нискостеблено дрво поради изразените способности за повторно ртење и е многу отпорно дрво. ''M. sylvestris'' може да преживеат паѓање на крошната и кршење на главните гранки. Во распространување, се чини дека е силно зависен од говеда и коњи. Денес, пејзажот во многу делови од Европа е обележан со шуми со затворени крошни, честопати интензивно управувани, заедно со земјоделски полиња и урбани простори, со малку други и малку преодни зони.<ref>{{Наведено списание|last=Bobiec|first=Andrzej|last2=Reif|first2=Albert|last3=Öllerer|first3=Kinga|date=2018-04-01|title=Seeing the oakscape beyond the forest: a landscape approach to the oak regeneration in Europe|journal=Landscape Ecology|language=en|volume=33|issue=4|pages=513–528|bibcode=2018LaEco..33..513B|doi=10.1007/s10980-018-0619-y|issn=1572-9761|doi-access=free}}</ref> Како резултат на тоа, на ''M. sylvestris'' денес им недостасуваат соодветни живеалишта и можности за распространување, што резултира со недостаток на успешна регенерација. == Галерија == <gallery align="center"> Податотека:Malus_sylvestris_(villeple)_epler.jpg|алт=Ripe crab apples on the branch| Зрели јаболка на гранката Податотека:Malus_sylvestris_sl8.jpg|алт=Bark| Кора Податотека:Flower_from_a_Malus_sylvestris_(Crab_apple)_tree.jpg|алт=Malus sylvestris flower in bloom| Цвет Податотека:Malus_sylvestris_sl3.jpg|алт=Flowers| Цвеќиња Податотека:Malus_sylvestris_-_Botanical_Garden_in_Kaisaniemi,_Helsinki_-_DSC03467.JPG|алт=Mature tree| Зрело дрво Податотека:Disintegrating_crab_apple_tree_at_Furzy_Brow,_New_Forest_-_geograph.org.uk_-_141960.jpg|алт=Ancient tree| Старо дрво Податотека:Abgefallene_Holzäpfel.jpg|алт=Ripe fruit on the ground| Зрело овошје на земја </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска}} * [https://plants.sc.egov.usda.gov/plant-profile/MASY2 Профил на растенија на USDA за ''Malus sylvestris''] * [http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?6677,6808,6810 Прирачникот на Џепсон (JM93) третман на ''Malus sylvestris''] — ''воведен вид во Калифорнија'' . * {{CalPhotos|Malus|sylvestris}} базата на податоци за фотографии * [https://www.euforgen.org/species/malus-sylvestris/ Страница за видот EUFORGEN: ''Malus sylvestris''] . Информации, дистрибуција и сродни ресурси. {{Таксонска лента}} [[Категорија:Таксони опишани од Филип Милер]] [[Категорија:Флора на Украина]] [[Категорија:Флора на Шпанија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Видови без доволно податоци според МСЗП]] [[Категорија:Флора на Македонија]] hgnkd7wxnw0bhb1k3wh338tovkdm8e1 0 1401616 5616414 2026-08-25T11:37:16Z Jtasevski123 69538 нс 5616414 wikitext text/x-wiki '''''Onobrychis alba''''' — [[Повеќегодишно растение|многугодишен]] [[Тревесто растение|тревест]] [[Вид (биологија)|вид]] на растение од [[Семејство (биологија)|фамилијата]] [[бобови]] опишан од [[Франц де Паула Адам фон Валдштајн-Вартемберг]] и [[Пал Китајбел]]. == Опис == ''Onobrychis alba'' е повеќегодишно тревесто растение, 50–60 см високо, разгрането уште од основата, со густи прилегнати четинести влакна. [[Лист|Листовите]] се непарно-перести, со 5–10 пара ливчиња; базалните листови со долги лисни дршки, а погорните со многу куси дршки; прилисниците ципести, до половина сраснати меѓусебно, а слободните делови копјести, со долг заострен врв; ливчињата копјести, линејно-копјести до линејни, 6–20 мм долги и 1,5–3 мм широки, на долната страна со прилегнати влакна, а на горната голи. [[Соцветие|Соцветијата]] се густи, со голем број цветови; дршките на соцветијата 2–3 пати подолги од пазувниот лист; брактеите копјести, со зашилен врв, ципести, со влакна по работ, со врвот допираат до основата на запците на чашката; брактеолите линејни, околу 1 мм долги, бели и ципести. Чашката е 7–8 мм долга; трубестиот дел 2–2,5 мм долг, гол или со ретки полурасперени влакна, а во основата на запците влакната се многу погусти. Запците на чашката се 2–3,5 пати подолги од трубестиот дел, кон врвот постепено и долго заострени, со долги полурасперени влакна по работ. Кај некои таксони целата чашка по површината е покриена со многу густи куси прилегнати влакна. Венчето е бело, кремово или бледорозово, со црвени линии. Барјачето е 8–14 мм долго, долго колку лаѓичката или покусо од неа, со надолжни зелени или црвени линии; крилцата 6–7 мм долги; лаѓичката на врвот тапа. Мешункитесе полукружлесто-триаглести, 5–8 мм долги, густо влакнести, дисковидно сплескани, по површината со неправилни вдлабнатини (фовеоли), а помеѓу нив со 3–5 куси боцки. Широкиот плочест грбен раб со е 2–3 боцки, долги колку самиот раб. == Варијабилност и подвидови == Познати се следните варијабилности и подвидови: * ''Onobrychis alba subsp. alba'' * ''Onobrychis alba var. alba'' * ''Onobrychis alba var. rhodopaea'' * ''Onobrychis alba subsp. laconica'' * ''Onobrychis alba subsp. macedonica'' * ''Onobrychis alba subsp. calcarea'' * ''Onobrychis alba var. striatula'' * ''Onobrychis alba var. calcarea'' * ''Onobrychis alba var. echinata'' == Распространетост во Македонија == ''Onobrychis