Википедија mkwiki https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Медиум Специјална Разговор Корисник Разговор со корисник Википедија Разговор за Википедија Податотека Разговор за податотека МедијаВики Разговор за МедијаВики Предлошка Разговор за предлошка Помош Разговор за помош Категорија Разговор за категорија Портал Разговор за Портал TimedText TimedText talk Модул Разговор за модул Event Event talk 0 1263 5640948 5620835 2026-10-05T20:30:22Z P.Nedelkovski 47736 поврзница 5640948 wikitext text/x-wiki {{другизначења}} {{краток опис|Македонски револуционер и деец на МРО}} {{Инфокутија Воено лице | име = Ѓорѓи Николов Делчев | живеел = [[4 февруари]] [[1872]] - [[4 мај]] [[1903]] | слика = [[Податотека:G Delchev.jpg|250px]] | опис = македонски револуционер и национален херој | прекар = ''Гоце'' {{•}} ''Срцето на револуционерна Македонија'' {{•}} ''Душата на Внатрешната организација'' <ref name="PAVEL">Павел Делирадев, Яне Сандански, Софија, 1946</ref> {{•}} ''Балкански и македонски [[Џузепе Гарибалди|Гарибалди]]'' <ref name="HRISTO" /> {{•}} ''Македонски [[Васил Левски|Левски]]'' <ref>Димо Хаџи Димов, Македонско дело, 25. XI. 1930, 3</ref> {{•}} [[Ахил]] <ref>Х. А. Полјански, Псевдонимите во македонското национално-револуционерно движење, Гласник, I/2, 1957</ref> {{•}} ''Кант’л шејтан'' <ref group="ˣ" name="xx_55"/> | роден-место = [[Кукуш]], [[Егејска Македонија]] | починал-место = [[Баница (Серско)|Баница]], [[Серско]], [[Егејска Македонија]] | држава = [[Македонско национално движење]] | гранка = | служба-време = [[1894]] - [[1903]] | чин = [[Задгранично претставништво|задграничен претставник]] {{•}} [[војвода]] {{•}} [[Главен инспектор на Четничкиот институт|главен инспектор на четите]] | единици = [[Четнички институт на ТМОРО|Четнички институт]] | командувал = [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] | битки = [[Борба за Македонија]] {{•}} [[Битка кај Баница]] | одличја = | занимања = учител }} {{multiple image<!-- begin stack of images, scroll down for article --> |direction = vertical | width = 300 |image1 = Sifrirana azbuka za konspirativnata prepiska na Organizacijata, sostavena od Goce Delcev.jpg|caption1 = Шифрирана азбука за конспиративна преписка на Револуционерната организацијата, составена од Гоце Делчев<br> |image2 =Гоце Делчев, Споменик - Скопје.jpg |caption2 =Споменик на Гоце Делчев, плоштад Македонија, Скопје<br> |image3 =Goce Delčev sarkofag.JPG|caption3 =Мермерен саркофаг во кој почиваат земните останки на Гоце <br> | image4 =|caption4 =<br> }}<!-- End stack of images, article text starts below --> '''Ѓорѓи Николов Делчев''', попознат како '''Гоце Делчев''' ({{роден во|Кукуш}}, {{роден на|4|февруари|1872}} - [[Баница (Серско)|Баница]], {{починат на|4|мај|1903}}) — [[Македонци|македонски]] национален херој, учесник во македонското револуционерно движење, деец на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]], ''апостол'' и ''срцето на револуционерна Македонија,''<ref>[[Ефтим Спространов|Евтим Спространов]]. Дневник, Т.I (1901-1907), Предговор Александър Гребенаров, Съставители: Гребенаров, Ал., Милкана Бошнакова, Георги Царев. С. 1994</ref> идеолог, организатор и водач на македонското револуционерно националноослободително движење кон крајот на [[XIX век|XIX]] и почетокот на [[XX век]].<ref name="DIMEVSKI">Димитар Димески, Македонското национално движење во Битолскиот Вилает (1893-1903), II издание, Скопје, 1982</ref> Во Бугарија исто така му оддаваат почит на Делчев како национален херој. Се школувал во [[Кукуш]], каде што завршил прогимназиско образование (1879– 1887), во [[Солун]], во [[Солунска машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“|Солунската машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“]] каде што раководел таен ученички револуционерен кружок, и во [[Софија]] во Военото училиште (1891–1894). Се вратил во Македонија (1894) и во [[Штип]] бил учител во [[Ново Село (Штипско)|Ново Село]]. Тука се сретнал со [[Даме Груев]] и се вклучил во раководењето на Македонска револуционерна организација. Тој ја проширил мрежата на Организацијата (пролетта 1895 г.) и преку [[Виница]] организирал тајни канали. Во [[Солун]] учествувал на советувањето со водечките личности на Организацијата: [[Даме Груев]], [[Пере Тошев]] и др. за заземање став кон [[Македонски комитет|Македонскиот комитет]] основан во [[Софија]]. Во септември бил назначен за директор на училиштето во [[Штип]]. Пред крајот на декември 1895 г. Делчев ополномоштен од ЦК на МРО, отпатувал во Софија на разговори со [[Македонски комитет|Македонскиот комитет]] и неговиот придонес кон македонското дело, меѓутоа разговорите биле неуспешни. Организирал [[Погранични пунктови на Македонската револуционерна организација|пунктови на МРО]] во [[Ќустендил]] и во [[Дупница]] (во почетокот на 1896), а во февруари во [[Штип]] организирал протестна демонстрација против власта. Учествувал на [[Солунски конгрес од 1896 година|Солунскиот конгрес]] на кој била усвоена нова идеологија и стратегија во дејствувањето. Со [[Ѓорче Петров]] ги изработиле новиот [[Устав на ТМОРО|Устав]] и [[Правилник на ТМОРО|Правилник]] на Организацијата. Во текот на [[Донева афера|Доневата афера]] поради недостаток на докази бил ослободен, меѓутоа во мај повторно бил уапсен и спроведен во [[Скопје]] каде што бил затворен во [[Куршумли-ан]], но повторно бил ослободен. Сепак аферата го свртела вниманието на турските власти кон Делчев. Во септември бил назначен за главен учител (директор) во [[Банско]] од каде што ја продолжил дејноста за ширење на мрежата на Револуционерната организација. Се откажал од учителската должност и целосно се посветил на македонското ослободително дело. Ја презел должноста на [[Задгранично претставништво|задграничен претставник]] на [[МРО]] во [[Софија]]. Со писмо до католичкиот надбискуп во [[Пловдив]], Менини на [[Ватикан]] му ја претставил целта на македонската борба: ''да се исправи неправедното решение на Берлинскиот конгрес за Македонија и за добивање полна политичка автономија.'' По [[Солунска афера|Солунската афера]], Делчев и Ѓорче Петров, како задгранични претставници, ги презеле надлежностите на [[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]]. По добиеното известување за апсењето на членовите на [[Централен комитет на МРО|ЦК]] во [[Солун]], со [[Ѓорче Петров]] во средината на март издале инструктивно писмо до окружните, до околиските и до селските комитети, како и до војводите на четите, за продолжување на дејствувањето според постојната програма. Делчев бил посветен на функционирањето на тајните канали, курирската служба, [[Тајна пошта на МРО|тајната пошта]], обезбедувањето материјални средства и снабдувањето на Организацијата со оружје, со муниција, со револуционерна литература и со весници. Организирал производство на бомби и експлозиви во с. Саблер (Ќустендилско), [[Бургас]], Пловдив, а потоа и на Св. Гора (меѓу [[Зографски манастир|Зографскиот манастир]] и [[Хиландар]]). Тој е основач на [[Четнички институт на ТМОРО|Четничкиот институт]] и творец и воспитувач на првите организациско-агитациони чети и војводи. Заедно со [[Ѓорче Петров]] изработиле [[Правилник за четите на ТМОРО|Правилник за четите]]. Со формирањето на селската милиција била доградена четничката организација, која непосредно ја раководел Делчев, со статус на главен ревизор. Револуционерната организација ја презела на дело судската и извршната власт. Дејствувала [[Подземна република|тајна македонска држава]] во [[Османлиското Царство]]. За зацврстување на редовите во Организацијата Делчев извршил неколку инструктивни обиколки. Во зимата на 1900 година тој ги обиколил комитетите во Одринско, со цел подобра координација меѓу македонските и тракиските револуционери. Од август 1901 до март 1902 година Делчев ги обиколил и комитетите во централниот и во западниот дел од Македонија. Тој исто така го предводел конгресот на Одринскиот револуционерен округ одржан во [[Пловдив]], во април 1902 година, а потоа Делчев презел обиколка и во централните [[Родопи]]. На крајот од септември жестоко го осудил [[Горноџумајско востание|Горноџумајското востание]]. Делчев го отфрлил решението на [[Солунски конгрес од 1903|Солунскиот конгрес од 1903 година]] за кревање востание и со чета заминал во внатрешноста на Македонија со раководните кадри да издејствува повлекување на решението за масовно востание. Во април, во [[Солун]] се сретнал со [[Даме Груев]], којштотуку се вратил од заточение, двајцата се договориле востанието да се води со засилени четнички дејствија и терористички акции. Од [[Солун]] се упатил за [[Сер]]ско на закажаниот конгрес на [[Серски револуционерен округ|Серскиот револуционерен округ]]. Пристигнал во селото [[Баница]], Серско на [[3 мај (настани)|3 мај]]. Војската го опколила селото и во борбата утрото загинал Делчев, бескомпромисниот борец за [[самостојна македонска држава]]. ==Потекло== {{quote|''Потеклото и семејната средина се фундаментален елемент во биографијата на една личност. Тие го обусловуваат неговиот живот во неговата најрана фаза, а оставаат траги во целокупната негова натамошна дејност...''|'''Христо Андонов-Полјански'''|'''Гоце Делчев и неговото време'''}} {{панорама|Кукуш.jpg|900px|Кукуш}} ===Кукуш=== {{Главна|Кукуш}} {{quote|''(Кукуш б.н) е вечниот оган, кој тлеел како жив јаглен под пепелта на ропството...''|'''Крум Христов'''|'''„Гоце Делчев“''' <ref name="KRUM" />}} Кукуш се наоѓа 35 километри северно од [[Солун]]. Тој е расположен на една ридеста месност, која на североисток се слева со [[Круша Планина]] (Карадаг) и е сред една од најбогатите рамнини во [[Македонија (регион)|Македонија]]. Го опфаќа пространството во југозападниот правец на Долновардарската низина, во подножјето на не толку високиот рид ''Свети Ѓорѓија'', заштитник на [[Кукуш]]. Во последната деценија на [[XIX век]], градот имал 12.000 жители, односно 2.000 македонски куќи и 200 турски <ref name="VANCO" />. Градот бил основан како вакафско село, меѓутоа постепено ја менувал својата народносна структура и станал типична македонска средина, во која се создале услови за развој на македонската просвета и култура. Градот одиграл голема улога во текот на македонското преродбеничко движење во средината на XIXвек. Во Кукуш излезот за македонската национална самобитност бил побаран преку Унија со [[Римокатоличка црква|римокатоличката црква]] <ref name="VANCO" />. Во него работеле истакнати македонски преродбеници: [[Димитрија Миладинов]], [[Рајко Жинзифов]], [[Партенија Зографски]] и [[Кузман Шапкарев]]. Поради својата пробуденост [[Кукуш]] бил наречен ''Политичко гнездо'' <ref name="HRISTO" />, а градот бил овековечен во незаборавната [[Т'га за југ - Константин Миладинов|Т'га за југ]] од [[Константин Миладинов]] <ref>Димитар Димески, Гоце Делчев, Битола, 1990</ref>. Културно-политичката атмосфера која била создадена во родното место на Гоце Делчев, благотворно повлијаела врз изградувањето на идниот организатор на македонското национално-ослободително движење <ref name="HRISTO" />. === Делчеви === {{Главна|Делчеви}} {{quote|''Во пронаоѓачката нежност македонската мајка измислила за своите деца десетина нагалени имиња. И затоа синот на Султана Делчева ќе се нарече Ѓорѓи само во крштелното сведителство, во некои стари тефтери и во строгите официјално документи, каде што името се запишува, без да се изговара. Но мајката уште од првиот ден ќе го нарече така, нагалено, како што со гордост, со љубов ќе го нарече целиот народ...''|'''Крум Христов'''|'''„Гоце Делчев“''' <ref name="KRUM" />}} [[Податотека:Sultana-Delcheva.jpg|мини|лево|150п|[[Султана Нурџиева Делчева]]]] {{Македонски Пантеон на бессмртните предводници на македонската револуционерна епопеа}} [[Никола Делчев]], таткото на Гоце, потекнувал од еснафско семејство, а и самиот тој бил еснаф. Неговиот неподвижен имот се состоел од куќа, дуќан, околу шест декари лозја, од кои сам правел вино и ракија, околу осум декари ниви близу до Кукуш. Никола држел [[крчма]] на житниот пазар во Кукуш, а на пазарниот ден ([[четврток]]) станувал и гостилничар. [[Никола Делчев]] водел трговија со жито и имал [[мандра]] од неколку стотини овци (околу 600-700). [[Гоце Имов]], пријател на Гоце Делчев, во своите ''Спомени'' <ref>Гоце Имов, Един спомен за Гоце Делчев, Гоцев лист I/1, 1933</ref>, истакнал дека неговиот татко и таткото на Гоце се занимавале со трговија на овци, кои ги купувале напролет и ги продавале есента кај трговци дојдени од [[Цариград]] или [[Анадолија]]. Кога немало трговци на жива стока, неа ја колеле и ја солеле за [[пастрма]], а потоа ја испраќале за [[Драма (град)|Драма]], [[Кавала]], [[Сер]] и [[Солун]]. Во културно-општествениот живот на Кукуш, Никола активно учествувал. Никола бил строг и правичен, оттаму неговиот патријархален однос не создал инфериорни личности од неговите деца. ''Напротив, сите тие израснале во самосвесни и слободољубиви индивидуи'' <ref name="HRISTO">Христо Андонов - Полјански, Гоце Делчев и неговото време, Култура, Скопје, 1978</ref>. Мајката на Гоце, Султана, е родена околу 1845-1850 година во селото [[Морарци]] (Мурарци), Кукушко. Ова село било едно од најголемите села и заедно со Кукуш стоело на чело на [[Борба против Цариградската патријаршија|борбата против Цариградската патријаршија]]. Во селото бил познат родот на Јанев Нуриџиев, од кој потекнувала мајката на Гоце. За нејзиното потекло не се знае ништо повеќе. Султана била убава и скромна мома. Таа со Никола Делчев имале пет ќерки ([[Руша Делчева|Руша]], Цоца, Тина, Лика и Елена) и четири сина (Гоце, [[Димитар Делчев|Мицо]], [[Милан Делчев|Милан]] и [[Христо Делчев|Христо]]) <ref name="LIKA">Юрукова Лика Чопова, Спомени за семейството на Гоце Делчев, ''Септември'' VI (1953)</ref>. Ѓорѓи (Гоце) Делчев е роден на [[23 јануари]], [[Јулијански календар|стар стил]], односно на [[4 февруари]] по [[Грегоријански календар|нов стил]], 1872 година во Кукуш. Ѓорѓи Делчев од својата мајка Султана, бил нагалено наречен ''Гоце'', име кое било често во Кукуш. Името Гоце е галовен облик од името Ѓорѓи, а тоа е резултат од широкото распространето словенизирање на старите, од туѓ корен, христијански лични имиња. Во политичката терминологија на македонската револуционерна борба, името Гоце станало синоним на храброст и чесност. Затоа и е речено дека: ''Гоце! Секој Македонец би сакал да ја отвори книгата на тој живот.'' <ref name="KRUM">Крум Христов, Гоце Делчев, София, 1955</ref>. ===Детски години=== {{quote|''(Гоце б.н) расте под необичната строгост на татка си и под претераната благост на мајка си... Строгиот бај Никола, кој сака со едно негово поткашлување од улицата целата куќа да биде на нозе, не направи од Гоцета некој треперко. Еднаш налутениот домаќин подига рака над којзнае во што згрешената домаќинка, петгодишниот син, обично доста кроток, се фрли меѓу скараните родители со молњи во очите и го принудил татка си да си ги преапе усните. - Мекосрдечната стрина Султана, која припаднува од секое млако нерасположение на копнеената рожба, која се мачи да ги задоволи и најфантастичните барања на својот цар на царевите, не направи од него разгален прокопсаник...''|'''Пејо Јаворов'''|'''„Гоце Делчев“''' <ref name="KRUM" />}} [[Податотека:Nikola-Delchev.jpg|лево|мини|150п|[[Никола Делчев]]]] Гоце половина од својот живот го поминал во Кукуш. Тоа е првата фаза што го опфаќа неговото детство. Гоце рано пројавил позитивни карактерни особини. Тој уште како петгодишник, при една меѓусебна расправа на родителите, вербално се обидел да ја заштити својата мајка Султана, притоа покажал завидна храброст пред неговиот татко. Уште од тогаш кај Гоце се развило чувството за заштита на послабите и потчинетите <ref name="DIME" />. Најраните години Гоце, сè до неговото заминување на училиште, минале низ еден период на немирни години. Кукушани и понатаму ја воделе [[Борба против Цариградската патријаршија|борбата против Цариградската патријаршија]]. Кукушани во [[февруари]] [[1874]] година одново минале кон унија со [[Римокатоличка црква|Римокатоличката црква]] (''II Бугарска Унија'') <ref>Bulgaria, Oxford history of modern Europe, R. J. Crampton, Oxford University Press, 2007, ISBN 0198205147, p. 74-77.</ref><ref group="ˣ" name="x1_55"/><ref group="ˣ" name="x2_55"/><ref group="ˣ" name="x3_55"/> со што започнало во Кукуш и во околијата повторно да се шири унијатското влијание. Причината за вториот премин кон унијата е лошото однесување на грчкото духовништво кон населението <ref name="TV">Туше Влахов, Възраждането в г. Кукуш, Исторически преглед XVI/6, 1960</ref>. Од [[1875]] година како нов фактор во Кукуш започнала да се наметнува [[Бугарската егзархија]], меѓутоа таа не успеала да се зацврсти во Кукуш, а според германскиот истражувач Р. Мах, Егзархијата во градот била официјално претставена но немала свој владика <ref>R. Mach, The Bulgarian Exarchate, Its History and Extent of its Autority in Turky, London, 1907</ref>. Во периодот помеѓу [[1874]] - [[1879]] година се случиле повеќе значајни настани. Во мај 1874 година во Кукуш бил празнуван празникот на браќата [[Св. Кирил и Методиј]], а веќе почнале да се јавуваат и личности со револуционерен дух. [[Иван Хаџи Николов]] во своите спомени истакнува дека на поттик на босанското востание од септември 1875 година, почнал да размислува: ''Како ние од Кукуш можеме да востанеме, и најпосле дојдов до јасна претстава за она што треба да правам, а имено, дека треба да се основе револуционерна организација која да го подготви населението на востание'' <ref name="HRISTO" />. Подвигот бил неуспешен, меѓутоа Кукушани веќе биле револуционерно настроени и раздвижени. Во текот на [[Кресненско востание|Кресненското востание]], од Кукуш и неговата околина имало неколку души на доброволци. Тие се сретнуваат во списокот на ''Македонскиот востанички комитет'' <ref name="HRISTO" />, како и во петтата четата на [[Ѓорѓија Пулевски]]. Во таква револуционерна раздвиженост на кукушани минувале детските години на Гоце. == Образование == ===Прогимназија === {{quote|''Като дете беше многу буен, оште от малечук сè сус пиштоле и каму играјше. Другаруваше ус деца като него. Еднаш мајка ни му се скара оти другарува ус Турчта и Ѓупча. А он ѝ одговори: - И оние се људе, ма мале...''|'''Д. Г. Заров'''|'''„Еден час при жената...“''' <ref>, Еднин час при жената, която 40 години непрекъснато носи траур. - Гоце. Възспомнителен лист 1938 (Во листови - НУБ, Скопје)</ref>}} [[Податотека:Hristo Buchkov Kukush SBMG.JPG|мини|лево|150п|[[Христо Бучков]]]][[Податотека:Gotse Delchev letter to Nikola Maleshevski 1899-06-10 page 4.jpg|200п|мини|Ракопис на Гоце Делчев]] Во учебната 1878/1879 година Гоце во прво одделение на прогимназијата во Кукуш. Најпрво бил во унијатското, а потоа се префрлил во егзархиското училиште. Тој бил примерен ученик, внимателен и желен за знаење. Покрај учењето, Гоце му помагал на својот татко во работата, а од него се научил на самодисциплина. Тој не ги одбегнувал секојдневните детски игри. Според едно сведоштво: :''... (Гоце б.н) си игра само кога не е во крчмата, или на работа, или има за учење за утрешниот ден. Другарите знаат кога е слободен и тогаш го бараат. Гоце не смее да се впушта во тепаници или игри што можат да доведат до повреди, зошто вечерта ќе биде строго казнет, а освен тоа веќе нема да биде пуштен да игра. Саканата игра на Гоцета е кајнаците. Нему му е дозволено да игра само со определени деца од малото. - Тоа било игра на мајсторија (вештина). Колку и да бил Гоце опитен, Гоце Такеџиев го надминувал...'' <ref name="STAMAT">Ст. Стаматов, Спомени за Гоце Делчев, София, 1935</ref> Како дете, Гоце другарувал со Македончиња, Турчиња и Ромчиња, а меѓу нив не правел никаква разлика. Тука лежат корените на неговата интернационална ширина <ref>П. К. Яворов, Съчинения в три тома, т. 3 проза /ГОце Делчев/, София, 1971 г.</ref>. На Гоце отсекогаш му биле туѓи крајниот [[национализам]], [[шовинизам]] и национална омраза <ref name="DIME" />. Покрај игрите и училиштето, Гоце го сакал дружењето со возрасните граѓани, особено со една група на побудни и поучени кукушани. Меѓу нив биле: [[Христо Бучков]], Дино Попгутов и Поне Икиљулев. Бучков му раскажувал за далечните земји, а Икиљулев му носел книги што ги земал од кукушките учители. Гоце земал книги и од училиштето. Во училишната библиотека во Кукуш имало книги од западноевропските и руските писатели и по некоја стара класика. Меѓу нив се наоѓале: биографијата на [[Александар Македонски]], житијата на [[Св. Климент]], дела на [[Гете]], [[Молиер]], [[Шекспир]], [[Виктор Иго]], [[Пушкин]], [[Гогољ]], [[Достоевски]] итн. Има претпоставки дека постоела и тајна револуционерна литература, а се примале и весници и литература. Во таква средина се одвивало школувањето на Гоце во основното и прогимназиското училиште. Во учебната 1886/1887 година, Гоце го завршил третиот клас при прогимназијата и сакал да замине за [[Солун]] за да го продолжи школувањето. Меѓутоа [[Никола Делчев]] сакал својот син да го наследи во работата и го дал Гоце за чирак во бакалницата на Христо Басмаџиев. Но увидел дека неговиот син е повеќе склон кон учењето и книгите, а Христо Бучков и Поне Икиљулев го убедувале Никола да го испрати својот син на школување во [[Солун]] <ref name="PEJO">П. К. Яворов, Гоце Делчев. Издание на Олчевата книжарница, 1904</ref>. Настапила нова етапа во животот на Гоце, ''чекор повеќе кон откривањето на светот, на Македонија'' <ref name="HRISTO" />. === Солунска машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“=== {{Главна|Солунска машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“}} {{quote|''Солун како економски, политички и културен центар на Македонија, апсорбирал значаен дел од македонското граѓанство. Перспективите што се отворале од тука биле примамливи за младата македонска интелигенција, посебно за револуционерно настроените... Грците фантазирале за грчки Солун, Бугарите за бугарски, Србите за српски. Меѓутоа Македонците националисти се надеваат да видат во Солун нов Белград, нова Софија - престолнина на својата идна автономија... Солун... требало да одигра голема историска улога за македонскиот народ...''|'''Ванчо Ѓорѓиев'''|'''„Слобода или смрт...“''' <ref name="VANCO">Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или смрт, Македонското националноослободително движење во Солунскиот вилает 1893 - 1903 година, Табернакул, Институт за историја - Филозофски факултет, Скопје, 2003</ref> }} [[Податотека:Balgoy Dimitrov.JPG|мини|лево|150п|[[Благој Димитров]]]][[Податотека:Solunska-gimnaziya.jpg|мини|350п|дeсно|Солунската машка гимназија]] Солун одиграл голема улога во создавањето на револуционерна клима во Македонија, а [[Солунска машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“|Солунската машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“]] се наоѓала во сржта на револуционерните пулсови. Веднаш по нејзиното создавање, веќе во учебната 1882/1883 година, дошло до бранување. Во оваа егзархиска гимназија предавале истакнати македонски и странски наставници. Солунската гимназија, и покрај егзархискиот [[Језуити|језуитски]] режим, била расадник на револуционерни идеи. Во гимназијата циркулирала забранета литература, се ковале планови и се дигале ученички бунтови. Низ клупите на оваа гимназија минале речиси сите истакнати македонски револуционери од последната деценија на [[XIX век]], кои ја имале предводничката улога во македонското револуционерно движење <ref name="DIME 2">Димитар Димески, Македонското националноослободително движење во Битолскиот Вилает (1893-1903), II издание, Скопје, 1982</ref>. Меѓу првите ученици на оваа гимназија биле [[Ѓорче Петров]] и [[Пере Тошев]]. Тие поради училишниот бунт во учебната 1883/1884 година биле исклучени од гимназијата. Во учебната 1887/1888 година дошло до нов бунт, поради кои била исклучена поголема група на ученици. Меѓу причините за бунтот било и барањето на учениците: ''дека не можат да работат на бугарски јазик, туку сакале да работат и да им се предава на нивниот домашен, македонски дијалект'' <ref name="VANCO" /><ref name="DIME 2" />. Меѓу учениците кои заминале во [[Белград]], за да го продолжат образованиет, биле: [[Даме Груев]], [[Петар Поп Арсов]], [[Никола Наумов]], [[Христо Поп Коцев]], [[Димитар Мирчев (раководител на ТМОРО)|Димитар Мирчев]] и итн. Кога во Солун пристигнал Гоце за да го продолжи своето образование, меѓу повозрасните ученици сè уште не била стивната возбудата од последниот училиштен бунт. Гоце се запишал во четврти клас при Солунската гимназија во учебната 1888/1889 година, заедно со тројца кукушани: [[Гоце Имов]], Гоце Петков и Христо Тенчов. Тој се сместил во гимназискиот пансион. Со доаѓањето на Гоце во Солун и неговото запишување во [[Солунска машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“|Солунската машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“]], започнала втората, мошне значајна етапа во неговото школување <ref name="DIME" />. :''Преку Солун, како средиште, како излез и врска на Македонија со светот, проникнуваа политичките, научните и културните влијанија и идеи. Токму затоа овој град стануваше привлечен центар за побудните македонски сили, кои во него го откриваа светот, ја учеа азбуката на образованието, на животните определувања, на револуционерното верују. (Токму затоа) за ваму се определи и ученољубивиот Гоце, кој со необичен младински жар и елан се впушти во вителот на новиот живот'' <ref name="DIME" /><ref>Христо Андонов Плијански, Гоце Делчев, Истарска наклада, Пула, 1985</ref>. Во Солун, Гоце имал веќе шеснаесет години и бил повозрасен од своите соученици поради паузата во школувањето. Оттука, Гоце бил позрел и посериозен од своите соученици. Во почетокот на својот престој во Солун бил повлечен. Во овој период негов неразделен другар бил Христо Тенчов. Во Солун, како и во родниот град, Гоце бил солиден ученик. Особено го привлекувала [[математика]]та, за што најзаслужен бил математичарот [[Благој Димитров]], син на познатиот македонски учебникар [[Димитар Македонски]]. Освен овој учител, Гоце го ценел и својот учител, поетот [[Константин Величков]]. Во Солун, Гоце одлично го владеел [[Турски јазик|турскиот јазик]], поради кукушките предзнаења за што бил најзаслужен [[Христо Бучков]]. Гоце покрај апсорбирањето на знаењата од училишните градива се насочил и кон сопствено духовно издигнување. Тој речиси сето свое слободно време го посветил на читање книги. Тоа му било овозможено од богатата гимназиска библиотека. Меѓутоа Гоце не се задоволувал само со нејзиниот фонд туку позајмувал книги и од своите соученици. Гоце ја порачал книга на [[Иван Тургенев]] од [[Одеса]], која што ја добил по пошта. Во Солунската гимназија, Гоце се зближил со најталентираниот ученик [[Јордан Николов (револуционер)|Јордан Николов]] од [[Прилеп]]. Од него позајмувал бројни книги, а меѓу нив биле и делата на [[Дарвин]], [[Димитриј Иванович Писарев|Писарев]], [[Ками Фламарион|Фламарион]]. Гоце речиси наизус го знаел Писарев. Во Солун, Гоце проучувал и [[Социјализам|социјалистичка литература]]. Гоце бил првенствено насочен кон филозофско-историската, револуционерната и природонаучната литература. Притоа, ја занемарувал белетристиката, со исклучок на поезијата, особено револуционерната. Тој бил особено восхитен од поезијата на [[Христо Ботев]]. Гоце бил голем поклоник на делото на [[Св. Кирил и Методиј]]. Кога еден ученик во гимназијата се обидел да ги исмее двајцата браќа просветители, Гоце го пресекол со зборовите: ''Овча главо, запомни дека оние на кои им ја должиш можноста да го напишеш своето име човек, треба да стоиш без шапка и кога ги пцуеш.'' <ref name="PEJO" />. Во гимназијата Гоце сретнал другари од разни краеви на Македонија. Во Солун одблиску ја осознал ропската положба на Македонија под власта на [[Абдул Хамид II]]. Тука кај Гоце се зародила мислата за борба против [[Османлиско Царство]] и во тој правец сакал да го осмисли својот живот. Оттука Гоце: :''... повторува дека слободата се искупува со крвави жртви, дека тие жртви треба да се дадат, но како? Македонецот не беше се простил уште со надежите за едно евтино ослободување'' <ref name="PEJO" />. Првиот познат јавен настап на Гоце датира во април 1890 година, на свеченоста посветена народенденот на османлискиот султан <ref name="DIME" />. Учениците по установен ред со учителите оделе до конакот на [[валија]]та да ги покажат своите поданички чувства. Еден од учителите кажувал пригодна реч и учениците пееле. Потоа се извикувало ''Чок јаша'' (Да живее). Сите викале, меѓутоа: [[Податотека:Konstantin Velichkov.png|мини|лево|150п|[[Константин Величков]]]][[Податотека:Teachers-of-Bulgarian-men-school-Thessaloniki-1890.jpg|десно|мини|350п|Учители во гимназијата во 1890 година.]] :''Само Гоце надул усни, се заѕурил кон земјата и молчи замислено. Ти зошто не викаш? - го потурнува еден од надзорниците на пансионот. Ашà а? (Долу) - скреснува Гоце осамено, за голем ужас на сите. Но тој вик минува незабележано и скандалот беше избегнат. Бев се замислил, надзорникот ме дувна, сакав да извикам како другите, а пак тоа излезе друго, изјави Гоце пред директорот'' <ref name="HRISTO" /><ref name="PEJO" />. Овој заташкан инцидент силно го подигнал угледот на Гоце во солунската гимназија. Долго се носел слухот за тој чин на Гоце. Неговите соученици рекле: ''Кукушанчето денеска беше искрено за сите нас'' <ref name="PEJO" />. Револуционерниот дух бил сè повеќе присутен меѓу учениците на Солунската гимназија. Во 1889 година во пансионот на гимназијата делувале три ученички кружоци: литературен, филозофско-научен и бунтарски (револуционерен). Со револуционерниот кружок раководеле [[Борис Сарафов]] и Димитар Пажев <ref name="DIMEVSKI" />. Во револуционерниот кружок членувале Гоце Делчев, Христо Чемков, [[Атанас Мурџев]] и други. Во кружокот биле проучувани делата на [[Љубен Каравелов]], [[Христо Ботев]], [[Захариј Стојанов]], [[Иван Вазов]], како и биографиите на познатите револуционери: [[Џузепе Мацини]], [[Џузепе Гарибалди]], [[Џорџ Вашингтон]], [[Гилберт д’ Мотиер, Маркиз Лафајет|Лафајет]], [[Тадеуш Костјушко|Костјушко]], [[Јан Хенрик Домбровски|Домбровски]], [[Лајош Кошут|Кошут]], [[Петар Лавров|Лавров]], [[Петар Кропоткин|Кропоткин]], [[Михаил Бакунин|Бакунин]], [[Сергеј Степњак|Степњак]] и други <ref>К. Кондовъ, Гоце Делчев и другаритеж му, Сборник Илинден, София, 1926, 139-140</ref>. Во есента 1890 година, по заминувањето на Борис Сарафов и Пажев, Гоце станал раководител на училишниот револуционерен кружок. Во 1891 година, Гоце завршил VI клас и бил удостоен со делата на [[Александар Пушкин]], кои му биле врачни лично од солунскиот валија. Гоце бил воодушевен бидејќи Пушкин му бил омилен книжевник. Остроумниот кукушанец Дино Попгутов на [[Никола Делчев]] пророчки му рекол: ''Умно момче имаш, Кољо. Голем човек ќе излезе од него.'' === Крстопат === {{quote|''(Гоце б.н) почувствувал дека револуцијата бара верни и опитни дејци, докрај ветени синови на револуцијата. Затоа дошол до идеја дека треба да ја напушти Солунската гимназија и да го продолжи образованието во некое воено училиште, кое давало и ветувало можности да создаде опитни и извежбани личности во воената вештина...''|'''Христо Андонов-Полјански'''|'''„Гоце Делчев и неговото време“''' <ref name="HRISTO" />}} По завршувањето на шестиот клас, Гоце се нашол на крстопат, дали да ја доврши гимназијата со матура и да стане учител или да го продолжи своето образование во некое воено училиште. Последното било попривлечно, бидејќи: ''да бидеш офицер изгледа како да се спремаш веднаш да влезеш во битка за она што е право на македонскиот народ. Офицер, тоа е како им се чини на мнозина млади Македончиња тогаш - речиси готов водач кој застанува на чело и ги поведува напред своите вооружени одреди'' <ref name="KRUM" />. Дилемата која ја имал Гоце, конечно била решена со рекламната порака на неговите познаници, потпоручникот [[Димитар Жостов]] и јункерот Димитар Атанасов, за бугарското Кнежевско воено училиште во [[Књажево]] ([[Софија]]). Гоце знаел дека таму се наоѓа и [[Борис Сарафов]] <ref name="STAMAT" />. Гоце, убеден во ползноста од воената едукација, со својата реч успеал да убеди свои четворица блиски другари и соученици, членови на училишниот револуционерен кружок, да ја пригрлат реализацијата на оваа крупна замисла <ref name="STAMAT" />. Гоце не сакал да ја напушти Солунската гимназија и да замине за Софија без благослов на својот татко. Повторно проработила кукушката врска, овој пат преку дедото на [[Гоце Имов]]. Тоа е последниот пат кога Гоце своите намери ги верифицирал со родителска дозвола. ''Натаму, тој ќе ја земе сопствената судбина во свои раце'' <ref name="DIME" />. === Софија === {{Главна|Софија}} {{quote|''Ќе одат во Софија да се учат за офицери, велеше Гоцевата мајка, и да ја ослободат Македонија...''|'''Н. Манолев'''|'''„Гоце ја напушта гимназијата и заминува за Бугарија“''' <ref>Н. Манолев, , Македонски вести 153 (1936)</ref> }} [[Податотека:Коста Шахов... 1.jpg|мини|лево|150п|[[Коста Шахов]]]][[Податотека:Стара Софија.jpg|мини|десно|350п|Софија]] Во [[јули]] [[1891]] година петчлена група на незавршени солунски средношколци (Гоце Делчев од Кукуш, Стамат Стаматов од Дебар, Илија Кондураџиев од Прилеп, Гоце Имов од Кукуш и Стефан Стрезов од Копривиштица), се нашла во бугарската престолнина [[Софија]]. Целиот солунски револуционерен кружок се нашол во военото училиште. Во Кнежевското бугарско воено училиште за трите години, меѓу другите, се школувале и педесетина Македонци. Групата на Гоце и припаѓала на 13 - та класа. На претходната, 12 - та класа питомци и припаѓале поранешните солунски ученици [[Борис Сарафов]], Георги Апостолов и [[Димитар Атанасов]], кои го поздравиле доаѓањето на новата група. Со запишувањето на Гоце во военото училиште, започнал неговиот прв тригодишен престој во кнежевството [[Бугарија]]. Со актот ''бр. 192'' од [[23 јули]] [[1891]] година Гоце станал воен питомец (''јункер'') во [[Кнежевско воено училиште во Софија|Кнежевското воено училиште]] во [[Књажево]], [[Бугарија]], со што започнала последната етапа од неговото школување. Овој последен негов тригодишен образовен период во Бугарија се поклопила со владеењето на [[Стефан Стамболов]]. Власта на овој бугарски политичар била протежирана од бугарскиот кнез [[Фердинанд I]]. Стамболов ги гушел слободољубивите пројави во бугарското општество и ги експлоатирал бугарските народни маси со што се создала дефетистичка претстава за бугарската држава. Таквата состојба се чувствувала и во военото училиште каде што владеела крута касарнска дисциплина проследена со груба дресура. Целта била да се создадат послушни офицери амбицирани единствено кон полковнички и генералски нараменици <ref name="PEJO" />. Секоја слободољубива мисла била сосекувана во корен, оттука сите Гоцеви илузии поврзани со ова воено училиште се срушиле. Своето разочарување Гоце го изразил со зборовите: :''Зошто не останав во Солун, зошто не станав учител'' <ref name="PEJO" />. Меѓутоа и покрај таквата внатрешна состојба, Гоце поради користа од военото образование како и честољубивоста, не го напуштил военото училиште, но се обидел да ги одврати другите Македончиња од запишувањето. Гоце упорно се обидел да го разубеди кукушанецот [[Петар Дрвингов]] да не се запишува во военото училиште. Оттука Стамат Стаматов заклучил дека кај Гоце веќе созреала идејата дека ''интелектуалните сили на Македонија ќе бидат пополезни во своите родни места, отколку да идат во Бугарија'' <ref name="HRISTO" /><ref name="DIME" /><ref name="STAMAT" />. Ваквото размислување на Гоце, било распламтено од македонската младина во [[Софија]]. Тој се движел сред [[Македонска емиграција во Бугарија|македонската емиграција]], а особено се спријателил со охриѓанецот [[Коста Шахов]], чиј весник [[Македонија (1888-1912)|Македонија]] силно делувал во раздвижувањето на Македонците во [[Бугарија]] <ref>Б. Мокрев, Развој на македонскиот печат и новинарство, Скопје, 1980</ref>. Престојот на Гоце се совпаднал со појавата на [[Македонско студенско друштво|Македонското студенско друштво]] и [[Лозарско движење|Лозарското движење]]. Кружокот кои бил формиран во военото училиште на чело со Гоце одржувал врски со ''Лозарите'' <ref name="DIME 2" />. Од овие контакти произлегла и средбата помеѓу Гоце, [[Коста Шахов]] и [[Иван Хаџи Николов]], во [[Борисова градина|Борисовата градина]] во [[јули]] [[1893]] година. Кај Хаџи Николов веќе била созреана идејата дека само една револуционерна организација може да го пресече патот на странските пропаганди и да ја ослободи Македонија. Тој дошол во Софија и побарал од Шахов да му препорача лице кое би можело да учествува во формирањето на една револуционерна организација. Шахов го препорачал Гоце. На средбата Хаџи Николов ги претставил начелата врз кои требало да со основа организацијата: :''1. Организацијата да се основа во Македонија, а не во Софија, бидејќи основана во Софија и раководена од Софија, Србите и Грците ќе ја третираат како измислица на бугарското правителство, ќе основаат и тие организации и од нашата организација нема да биде ништо. Поради тоа треба да биде тајна''. ''2. Основачите да се Македонци, чесни, да се ползуваат со добро име и да живеат во Македонија, за да бидат постојано во контакт со населението во Македонија, да бидат изложени и тие на истата опасност , на каква што ќе бидат изложени и нивните последувачи, преку кои полесно ќе ја спечалат довербата на населението''. ''3. Лозинката треба да биде Автономија на Македонија. Нашето барање треба да се потпира врз член 23 од Берлинскиот конгрес за да се надеваме на успех. Да се постигне Автономија на Македонија, значи да ја откинеме не само од Турција туку и од Србите и Грците. Оцртани еднаш границите на Автономна Македонија, Србите и Грците веќе не ќе можат да бараат делови од неа, кога, ако посакаме присоединување на Македонија кон Бугарија, Србите и Грците ќе посакаат и тие делови од неа. Наша задача треба да биде да ја споиме Македонија цела, а тоа може да биде преку една Автономна Македонија''. ''4. Организацијата треба да биде самостојна и независна. Да нема никакви врски и ангажмани со владите на соседните држави, за да не ѝ влијаат и да не ја обвинуваат дека е орудие на некоја од тие влади и со тоа да предизвика противдејство од страна на другите соседни влади''. ''5. Од Македонците во Бугарија и од бугарскиот народ ќе бараме морална и материјална поддршка без притоа да ни се мешаат во работата'' <ref name="DOKUMENTI" />. [[Податотека:Hadzi-nikolov.jpg|мини|лево|150п|[[Иван Хаџи Николов]]]][[Податотека:Књажево.jpg|мини|десно|350п|Књажево]] Делчев ги прифатил овие принципи но имал намера најпрво да го заврши военото училиште, па потоа да пристапи кон реализацијата на таквата замисла. Оттука Гоце истакнал: ''Г-не Хаџи Николов, толку време поминало, нека мине уште една година. Јас догодина го завршувам военото училиште и ќе ме произведат во офицер <ref name="DOKUMENTI">Документи за борбата на македонскиот народ за самостојност и за национална држава, том еден, Универзитет Кирил и Методиј - Факултет за филозофско - историски науки, Скопје, 1981</ref>. Ќе поднесам оставка на офицерството, ќе дојдам во Солун и ќе формираме револуционерна организација. Откако ќе почнеме да работиме, ние ќе спечалиме авторитет и нема да има потреба да бараме друго авторитетно лице'' <ref name="DIME"/>. Меѓутоа настаните добиле позабрзан тек, па упорноста на Гоце да го заврши военото училиште, му ја одзела можноста да се вброи во [[корифеи]]те на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] <ref name="DIME"/>. Во военото училиште Гоце се повлекол во себе, бил молчелив, скромен и добродушен но покажувал солиден успех. На професионален план не сакал многу да се истакнува и затоа се наоѓал во златната средина. Неговото напредување се одвивало нормално. Со наредбата од 15 септември 1892 година бил преведен во средниот клас, со наредбата од 5 октомври 1893 година се нашол во последниот, завршен клас на военото училиште. Во овој период Гоце се зближил со Минчев, а кон нив се приклучил и Марин Пеев. Околу нив имало уште неколку јункери кои биле блиски до [[Социјализам|социјалистичките идеи]]. Групата била оквалификувана како социјалистички кружок <ref name="DIME"/>. Тие се однесувале игнорантски кон училишната забрана за читање на весници, списанија и книги со револуционерна содржина, меѓу нив тајно циркулирала забранета револуционерна литература, особено од социјалистичка провиниенција. Под перницата на Гоце се наоѓале секогаш делата на Маркс, Енгелс, Кауцки, Шалгунов, Чернишевски, Доброљубов, Херцен. Во јуни 1894 година, на годишните испити за последната завршна година, Гоце постигнал општ успех од 9,45, со поведение проценето со 12 (во 12-балниот систем). Со тоа школувањето на Гоце во военото училиште завршило со успех. Гоце тогаш се изјаснил за стажирање во 22-от тракиски пешадиски полк во [[Пазарџик|Татар-Пазарџик]]. Останала само промоцијата на завршените питомци во првиот офицерски чин, меѓутоа тогаш избил скандал. Новата влада на [[Константин Стоилов]], за да заштеди финансиски средства, најавила пролонгирање на рокот за прокламирање на новата класа офицери до 1 јануари 1895 година. Оваа најава предизвикала силен револт кај завршните јункери. Две анонимни јункерски писма биле испратени до воениот министер и началникот на Кнежевското воено училиште. Писмата биле протолкувани како жесток напад на воената дисциплина. Со цел да се задуши таквата појава во корен, биле притворени тројца јункери: Васил Минчев, Владимир Ковачев и Марко Ванков, блиски пријатели на Гоце. Набргу потоа уследило и апсењето на Марин Пеев. По оваа апсење, Гоце ја презел сета одговорност врз себе, изјавувајќи дека тој ги напишал анонимните писма, со што притворените јункери биле невини. Властите оваа изјава не ја прифатиле но го уапсиле Гоце поради неговата социјалистичка насоченост. Заедно со Гоце бил притворен и Жељасков. [[Податотека:Delchev and imov.jpg|лево|мини|200п|Гоце со својот пријател [[Гоце Имов]], како јункери]] [[Податотека:Диплома на Гоце Делчев за завршено воено училиште.jpg|мини|десно|250п|Диплома на Гоце за завршено воено училиште]] Анонимните писма биле повод за пресметка на бугарските власти со младината која била блиска до социјалистичките идеи. Во обвинението против Гоце се тврдело дека не само што: ''тој е социјалист, туку (и) дека врши таква пропаганда во училиштето'' <ref name="DIME">Димитар Димески, Гоце Делчев, Јубилејно издание 100 години од смртта на Гоце Делчев (1903-2003), Матица македонска, Институт за историја - Филозофски факултет Скопје, 2003</ref>. На 6 октомври 1894 годин била издадена наредбата под број 107, со која биле исклучени шестмина јункери. Во параграфот 5, од истата наредба, било истакнато: :''Врз основа на актот од 16 септември, под бр. 133, јункерите од повереното ми училиште: Васил Минчев, Владимир Ковачев, Марко Ванков, Господин Жељасков, Гоце Делчев и Марин Пеев, се исклучуваат од повереното ми училиште и се префрлаат во резерва во армијата како редовни. Првите двајца без право на повторно запишување и претставување за производство во офицерски чин, а последните четворица со право да бидат примени одново во служба, затоа што пишувале анонимно писмо до господинот Воен министер. Притоа, оние на кои им се дозволува повторно да стапат во армијата ако го сакаат тоа, претходно треба да постапат по сопствена желба во некои од воените единици, од каде што и ќе се претстават за производство во првиот офицерски чин'' Наредбата била ригорозна и во неа се инсистирало на исклучување на шестемина јункери од списоците на училиштето. Според [[Пејо Јаворов]], Гоце бил исклучен од военото училиште ''како социјалист''. Ваквиот пресврт на настаните кај Гоце не предизвикале некое растажување, туку напротив го развеселиле. ''Се почувствувал како слободен како птица. Совеста му била потполно мирна бидејќи со туѓа помош бил ослободен од стегите на армиската стажантура. Сега, пред него ширум се отворала нова револуционерна перспектива'' <ref name="DIME"/>. Набргу по оваа афера, Гоце имал средба со [[Туше Делииванов]] од [[Кукуш]]. Во разговорот кои уследил Гоце истакнал: ''Нашава ропска положба јасно определува што треба да правам. Неопростиво е за нас, издигнати духовно повисоко, да трпиме, да теглиме и да чекаме други да нè ослободуваат'' <ref name="TUSE">Туше Делииванов, Спомени за Гоце - учителствувањето во Штип, Гоце Делчев во спомените на современиците, избор, редакција и коментар: Христо Андонов Полјански, Скопје, 1963</ref>. Гоце сè уште не знаел за формирањето на конспиративната [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]]. Делииванов придружник на Гоце во тие денови истакнува: : ''Тој ќе отиде во Македонија и ќе се одаде на револуционерна дејност, организирајќи го населението за борба против угнетувачите. Овде ништо позитивно не дознал за таквата дејност во Македонија, ниту попаднал на некого што би го упатил'' <ref name="TUSE" />. ==Погледи== {{quote|''Во организациските работи или на нашите собранија со членството, никој од нас не зборуваше за организацијата и идеологијата. Работна беше нашата работа, а не идеолошка. Што се однесува до социјализмот на Делчев, неговата дејност зборува сама за себе - спротивно. Во суштина, водачите си имаа свои основни погледи и свои разбирања за положбата и работите, коишто стоеја пред нив и ги завршуваа со голема упорност, настојчивост и насоченост. Значи, идеологија имаше, само што нивната идеологија имаше своја оригиналност. Македонија денеска, чиста рожба на животот и положбата во Македонија, кои му служеа како база на неговите побуди, беше дејност која имаше потреба од ум за да си најде своја смисла. Таквата идеологија и заемното дејство на умот и срцето му помогнаа на Делчев да не се занесе по патот на својата идеологија... Во суштина, Организацијата и нејзините водачи имаа свои разбирања за работите и положбата во идеен поглед, но тоа беше врската, животот и положбата во Македонија и го внесуваа во својата идеологија гласот на своето срце, и на крај, прибегнуваа до умот, за да најдат смисла или да ѝ дадат. Тоа содејство и заемен сооднос на умот и срцето му помогнаа на Делчев да ја држи својата идеологија во сообразност со положбата на работите... Водачите навистина направија една жртва бидејќи на населението не му зборуваа за своите мисли и идеи. Тие се одрекоа од секаква субјективност во своите мисли. Целта беше да не се зголемуваат целите и задачите како и преданоста во работата. Населението не можеше да ги разбере овие идеи...''|'''Ѓорче Петров'''|'''Беседа за Гоце'''}} {{quote box | width = 300px | align = right | bgcolor = #c6dbf7 | quote = ''Делчев беше свесен оти конкретната тогашна ситуација во Македонија не трпеше шаблонска примена на научните погледи и револуционерни идеи, кои не одговараат на специфичните услови кои тогаш беа присутни во Македонија. Токму поради тоа, тој дејствуваше како типичен револуционерен демократ и трибун, кај кого заради специфичните објективни услови и прилики, национално-ослободителната револуционерна идеја стоеше на преден план. На прво место, таа имаше евидентно и првосходно значење'' | source = '''„Гоце Делчев“, Андонов Полјански, Христо, Пула, 1985''' }} [[Податотека:Spiro-Gulabchev.jpg|мини|лево|150п|[[Спиро Гулапчев]]]] Гоце на дваесетидвегодишна возраст, по завршената општа и воена школа, оставал впечаток на рано созреан, висококвалитетна личност со оформен прогресивен [[светоглед]]. Интелектуалниот развој на Гоце минувал низ неколку етапи. Во [[Кукуш]] стекнал основни знаења за светот и луѓето. Во [[Солунска машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“|солунската гимназија]] ги продлабочил и успеал да проникне во сферата на [[наука]]та, [[литература]]та и [[социјализмот]]. Во военото училиште неговиот интерес се разбистрил по низа прашања, особено од областа на разните научни и социјалистички доктрини <ref name="HRISTO 1">Хр. Андонов Полјански, Гоце Делчев, Скопје, 1971 г., т. 1</ref>. Гоце бил заплиснат од идеите на [[Просветителство|Француското просветителство]], [[Француска револуција|Француската револуција]], [[Американска револуционерна војна|Американската револуционерна војна]], Револуциите од 1830 и 1848 година, [[Париска комуна|Париската комуна]] од 1871 година <ref name="HRISTO 1" />. Гоце особено се интересирал за ослободителните борби, од Американската војна за независност, преку карбонарите, италијанското националноослободително движење на чело со [[Џузепе Мацини]], до револуционерните концепции на балканските ослободителни движења (српското, грчкото, романското и бугарското). За тоа најмногу придонел неговиот тригодишен престој во бугарската држава. Гоце ја прочул литературата за ова прашање, особено ''Записите на бугарските востанија'' на [[Захариј Стојанов]] и неговата биографија за [[Васил Левски]]. Гоце имал можност и за живи контакти со бугарските револуционерни современици. Неговиот примарен интерес бил свртен кон ослободителните борби на македонскиот народ, особено кон оние од времето на Големата источна криза: [[Разловечко востание|Разловечкото востание]], [[Кресненско востание|Кресненското востание]], [[Демирхисарски заговор|Демирхисарскиот заговор]]. Гоце подоцна стапил во контакт со водачот и идеологот на Разловечкото и Кресненското востание, [[Димитар Поп-Георгиев Беровски]], контактите зачестиле при активирањето на Саблерската бомболеарница. Од овој контакт, Гоце изворно се информирал за светлите настани од македонската историја. Гоце бил добро запознаен со македонските национални пројави од своето време. Лично, непосредно бил поврзан со [[Лозарско движење|лозарите]] и [[Македонска социјалистичка група|Македонската социјалистичка група]] од [[Софија]]. [[Податотека:Vasil glavinov.jpg|thumb|лево|150п|[[Васил Главинов]]]] Гоце мошне добро ги познавал биографиите на [[Џорџ Вашингтон|Вашингтон]], [[Жилбер Лафајет|Лафајет]], [[Џузепе Мацини|Мацини]], [[Џузепе Гарибалди|Гарибалди]], [[Тадеуш Кошќушко|Кошќушко]], [[Јан Хенрик Домбровски|Домбровски]], [[Георги Раковски|Раковски]], [[Љубен Каравелов|Каравелов]], [[Христо Ботев|Ботев]], [[Васил Левски|Левски]], со што го проширил својот револуционерен видокруг. Во изградбата на неговиот револуционерен профил влијаела неговата активност во солунскиот и софискиот кружок, како и блиските контакти со лозарите и социјалистите во Софија. Познанството со [[Коста Шахов]] оставило позитивни траги. Подеднакво го привлекувале природните и општествените науки. Се интересирал од [[математика]], [[биологија]] до [[историја]] и [[филозофија]]. Гоце бил заплиснат од бројни учења. Неговиот дијапазон на познавања се протегал од [[Дарвинизам|Дарвиновата теорија]] па сè до [[Маркс]]. Особено го привлекувале идеите на руските револуционери-демократи: [[Николај Доброљубов|Доброљубов]], [[Николај Чернишевски|Чернишевски]], [[Александар Херцен|Херцен]], [[Димитриј Иванович Писарев|Писарев]]. Врз Гоце влијаеле и различни револуционери утопистичко-социјалистички, утопистичко-комунистички и анархистички идеи, особено на [[Луј Август Бланки|Бланки]], [[Петар Кропоткин|Кропоткин]], [[Михаил Бакуњин]] и [[Сергеј Степњак‎|С. Михаилович Кравчински-Степњак]]. Оттука, на Гоце му било блиско ''сиромахомилството'' на леринчанецот [[Спиро Гулапчев]]. ''Г. Делчевите идеолошки погледи се здобиле со социјалистички колорит'' по запознавањето со делото на загоричанецот [[Димитар Благоев]]. За тоа влијаеле и контактите со [[Македонска социјалистичка група|Македонската социјалистичка група]] на [[Васил Главинов]], а особено дружбата со [[Димо Хаџи Димов]]. Творците на [[Марксизам|марксизмот]], [[Маркс]] и [[Енгелс]], ги запознал од нивните дела, издавани од [[Спиро Гулапчев]]. ''Опкружен од посочените Македонци, видни пропагатори на социјалистичките идеи, Гоце Делчев, со своите духовни предиспозиции, се нашол во прегратките на социјалистичкото учење''. Самиот Гоце на социјалистите гледал вака: ''Тие луѓе вршат една вистинска револуционерна работа, растурајќи социјалистичка литература, за да можат социјалистичките идеи да проникнат во нашите редови. Тие можат да одиграат преродбенска, а не штетна улога'' <ref>Хр. Андонов Полјански, Гоце Делчев, Документација, Скопје, 1972, т. 4</ref>. Гоцевото инклинирање кон социјалистичките редови имало декларативен карактер. Гоце Делчев, пред сè, е класичен национален револуционер. Според Стаматов, Гоце: ''одлично знаеше дека ни со теоријата на Дарвин, ниту пак со онаа на Маркс ќе биде ослободена Македонија''. == Срцето на револуционерна Македонија == {{Дејци на МРО}} {{quote|''Со кама стисната силно во раката како во екстаза, со движења кои ги правеше пред другарите, без некому лично да му се обраќа со зборови на восхит, просто ја опеваше камата како симбол на некаков култ. Секој којшто го слушаше или гледаше во таква положба, се заразуваше од неговите движења и зборови. Свештеник не ја бакнува иконата на Христос кога проповеда со таква топлина и воодушевување, како што Гоце ја бакнуваше својата кама, пред да ја стави во нејзината футрола... Гоце и самиот јунак, имаше голема слабост кон поединечните појави на самостојност, а со својот пример има крупни заслуги за Организацијата. При создавањето на кадри од такви поединци, неговата заслуга за Организацијата беше огромна. Во тој однос тој беше незаменлив. Неговото влијание во тој однос врз работниците го одразуваа духот и внатрешната сила на самиот автор. Гоце, самоуверен во исполнувањето на својот долг, имаше огромно влијание. Гоце беше голем почитувач на личното јунаштво, зошто и тој самиот беше таков и тоа го докажуваше со жив пример. Тој не запираше пред вистинската смрт, која би можела да се избегне. Никој, никаде и никогаш не забележал кај него белези на страв или збрканост во случај на средба со потери или кога му јавуваа дека претстои некоја опасност. Своето презирање на смртта кој него беше нешто природно и неизвештачено, тоа се примаше како едно душевно чувство што беше неразделно од неговата природа <ref group="ˣ" name="xx_333"/> . Ваквото влијание на тој правец беше огромно и многу значајно кога ги правеше многубројните посети на четите. Делчев секогаш ја ставаше на чело единката која имаше колективна целина. Една од неговите основни задачи во неговите агитации беше да создаде такви типови кои ќе го подигнат духот на луѓето за поединечна работа и борба, за лична иницијатива. Тој работеше и создаваше поединечни сили, кои се вткајуваа во организацискиот морал и во создавањето кадри од таквите сили, кои ќе бидат можен придвижувач на делото. Камата, неговиот најсилен инструмент, беше моќно средство за изразување на самоувереноста и терористичката дејност на Организацијата, затоа што со неа можеше да се користи само човек со полна самоувереност... Камата одигра крупна улога во животот на Организацијата во прво време, а пушката подоцна... Гоце ја опеваше камата како оружје на теророт во Организацијата и дејствуваше со неа како агитатор... Камата како најсигурен инструмент на двојна смрт (убиство и евентуално самоубиство) дејствуваше без грешка и како симбол на самоувереност беше предодредена да игра и воспитна улога за создавање кај работниците дух на самоувереност и саможртва, затоа Делчев ја засака, ја избра и ја претпочиташе пред револверот...''|'''Ѓорче Петров'''|'''Беседа за Гоце'''}} {{панорама|Релјев од споменикот Гоце Делчев - Скопје.jpg|700px|Гоце проповеда на народот — релјеф од споменикот ''Гоце Делчев'' на плоштадот ''Македонија'' во Скопје}} ===Кон македонскиот пантеон=== {{quote|''Делииванов летото 1894 година, поради здодевност и недоразбирање со училишното настојателство поднел оставка на учителската должност во Кукуш. Тој вели дека без определена цел заминал за Софија, каде се сретнал со Делчев. Дали целта на Делииванов во Софија била неопределена? Дали средбата со Делчев е случајна или, пак, режирана од Хаџи Николов, кој ги знаел Делчевите определби уште од летото 1893 година и овој пат ја искористил кукушката линија преку Делииванов ?!''|'''Ванчо Ѓорѓиев'''|'''„Слобода или смрт...“''' <ref name="VANCO" /> }} [[Податотека:Туше Делииванов.jpg|мини|лево|150п|[[Туше Делииванов]]]][[Податотека:Куќата во штипското Ново Село во која живееле Даме, Гоце и Туше.jpg|мини|десно|550п|Куќата во која живееле Даме, Гоце и Туше]] Вклучувањето на Гоце во [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] е посебен настан во историјата на македонското револуционерно ослободително движење. Со тоа започнала последната трета револуционерна фаза (1894-1903) од животот на Гоце. Оваа фаза од дејноста и животот на Гоце се состои од две етапи. Првата етапа го опфатила легалното учителствување на Гоце во [[Штип]] и [[Банско]] (ноември 1894 год - ноември 1896&nbsp;г.), во втората етапа Гоце целосно се посветил на револуционерното дело и таа трае сè до крајот на неговиот живот (декември 1896&nbsp;г. - 4 мај 1903&nbsp;г.). Влегувањето на Гоце во ''Револуционерната организација'' сè уште содржи неразјаснети моменти. Главните глумци во вклучувањето на Гоце во Организцијата се [[Туше Делииванов]], [[Иван Хаџи Николов]] и [[Даме Груев]]. Меѓутоа Делииванов во своите спомени за оваа случување, и воопшто за својата револуционерна дејност од овој период, не дава конкретни податоци. По средбата со Делииванов, Гоце испратил молба до [[Бугарска егзархија|Егзархијата]] за учителствување во Македонија, истото го сторил и Делииванов, по десетина дена речиси истовремено двајцата биле поставени за учители, Гоце од страна на Штипското училишно настојателство, а Делииванов од страна на [[Бугарска егзархија|Егзархијата]] <ref name="TUSE" />. Во октомври 1894 година, Гоце дознал за своето прво работно, учителско место во штипското [[Ново Село (Штипско)|Ново Село]]. Историската средба помеѓу Гоце и Даме Груев се случила во почетокот на ноември 1894 година во [[Штип]]. Гоце и Делииванов ''уште неслезени од коњите'' биле пречекани од Даме, кој тогаш учителствувал во [[Штип]]. Даме од порано го познавал Делииванов, меѓутоа со Гоце Делчев имал прва средба <ref name="DGBSIGLJM">Спомени на Дамянъ Груевъ, Борисъ Сарафовъ и Иванъ Гарвановъ, сообщава: Љ. Милетичъ, София, 1927</ref>. Меѓутоа, името на Гоце не му било непознато. За него, Даме првпат слушнал есента 1893 година во [[Солун]], при сондажата за формирање на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]], најверојатно [[Иван Хаџи Николов]] информирал за високото мислење кое [[Коста Шахов]] го имал за Гоце.'' Пречекот на Даме не бил случаен, а уште помалку неговата упорност за одвлекување на дојденците од анот во кој се сместиле - во куќата на стариот учител Мите Теранцелиев, каде што и самиот Даме Груев, за време на својот престој во Штип, живеел'' <ref name="DIME"/>. Истата вечер, на Дамевото провокативно прашање, зошто ја напуштиле Бугарија! Гоце одговорил: : ''Може ли да има друго место за еден Македонец, освен Македонија? Дали има народ понесреќен од македонскиот? И дали има некаде пошироко поле за работа отколку Македонија?'' <ref name="KRUM" /> Воодушевен од Гоцевата концепција, Даме широко го отворил срцето со зборовите: ''Добро сте ми дошле!'', при што го врачил [[Прв устав на Македонската револуционерна организација|Уставот на Организација]]. Следниот ден, Гоце положил заклетва пред првенецот на Организацијата, со што станал полноправен член на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]]. Од првата средба на ''срцето'' и ''волјата на револуционерна Македонија'', на прагот на Гоцевата револуционерна дејност, па сè до нивната последна, која се одиграла во драматични околности, во предвечерието на Гоцевото загинување, меѓу двајцата ''апостоли'' владеела ретка блискот и длабоко меѓусебно почитување. ===Штип=== {{quote|''Делчев веднаш ми направи впечаток со својата отвореност и чесност. Тој беше, при првите обиди да зачленува, дури и претерано отворен, па требаше да го контролираме за да не ја издаде нашата слабост, слабоста на Организацијата. Тој се стремеше да си ја каже вистината, мислејќи дека секој треба да ја усвои идејата така како што тој ја усвоил. Беше многу пргав. ''|'''Даме Груев '''|'''„Спомени“''' <ref name="DGBSIGLJM" /> }} [[Податотека:Даме Груев1.jpeg|мини|лево|150п|[[Даме Груев]]]][[Податотека:Штипската Новоселска прогимназија.jpg|мини|десно|350п|Штипската Новоселска прогимназија]] Гоце во двокласната Новоселска гимназија при II клас ги предавал предметите: [[геометрија]], историја на [[природа]]та, [[географија]] и [[француски јазик]]. Тој бил правичен и строг учител. Гоце особено внимание посветил на образованието на возрасните. Тој, заедно со своите колеги Даме и Делииванов, во неделното и вечерното училиште разработувал теми од американската, европската и особено од балканската [[историја]] со што се создала револуционерна клима во [[Штип]]. Гоце со учителската дејност вешто ја прикрил својата вистинска револуционерна дејност пред тамошните османлиски власти. Учителствувањето било одличен параван за разгранување и зацврстување на организациската мрежа. Гоце се пројавил како неуморен организатор и и агитатор. Гоце требало да дејствува само во [[Ново Село (Штипско)|Ново Село]] и околните села. Меѓутоа неговите аспирации биле поголеми. Според Делииванов: ''Секоја саботна вечер тој (Гоце б.н) исчезнуваше од Штип, кога преоблечен, кога не, и се враќаше во недела или рано понеделник. За два месеци тој го заврши тоа и кон Водици една вечер самозадоволно и насмевнувајќи се рече дека можеме веќе и карвани да праќаме за Бугарија и од Бугарија дури до Радовиш и Струмица.'' [[Даме Груев]] бил сведок на историската улога што Гоце ја имал за омасовување на револуционерното движење и организирањето на значајниот канал на [[МРО]] на релацијата [[Македонија]] - [[Бугарија]]. Даме бил понесен од невидениот елан и ентузијазам на Гоце и во учебната 1894/95 година заедно со Делииванов и [[Тодор Лазаров]] организирал нови души во Штип и неговата околина. Делииванов истакнува дека : ''Целиот град и Ново Село беа опфатени од револуционерна треска.'' Зборовите на Делииванов потврдуваат дека [[Штип]] израснал во бастион на македонската револуционерна борба. ===Велигденска мисија=== {{Главна|Велигденска мисија од 1895 година}} {{quote|''За време на велигденскиот распуст Делчев и Делииванов заминаа за Кукуш, со обврска да свратат во Солун, каде што ги препорачав, за да проверат каква дејност развиваат другите. Се вратија наполно разочарани: таму работата беше подзаспана. ''|'''Даме Груев '''|'''„Спомени“''' <ref name="DGBSIGLJM" /> }} [[Податотека:Rusha Chopova.jpg|мини|лево|150п|[[Руша Делчева]]]] Првата голема мисија на Гоце низ [[Македонија]] се датира во април 1895 година за време на велигденскиот распуст. Гоце на пат заминал заедно со [[Туше Делииванов]]. Во [[Велес]] се сретнале со [[Петар Поп Арсов]]. По оваа средба со воз заминале за [[Солун]] каде што требало да се сретнат со актуелниот претседател на [[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]] на [[МРО]], [[Христо Татарчев]]. На [[Велигден]] се нашле во [[Кукуш]] каде што покрстиле 15 души во Организацијата. Меѓу зачленетите била и сестрата на Гоце, [[Руша Делчева]], една од првите жени во [[МРО]]. Во текот на престојот во [[Кукуш]], Гоце успеал да собере 180 лири, а непосредно пред неговото заминување сумата се искачила на 330 лири, парите биле доставени на [[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]] на [[МРО]]. На враќање за [[Штип]], Гоце навратил во [[Дојран]] каде што ја формирал месната организација. Оттаму се упатил кон [[Фурка]], [[Богданци]], [[Гевгелија]], [[Струмица]] и [[Радовиш]]. По заминувањето на Даме и [[Петар Поп Арсов]] од [[Солун]], [[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]] останал без своите најактивни членови и тоа влијаело врз неговата работата, состојбата била со организациско мртвило. [[Штип]] и [[Битола]], благодарение на тандемите: [[Даме Груев]] - Гоце, [[Пере Тошев]] - [[Ѓорче Петров]], во секој поглед ја надминувале солунската централна организациска метропола. Оттука, Даме се вратил во [[Солун]], но сосема спокоен бидејќи во [[Штип]] го оставил Гоце кој веќе ги пројавил своите високи организациски способности. Гоце се истакнал како изразит масовик на македонското револуционерно движење, пред сè поради динамиката на зачленувањето, брзината на плетењето организациона мрежа и проширувањето на организациските канали.[[Даме Груев]] и Гоце својата дотогашна заедничка дејност ја крунисале со проштално собрание на раководителите од штипскиот регион, коешто го одржале во близината на [[Кежовица]] во почетокот на јули 1895 година. Тогаш била разгледана дотогашната дејност и биле дадени насоки за во иднина. === Првите контакти со Македонскиот комитет === {{Главна|Македонски комитет}} {{quote|''ЦК на МРО, веднаш по појавата на Македонскиот комитет во Софија, се изјаснил против секаков паралелизам во македонското ослободително дело. Свесен за опасноста по самостојноста на македонското националноослободително движење, ЦК на МРО преку Иван Хаџи Николов и Даме Груев се обидел да ја сопре дејноста на Македонскиот комитет во Софија, или, барем, да ја сведе неговата улога на спомагателна морално-материјална институција сврзан за македонското ослободително дело. Кон нивните напори се приклучил и Гоце Делчев. Меѓутоа успехот изостанал.''|'''Димитар Димески'''|'''„Гоце Делчев“''' <ref name="DIME"/> }} [[Податотека:Трајко Китанчев.jpg|мини|лево|150п|[[Трајко Китанчев]]]]{{Македонски комитет}} [[Трајко Китанчев]] како претседател на [[Братски сојуз|Братскиот сојуз]] на 19.02.[[1895]] година ја повикал [[Македонската емиграција во Бугарија|македонската емиграција]] да испрати свои делегати на конгресот кој требало да се одржи на [[19 март]] [[1895]] во [[Софија]]. Конгресот своето заседание го започнал на [[19 март]], а со својата работа завршил на [[28 март]] [[1895]] година во [[Софија]]. На него присуствувале 60 претставници на македонските друштва, братства и колонии во [[Бугарија]] и [[Романија]]. Конгресот, останал во историјата познат под името [[І македонски конгрес]] на кој дошло до обединување на македонската емиграција и до обединување на македонските друштва на чело со [[Македонски комитет|Македонскиот комитет]]. Организирањето на четите кое го започнал [[Трајко Китанчев]] во својство на претседател на [[Братски сојуз|Братскиот сојуз]], продолжило и по формирањето на ''МК'' но сега со поддршка на бугарската влада и бугарскиот кнез, а особено со поддршка на воениот министер [[Рачо Петров]] <ref>К. Пандев, Националноослободително движење во Македонија и Тракија од 1879-1903, Софија, 1979</ref>. [[Трајко Китанчев]] имал контакти со бугарскиот кнез [[Фердинанд I]] и бугарскиот премиер [[Константин Стоилов]]. Стоилов се обидел да ја контролира активноста на МК и нејзината дејност да ја искористи во интерес на бугарската политика <ref>Историја на бугарската дипломатија..., 208.</ref>. Активноста на [[Македонски комитет|Македонскиот комитет]] кулминирала со т.н. [[Мелничко востание]]. [[Даме Груев]] во летото [[1895]] година пристигнал во [[Софија]]. Груев бил испратен од ЦК на организацијата, за да го запознае [[Трајко Китанчев]] со целите на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] и да побара морална и материјална поддршка. Во [[Софија]], Груев имал средба со [[Наум Туфекчиев]], [[Андреј Љапчев]] и со [[Трајко Китанчев]]. Подоцна во [[Софија]] се нашол и [[Иван Хаџи Николов]] кој имал средба со Китанчев и од него исто така побарал морална и материјална помош за организацијата <ref>Спомени на Иван Хаџи Николов....,59.''