alba'' расте по брдски пасишта и варовнички и силикатни камењари. Растението е широко распространето на скоро цела територија на Македонија, но неговите варијабилности и подвидови се среќаваат на различни места: * ''Onobrychis alba subsp. alba —'' широко распростането растение на скоро целата територија. * ''Onobrychis alba var. alba —'' типичниот облик е со поограничено распространување и главно се развива врз силикатна подлога. Познат е за територијата помеѓу Скопје и Тетово; Маврово Кожа и с. Врбен; Велес с. Ногаевци, с. Уланци; Прилеп - Селечка Планина; Битола - „Крклинска Тумба" кај с. Кукуречани; Дојран - с. Ѓопчели. * ''Onobrychis alba var. rhodopaea —'' доста често растение по варовничките камењари до 1.700 m. Познато за Скопје - пл. Жеден, с. Орашје, „Козјак“ над Нова Брезница; Жеденска Клисура; Скопска Црна Гора; Таорска Клисура; Ресен - над с. Брајчино; Прилеп - Козјак, Плетвар, Сивец, Дабничка Планина, помеѓу жел. ст. „Бакарно Гумно" и с. Чепигово, с. Тополчани; Македонски Брод - Барбарос; Пробиштип; Кратово; Гевгелија. * ''Onobrychis alba subsp. calcarea —'' широко распространето растение врз варовник, до 1.500 метри надморска височина. Се среќава во Куманово - с. Пезово, с. Пчиња; клисура на р. Пчиња кон с. Летевци и помеѓу с. Кожле и с. Бадар; Велес Гроот, Дервен, с. Чашка; клисура на р. Тополка; клисура на р. Бабуна; Св. Николе - Богословец; Кавадарци - Полошки Манастир; Мариово Витолиште кај „Гола Скрка“; Кичево с. Цер и Баба-Сач; Бистра - над с. Галичник. * ''Onobrychis alba var. echinata —'' широко распространето растение. Познато за Скопска Црна Гора; Скопје - Водно, Катлановска Бања, с. Добри Дол; Жеденска Клисура; Тетово с. Групчин; Таорска Клисура; Велес - с. Чашка, с. Отовица; Штип околината на градот; Кочани околината на градот, с. Истибања; клисура на р. Раец; Прилеп - Сивец, с. Дебреште кај местото „Краста“, с. Тополчани; Ресен с. Отешево кај Крива Река; Галичица Војтина Планина над с. Љубаништа; Кичево пл. Илиница; Гевгелија - с. Смоквица. * ''Onobrychis alba var. striatula —'' Растение главно ограничено на централните делови на Македонија, и тоа: Велес - Дервен, с. Ногаевци, с. Уланци, (†) с. Енешово, (†) с. Џидимирци, (†) с. Мушанци; Неготино с. Криволак; Овче Поле с. Делисинци; Струмица - с. Велјуса (Г. Црвен-Мицев). * ''Onobrychis alba subsp. laconica —'' познат само на планината Галичица и Бистра на надморска височина до 1900 метри. * ''Onobrychis alba subsp. macedonica —'' познат за Гевгелија над с. Ѓопчели и Демир Капија - над с. Клисура. Се развива исклучиво врз варовник. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == 762t2rgryuysmr60k47c7hk80zgkr25 5616418 5616414 2026-08-25T11:40:58Z Jtasevski123 69538 доп 5616418 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Taxobox | name = ''Onobrychis alba'' | status = | image = | image_caption = | domain_sv = | domain = | regnum_sv = [[Växter]] | regnum = Plantae | divisio_sv = [[Kärlväxter]] | divisio = Tracheophyta | classis_sv = [[Tvåhjärtbladiga blomväxter]] | classis = Magnoliopsida | ordo_sv = [[Ärtordningen]] | ordo = Fabales | familia_sv = [[Ärtväxter]] | familia = Fabaceae | genus_sv = [[Esparsetter]] | genus = Onobrychis | species_sv = | species = '''Onobrychis alba''' | taxon = Onobrychis alba | taxon_authority = | range_map = | range_map_caption = Utbredningsområde | image2 = | image2_caption = | synonyms = |species_authority=([[Waldst.]] & [[Kit.]]) [[Desv.]]}}'''''Onobrychis alba''''' — [[Повеќегодишно растение|многугодишен]] [[Тревесто растение|тревест]] [[Вид (биологија)|вид]] на растение од [[Семејство (биологија)|фамилијата]] [[бобови]] опишан од [[Франц де Паула Адам фон Валдштајн-Вартемберг]] и [[Пал Китајбел]].<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1377-1380}}</ref> == Опис == ''Onobrychis alba'' е повеќегодишно тревесто растение, 50–60 см високо, разгрането уште од основата, со густи прилегнати четинести влакна. [[Лист|Листовите]] се непарно-перести, со 5–10 пара ливчиња; базалните листови со долги лисни дршки, а погорните со многу куси дршки; прилисниците ципести, до половина сраснати меѓусебно, а слободните делови копјести, со долг заострен врв; ливчињата копјести, линејно-копјести до линејни, 6–20 мм долги и 1,5–3 мм широки, на долната страна со прилегнати влакна, а на горната голи.<ref name=":02" /> [[Соцветие|Соцветијата]] се густи, со голем број цветови; дршките на соцветијата 2–3 пати подолги од пазувниот лист; брактеите копјести, со зашилен врв, ципести, со влакна по работ, со врвот допираат до основата на запците на чашката; брактеолите линејни, околу 1 мм долги, бели и ципести.<ref name=":02" /> Чашката е 7–8 мм долга; трубестиот дел 2–2,5 мм долг, гол или со ретки полурасперени влакна, а во основата на запците влакната се многу погусти. Запците на чашката се 2–3,5 пати подолги од трубестиот дел, кон врвот постепено и долго заострени, со долги полурасперени влакна по работ. Кај некои таксони целата чашка по површината е покриена со многу густи куси прилегнати влакна.