</ref>. Активноста на [[Македонски комитет|Македонскиот комитет]] придонела да се влоши положбата за револуционерно дејствување во Македонија. Затоа во летото 1895 година било одржано Солунското советување на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]]. Советувањето било свикано од [[Даме Груев]] и се одржало под маската на учителски собир. На советувањето присуствувале [[Пере Тошев]], Гоце Делчев, [[Иван Хаџи Николов]] и други дејци на Организацијата. На собирот било решено Организацијата да застане на патот на надворешното мешање. Гоце презел нова обиколка на Солунско, Кукушко, Гевгелиско и Дојранско за време на летниот распуст во 1895 година, тој тогаш презел мерки за зацврстување и проширување на ефектите од [[Велигденска мисија од 1895 година|Велигденската мисија]]. [[Пејо Јаворов]] истакнува дека пред [[Мелничко востание|Мелничкото востание]], Гоце остварил средба со [[Трајко Китанчев]], раководителот на [[Македонски комитет|Македонскиот комитет]], меѓутоа историчарите таквото тврдење го отфрлаат <ref name="HRISTO" /><ref name="DIME"/>. Во учебната 1895/96 година Гоце бил унапреден во директор на штипските училишта, што подразбирало и главен инспектор на штипските селски училишта. Назначувањето на Гоце за директор било под влијание на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]]. Како училиштен инспектор можел полесно да ја прикрие својата револуционерна агитација сред македонските селски средини. [[Податотека:Efrem-Karanov.jpg|мини|лево|150п|[[Ефрем Каранов]]]] Од овој период потекнува и едно писмо на Гоце упатено на 29 октомври 1895 година до [[Ефрем Каранов]], претседател на Македонското ќустендилско друштво. Гоце на еден јасен начин ја претставил сопствената концепцијата за самостојноста на македонското револуционерно движење. Во писмото: ''Гоце Делчев ги изјаснува основните принципи на кои треба да се изградува и на кои тој ја гради македонската револуција... Гоце ја покажува тука и целта на македонската револуција... слободна државичка... Тој го посочува средството да се постигне таа цел: внатрешно востание'' <ref name="KRUM" />. Преку ова писмо, Гоце по писмен пат ги ставил на знаење своите погледи до [[Македонски комитет|Македонскиот комитет]], преку неговиот огранок во [[Ќустендил]]. Тој јасно истакнал: ''Во Македонија се развива систематска агитација за едно општо внатрешно востание, која има земено големи размери и нема катче во Македонија што не е опфатено... Должност е на секој родољубец да помогне колку што може повеќе, а уште повеќе на комитетите со таква цел, особено на Ќустендилскиот, којшто би можел во се да помага... Луѓе има многу, но за жал страдаме од недостиг на најнеопходното за едно востание: без оружје сме и Вие, ако сакате да ни помогнете, помогнете ни во тоа, пратете колку што можете повеќе оружје'' <ref>[http://www.kroraina.com/knigi/gd2/index.html Гоце Делчев. Писма и други материјали]</ref>. Кон крајот на 1895 година, Гоце извршил нова ревизија со цел да ги зацврсти пограничните реони во правец: [[Штип]] - [[Пехчево]] - [[Владимирово]] - [[Берово]] - [[Горна Џумаја]] - [[Дупница]] - [[Ќустендил]]. Тој ги обезбедил врските, патиштата, назначил одговорни за [[Погранични пунктови на Македонската револуционерна организација|пунктовите]] и го уредил начинот на сообраќајот и врските со внатрешноста. Во оваа дејност се појавиле два важни пункта: [[Ќустендил]] на чело со [[Никола Зографов]] и [[Дупница]] на чело со [[Никола Малешевски]]. Наскоро [[Ќустендил]] и [[Дупница]] прераснале во важни центри на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] на бугарска територија. На [[ІІ македонски конгрес]] во декември 1895 година [[Македонски комитет|Македонскиот комитет]] бил преименуван во ''Врховен Македонски Комитет'', а за претседател бил избран генералот [[Данаил Николаев]]. По изборот на генералот Николаев за претседател, [[Македонски комитет|Македонскиот комитет]] манифестирал тенденција за потчинување на Организацијата и претворање на нејзиниот [[Централен комитет на МРО|Централен комитет]] во орудие за остварување на неговите цели. во есента [[1895]] година во Виничко, Врховниот комитет го испратил Александар Чакаров со цел агитира за едно востание. Неговата дејност била спречена од организацијата и тој морал да се врати назад во [[Бугарија]]. Уште пред одржувањето на [[ІІ македонски конгрес]], Комитетот го поканил ЦК да испрати свој делегати, но поканата била одбиена. По конгресот, и покрај тоа што Организацијата ја одбила поканата за учествува, од своја страна ВМК до ЦК испратил писмо од 28.12.1895 година во кое известува за работата на конгресот и било истакнато дека конгресот го овластил комитетот да стапи во тајна врска со Организацијата. Со ова писмо, Комитетот се обидел да ја објасни својата улога и улогата на Организацијата во македонското револуционерно движење. Комитетот за себеси го задржал правото над дипломатијата, а според погледите на самиот Комитетот, Организацијата требала да претставува средство за притисок. На оваа писмо ЦК одговорил со свое писмо од 20.01.1896 година, потпишано од Татарчев и Даме во кое било истакнато дека: :''ние продолжуваме да го подготвуваме народот во духот на зацртаната програма и остануваме согласни со сите, кои ја споделуваат нашата девиза<ref>Документи и материјали за историјата на бугарскиот народ, Софија 1969, 268</ref>''. [[Податотека:Danail-Nikolaev-portrait.jpg|мини|лево|150п|[[Данаил Николаев]]]][[Податотека:Kyustendil.1905.jpg|мини|десно|350п|[[Ќустендил]]]] Меѓутоа Врховниот комитет продолжил со својата дејност и во јануари 1896 година бил испратен Александар Чакаров во Ќустендилско за да го преземе тамошниот транзитен центар. Малку подоцна [[Андреј Љапчев]] се обидел да го придобие [[Никола Зографов]]. И покрај овие недоразбирања, контактите помеѓу ''ВМК'' И ''МРО''. Во февруари [[1896]] година претседателот на ''ВМК'' генералот [[Данаил Николаев]] имал средба со Гоце Делчев во [[Софија]]. На оваа средба станало збор за заемните односи, притоа генералот Николаев истакнал ако ''МРО'' сака да добие поткрепа и помош од македонската емиграција во Бугарија, тогаш ''ВМК'' мора да биде главен раководител на целото македонско ослободително дело и да го има главниот збор по прашањето за востание. Гоце Делчев притоа остро протестирал истакнувајќи дека: :''Ние, знаете ли кои сме ние: селаните, македонското население, народот. Ние не можеме да правиме политика, ниту да дозволиме други да првата политика со Македонија. Нашата борба, тоа е за нас живот или смрт. Ние нема да дозволиме други да решаваат дали да живееме или да умреме, и кога. Кога да се прави востание ќе реши народот. Нема да оставиме да ни командувате од тука, за да не втерате, како што се обидовте лани во игра со востание... Ние сметаме на Вас, од Комитетот и од емиграцијата можеме да добиеме братска помош. Но знајте, ние не бараме покровители, а уште помалку, господари'' <ref name="KRUM" />. Гоце се разишол и со потпретседателот на Врховниот комитет, [[Јосиф Ковачев]]. Откако не можел да се разбере со раководителите на Врховниот комитет, одржал неколку средби со членовите на дисидентскиот ''Македонски комитет'' на [[Наум Туфекчиев]] и [[Антон Бозуков]]. Гоце првенствено бил заинтересиран за набавка на оружје. Оттука имал средба со познатите лиферанти на оружје: браќата Иванови и Туфекчиев. За оваа средба, Гоце добил помош од резервниот поручник [[Димитар Жостов]], тогашен благајник на дисидентскиот ''Македонски комитет'', инаку Жостов била клучната личност што го иницирала школувањето на Гоце при [[Кнежевско воено училиште во Софија|Кнежевското воено училиште]]. Гоце тогаш имал средба и со Борис Сарафов, при што му предложил да заминат во Македонија и да станат ''горски цареви''. Според некои историчари, оваа понуда на Гоце укажува дека тој уште тогаш ја имал визијата за идниот [[Четнички институт на ТМОРО]] <ref name="DIME"/>. По враќањето во [[Штип]], Гоце испратил писмо до [[Погранични пунктови на Македонската револуционерна организација|пунктовниот началник]] во [[Ќустендил]], [[Никола Зографов]]. Во писмото Гоце истакнал: ''Тој комитет (Врховниот б.н) таков впечаток ми направи, такво силно оладување предизвика кај мене што јас не гледам дали ќе помогнат, туку се плашам да не му нанесат и голема штета на делото.'' При овие средби со раководителите на ВМК во Софија, Гоце првпат се нашол во улога на емисар на [[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]], а што е најважно: ''за првпат Гоце ги прогласува отворено во лицето на софискиот врховизам - самостојноста и независноста на Внатрешната организација'' <ref name="KRUM" />. === Солунски конгрес од 1896 година === {{Главна|Солунски конгрес од 1896 година}} {{quote|''По Солунскиот конгрес започнува нова фаза на македонското револуционерно и национално ослободително движење. Со широкото отворање на организациските врати за сите незадоволни елементи, се создале претпоставки за брзо масовизирање на движењето. Организацијата цврсто застанала на патот на надворешните влијанија, манифестирајќи го принципот за одбрана на самобитноста на Македонија.''|'''Ванчо Ѓорѓиев'''|'''„Слобода или смрт...“''' <ref name="VANCO" /> }} [[Податотека:Hristo Matov.jpg|мини|лево|150п|[[Христо Матов]]]][[Податотека:Thessaloniki 1897.jpg|мини|десно|350п|Солун во 1897&nbsp;г.]] Развојот на организацијата на преден план исфрлила голем број на внатрешни и надворешни прашања, потоа се покажало дека постојните нормативни акти се тесни за понатамошен развој на Македонската револуционерна борба, а истовремено дошло до засилување на странските пропаганди кои носеле опасност за организацијата. Овие, како и други прашања биле разгледани на Солунскиот конгрес На конгресот присуствувале: Даме, [[Христо Татарчев]], [[Иван Хаџи Николов]], [[Христо Батанџиев]], [[Антон Димитров]] и [[Ѓорче Петров]] како членови на Централниот Комитет. Додека како претставници на револуционерните реони присуствувале: Гоце Делчев - Штип, [[Пере Тошев]] - Битола, [[Христо Матов]] - Скопје, [[Петар Поп Арсов]] - Прилеп, [[Велко Думев]] - Велес, [[Кирил Прличев]] - Воден, [[Благој Калејчев]] - Сер и [[Христо Поп Коцев]] како претставник на Одрин. Организацијата од овој конгрес излегла со ново име: ''Тајна македонско-одринска револуционерна организација (ТМОРО)''. На дневен ред имало голем број на прашања по што биле донесени следните одлуки: Организациската територија да се подели на 7 окрузи: ''Солунски'', ''Битолски'', ''Скопски'', ''Велешко-Тиквешки'', ''Струмичко-Џумајски'', ''Штипски'' и ''Одрински''. [[Прилеп]] и [[Цариград]] имаат право директно да кореспондираат со ''ЦК'', додека пак ''Централниот комитет'' со внатрешноста на Македонија кореспондира преку окрузите и затоа било решено ''ЦК'' да има посебни шифри за комуникација со окрузите, посебни за комуникација меѓу ''ЦК'' и [[Задгранично претставништво|Задграничните претставници]], а окрузите имаат посебни шифри за комуникација меѓу себе. Во врска со децентрализцијата, бил одбиен предлогот на [[Пере Тошев]] окрузите да имаат посебни печати, на тоа се спротивставил Даме. Било решено во организацијата да можат да членуваат сите без разлика на верата и народноста и дека делото ќе има чист македонски карактер. За [[Одринско]] било решено да биде третирано одделно од Македонија, но Македонија и Одринско претставуваат единствена кауза преку извојување на автономија за двете области. По прашањето за вклучување на жените во организацијата, кое било поставено од Ѓорче Петров, било решено самите реоните да одлучуваат. Тенденцијата на [[Македонски комитет|Врховниот комитет]] да се наметне над ''ЦК'' на организацијата и да ја претвори во орудие за остварување на своите цели, била оценета како опасна по целото македонско ослободително дело и да се заземе став да се разубедува ВК да ја напушти таквата тенденција. Било решено да биде отворено [[Задгранично претставништво]] во [[Софија]] кое ќе има задача да ја претставува организацијата и да застане пред надворешните посегања. Во врска со проегзархиските групи во Македонија, било истакнато дека портите на организацијата се отворени за секого кој ќе ги прифати начелата на организацијата. Ставот кој организацијата го зазела кон странските пропаганди се гледа во членот 2. од уставот на ТМОРО во кој се истакнува дека: ''Тајната македонско-одринска револуционерна организација има за цел да ги сплоти во едно цело сите незадоволни елементи во Македонија и Одринско, без разлика на народноста, извојување преку револуција полна политичка автономија за тие две области''. На крајот било решено Гоце Делчев и [[Ѓорче Петров]] да го изработат нов устав и правилник врз основа на конгресните одлуки. === Уставотворец === {{Главна|Устав на ТМОРО}} {{quote|''Член на ТМОРО може да биде секој Македонец и Одринец, кој не е компромитиран со ништо нечесно и бескарактерно пред општеството и кој ветува и се задолжува да му биде корисен на револуционерното ослободително дело.''|'''Член 4'''|'''Устав на ТМОРО'''<ref>[[:s:Устав на ТМОРО]]</ref>}} [[Солунски конгрес од 1896 година|Солунскиот конгрес од 1896 година]] ги задолжил [[Ѓорче Петров]] и Гоце Делчев, кои биле носители на новата линија во македонското револуционерно движење и први иницијатори за промени, да изработат нацрт на нов устав и правилник, согласно промените на организацискиот курс извршен на [[Солунски конгрес од 1896 година|Солунскиот конгрес]]. Новиот Устав и Правилник биле изработени врз основа на постарите акти, но сега се дал акцент на конгресните одлуки од [[1896]] година. [[Уставот на ТМОРО]] се состои од 19 члена поделени во 4 глави. Со новиот устав, започнува втората повисока фаза на развојот на македонското револуционерно движење. Во оваа фаза, [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] од градска добила карактер на претежно селска организација. Оваа промена настанал со омасовување на движењето, селаните ја сочинувале грамадната маса на македонското население. Тоа било постигнато со [[Солунски конгрес од 1896 година|Солунскиот конгрес]] и новите публикувани правни акти на Организацијата, кои ги елиминирале бариерите што стоеле на патот на масовизирање на македонското ослободително движење. Улогата на Гоце, како еден од главните творци на [[Солунски конгрес од 1896 година|Солунскиот конгрес]] е неодминлива. Овој конгрес претставувал историска пресвртница за развојот на движењето. === Донева афера === {{Главна|Донева афера}} {{quote|''Во неделата вечерта колчиите на тутунот при св. Недела во Битола го фатија кираџијата штипјанецот со 10 празни бомби во вреќи со ориз по силното спротивставување и обиди да се извлече. Во продолжение на две деноноќија бил тепан до онесвестување. Досега ништо друго не кажувал освен фразата: Оризот го купив во Виница и го носам на пазар, без да знам што друго содржел. Турското население е во паника и мисли дека и други се внесувани порано. Претресувања уште нема никаде''|'''Даме Груев'''|'''Спомени - Коресподенција...''' <ref>Даме Груев - Спомени. Коресподенција, Предговор, съставителство и бележки: Цочо Билярски, София, 1999</ref>}} [[Податотека:Doncho Shtip portert KN golyam.JPG|мини|лево|150п|[[Дончо Штипјанчето|Доне Стојанов Тошев]]]][[File:Kurshumli-An-Skopje-MK.JPG|thumb|350px|right|Внатрешноста на Куршумли ан]] [[Битолски револуционерен округ|Битолскиот окружен комитет]] на [[МРО]] се свртел кон набавка на оружје и муниција, покрај револвери и пушки се започнало и со набавка на бомби. Главна улога во овој првичен копнеж одиграл Гоце, кој веќе имал уредено канал за [[Бугарија]]. [[Ѓорче Петров]] истакнува: ''Бевме побарале бомби од Делчева, да ни прати неколку да ги видиме, да се насрчиме, да им се порадуваме... Уште не се надевавме на народната сила, но баравме спас во бомбите.'' <ref name="ReferenceA">Димитар Димески, Аферите во Битолскиот Вилает 1895-1903, Скопје, 1993</ref>. На [[19 април (настани)|19 април]] 1896 година при доставката на бомби во [[Битола]] бил фатен и затворен [[Дончо Штипјанчето|Доне Стојанов Тошев]] со што пламнала [[Донева афера|Доневата афера]]. Со оваа афера [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] првпат се соочила со крупна опасност, откривање на нејзината конспиративност. Меѓутоа мерките на Организацијата и Доневата цврстина ги ограничиле размерите на аферата. Според [[Ѓорче Петров]] во [[Штип]]: ''нашето соопштение од Битола го испреварило она на властите за два дена, што дало можност на Гоце и другарите да ги преземат сите можни претпазни мерки. Директниот испраќач на бомбите, Коце Ефремов, заминал за Бугарија за секој случај, жената на Доне била предупредена и даскалосана, а Гоце, откако се појавил низ чаршијата за да го видат сите, седнал дома во исчекување и пишува училиштен рапорт'' <ref name="GP2">Ѓорче Петров, Македонското ослободително дело, Скопје, 1971</ref>. Меѓу осомничените се нашол и Гоце. Тој особено го привлекол вниманието на османлиските власти по враќањето од [[Софија]], кога се појавил како организатор на протестната штипска мартовска демонстрација насочена против турското убиство на еден 18-годишен македонски младинец. По пламнувањето на [[Донева афера|Доневата афера]], Гоце бил одведен пред штипскиот [[кајмакам]], но поради отсуство на докази, Гоце бил ослободен. Според [[Пејо Јаворов]], по еден месец, по наредба на скопскиот [[валија]], Гоце бил повторно приведен и префрлен во Скопје. Меѓутоа според [[Константин Пандев]], Гоце бил спроведен во [[Скопје]] на 2 јули 1896 година <ref>Константин Пандев , Национлнотоослободително движение в Македония и Тракия 1893-1903, София, 1979</ref>. [[Димитар Димески]] истакнува дека второто тврдење е поверодостојно, бидејќи последното писмо на Гоце, напишано на слобода, до [[Никола Зографов]] датира од 6 јуни 1896 година. Гоце бил сместен во злогласниот [[Куршумли ан]] каде што му сугерирале повеќе да не се враќа во [[Штип]]. Тоа било сериозна опомена. [[Ѓорче Петров]] истакнува дека со оваа афера во ''Организацијата не произлезе зло за неа, но сами по себе излегоа две пакости: 1. Фактот за постоење завера во Штип и Битола ѝ стана познат на турската власт, и 2. Гоце Делчев го сврте вниманието на властите врз себе во Штип'' <ref name="GP2" />. [[Донева афера|Доневата афера]] му навестила на светот дека ''нешто ужасно'' се подготвува во Македонија <ref>Cf. Турска паника, Право, II/7, София, 10 май 1896 г., 2</ref>. Од друга страна, настанот силно го импресионирал македонскиот народ, кој во својата фантазија ја хиперболизира силата на МРО <ref>Икономъ Тома Николовъ, Какъ се дойде до Илинденското възстание, Илюстрация Илинденъ, VIII/9 (79), София, 1936 г., 5</ref>. [[Дончо Штипјанчето|Доневото име]] станало синоним на револуционерната нескршливост и истрајност на македонскиот човек во неговите натамошни борби за национална и социјална слобода <ref name="ReferenceA"/>. === Банско (Разлошко)=== {{quote|''Целта му беше да го поврзе и подигне духот на населението во целата Пиринска област, којашто тој ја нарекуваше непобедлива тврдина, сакано живеалиште на ајдутите и идна света област на револуционерите. Неговата цел беше постигната од Сер и Драма до Горна Џумаја, по долините на Места и Струма. Во главните населби основа и уреди револуционерни комитети, им влеа вера во иднината, им даде директиви и план за натамошна дејност ''|'''Лазар Томов'''|'''Гоце Делчев сред Разлошката котлина''' <ref>Лазар Томов, Гоце Делчев сред Разлошката котлина, Хрр. Андонов Полјански, op. cit., III, 82.</ref>}} [[Податотека:Georgi Golev.JPG|мини|лево|150п|[[Георги Голев]]]][[Податотека:Банско (Разлошко).jpg|мини|десно|350п|Банско]] Во септември 1896 година Гоце бил назначен за главен учител (директор) на второкласното училиште во [[Банско (град)|Банско]] во учебната 1896/97 година. Во летото 1896 година по заминувањето до [[Скопје]], Гоце престојувал во [[Кукуш]], каде што присуствувал на свадбата на својата сестра Тина. Престојот го искористил за ревизија на кукушката организациона мрежа. Поради [[Донева афера|Доневата афера]], Гоце се нашол во немилост кај османлиските власти и полуилегална положба. Назначувањето за главен учител на Банската прогимназија го вратил во легалната сфера, меѓутоа за кратко. По нешто повеќе од два месеци, Гоце ја прекинал педагошката дејност, исто како што се откажал од офицерската кариера, за да се посвети целосно на македонското револуционерно движење. Во [[Банско (град)|Банско]], Гоце повторно се пројавил како добар педагог. Неговиот милозвучен акцент во наставата по [[француски јазик]] незаборавно се врежал во сеќавањето на неговите млади ученици <ref>Басканлија, Гоце Делчев во очите на едно дете и момче, Хр. Андонов Полјански, op. cit., III., 79-80</ref>. Веднаш по пристигнувањето во [[Банско (град)|Банско]], Гоце започнал со плетење на разлошката организациска мрежа. По основањето на револуционерните комитети во [[Банско (град)|Банско]] и Мехомија ([[Разлог]]) постепено ја раширил организациската мрежа и во селата [[Белица (појаснување)|Белица]], [[Годлево]], [[Долно Драглишта|Драглишта]], [[Недобарско]], [[Бања (Разлошко)|Бања]], [[Добриништа]], [[Јакоруда]], [[Елешница (Разлошко)|Елешница]] и [[Бачево]]. Потоа, Гоце основал револуционерни комитети во [[Горна Џумаја]] и [[Неврокоп]]. Во текот на учителствувањето, тој уредил и два канала за Рилскиот манастир низ Годлево и низ Драглиште - Добрско. Истовремено тој уредил и канал од Банско за Србиново ([[Брежани (Пиринско)|Брежани]]) и Горна Џумаја. Гоце имал примарни заслуги за втемелувањето на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] во овој дел на Македонија. Одбојноста на банските чорбаџии и желбата за целосно посветување на револуционерната дејност, придонеле Гоце на 13 ноември 1896 година писмено да поднесе оставка на директорската функција, притоа известил дека привремено со училиштето ќе управува [[Георги Голев]]. Така Гоце ја завршил својата двегодишна педагошка дејност, со цел потполно да се нагрби со разгорената македонска револуционерна борба. === Задграничен претставник === {{Главна|Задгранично претставништво}} {{quote|''ТМОРО не можеше ни да најде попогоден тандем од нив обајцата (Гоце и Ѓорче Петров б.н) да раководат со една таква важна институција каква што била Задграничното претставништво. Тие од него направиле непробојна тврдина на македонската самостојна борба, заштитник на македонската вистина и слобода. Решението на ЦК на ТМОРО да упати во средиштето на врховизмот такви силни творци на македонската политика и заштитник на македонските интереси, таму каде се вдахновувала и кроела антимакедонската завојувачка, се покажало мошне далекувидно зашто великобугаризмот правел сè да навлезе во Македонија, да ја преземе однатре револуционерната организација''|'''Христо Андонов-Полјански '''|'''Гоце Делчев''' <ref>Христо Андонов-Полјански, Гоце Делчев (I-VI, Култура, Скопје, 1972)</ref>}} [[Податотека:Ѓорче Петров.jpg|мини|лево|150п|[[Ѓорче Петров]]]][[Податотека:Petrov, maleshevski, delchev.jpg|мини|десно|350п|[[Ѓорче Петров]], [[Никола Малешевски]] и Гоце]] Според [[Христо Андонов Полјански]], Гоце веднаш по напуштањето на [[Банско (град)|Банско]] во ноември 1896 година се нашол во [[Софија]]. Меѓутоа [[Димитар Димески]] истакнува дека Гоце најверојатно во периодот помеѓу 13 ноември и 16 декември 1896 година, најпрво кратко се нашол во [[Солун]] каде што од [[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]] бил назначен за ''прв задграничен претставник на МРО'' во [[Кнежевство Бугарија|Кнежевството Бугарија]] со седиште во [[Софија]], при што му било врачено полномошно со соодветни ингеренции, а потоа подолго време се задржал во инспектирање на пограничните пунктови во Бугарија: [[Дупница]] и [[Ќустендил]]. Со сигурност може да потврди присуството на Гоце во [[Софија]] од средината на декември 1896 година. [[Задгранично претставништво|Задграничното претставништво]] на Организацијата започнало да функционира во втората половина на декември 1896 година по доаѓањето на Гоце во главниот град на [[Кнежевство Бугарија|Кнежевството Бугарија]]. Назначувањето на Гоце за прв задграничен претставник го најавило најплодниот период од неговиот живот. Тогаш неговите умствени и организациски способности се расцветале во многустрана револуционерна дејност. Неполни пет години, Гоце се наоѓал на постот на задграничен претставник во [[Софија]]. Тој временски интервал одговара на поголемата половина од Гоцевата организациската дејност. Гоце Делчев како задграничен претставник се ангажирал најмногу во обезбедувањето на Организацијата си материјални средства, нејзино снабдување со оружје, муниција и револуционерна литература и весници, со препраќање на револуционерни сили во земјата, со обезбедување на пограничните пунктови и со грижата околу состојбата на револуционерното дело по окрузите и реоните на Македонија. Тој бил и бескомпромисен борец против врховизмот и ги разобличувал и осуетувал врховистичките акции во Македонија. Се занимавал и со други дејности сврзани со македонското ослободително дело. Поради инсистирањето на Гоце, [[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]] во март 1897 година го проширил [[Задгранично претставништво|Задграничното претставништво]] со уште еден член - [[Ѓорче Петров]], чиј мандат загаснал заедно со Гоцевиот во октомври 1901 година. Гоце и [[Ѓорче Петров]] со своето отворено разобличување на [[Врховизам|врховизмот]], се закитиле со неизмерни заслуги за заштита на самостојниот карактер на македонското револуционерно движење. Нивниот мандат се состоел од ''три етапи''. Првата етапа го опфатил временскиот период од нивното доаѓање во [[Софија]] до 1899 година, втората етапа започнува со улогата на [[Задгранично претставништво|Задграничното претставништво]] при формирањето на [[Врховен комитет|Врховниот комитет]] на [[Борис Сарафов]], мај 1899 година, а третата и воедно последна етапа од мандатот ја одбележува клучната улога на претставништво во турбулентното време по [[Солунска афера|Солунската афера]], 1901 година. За заедничката дејност во [[Софија]], [[Ѓорче Петров]] истакнува дека: ''Кога дојдов во Софија работев заедно со Делчев на другарски начела, без секакви формалности распоредени во работата... Обајцата знаевме се'' <ref>Ѓ. Петров, Спомени - коресподенција..., 88.</ref>. Меѓутоа според [[Христо Силјанов]] постоела поделба во работата на [[Задгранично претставништво|Задграничното претставништво]]. Така црната макотрпна катадневна организациска работа ја вршел Гоце Делчев, дипломатската Ѓорче Петров <ref>[http://www.promacedonia.org/obm1/index.html Освободителните борби на Македония, том I]</ref>. По пристигнувањето во Софија, Петров ја водел коресподенцијата со [[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]] во Солун, при што користел посебна шифра, за нешто подоцна да употребува три шифри. По Ѓорчевото доаѓање, [[Врховен комитет|Врховниот комитет]] бил упатен на комуникација со [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] преку [[Задгранично претставништво|Задграничното претставништво]], по специјално преку [[Ѓорче Петров]]. Колкава била довербата на [[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]] во [[Задгранично претставништво|Задграничното претставништво]], се гледа и од фактот што Архивата на ЦК, [[Солунска афера|до апсењето на неговите членови во 1901 година]], била депонирана кај Петров во [[Софија]]. ===Контакти со македонската емиграција и бугарската влада=== {{quote|''Делчев беше уговорил со браќата Иванови бесплатно да зема од нив пушки во вид на подарок. После, двајцата заедно ја продолживме истата работа и примивме околу 4140 пушки без фишеци... Браќата Иванови нè уверуваа дека од нив поклонувале три илјади пушки и дека имале одобрение од владата да дадат уште три илјади.''|'''Ѓорче Петров'''|'''Спомени - коресподенција''' <ref>Ѓорче Петров, Спомени - коресподенција..., 88</ref>}} [[Податотека:Наум Туфекчиев.jpg|мини|лево|150п|[[Наум Туфекчиев]]]] Гоце Делчев ги зачестил контактите со офицерите од 1895 година, односно со учениците во [[Мелничко востание|Мелничкото востание]], кои по расцепот во [[Врховниот македонски комитет]] се нашле надвор од него, а од нив повремено добивал материјална помош за потребите на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]]. Тој ги продлабочил и врските со [[Наум Туфекчиев]] од кого продолжил да набавува револвери и бомби. Меѓутоа во тој период бил најблизок со браќата Иванови, познати лиферанти на оружје. Оваа активност на Гоце имала своја позадина. Организацијата поради заткулисните игри на [[Македонски комитет|Врховниот комитет]] започнува контакти со бугарската влада. Целта на [[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]] е да се побара материјална и финансиска помош од владата во [[Софија]]. Првите контакти биле остварени со посредништво на офицерите кои учествувале во [[Мелничко востание|Мелничкото востание]], [[Борис Сарафов]], [[Антон Бозуков]], [[Стојчо Гаруфалов]] и поранешниот воен министер [[Рачо Петров]]. На [[22 јуни]] [[1896]] година [[Ѓорче Петров]] имал средба со бугарскиот премиер [[Константин Стоилов]], на оваа средба Ѓ. Петров побарал 5-10.000 пушки и 100.000 лева <ref>Ѓ. Петров, Спомени, Коресподенција. . . , 84</ref>. Бугарската влада сметала дека треба да се вооружи населението во [[Македонија]] и на тој начин да се држат работите во свои раце. Првото количество на оружје за организацијата биле испратено кон крајот на [[1896]] година и станувало збор за пушки од системот ''кримки''. Делчев барањето за проширувањето на [[Задгранично претставништво|Задграничното претставништво]] се засновало првенствено на неговиот ангажман околу префрлањето на пушките. Најпрво Гоце, а потоа заедно со Ѓорче Петров добиле бесплатно, со одобрение на бугарската влада 4.000 пушки од браќата Иванови, но без патрони. Објаснување за патроните искажал бугарскиот воен министер, полковникот Иванов, кој бил категоричен: ''Не сме луди да ви дадеме фишеци: така силата ќе ја држиме во свои раце, инаку Вие ќе се одвратите од нас'' <ref>Ѓ. Петров, Спомени, Коресподенција. . . , 92</ref>. Најголемиот дел од овие пушки биле префрлени во Скопскиот, Штипскиот и Струмичкиот округ на Организацијата. Меѓутоа голем дел од нив биле проголтала [[Виничка афера|Виничката афера]]. Во однос на контактите со бугарската влада и нејзините игри. [[Ѓорче Петров]] истакнува: :''Рачо (Петров б.н) се опушти да ми каже дека се воделе преговори за поделба на сфери на влијанија. . . Овој и сличните признаци ни вдахнаа увереност дека има опасност да се прават политички комбинации на наш грб и без наше знаење. Тоа нè натера да бидеме уште попретпазливи и посамостојни во своите акции, да не даваме можност да се прават слични комбинации на сметка на Македонија. . . почетното мислење за општа искреност на бугарската влада кон ослободителното дело било проста наивност'' <ref>Ѓ. Петров, Спомени, Коресподенција. . . , 94</ref>. Биле направени обиди за згаснување на дејноста на [[Задгранично претставништво|Задграничното претставништво]] во [[Кнежевство Бугарија]]. Најпрво бил направен обид за отргнување на [[Ѓорче Петров]], кога му било понудено местото: секретар на новоотвореното бугарско трговско агентство во Солун. Целта на [[Константин Стоилов]] била да се компромитира, а подоцна преку [[Атанас Шопов]] да биде претворен во бугарско орудие. Кога тоа не успеало бил направен обид, сега преку [[Врховниот македонски комитет]], да се предизвика раздор помеѓу Гоце и [[Ѓорче Петров]]. На [[IV македонски конгрес]], Гоце неочекувано бил избран за редовен член на новиот состав на [[Врховниот македонски комитет]]. [[Ѓорче Петров]] истакнува: ''со цел да го отцепат Делчева од мене'' <ref>Ѓ. Петров, Спомени-коресподенција. . . , 109</ref>. Меѓутоа, Гоце ја проѕрел намерата и во писмото до [[Јосиф Ковачев]], претседател на [[IV македонски конгрес]], категорично изјавил: ''Мојата положба во Делото не ми овозможува да го примам изборот'' <ref>Христо Андонов Полјански, Гоце Делчев, II, Култура, Скопје, 1972</ref>. === Набавка на финансиски средства === {{quote|''Делчев беше дојден тука (тоа беше пролетта 1896&nbsp;г.). Ми кажа дека се мачеле да стокмат нешто како комитет внатре, дека идејата е прифатена од сета интелигенција, но дека немаат оружје, а немаат ни средства. Тој ми предложи да отидеме да станеме „горски царови“. На сцената се постави прашањето за средства. Од кај да најдеме? - Со грабежи...''|'''Борис Сарафов'''|'''Спомени''' <ref name="Борис Сарафов, Спомени">[http://www.angelfire.com/super2/vmro-istorija/Knigi/spombs03.html Борис Сарафов, Спомени]</ref>}} [[Податотека:Ivan Geshov.jpg|мини|лево|150п|[[Иван Гешов]]]][[Податотека:Zographou.jpg|мини|десно|350п|[[Зографски манастир]]]] Засиленото вооружување на Организацијата покажало дека финансиските средства добиени од членските влогови и добротворни прилози не можеле да ги задоволат потребите за набавка на оружје и муниција. Оттука се прибегнало кон примена на насилни методи за набавка на парични средства, преку: уцени, закани и киднапирања. Во тие немирни времиња главна преокупација на Гоце била набавката на финансиски средства. Првата поголема акција во тој правец била поттикната од Гоце. Според [[Никола Зографов]]: на 6 јануари 1897 година телеграфистот Андон Златарев, во интерес на македонското револуционерно дело, ја ограбил ќустендилската пошта, од каде што подигнал 28.000 лева. Пред да побегне Златарев, врз претходно постигнат договор, им предал 25.000 лева на [[Васил Главинов]] и [[Александар Кипров]] кои требало парите да ги предадат на Гоце за потребите на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]]. Меѓутоа тие ја злоупотребиле довербата, преливајќи ги средствата во социјалистичката благајна. Гоце го излажале дека парите ги закопале во река, па надојдената вода ги одвлекла незнајно <ref>Христо Андонов Полјански, Гоце Делчев, III, Култура, Скопје, 1972</ref>. Гоце долго време не можел да се помири со нечесната игра на Главинов, за што сведочат неговите писма. Во пролетта 1897 година, во предвечерјето на [[Грчко-турска војна (1897)|Грчко-турската војна]], Гоце се нашол во [[Одеса]] каде што со [[Константин Кондов]], стапил во контакт со двајца ерменски револуционери, пиротехнички верзирани за бомби и пеколни машини <ref>[http://strela.net/kondov/Kondov.htm Спомени на Константин Кондов ]</ref>. Оттука, четворицата со рускиот брод ''Вороњеж'' се префрлиле на [[Света Гора]], со цел да изнудат пари од [[Зографски манастир|Зографскиот манастир]]. Гоце се обидел ''да се специјализира за киднапирање на бегови''. Во 1897 година неуспешно завршиле обидите за грабнувањето на турскиот богаташ Черкез, виничкиот бег, струмичкиот Мафи-бег. Успешно завршило киднапирањето на струмичкиот бег Назлам-бег, за кого биле побарани 6.000 турски лири, но поради непретпазливост, бегот им се извлекол од раце. Слични обиди Гоце направил и во 1897 и 1899 година. Меѓутоа според [[Михаил Апостолов|Михаил Апостолов - Попето]]: ''тој занает не е за Гоцета, нему ич не му оди со бегови.'' Во мај 1900 година никнала најкрупната киднаперска замисла на Гоце. Тргнувајќи од релативно добрата соработка со [[Врховниот македонски комитет]] на [[Борис Сарафов]], како и фактот што акцијата требало да се изведе на територијата на [[Кнежевство Бугарија|Кнежевството Бугарија]], Гоце предвидел оваа акција да биде заеднички спроведена од страна на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] и [[Врховниот македонски комитет]]. Било предвидено да биде извршено киднапирање на синот на бугарскиот државник [[Иван Гешов]], од кого требало да се извлечат 1,5 милиони златни лева. [[Врховниот македонски комитет]] го прифатил планот, при што биле определени обврските. Сарафов требало да изнајми куќа, каде што требало да се чува детето, [[Тома Давидов]] да купи еден [[пајтон]] и да најде верен пајтонџија, а Гоце требало да го грабне детето. [[Ѓорче Петров]] бил задолжен за примањето на парите од Гешов. Но планот не се остварил бидејќи детето на Гешов заминало за [[Париз]]. [[Податотека:Ellen_stone.gif|180п|мини|лево|[[Мис Стон]]]][[Податотека:Sandanski&chernopeev.JPG|дясно|мини|350п|Учесниците во [[Афера Мис Стон|аферата мис Стон]] - [[Сава Михајлов]], [[Јане Сандански]], [[Крсто Асенов]] и [[Христо Чернопеев]]]] Гоце Делчев го ополномоштил [[Михаил Герџиков]] да изврши едно киднапирање во Македонија но турските сили сѐ уште биле раздвижени поради [[Солунска афера|Солунската провала]] и затоа овој обид останал неуспешен. Во летото [[1901]] година се одржало советување во [[Ќустендил]] на кое присуствувале Гоце Делчев, [[Јане Сандански]] и [[Христо Чернопеев]] и тие заклучиле дека: ''ситните грабежи само го нарушуваат престижот на Организацијата, а не придонесуваат за нејзино финансиско закрепнување''. Затоа [[Јане Сандански]] предложил да го киднапира кнезот [[Фердинанд I|Фердинад]] при неговата посета на [[Рилски манастир|Рилскиот манастир]], но оваа иницијатива на Сандански била отфрлена од страна на Гоце Делчев кој предложил војводите да спроведат акции за собирање на пари, но надвор од границите на [[Бугарија]]. Раководството и војводскиот кадар се нашле во дилема. Имено помошта од Бугарија не била прифатлива, ситните акции биле непожелни, а големите биле опасни по ''Организацијата'' и ослободителното дело, но сите разбрале дека мора нешто да се стори за да се дојде до пари. Во [[1901]] година некаде околу [[Петровден]], [[Јане Сандански]], [[Христо Чернопеев]] и [[Сава Михајлов]] подготвиле плана за киднапирање на Сулејман-бег од [[Горна Џумаја]] но поради болест на бегот таквата акција била откажана <ref name="JS">Спомени на Јане Сандански</ref>. Бидејќи таа акција била одложена [[Јане Сандански]] и Чернопеев се нашле во [[Разлог|Разлошко]] и решиле да го грабнат д-р Хаус кој бил протестантски мисионер од [[Солун]]. Меѓутоа тој го одложил патувањето и затоа тие решиле да ја киднапираат протестантската мисионерка [[Мис Стон]] која се наоѓала во [[Банско]]. За акцијата најпрво бил известен ''ОК'' во [[Банско]] на чело со [[Димитар Лазаров]], потоа бил утврден планот кој се состоел од неколку точки. За целиот план притоа биле известени Гоце Делчев и [[Ѓорче Петров]], притоа Делчев се двоумел додека пак Ѓорче бил на мислење дека со грабнувањето нема да се добијат големи финансиски средства. Треба да се истакне дека Јане и [[Христо Чернопеев]] решиле на своја рака да ја покренат сета акција. === Набавка на оружје === {{quote|''Свештеник не ја бакнува иконата на Христос кога проповеда со таква топлина и воодушевување, како што Гоце ја бакнуваше својата кама, пред да ја стави во нејзината футрола... Камата, неговиот (Гоцевиот б.н) најсилен инструмент , беше моќно средство за изразување на самоувереноста и терористичката дејност на Организацијата, затоа што со неа можеше да се користи само човек со полна самоувереност... Камата одигра крупна улога во животот на Организацијата во прво време, а пушката подоцна... Гоце ја опеваше камата како оружје на теророт во Организацијата и дејствуваше со неа како агитатор... Камата како најсигурен инструмент на двојна смрт (убиство и евентуално самоубиство) дејствуваше без грешка и како симбол на самоувереност беше предодредена да игра и воспитна улога за создавање кај работниците дух на самоувереност и саможртва, затоа Делчев ја засака, ја избра и ја претпочиташе пред револверот... ''|'''Ѓорче Петров'''|'''„Беседа за Гоце“'''}} [[Податотека:Кинжал из аносовского булата узорчатой стали.jpg|мини|лево|130п|[[Кама (бодеж)|Кама]]]][[Податотека:Mannlicher schoennauer 1903-14.jpg|мини|десно|350п|Mанлихерка]] Една од главните задачи на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] било вооружувањето. Без оружје не постоел воениот фактор, а без воен фактор немало ни револуција. Најпрво се набавувало ладно оружје (првенствено [[Кама (бодеж)|ками]]) и огнено оружје (револвери и бомби). Од пушките најпрво биле набавени од домашно производство (''тетовки'' и ''дебранки''). Првото големо количество на пушки, кримки, датира во 1897 година по извршената модернизација на бугарската армија. Приливот е нераздвојно поврзан со името на Гоце. По [[Грчко-турска војна (1897)|Грчко-турската војна]] се започнало и со набавка на грчки пушки од системот ''Гра''. Паралелно биле набавувани и помали количини на пософистицирани пушки [[Манлихер, Фердинанд|манлихерки]], како и муниција и [[динамит]]. Покрај од [[Бугарија]] и [[Грција]], оружје и муниција почнало да се набавува и од [[Србија]], [[Романија]], [[Белгија]], [[Австроунгарија]], [[Грција]], [[Швајцарија]] и [[Англија]]. Меѓутоа предничела [[Бугарија]]. Голема заслуга во набавката на оружје и муниција од [[Бугарија]] и нивното транспортирање во Македонија имал Гоце. На јануарското советување во селото [[Загоричани]], Гоце се заложил за поорганизирана набавка на оружје од [[Грција]]. Во есента 1902 година, Гоце преку [[Тома Карајовов]] реализирал набавка на оружје и муниција од [[Берлин]] и [[Виена]]. Коресподенцијата на Гоце е со бројни податоци за набавка, депонирање и транспорт на оружје и муниција во Македонија. Импресивно делува Гоцевата неисцрпна енергија, самопрегор и ентузијазам. [[Податотека:IMARO factory for granades.jpg|мини|лдесно|350п|Бомболеарница]] Многу рано, кај Гоце и [[Ѓорче Петров]] се родила идејата за сопствено производство на оружје, пред сè бомби. Тие ја осмислиле Саблерската бомболеарница (фабрика) на [[Осоговски Планини|Осоговските Планини]]. Приотоа посебна улога одиграл тогашниот околиски ќустендилски началник, познатиот македонски револуционер [[Димитар Поп-Георгиев Беровски]]. Саблерската бомболеарница започнала да функционира во мај 1897 година. Во неа работеле грст на ентузијасти во скудни околности. Главен мајстор бил ерменскиот револуционер Киркор, а негови први помошници биле Гоце Текенџиев и [[Атанас Мурџев]]. Таму повремено престојувале и помагале Гоце и [[Ѓорче Петров]]. Инспекција на бомболеарскиот процес извршил Ерменецот Леон. Во Саблерската бомболеарница, меѓу другото, биле произведени околу 1000 до 1500 бомби од разни големини. Бомболеарницата била напуштена непосредно пред интервенцијата на бугарската полиција. Историчарите искажуваат разни мислења околу времетраењето на оваа бомболеарница. Според [[Константин Пандев]] таа постоела само неколку месеци, [[Пејо Јаворов]] истакнува дека таа работела десетина месеци, а според спомените на [[Ѓорче Петров]], година и неколку месеци. Меѓутоа според [[Димитар Димески]] бомболеарница егизтирала повеќе од две години. Саблерската бомболеарница одиграла значајна улога за стекнување на силна самодоверба во сопствените сили и можности. По примерот на неа никнале слични бомболеарници низ Македонија. === Грижа за весници и револуционерна литература === {{quote|''Во 1898 година, ми се чини, почнав да издавам весник „Бунтовник“; издадов до 11 броја во ограничена количина и ги раздавав тука на одбрани 20-30 души пријатели по 5 лева бројот, и со тие пари ги подмирував печатните трошкови (за 1000 броја). Ги праќав броевите внатре во Македонија. Не можев да најдам тука никого од македонствујушите згоден како за Македонија да пишува...''|'''Ѓорче Петров'''|'''Спомени''' <ref>[http://www.angelfire.com/super2/vmro-istorija/Knigi/spomgp10.html Спомени - Ѓорче Петров]</ref>}} [[Податотека:Dimo hadjidimov.JPG|мини|лево|150п|[[Димо Хаџи Димов]]]][[Податотека:Дело.jpg|мини|десно|250п|Насловна страница на [[Дело (весник)|Дело]]]] Гоце имал катадневна грижа за непречено функционирање на организациските канали. Беспрекорното функционирање на курирската служба било голем предуслов за нормален проток на луѓе, пренесување на оружје и муниција, како и за циркулирање на [[Тајна пошта на МРО|тајната револуционерна пошта]]. ''Гоце Делчев мошне многу се залагал за просветлување на силите на револуционерното движење и на поробените македонски маси. Тој поаѓал од концепцијата да изврши револуција во умовите на луѓето, да создаде просветен народ, просветна маса со која успешно ќе се изврши револуција'' <ref name="ReferenceB">Христо Андонов-Полјански, Гоце Делчев, I, Култура, Скопје, 1972, 178</ref>. Оттука доаѓале Гоцевите секојдневни напори за набавка и пласирање на весници и револуционерна литература сред македонскиот народ. Меѓу другото, тој ги пласирал: [[Право (весник)|Право]], [[Глас македонски]], [[Малешевски балкан]], [[Политичка слобода]], [[Дело (весник)|Дело]]. Гоце меѓу револуционерната литература пласирал и дела од социјалистичка провиниенција. Гоцевата блискост со социјалистичките кругови се гледа и од фактот што заедно [[Димо Хаџи Димов]], учествувал на првомајските манифестации во [[Софија]]. Гоце бил загрижен за создавање на македонска книжнина. За тоа најдобро сведочат зборовите: ''Зар нема кој да напише барем една книга на македонски?'' <ref name="ReferenceB"/> Тој ги поттикнувал некои од македонските автори, како што е [[Атанас Раздолов]], да создаваат дела со револуционерна содржина. Гоце има голема заслуга за покренувањето на хектографираните гласила на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]]: [[Бунтовник (весник)|Бунтовник]] и [[Слобода или смрт (весник - 1903)|Слобода или смрт]]. === Виничка афера === {{Главна|Виничка афера}} {{quote|''Во 1897 година дојде до Виничката афера. Делчев ми јави по телефон од Софија да соберам, ако можам, една чета, за да заминеме внатре во Македонија, и да им стави крај на турските ѕверства и сл. Зедов да собирам чета, туку ми напишаа дека работата стивнала, па престанав...''|'''Борис Сарафов'''|'''Спомени''' <ref name="Борис Сарафов, Спомени">[http://www.angelfire.com/super2/vmro-istorija/Knigi/spombs03.html Борис Сарафов, Спомени]</ref>}} [[Податотека:Boris Sarafov, potrait.png|мини|лево|150п|[[Борис Сарафов]]]][[Податотека:Виница.jpg|мини|деснo|350п|Виница]] Повод за аферата е нападот на една разбојничка чета на домот на богатиот Турчин Касим-бег во село [[Виница]] на [[15 ноември]] 1897 година. Четата зела од неговиот дом околу 800 турски лири, а самиот него го убила. Како резултат на Виничката афера [[Македонска револуционерна организација|Организацијата]] губи многу оружје, претрпува морални штети и вредни организациски кадри, а османлиските власти започнаа да гледаат со зголемена недоверба кон население во [[Македонија]]. Аферата ја открива потребата од повеќе ефикасност во активностите на револуционерната организација при вакви кризи, дека е потребно да се даде азил на прогонетите и да се спречи предавство. Во извесна мера го забрзува создавањето на постојани окружни чети, подобрување на илегалните канали. Виничката афера и нанесла тежок удар на организационата мрежа во Скопскиот Санџак, а ја разнишала и [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] во целина. Веста за аферата Гоце го затекнала во [[Ќустендил]]. Краткотрајно го обзела силна депресија и почувствувал рушење на сопственото дело. Гоце се вратил во Софија со цел да осмисли и преземе чекори за неутрализација на ефектите од аферата. Во декемвриското писмо до [[Никола Малешевски]], може да се увиди дека Гоце сè уште бил под болна импресија од широките размери на османлиските насилства. На Малешевски му сугерирал: ''Опни ги жиците на нашите другари, нека се готват и од ден на ден нека очекуваат да ги викнат под знамето не веќе за слобода, туку за одмазда'' <ref>Писмо на Никола Малешевски од Ахил. Софија, 18 декември 1897 година</ref>. Во таа смисла Гоце имал телефонски разговор со [[Борис Сарафов]]. Тој го имал предвид [[Мелничко востание|мелничото борбено крштевање]] на Сарафов и му предложил да формира, по можност, чета со која ќе навлезе во Македонија и ќе стави крај на турските насилства. Меѓутоа Делчев, најверојатно по консултацијата со [[Ѓорче Петров]], му ја откажал услугата на Сарафов. Гоце набргу ја пребродил траумата и веќе во првите месеци на 1898 година, во писмото до Ѓорѓи Поп Цветков и [[Никола Зографов]], зрачел со оптимизам: :''Бидете бодри, не губете кураж! Кое царство се распаднало без да има пред себе непријатели со положба како што е нашата. Ние сме силни, зошто и она што го имаме е насочено против Османлиското Царство.'' <ref>Писмо до Георги Поп Цветков и Никола Зографов (1898 г.)</ref> Во [[Ќустендил]] бил формиран ''Привремен комитет за бегалците'', а во [[Софија]] била формирана тричлена комисија. [[Врховниот македонски комитет]] на [[Христо Станишев]] се оградил од разбојничката банда која што ја предизвикала аферата. Во меѓувреме една врховистичка делегација го посетила бугарскиот премиер [[Константин Стоилов]], како и некои странски дипломатски претставници во [[Софија]]. Врховистичката делегација изјавила дека: ''Врховниот македонски комитет нема ништо со испраќањето на четата, која го уби Ќазим ага во Виница и дека Комитетот не е директниот, ни посредниот виновник за станатото во Македонија'' <ref>Константин Пандев , Национлнотоослободително движение..., 162</ref>. Меѓутоа, Гоце ја почувствувал злорадоста на дел од врховистичките кругови за неволјата што ја снашла [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]]. Оттука, во врска со [[V македонски конгрес]] на македонските друштва, Гоце испратил едно писмо до [[Никола Зографов]], во кое истакнал: ''Активно учество нема да земеме. Имаме намера да дејствуваме, доколку се укаже можност, за да се пробие списокот на Станишев,, кој е многу поблизок по својата програма и почесен, отколку Ковачев'' <ref>Шифрирано писмо до Никола Зографов од 21 јули 1989&nbsp;г.</ref>. Но планот не успеал, на [[V македонски конгрес]] за претседател на [[Врховниот македонски комитет]] бил избран [[Алексанадар Радев]], а за потпретседател бил поставен [[Андреј Љапчев]]. Оттука, односите на [[Задгранично претставништво|Задграничните претставници]] со [[Врховниот македонски комитет]] уште повеќе се оладиле. [[Податотека:Христо Станишев.jpg|мини|лево|150п|[[Христо Станишев]]]][[Податотека:Andrey Lyapchev.jpg|мини|десно|200п|[[Андреј Љапчев]]]] Бугарската влада на [[Константин Стоилов]] била фрапирана од неочекуваните димензии на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] што делумно излегле на виделина со [[Виничка афера|Виничката афера]], затоа презела мерки за неутрализација на Револуционерната организација. Во март 1898 година, Гоце испратил писмо до Малешевски, во кое огорчено констатирал: ''Не беше доста оној гром од Виничката афера за да се разниша делото, туку и овдешната (бугарската демек) влада се зазела да ја ослободи турската власт од прогонства, натоварувајќи се самата да го уништи она што не се уништува. Прогонствата над нас се во најсилен разгор, ќе видиме дали ќе се овенчаат со успех. Тешко ним!'' <ref>Писмо до Никола Малешевски, Ќустендил, 4 март 1898 година.</ref> [[Виничка афера|Виничката афера]] била продлабочена со ефектната истрага на османлискиот скопски полициски првенец Дервиш ефенди, како и поради предавството на Ѓорѓи Иванов Јованчев, поранешен близок соработник на Гоце. ''Апостолот'' многу рано увидел дека предавниците во македонското револуционерно движење се намножиле, тој уште во април 1897 година истакнал: ''Којзнае дали има народ, кој толку многу трпел од своите синови изроди како македонскиот!'' <ref>Писмо до Никола Малешевски, Софија, 22 април 1897 година</ref>. Гоце во однос на Јованчев се покажал мошне толерантен, при што се обидел да го извлече од калта и да го направи повторно корисен за Организацијата. Ѓорѓи Иванов Јованчев во јуни 1896 година бил уапсен заедно со Гоце, во врска со [[Донева афера|Доневата афера]]. Притоа станал конфидент на османлиската полиција. Меѓутоа Јованчевите предавства дошле до полн израз во [[Виничка афера|Виничката афера]]. Со цел за да го отрезни, Гоце во мај 1899 година на Јованчев му ја испратил книгата ''Шпион'' (''The Spy: A Tale of the Neutral Ground'') од [[Џемс Фенимор Купер]]. Меѓутоа сè било залудно. Јованчев се покажал непоправлив и подоцна бил ликвидиран од [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]]. Во јули 1898 година Гоце упатил две писма - благодарници до пловдивскиот надбискуп Роберто Менини, поради хуманитарниот гест на Паљурскиот манастир, Гевгелиско, со давањето прибежиште на седуммина македонски револуционери, кои со тоа ги избегнале османлиските ''винички'' репресалии. Меѓутоа Гоцевата намера била подлабока, пред надбискупот да ги изнесе пред [[Света Столица]] светлините на македонската револуционерна борба. Гоце истакнал: : ''Нашата цел е да ги исправиме неправедните решенија на Берлинскиот конгрес по однос на Македонија и затоа нашата борба е свртена кон придобивање полна политичка слобода на оваа земја за сите луѓе што ја населуваат, без оглед на националната и верската припадност... Ние, револуционерната борба за слобода ја водиме сами, не плашејќи се од жртвите што ги даваме. Меѓутоа секоја помош од страна за нас е доказ дека нашата борба е праведна'' <ref>Документи за борбата на македонскиот народ за самостојност и за национална држава, том еден, Универзитет Кирил и Методиј - Факултет за филозофско-историски науки, Скопје, 1981</ref>. === Творец на четничкиот институт === {{Главна|Четнички институт на ТМОРО}} {{quote|''Пред да се засили Организацијата, господари на денот и ноќта беа Турците. Подоцна, штом наближи ноќта, Турците се прибираа по домовите, а потерите и војската во касарните. Организациските луѓе, имено тогаш почнуваа да излегуваат на работа и започнуваше комитското царство...''|'''Г. И. Белев'''| <ref name="VANCO" />}} [[Податотека:Mihail popeto.jpg|мини|лево|150п|[[Михаил Апостолов |Михаил Апостолов - Попето]]]][[Податотека:Chuchkov, Shapkarev, Delchev.jpg|мини|десно|230п|Гоце Делчев со [[Климент Шапкарев]] и [[Ефрем Чучков]]]] Гоце Делчев, како воено лице, бил еден од првите кој увидел дека дотогашните терористички групи не можеле да се носат во отворена борба со османлиските сили. Тие ја одживеале својата улога. Бил потребен поразвиен борбен механизам, способен да се спротивстави на бројните непријатели на македонското ослободително дело. Оттука датира појавата на [[Четнички институт на ТМОРО|Четничкиот институт]] со кој Организацијата зачекорила во повисока фаза од својот развој. Прв посериозен практичен чекор презел Гоце. Во април 1898 година, со цел побрзо да се отстранат последиците од [[Виничка афера|Виничката афера]], Гоце испратил во Македонија три вооружени групи, т.н. ''летечки'' илегални групи на чело со проверени поранешни легални раководители на Организацијата. [[Ефрем Чучков]] бил определен за Малешевско, [[Тодор Станков]] за Радовишко и [[Стојан Георгиев]] за Струмичко. Овие летечки групи биле предвесници на големата борбена метаморфоза на Организацијата. Првата чета која со право го носи епитетот агитационо-организациска, била четата на [[Михаил Апостолов|Михаил Апостолов - Попето]], која ги спроведувала наредбите на Гоце. Главната грижа околу оформувањето и разгрнувањето на [[Четнички институт на ТМОРО|Четничкиот институт]] ја презел Делчев. Дури и нешто повеќе. [[Задгранично претставништво|Задграничното претставништво]] ја изработиле правната регулатива за посочениот институт, издавајќи го, во 1900 година, [[Правилник за четите на ТМОРО]]. Создавањето на [[Четнички институт на ТМОРО|Четничкиот институт]] е неразделно поврзано со името на Гоце. Тој како ревизор (инспектор) на вооружените сили на Организацијата стекнал редок углед и израснал во неприкосновен авторитет. Најважните организациски борбени кадри од овој периоди израснале под закрила на Делчев. Четничките школи одиграле голема улога за разгранување на [[Четнички институт на ТМОРО|Четничкиот институт]]. Во тоа посебна улога имале блиските Гоцеви соработници: [[Михаил Апостолов|Михаил Апостолов - Попето]], [[Јане Сандански]], [[Христо Чернопеев]], [[Марко Лерински]], [[Никола Петров Русински]] и др. Делчев, од вклучувањето во Организацијата па сè до смртта, ја обиколувал Македонија. Притоа, не го спречувало ни нарушеното здравје, проследено со силни стомачни болки. Секаде каде што престојувал, Гоце оставал светли траги, влевајќи свежина, оптимизам и нескршлива верба во успехот на македонската ослободителна кауза. Оттаму, неговото име, многу лесно прераснало во ''легенда''. ===Соработка и недоразбирање со Врховниот комитет на Борис Сарафов=== {{quote|''Се размислувавме кои луѓе треба да бидат поставени на чело на тукашниот Комитет. Бевме на мислење на чело на Комитетот да го избереме Цончев. И Ѓорче и Делчев и јас и други мислевме така... Најпрвин се зафативме со исплаќање на долговите. Ги активиравме друштвата. Најпрвин почнавме со Софија. Не можеше толку лесно да се соберат луѓето и тие да го почувствуваат авторитетот на Комитетот, додека не сфатат дека сме решени да одиме докрај. Малу по малу почнавме да ги наметнуваме своите барања. Од 30 друштва станаа 250 друштва, градски и селски... Со Ѓорче и Делчев работевме сложно. Тие заседаваа заедно со нас, ги потпишуваа записниците во Комитетот. Прашањето за востанието кога да се крене, не се поставуваше на дневен ред... Потоа во 1900&nbsp;г. во февруари Делчев замина во Одринско. Ние го снабдивме со се, литографии и сл. - потрошивме околу 3.000-4.000 франка... ''|'''Борис Сарафов'''|'''Спомени''' <ref name="Борис Сарафов, Спомени">[http://www.angelfire.com/super2/vmro-istorija/Knigi/spombs03.html Борис Сарафов, Спомени]</ref>}} [[Податотека:Stoycho Garufalov SMAC.jpg|мини|лево|150п|[[Стојчо Гаруфалов]]]][[Податотека:Venedikov Nachev Sarafov Lukov Mutafov Garufalov.JPG|десно|мини|350п|Потпоручник [[Јордан Венедиков]] (1), поручник [[Петар Начев]] (2), потпоручник [[Борис Сарафов]] (3), поручник [[Харалампие Луков]] (4), поручник [[Васил Мутафов]] (5), поручник [[Стојчо Гаруфалов]] (6).]] Гоце уште по своето пристигање во [[Бугарија]] стапил во контакт со офицерите од [[1895]] година, односно со дел од учесниците во [[Мелничко востание|Мелничкото востание]]. По доаѓањето на [[Ѓорче Петров]] за [[Задгранично претставништво|задграничен претставник]] соработката со офицерите била продлабочена. Во тој период [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] поради лошите односи со [[ВМОК]] барала нови извори за помош на револуционерната борба во [[Македонија]]. Оттука кај [[Ѓорче Петров]], Гоце Делчев и офицерите [[Антон Бозуков]] и [[Стојчо Гаруфалов]] се појавила идејата за формирање на ''Тајните офицерски братства'' <ref name="GIVBELEV">Г. Ив. Бѣлевъ, Въстанието въ Североизточна Македония презъ 1895, Ил. Илинденъ, г. VIII/ 2-3 (62-63), София, 1935</ref>, a се поставило прашањето и кој би можел да застане на нивно чело. Гаруфалов за раководител на ''Офицерските братства'' го предложил Иван Цончев бидејќи тој имал углед меѓу офицерите, меѓутоа Бозуков истакнал дека тој имал врски со кнезот [[Фердинанд I]] и неговиот двор. [[Задгранично претставништво|Задграничните претставници]] поради тоа долго се колебале но на крајот се одлучиле за Цончев сметајќи дека обвинението на Бозуков е од лични амбиции <ref name="PGSK">Петров Ѓорче, Спомени, Коресподенција, (вовед, коментар и редакција Љубен Лапе), Скопје, 1984</ref>. Во [[лето]]то [[1897]] година, од името на ''Офицерските братства'', Цончев го посетил [[Солун]]. По враќањето на Цончев во [[Софија]] соработката меѓу ''Офицерските братства'' и [[Македонска револуционерна организација|Организацијата]] била продлабочена. ''Братствата'' во почетокот укажале значајна материјална помош за [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]]. Преку ''Офицерските братства'' биле врбувани и испраќани првите кадри за [[Четнички институт на ТМОРО|Четничкиот институт]]. Затоа, [[Ѓорче Петров]] забележал дека Цончев во прво време многу им помагал. За соработката со офицерите, Ѓорче Петров истакнува: :''Борис (Сарафов б.н) дружеше со мене. Тој правеше разни обиди за пари. Делчев и Борис доста не се сложуваа. Делчев како бивш питомец прилично не ги сакаше воените лица, иако дружеше со многу офицери, воодушевен не беше. Јас го штитев Бориса пред другите офицери. Беше многу активен, многу жив и наполно расположен да ни служи... Такви беа и другите офицери од 1895 - та година, без лични цели трчаа да ни услужуваат'' <ref>Ѓорче Петров, Спомени - коресподенција..., 100</ref> Увидувајќи ја ослабената положба на Врховниот комитет, [[Задгранично претставништво|Задграничните претставници]] во договор со [[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]] на Организацијата, решиле индиректно да го стави ВМК под своја контрола. Затоа [[Ѓорче Петров]] започнал силна агитација во [[Бугарија]] и сакал да најде лице кое ќе има силен авторитет да застане на чело на Комитетот и да ја зацврсти неговата позиција. Сарафов и [[Антон Бозуков]] се понудиле но тие не биле по вкусот на ТМОРО, а Ѓ. Петров барал некој кој имал поголема улога во бугарското општеството. Притоа тој имал средби со голем број на македонски интелектуалци од [[Бугарија]] и се сретнал со учителот Паунчев во Варна, адвокатот Панов и адвокатот Иван Иванович. Исто така имал средба и со [[Димитар Благоев]] но сите го одбиле. Работат премногу им изгледала опасна. На крајот Петров морал да се задоволи со [[Борис Сарафов]]. [[Задгранично претставништво|Задграничните претставници]] на [[ТМОРО]] направиле договор со Сарафов и неговите приврзаници, односно [[ТМОРО]] ќе ја поддржи кандидатурата на Сарафов за претседател на Комитетот, а за возврат Врховниот комитет нема да презема никакви дејства без знаење и согласност на задграничните претставници <ref>Ѓорче Петров, Спомени, Коресподенција...,118.</ref>. На [[1 мај]] [[1899]] година во [[Софија]] започнал [[VІ македонски конгрес]] на кој [[Борис Сарафов]] бил избран за претседател на Комитетот, со поткрепа на Ѓ. Петров и Гоце Делчев. Затоа не треба да зачудува изјавата на Сарафов: ''Ние сме фирмата, а Ѓорче е комитетот''<ref>Ѓорче Петров, Спомени, Коресподенција...,120.</ref>, Ѓорче Петров во своите спомени тоа и го потврдува со зборовите: ''Ние го уредивме Сарафовиот комитет, тој беше наш продукт'' <ref>Ѓорче Петров, Спомени, Коресподенција...,117</ref>. Сарафов во својот прв мандат давал голема материјална и финансиска поткрепа за [[ТМОРО]]. За време [[VІІ македонски конгрес]] било констатирано дека за потребите на ТМОРО биле дадени 11.990 златни левови и 23.327,20 левови во сребро <ref>Пандев К., Националноослободително движење..., 229</ref>. Меѓутоа, Сарафов бил од далеку од тоа да биде послушник на [[ТМОРО]]. Уште од самиот почеток тој почнал со заткулисни игри, неговата цел било да ја преземе токму тој ТМОРО во свои раце и тоа било евидентно за време на преговорите помеѓу [[ТМОРО]] и [[Бугарското тајно револуционерно братство]] кога Сарафов се наметнал како посредник и претендирал да биде раководител на целото македонско револуционерно дело, поради што ќе дојде до судир со ЦК и ЗП на ТМОРО. [[Податотека:Стефан Николов.jpg|мини|лево|150п|[[Стефан Николов]]]][[Податотека:Vmk Sarafov.jpg|десно|мини|250п|Врховниот комитет на чело со [[Борис Сарафов]]]] По самото составување на Комитетот, Сарафов финансиски и морално ја помагал [[ТМОРО]], меѓутоа уште додека се составувал комитетот Сарафов планирал да го заземе ЦК на ТМОРО. Имено, тој направил договор со полковникот [[Иван Цончев]] и потполковниците [[Атанас Јанков]] и [[Стефан Николов]]. Според овој договор Цончев требало да даде оставка на офицерската должност и да го зазеде претседателското место во Комитетот, а Борис Сарафов со 14 до 16 офицери требало да навлезе во [[Македонија]] да го преземе [[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]] и потоа да се крене востание <ref>Ѓ. Петров, Спомени, Коресподенција...,123</ref>. Било предвидено територијата на [[Македонија]] да се подели на 14 востанички окрузи на чело со по еден офицер, а полковникот И. Цончев со големи сили да навлезе од [[Бугарија]]. За планот не требало да дознаат Гоце Делчев и [[Ѓорче Петров]]<ref>Ѓ. Петров, Спомени, Коресподенција...,124</ref>. Подоцна кога Сарафов и [[Иван Цончев]] ќе дојдат во судир, за овој договор преку Сарафов ќе дознае Ѓ. Петров. Офицерите и покрај договорот со Сарафов не се осмелиле да дејствуваат без согласност на [[Задгранично претставништво|задграничните претставници]] и затоа им предложиле во [[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]] да влезат двајца офицери како претставници ВМК, а истовремено околу 16 офицери да бидат распоредени по окрузите на [[ТМОРО]] во [[Македонија]]. Гоце Делчев и [[Ѓорче Петров]] во принцип не го отфрлиле предлогот. Оттука произлегла компромисната мајска спогодба. Таа била потпишана на [[1 мај]] [[1900]] година, ТМОРО бил претставен од Гоце Делчев и [[Ѓорче Петров]] додека ''Врховниот комитет'' бил застапуван од полковникот [[Иван Цончев]], потполковниците Јанков и [[Стефан Николов]], поручникот Стојчо Гаруфалов и Атанас Мурџев <ref>''К. Пандев, Националноослободително движење..., 135.''</ref>. Спогодбата предвидувала: :''а) да му се предложи на ЦК во својот состав да прими 2 членови , во кои ВМК има полна доверба; б) по нивниот прием во ЦК, ВМК станува клон на ЦК, а ЦК ќе има решавачки збор по сите прашања за делото;в) да му се предложи на ЦК за раководители на реоните да прифати воени лица испратени од Софија; г) тие даваат клетва според Правилникот на ТМОРО, го почитуваат тој Правилник и ги прекинуваат сите врски по делото со Бугарија. Во таа смисла исклучок се прави само по наредба на ЦК; д) ЦК да ја прекине приватната коресподенција по делото со задграничните претставници и раководителите на реоните, а исто важи и за членовите на ВМК со Македонија; ѓ) при какви било околности лицата од сегашниот состав на ВМК остануваат неразделно поврзани со ТМОРО; ж (е) со овој протокол се поништуваат старите писма за регулирање на односите помеѓу ТМОРО и ВМК'' <ref>Д. Димески, Гоце Делчев..., 106-107</ref>. По потпишувањето на спогодбата Врховниот комитет се обидел да ги протурка предлозите. Тие го предложиле капетанот [[Димитар Венедиков]] за член на ЦК на ТМОРО, а за [[Битолски револуционерен округ|Битолскиот револуционерен округ]] бил предложен поручникот [[Софрониј Стојанов]]. Меѓутоа Венедиков одбил да замине за [[Солун]], додека пак Софрониј поради [[Битолска провала (1900)|Поп Ставревата провала]] не можел да замине за [[Битола]] и затоа било решено тој да оди во [[Солун]]. [[Софрониј Стојанов]] во [[Македонија]] пристигнал во [[декември]] [[1900]] година, во Солун престојувал под името Хаџиасенов како претставник на друштвото ''Бугарија'', и таму се задржал до [[Солунска афера|Солунската афера]], и откако му биле издадени од страна на [[Иван Хаџи Николов]] пет бланко потврди за офицерите во случај на востание, се вратил во [[Бугарија]]. На [[VІІ македонски конгрес]], [[Задгранично претставништво|Задграничните претставници]] првпат присуствувале на собир на македонските друштва во Бугарија. За конгресот [[Ѓорче Петров]] истакнува: ''Првпат јас и Делчев присуствуваме на конгрес. Сите беа задоволни од нас, не пречекаа со ракоплескање. Приход од 450 илјади. Кој можеше да противречи... Јас бев на врвот на среќата... Тогаш конгресот го прими од мене преработениот устав и правилник на овдешнава (Врховниот комитет б.н) организација во духот на кажаната идеја, дека овде се прегрнува револуционерниот пат и се дава предимство на Внатрешната организација. Тоа беше огромен успех на македонското дело, револуционерната идеја веќе беше влезена и во овдешната организација'' <ref>Ѓорче Петров, Спомени - коресподенција..., 121</ref> [[Податотека:Hristo Sarakinov.jpg|мини|лево|150п|[[Христо Саракинов]]]][[Податотека:Anastas Jankov.jpg|мини|десно|200п|[[Атанас Јанков]]]] На 23.01.1901 година во [[Солун]] започнала [[Солунска афера]]та која била една од најтешките за [[ТМОРО]]. Имено целиот Централен комитет бил затворен додека пак оваа провала го исфрла Бугаринот [[Иван Гарванов]], со што ТМОРО зазема друг правец на дејствување. Дел од историчарите при расветлувањето на причините за Солунската афера сметаат дека е можно учество на Врховниот комитет на чело со [[Борис Сарафов]] во провалата <ref>Д. Димески, Гоце Делчев...,111 - 112</ref>, притоа се истакнува дека Комитетот имал свој човек кој го поткажал ЦК на турските власти. Се става под знак прашање улогата на Софрониј Стојанов <ref>Спомени на Иван Гарванов</ref>, како можен предавник, меѓутоа за тоа нема конкретни докази, а еден од најголемите предавници за време на провалата, Милан Михајлов бил човек на [[Борис Сарафов]] и како таков тој пристигнал во [[Солун]]. Гоце Делчев и [[Ѓорче Петров]] во окружното од март 1901 година испратено до револуционерните комитети во [[Македонија]], било истакнато дека [[Солунска афера|Солунската афера]] е внатрешен удар против [[ТМОРО]], а обидот за востание на Врховниот комитет е надворешен удар против ТМОРО <ref>Гоце Делчев, Писма и други материјали, 215 и 248</ref>. По провалата, Сарафов се обидел да се наметне над Делчев, но тој ги одбил сите предлози и барања на Сарафов. Набргу по [[Солунска афера|Солунската афера]] паднал и Комитетот на [[Борис Сарафов]]. Сарафов од своја страна дошол во судир со Задграничните претставници на [[ТМОРО]], со новоизбраната бугарска влада на чело со [[Петко Каравелов]], но и со [[Иван Цончев]]. Гоце Делчев и [[Ѓорче Петров]] ја знаеле амбицијата на Сарафов за преземање на целото македонско револуционерно дело во свои раце, и затоа тие во согласност на ЦК на ТМОРО намерно го одолговлекувале спроведувањето на ''Мајската спогодба''. Тоа придонело да дојде до влошување на односите помеѓу двете организации. Гоце Делчев бил обвинет дека сака да стане врховен командант на сите востанички сили <ref>Ѓорче Петров, Спомени. Коресподенција..., 135</ref>, и дури бил физички нападнат во просториите на врховниот комитет од страна на [[Христо Саракинов]] <ref>Ѓорче Петров, Спомени. Коресподенција..., 158-159</ref>. За овој настан Ѓорче Петров истакнува: Делчев велеше: ''Или тие ќе те газат, или ти ќе ги газиш... Тој настан не остана без значење во подоцнежниот однос на Делчев кон комитетот и воопшто кон офицерите. Тој веќе не можеше да ги трпи.'' Од тој настана, Гоце престанал да ги посетува седниците на [[Врховен комитет|Врховниот комитет]] на Сарафов. Биле влошени односите и со [[Ѓорче Петров]] кој спротивно на Мајската спогодба ја продолжил директната коресподенција со ''ЦК''. Сарафов пак од своја страна успеал да го придобие [[Никола Зографов]] кој бил пунктов началник на [[ТМОРО]] во Ќустендил <ref>Д. Димески, Гоце Делчев, Битола, 1990, 109.</small></ref><ref name="ht">Д-р, Христо Татарчев, Вътрешна македонско-одринска революционна организация като мит или реалност, Цочо Биљарски и Валентин Китанов, София, 1995</ref> . Поради оваа постапка биле прекинати односите помеѓу двете организации кон крајот на [[1900]] година <ref name="ht"/>, а од своја страна Врховниот комитет од почетокот на [[1901]] до [[мај]] [[1902]] година не давал никаква помош за [[ТМОРО]]. Помошта била обновена кога на чело на ЦК на [[ТМОРО]] ќе застане [[Иван Гарванов]]. === Судирот со Иван Цончев === {{quote|''По конгресот се собравме јас, Ѓорче и Делчев. Јас им реков дека Комитетот на Цончев ќе направи што сака, затоа што го прифати нашиот систем - теророт, додека ние се откажавме од него. Затоа, реков, на ним треба да им се спротивстави пак само со терор, за да се заземе наново изгубената позиција. Делчев беше разочаран оти го избраа Цончев. Јас в лице им реков дека тие, Делчев и Ѓорче, се виновни за тоа, бидејќи ги обединија со него листите против мене, што сепак му бев поприврзан на Делчев. Делчев призна дека згрешил. Ѓорче се извинуваше што не зел учество во тие работи... ''|'''Борис Сарафов'''|'''Спомени''' <ref name="Борис Сарафов, Спомени">[http://www.angelfire.com/super2/vmro-istorija/Knigi/spombs03.html Борис Сарафов, Спомени]</ref>}} [[Податотека:Ivan Tsonchev 1903.jpg|мини|лево|200п|[[Иван Цончев]]]][[Податотека:FernandoDeBulgariaEnTrajeTradicionalBúlgaro--ferdinandofbulga00realiala.png|мини|десно|150п|[[Фердинанд I]]]] Влошената положба го принудила Сарафов да го повика [[Иван Цончев]] да застане на чело на Комитетот според претходно постигнатиот договор, од своја страна Цончев во [[Софија]] се нашол во јануари [[1901]] година. Меѓутоа во меѓувреме доаѓа до [[Солунска афера|Солуската афера]] и Сарафов под влијание на своите блиски и пријатели го менува решението сметајќи дека ќе може да владее и со Врховниот и со [[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]]. На тој начин Цончев бил измамен и ќе дојде до поделба на Врховниот комитет на две крила: [[сарафисти]] и [[цончевисти]]. Меѓутоа, судирот меѓу двете крила бил решен од страна на бугарската влада кога [[23 март]] [[1901]] година [[Борис Сарафов]] бил уапсен со дел од комитетот и бил обвинет за двете убиства. Апсењето и судењето на членовите на Комитетот било политичка фарса со цел да им се овозможи на цончевистите да го преземат Комитетот во свои раце, а [[Иван Цончев]] успеал во тоа на [[VІІІ македонски конгрес]]<ref>К. Пандев, Националноослободително движење..., 261</ref>. Гоце Делчев на 7 април 1901 година се обратил пред [[VІІІ македонски конгрес]] и притоа истакнал: :''Внатрешната организација не се стреми само да им дава оружје на луѓето, туку и да го разбие нивниот ропски дух. Пред да влеземе во врска со комитетот од 1899 година, нам ни помагаа офицерите. Врската сега не постои бидејќи Борис Сарафов сакаше да прати од тука свои луѓе за раководители на Внатрешната организација... Се спротивставивме на Сарафов, зашто ако тој испратеше од тука луѓе за раководители.. ќе се создадеше катастрофа... Само ако тукашната Организација го одобрува духот на Внатрешната организација и не се стреми да ѝ дава импулс, воздејство, т.е. да не ѝ се меша во нејзините работи, само во таков случај може да постои врска меѓу тие две организации'' <ref>Гоце Делчев, Писма и други материјали...</ref> Бидејќи мајската спогодба од 1.05.