<ref name=":02" /> Венчето е бело, кремово или бледорозово, со црвени линии. Барјачето е 8–14 мм долго, долго колку лаѓичката или покусо од неа, со надолжни зелени или црвени линии; крилцата 6–7 мм долги; лаѓичката на врвот тапа.<ref name=":02" /> Мешункитесе полукружлесто-триаглести, 5–8 мм долги, густо влакнести, дисковидно сплескани, по површината со неправилни вдлабнатини (фовеоли), а помеѓу нив со 3–5 куси боцки. Широкиот плочест грбен раб со е 2–3 боцки, долги колку самиот раб.<ref name=":02" /> == Варијабилност и подвидови == Познати се следните варијабилности и подвидови:<ref name=":02" /> * ''Onobrychis alba subsp. alba'' * ''Onobrychis alba var. alba'' * ''Onobrychis alba var. rhodopaea'' * ''Onobrychis alba subsp. laconica'' * ''Onobrychis alba subsp. macedonica'' * ''Onobrychis alba subsp. calcarea'' * ''Onobrychis alba var. striatula'' * ''Onobrychis alba var. calcarea'' * ''Onobrychis alba var. echinata'' == Распространетост во Македонија == ''Onobrychis alba'' расте по брдски пасишта и варовнички и силикатни камењари. Растението е широко распространето на скоро цела територија на Македонија, но неговите варијабилности и подвидови се среќаваат на различни места:<ref name=":02" /> * ''Onobrychis alba subsp. alba —'' широко распростането растение на скоро целата територија. * ''Onobrychis alba var. alba —'' типичниот облик е со поограничено распространување и главно се развива врз силикатна подлога. Познат е за територијата помеѓу Скопје и Тетово; Маврово Кожа и с. Врбен; Велес с. Ногаевци, с. Уланци; Прилеп - Селечка Планина; Битола - „Крклинска Тумба" кај с. Кукуречани; Дојран - с. Ѓопчели. * ''Onobrychis alba var. rhodopaea —'' доста често растение по варовничките камењари до 1.700 m. Познато за Скопје - пл. Жеден, с. Орашје, „Козјак“ над Нова Брезница; Жеденска Клисура; Скопска Црна Гора; Таорска Клисура; Ресен - над с. Брајчино; Прилеп - Козјак, Плетвар, Сивец, Дабничка Планина, помеѓу жел. ст. „Бакарно Гумно" и с. Чепигово, с. Тополчани; Македонски Брод - Барбарос; Пробиштип; Кратово; Гевгелија. * ''Onobrychis alba subsp. calcarea —'' широко распространето растение врз варовник, до 1.500 метри надморска височина. Се среќава во Куманово - с. Пезово, с. Пчиња; клисура на р. Пчиња кон с. Летевци и помеѓу с. Кожле и с. Бадар; Велес Гроот, Дервен, с. Чашка; клисура на р. Тополка; клисура на р. Бабуна; Св. Николе - Богословец; Кавадарци - Полошки Манастир; Мариово Витолиште кај „Гола Скрка“; Кичево с. Цер и Баба-Сач; Бистра - над с. Галичник. * ''Onobrychis alba var. echinata —'' широко распространето растение. Познато за Скопска Црна Гора; Скопје - Водно, Катлановска Бања, с. Добри Дол; Жеденска Клисура; Тетово с. Групчин; Таорска Клисура; Велес - с. Чашка, с. Отовица; Штип околината на градот; Кочани околината на градот, с. Истибања; клисура на р. Раец; Прилеп - Сивец, с. Дебреште кај местото „Краста“, с. Тополчани; Ресен с. Отешево кај Крива Река; Галичица Војтина Планина над с. Љубаништа; Кичево пл. Илиница; Гевгелија - с. Смоквица. * ''Onobrychis alba var. striatula —'' Растение главно ограничено на централните делови на Македонија, и тоа: Велес - Дервен, с. Ногаевци, с. Уланци, (†) с. Енешово, (†) с. Џидимирци, (†) с. Мушанци; Неготино с. Криволак; Овче Поле с. Делисинци; Струмица - с. Велјуса (Г. Црвен-Мицев). * ''Onobrychis alba subsp. laconica —'' познат само на планината Галичица и Бистра на надморска височина до 1900 метри. * ''Onobrychis alba subsp. macedonica —'' познат за Гевгелија над с. Ѓопчели и Демир Капија - над с. Клисура. Се развива исклучиво врз варовник. == Наводи == {{Наводи}} {{таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Бобови]] [[Категорија:Повеќегодишни растенија]] jnwzwlppiho5su2c2ctkrxn73i55kk0 5616422 5616418 2026-08-25T11:44:17Z Jtasevski123 69538 5616422 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Taxobox | name = ''Onobrychis alba'' | status = | image = | image_caption = | domain_sv = | domain = | regnum_sv = [[Växter]] | regnum = Plantae | divisio_sv = [[Kärlväxter]] | divisio = Tracheophyta | classis_sv = [[Tvåhjärtbladiga blomväxter]] | classis = Magnoliopsida | ordo_sv = [[Ärtordningen]] | ordo = Fabales | familia_sv = [[Ärtväxter]] | familia = Fabaceae | genus_sv = [[Esparsetter]] | genus = Onobrychis | species_sv = | species = '''Onobrychis alba''' | taxon = Onobrychis alba | taxon_authority = | range_map = | range_map_caption = Utbredningsområde | image2 = | image2_caption = | synonyms = |species_authority=([[Waldst.]] & [[Kit.]]) [[Desv.]]}}'''''Onobrychis alba''''' — [[Повеќегодишно растение|многугодишен]] [[Тревесто растение|тревест]] [[Вид (биологија)|вид]] на растение од [[Семејство (биологија)|фамилијата]] [[бобови]] опишан од [[Франц де Паула Адам фон Валдштајн-Вартемберг]] и [[Пал Китајбел]].<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1377-1380}}</ref> == Опис == ''Onobrychis alba'' е повеќегодишно тревесто растение, 50–60 см високо, разгрането уште од основата, со густи прилегнати четинести влакна. [[Лист|Листовите]] се непарно-перести, со 5–10 пара ливчиња; базалните листови со долги лисни дршки, а погорните со многу куси дршки; прилисниците ципести, до половина сраснати меѓусебно, а слободните делови копјести, со долг заострен врв; ливчињата копјести, линејно-копјести до линејни, 6–20 мм долги и 1,5–3 мм широки, на долната страна со прилегнати влакна, а на горната голи.<ref name=":02" /> [[Соцветие|Соцветијата]] се густи, со голем број цветови; дршките на соцветијата 2–3 пати подолги од пазувниот лист; брактеите копјести, со зашилен врв, ципести, со влакна по работ, со врвот допираат до основата на запците на чашката; брактеолите линејни, околу 1 мм долги, бели и ципести.<ref name=":02" /> Чашката е 7–8 мм долга; трубестиот дел 2–2,5 мм долг, гол или со ретки полурасперени влакна, а во основата на запците влакната се многу погусти. Запците на чашката се 2–3,5 пати подолги од трубестиот дел, кон врвот постепено и долго заострени, со долги полурасперени влакна по работ. Кај некои таксони целата чашка по површината е покриена со многу густи куси прилегнати влакна.<ref name=":02" /> Венчето е бело, кремово или бледорозово, со црвени линии. Барјачето е 8–14 мм долго, долго колку лаѓичката или покусо од неа, со надолжни зелени или црвени линии; крилцата 6–7 мм долги; лаѓичката на врвот тапа.<ref name=":02" /> Мешункитесе полукружлесто-триаглести, 5–8 мм долги, густо влакнести, дисковидно сплескани, по површината со неправилни вдлабнатини (фовеоли), а помеѓу нив со 3–5 куси боцки. Широкиот плочест грбен раб со е 2–3 боцки, долги колку самиот раб.<ref name=":02" /> == Варијабилност == Познати се следните варијабилности:<ref name=":02" /> * ''Onobrychis alba subsp. alba'' * ''Onobrychis alba var. alba'' * ''Onobrychis alba var. rhodopaea'' * ''Onobrychis alba subsp. laconica'' * ''Onobrychis alba subsp. macedonica'' * ''Onobrychis alba subsp. calcarea'' * ''Onobrychis alba var. striatula'' * ''Onobrychis alba var. calcarea'' * ''Onobrychis alba var. echinata'' * ''Onobrychis alba subsp. mairei'' * ''Onobrychis alba subsp. tenoreana'' == Распространетост во Македонија == ''Onobrychis alba'' расте по брдски пасишта и варовнички и силикатни камењари. Растението е широко распространето на скоро цела територија на Македонија, но варијабилностите што се среќаваат во Македонија се застапени на различни места:<ref name=":02" /> * ''Onobrychis alba subsp. alba —'' широко распростането растение на скоро целата територија. * ''Onobrychis alba var. alba —'' типичниот облик е со поограничено распространување и главно се развива врз силикатна подлога. Познат е за територијата помеѓу Скопје и Тетово; Маврово Кожа и с. Врбен; Велес с. Ногаевци, с. Уланци; Прилеп - Селечка Планина; Битола - „Крклинска Тумба" кај с. Кукуречани; Дојран - с. Ѓопчели. * ''Onobrychis alba var. rhodopaea —'' доста често растение по варовничките камењари до 1.700 m. Познато за Скопје - пл. Жеден, с. Орашје, „Козјак“ над Нова Брезница; Жеденска Клисура; Скопска Црна Гора; Таорска Клисура; Ресен - над с. Брајчино; Прилеп - Козјак, Плетвар, Сивец, Дабничка Планина, помеѓу жел. ст. „Бакарно Гумно" и с. Чепигово, с. Тополчани; Македонски Брод - Барбарос; Пробиштип; Кратово; Гевгелија. * ''Onobrychis alba subsp. calcarea —'' широко распространето растение врз варовник, до 1.500 метри надморска височина. Се среќава во Куманово - с. Пезово, с. Пчиња; клисура на р. Пчиња кон с. Летевци и помеѓу с. Кожле и с. Бадар; Велес Гроот, Дервен, с. Чашка; клисура на р. Тополка; клисура на р. Бабуна; Св. Николе - Богословец; Кавадарци - Полошки Манастир; Мариово Витолиште кај „Гола Скрка“; Кичево с. Цер и Баба-Сач; Бистра - над с. Галичник. * ''Onobrychis alba var. echinata —'' широко распространето растение. Познато за Скопска Црна Гора; Скопје - Водно, Катлановска Бања, с. Добри Дол; Жеденска Клисура; Тетово с. Групчин; Таорска Клисура; Велес - с. Чашка, с. Отовица; Штип околината на градот; Кочани околината на градот, с. Истибања; клисура на р. Раец; Прилеп - Сивец, с. Дебреште кај местото „Краста“, с. Тополчани; Ресен с. Отешево кај Крива Река; Галичица Војтина Планина над с. Љубаништа; Кичево пл. Илиница; Гевгелија - с. Смоквица. * ''Onobrychis alba var. striatula —'' Растение главно ограничено на централните делови на Македонија, и тоа: Велес - Дервен, с. Ногаевци, с. Уланци, (†) с. Енешово, (†) с. Џидимирци, (†) с. Мушанци; Неготино с. Криволак; Овче Поле с. Делисинци; Струмица - с. Велјуса (Г. Црвен-Мицев). * ''Onobrychis alba subsp. laconica —'' познат само на планината Галичица и Бистра на надморска височина до 1900 метри. * ''Onobrychis alba subsp. macedonica —'' познат за Гевгелија над с. Ѓопчели и Демир Капија - над с. Клисура. Се развива исклучиво врз варовник. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{wikispecies|Onobrychis alba}} {{таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Бобови]] [[Категорија:Повеќегодишни растенија]] og7na5z07hv0d19e46hljtzmgb50qun 0 1401617 5616419 2026-08-25T11:41:42Z Buli 2648 Создадена страница со: '''Антон Александер фон Вернер''' (германски: *Anton Alexander von Werner*; 9 мај 1843, Франкфурт на Одра — 4 јануари 1915, Берлин) — германски сликар, илустратор и еден од најзначајните претставници на германското историско сликарство во времето на Германското Царств... 