[[1900]] година не била спроведена, таа станала предмет на разговори меѓу новиот состав на Комитетот и [[ТМОРО]]. На оваа средба [[ТМОРО]] била претставена од Гоце Делчев, д-р [[Владимир Руменов]] и [[Михаил Герџиков]], а како трета група која учествувала во овие преговори, била претставена од [[Иван Цончев]] и полковникот [[Стефан Николов]]. Во овие преговори преовладува тенденцијата на Врховниот комитет да се наметне над [[ТМОРО]] иако нејзината самостојност била потенцирана во овие разговори <ref>К. Пандев, Националноослободителното движење..., 272</ref>, а од овие преговори произлегла новата мајска спогодба од [[16 мај]] [[1902]] година и со неа било предвидено да се постават двајца офицери во [[Централен комитет на МРО|ЦК]] на [[ТМОРО]], како воени специјалисти кои би можеле да го помогнат делото. Овие двајца офицери би требало да имаат еднакви права и должности со останатите членови на ЦК. Било договорено поставување на офицери при секој округ на [[ТМОРО]] во [[Македонија]] и овие офицери имале исто така еднакви права како и раководните тела на окрузите. Од друга страна, првата на [[Задгранично претставништво|задграничните претставници]] биле ограничени бидејќи тие можеле да присуствуваат во работата на Врховниот комитет само по прашањата кои се однесувале за ТМОРО. Двете организации се договориле дека каналите и пунктовите на бугарска територија се неприкосновена сопственост на ТМОРО, додека пак магацините со оружје по бугарската граница, да бидат под контрола на Врховниот комитет. Поради последната точка [[Ѓорче Петров]] сметал дека Делчев се подлизнал, бидејќи станувало збор за 700-800 пушки кои биле складирани од Сарафов и тој сакал да ги предаде на ТМОРО, дополнително на тоа [[Ѓорче Петров]] истакнува дека: ''Со тие пушки после нè тепаа'' <ref>Ѓорче Петров, Спомени, Коресподенција..., 272</ref>. Кон крајот на јули и почетокот на август [[1901]] година се одржал [[IX македонски конгрес]]. Во текот на овој конгрес ''цончевистите'' успеваат да го земат Врховниот комитет во свои раце. Претходно претставниците на [[ТМОРО]], [[Владимир Димитров]] и [[Иван Кепов]] поднесуваат оставка, а за време на конгресот од раководните позиции во Врховниот комитет се отстранети приврзаниците на Сарафов. За претседател на комитетот бил избран [[Стојан Михајловски]] додека пак [[Иван Цончев]] бил избран за потпретседател. На тој начин комитетот се нашол во рацете на Цончев и тој веднаш започнал со подготовките за кревање на едно востание во [[Македонија]] кое му требало на кнезот [[Фердинанд I]]. [[Иван Цончев]] сметајќи дека ја имаа поддршката на Гарванов, се свртел против задграничните претставници на [[ТМОРО]] притоа сакал да воспостави директна коресподенција со [[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]] на Внатрешната организација и почнал да го игнорираа ЗП. Цончев меѓу другото истакнал дека: :''...Задграничните претставници се главната, ако не и единствената причина за досегашните недоразбирања... делегатите (се мисли на Гоце Делчев и Ѓорче Петров б.н), кои досега ништо друго не правеле, освен да сеат раздори, да трошат средства на тукашната организација (ВМОК б.н) и да се издигнат во трета организација, која не е одоворна за ништо, била вистинска господарка и на двете организации (ВМОК и ТМОРО б.н)'' <ref>K. Пандев, Националноослободителното движење..., 277</ref>. Под притисок на Цончев, Делчев и [[Ѓорче Петров]] морале да се откажат од должноста [[Задгранично претставништво|задгранични претставници]], но од друга страна Гоце Делчев успеал да го оддели Гарванов од [[Иван Цончев]]. Гарванов имајќи ја поткрепата од [[Дамјан Груев]] и Делчев се спротивставил на Цончев, оваа дистанцирање на Гарванов нема никогаш да му биде простено од ''цончевистите'', и тие по неговото убиството во 1907 година ќе истакнат: ''Така му треба, предавник'' <ref>Ѓорче Петров, Спомени. Коресподенција..., 147.</ref>. Цончев откако ја зацврстил својата позиција во комитетот, се нафрлил врз пунктовите на [[ТМОРО]] во [[Бугарија]]. Во некое од ќустендилските села по наредба на [[Атанас Мурџев]] бил тепан работник на [[ТМОРО]], а по наредба на [[Тодор Саев]], јавно бил тепан [[Ефрем Чучков]] и тоа пред куририте на [[ТМОРО]]. Поради ваквата постапка на Саев, ''Дупничкото друштво'' ги прекинало врските со Врховниот комитет, и затоа друштвото на 20.11.[[1901]] година било исклучено од ВМОК. [[Податотека:Ivan Tsonchev cheta.jpg|мини|500п|Генерал Цончев (во средината) со својата четата. Десно од Цончев е Стефан Николов, а од лево Алфред Хејлс. Вториот од лево на десно е Борис Тагев.]] Поради сите овие постапки новите [[Задгранично претставништво|задгранични претставници]], [[Туше Делииванов]] и [[Димитар Стефанов (бугарски општественик)|Димитар Стефанов]] поднеле нови барања до ВМОК. Била побарана 30-километарска зона на бугарската територија, пункт во [[Софија]], пари за [[Задгранично претставништво|Задграничното претставништво]], останатите пунктови на ТМОРО во [[Бугарија]] и за издавање на еден весник во [[Македонија]], отстранување на [[Тодор Саев]] од [[Дупница]]. ВМОК намерно ги одолговлекувал преговорите и истовремено презел активности за нарушување на авторитетот на [[ТМОРО]] меѓу македонското население. Пушките кои [[ТМОРО]] ги платил на Врховниот комитет, а комитетот за нив добил расписка не биле испорачани. Врховниот комитет притоа истакнал дека нема пушки, дека не веруваат во пунктовите на [[Никола Малешевски]] и дека ќе ги вратат парите. Дополнително Врховниот комитет побарал причина за барањата на [[Задгранично претставништво|задграничните претставници]], откако ги добиле ја потврдиле мајската спогодба, а по десетина дена повторно се откажале од неа и било побарано од нив да продолжат преговорите помеѓу двете организации. На 2.11.[[1901]] година ВМОК испратил окружно до своите друштва во кое било истакнато дека односите помеѓу двете организации се во хармонија и дека се дејствува во согласност со протоколот кој бил утврден заеднички. [[Задгранично претставништво|Задграничните претставници]] на 8.12.1901 година поставиле ултимативен рок од 48 часа за отповикување на окружното од страна на ВМОК, a бидејќи тоа не било направено, на 14.12.1901 година задграничните претставници ги известиле македонските друштва дека ТМОРО за секогаш ги прекинува контактите со овој состав на Врховниот комитет <ref>К. Пандев, Националноослободителното движење..., 281</ref>. === Изградба на раководен и воен кадар=== {{quote|''Кажете му на тој чудесен јунак дека сакам да го видам и да му се поклонам: ние сите, од царот до последниот заптија одамна сме заморени, само тој не се уморува...''|'''Дервиш ефенди'''|<ref name="PEJO" />}} [[Податотека:Yanka Kanevcheva.jpg|мини|лево|150п|[[Јанка Каневчева|Јустиниjана (Јанка) Каневчева]], учителка, активистка на МРО, девојка на Гоце Делчев]][[Податотека:Гоце Делчев (втор од лево, заден ред) со Михаил Герџиков (трет од лево), баба Дона и група револуционери - Ќустендил, 1902.jpg|мини|десно|350п| Баба [[Дона Ковачева]] со [[Марко Секулички]], Гоце Делчев, [[Михаил Герџиков]], [[Петко Пенчев]] и [[Тодор Станков]] (сите на задниот ред) во Ќустендил, 1902 г.]] Гоце значајно внимание посветил и на изградба на раководен и воен кадар на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]]. Тој имал бројни средби, состаноци, советувања, па и неколку конгреси. Главно свртилиште во Софија му бил хотелот ''Батемберг''. Гоце често крстарел низ Македонија, особено низ нејзиниот источен дел, а особено бил чест гостин на [[Погранични пунктови на Македонската револуционерна организација|задграничните пунктови на МРО]]. Од мај 1902 година се датира Гоцевата коресподенција со Иван Белешков, пунктов началник во Лџене, близу [[Велинград]]. Лџене било главен пункт на Организацијата кон каналот за [[Сер]], а со самото тоа се вброило во клучните задгранични пунктови на МРО, покрај [[Ќустендил]] и [[Дупница]]. На самиот почеток на 1900 година кога избила [[Новоселска афера|Новоселската афера]], по борбата на Сандо Невенин од штипското [[Ново Село (Штипско)]], Гоце се наоѓал во [[Радовиш]]ко, а оттаму се префрлил во Струмичко и Петричко. Аферата имала судски завршеток на Скопскиот процес од 1901 година. Притоа, Гоце бил осуден на смрт, во отсуство, според чл. 13, 31, 43, 55, 56, 57 и 63 од Османлискиот кривичен закон. Оттука за '''крилестиот ѓавол''' била распишана потерница со висока проценка за Гоцевата глава, 500 или 1000 турски лири, според [[Пејо Јаворов]]. Без оглед на тоа, Турците со голем респект се однесувале кон личноста на Гоце. Во пролетта 1900 година Гоце го реализирал т.н. ''огнен пат'' низ [[Одринско]]. Од октомври па сè до март 1901 година, Гоце ги обиколил Разлошко, Горноџумајско, Малешевско, Радовишко, Струмичко, Мелничко и Петричко. === Голем поход === {{quote|''Некои беа помислиле дека Гоце се покажува и исчезнува како метеор во реоните, без сериозни траги зад себе. Целосно не. Основна ревизија и реорганизација на Организацијата - е работата која тој ја завршуваше секаде, користејќи ги најцелесообразно условите на секоја околија, штедејќи го своето време, но и не жалејќи го кога се однесува на важни дела, тешко решливи без негово учество. Во таа трескавична работа повеќе од се му помага славата на неспоредлив летечки војвода и неподелениот впечаток што го остава неговата физичка и духовна личност уште при првиот контакт. Оние кои го знаат само од Софија, кога тој, корисник на скромната соба бр. 9 во хотелот Батемберг - небрежно облечен, малку невешт и дури срамежлив во средбите со непознати, ја вршеше својата прозаична и здодевна работа, не би можеле со никакви описи да добијат претстава за Делчев како - апостол и водач. Со таков впечаток останав и јас летото 1900 - та година кога, штотуку завршен гимназијалец, ја имав долгоочекуваната среќа да се запознам со него во Софија. Требаше две и пол години подоцна да го видам во Загоричани, на дело, во неговата [[Хаџи Димитар|Хаџидимитровска носија]] и во сета волшебна сила и над простите и над учените четници и да се инспирирам целосно и јас од другите, внатрешниот Делчев, тој многу поразличен од софискиот и да го опеам восхитот не во проза, туку во стихови. Еден Марко (Лерински б.н) - за момчињата и да не зборувам, го боготвореше. Сите се сметаа за среќни што им беше овозможено да другаруваат со него и да научат нешто од неговото искуство. Секаде кај што ќе минеше оставаше длабоки бразди во македонската почва и светли траги и во најпримитивните и сурови души...''|'''Христо Силјанов'''|'''Ослободителните борби на Македонија''' <ref>Христо Силјанов, Ослободителните борби на Македонија..., 169</ref>}} [[Податотека:Гоце Делчев - портрет.jpg|мини|лево|150п|Гоце Делчев]][[Податотека:Гоце со комити (назад, втор од десно).jpg|мини|десно|350п|Гоце со комити (назад, втор од десно)]] Кон крајот на август 1901 година, Гоце го започнал својот ''голем поход'' низ Македонија. Единствен по својата должина, времетраење (половина година) и успешност. Зголемената опасност од разбивање на монолитноста на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]], поради можното навлегување на врховистички сили во револуционерните окрузи на Организацијата, како и поради зачестените провали, довеле Гоце да изврши ревизија на неколку области во Македонија Гоце своето долготрајно патешествие го започнал во [[Ќустендил]], па преку [[Малешевска Котлина|Малешевско]], пристигнал во [[Радовишко]]. Притоа извршил ревизија на [[Радовиш]] и околијата. Потоа се префрлил преку реката [[Вардар]] и пристигнал во [[Неготино]], каде што извршил инспекција на тамошниот револуционерен комитет. Оттаму, се префрлил во [[Кавадарци]] каде што дознал дела [[Афера мис Стон|Мис Стон]] била грабната и дека предвидениот план бил извршен. По вообичаената ревизија пристигнал во селото [[Ваташа]] каде што посебно внимание посветил на создавање на селска милиција. Неговиот престој, насекаде бил исполнет со бројни средби, кои биле драгоцени за зацврстување на организациските редови и проширувањето на организациската мрежа. Од [[Тиквешко]], Гоце се префрлил во прилепскиот реон со што започнала неговата мисија низ Југозападна Македонија, која била најзначајната етапа од неговиот ''голем поход'', и инспектирање на [[Битолски револуционерен округ|Битолскиот револуционерен округ]]. Мисијата на Гоце во Битолскиот округ произлегла пред сè од промените што настанале во [[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]] по [[Солунска афера|Солунската афера]], освен тоа Гоце имал намера да се сретне и да се консултира со [[Даме Груев]] за солунските настани. Гоцевата неколкумесечна мисија во [[Битолски револуционерен округ|Битолскиот револуционерен округ]] се одвивала во есента и зимата 1901/2 година, мисијата започнала со ревизија на организациската мрежа во Прилепско. Делчев заедно со четата на [[Никола Петров Русински]] и [[Иван Манолев]], ги посетил прилепските села: [[Тројаци]], [[Плетвар]], [[Ореовец (Прилепско)|Ореовец]], [[Леништа]] и [[Селце (Прилепско)|Селце]]. Потоа го посетил Прилеп, каде што извршил ревизија на Прилепскиот револуционерен комитет. Тогаш, пред Гоце бил изнесен главниот проблем на прилепскиот реон: вооружувањето, покрај тоа Гоце ја прифатил оставката на [[Никола Петров Русински]] на должноста Прилепски околиски војвода. Во ноември 1901 година Гоце пристигнал во [[Битола]], центар на [[Битолски револуционерен округ|Битолскиот револуционерен округ]] и [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]]. Таму Гоце престојувал три недели. Тој во текот на 20 дена, Гоце извршил рутинска инспекција на Битолскиот окружен комитет, имал две средби со Даме Груев во Битолскиот затвор, мноштво активности и средби со Окружното раководство. Тој бил свесен за можноста од исфорсирано востание. Оттука, тој со аргументи настојувал да ги убеди членовите на Битолскиот окружен комитет дека ''востанието е средство, а не цел'' <ref>Г. П. Христов, Революционната борба в Битолския окърг..., 38</ref>. Тој ги информирал битолските организациските првенци за моменталната состојба околу [[Афера мис Стон|аферате мис Стон]] и воедно го покренал прашањето за вооружување на Прилепско, при што успеал да издејствува од окружниот комитет 80 пушки за прилепскиот реон. [[Податотека:AnastasLozanchev.jpg|мини|лево|150п|[[Атанас Лозанчев]]]][[Податотека:Sugarev_cheta.jpg|мини|десно|350п|Четата на [[Ѓорѓи Сугарев]] (седнат, во средина)]] Битолскиот окружен комитет пред Гоце изнел некои од проблемите, нагласувајќи го прашањето за зацврстување на [[Четнички институт на ТМОРО|четничкиот институт]] во Битолскиот округ, бил подвлечен недостатокот од недостиг на интелигентни и војнички изградени војводи. Во присуство на Гоце, со знаење и одобрение на Даме Груев, бил реорганизиран Битолскиот окружен комитет. Во новиот состав влегле: [[Георги Поп Христов]], [[Ѓорѓи Сугарев]], [[Аце Дорев]], [[Атанас Лозанчев]], [[Георги Пешков|Ѓорѓи Пешков]] и [[Неделко Дамјанов]]. Покрај тоа бил формиран и Битолски околиски комитет во кој влегле: [[Александар Евтимов]], [[Лука Ѓеров]] и [[Кирил Лозанчев]]. Мошне биле драгоцени инструкциите и насоките на Гоце кон овие две раководни тела. [[Георги Поп Христов]] истакнува: : ''По доаѓањето на Делчев веднаш се почувствува засилување на револуционерниот дух во Округот. Нарасна борбеното настроение и вооружувањето мошне многу се засили. Револуционерната дејност стана поактивен, понападна.'' Во рамките на Гоцевата инспекција на [[Битолски револуционерен округ|Битолскиот револуционерен округ]], спаѓа и неговата мисија во [[Костурско]] и [[Леринско]]. Негови најважни цели во овие реони биле: да се санираат последиците од [[Иванчова афера|Иванчовата афера]] и да се создаде солидна база за отворање на канал за префрлање на оружје од [[Кралство Грција|Кралството Грција]]. Во декември 1901 година, Гоце пристигнал во [[Костурско]]. Својата обиколка ја започнал во селото [[Кономлади]], заедно со костурските раководители: [[Пандо Кљашев]], [[Лазар Москов]], [[Васил Чакаларов]] и [[Кузо Стефов]], како и со [[Марко Лерински]] и [[Георги Пешков|Ѓорѓи Пешков]], со нив се обидел да ги реши напластените проблеми. Активноста на Гоце се одвивала во неколку правци. Новоформираниот револуционерен трибунал, чија острица била насочена кон ликвидирање на моралната декаденција и ситните кавги, ја покажал силата и способноста на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] да решава проблеми и од овој домен. Никој не се изненадил кога новоформираното управно тело, покрај старите овластувања, добило за првпат [[Правосудство на МРО|судски прерогативи]]. Со негирањето на османлиските суски установи и придавајќи им на револуционерните комитети елементи на власт, [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] се покажала дорасната на епитетот [[Подземна република|држава во држава]]. Интересно сведоштво за селските судови дава [[Славејко Арсов]] во своите спомени каде истакнува: [[Податотека:Marko Lerinski.jpg|мини|лево|150п|[[Марко Лерински]]]][[Податотека:Slaveiko Arsov cheta.jpg|мини|десно|350п|[[Славејко Арсов]] со својата чета]] : ''Во Кономлади, Костурско, Делчев беше дал слобода на сите селани да се жалат пред него за што има за сите неволји, дури и против четата'' <ref name="LET">''(Како во оргиналот б.н) Тоа беше во текот на летото 1902 година.''</ref>. ''И се јавија сите селани, имаше дела за развод, за кражба, за расправии меѓу жени, бидејќи се убедија дека им се разгледуваат делата. Тоа траеше четири дена. Делчев седеше со реонските раководители како претседател. Реонските раководители распрашуваа, тој слушаше, се советуваше со раководителите и даваше заклучоци, се соопштуваше на селаните и веднаш се извршуваа помирувања итн... По шест дена се одржа општо собрание од целото село, во црквата... им се покажа еден нов ред: им се забрануваше да се судат пред турски судови, се забрануваа кражби, блуд, пијанство, крамоли, се наложуваше послушност спрема селското управно тело... Се усно, не беше напишано во уставот. Се наредуваше да се чува во тајна, што станало во селото и да не се зборува во друго село, ниту да се распрашува. Сето тоа: чета, општо собрание, суд, за мене беше ново... Пред една година Марко ги обиколувал неколкуте села од Леринско. И во тоа време духот на населението бил ослабнат, се јавила непокорност спрема легалните раководители и злоупотреби, се јавиле и шпионите. Од Лерин ни пишаа и ни ги посочија лицата, а ние се помачивме и фативме два-тројца (од с. Борешница), меѓу кои и еден учител по име Петар... Ги одведовме на Ниџе Планина кај попадиските трла. Таму ги пресудивме и се увиде дека обвинетиот како шпион е невин, а другите се покажаа како непокорни злоупотребувачи и убијци. Тие се признаа, пресудата им се прочита пред 20-тина селани од с. Попадија и беа казнети на една месност - Маркови кули... Во Ресенско обично свадбите се правеа во есента. Често се случува свршената мома да ја остави свршеникот и таа останува до идната година немажена. Со тоа се нанесуваше удар на момата и семејството. Еден случај даде повод Организацијата да се вмеша и во тие работи и тоа заради онеправдената страна. Дојде една мома од Дупени, ја оставило момчето, и веднаш за друга се свршило. Момата не можеше да оди во уќуматот бидејќи немало да ја пуштат селските првенци, а да оди при архијерејскиот намесник, треба да троши пари. И таа нашла за згодно да се обрне до четата: ги донесе даровите од момчето (прстен, една меџидија пари и една крпа) пред мене и рече дека таа дошла да ја бара својата чест, молејќи ја четата да се застапи за неа, бидејќи се уверила дека нашиот уќумат (четата) поарно средува. Се повика момчето и татко му, се разгледа делото во присуство на управното тело и најпосле се осуди момчето да внесе 4 турски лири на момата за нејзината чест и по половина лира во двете каси, во Дупени и во Езерани (од тоа село беше момата)... Таа вест се разнесе по целиот реон, и сите такви онеправдани се радуваа и сите се обрнаа кон четата. Имаше и накажување со тепање, ако некој не сака да го исполни решението...'' <ref name="SA">''Въ станичкото движение в югозападна Македония, по спомени на Славейко Арсов, София, 1925''</ref> Покрај тоа Гоце презел активност за масовен прием во Организацијата. Низ Костурско, Гоце насекаде дејствувал на кономладски начин, а во селото [[Смрдеш]] дури формирал и женско момитетско друштво. Насекаде дошол до израз Гоцевиот стил на работа. Раководителите инспирирани од Гоце, целосно ги прифатиле неговите методи на работа и со полн елан пристапиле кон реализација на неговите замисли. [[Податотека:Hristo silqnov.jpg|мини|лево|180п|[[Христо Силјанов]]]][[Податотека:BulgarianRevolutionaries(TchekalaroffTcheta).jpg|350п|дясно|мини|[[Васил Чакаларов]] и [[Пандо Кљашев]] со другарите]] Круна на Гоцевата мисија било советувањето во селото [[Загоричани]]. Тоа било одржано од 14 до 17 јануари 1902 година, со еднодневен прекин, поради предавството на гркоманот Илија Поп Анастасов од селото [[Куманичево (Костурско)|Куманичево]]. Советувањето имало регионален карактер, иако на него била разгледана општата состоја во округот. На советувањето присуствувале: Гоце, [[Георги Поп Христов]], [[Лазар Поп-Трајков]], [[Михаил Николов]], [[Лазар Москов]], [[Пандо Кљашев]], [[Кузо Стефов]], [[Васил Чакаларов]], [[Андреја Кожуваров]], [[Марко Лерински]], [[Славејко Арсов]] и [[Михаил Чеков]]. Темите кои биле третирани на советувањето биле тесно поврзани со целите на Гоцевата мисија. Била разгледана положбата на Битолскиот округ, биле санкционирани новите начела на Гоце, коишто биле прокламирани во [[Кономлади]]. Овде на прво место доаѓа до израз проширувањето на правата на управните тела со придодавање на [[Правосудство на МРО|судски прерогативи]]. Снабдувањето со оружје, особено уредувањето на канали за пренесување на оружје од [[Грција]], биле во центарот на вниманието. Преовладала констатацијата за неодложно организирање на канал за транспорт на оружје и за продолжување на специјалната мисија на [[Васил Чакаларов]] во [[Грција]]. Пред донесувањето на конечната одлука за овие прашања, новопристигнатиот [[Христо Силјанов]], поднел извештај за својот престој во Грција. На крајот, за подобро реализирање на програмата за санација на Костурската организациска мрежа, било решено да биде извршена прераспределба на раководните организациски сили во костурскиот реон. На 17 јануари, по шестнеделен престој, Гоце го напуштил Костурско и во придружба на четата на [[Марко Лерински]] се префрлил во селото [[Зелениче]], [[Леринско]]. Престојот на Гоце во Леринско, за разлика од Костурско, бил краткотраен. Поради тоа, единствено во селото [[Екши - Су|Екшису]] дошле до израз Гоцевите организациски способности. Краткиот престој на Гоце во Леринско бил условен од фактот што тој нашол ''реон примерен во секој однос: работници ентузијазирани, организации стегнати, чета дисциплинирана и во целосна смисла на зборот агитационо - организаторска'' <ref name="PEJO" />. Освен тоа, леринската чета цели два месеца го придружувала Гоце, при што имала доволно време, изворно да ги апсорбира неговите идеи. Двомесечната Гоцева мисија во костурско-леринскиот регион била мошне плодотворна. Во неа доминира улогата на Гоце како крупен организатор и масовник на македонското ослободително движење. Неколкумесечната мисија на Гоце во неколку реони на Битолскиот округ, претставува еден вид на пресврт, особено на планот на забрзано омасовување на движењето во Битолскиот округ. ''На враќање Гоце Делчев помина по каналите на Организацијата ко Струмичко, Кочанско, Горноџумајско и во Ќустендилско. Таму се сретна со главните глумци во аферата Мис Стон, Јане Сандански и Крсто Асенов. Потем, заедно со нив отпатува за Софија, којшто комисиски се прифатени парите од откупот на Мис Стон.'' Со тоа завршил ''големиот поход'' на Гоце низ родната Македонија. === Прашање за востание === {{quote|''Пристигнав во Софија, се најдов со Делчев. Со него зборувавме за положбата во Одринско. Во однос на окружното упатство од Солун, Делчев ми рече дека тоа бездруго станало по настојување на битолчани, но тој самиот рече, дека и тој бил повикан, но не сакал да оди во Солун. Уште тогаш тој признаваше дека по востанието кренато од цончевистите, положбата е затегната во целата земја - во Македонија, дека ние не можеме веќе да ја тераме онака како дотогаш, но дека не бива ни да се прибегнува кон некакво масовно движење, туку треба да се размисли за некаков нов начин на дејствување. Јас бев приврзаник на една теорија за терор, терор над административните власти во Турција. Делчев го знаеше ова мое гледиште; на вакво мислење јас бев уште во Женева, пред да влезам во редовите иа внатрешната организација. Делчев си спомни за ова мое гледиште, и ме замоли да напишам една брошура за тоа прашање. Јас немав време за такво нешто, но имав еден превод на една брошура, - речта на Емил Анри (Emile Henry) (тој фрлаше бомби во Париз во една кафеана). Делчев со средства на Организацијата го овозможи печатењето на таа брошура. Атанас Раздолов го стави своето име како издавач. Целта беше да се подготват одделни терористички кружоци, кои на своја лична иницијатива, ќе преземаат терористички акции. Делчев настојуваше јас самиот да заминам во Македонија, и по градовите да основам такви кружоци, кои од друга страна да бидат во врска со ЦК, да дејствуваат во согласност со него, и да го известуваат за се. Јас сметав дека такви терористички кружоци можат да постојат врз автономни начела, и поради тоа не прифатив, а освен тоа бев мошне ангажиран во Одринско. И така тоа прашање остана нерешено, туку само разменивме мислења.''|'''Михаил Герџиков'''|'''Спомени''' <ref>[http://www.angelfire.com/super2/vmro-istorija/Knigi/spommg05.html Спомени - Михаил Герџиков]</ref>}} [[Податотека:Hristo Tatarchev.jpg|мини|лево|150п|[[Христо Татарчев]]]][[Податотека:IvanGarvanoffBGrevolutionary.jpg|мини|десно|150п|[[Иван Гарванов]]]] Во [[јули]] [[1902]] година во куќата на [[Бојан Биолчев]] во [[Софија]] се одржала средба на која присуствувале: Гоце Делчев, [[Иван Гарванов]], [[Тома Карајовов]], [[Туше Делииванов]], [[Владимир Руменов]], [[Никола Наумов]], [[Лазар Димитров (Дренок)|Лазар Димитров]], [[Атанас Мурџев]] и домаќинот [[Бојан Биолчев]]. На оваа средба било разгледано барањето на битолчани за кревање на востание. Гоце Делчев, Руменов и Карајовов остро се спротивставиле за востание и била донесена одлука ''против дигање на какво и да е востание''.<ref name="DD">Д. Димески, „Солунски јануарски конгрес на македонската револуционерна организација 1903 година“, ГИНИ, бр. 2, Скопје 2001</ref>. Кога веќе било евидентно дека ќе дојде до [[Горноџумајско востание|Горноџумајското востание]], [[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]] сметал дека движењето на [[Македонски комитет|Врховниот комитет]] не е сериозно и опасно, се искажал против него и го осудил. Но по избувнувањето на востанието, ЦК почнал да наклонува кон востание. На [[26 септември]] [[1902]] година ЦК во преписката до [[Задгранично претставништво|Задграничното претставништво]] истакнал дека ''„ако бугарската влада се ангажира да го покрене прашањето, да не се држи многу остар јазик кон врховистите јавно, подобро ќе биде и ние да го развееме знамето“''. Кореспонденцијата меѓу ЦК и Задграничното претставништво укажува дека: : ''... прашањето за востанието се наметнало постепено, под притисок на врховистичкото востание. Евидентно е дека ЗП тоа го допуштало доколку дојде до усложнување на состојбата, и ако врховистичкото движење продолжи во зимата. Сфаќајќи го тоа, ЦК на чело со Гарванов, почнал алармантно да ја прикажува ситуацијата. Во реалноста било поинаку'' Во почетокот на [[ноември]] „Врховистичкото востание“ спласнало и тогаш [[Иван Гарванов]] со новоназначените [[Задгранично претставништво|задгранични претставници]] [[Христо Матов]] и [[Христо Татарчев]], во тајност од другите членови на Централниот комитет се решил за востание. Матов и Татарчев веднаш откако пристигнале во [[Софија]] на својата должност започнале преговори за помирување со [[Македонски комитет|Врховниот комитет]] врз основа за проширување на востанието. Тие тврделе дека тоа е желба на Централниот комитет, а за сето тоа ја имале поддршката на [[Иван Гарванов]] кој сакал помирување по секоја цена. Гарванов на [[29 ноември]] [[1902]] година му пишал на Задграничното претставништво и истакнал: :''Ќе треба да се распределат сите горски сили и уште отсега да навлезат во земјата, да се стокми набрзо динамит и повеќе пушки, та напролет дај боже здравје да си ја пробаме среќата'' <ref name="SP">Станува збор за шифрирано писмо под бр. 22 од 29.11.1902</ref> [[Податотека:Пере Тошев.jpg|мини|лево|150п|[[Пере Тошев]]]][[Податотека:Mihail-Gerdzhikov.jpg|мини|десно|150п|[[Михаил Герџиков]]]] Во средината на декември [[Христо Татарчев]] имал средба со бугарскиот премиер [[Стојан Данев]] и кнезот [[Фердинанд I]] и известил дека акциите идната ''година се неминовни''. Кон крајот на ноември [[1902]] година ЦК на Гарванов и Задграничното претставништво ја донеле конечната одлука за кревање на востанието. Таа требало да се санкционира и затоа [[Иван Гарванов]] на [[24 декември]] [[1902]] година испратил окружно за одржување на ''Конгрес''. [[Задгранично претставништво|Задграничното претставништво]] откако го примило окружното од [[Централен комитет на МРО|ЦК]] организирало советување во [[Софија]] кое траело неколку дена. На оваа советување присуствувале: Гоце Делчев, [[Ѓорче Петров]], [[Пере Тошев]], [[Христо Матов]], [[Христо Татарчев]], [[Иван Хаџи Николов]], [[Борис Сарафов]], [[Михаил Герџиков]], [[Кирил Прличев]], [[Туше Делииванов]], [[Христо Силјанов]] и други. На ова советување Матов и Татарчев ја поддржувале идејата за ''општо востание'', додека пак Ѓорче Петров и Гоце Делчев се залагале за ''перманентно востание''. [[Ѓорче Петров]] предложил да дојде до засилување на четите и терористичките акции кои постепено требало да водат кон востание кое не требало официјално да се објави. [[Михаил Герџиков]] предложил терористички напади кои би ја засегнале османлиската власт и европскиот капитал. Тој планирал да се формираат терористички групи по градовите кои би биле во контакт со [[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]], а кон овие идеи клонел и Гоце Делчев. Делчев истакнал дека Турција треба да се фрли во [[анархија]], да се разниша Царството во неговите основи со што би се предизвикале Големите сили да интервенираат за решавање на [[Македонското прашање]]. Меѓутоа Делчев се решил за комбинирано дејствување со чети и терористички акции . На крај од советувањето се дошло до компромисно решение за ''засилени партизански дејства'' . По советувањето бил известен [[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]] дека тие се против општо востание но за партизански дејства. Треба да се истакне дека оваа советување не влијаело во одлуката за донесување на востанието бидејќи [[Солунски конгрес од 1903|Солунскиот конгрес]] без да ги сочека резултатите од советувањето донел одлука за востание. === Солунски конгрес=== {{Главна|Солунски конгрес од 1903}} {{quote|''Конгресот по својот состав беше незаконит: според Уставот прецизно се бара, денот на востанието да го определи ЦК и окружните и околиските комитети. Конгресот траеше два дена. Немаше опозиција: единствено јас бев опозиција и затоа траеше два дена. Јас бев против: прво - затоа што нашиот, серскиот реон не беше подготвен за востание, а знаев дека и другите не се подготвени и, второ - затоа што мислев дека тој период не е соодветен, откако Ламсдорф категорично се искажа против движењето. Освен тоа, однапред го знаев мислењето на Сандански, на Делчев и на другите, кои беа против.''|'''Лазар Димитров'''|'''Спомени''' <ref>[http://www.angelfire.com/super2/vmro-istorija/Knigi/spomld02.html Биографски податоци. Конгресот во Солун на 1.1.1903]</ref>}} Во јануари [[1903]] година се одржал [[Солунски конгрес од 1903|Солунскиот конгрес]]. Меѓутоа еден дел од делегатите немале доволно време да стигнат на Конгресот и најверојатно тоа било и посакувано од [[Иван Гарванов]]. Гоце Делчев бил поканет на Конгресот но неговото појавување било непожелно. По добивањето на поканата Делчев истакнал: :''... прашањето (за востание б.н) било наметнато од битолчани, и дека тој не сака да оди за Солун... по Џумајското востание, ситуацијата била затегната во целата земја, дека тоа не може да се толерира како дотогаш, но и дека не треба да се прибегне кон масовно востание, туку да се обмисли нов начин на работа''. На третото заседание, на [[16 јануари]], кое траело само час и половина се прифатил и потпишал ''Протоколот'' за извршената работа и преземените решенија. Решително против востанието се изјаснил само серскиот делегат Димитров, но на крајот и тој се присоедини кон заедничкото мнение. Скопскиот делегат [[Димитар Ганчев]], испратен со директива да дејствува за одлагање на востанието ''бар на една година'', исто го потпиша затоа што ''и другите потпишале''. Нај важниот аргумент против востанието – недостигот на доволно оружје во повеќето реони – било до извесен степен демантирано од уверувањата на [[Иван Гарванов]], дека за скоро време ќе се случат крупни доставувања, како и од надежта, дека при општо востание, четите од [[Бугарија]] ќе префрлат значително количество пушки и други материјали. По донесување на решението за востание од страна на [[Солунски конгрес од 1903|Солунскиот конгрес]], окружните комитети биле задолжени да ги преземат потребните мерки за забрзување на подготовките за кревање на востанието. === Нова концепција за борба === {{Главна|Последна обиколка на Гоце Делчев}} {{quote|''Кај Делчев пред да загине, беше се јавило едно расположение за атентаторство. Јас го толкувам како резултат на неговото очајание за иднината на организацијата. Тој со своето влијание, со своето лично настојување, веднаш создаде јако расположение во тој правец. Толку јако, што Матов, Татарчев и Сие, макар и да беа против, не можеа да се противат, а требаше да содејствуваат. И јас не му го одобрував ова, предостанувајќи ги атентатите за после, кога ќе стане востание. Делчев беше незадржлив занесен по овај пат, сметајќи ги атентатите за едно од средствата на нашата програма. Главно се беше одушевил за атентат против железници и мостови. Под тоа влијание тогаш тргнаа неколку чети со експлозивни материјали. Освен Делчевата чета, друга тргна за Одринско, друга Савовата, друга со Пушкаров во Скопско. И станаа неколку обиди, колку да докажеме, дека не е по нашите способности оваа работа. Огромна беше количината на внесениот материјал од бомби и динамит, а резултатите ништо. Се покажавме просто некадарни.''