5616419 wikitext text/x-wiki '''Антон Александер фон Вернер''' (германски: *Anton Alexander von Werner*; 9 мај 1843, Франкфурт на Одра — 4 јануари 1915, Берлин) — германски сликар, илустратор и еден од најзначајните претставници на германското историско сликарство во времето на Германското Царство. Најпознат е по своите реалистички претстави на политички и воени настани, особено од Француско-пруската војна и обединувањето на Германија. Вернер започнал како чирак на декоративен сликар, а од 1860 година студирал на Берлинската академија за уметности. Во 1862 година го продолжил своето образование на Уметничката академија во Карлсруе, каде што се насочил кон историското сликарство. За време на Француско-пруската војна од 1870–1871 година бил присутен како сликар и сведок на воените настани, што имало трајно влијание врз неговото творештво. Во 1871 година присуствувал на прогласувањето на Германското Царство во Огледалната сала на Версајскиот дворец. Врз основа на тој настан ја создал својата најпозната слика, **„Прогласувањето на Германското Царство во Версај“**, која претставува едно од најпознатите визуелни сведоштва за германското обединување. Од 1875 година бил директор на Берлинската академија за уметности, функција што ја извршувал до својата смрт. Покрај историските композиции, работел и како портретист и илустратор. Неговото творештво е особено значајно поради документарната и историската вредност на неговите претстави на клучните личности и настани од Прусија и раното Германско Царство. ccsm7t321fy0xaacsp9qga5pxfwdzrt 5616420 5616419 2026-08-25T11:43:11Z Buli 2648 5616420 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Anton von werner selbstbildnis 1885.jpg|мини|Автопортрет]] '''Антон Александер фон Вернер''' (германски: *Anton Alexander von Werner*; 9 мај 1843, Франкфурт на Одра — 4 јануари 1915, Берлин) — германски сликар, илустратор и еден од најзначајните претставници на германското историско сликарство во времето на Германското Царство. Најпознат е по своите реалистички претстави на политички и воени настани, особено од Француско-пруската војна и обединувањето на Германија. Вернер започнал како чирак на декоративен сликар, а од 1860 година студирал на Берлинската академија за уметности. Во 1862 година го продолжил своето образование на Уметничката академија во Карлсруе, каде што се насочил кон историското сликарство. За време на Француско-пруската војна од 1870–1871 година бил присутен како сликар и сведок на воените настани, што имало трајно влијание врз неговото творештво. Во 1871 година присуствувал на прогласувањето на Германското Царство во Огледалната сала на Версајскиот дворец. Врз основа на тој настан ја создал својата најпозната слика, „Прогласувањето на Германското Царство во Версај“, која претставува едно од најпознатите визуелни сведоштва за германското обединување. Од 1875 година бил директор на Берлинската академија за уметности, функција што ја извршувал до својата смрт. Покрај историските композиции, работел и како портретист и илустратор. Неговото творештво е особено значајно поради документарната и историската вредност на неговите претстави на клучните личности и настани од Прусија и раното Германско Царство. 61xaa38vkm3zotet0xgmga1vr6l8vyn 5616421 5616420 2026-08-25T11:43:33Z Buli 2648 5616421 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Anton von werner selbstbildnis 1885.jpg|мини|Автопортрет]] '''Антон Александер фон Вернер''' ({{langx|de|Anton Alexander von Werner}}; 9 мај 1843, Франкфурт на Одра — 4 јануари 1915, Берлин) — германски сликар, илустратор и еден од најзначајните претставници на германското историско сликарство во времето на Германското Царство. Најпознат е по своите реалистички претстави на политички и воени настани, особено од Француско-пруската војна и обединувањето на Германија. Вернер започнал како чирак на декоративен сликар, а од 1860 година студирал на Берлинската академија за уметности. Во 1862 година го продолжил своето образование на Уметничката академија во Карлсруе, каде што се насочил кон историското сликарство. За време на Француско-пруската војна од 1870–1871 година бил присутен како сликар и сведок на воените настани, што имало трајно влијание врз неговото творештво. Во 1871 година присуствувал на прогласувањето на Германското Царство во Огледалната сала на Версајскиот дворец. Врз основа на тој настан ја создал својата најпозната слика, „Прогласувањето на Германското Царство во Версај“, која претставува едно од најпознатите визуелни сведоштва за германското обединување. Од 1875 година бил директор на Берлинската академија за уметности, функција што ја извршувал до својата смрт. Покрај историските композиции, работел и како портретист и илустратор. Неговото творештво е особено значајно поради документарната и историската вредност на неговите претстави на клучните личности и настани од Прусија и раното Германско Царство. r3v6w0oxyrd8349fqrbgiaio3b5ft3n 5616424 5616421 2026-08-25T11:44:42Z Buli 2648 5616424 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Anton von werner selbstbildnis 1885.jpg|мини|Автопортрет]] '''Антон Александер фон Вернер''' ({{langx|de|Anton Alexander von Werner}}; 9 мај 1843, Франкфурт на Одра — 4 јануари 1915, Берлин) — германски сликар, илустратор и еден од најзначајните претставници на германското историско сликарство во времето на Германското Царство. Најпознат е по своите реалистички претстави на политички и воени настани, особено од Француско-пруската војна и обединувањето на Германија. Вернер започнал како чирак на декоративен сликар, а од 1860 година студирал на Берлинската академија за уметности. Во 1862 година го продолжил своето образование на Уметничката академија во Карлсруе, каде што се насочил кон историското сликарство. За време на Француско-пруската војна од 1870–1871 година бил присутен како сликар и сведок на воените настани, што имало трајно влијание врз неговото творештво. Во 1871 година присуствувал на прогласувањето на Германското Царство во Огледалната сала на Версајскиот дворец. Врз основа на тој настан ја создал својата најпозната слика, „Прогласувањето на Германското Царство во Версај“, која претставува едно од најпознатите визуелни сведоштва за германското обединување. Од 1875 година бил директор на Берлинската академија за уметности, функција што ја извршувал до својата смрт. Покрај историските композиции, работел и како портретист и илустратор. Неговото творештво е особено значајно поради документарната и историската вредност на неговите претстави на клучните личности и настани од Прусија и раното Германско Царство. [[Категорија:Германски сликари]] seh8d0sfioc51hm91i3sasn5b5yitkx 1 1401618 5616423 2026-08-25T11:44:37Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{Сзр}} 5616423 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 0 1401619 5616426 2026-08-25T11:53:55Z Buli 2648 Создадена страница со: '''Његуши''' ({{lang-me|Његуши}}) — планинско село во [[Црна Гора]], во состав на [[Цетиње|Општина Цетиње]], сместено на падините на [[Ловќен]] во рамките на [[Национален парк Ловќен]]. Селото се наоѓа меѓу [[Цетиње]] и [[Котор]] и историски претставувало средиште на... 5616426 wikitext text/x-wiki '''Његуши''' ({{lang-me|Његуши}}) — планинско село во [[Црна Гора]], во состав на [[Цетиње|Општина Цетиње]], сместено на падините на [[Ловќен]] во рамките на [[Национален парк Ловќен]]. Селото се наоѓа меѓу [[Цетиње]] и [[Котор]] и историски претставувало средиште на [[племе Његуши|племето Његуши]], едно од племињата на [[Стара Црна Гора]]. Името Његуши за првпат е забележано во которските документи во [[1420]] година. Во османлиските даночни дефтери од [[1521]] и [[1523]] година, Његуши биле попишани како населба составена од осум махали, меѓу кои се споменуваат Велји и Мали Залаз, Врба и Жањев До. Со зголемувањето на населението, околу главното населено место постепено се издвоиле повеќе заселби и села. Његуши се особено познати како родно место на членовите на династијата [[Петровиќ-Његош]], која владеела со Црна Гора од крајот на XVII до почетокот на XX век. Во Његуши се родени повеќе значајни членови на династијата, меѓу кои [[Петар II Петровиќ-Његош]] и [[Никола I Петровиќ-Његош]]. Историската област Његуши постепено се проширила и опфатила повеќе населби околу Његушкото Поле. Меѓу традиционалните населби на племенската област се наведуваат Дуги До, Вељи Крај, Хераковиќи, Раичевиќи, Копито, Врба, Жањев До, Велји и Мали Залаз, а подоцна во племенската област биле вклучени и Мирац и Мајстори. Во современо време Његуши се познати и по традиционалните производи [[његушки пршут]] и [[његушки сир]], кои претставуваат карактеристичен дел од црногорската гастрономија. Според пописот од [[2011]] година, селото имало 35 жители. 9utqbh5jxnpb3xukut0otdgrxayngkn 5616427 5616426 2026-08-25T11:54:40Z Buli 2648 5616427 wikitext text/x-wiki '''Његуши''' ({{lang-me|Његуши}}) — планинско село во [[Црна Гора]], во состав на [[Цетиње|Општина Цетиње]], сместено на падините на [[Ловќен]] во рамките на [[Национален парк Ловќен]]. Селото се наоѓа меѓу [[Цетиње]] и [[Котор]] и историски претставувало средиште на [[племе Његуши|племето Његуши]], едно од племињата на [[Стара Црна Гора]]. == Историја == Името Његуши за првпат е забележано во которските документи во [[1420]] година. Во османлиските даночни дефтери од [[1521]] и [[1523]] година, Његуши биле попишани како населба составена од осум махали, меѓу кои се споменуваат Велји и Мали Залаз, Врба и Жањев До. Со зголемувањето на населението, околу главното населено место постепено се издвоиле повеќе заселби и села. Његуши се особено познати како родно место на членовите на династијата [[Петровиќ-Његош]], која владеела со Црна Гора од крајот на XVII до почетокот на XX век. Во Његуши се родени повеќе значајни членови на династијата, меѓу кои [[Петар II Петровиќ-Његош]] и [[Никола I Петровиќ-Његош]]. Историската област Његуши постепено се проширила и опфатила повеќе населби околу Његушкото Поле. Меѓу традиционалните населби на племенската област се наведуваат Дуги До, Вељи Крај, Хераковиќи, Раичевиќи, Копито, Врба, Жањев До, Велји и Мали Залаз, а подоцна во племенската област биле вклучени и Мирац и Мајстори. Во современо време Његуши се познати и по традиционалните производи [[његушки пршут]] и [[његушки сир]], кои претставуваат карактеристичен дел од црногорската гастрономија. Според пописот од [[2011]] година, селото имало 35 жители. 