|'''Ѓорче Петров'''|'''Спомени''' <ref name="Спомени - Ѓорче Петров">[http://www.angelfire.com/super2/vmro-istorija/Knigi/spomgp18.html Спомени - Ѓорче Петров]</ref>}} [[Податотека:Jane Sandanski 3.jpg|мини|лево|200п|Војводата [[Јане Сандански]] во четничка униформа]][[Податотека:Karakoy-Alibotush-Gathering.jpg|мини|десно|350п|Здружената серска чета во февруари 1903 година кај селото Крушево, Серско]][[Податотека:Kape Alibotush IMG 7881.jpg|мини|десно|350п|Пештерата Капе на Али Ботуш]] ''Енигматично е прашањето: Зошто Гоце Делчев не ја искористил можноста за присуство на Солунскиот јануарски конгрес на МРО од 1903 година, иако добил уредна покана, во својство на подвижен член на ЦК. Можни се неколку одговори, но кој е вистинскиот?'' <ref name="DIME"/> [[Димитар Димески]] истакнува дека е можно, Гоце и [[Ѓорче Петров]] да имале постигнат договор за бојкотирање на Солунскиот конгрес. Главни носители на востаничката линија биле [[Иван Гарванов]] и [[Димитар Мирчев (раководител на ТМОРО)|Димитар Мирчев]], поранешни дејци на [[Бугарско тајно револуционерно братство|Бугарското тајно револуционерно братство]]. Гоце не можел да најде заеднички јазик со нив. Меѓу другото, Димески истакнува дека Гоце застанал на чело на антивостаничката струја во македонското револуционерно националноослободително движење. Гоце бил убеден дека битката треба да се извојува внатре, во Македонија, преку преточување на новата концепција за борба. Најдобро тоа можел да го стори со серските револуционери, кои просто ги голтале неговите идеи. На 20 јануари 1903 година Гоце се упатил кон нив, па ако се изземе краткотрајната солунска епизода, тој останал со нив сè до својата смрт. Во [[Серски револуционерен округ|Серскиот револуционерен округ]] постоеле силни цврсти столбови за Гоцевиот курс, како [[Јане Сандански]], [[Таската Серски]], [[Димитар Гуштанов]] и др. Веста за солунското решение, Гоце го примил во [[Неврокоп]]ско, коешто било насетувано, го изненадило ''како зимска грмотевица''. Веднаш потоа, Гоце се договорил со [[Јане Сандански]], Гуштанов и [[Пејо Јаворов]], да вложат најголеми напори за отфрлање на солунското решение. За таа цел било одржано февруарското советување на Серскиот Округ во селото Караќој, на тромеѓата помеѓу Серско, Демирхисарско и Неврокопско, при што Гоце добил целосна политичка поддршка за својата концепција. Гоце извесно време престојувал во пештерата Капе на [[Славјанка|Али Ботуш]]. Во ова време Гоце фанатично се стремел да ги покаже предностите на новиот стил на борба пред едно можно востание. Тој имал на располагање четири товари на распрснувачки материјал. Дел од овој материјал бил искористен за еднонеделна обука на серските чети во пештерата Капе на Али Ботуш. Делчев во почетокот сакал да го разнесе мостот на [[Струма]] во [[Демир Хисар (град)|Демирхисарско]], но тој бил добро обезбедуван и затоа заминал за Драмско каде на 18/[[19 март]] бил разнесен мостот на [[Драматица]] (Ангиста), дел од тунелот, била прекината железничката линија и две телеграфски линии. Делчев му пишал на [[Пејо Јаворов]] сета акција во весникот [[Слобода или смрт (весник - 1903)|Слобода или смрт]] да ја прикаже како дело на [[Македонска револуционерна организација|Организацијата]], а не како на чета. ''Овој став на Делчев не претставувал скромност, туку желба за промовирање на новата тактика од името на целата Организација''. Токму тогаш кај Гоце пристигнала веста дека во [[Солун]] се вратил [[Корифеи|корифејот]] на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]], [[Даме Груев]]. Гоце се упатил кон [[Солун]] за да се сретне со својот ''најсакан другар'' <ref>Г. П. Христов, Революционната борба в Битолския окърг..., 45</ref>. {{Илинденско востание}} ===Последна средба со Даме Груев === {{quote|''Делчев тргна со силна желба да го види Груев, да размени мисли со него; во него имаше уште надеж, но отиде загрижен за организацијата. Тој стигнал во Солун. Тие вешто го оставиле само со Дамета, којшто 2-3 дена го држел во една стаја при себе и се мачел да му го разбие убедувањето против востанието. Даме успеал со тоа само да му го нанесе последниот удар на разочарение, како што беше се исповедал пред Пере Јаворов и други, со коишто се беше сретнал после во Серско. Овај дух на очајност проличува и во едно писмо до мене, во кое што тој ми велеше, дека ништо не може да се направи и дека оди во Серско, „да си ја даде главата“. Во Солун му ја возложиле мисијата да ги убеди другарите во Серско за востание и да го организира таму. Јане Сандански пратил чета да го пречека во Серското поле и да го одведе в планина...''|'''Ѓорче Петров'''|'''Спомени''' <ref name="Спомени - Ѓорче Петров">[http://www.angelfire.com/super2/vmro-istorija/Knigi/spomgp18.html Спомени - Ѓорче Петров]</ref> }} Особено значење имала средбата меѓу ''срцето'' и ''волјата на револуционерна Македонија''. Средбата помеѓу Гоце и Даме била одржана во предвечерјето на [[Солунски атентати|Солунските атентати]]. Оваа нивна последна средба била мошне исцрпна. Даме за оваа средба оставил скржави зборови: ''Дојде Делчев во Солун. Правеше приговори. Главно наоѓаше дека Серскиот Санџак е наполно лишен од оружје. Ние го утешивме со ветување дека ќе се достави потребното, Делчев се успокои.'' Дополнително светло за оваа средба фрла [[Лазар Димитров (Дренок)|Лазар Димитров]] кој бил единствената опозиција на Конгресот кога била донесена одлуката за востание. Тој вели дека лично го информирал Делчев дека тој и Даме постигнале согласност по прашањето на востанието, да започне кон крајот на летото и да не биде масовно, односно да има четничко-партизански карактер. Според [[Лазар Димитров (Дренок)|Лазар Димитров]] се: :''(Со средбата се) ставило крај на спорот за подигањето на востанието... по оваа средба веќе немаше разлики меѓу Централниот комитет и дејците околу Делчев по прогласувањето на востанието'' <ref>Даме Груев - Живот и дело, I част..., 228-229</ref>. Априлската средба ги разбила Гоцевите илузии за ревизија на солунското решение. Во [[Солун]], Гоце се сретнал и со [[гемиџии]], но не успеал да ги убеди да ги одложат акциите за подоцна. Гоце имал посебна слабост кон нив. Своевремено им донирал 5.000 лева од мисстонките. Но тие не го послушале Гоце. По неговото напуштање на [[Солун]], одекнале [[Солунски атентати|Солунските атентати]]. === Последни денови === {{Главна|Битка кај Баница}} {{quote|''Жив е тој, жив е! Таму на Балканот..., Тој, којшто падне во бој за слобода, тој не умира: него го тажат земја и небо, ѕвер и природа и пејачи песни за него пеат... Настане вечер - месец изгрее, ѕвезди опсипјат сводот небесен, гора зашуми, ветар повее, - Балканот пее ајдучка песна!''|'''Христо Ботев'''|'''Жив е тој, жив е''' <ref>[http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=1&WorkID=3158&Level=1 Жив е тој, жив е]</ref>}} [[Податотека:Dimitar Gushtanov IMARO.JPG|мини|лево|150п|[[Димитар Гуштанов]]]][[Податотека:Kambanaria Banica.jpg|мини|десно|350п|Камбанаријата во [[Баница (Серско)|Баница]]]] На пат за Ловчанската корија на [[Али Ботуш]], каде што го закажал Конгресот на Серскиот револуционерен округ, Гоце запрел во селото [[Баница (Серско)|Баница]], Серско. Таму се сретнал со четите на Бродалијата и Димитар Гуштанов. Овде се затекнал и [[Димо Хаџи Димов]]. На 3 мај 1903 година, вечерта, Гоце бил мошне импресиониран од [[Солунски атентати|Солунските атентати]] и во селото [[Баница (Серско)|Баница]] ги изрекол зборовите: :''Ги разигравме анамите со широките шалвари во Солун, така ќе ја растресеме целата турска гнила империја од темел'' <ref>Последнитъ часове на Гоце Дълчевъ, Ил. Илинденъ, V/5(45), София, 1933</ref> [[Димо Хаџи Димов]], близок соработник и пријател на Гоце, и самиот учесник во [[Битка кај Баница|борбата кај Баница]] го оставил следното потресно сведоштво: : ''Петнаесет часа ние го гледавме мртвиот Гоце, наведнат, чиниш, врз грбот на Македонија. И петнаесет часа ни се кинеа срцата'' <ref name="PEJO" />. Постојат повеќе верзии за неговото загинување, изнесени од непосредните сведоци на неговата смрт. [[Михаил Чаков]] истакнува дека взори бил разбуден од еден полјак од селото кој му јавил дека [[Баница (Серско)|Баница]] била полна со аскер. Потоа го упатил кај Гоце за да му го соопшти истото. Меѓутоа штом полјакот слегол долу бил прибран од аскерот. Чаков слегол долу и се упатил кон куќата каде што бил сместен Гоце. Од таа куќа излегле две девојчиња, кои му рекле и тој да се прибере во таа куќа. При средбата, Гоце направил распоред за одбраната, а потоа, штом забележал дека војската одела по куќите и претресувала, заповедал да излезат и тргнат низ селото. [[Пејо Јаворов]] дава малку поинаква верзија. Рано изутрина Гоце и другарите биле разбудени од некоја баба која им рекла: ''Станете, момци! Аскер го загради селото и пребарува по куќите.'' Гоце и комитетите биле готови за борба. Војската пребарувала по куќите и го собирала населението. Тие стигнале до куќата каде што бил Гоце со другарите. Гоце предложил да излезат од селото за да не биде запалено. Наместо да го чека мракот во утврдената камена куќа, наредил да излезат и да тргнат низ селото. По решението на Гоце, сите излегле на улица и се провлекувале до крајот на селото, каде што се наоѓала последната војска, и според Јаворов, Гоце извикал: ''Легнувајте!'' Првата пушка тој ја пукнал. Сите залегнале, а Гоце, според Чаков, застанал простум да ја полни пушката. Како луд му свикав: ''Легнувај, Гоце!'' Легна, но на самото легнување еден куршум го пронижа во левата града, и тој падна врз својата пушка... ги кладе двете раце наземи и се обиде да се крене гледајќи кон другарите што беа се растуриле покрај ѕидот на куќата и ги рече последните зборови: :''Ах, момци, рани...'' и пушти душа. Веднаш го фатив за левиот опинок, како што беше легнал по очи и колку глас ме држи викав: ''Гоце, Гоце!'' - Никаков одговор. Изгасна за секогаш јуначката натура. Во [[Битка кај Баница|борбата кај Баница]] учествувале 14 борци. Биле убиени: Гоце, Стефчо Трлишанчето, Кољо Консулата, Димитар Гуштанов. Бил ранет: Ѓорѓи Савеклијата. Другите се извлекле преку една плевна и заминале од селото. За одмазда, аскерот го запалил селото и го бомбардирал со топови. Биле изгорени 124 куќи, изгорени селани 5, убиени 4, затворени 24. За овој подвиг Тефиков добил полковнички чин. Во текот на борбата телото на Гоце останало на местото каде што тој паднал. По борбата Тефиков го познал Гоце и дал наредба да се пренесе во [[Сер]]. Тоа го сакале и некои други видни турски управници од [[Сер]] за да го носат Гоцета како воен трофеј и да го деморализираат населението. Меѓутоа, пристигнала наредба од [[Солун]] да се остави Гоцевото тело во [[Баница (Серско)|Баница]] и тука се погребе. ''Така загинал Гоце во Баница, храбро и достоинствено. Го даде својот живот за ослободување на Македонија.'' [[Податотека:Mihail chekov.jpg|мини|лево|150п|[[Михаил Чаков]]]][[Податотека:Gotse Delchev bas-relief Banitsa.jpg|мини|десно|350п|Портрет на Гоце Делчев во темелите на камбанаријата во [[Баница (Серско)|Баница]]]] Смртта на Гоце не била случајна. Неговото исчезнување било посакувано од бројни фактори. Но кој е предавникот или предавниците? Правиот одговор може да го даде само досега непозната архивска документација, ако е сочувана. Злорадоста напоила нечии срца, како оние на врховистите: [[Иван Цончев]], [[Атанас Јанков]], [[Софрониј Стојанов]], [[Александар Протогеров]], на кои им се припишува следново коментирање: ''Најпосле се куртуливме од тоа куче'' <ref>Христо Андонов Полјански, Гоце Делчев, I, Култура, Скопје, 1972, 250</ref>. Гоцевата смрт била регистрирана во повеќе османлиски телеграми. Борбата кај Баница најпрво била регистрирана во шифрираната телеграм од управата на Серскиот Санџак од 4 мај 1903 година, а Гоцевата смрт во шифрираната телеграма на Солунската окружна управа од 5 мај 1903 година. Османлиското задоволство било големо. [[Висока Порта|Високата порта]] издала официјално соопштение со што ставила посебен акцент на настанот. Во тој контекст, [[Хусеин Тефиков]] бил унапреден во аскерски полковник. Ненадејната смрт на Гоце, нашла место во дипломатските извештаи. Трагичната судбина на Гоце ја завила Македонија во траур. Неговата смрт претставува ненадоместлива загуба за македонскиот народ. Овај настан особено ги погодил [[Смилевски конгрес|смилевските конгресисти]]. На 31 годишна возраст слегла од животната и историската сцена, несомнено, најдинамичната личност на македонското револуционерно национално ослободително движење во предилинденскиот период, којшто оставил трајни траги во поновата македонска историја. {{Борби на МРО}} == Јас го разбирам светот единствено како поле за културен натпревар на народите == {{quote|''Јас не ги мразам Османлиите како народ, јас војувам против османлиската тиранија како владејачки систем...''|'''Гоце Делчев''' <ref name="PEJO" />}} {{Triple image|center|Биста - Гоце Делчев 1.JPG|230|Monument Goce Delcev Strumica.jpg|410|Delcevstatue-cityparkskopje.JPG|230|Биста на Гоце Делчев во дворот од истоимениот студентски дом во Скопје.|[[Споменик Гоце Делчев (Струмица)]]|[[Споменик на Гоце Делчев (Градски Парк, Скопје)]]}} [[Податотека:Gotze-1.jpg|мини|лево|150п]] Гоце е автентичен водач на македонското револуционерно движење. Познатиот македонски публицист, мислител и револуционер, [[Димо Хаџи Димов]] го именува како ''прв апостол на македонската револуција''. Гоце е македонски револуционер од балкански размери. Нему му е туѓ секаков [[национализам]] и [[шовинизам]]. Тој мечтае за Балканска федеративна република како највисок дострел на збратимување на балканските народи. Главна кочница за реализирање на таа идеја, Гоце гледал во конзервативните балкански монархии, за кои ''Македонија е јаболко на раздорот''. [[Податотека:Gotse Delchev....jpg|мини|десно|190п]] Гоце високо го издигнал неговиот интернационален и космополитски поглед: ''Јас го разбирам светот единствено како поле за културен натпревар на народите.'' Оваа мисла го вбројува Гоце во редот на светските хуманисти. Нејзината порака до денес не изгубила од својата актуелност. Гоце е еден од гранитните столбови на самостојноста на македонското ослободително дело. Тој секогаш бескомпромисно стоел на браникот на самостојноста и самобитноста на македонското револуционерно движење. [[Христо Андонов Полјански]] истакнува дека ''Гоце Делчев е трибун на македонската самостојност и самобитност''. Гоцевиот идеал е ''слободна и независна Македонија со широки права за сиромашното населени''. Негова максима е: ''Ослободувањето на Македонија лежи во едно внатрешно востание. Кој мисли поинаку да се ослободи Македонија, се лаже и себеси и другите.'' За да се дојде до саканата цел, според Гоце: ''секој треба да ја засили својата енергија, да ги оптегне заспаните струи на робјето, да се раздвижат нивните чувства кон жртвување.'' Затоа Гоце смета дека: ''моралната револуција, револуцијата на умот, срцето и душата на еден ропски народ, е најголема задача.'' Гоце сосема јасно ја увидел опасноста од поделба на Македонија од страна на балканските држави. Тој бил противник на секакво мешање на надворешните фактори во македонското ослободително движење. Тој одбивал секаква надворешна помош, поврзана со амбиција за манипулирање со македонското дело. Тој истакнува: ''Организацијата на македонскиот народ е нужна да го собори ропството над себе, а не да тргува.'' Гоце смета дека револуционерната борба треба да се води единствено со сопствени сили. Укажувајќи: ''Да ја чуваме чистотата на ослободителното движење и Организацијата, тоа е првиот услов за нашиот успех. Ако тоа не го направиме, Македонија ќе падне под некоја од балканските држави, или ќе биде разделена помеѓу нив.'' Гоце пледира за проширување на базата на македонското револуционерно движење преку барање на внатрешни сојузници. Организацијата се отворила за сите незадоволни елементи, без оглед на нивната етничка и конфесионална припадност. Тој меѓу првите се залага за вклучување на жените во револуционерната борба, со што ослободителното движење добило општочовечка димензија. Гоце одиграл позитивна улога за инкорпорирањето на социјалистичката група на [[Веле Марков]] и [[Никола Петров Русински]] , со што придонел во блесокот на личноста на [[Никола Карев]] при обликувањето на [[Крушевската република]]. Гоце се пројавил како голем револуционер. Тој е еден од главните дејци за активно вклучување на селото во македонската ослободителна борба. Тој е голем противник на расчекорот и делата. Истакнува: ''Ќе бидете наивни, ако им верувате на нашите зборови, гледајте ги нашите дела.'' Тој се пројавил како голем организатор, масовник на ослободителното движење. Оттаму произлегува неговата огромна популарност и нескршлив авторитет сред македонското население. Тоа го обви неговото име со ореол на легенда. Неговиот визионерски поглед е трајно свртен длабоко кон иднината: ''Ќе удри утринската зора и за нас.'' ==Чествување на ликот на Гоце Делчев== {{Главна|Чествување на ликот на Гоце Делчев}} {{quote|''Делчев се зафати да ги исправи работите и тоа прво во Кономлади. Таму имаше подметнувања, крадење, блуд. Селаните од ова село беа добри само во едно: беа храбри и подготвени да помогнат. Делчев детално ги испитуваше сите пороци во селото - кражбите, блудничењето... Целото село разбра дека дошол најголемиот човек, началникот на Организацијата. „Поголем од него нема". Делчев ги викна селаните кои имаа проблеми, кои сакаа да се пожалат за нешто и на некого, да дојдат кај него. Тогаш првпат се постави начелото судските работи да се решаваат во раководното тело, а на селаните им се забрани да одат во турските судници. Делчев во мое и во присуство на Марко, на Чакаларов, Москов, Стефо Кузов и на Георги Пешков. тогашен битолски раководител - во приватна куќа спроведуваше испитувања, донесуваше пресуди кои четата потоа ги реализираше. Делчев беше дојден само со еден другар, Иван Манолев, а четата на Марко броеше 13 души. Луѓето без збор ги извршуваа одлуките на Делчев. Брзо се одлучуваше - најголемото дело за еден час. Се викаа сведоци. Имаше многу смирувања. Откако се заврши, се организира собрание за целото село - само мажите. Се покрстија сите непосветени. Одеднаш беа покрстени 30 души, дадоа клетва в црква, навечер, во групи од по 4-5 души пред сите, на заедничкото собрание. Најчесто Марко ги заколнуваше, а Делчев, како и Москов, држеше говор. Делчев, речиси им ја исцрта состојбата, им го прераскажа минатото на селото опишано во разни книги, ги покани да се сплотат...''|'''Пандо Кљашев'''|'''Спомени'''<ref>[http://www.angelfire.com/super2/vmro-istorija/Knigi/spompk10.html Спомени - Пандо Кљашев]</ref> }} {{Triple image|center|Gotse Delchev urna IMARO.JPG|180|Gotse Delchev Blg.jpg|410|Gotse Delchev Varna.JPG|180|Останките на Гоце во 1944&nbsp;г.|Споменикот ''Гоце Делчев'' во Благоевград|Биста на Гоце Делчев во Варна.}} ''Ретки се народите кои имаат личности од форматот на Гоце Делчев. Со право, современа Македонија има длабок пиетет кон Гоце Делчев, првенецот на македонското револуционерно национално-ослободително движење кон крајот на 19 и почетокот на 20 век'' <ref name="DIME"/>. Чествувањето на ликот на Гоце Делчев е тесно поврзано со неговата револуционерно национално-ослободителна борба. Едно од најголемите чествувања е пренесувањето на Гоцевите останки од [[Софија]] во [[Црква „Св. Спас“ - Скопје|црквата „Св. Спас“]] во [[Скопје]], ова чествување било една од најголемите манифестации во историјата на современата македонска држава со највисоки државни и воени почести. Во конаците на црквата Св. Спас е сместен Музејот на Гоце Делчев, во кој се изложени парчиња на оружје и други експонати. Може да се најде комитска облека, може да видите парчиња оружје од приватни колекции, јатагани, куршуми, пушки и др.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://nadeznan.blog.mk/2010/07/18/crkva-sveti-spas-i-muzej-na-goce-delchev-skopje/ |title=Црква Свети Спас и музеј на Гоце Делчев, Скопје |accessdate=2013-11-04 |archive-date=2011-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110918120357/http://nadeznan.blog.mk/2010/07/18/crkva-sveti-spas-i-muzej-na-goce-delchev-skopje/ |url-status=dead }}</ref>. По Гоцевата смрт, во [[1904]] година во [[Бугарија]] бил изработен комеморативен медал од страна на Димитар Ѓолев, во име на [[Македонска револуционерна организација|Внатрешната македонска револуционерна организација]], а Пејо Јаворов ја напишал неговата биографиja. Денес во [[Македонија]] и [[Бугарија]], Гоце е национален херој и оттука се подигнати голем број на споменици каде што се чествува неговиот лик и дело. Во [[Македонија]] тој се слави како еден големите чинители во создавањето на македонската национална држава. Гоце е опеан во голем број на македонски народни песни, една од нив е песната ''Поле широко (Пирин планино)'': : ''Поле широко,'' : ''кој ќе по тебе да се шета,'' : ''като го нема Делчев Војвода?'' : ''Пирин Планино,'' : ''кој ќе по тебе чета да води,'' : ''като го нема Делчев Војвода?'' : ''Моми јубави,'' : ''кој ќе ве вази од враг пази,'' : ''като го нема Делчев Војвода?'' <ref>[http://pesna.org/song.php?id=798 Поле широко (Пирин планино)]</ref> Во [[Бугарија]] Гоце се смета за еден од најголемите бугарски револуционери. Во периодот помеѓу [[1944]]-[[1957]] година тој бил почитуван како македонски национален херој <ref>Дино Кьосев, „История на македонското национално революционно движение“ (1954)</ref>, но во [[1957]] година оваа политика била напуштена. На 7 октомври 1946 година со голема свеченост и со највисоки почести од Софија биле испратени посмртните останки на Гоце во главниот град на тогашната [[Народна Република Македонија]], Скопје.<ref>{{Наведена книга |url=https://books.google.com/books?id=ZmesOn_HhfEC&pg=PA68 |title=The Macedonian conflict: ethnic nationalism in a transnational world | author=Loring M. Danforth | publisher=Princeton University Press |year=1997 |ISBN=0691043566 |page=68 |accessdate=November 20, 2011}} </ref> По повод испраќањето на останките, регентот и член на [[БАН|Бугарската академија на науките]], [[Тодор Павлов]] одржал [[s:Говор на Тодор Павлов по повот заминувањето на посмртните останки на Гоце Делчев за Скопје - 1946|говор]]<ref>[http://www.promacedonia.org/mm/mm_1946_1_1.htm сп. Македонска мисъл, кн. 1-2, год. 2, 1946, Тодор Павлов, Гоце Делчев.]</ref> на свечено собрание одржано во Народниот театар во Софија.<ref>Документи за борбата на македонскиот народ за независност и национална држава - страна 705 ЦИП - НУБ „Климент Охридски“, Скопје 949.717.02/.07(093.2) Том 2: Од крајот на Првата светска војна до создавање на национална држава Уредник: Христо Андонов - Полјански, Скопје 1985 Култура, Македонска Книга</ref> Откако поминале низ Пиринска Македонија и низ повеќе градови во слободна Македонија, посмртните останки со највисоки државни и воени почести биле пречекани во Скопје и положени во црквата „Св. Спас“, во чии конаци е сместен Музејот на Гоце Делчев.<ref>{{Наведена книга |url=https://books.google.com/books?id=h_LBmnBl99QC&pg=PA292 |title=Dismembering the state: the death of Yugoslavia and why it matters |author=P. H. Liotta |year=2001 |ISBN=0739102125 |page=292 |publisher=Lexington Books |accessdate=November 20, 2011}} </ref> [[Податотека:Goce-Delčev.jpg|мини|десно|220п|[[Пејо Јаворов]] и Гоце]] Во Бугарија во чест на Гоце Делчев во 1951 година е преименуван градот [[Неврокоп]], а две села го носат името Делчево. Постојат повеќе споменици на Гоце Делчев и исто така еден рид и еден врв во [[Антарктик]]от го носи името Делчев, крстени од бугарската антарктичка експедициjа. Највисокиот врв на планината Алиботуш на границата помеѓу Бугарија и Грција, исто така, го носи неговото име. Долгогодишните иницијативи на Бугарија да постави плоча на местото каде што бил закопан Делчев во село Баница се остваруваат во јули на 2013 година и ваква спомен-плоча е поставена со дозволата на грчките власти по повод 110 години од смртта на Делчев и од Илинденското востание, како и 120 години од формирањето на ТМОРО.<ref>[http://www.dnevnik.com.mk/?ItemID=32B79900879BFC48AC36362AB76F1149 Поставена плоча на гробното место на Гоце Делчев во Баница]</ref><ref>[http://republika.mk/?p=97961 Бугарите поставија спомен-плоча на Гоце Делчев во Баница]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&v=DDcASzxnljo Плоча в памет на Гоце Делчев - с.Баница, Егейска Македония on www. youtube.]</ref> [[Пејо Јаворов]] ја создава стихотворбата ''Ајдучки песни'' посветена на Гоце Делчев. Една од најдобрите негови творби: : ''Ден денувам - патишта незнајни'' : ''ноќ ноќувам - краишта потајни;'' : ''немам татко, ниту мајка-'' : ''татко да ме фали, мајка да ме жали...'' : ''еј, море ти Пирин Планино!'' : ''Море црно'' : ''цариградско вино.'' : ''Со непријател непријателувам - мера според мера,'' : ''со благ благувам - вера заради вера'' : ''немам братец, ни сестрица -'' : ''братец да ме фали,'' : ''а сестра да жали...'' : ''Леле моја'' : ''сабја халосија!'' : ''Море лута'' : ''одринска ракија...'' <ref>[http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=130&WorkID=3326&Level=3 На Гоце Делчев]</ref> ==Делчевологија == {{Главна|Делчевологија}} {{quote|''Нему, на моменти му се чинеше, дека со еден замав ќе ги уништи, само да можеше своите чувства да ги направи достапни секаде и така да ја изнесе својата омраза. Неговиот ум беше преполн со толку мисли и желби, што веруваше дека може да го прероди светот и во него да блеснат слободата и правдата... ''|'''Ѓорче Петров'''|'''Беседа за Гоце'''}} {{Triple image|center|Gotse Delchev and Cheta Postcard 1904.jpg|320|Gotse Delchev remains being moved to Ilinden organisation.jpg|300| Goce Delčev Skopje.jpg|275|Разгледница посветена на Гоце|Пренесување на Гоцевите останки во седиштето на [[Илинденска организација|Илинденската организација]]|Споменик на Гоце во Скопје}} [[Делчевологија]]та се занимава со животот и делото на Гоце Делчев. За Гоцевата дејност се објавени повеќе биографии, статии, прилози и други материјали. Неговата дејност може да се најде и во одделно објавени биографии на македонски револуционери или личности кои имале контакти со македонското револуционерно движење, освен овие биографии, Гоце може да се сретне во одделно објавени книги, странски студии и енциклопедии. Сите овие трудови на свој начин го осветлуваат ликот и делото на македонскиот револуционерен ''апостол''. За животот на Гоце Делчев се објавени повеќе биографии. Меѓу нив прво место зазема биографијата од [[Пејо Јаворов]] со што започнува т.н. ''делчевологија''. Одделните прилози за живот и делото на Делчев, неговата улога во македонското револуционерно движење и време во кое егзистирал, заземаат посебно место во ''делчевологијата''. Биле објавени голем број на прилози, статии и други материјали кои ги разгледувале овие прашања. Тие биле објавувани веднаш по убиството на Делчев, зачестиле во периодот помеѓу двете светски и особено по [[Втората светска војна]]. Кратки прегледи за Гоцевата револуционерна дејност се претставени и во одделни книги во кои се изложени биографии на истакнати револуционери и дејци од македонското револуционерно движење. М. Антонов и Ив. П. Кепов во [[1910]] година објавиле една биографска скица за Делчев <ref>М. Антонов и Ив. П. Кепов, Български дейци, София, 1919</ref>. Слични дела објавиле [[Георги Баждаров]] <ref>Г. Баждаров, Духът на Македония, Софија, 1923</ref>, Ст. Аврамов <ref>Ст. Аврамов, Героични времена, София, 1939</ref> и Стефан Каракостов <ref>Стефан Каракостов, Революционери и Просветители, Софија, 1940 (Гоце Делчев, 53-56)</ref>. Епохата во која Делчев живеел и дејствувал е одделно обработена во историските прегледи за [[Македонија]], [[македонското прашање]], [[македонскиот народ]] и [[Македонско национално движење|македонското револуционерно движење]]. Дејноста на Делчев е забележана и во [[Енциклопедија|енциклопедиите]] и лексиконите. Во разни енциклопедии и лексикони, Делчев зазема виден простор. Неговиот живот и дело се сретнуваат во: Енциклопедија на Југославија <ref>L. Lj. Delcev Goce, Enciklopedija Jugoslavije 2 (1956)</ref>, Енциклопедија на Лексикографскиот завод <ref>Delcev Goce, Enciklopedija Leksikografskog Zavoda 2 (1956)</ref>, Мала Енциклопедија на ''Просвета'' <ref>Делчев Гоце, Мала Енциклопедија Просвета, Београд, 1959</ref>, Воена Енциклопедија <ref>I. Kv. Del;ev Goce, Vojna Enciklopedija 2 (1959)</ref>, Лексикон по историја <ref>O. Salazer, H. Matkovic, Povijest, Zagreb, 1963</ref>, Прирачник Лексикон <ref>Delcev Goce, Prirucnik Leksikon, Zagreb, 1967</ref>, Енциклопедиски Лексикон ''Мозаик'' <ref>Delcev Goce, Enciklopedijski leksikon Mozaik znanja - istorija, Beograd, 1970</ref>, [[Македонска Енциклопедија]] <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://promacedonia.com/mak_enc/ |title=Македонска Енциклопедија |accessdate=2011-07-30 |archive-date=2021-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210420161126/http://promacedonia.com/mak_enc/ |url-status=dead }}</ref>. ==Мисли== {{Цитатник|''Ослободувањето на Македонија се крие во внатрешното востание. Кој мисли инаку да се ослободи Македонија, тој се лаже и себеси и другите''}} {{Цитатник|''Ќе удри утринската зора и за нас...''}} {{Цитатник|''Труд и постојамство, тоа е силата, со помош на која човек станува највелик при секоја иницијатива''}} {{Цитатник|''Да ја чуваме чистотата на ослободителното движење и на Организацијата - тоа е првиот услов за нашиот успех!''}} {{Цитатник|''Браво, јуначе, дојди да ти ја стиснам раката и да те поздравам, такви и се потребни на мајка Македонија''}} {{Цитатник|''Внатрешната организација не се стреми само да им дава оружје на луѓето, ами и да го разбие нивниот ропски дух''}} {{Цитатник|''Ние се бориме за слободна и независна Македонија со широки права на сиромашното население''}} {{Цитатник|''Јас не сакам востание со луѓе што ќе ме напуштат при првиот неуспех; јас сакам револуција со граѓани кадарни да ги понесат сите искушенија на една долготрајна борба, каква, поради жестоките политички услови, ќе биде и нашата; - или ќе водиме говеда на касапница''}} {{Цитатник|''Делото на ослободувањето на еден народ, е пред сè негово сопствено дело, на неговите сопствени раце''}} {{Цитатник|''Јас го разбирам светот како поле за културен натпревар меѓу народите''}} {{Цитатник|''Но тоа е патот за ослободувањето на народите од туѓо его. По него оделе Грците, Србите, Бугарите. По тој пат треба да одиме и ние, Македонците, за да се ослободиме од Турците''}} {{Цитатник|''Јас не познавам друг народ кој повеќе страдал од предавствата на своите синови - изроди како македонскиот. Историјата не памети друг таков пример кога еден ист народ по традиција, јазик и вера се разделува на разни спротивни страни, една од друга потуѓа...''}} {{Цитатник|''Дали може да има друго место за еден Македонец, освен Македонија? Дали има народ понесреќен од македонскиот? И дали има некаде пошироко поле за работа, отколку во Македонија?''}} ==Гоце Делчев како тема во уметноста== * „Гоце Делчев“ - поема на македонскиот поет [[Анте Поповски]].<ref>Анте Поповски, ''Дрво што крвави''. Скопје: Детска радост, Наша книга, Македонска книга, Култура, Мисла, 1991, стр. 162-169.</ref> * „[[Гоце Делчев (роман)|Гоце Делчев]]“ - [[роман]] за деца на македонскиот писател [[Ванчо Николески]] од 1964 година.<ref>Ванчо Николески, Гоце Делчев. Скопје: Македонска книга, Детска радост, Култура, Мисла, Наша книга, 1993.</ref> * „Го фатиле клети Турци“ - македонска народна песна.<ref>Ѓорѓи Доневски, ''Сокол ми лета високо''. Скопје: Културно-уметничкото друштво „Гоце Делчев“, 1978, стр. 13.</ref> * „Абер ми дојде од Солуна града“ - македонска народна песна.<ref>''Антологија на македонската чалгија / Antology of Macedonian Chalgia'', Македон мјузик, МАКМ 00106, 2006.</ref> * „Пирин планино“ - македонската народна песна.<ref name="ReferenceC">ТЕА Модерна колеција, „Кон традицијата“.</ref> * „Гоцева“ - песна на македонската етно група „Synthesis“.<ref name="ReferenceC"/> * „На Гоцевото колено“ — расказ на македонскиот писател [[Глигор Поповски]].<ref>Глигор Поповски, ''Маслинови гранчиња''. Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 72-74.</ref> == Галерија == <center> <gallery> Слика:Delchev and imov.jpg|Гоце Делчев со Гоце Имов во [[Воено училиште во Софија|Военото училиште во Софиja]] Слика:Chuchkov, Shapkarev, Delchev.jpg|Гоце Делчев со Климент Шапкарев и Ефрем Чучков Слика:Petrov, maleshevski, delchev.jpg|Ѓорче Петров, Никола Малешевски и Гоце Делчев Слика:Goce-Delčev.jpg|Гоце Делчев и Пејо Јаворов Слика:Гоце Делчев во друштво на видни прилепчани од семејството Бабоски.jpg|Гоце Делчев во друштво на видни прилепчани од семејството Бабоски <ref group="ˣ" name="xx_999"/> Слика:Karakoy-Alibotush-Gathering.jpg Слика:Гоце со комити (назад, втор од десно).jpg Слика:Гоце Делчев (втор од лево, заден ред) со Михаил Герџиков (трет од лево), баба Дона и група револуционери - Ќустендил, 1902.jpg Слика:Гоце Делчев (втор маж од лево) на излет со пријатели.jpg Слика:Гоце Делчев - портрет.jpg|Гоце Делчев - портрет Слика:Гоце Делчев - апостол.jpg Слика:Никола Русински, Иван Биковски и Филип Григоров.jpg Слика:Yanka Kanevcheva.jpg|Јанка Каневчева Слика:Svidetelstvo Goce Delcev.jpg|Свидетелство потпишано од Гоце Делчев како учител во Бугарското училиште во Штип Слика:Gotsedelchev-letter.jpg|Писмо на Делчев<ref group="ˣ" name="vg_1"/> Слика:Факсимил од писмо на Гоце Делчев 2.jpg Слика:Писмо на Гоце Делчев бр 1.jpg|Писмо на Гоце Делчев бр 1 Слика:Gocepismo2l.jpg| <ref group="ˣ" name="vg_o"/> Слика:Њујорк, за смртта на Гоце Делчев.jpg Слика:Medal Gotse Delchev..jpg Слика:Пренесување на коските на Гоце од домот на Михаил Чаков во канцеларијата на Илинденската организација.jpg Слика:Коските на Гоце на чување во Илинденската организација.jpg Слика:Gotse Delchev urna IMARO.JPG Слика:Сестрите на Гоце.jpg Слика:Документ за пренесувањето на коските на Гоце од Софија во Скопје.jpg Image:Македонија ги пречекува земните останки Гоце Делчев..jpg|Пренесувањето на моштите на Гоце во Скопје, Македонија Image:Gotse Delchev urn Skopie IMARO.JPG Слика:The tomb of Goce Delčev in Skopje.jpg|Гробот на Гоце Делчев во црквата Св. спас во Скопје Турски документ за убиството на Делчев 05.1903 1.JPG|Телеграма на Солунската управа за убиството на Гоце Делчев Турски документ за убиството на Делчев 05.1903 2.JPG|Втора страница од телеграма на Солунската управа за убиството на Гоце Делчев Слика:Delcevstatue-cityparkskopje.JPG|Статуа на Гоце Делчев во Скопје на уметникот [[Љубомир Далчев]], подарок од градот [[Софија]] во 1966 година Image:Гоце Делчев, споменик на плошадот Македонија - Скопје.jpg </gallery> </center> == Белешки == {{Reflist|group="ˣ"|refs= <ref name="vg_o">Писмо од Гоце Делчев до Никола Малешевски од 1897 г. (втора страница): Надали има народъ, който толкова много да е търпѣлъ отъ своитѣ синове изроди, колкото македонския!... ([http://www.promacedonia.org/gd2/gd_3.html Текст].) ([[македонски јазик|македонски]]: Тешко да има народ кој толку многу да трпел од своите синови изроди, колку македонскиот.)</ref> <ref name="vg_1">Писмо од Гоце Делчев до Никола Малешевски од 1899 г., во кое се изjаснува како Бугарин: Действително жалко е, но що можемъ да правимъ, когато си сме българи и всички страдаме отъ една обща болѣсть! ([http://bg.wikisource.org/wiki/%D0%9F%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE_%D0%BE%D1%82_%D0%93%D0%BE%D1%86%D0%B5_%D0%94%D0%B5%D0%BB%D1%87%D0%B5%D0%B2_%D0%B4%D0%BE_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8 Текст].)([[македонски јазик|македонски]]: Навистина е жално, но што можеме да направиме кога сме Бугари и сите страдаме од една иста болест!)