4fucvtkde48nvfkb1f4zi22rd2oi9v5 5616428 5616427 2026-08-25T11:54:58Z Buli 2648 5616428 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |official_name = Njeguši |other_name = |native_name = Његуши |nickname = |settlement_type = [[Village]] |motto = |image_skyline = View over Njegusi.jpg |imagesize = |image_caption = View over Njeguši with the [[Bay of Kotor]] in the background, 2012 |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = |pushpin_map = Montenegro |pushpin_label_position = bottom<!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = Location within Montenegro |pushpin_mapsize = <!-- Location ------------------> |subdivision_type = Country |subdivision_name = {{MNE}} |subdivision_type1 = [[Municipalities of Montenegro|Municipality]] |subdivision_name1 = [[File:Cetinje Coat-of-Arms.svg|14px]] [[Cetinje Municipality|Cetinje]] |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |established_title = |established_date = |area_magnitude = |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = |area_land_km2 = |population_as_of = 2011 |population_footnotes = |population_note = |population_total = 35 |population_density_km2 = |timezone = [[Central European Time|CET]] |utc_offset = +1 |timezone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] |utc_offset_DST = +2 |coordinates = {{coord|42.4331|N|18.8283|E|source:kolossus-frwiki|display=title}} |elevation_footnotes = |elevation_m = |elevation_ft = |postal_code_type = |postal_code = |area_code = |blank_name = |blank_info = |website = |footnotes = }} '''Његуши''' ({{lang-me|Његуши}}) — планинско село во [[Црна Гора]], во состав на [[Цетиње|Општина Цетиње]], сместено на падините на [[Ловќен]] во рамките на [[Национален парк Ловќен]]. Селото се наоѓа меѓу [[Цетиње]] и [[Котор]] и историски претставувало средиште на [[племе Његуши|племето Његуши]], едно од племињата на [[Стара Црна Гора]]. == Историја == Името Његуши за првпат е забележано во которските документи во [[1420]] година. Во османлиските даночни дефтери од [[1521]] и [[1523]] година, Његуши биле попишани како населба составена од осум махали, меѓу кои се споменуваат Велји и Мали Залаз, Врба и Жањев До. Со зголемувањето на населението, околу главното населено место постепено се издвоиле повеќе заселби и села. Његуши се особено познати како родно место на членовите на династијата [[Петровиќ-Његош]], која владеела со Црна Гора од крајот на XVII до почетокот на XX век. Во Његуши се родени повеќе значајни членови на династијата, меѓу кои [[Петар II Петровиќ-Његош]] и [[Никола I Петровиќ-Његош]]. Историската област Његуши постепено се проширила и опфатила повеќе населби околу Његушкото Поле. Меѓу традиционалните населби на племенската област се наведуваат Дуги До, Вељи Крај, Хераковиќи, Раичевиќи, Копито, Врба, Жањев До, Велји и Мали Залаз, а подоцна во племенската област биле вклучени и Мирац и Мајстори. Во современо време Његуши се познати и по традиционалните производи [[његушки пршут]] и [[његушки сир]], кои претставуваат карактеристичен дел од црногорската гастрономија. Според пописот од [[2011]] година, селото имало 35 жители. 6wxzsxz814o5rgbx8oxn42u55b5n6s1 5616429 5616428 2026-08-25T11:56:43Z Buli 2648 5616429 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |official_name = Његуши |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = [[Село]] |motto = |image_skyline = View over Njegusi.jpg |imagesize = |image_caption = Поглед на Његуши и [[Которски Залив|Которскиот Залив]] во позадина, 2012 |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = |pushpin_map = Montenegro |pushpin_label_position = bottom<!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = Location within Montenegro |pushpin_mapsize = <!-- Location ------------------> |subdivision_type = Country |subdivision_name = {{MNE}} |subdivision_type1 = [[Општини во Црна Гора|Општина]] |subdivision_name1 = [[File:Cetinje Coat-of-Arms.svg|14px]] [[Општина Цетиње|Цетиње]] |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |established_title = |established_date = |area_magnitude = |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = |area_land_km2 = |population_as_of = 2011 |population_footnotes = |population_note = |population_total = 35 |population_density_km2 = |timezone = [[Central European Time|CET]] |utc_offset = +1 |timezone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] |utc_offset_DST = +2 |coordinates = {{coord|42.4331|N|18.8283|E|source:kolossus-frwiki|display=title}} |elevation_footnotes = |elevation_m = |elevation_ft = |postal_code_type = |postal_code = |area_code = |blank_name = |blank_info = |website = |footnotes = }} '''Његуши''' ({{lang-me|Његуши}}) — планинско село во [[Црна Гора]], во состав на [[Цетиње|Општина Цетиње]], сместено на падините на [[Ловќен]] во рамките на [[Национален парк Ловќен]]. Селото се наоѓа меѓу [[Цетиње]] и [[Котор]] и историски претставувало средиште на [[племе Његуши|племето Његуши]], едно од племињата на [[Стара Црна Гора]]. == Историја == Името Његуши за првпат е забележано во которските документи во [[1420]] година. Во османлиските даночни дефтери од [[1521]] и [[1523]] година, Његуши биле попишани како населба составена од осум махали, меѓу кои се споменуваат Велји и Мали Залаз, Врба и Жањев До. Со зголемувањето на населението, околу главното населено место постепено се издвоиле повеќе заселби и села. Његуши се особено познати како родно место на членовите на династијата [[Петровиќ-Његош]], која владеела со Црна Гора од крајот на XVII до почетокот на XX век. Во Његуши се родени повеќе значајни членови на династијата, меѓу кои [[Петар II Петровиќ-Његош]] и [[Никола I Петровиќ-Његош]]. Историската област Његуши постепено се проширила и опфатила повеќе населби околу Његушкото Поле. Меѓу традиционалните населби на племенската област се наведуваат Дуги До, Вељи Крај, Хераковиќи, Раичевиќи, Копито, Врба, Жањев До, Велји и Мали Залаз, а подоцна во племенската област биле вклучени и Мирац и Мајстори. Во современо време Његуши се познати и по традиционалните производи [[његушки пршут]] и [[његушки сир]], кои претставуваат карактеристичен дел од црногорската гастрономија. Според пописот од [[2011]] година, селото имало 35 жители. e1zwlmfls281stknhr60m30ws0ke4xo 5616430 5616429 2026-08-25T11:57:50Z Buli 2648 /* Историја */ 5616430 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |official_name = Његуши |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = [[Село]] |motto = |image_skyline = View over Njegusi.jpg |imagesize = |image_caption = Поглед на Његуши и [[Которски Залив|Которскиот Залив]] во позадина, 2012 |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = |pushpin_map = Montenegro |pushpin_label_position = bottom<!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = Location within Montenegro |pushpin_mapsize = <!-- Location ------------------> |subdivision_type = Country |subdivision_name = {{MNE}} |subdivision_type1 = [[Општини во Црна Гора|Општина]] |subdivision_name1 = [[File:Cetinje Coat-of-Arms.svg|14px]] [[Општина Цетиње|Цетиње]] |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |established_title = |established_date = |area_magnitude = |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = |area_land_km2 = |population_as_of = 2011 |population_footnotes = |population_note = |population_total = 35 |population_density_km2 = |timezone = [[Central European Time|CET]] |utc_offset = +1 |timezone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] |utc_offset_DST = +2 |coordinates = {{coord|42.4331|N|18.8283|E|source:kolossus-frwiki|display=title}} |elevation_footnotes = |elevation_m = |elevation_ft = |postal_code_type = |postal_code = |area_code = |blank_name = |blank_info = |website = |footnotes = }} '''Његуши''' ({{lang-me|Његуши}}) — планинско село во [[Црна Гора]], во состав на [[Цетиње|Општина Цетиње]], сместено на падините на [[Ловќен]] во рамките на [[Национален парк Ловќен]]. Селото се наоѓа меѓу [[Цетиње]] и [[Котор]] и историски претставувало средиште на [[племе Његуши|племето Његуши]], едно од племињата на [[Стара Црна Гора]]. == Историја == Името Његуши за првпат е забележано во которските документи во [[1420]] година. Во османлиските даночни дефтери од [[1521]] и [[1523]] година, Његуши биле попишани како населба составена од осум махали, меѓу кои се споменуваат Велји и Мали Залаз, Врба и Жањев До. Со зголемувањето на населението, околу главното населено место постепено се издвоиле повеќе заселби и села. Његуши се особено познати како родно место на членовите на династијата [[Петровиќ-Његош]], која владеела со Црна Гора од крајот на XVII до почетокот на XX век. Во Његуши се родени повеќе значајни членови на династијата, меѓу кои [[Петар II Петровиќ-Његош]] и [[Никола I Петровиќ-Његош]]. Историската област Његуши постепено се проширила и опфатила повеќе населби околу Његушкото Поле. Меѓу традиционалните населби на племенската област се наведуваат Дуги До, Вељи Крај, Хераковиќи, Раичевиќи, Копито, Врба, Жањев До, Велји и Мали Залаз, а подоцна во племенската област биле вклучени и Мирац и Мајстори. Во современо време Његуши се познати и по традиционалните производи [[његушки пршут]] и [[његушки сир]], кои претставуваат карактеристичен дел од црногорската гастрономија. Според пописот од [[2011]] година, селото имало 35 жители. [[Категорија:Населени места во Црна Гора]] 7l0l6jc5dqfzy0upx46m9q854wry2h3