</ref> <ref name="xx_55">Крилест ѓавол</ref> <ref name="xx_999">Оригиналната фотографија на која Гоце Делчев е во друштво на видни прилепчани од семејството Бабоски, настанала на митровденска слава на 8 ноември 1901 година во Прилеп. Бабовци биле позната прилепска бакалска фамилија, а Делчев, кој од конспиративни причини избегнувал да се фотографира, правилото го прекршил поради наводната блискост со Јанка Каневчева, братучетка на Кузман Шапкарев. Централна фигура е Алекса Бабе, со ќурк на рамениците и фес на главата, лево и десно од него седат неговите браќа: Владо, Ицо и Ѓоре. Делчев седи долу десно, а над него стои најверојатно некој од чираците на Бабовци. Во средината на фотографијата има [[бочва]] на која со бела боја или со креда е напишан датумот 2.2.1892, кој веројатно означувал некој важен датум за семејството. Сите мезат [[колбас]]и, млад [[кромид]] и [[леб]]. Една од кристалните изгравирани чаши од кои пијат домаќините на Гоце. Снимката е изработена во кафеникава, платинеста нијанса, со темнозелена рамка. Во долниот дел на рамката е втиснат амблемот на фотофирмата на Д. А. Карастојанов со златести кирилични и латинични букви, со седиште во Софија. Се претпоставува дека таа фирма имала своја филијала во Прилеп, зашто има сведоштва дека Карастојанови му биле дворски фотографи на бугарскиот кнез Фердинанд. Фотографија ја поседува Диме, внук на Владо од фотографијата и син на Гога Бабоски. Во 2003 година тој дозволил историчарот Димитар Димески да го разгледа семејниот албум на Бабовци и ја раскажал историјата на оваа фотографија. Првпат таа фотографија ја објавил Мартин Треневски во илустрираното списание „Македонија“, во ноември 2000 година</ref> <ref name="xx_333">[[Александар Кожев]] истакнува дека: ''Сите човечки антропогенетички желби - желбите кои ја создаваат самосвеста, човечката стварност - се, конечно, функција на желбата за признавање. И ризикувањето на животот, преку кое човечката стварност излегува на виделина е ризик во името на таа желба. Затоа за да говориме за потекло на самосвеста, нужно е да говориме за борбата за признавање - до смрт...'', види Александар Кожев, Увод во читањето на Хегел</ref> <ref name="x1_55">Во Османлиското Царство не постоел редовен ситем за попис на населението со утврдени методи и принципи како во западноевропските држави. Османските власти го евидентирале само машкото население и тоа не по национална основа туку по вероисповед. Мажите муслимани биле запишувани поради воената обврска, а христијаните поради даноците. Меѓутоа постоеле еден вид на матични книги т.н. нуфуз дефтери во кои биле запишувани датумот на раѓање, името, името на родителите и презимето, меѓутоа од нуфузите не може да се утврди националниот состав на населението во Македонија. Под графата ''Муслимани'' биле запишувани: Турците, Циганите, исламизираните Македонци, Арнаутите, Черкезите, Арапите и други, односно припадниците на муслиманската вероисповед. Во графата ''Рум Милет'' (Грци) биле запишувани сите православни христијани во Отоманското Царство кои биле под духовна јурисдкција на Цариградската патријаршија, тука спаѓаат Македонците-патријаршисти кои биле нарекувани и како Грци. Христијанското население кое било под духовна власт на Бугарската егзархија било запишувано како ''Бугар милет'', тука спаѓаат Македонците-егзархисти кои биле нарекувани како Бугари. Од национален аспект само за Евреите постоела посебна графа како ''Јауди'', но и тука имало исклучок. Евреите-муслимани биле впишувани како Турци, види: Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт, Македонското националноослободително движење во Солунскиот вилает 1893 - 1903 година, Табернакул, Институт за историја - Филозофски факултет, Скопје, 2003</ref> <ref name="x2_55">Македонската национална свест во 19 и почетокот на XX век бил слабо развиена. Тоа го потврдуваат повеќе странци: Сеќавањата за минатото потполно исчезнале и кај селаните останале само нејасни преданија за дамнешната слобода која тие ја уживале. Во едно зафрлено село во близината на Охрид, во кое нема ни учител ни свештеник, а неговите жители не знаат ниту да пишуваат ниту да читаат, говорев со неколку дечиња за да дознаам колку тие знаат за минатото. Ги однесов кај едно осамено и необично закосено ритче на чиј врв се наоѓа урнатините на бугарскиот цар, тие се наоѓаат над езерото и долината. Кој го изградил ова? Ги запрашав. Одговорот беше впечатлив: Слободните луѓе. А кои биле тие? Нашите дедовци. Да, ама дали тие биле Срби, Бугари, Грци или Турци? Не, не биле Турци, тие биле христијани. И тоа беше изгледа сè што тие го знаеја, види: Доживувањата на Х. К. Бреилсфорд, Во Македонија не се поистоветуваат со својата нација (1905). Од друга страна пак повеќето странски пропаганди на територијата на Македонија го попречувале национално-конститутивниот процес на Македонците, види: Стамболовштината во Македонија и нејзините претставници, д-р Ванчо Ѓорѓиев, Табернакул, Скопје 2006, Слобода или Смрт, д-р Ванчо Ѓорѓиев, Скопје 1997, Славко Димевски, За развојот на македонската национална мисла до создавањето на ТМОРО, Култура - Скопје, 1980</ref> <ref name="x3_55">По создавањето на Бугарската егзархија Македонците не се откажало од стремежот за обнова на Охридската архиепископија. Во првата половина на 70-те години на XIX век силна активност пројавило солунското граѓанство. Борбата за обнова на Охридската архиепископија влегла во нова етапа кога кон движењето се придружил епископот Нил Изворов. Тогаш солунската црковно-училишна општина писмено се обратила кон останатите македонски општини како и до македонската колонија во Цариград, во ова обраќање солунската општина побарал останатите да се изјаснат по прашањето за обнова на Охридската архиепископија. Општините соодветно на ова обраќање дале свој одговор, а македонската колонија од Цариград на чело со Харитон Карпузов, застанале на гледиштето дека само преку создавање на: самостојна македонска црква може да се реши македонското црковно и национално прашање. Со цел да се обнови Охридската архиепископија, солунската општина свикала собир на претставници од Македонија. Средбата се одржала на 28 декември 1873 година, а на неа присуствувале претставници на 6 јужномакедонски општини: Солунската, Воденската, Струмичката, Дојранската, Кукушката и Малешевската, види [[Отпор на Македонците кон туѓите пропаганди]]</ref> }} ==Архивски материјали, спомени, печат и друго== :'''A''' * A travers la Macedoine, La Temps, Paris, 5. V. 1903, 2 * Андоновски-Полјански Х. Г, Псевдонимите во македонското национално-револуционерно движење, Гласник I/2, 1957 * Андоновски-Полјански Х. Прилог кон библиографијата на Гоце Делчев, Гласник, VII/1, 1963 * Андоновски-Полјански Х. Гоце Делчев во спомените на современиците, Избор, редакција и коментари Христо Андонов-Полјански, Скопје, Култура, 1963 * Андоновски-Полјански Х. Британска библиографија за Македонија, Скопје, 1966 * Андоновски-Полјански Х. Втор прилог кон библиографијата на Гоце Делчев, Историја I/1, 1965 * Андоновски-Полјански Х. Трет прилог кон библиографијата на Гоце Делчев, Историја 1, 1968 * Андоновски-Полјански Х. Четврт прилог кон библиографијата на Гоце Делчев, Историја V/2, 1969 * Андоновски-Полјански Х. Петти прилог кон библиографијата на Гоце Делчев, Историја XV/1, 1971 * Андоновски Г. Х. Ковач Б., Мокров Б. и др. Странскиот печат за Илинденското востание, Скопје, 1953 * Антов П. Христов, Гоце Делчев в Тиквешко, 50-години от Илинденското въстание, София, 1953 * Арсов Славейко, Въстаническото движение въ югозападна Македония (до 1904), София, 1925 :'''Б''' * Баждаров. Г., Из бележника на еден четник, Ил. Илинден 1903-1926, 1926, - Гоце Делчев, 29-32 * Баждаров. Г., При Гоце (Спомени), Македонија II, 1928, 470 * Balkan-Slovenec 14. V. 1903, 3 * Balkan Crisis Further conflicts. Salonica 6&nbsp;маy, The Daily News, 7&nbsp;маy, 1903, 7 - За убиството на Гоце Делчев според Ројтер * Balkan Crisis, Constantinopols May 6, The Daily Hes, 8 May, 1903, 7 - За Гоце Делчев според Ројтер * Balkan Disorders - The Daily News 9 May 1903, 7 - За убиството на Гоце Делчев * Balkan Disorders. Salonica May 9 - The Daily News 13 May, 1903, 4 - За убиството на Гоце Дечев * Бансаклия, Гоце Делчев - очите на детето и юноша (лични спомени), Македонско дело 3, 1928 * Безсрамни лъжци, Право 26, 15. VIII. 1902, 3 - Гоце Делчев * Бој у селу Бањици, Београдске новине, 25. IV. 1903, 1 - Гоце Делчев * Боя на Делчевата чета, Реформи, 10. V. 1903, 3 * Бръзицов Христо, Бащин край, Варна, 1968 * Бој у селу Лањици, Београдске новине, 25. VI. 1903, 1 - Гоце Делчев :'''В''' * Влахов Димитар, Мемоари, Скопје, 1970 * Възстанието в Македония. Унищожението на с. Баница. (Сведение на еден очевидец), Вечерна поща, 14 V. 1903, 3 :'''Г''' * Георги Делчев, Македоно-Одрински куриер, 22. IV. 193, 3 - Гоце Делчев - фотографија * Георги Делчев, Изгрев, Кюстендил, 1903 - Гоце Делчев - некролог * Георги Делчев, Свято дело, Кюстндил, VIII. IX. 1903 - Гоце Делчев - некролог * Героги Делчев, Бунтовник, София, III, 1903 * Гоце во Кавадарци, Нова Македонија, 31. VII. 1951, 2 * Гоце Делчев, Революционен лист, Вътрешната македоно-одринска революционна организация, София No 1, 12 авг. 1904, 3-4 * Гоце Делчев, Македонски преглед, София, I/1, 25. V. 1905, 4, Литературно илустрована прибавка * Goce Delčev poginuo, Narodni list, Zagreb, 158, 1903 (Пренесено од Реформи 3. V. 1903 * Григоров Д. Инетрвю с трима Гоцеви другари: Туше Делииванов, Мих. Герджиков и Мих. Чаков, Работническа борба 3/6, 1905 * Гйорче Петров за македонското движение, Македонско дело, 1929 :'''Д''' * Д. М., Раскажуваат обичните луѓе за Гоце, МАкедонија, мај-јуни 1971 * Дамянов А., Гоце Делчев в Костурско, Ил. Илинден, 3/2 (22), 1930 * [http://promacedonia.org/bmark/lm_voevodi/index.html Движението отсам Вардара и борбата с върховистите, По спомените на Яне Сандански, Черньо Пеев, Сава Михаилов, Христо Куслев, ИВан Атанасов-Гърчето, Петар Юруков и др.] София, 1927 * Делииванов Туше, Гоце Делчев - повърхности спомени, Гоцев лист I/1, 1933, 3-5 * [http://www.promacedonia.org/mm/mm_1946_9_3.htm Делииванов Туше, Спомени за Гоце Делчев — учителствуване в Щип], Македонска мисъл кн. 9-10, год. 1, 1946 * Димески Димитар, Прилог кон библиографијата за Македонското националноослободително движење, 1893 - 1903, Историја 1, 1969 * Димевски Славко, Поп Алексо Шлеговски за македонската национална историја, Разгледи XI/5, 1969, 526-532 * Димитров Лазар, Моето участие в ревою. движение в Македония, Ил. Илинден XIV/9, 139, 1942, 2-6 * Димитров Лазар, С поръчението в Солун и Битола, Ил. Илинден, 10/140, 1943 * Димитров Вл., Гоце Делчев - Биографија, Скопје, 1964 * Dogadaji na Balkanu, Voda pokreta, Hrvatsko pravo, Zagreb, 8. V. 1903, 1-2 * Dogadaji na Balkanu, Edinost, Trst, 11. V. 1903, 2 * Dogadaji na Balkanu, Slovenski narod, Ljubjana, 5. V. 1903 * Другарите за Гоце Делчев, Вечер, 30. IV. 1-2 V 1968, 9 * Думбалков Михаил, През пламъците на живота и революцията, София, 1933 * Думев В., Към съобщеннието Из протокола на извънредния таен революционен конгрес на 4 януарий 1903, Сб. Илинден (1903-1926), София, 1926 :'''Ѓ''' * Ѓорѓиев Т., По трагите на минатото, Скопје, 1967 :'''Е''' * Един спомен за Гоце Делчев, Македонски вести II/57, 1936 * Едно писмо за Гоце Делчев, Сб. Илинден 1903-1926, 1926 * Едно писмо за Гоце Делчев, Нова Македонија 486, 1946 :'''З''' * Завоев Петър, Първият бунт, Сб. Илинден. 1903-1929, София, 1929 * Загоричанин Спиро, Костурско в македонското освободително движение до 1903 година. - 50 години от Илинденското въстанието, София, 1953 * Зарков Ѓ., На рамо го носев Гоцета Делчева преку Вардар, Нова Македонија, 31. VIII. 1969 * Заров Д., Един час при жената, която 40 години непрекъснато носи траур. Гоце. Възспоминателен лист, 1938 * Зборник АСНОМ 1944-1964, Скопје, 1964 * Знаеш ли ти, несреќна Македонија, кого го изгуби, Нова Македонија 5. V. 1968, 8 * Зографов Н., Неколку думи за борбите в М. - Одринската организация, Кюстендил, 1901 * Зографов Н., Строеже на живота, София, 1927 :'''И''' * Ив. Ил., Македонска хронология, Сб. Илинден 1903-1925, София,, 1925 * Иванов Илия, Моменти из живота на Гоце Делчев, Гоцев лист I/1, 1933 * Иванов Д., Спомен, Сб. Илинден 1903-1926, 1926 * Извори за ослободителната војна и револуцијата во Македонија 1941-1945, I, Скопје, 1968 * Имов Г., Един спомен за Гоце Делчев, Гоцев лист I/1, 1933 :'''К''' * Казанџиев Никола, Спомени (Архив на Македонија - Скопје: Зборник биографии, афтобиографии и мемоари - К 1/11) * Кепов П. Иванов, Обиск в жилището на Гоце Делчев, Ил. Илинден 4/9 39, 1931 * Кляшев Пандо, Освободителната борба в Костурско (до 1904), София, 1925 * Константинов Хр. Д., Неколку сеќавања за Даме Груев, Развиток, Битола, III/1, 1966 * [http://promacedonia.org/gd2/index.html Къосев Дино, Гоце Делчев, Писма и други материали. Издирил и подготвил за печат Дино Къосев], София, 1967 * Къосето Андон, Гоце Делчев с дружината с задига струмишкото бегче, Гоцев лист I/1, 1933 * Към борбите в югозападна Македония (Кичевско, Битолско, Леринско, Преспанско, Дебърско). По спомени на Георги Поп Христов, София, 1926 :'''Л''' * Лапе Љ., Неколку писма на Гоце Делчев, Нов ден, IV/5, 1948 * Лапе Љубен, Писмата на Гоце Делчев, Скопје, 1951 * Лапе Љубен, Неколку нови документи за 1903 година, Годишен зборник 7, 6, 1953 * Лапе Љубен, Српскиот конзул во Македонија за Гоце Делчев, Нова Македонија, 2631, 1953 * Лапе Љубен, Најран некролог за Гоце Делчев, Нова Македонија, 9. V. 1971 * Лапе Љубен, Непознати писма на Ѓорче Петров, Нова Македонија, јуни 1971 * Лозанчев А., Спомени, Култура, Скопје, 2003 :'''М''' * [https://www.scribd.com/doc/22442382/Makedonija-i-Odrinsko-1893-1903 Македония и Одринско (1893-1903), Мемоар за Вътрешната Организация], София, 1904 * Манджуков П. Г., Отворено писмо до Г-на Иван Цончев, Пловдив, 1901 * Манолев Никола, Гоце напушта гимназията и заминава за Българија, Спомен, Македонски вести, I/53, 1935 * Марков Б., Гоце в Гевгелиско, Спомени, Нова Македонија, забавен прилог, 8. I. 1956 * Мартулков Алексо, Моето учество во револуционерните борби на Македонија, Скопје, 1954 * Матов Христо, Възстанишки действия, София, 1925 :'''Н''' * Настев Хр., Виница като първи покрайграничен пункт и канал на В. М. О. Р. Организация, Ил. Илинден, XI/5, 105, 1939, 5-7 * Настев Хр., Въо Виница. (Винишкиот шпионин). Ил. Илинден XII/6/616, 7/717, 1940 * Николов Х. Ив., Спомен за Гоце, Гоцев лист 1/1, 1933, 8 :'''О''' * Од илегалната коресподенција на Гоце Делчев, Нова Македонија, 1. V. 1948, 5 :'''П''' * Пандевски Манол, Две нови писма на Гоце Делчев, Нова Македонија, 4. V. 1961, 4 (Пиринско дело, 28. I. 1959) * Петров Ѓорче, Спомени, Скопје, 1950 * Петров Ѓорче, Македонското ослободително дело, (редакција: Гане Тодоровски), Скопје, 1971 * Преображенското въстание, София, 1955 :'''Р''' * Р. Р., Мъката на Гоце, Македонско дело 2/41, 1927, 6-7 * Радев Сименон, Ранни спомени, София, 1967 * Раздолов А., (Генерал) Цончев или (Поручник) Сарафов ? Кюстендил, 1903 * Радев Душко, Гоце Делчев каков го паметиме, Културен живот 3, 1961, 26-28 * Русински Петров Никола, Нашата първа среща и запознанството с Гоце Делчев през първите дни на месец май 1896 г. (ракопис - Институт за национална историја Скопје Сл. IV. 1930) :'''С''' * Сами ние Македонците да се бориме за нашата Македонија, (необјавено писмо на Никола Карев до Гоце Делчев), Нова Македонија, 5. V. 1968 * Силянов Х., Писма и изповеди на един четник (1902), София, 1927 * Симеонов Ан., Гоце во Костурско и Леринско, Гоцев лист, 1936, 3 * Спомени на Дамян Груев, Борис Сарафов и Иван Гарванов, София, 1927 :'''Т''' * Татарчев Хр., Спомени от миналото, Сб. Илинден 1903-1922, София, 1922 * Тодоровски Гане, Формирањето на ВМРО според ракописните мемоари на Иван Хаџи Николов, Разгледи XI/10, 1969 * Томовски Томо, Документи од Виенската архива за Македонија од 1879-1903, Скопје, 1955 * Три необјавени писма на Гоце Делчев, Нова Македонија 4. V. 1953, 2 * Трифонов Т., Две непубликувани писма на Гоце Делчев, Исторически преглед, София, XVII/4, 1961, 108-109 :'''Х''' * Христов П. Георги, Революционната борба в Битолския окръг. Спомени. София 1953 * Хърлев Андрей, Кой предаде Гоце Делчев (Спомен). Македонски вести I/22, 23 (1935), 5-6, 8-9 :'''Ч''' * Чаков М., Последните часове на Гоце Делчев, Ил. Илинден V/5 (45) (1933), 2-3 * Чаков М., Прибирането костите на великия революционер-апостол Гоце Делчев, Ил. Илинден V/6 (46) (1933), 6-7 * Чернопеев П., Последните дни на Гоце, Македонско дело 3 (1928), Гоцев број, 12 * Четата на Делчев, Реформи (София) 2. V. 1903, 3 :'''Ш''' * Ш. К., Гоце Делчев и бежанци, Нез. Македония, 17. VII. 1925, I * Шапкаров К., Редко е испитва подобно щастие. (Спомен). Ил. Илинден 1/9 (1928), 5-6 * Шатев П., Солунскиот атентат и заточениците во Фезан, Култура, Скопје, 1994 * Шатев П., В Македония под робство, София, 1934 * Шкендер Бей, Еднин гръцки рапорт за Гоце Делчев, Илинден III/18 (6. V. 1923), 2-3 ==Литература== :'''А''' *А. Хр., Тука во слободниот дел на Македонија се реализирани идеалите на Гоце Делчев, Нова Македонија, 15. VI. 1969 *Абаџиев Ѓорѓи, Гоце Делчев, организатор на македонската револуционерна борба, Нова Македонија, 1. V. 1948 *Аврамов Ст., Апостолът, Гоцев лист, 7. V. 1945 *Андонов-Полјански Х., Гоце Делчев. Идеолог и организатор на македонското-национално движење, Нова Македонија, 8-16, V. 1968 *Андонов-Полјански Х., Идеолошките погледи на Гоце Делчев, Нова Македонија, 23-28. I. 1971 *Андонов-Полјански Х., Гоце Делчев и неговото време, Култура, Скопје, 1978 *Апостол Миладин, Яне Сандански, София, 1967 :'''Б''' *Бадев Йордан, Даме Груев, София s.a *Баждаров Г., Гоце Делчев, Независима Македония, I/5 (1923), 2-3 *Бащата на Гоце, Македонски вести I/15, 1935 :'''В''' *Ванчо Ѓорѓиев, Петар Поп Арсов - прилог кон проучувањето на македонското национално ослободително движење, Скопје, 1997 *Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или смрт, Македонското националноослободително движење во Солунскиот вилает 1893 - 1903 година, Табернакул, Институт за историја - Филозофски факултет, Скопје, 2003 * [https://www.scribd.com/doc/299129389/%D0%93%D0%BE%D1%86%D0%B5-%D0%94%D0%B5%D0%BB%D1%87%D0%B5%D0%B2 Веселнинов Коста, Борци за национална свобода], София, 1940 *Видов Б., Един разговор, Македоно-одрински преглед I/15-16, 1906 *Влахов Димитар, Македонија. Моменти од историјата на македонскиот народ. Скопје, 1950 *Влахов Туше, Родният град на Смирененски, Кратък исторически очерк за град Кукуш през XIX и началото на XX век, София *Влахов Туше, Кукуш и неговото историческо минало, София, 1963 *Върховизма како идея, Македонско дело 2/41, 1927 :'''Г''' *Георгиев Г., Шопов Й., Илинденското въстание, София, 1969 *Герджиков И. Мих., Гоце Делчев, Революционен профил, Гоцев лист, 7. V. 1945 *Глигоров Филип, В Македония с Гоце Делчев, Ил. Илинден, V, 1933 *Гоце Делчев во Кавадарци, Нова Македонија 31. VII. 1951 :'''Д''' *Димитар Димески, Гоце Делчев, Мисирков, 1988 *Димитар Димески, Гоце Делчев, Скопје, 1994 *Dimitar Dimeski, Goce Delčev, Macedonian Review, 1997 *Димитар Димески, Гоце Делчев, Јубилејно издание 100 години од смртта на Гоце Делчев (1903-2003), Матица македонска, Институт за историја - Филозофски факултет Скопје, 2003 *Димитар Димески, Македонското национално-ослободително движење во Битолскиот Вилает (1893–1903), Скопје, 1981 *Димитар Димески, Аферите во Битолскиот Вилает (1893–1903), Скопје, 1993 *Динев Ангел, Гоце Делчев и македонската книжевност, Гоцев лист, 1936 *Динев Ангел, Човеът и революционер Гоце Делчев, Ил. Илинден, 1938 * [https://www.scribd.com/doc/294930271/%D0%98%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%98%D0%B0-Ilindenska-epopeja-%D0%98%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%8F Динев Ангел, Илинденска епопеја I] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160305002320/https://www.scribd.com/doc/294930271/%D0%98%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%98%D0%B0-Ilindenska-epopeja-%D0%98%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%8F |date=2016-03-05 }}, София, 1946 == Наводи == {{наводи|3}} Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или смрт, Македонското револуционерно националноослободително движење во солунскиот вилает 1893-1903 година, Скопје, 2003. == Надворешни врски == {{рв|Gotse Delchev}} * [https://www.scribd.com/doc/299129389/%D0%93%D0%BE%D1%86%D0%B5-%D0%94%D0%B5%D0%BB%D1%87%D0%B5%D0%B2 Гоце Делчев], биографија од Коста Веселинов во книгата "Борци за национална свобода", София, 1940 {{bg}} * [http://strumski.com/biblioteka/?id=232 Климент Шапкарев, "Спомени и мисли за Гоце Делчев", Пловдив, 1934 г.] во "Библиотека Струмски" * [[:s:Автор:Гоце Делчев|Гоце Делчев]] на Викиизвор. * [http://macedonian.atspace.com/knigi/vc_gd.htm „Гоце Делчев“ - Ванѓа Чашуле] ([http://documents-mk.blogspot.com/search/label/%D0%93%D0%BE%D1%86%D0%B5%20%D0%94%D0%B5%D0%BB%D1%87%D0%B5%D0%B2 текст]) {{mk}} * [http://faq.macedonia.org/history/goce.html Goce Delchev] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20051026083352/http://faq.macedonia.org/history/goce.html |date=2005-10-26 }} {{en}} * [http://www.macedonium.org/Macedonium.aspx?jazik=2&kid=1&pid=3&ppid=55&tid=1067 Борбата во с.Баница и убиството на Гоце Делчев] {{mk}} * [http://star.vest.com.mk/default.asp?id=150669&idg=8&idb=2358&rubrika=Makedonija Грчки шпион го предаде Гоце Делчев (извештај на New York Times)]{{Мртва_врска|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://217.16.70.245/?pBroj=2204&stID=78528&pR=24 Гоце стаса во слободна Македонија 43 години по загинувањето] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120316015827/http://217.16.70.245/?pBroj=2204&stID=78528&pR=24 |date=2012-03-16 }} {{mk}} * [http://www.unitedmacedonians.org/activities/vnuka.html Говор за Гоце Делчев од неговата внука Катерина Трајкова Нурџиева] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060506203331/http://www.unitedmacedonians.org/activities/vnuka.html |date=2006-05-06 }} {{en}} * [http://www.makedonskosonce.com/broevis/2003/sonce448/Tekst40.htm www.makedonskosonce.com - Гоце Делчев] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050426091534/http://www.makedonskosonce.com/broevis/2003/sonce448/Tekst40.htm |date=2005-04-26 }} * [http://www.promacedonia.org/gd2/index.html "Гоце Делчев. Писма и други материали"], издирил и подготвил за печат Дино Кьосев, Изд. на Българската академия на науките, Институт за история, София, 1967. {{bg}} * [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=130&WorkID=3502&Level=1 "Гоце Делчев"], биографија, Пејо Јаворов, Софија, 1904. {{bg}} * [http://www.scribd.com/doc/34124828/%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8-%D0%B7%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D0%B5%D1%82%D0%BE-%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BC%D1%80%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5-%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D0%93%D0%BE%D1%86%D0%B5-%D0%94%D0%B5%D0%BB%D1%87%D0%B5%D0%B2-%D0%BE%D0%B4-%D0%91%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D0%B2%D0%BE-%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0-1946-%D0%B3%D0%BE%D0%B4 Документи за пренесувањето на посмртните останки на Гоце Делчев од Бугарија во Македонија 1946&nbsp;г.] {{mk}} / {{bg}} *[https://ia800307.us.archive.org/12/items/248625543/248625543-%D0%94%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%94%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%93%D0%BE%D1%86%D0%B5-%D0%94%D0%B5%D0%BB%D1%87%D0%B5%D0%B2.pdf Монографија за Гоце Делчев од Димитар Димески] *[http://star.utrinski.com.mk/?pBroj=1159&stID=6770&pR=5 Смртта не е страшна ако со неа се откупува слободата] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20151008110813/http://star.utrinski.com.mk/?pBroj=1159&stID=6770&pR=5 |date=2015-10-08 }} *[http://www.makedonskosonce.com/broevis/2003/sonce462/Tekst40.htm ДЕЛЧЕВАТА ХАРИЗМА ВТКАЕНА ВО СЕКОЈ МАКЕДОНЕЦ] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120403173108/http://www.makedonskosonce.com/broevis/2003/sonce462/Tekst40.htm |date=2012-04-03 }} *[http://www.mn.mk/komentari/5619-Goce-Delcev-ne-bil-Bugarin „Македонска Нација“ Александар Стеванов, ''Гоце Делчев не бил Бугарин''] *[http://www.novamakedonija.com.mk/NewsDetal.asp?vest=5412859438&id=9&setIzdanie=22571 Софија забранила весник за Гоце Делчев зашто не пишувал дека Македонците се Бугари!] на Нова Македонија. {{Гоце Делчев}} {{Нормативна контрола}} {{Избрана}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Делчев, Гоце}} [[Категорија:Гоце Делчев| ]] [[Категорија:Македонски револуционери]] [[Категорија:Делчеви|Гоце]] [[Категорија:Лозарското движење]] [[Категорија:Македонски војводи]] mw44bcqyoktwsi72oxoez6h4ypewyow 0 1416 5640816 5542433 2026-10-05T15:32:28Z Andrew012p 85224 /* */ 5640816 wikitext text/x-wiki [[Слика:Scientific method-sr.svg|мини|десно|220п|Алгоритам за поставување на теорија со научен метод.]] Зборот '''теорија''' потекнува од [[старогрчки]]от збор ‘θεωρείν’, што значи ‘да се гледа на нешто’. Според некои извори, зборот често се користел во фрази како да се гледа на театарска сцена, што објаснува зошто некогаш зборот теорија се користи [[провизионално]] или не баш вистински. Во [[математика]], поимот теорија се користи неформално во однос одредено математичко [[знаење]]. Ова знаење се содржи од [[аксиома|аксиоми]], [[дефиниција|дефиниции]], [[теорема|теореми]] и [[сметачка техника|сметачки техники]], сите поврзани на одреден начин низ [[традиција]] или пракса. Пример е [[групна теорија|групната теорија]]. Во тврдите [[наука|науки]], една теорија е [[модел]] или рамка за разбирање. Во [[физика]], поимот обично се користи да означува математичка рамка изведена од мал сет на основни принципи способни за производство на експериментални предвидувања за дадена категорија на [[физички систем]]и. Еден пример би бил електромагнетната теорија, која обично се зема како [[истозначник]] за [[класичен електромагнетизам|класичниот електромагнетизам]], прецизните резултати од кој можат да се изведат од [[Максвелова равенка|Максвеловите равенки]]. Во [[хуманистички науки|хуманистичките науки]], поимот теорија често се користи како синоним за [[критичка теорија]] и се однесува на обид да се разбере структурата на општество, како и да се концептуализираат алтернативите. [[Категорија:Теории| ]] [[Категорија:Филозофија на науката]] [[Категорија:Научен метод]] [[Категорија:Епистемологија]] [[Категорија:Концепти]] [[Категорија:Математички поими]] [[Категорија:Индуктивно расудување]] [[Категорија:Грцизми]] 6cejx64yz9lkh58hixpgqkcbanlvwog 0 1655 5640951 5586615 2026-10-05T20:34:46Z P.Nedelkovski 47736 поврзница 5640951 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Писател | birth_name = | image = Victor_Hugo.jpg | birth_date = {{Birth date|df=yes|1802|02|26}} | birth_place = [[Безансон]], [[Франција]] | death_date = {{Death date and age|df=yes|1885|05|22|1802|02|26}} | death_place = [[Париз]], Франција | resting_place = [[Пантеон (Париз)|Пантеон]], Париз | nationality = Французин | years_active = 1829–1883 | occupation = [[писател]], [[поет]], [[новинар]] | religion = [[Деизам]] | genre = [[роман]], [[драма]], [[поезија]] | movement = [[романтизам]] | notableworks = {{hlist|''[[Богородичната црква во Париз]]''|''[[Клетници]]''}} | signature = Victor Hugo Signature.svg }} '''Виктор Иго''' ({{langx|fr|Victor Hugo}}; [[Безансон]], {{роден на|26|февруари|1802}} – {{починал во|Париз|}}, {{починал на|22|мај|1885}}) — француски [[писател]], еден од предводниците на францускиот [[романтизам]]. Покрај [[Балзак]], Иго се смета за најголема фигура во [[Француска книжевност|француската книжевност]] во [[19 век]]. Негови најпознати дела се ''[[Богородичната црква во Париз]]'' и ''[[Клетници]]''. Како политичар, Иго бил голем борец против деспотизмот и тиранијата, а се залагал за укинување на смртната казна. Бил оженет за Адел Фуше, симпатија од неговото детство, со која имал пет деца. Иако бил посветен ројалист како млад, неговиот [[светоглед]] се променил со текот на годините, па подоцна станал републиканец, што се одразило во неговото творештво. Иго живеел 20 години во прогон на островот [[Гернзи]] во [[Ламанш]] за време на владеењето на кралот [[Наполеон III]]. При враќањето во Париз бил свечено пречекан. Починал на 83 години во Париз, а погребан е на гробиштата [[Пантеон (Париз)|Пантеон]]. Неговото дело ужива голема почит во неговата родна земја, а неговиот лик се наоѓал на француската банкнота од пет франци. ==Животопис== ===Рани години и брак=== Виктор Иго бил трет син на Јозеф Леополд Сижибер Иго и Софи Требише, а негови браќа биле Абел Жозеф Иго и Евгениј Иго. Бил роден 1802 во [[Безансон]], град во источниот дел на [[Франш Конте]]. Неговиот татко Леополд бил слободоумен републиканец кој многу го почитувал [[Наполеон Бонапарт]]. Неговата мајка Софи била од благородничко католичко семејство и се смета дека имала тајна врска со генералот Виктор де ла Ори, кој бил погубен 1812 поради сомнеж за ковање заговор против Наполеон. Детството на Иго било време на политички превирања во [[Франција]]: Наполеон бил крунисан за император две години по раѓањето на Иго, а [[бурбонска династија|бурбонската династија]] се вратила на власт кога Иго наполнил 13 години. Неговите родители имале спротивставени политички и верски сфаќања.<ref name="Kolja Mićević 1969">Kolja Mićević, „Pogovor“, во: Viktor Igo, Pesme. Beograd: Rad, 1969, стр. 89.</ref> Бидејќи Леополд бил генерал во Наполеоновата армија, Иго често патувал. Како дете ги посетил [[Неапол]], [[Алпите]], [[Средоземјето]], [[Рим]], и други европски одредишта. Сопругата Софи го придружувала Леополд на патувањата во Италија каде бил гувернер во провинцијата Неапол, и Шпанија, каде повремено раководел со три провинции. Изморена од честите патувања поради воени обврски, и поради тоа што сопругот не бил наклонет кон католицизмот, Софи привремено се разделила од Леополд се вратила во Париз со децата во 1803 година. Таа го воспитала и образувала Иго, што се забележува по неговите први поетски обиди, каде главен мотив се љубовта кон кралот и верата. Подоцна, пред настаните од [[француската револуција од 1848]] година, тој се побунил против католичките ројалисти и преминал кон републиканците и слободоумието. Младиот Иго се вљубил и бил во врска со Адел Фуше, другарка од детството, и покрај противењето на мајка му. Поради почит кон мајка му, Виктор ја зел Адел дури по смртта на Софи во 1822 година. Првото дете на Виктор и Адел, Леополд, починало како доенче во 1823 година. Следната година се родила Леополдина, а потоа следеле Шарл на 4 ноември 1826, Франсоа-Виктор на 28 октомври 1828 година, и Адел на 4 август 1830 година. Љубовта кон ќерките Иго ја опеал во повеќе песни, меѓу кои ''Моите две ќерки''.<ref>Kolja Mićević, „Pogovor“, во: Viktor Igo, Pesme. Beograd: Rad, 1969, стр. 4.</ref> На 15 февруари 1843 се венчала најстарата и омилена ќерка на Иго, Леополдина, настан што Иго го опеал во песната ''15 февруари 1843''.<ref>Kolja Mićević, „Pogovor“, во: Viktor Igo, Pesme. Beograd: Rad, 1969, стр. 27.</ref> Леополдина починала на 19 години во 1843, кратко по венчавката со Шарл Вакери. На 4 септември 1843 се удавила во [[Сена]] паѓајќи од брод. Поради тешката облека брзо потонала, а заедно со неа починал и сопругот обидувајќи се да ја спаси. Иго во тоа време бил на југот на Франција со љубовницата, а за смртта на ќерката прочитал во весник и бил многу потресен.<ref>Kolja Mićević, „Pogovor“, во: Viktor Igo, Pesme. Beograd: Rad, 1969, стр. 33, 37-42 и 89.</ref> Поемата ''Во Вилкје'' ја посветил на починатата ќерка.<ref>Kolja Mićević, „Pogovor“, во: Viktor Igo, Pesme. Beograd: Rad, 1969, стр. 37-42.</ref> Целиот свој живот Иго ги посетувал гробовите на неговата мајка и на ќерка му, тагувајќи по нив. Една негова песна од 11 јули 1846 година, е напишана по враќање од гробишта.<ref>Kolja Mićević, „Pogovor“, во: Viktor Igo, Pesme. Beograd: Rad, 1969, стр. 33.</ref> Подоцна, Иго накратко го опишал својот живот во песните ''Напишано во 1846'',<ref>Kolja Mićević, „Pogovor“, во: Viktor Igo, Pesme. Beograd: Rad, 1969, стр. 76-78.</ref> и ''Напишано во 1855'', во кои одговара на писмото на еден маркиз од 1846 година.<ref>Kolja Mićević, „Pogovor“, во: Viktor Igo, Pesme. Beograd: Rad, 1969, стр. 79-80.</ref> Инаку, Иго бил познат како многу нескромен, вообразен и болно суетен човек.<ref>Јован Дучић, ''Благо Цара Радована'' (друго издање). Београд: Laguna, 2018, стр. 306.</ref><ref>Јован Дучић, ''Благо Цара Радована'' (друго издање). Београд: Laguna, 2018, стр. 277.</ref> ===Прогонство и смрт=== [[Податотека:Victor Hugo by Charles Hugo, c1850-55.jpg|thumb|200px|Виктор Иго во 1853]] По три неуспешни обиди, во 1841 Иго бил избран за член на [[Француска академија|Француската академија]] и со тоа ја потврдил својата улога во [[Француска книжевност|француската книжевност]]. Потоа се вклучил во политичкиот живот и станал голем поборник на [[Француска Република|Републиката]]. Истата година, кралот [[Луј-Филип]] го поставил Иго за кралски [[Генеалогија|генеалог]] и од таа позиција зборувал против [[Смртна казна|смртната казна]], социјалната неправда, и слободата на печатот. Подоцна, Иго бил избран во законодавната и конститутивната асамблеја. Кога Луј Наполеон ([[Наполеон III]]) ја презел целосно власта во 1851 и го донел антипарламентарниот устав, Иго јавно го прогласил за предавник на својата татковина. Плашејќи се за својот живот, Иго побегнал во [[Брисел]], а со семејството конечно се сместил на еден островите во [[Ламанш]]. Во 1852 година во Брисел го објавува познатиот памфлет [[Наполеон Малиот]] во кој ја разобличува личноста на [[Луј Бонопарт]] и во целост ја соголува неговата диктатура. Поради овој памфлет ќе му биде скратено гостопримство во Белгија и Иго заминува на [[Џерси]]. Во 1861 година ја одбива амнестијата на [[Наполеон III]], а во Франција се враќа во 1870 година по соборувањето на Луј Бонопарта и веднаш бил вклучен во политичкиот живот.<ref>[[Паскал Гилевски]], [[Раде Силјан]], Романтизам, Матица Македонска, Скопје, 2004, стр. 172 - 173.</ref> И претходно познат како мономан и [[деспот]], веќе од педесеттата година, Иго се претворил во неиздржлив тиранин за околината и голем егоист, па дури и хипокрит и скржавец. Подоцна, тој западнал во толкава тага, што во [[тестамент]]от побарал да го [[закоп]]аат како најголем сиромав, во обичен мртовечки сандак, направен од штици при што како избезумен имал навика да ги повторува зборовите: „земјата ме повикува“.<ref>Јован Дучић, ''Благо Цара Радована'' (друго издање). Београд: Laguna, 2018, стр. 224.</ref> За време на прогонството, Иго ги напишал познатите памфлети за Наполеон Бонапарт, ''Наполеон Малиот'' и ''Историја на едно злосторство''. Памфлетите биле забранети во Франција, но имале големо влијание. Додека бил на островот, Иго го напишал познатотo дело ''[[Клетници]]'' и неговите многу ценети збирки на песни (''Казни'' 1853; ''Контемплации'' 1856; и ''Легендата на вековите'' 1859). Иако Наполеон во 1859 година ги помилувал политичарите кои биле прогонети, Иго одбил да се врати во Франција, не сакајќи да ги повлече своите критики и мислења за владата и кралот. Кога се создала [[Третата Република]], Иго се вратил во родната земја и во 1870 година и бил избран во Народното собрание и во Сенатот.<ref>„Белешка за писателот“, во: Виктор Иго, ''Козета и Гаврош'', Скопје: Македонска книга, 1970, стр. 145-148.</ref> Во 1868 година умрела сопругата на Иго, Адел, а неговата верна љубовница Жилиет Друе (која му била замена за неверната сопруга) <ref>Kolja Mićević, „Pogovor“, во: Viktor Igo, Pesme. Beograd: Rad, 1969, стр. 89-90.</ref> умрела во 1883, две години пред смртта на Иго. Кога Виктор Иго во 1870 се вратил во Париз, народот го прогласил за народен херој. За краток период по неуспешните избори за Народното собрание, тој добил мал [[мозочен удар]], ја доживеал опсадата на Париз, неговата ќерка завршила во душевна болница, а починале и неговите двајца синови. Во 1881 година, Иго го прославил својот 79 роденден. Во чест на тоа му била направена голема прослава, со најголемата парада во француската историја. Народот марширал шест часа од „Авени д'Елеј“ до [[Елисејски Полиња|Елисејските полиња]] до самиот центар на Париз, а Иго седел на прозорецот и го гледал народот. Виктор Иго умрел на 83 години и бил погребан во Пантеон, а на неговиот погреб присуствувале повеќе од два милиони луѓе. ==Творештво== ===Романи=== [[Податотека:Victor Hugo-Hunchback.jpg|thumb|200px|Илустрација на ''[[Богородичната црква во Париз]]'' од Лук Оливие Мерсон]] Иго го објавил првиот роман ''Хан од Исланд'' една година по венчавката, а вториот ''Биг Жаргал'' три години подоцна. Помеѓу 1829 и 1840 објавил пет збирки поезија (''Ориентални песни'' 1829, ''Есенски лисја'' 1831, ''Песни од самракот'' 1835, ''Внатрешни гласови'' 1837, и ''Зраци и сенки'' 1840), потврдувајќи го статусот на најдобар автор на елегиски и лирски стихови. Иго се трудел да пишува како таткото на [[романтизмот]] [[Франсоа Рене де Шатобријан]]. Во својата младост, Иго ја развил тезата „Шатобријан или ништо”. Страста и елоквенцијата на неговите први дела му донеле успех и слава уште во младоста. Неговата прва збирка песни ''Нови оди и други песни'' била објавена во 1824, кога Иго имал 23 години, и му донела кралска плата од [[Луј XVIII]]. Следната збирка, објавена во 1826 ''Оди и балади'' го открила Иго како голем и одличен поет, мајстор за [[Лирика|лирски песни]]. Во 1829 го објавил романот ''Последниот ден на човекот кој е осуден на смрт'', кое влијаело на писателите [[Албер Ками]], [[Чарлс Дикенс]], и [[Фјодор Михајлович Достоевски]]. Романот ''Клод Ге'', издаден 1834, бил кратка документарна приказна за убиецот од вистинскиот живот кој бил погубен во Франција. Првиот голем роман на Иго бил ''[[Ѕвонарот на Богородичната црква|Богородичната црква во Париз]]'', објавен во 1831 година, и веднаш бил преведен на скоро сите [[европски јазици]]. Иго почнал да прави планови за својот најголем роман за социјалните страдања и неправдата во 1830-тите, но биле потребни цели 17 години за да го реализира неговото најуспешно дело ''[[Клетници]]'', кое конечно било објавено во 1862. Романот ''Клетници'' доживеал голема популарност во целиот свет, а според него е снимен филм и напишани се неколку книги, кои на некој начин се сметаат како продолженија на романот. Иго се оддалечил од социјално-политичките проблеми во следниот роман ''Морските работници'', кој бил објавен во 1866 година. Во романот, кој бил посветен на каналскиот остров [[Гернзи]], на кој Иго живеел 15 години во прогон, ги опишува човековата борба со морето и со страшните суштества кои живеат во длабочините. На политичко-социјалните проблеми се вратил во следниот роман ''Човекот кој се смее'', објавен во 1869 година. Со тој роман, Иго ја критикувал [[аристократија]]та, но тој не бил толку успешен како претходните романи. Последниот роман кој Виктор Иго го напишал бил ''Деведесет и третата''. Иако неговата популарност се намалувала, некои го сметаат за едно од неговите најдобри дела. ===Поезија=== Поетското дело на Иго е огромно и се состои од речиси 200 000 [[стих]]ови.<ref name="ReferenceA">Kolja Mićević, „Pogovor“, во: Viktor Igo, Pesme. Beograd: Rad, 1969, стр. 87.</ref> Својата прва поетска збирка, ''Оди и разни песни'', Иго ја објавил во 1822.<ref name="ReferenceA"/> Во 1856 Иго ја објавил збирката ''[[Контемплации (книга на Виктор Иго)|Контемплации]]'', која ја пишувал дури 25 години. За неа, тој напишал и кус предговор, во кој дал објаснување за својата поезија: {{quote|Што се ''Контемплации''? Тоа е она што би можело да се нарече, доколку зборот не би бил малку нескромен, ''Мемоари на една душа''. Тоа се, всушност, сите впечатоци, сите спомени, сите појави, сите нејасни ликови, насмеани и задгробни, сè што може да содржи една свест. Тоа е човечкиот живот што излегува од тајната на лулката и завршува во тајната на ковчегот; тоа е духот што зачекорува од сјајот до сјајот, оставајќи ги зад себе младоста, љубовта, илузиите, борбата, очајот, и кој запира изгубен на „работ на бескрајот... Една судбина е испишана, ден по ден. Дали е тоа животот на човекот? Да, но и животот на другите луѓе, исто така. Никој од нас ја нема таа чест да поседува живот што е само негов. Мојот живот е ваш, вашиот живот е мој, вие го живеете она што го живеам јас; судбината е една. Прифатете го, значи, тоа огледало и огледајте се во него... Кога ви зборувам за себе, јас ви зборувам за вас. Како не го чувствувате тоа? Ах! безумнику кој веруваш дека не сум ти! Оваа книга ја содржи, повторувам, личноста на читателот исто колку и личноста на самиот писател. Homo sum... Радоста, тој краткотраен цвет на младоста, се круни, страница по страница, во првиот дел на книгата, а исчезнува во вториот дел, полн со болка. Каква болка? Вистинска, единствена: на смртта, исчезнувањето на саканите суштества.|Kolja Mićević, „Pogovor“|<ref name="ReferenceB">Kolja Mićević, „Pogovor“, во: Viktor Igo, Pesme. Beograd: Rad, 1969, стр. 91.</ref>}} Исто така, своите ставови за поезијата Иго ги опишал и во предговорот на збирката ''Оди и балади'': „Најпосле, областа на поезијата е бесконечна. Под реалниот свет постои идеален свет којшто се покажува сјаен во очите на оние кои навикнале, низ сериозните размислувања, да гледаат во предметите повеќе од предмети.“<ref>Kolja Mićević, „Pogovor“, во: Viktor Igo, Pesme. Beograd: Rad, 1969, стр. 88.</ref> Последните дела на Иго се „Легендата на вековите“, „Бог“ и „Крајот на сатаната“, од кои последните две се објавени по неговата смрт.<ref name="ReferenceB">Kolja Mićević, „Pogovor“, во: Viktor Igo, Pesme. Beograd: Rad, 1969, стр. 91.</ref> Иго не е т.н. „љубовен поет“. Љубовта е многу застапена во неговите песни, но станува збор за неговата ќерка и за мајка му. Денот на смртта на неговата сакана ќерка Леополдина, веројатно, е единствениот ден кога Иго не напишал ниту една песна, туку само оставил празен лист на којшто ја напишал датата на нејзината смрт. Подоцна, тој ја објавил збирката ''За неа, малку од мене'', со песни посветени непосредно на Леополдина.<ref name="Kolja Mićević 1969"/> ===Драма=== [[Податотека:Illustrirte Zeitung (1843) 05 013 1 Scene des zweiten Actes, wo Friedrich Barbarossa sich zu erkennen giebt.PNG|thumb|250px|Илустрација на сцена од драмата ''Бирграви'' (1843)]] Иго не постигнал така брз успех со драмските дела. Во 1827 ја објавил драмата ''Кромвел'', која никогаш не била изведена и која е позната повеќе по предговорот отколку по нејзината содржина. Во воведот, Иго ги советува француските писатели да се ослободат од класичниот стил на театарот и така предизвикал конфликт помеѓу францускиот [[класицизам]] и [[романтизмот]]. По ''Кромвел'', во 1828 следела драмата ''Еми Робсар'' која доживеала само еден настап. Првата драма што ја продуцирал самиот Иго била ''Марион Делорм''. Иако на почетокот била забранета поради критика кон [[монархија]]та, забраната била укината, а премиерата се одиграла во 1829 година, но и ова дело не доживеало успех. Меѓутоа, следната драма ''[[Ернани (драма)|Ернани]]'' се покажала како една од најуспешните драми на 19 век. Инспириран од усшехот на ''Ернани'', Иго ја објавил драмата ''Кралот се забавува'' во 1832. Драмата била забранета уште првата вечер, поради исмејувањето на француското благородништво, но била популарна во печатена форма. Мотивиран од забраната, следната драма ''Лукреција Борџија'', Иго ја напишал за 14 дена. Драмата била изведена во 1833 година и постигнала голем успех. Драмата ''Анџело'' имала премиера во 1835 година и, исто така, постигнала голем успех. Набргу потоа, грофот од [[Орлеан]] (брат на кралот и голем поклоник на Иго) основал свој театар за да може Иго да ги изведува новите драми. „Ренесансниот театар“ (бил отворен во 1838 и првата претстава изведена во него била ''Руј Блаз''. Иако денес оваа драма се смета за една од најдобрите драми на Иго, во негово време не била многу прифатена од публиката. Следната драма ''Бирграви'' била изведена 33 пати и малку по малку почнала да ги губи гледачите. Во 1862 Иго ја напишал драмата ''Торквемада'', а во 1864 го напишал есејот за [[Вилијам Шекспир]]. ==Дела== {{col-begin}} {{col-3}} * ''Хан од Исланд'' (1823) * ''Нови оди'' (1824) * ''Биг Жаргал'' (1826) * ''Оди и балади'' (1826) * ''Кромвел'' (1827) * ''Ориентални песни'' (1829) * ''Последниот ден на еден осуденик'' (1829) * ''Ернани'' (1830) * ''Богородичната црква во Париз'' (1831) * ''Марион Делорм'' (1831) * ''Есенски лисја'' (1831) * ''Кралот се забавува'' (1832) * ''Лукреција Борџија'' (1833) * ''Марија Тјудор'' (1833) * ''Мирабо'' (1834) * ''Мешавина, литература и филозофија'' (1834) * ''Клод Ге'' (1834) * ''Анџело'' (1835) * ''Песни од самракот'' (1835) * ''Внатрешни гласови'' (1837) * ''Руј Блаз'' (1838) * ''Зраци и сенки'' (1840) * ''Рајна'' (1842) * ''Бирграви'' (1843) {{col-3}} * ''Наполеон Малиот'' (1852) * ''Казни'' (1853) * ''Писма до Луј Бонапарт'' (1855) * ''Контемплации'' (1856) * ''Легендата на вековите'' (1859) * ''Клетници'' (1862) * ''Вилијам Шекспир'' (1864) * ''Песни од улиците и од шумите'' (1865) * ''Морските работници'' (1866) * ''Париз'' (1867) * ''Човекот кој се смее'' (1869) * ''Страшната година'' (1872) * ''Деведесет и третата'' (1874) * ''Моите ќерки'' (1874) * ''Пред егзилот'' (1875) * ''Егзил'' (1875) * ''После егзилот'' (1876) * ''Легендата на вековите'' (1877) * ''Уметноста да се биде дедо'' (1877) * ''Историја на едно злосторство - прв дел'' (1877) * ''Историја на едно злосторство - втор дел'' (1878) * ''Татко'' (1878) * ''Религии и религија'' (1880) * ''Магаренце'' (1880) {{col-3}} * ''Четирите ветрови на духот'' (1881) * ''Торквемада'' (1882) * ''Легендата на вековите - дополнителна серија'' (1883) * ''Архипелагот во Ламанш'' (1883) * ''Театар на слобода'' (1886) * ''Крајот на Сатаната'' (1886) * ''Видени нешта - прв дел'' (1887) * ''Сите струни на лирата'' (1888) * ''Алпи и Пиренеи'' (1890) * ''Бог'' (1891) * ''Франција и Белгија'' (1892) * ''Сите струни на лирата - нова серија'' (1893) * ''Кореспонденција - прв том'' (1896) * ''Кореспонденција - втор том'' (1898) * ''Мрачни години'' (1898) * ''Видени нешта'' (1900) * ''Пост-скриптум на мојот живот'' (1901) * ''Последна ракатка'' (1902) * ''Илјада франка награда'' (1934) * ''Океан. Куп камења'' (1942) * ''Камења'' (1951) {{col-3}} {{col-end}} ==Значење и влијание== [[Гете]] го оценил Иго како голем талент, но заглавен во романтичниот правец на својата епоха поради што доаѓа во искушение, покрај убавото, да го прикаже и најслабото и најгрдото. Според Гете, Иго си го уништувал талентот со тоа што пишувал по две [[Трагедија|трагедии]] и еден [[роман]] во текот на една година при што Иго делувал како да пишува само за да заработи многу пари. Оттука, Гете му препорачувал на Иго помалку да пишува, а повеќе да работи. Инаку, Гете го прочитал романот на Иго, „Ѕвонарот на Богородичната црква“, но според неговото признание, му било потребно големо трпение за да го издржи мачењето кое му го предизвикала оваа книга која ја оценил како „најодвратната книга напишана кога и да било“.<ref>J. P. Ekerman, ''Razgovori sa Geteom: Poslednjih godina njegova života''. Beograd: Rad, 1960, стр. 63.</ref> Во друга прилика, Гете се изразил многу пофално за песните на Иго, оценувајќи го како „несомнен талент врз кого влијаела [[Германска книжевност|германската книжевност]]“. Според Гете, додека Иго бил млад поет, многу му пречеле класичарите, но подоцна тој созреал. Инаку, во творештвото на Иго, Гете го препознал влијанието на [[Е. Т. А. Хофман]] и на [[Шатобријан]]. Притоа, Гете го споредил Иго со италијанскиот поет [[Манцони]], а го сметал за исто толку значаен поет како [[Ламартин]] и Делавињ.<ref>J. P. Ekerman, ''Razgovori sa Geteom: Poslednjih godina njegova života''. Beograd: Rad, 1960, стр. 66.</ref> Според Пол Валери, за разлика од [[Артур Рембо]], [[Бодлер]] и [[Стефан Маларме]] кои извршиле надворешно влијание (ширење на [[Француска поезија|француската поезија]] во странство), Иго извршил внатрешно влијание, т.е. разрешил многу клучни прашања во француската поезија од дваесеттите години на 19 век. Во тој поглед, може да се каже дека самиот Иго е посебна школа или збир на школи, зашто сето она што дошло по него произлегло од него. Всушност, со својот огромен опус Иго предизвикал исцрпеност во француската поезија, доведувајќи ја во прашање можноста за нејзиниот натамошен развој. Во таа смисла е познатата изјава на [[Андре Жид]], кој извикал „Леле, Виктор Иго!“, запрашан кој поет е најзастапен во неговата позната ''Антологија''.<ref>Kolja Mićević, „Pogovor“, во: Viktor Igo, Pesme. Beograd: Rad, 1969, стр. 87-88.</ref> Пишувајќи за Иго, францускиот писател [[Жорис-Карл Уисманс]] се изразува пофално за „беспрекорното жонглерство на неговата [[Метрика (книжевност)|метрика]]“, но неговата ориентална и патријаршиска страна ја оценува како „премногу конвенционална и премногу празна“.<ref>Карл Уисманс, ''Наспроти''. Скопје: Темплум, 2011, стр. 264.</ref> Според српскиот поет [[Јован Дучиќ]], денес, големиот Иго делува студено и застарено.<ref>Јован Дучић, ''Благо Цара Радована'' (друго издање). Београд: Laguna, 2018, стр. 294.</ref> ==Наводи== {{наводи|3}} ==Надворешни врски== {{рвр-авто}} {{Wikiquote}} {{Wikisource author}} * Виктор Иго, [https://archive.org/details/6-1985-1/page/24/mode/2up „Единство“] (песна) *[http://www.hugo-online.org/ Мрежно место на Виктор Иго] *[http://www.3dsrc.com/victorhugo/ Victor Hugo le dessinateur] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130710085447/http://www.3dsrc.com/victorhugo/ |date=2013-07-10 }} *[http://www.mtholyoke.edu/courses/rschwart/hist255 Франција на Виктор Иго] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170329135841/https://www.mtholyoke.edu/courses/rschwart/hist255/ |date=2017-03-29 }} {{Виктор Иго}} {{Романтизам}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Иго, Виктор}} [[Категорија:Француски писатели]] [[Категорија:Офицери на Легијата на честа]] [[Категорија:Апсолвенти на Парискиот универзитет]] [[Категорија:Академици на САНУ]] [[Категорија:Членови на Француската академија]] [[Категорија:Книжевни теоретичари]] [[Категорија:Афористи]] rzmzr8ssxb3sb4fumcejjklebm27nk5 0 2974 5641089 5630391 2026-10-06T06:51:13Z ~2026-53791-19 137464 /* Список */ 5641089 wikitext text/x-wiki Ова е '''список на [[Издавачка куќа|издавачки куќи]] основани или кои дејствуваат во [[Македонија]]'''. == Список == * [[САКАМ КНИГИ]] * [[Авант прес]] * [[Агенција за иселеништво]] * [[АЕА - издавачи]] * [[Аз-буки]] * [[Академска книга]] * [[Аквариус пет]] * [[АНКХ]] * [[Антолог]] * [[Арс Ламина - публикации|Арс Ламина]] * [[Арт Конект]] * Бата прес * [[Бегемот (Издавачка куќа)|Бегемот]] * [[Блесок]] * [[Вермилион]] * [[Восток]] * [[Гоцмар (издавачка куќа)|Гоцмар]] * [[Детска радост]] * [[Дијалог (издавачка куќа)|Дијалог]] * [[Ѓурѓа (Издавачка куќа)|Ѓурѓа]] * [[Збор (Издавачка куќа)|Збор]] * [[Зумпрес]] * [[Икона (издавачка куќа)|Икона]] * [[Или-или]] * [[Интеа Прес]] * [[Кочо Рацин (издавачка куќа)|Кочо Рацин]] * [[Култура (издавач)|Култура]] * [[Логос ]] * [[Магор]] * [[Макавеј (издавачка куќа)|Макавеј]] * [[Македонска книга]] * [[Македонска реч]] * [[Македонска Цивилизација]] * [[Мартина (издавач)|Мартина]] * [[Матица Македонска]] * [[Мисла (Издавачка куќа)|Мисла]] * [[Муза]] * [[Издавачка куќа НАМ|НАМ]] * [[Наша книга (Издавачка куќа)|Наша книга]] * [[ПНВ публикации]] * [[Просветно дело]] * [[Сигмапрес]] * [[Силсонс]] * [[Сказнувалка]] * [[Славика либрис]] * [[Слово (издавач)|Слово]] * [[Слово љубве (издавачка куќа)|Слово љубве]] * [[Стрип-Квадрат]] * [[Студентски збор]] * [[Табахон]] * [[Табернакул (издавачка куќа)|Табернакул]] * [[Темплум]] * [[Топер]] * [[Три (издавачка куќа)|Три]] * [[Феникс (издавачка куќа)|Феникс]] * [[Штрк (издавачка куќа)|Штрк]] == Наводи == {{Македонија-никулец}} [[Категорија:Македонски издавачки куќи|*]] 20o45ed5ii81rwo5e5mrndcvigymjf3 5641126 5641089 2026-10-06T07:20:59Z Dimca 137465 /* Сакам Книги */ 5641126 wikitext text/x-wiki Ова е '''список на [[Издавачка куќа|издавачки куќи]] основани или кои дејствуваат во [[Македонија]]'''. == Список == * [[САКАМ КНИГИ]] * [[Авант прес]] * [[Агенција за иселеништво]] * [[АЕА - издавачи]] * [[Аз-буки]] * [[Академска книга]] * [[Аквариус пет]] * [[АНКХ]] * [[Антолог]] * [[Арс Ламина - публикации|Арс Ламина]] * [[Арт Конект]] * Бата прес * [[Бегемот (Издавачка куќа)|Бегемот]] * [[Блесок]] * [[Вермилион]] * [[Восток]] * [[Гоцмар (издавачка куќа)|Гоцмар]] * [[Детска радост]] * [[Дијалог (издавачка куќа)|Дијалог]] * [[Ѓурѓа (Издавачка куќа)|Ѓурѓа]] * [[Збор (Издавачка куќа)|Збор]] * [[Зумпрес]] * [[Икона (издавачка куќа)|Икона]] * [[Или-или]] * [[Интеа Прес]] * [[Кочо Рацин (издавачка куќа)|Кочо Рацин]] * [[Култура (издавач)|Култура]] * [[Логос ]] * [[Магор]] * [[Макавеј (издавачка куќа)|Макавеј]] * [[Македонска книга]] * [[Македонска реч]] * [[Македонска Цивилизација]] * [[Мартина (издавач)|Мартина]] * [[Матица Македонска]] * [[Мисла (Издавачка куќа)|Мисла]] * [[Муза]] * [[Издавачка куќа НАМ|НАМ]] * [[Наша книга (Издавачка куќа)|Наша книга]] * [[ПНВ публикации]] * [[Просветно дело]] * [[Сигмапрес]] * [[Силсонс]] * [[Сказнувалка]] * [[Славика либрис]] * [[Слово (издавач)|Слово]] * [[Слово љубве (издавачка куќа)|Слово љубве]] * [[Стрип-Квадрат]] * [[Студентски збор]] * [[Табахон]] * [[Табернакул (издавачка куќа)|Табернакул]] * [[Темплум]] * [[Топер]] * [[Три (издавачка куќа)|Три]] * [[Феникс (издавачка куќа)|Феникс]] * [[Штрк (издавачка куќа)|Штрк]] == Сакам Книги == {{Македонија-никулец}} [[Категорија:Македонски издавачки куќи|*]] 8heva5bdchrayug8x3ignjnkjqmxll2 5641191 5641126 2026-10-06T08:59:24Z Gurther 105215 Одбиени последните 2 промени (од [[Специјална:Придонеси/~2026-53791-19|~2026-53791-19]] и [[Специјална:Придонеси/Dimca|Dimca]]) и ја поврати преработката 5630391 на ~2026-50581-20 5641191 wikitext text/x-wiki Ова е '''список на [[Издавачка куќа|издавачки куќи]] основани или кои дејствуваат во [[Македонија]]'''. == Список == * [[Авант прес]] * [[Агенција за иселеништво]] * [[АЕА - издавачи]] * [[Аз-буки]] * [[Академска книга]] * [[Аквариус пет]] * [[АНКХ]] * [[Антолог]] * [[Арс Ламина - публикации|Арс Ламина]] * [[Арт Конект]] * Бата прес * [[Бегемот (Издавачка куќа)|Бегемот]] * [[Блесок]] * [[Вермилион]] * [[Восток]] * [[Гоцмар (издавачка куќа)|Гоцмар]] * [[Детска радост]] * [[Дијалог (издавачка куќа)|Дијалог]] * [[Ѓурѓа (Издавачка куќа)|Ѓурѓа]] * [[Збор (Издавачка куќа)|Збор]] * [[Зумпрес]] * [[Икона (издавачка куќа)|Икона]] * [[Или-или]] * [[Интеа Прес]] * [[Кочо Рацин (издавачка куќа)|Кочо Рацин]] * [[Култура (издавач)|Култура]] * [[Логос ]] * [[Магор]] * [[Макавеј (издавачка куќа)|Макавеј]] * [[Македонска книга]] * [[Македонска реч]] * [[Македонска Цивилизација]] * [[Мартина (издавач)|Мартина]] * [[Матица Македонска]] * [[Мисла (Издавачка куќа)|Мисла]] * [[Муза]] * [[Издавачка куќа НАМ|НАМ]] * [[Наша книга (Издавачка куќа)|Наша книга]] * [[ПНВ публикации]] * [[Просветно дело]] * [[Сигмапрес]] * [[Силсонс]] * [[Сказнувалка]] * [[Славика либрис]] * [[Слово (издавач)|Слово]] * [[Слово љубве (издавачка куќа)|Слово љубве]] * [[Стрип-Квадрат]] * [[Студентски збор]] * [[Табахон]] * [[Табернакул (издавачка куќа)|Табернакул]] * [[Темплум]] * [[Топер]] * [[Три (издавачка куќа)|Три]] * [[Феникс (издавачка куќа)|Феникс]] * [[Штрк (издавачка куќа)|Штрк]] == Наводи == {{Македонија-никулец}} [[Категорија:Македонски издавачки куќи|*]] 0ao4gr14f6eokeabsc110pp24v66tcm 0 6286 5640949 5611798 2026-10-05T20:31:39Z P.Nedelkovski 47736 поврзница 5640949 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = Христо Татарчев |image = Hristo_Tatarchev.jpg |image_size = 220px |caption = |order = |office = [[Централен комитет на МРО|Претседател на Централниот комитет на ВМРО]] |term_start = [[1894]] |term_end = [[1901]] |predecessor = |successor = [[Даме Груев|Дамјан Јованов Груев]] |office2 = [[Задгранично претставништво|Задграничен претставник на Централниот комитет на ВМРО]] |term_start2 = [[1902]] |term_end2 = [[1905]] |order3 = |office3 = |term_start3 = |term_end3 = |birth_date = {{Birth date|1869|12|16|df=y}} |birth_place = [[Ресен]], [[Битолски Вилает]], [[Отоманско Царство]] |death_date = {{death date and age|1952|1|2|1869|12|16|df=y}} |death_place = [[Торино]], [[Италија]] |other_names = |movement = [[Внатрешна Македонска Револуционерна Организација]] |alma_mater = |occupation = револуционер |profession = лекар |religion = |signature = Hristo Tatarchev Signature (vectorized).svg }} '''Д-р Христо Татарчев''' ([[16 декември]] [[1869]], [[Ресен]] — [[2 јануари]] [[1952]], [[Торино]], [[Италија]]) — [[Македонци|македонски]] [[лекар]], еден од основачите на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] и прв претседател на [[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]]. Завршил гимназија во [[Пловдив]], а медицина во [[Цирих]] и [[Берлин]]. Во 1901 бил уапсен и заточен во [[Бодрум Кале]]. По амнестирањето бил член на [[Задгранично претставништво|Задграничното претставништво]] на ЦК на ТМОРО. Бил и еден од основачите на [[Македонска федеративна организација|Македонската федеративна организација]]. Поради отворените закани од [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] на [[Тодор Александров]] бил принуден да се пресели во [[Италија]]. [[Автор]] е на статии и публикации за македонското прашање. == Животопис == ===Потекло и образование=== [[Податотека:Resen old.jpg|мини|десно|300п|Ресен]] Д-р Христо Татарчев е роден на [[16 декември]] [[1869]] година во [[Ресен]], тогаш во [[Османлиското Царство]], во богато [[банка]]рско и трговско семејство. Негов брат е [[Михаил Татарчев]], а братучед [[Божирад Татарчев]], исто така револуционери на [[ВМОРО|Македонската револуционерна организација]]. Основно образование учел во родниот град, а потоа се префрлил во [[Брацигово]] и [[Пловдив]]. За овој период Татарчев истакнува: ''Слободниот живот во Брацигово, политичките борби во Пловдив (казионисти обединисти и сл.), ученичките бунтови, [[социјализам|социјалистичките]] идеи, слободно проповедани, соединувањето на [[Тракија]] со [[Бугарија]], што го преживеав во Пловдив, - сето тоа влијаеше кај мене да се формира посебен [[светоглед]] за слободата на човекот и на народите.''<ref name="HTS">''[http://www.angelfire.com/super2/vmro-istorija/Knigi/spomht.html Христо Татарчев, Спомени]''</ref> Средното образование го завршил во [[1887]] година по што заминал на дошколување во [[Цирих]], [[Швајцарија]], во [[1890]] година се префрлил во [[Берлин]] каде дипломирал како лекар во јули [[1892]] година со дипломската работа на тема ''„Професионални неврози"'', која подоцна ја испечатил и објавил. === Револуционерна дејност === {{Дејци на МРО}} ==== Првите револуционерни копнежи и чекори ==== Општата состојба во [[Македонија]] наметната од османлиските власти придонеле уште во раното детство кај Татарчев да се јават револуционерни копнежи и мисла за ослободување на неговата татковина. Тој вели дека: {{Цитатник|''Уште во Ресен, како дете, растев под туѓо угнетување, постојано под терор, исчекувајќи со трепет да се врати жив некој од нашите кога одеше на пат. Овој терор го правеа особено Албанците. Мајка ми од уплав и поради губењето голем дел од богатството се разболе и почина. Албанците беа дојдени откај Охрид и заминувајќи за Битола беа навлегле во Ресен. Пискотници по поистакнатите куќи. Сакаа да бидат сместени на конак. Тоа значеше дека на своите коњи ќе кренат сè што е вредно од тие куќи, па дури со себеси во Албанија ќе одвлечат и луѓе. Беа запреле и пред нашата куќа. Нивниот главатар, со барјак, беше дојден пред нашата куќа. Дома голем уплав, затоа што дома сме имале и пари. Нашите ја затворија портата, за да има време во соседните куќи да се префрлат парите и други вредности. Албанците почнаа да ја кршат портата, и најпосле ја скршија, влегоа, и ја најдоа внатре само баба ми, а сите други - мајка ми, стрина ми и др. беа поминале во соседната турска куќа. Со вжештено железо тие извлекуваа пари, со запалени гламни, со ќотек. Штом ќе влезат, бараат да се јават мажите. Бидејќи немаше други, ја мачеле старата да ги повика мажите.'' <ref name="HTS " />}} По заминувањето во [[Бугарија]] и од како со свој очи ги видел придобивките од слободата, кај него уште повеќе се зацврстила идејата за ослободување на [[Македонија]]. Со својот револуционерен жар додека бил ученик во [[Пловдив]], учествувал во обединувањето на [[Кнежевство Бугарија]] и [[Источна Румелија]], а сето тоа придонело уште повеќе да се зацврстат неговите револуционерни убедувања: [[Податотека:Filippoupoli.jpg|мини|десно|300п|Пловдив]] {{Цитатник|''Во време на обединувањето, како ученик зедов учество како доброволец. Заедно со множество други луѓе на покривот на еден вагон стасавме до Трново Сејмен, каде се задржавме 20 дена. Оттаму мене, и други помлади ученици како мене, не вратија во Пловдив, и не приклучија кон новоформираните единици, а накај половината на ноември, по голем студ, кога и Марица беше замрзната, нашата дружина тргна пеш накај Сливница. Кога стасавме во Пазарџик, штотуку беше склучено примирјето. По десетина дена се вративме назад во Пловдив. Соборувањето на Батемберг ме затече во Габровскиот манастир, каде бевме се вратиле од една екскурзија на Бозлуџа. Во тие околности, во текот на сето време на моето учеништво во Пловдив, постојано си мечтаевме за ослободување на Македонија, но во нашите глави немаше ништо поопределено оформено за тоа прашање. Записите на Захариј Стојанов и сета литература, што прикажуваше за востанијата и за ослободувањето на Бугарија, се голтаа на еден здив.'' <ref name="HTS " />}} ==== Во Солун и првите допири==== [[Податотека:Bulgarian Men's High School of Thessaloniki in 1891.jpg|мини|300x300пкс|Солунската машка гимназија во [[1900]] година.]] Есента 1892 година, Татарчев се вработил како лекар во [[Солунска машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“|Солунската машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“]]. Во текот на летниот одмор, во [[1893]] година посетил неколку градови во [[Македонија (регион)|Македонија]] со цел да се запознае со состојбите во земјата. Во 1892 година кај [[Иван Хаџи Николов]] се зацврстила идејата дека само со една тајна револуционерна организација ќе може да се пресече патот на туѓите пропаганди во Македонија. Затоа, тој почнал да бара лица кој имале јасни децентрализирачки ставови кон егзархиското црковно-училишно дело во Македонија, а меѓу овие лица кој биле собирани од страна на Хаџи Николов, се нашол и Татарчев.<ref name="VGSiS">''Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт, Македонското националноослободително дело во Солунскиот вилает 1893-1903 година, Скопје, Институт за Историја-Филозофски факултет''</ref> Меѓутоа, бидејќи биле малкумина, тие решиле да го одложат дејството, но не ја напушиле идејата за основање на една организација.<ref name="VGSiS" /> Во август [[1893]] година, барајќи медицинска помош, кај него дошол [[Даме Груев]]. На третата средба, Груев се отворил пред Татарчев и тие отворено разговарале ''за да се подобри политичката положба на нашиот народ''.<ref>''Л. Милетич, Първият централен комитет на ВМОРО, Спомени на д-р Христо Татарчев София, 1928, страница 100.''</ref> ==== Основање на Македонската револуционерна организација ==== {{Главна|Основање на Македонската револуционерна организација|Јануарска средба}} На [[2 ноември]] ([[21 октомври]], по стариот каледнар) [[1893]] година, покрај [[солун]]скиот брег се сретнале Даме Груев, Иван Хаџи Николов и [[Андон Димитров|Антон (Андон) Димитров]], при што разговарале за ослободување на [[Македонија (регион)|Македонија]]. Паднал предлогот тие тројца да создадат револуционерна организација. И. Х. Николов понудил во основањето да учествуваат и [[Петар Поп Арсов]], Христо Татарчев и [[Христо Батанџиев]]. Состанокот бил одржан во сабота навечер на [[4 ноември]] ([[23 октомври]] по стар стил) 1893 година, во станот на [[Христо Батанџиев]], а на него присуствувале присуствувале: Д-р Христо Татарчев, [[Даме Груев]] – учител, родум од с. [[Смилево]] - Битолско, [[Петар Поп Арсов]] – учител, родум од с. [[Богомила]] - [[Азот (област)|Азот]], [[Иван Хаџи Николов]] – книжар во [[Солун]], родум од [[Кукуш]], [[Антон Димитров]] – учител, родум од с. [[Ајватово]] - Солунско и домаќинот [[Христо Батанџиев]] – учител, родум од с. [[Гуменџе]], [[Ениџе Вардарско]]. На средбата, сите едногласно се согласиле да биде створена револуционерна организација. На [[5 јануари]] [[1894]] година, пред [[Богојавление]], за време на распустот, се одржала [[Јануарска средба|Јануарската средба]] на која дошло до конкретно создавање на организацијата. На дневен ред биле: целта, името и поставеноста на организацијата. Појдовна точка за дискусија бил членот 23 од [[Берлинскиот конгрес]]. Во однос на втората точка, Татарчев истакнал: {{Цитатник|''На истата седница долго се разгледуваше прашањето какво име да носи Револуционерната организација и Комитетот Ова прашање ни одзеде прилично време, и најпосле, колку што се сеќавам, усвоивме да се наречат: „Македонска револуционерна организација“, а Комитетот - „Централен македонски револуционерен комитет“, а скратено „Ц.М.Р.К.''}} На [[Јануарска средба|Јануарската средба]], помеѓу другото, бил конституиран и [[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]], во кој влегле шестемина основоположници, додека Татарчев бил избран за претседател на Ц.М.Р.К. , а воедно бил избран и за прв претседател на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]]. {{панорама|Релјев од споменикот Даме Груев, основање на МРО.jpg|700px|Релјеф од споменикот Даме Груев, основање на МРО }} {{Основачи на ВМОРО}} ==== Солунска афера ==== {{Главна|Солунска афера}} На [[23 јануари]] [[1901]] година по ([[Јулијански календар|стар стил]]) започнала [[Солунска афера|Солунската афера]]. Таа ноќ, турските власти ги уапсила Милан Михајлов, Александар Ников и Кочо Георгиев - Карловалијата поради нарушување на јавниот ред околу ''Вардарската капија''.<ref name="RdS">''Pierre d’ Espagnat - Avant le massacre (Roman de la Macedoine actuelle) - Македония - политическо и научно литературно списание г. I кн. VII, София, 1922''</ref> [[Податотека:Христо Татарчев во работниот кабинет.jpg|мини|лево|300п|Татарчев во работниот кабинет]][[Податотека:Edi Kule at Solun.JPG|мини|десно|300п|Једи Куле]] По нивното апсење, започнале низа на претреси при што [[полиција]]та упаднала во живеалиштата на Христо Татарчев, Никола Попев, Коне Попев, Димитар Паљошев и Христо Пиперков. Последните двајца биле уапсени, а Пиперков подоцна бил ослободен. По нив бил уапсен и книжарот од [[Воден]], Димитар Хлебаров. На [[25 јануари]], биле уапсени [[Христо Матов]] и [[Пере Тошев]], а полицијата извршила претрес во живеалиштето на [[Поп Стамат Тончев|поп Стамат]] од црквата ''Св. Димитрија'' и тамошното пансионско училиште. Малку подоцна бил уапсен и самиот Христо Татарчев. Иако, тој можел да избега и да се засолни, бидејќи за можното апсење му било укажувано од помошникот на [[Руска Империја|рускиот]] конзул, Тодор Хаџимишев, но Татарчев: ''... не сакал да дезертира од својот пост''. На [[20 февруари]] [[1901]] година било покренато обвинението против 19 - мината прво обвинети. Со него биле обвинети: Милан Михајлов, Кочо Георгиев, Коце Лазаров, Тодор Иванов Карапетков, Васил Мончев, Христо Татарчев, Христо Матов, Пере Тошев, Поп Стамат и други. Тие биле обвинети за државен престап против [[Отоманското Царство]], сакајќи: ''Да основаат самостојна македонска држава од Солунскиот, Битолскиот и Скопскиот вилает''<ref name="IGiST">''Георгиев Величко и Стайко Трифонов, Македония и Тракия в борба за свобода (XIX и началото XX век) Нови Документи, София, 1995''</ref> или, во најмала рака, овие три вилаети да бидаат присоединети кон [[Бугарија]].<ref name="IGiST" /> Според еден документ од англиско потекло, тие било обвинети за организирање на револуционерна сила против османската власт со цел: ''воспоставување во Македонија автономна власт... воспоставување на нова форма на власт (влада) во Македонија''.<ref name="VGSiS" /> Ова дело било казниво според членовите 56 и 58 од Османлискиот кривичен закон и според нив следувало [[смртна казна]]. Како резултат на Солунската афера, од [[26 февруари]] до [[14 март]] 1901 година било одржано судење на кое биле изведени 19 души, членови на Организацијата. Од нив, тројца беа осудени на смрт, седум на доживотен затвор (меѓу кои, Христо Матов и Пере Тошев), тројца на петгодишен затвор со синџири (меѓу кои, Христо Татарчев и поп Стамат), еден на затвор во траење од две години, додека петмина обвинети биле ослободени. Поради пренатрупаност во солунскот [[затвор]], на [[6 јули]] 1901 година, зедно со 38 затвореници, меѓу кои биле Христо Матов, Христо Татарчев, Пере Тошев Иван Хаџи Николов и други, во придружба на 20 војници под придружба на еден поручник, Татарчев бил спроведен со [[пароброд]]от "Марија" (во сопственост на компанијата Хаџи Даут) и испратен за [[Подрум Кале]], каде требало да ја издржува својата казна зедно со своите другари. ====Задграничен претставник==== [[Податотека:Христо Татарчев.jpg|мини|лево|150п|Татарчев како воен лекар од Бугарската армиja.]][[Податотека:Vitosha Boulevard 1934.jpg|мини|десно|300п|Софија]] Заедно со [[Христо Матов]] и [[Пере Тошев]], Христо Татарчев бил помилуван на [[19 август]] [[1902]] година од страна на [[султан]]от. На помилувањето му претходело тоа што Татарчев му помогнал на некој висок [[Османлиско Царство|османлиски]] службеник така што успешно ја породил неговата сопруга, која претходно три дена се породувала во големи болки. Меѓутоа, иако ослободен, тој не заминал веднаш дома, туку секој ден им носел [[храна]] на своите другари кои ја издржувале затворската казна.<ref name="ReferenceA">Жанета Здравковска, "Поради страдањата уште повеќе се гордееме со Татарчев", ''Дневник'', година XVI, број 4 995, 23 октомври, стр. 3.</ref> На враќање од Подрум Кале, на [[30 август]] [[1902]] година, во [[Грција]], Татарчев бил повторно уапсен, под обвинување дека соучествувал во убиството на некој [[Грци|грчки]] лекар во [[Гуменџе]]. Сепак, под притисок на [[Кнежевство Бугарија|бугарската]] јавност, тој бил ослободен. Истовремено, неговата куќа била каменувана, зашто се оженил за Софија, ќерката на грчкиот конзул во [[Солун]].<ref name="ReferenceA"/> При крајот на [[1902]] година, Татарчев бил именуван за член на Задграничното претставништво на Организацијата во [[Софија]]. Во почетокот на ноември [[Горноџумајско востание|„Врховистичкото востание“]] спласнало и тогаш [[Иван Гарванов]] со новоназначените задгранични претставници Христо Матов и Христо Татарчев, во тајност од другите членови на Централниот комитет се решил за востание. Матов и Татарчев, веднаш откако пристигнале во Софија на својата должност, започнале преговори за помирување со Врховниот комитет. Во средината на [[декември]], Христо Татарчев имал средба со бугарскиот премиер [[Стојан Данев]] и кнезот [[Фердинанд I]] и известил дека акциите идната ''година се неминовни''.<ref name="ht" /> Кон крајот на [[ноември]] [[1902]] година, ЦК на Гарванов и [[Задгранично претставништво|Задграничното претставништво]] ја донеле конечната одлука за кревање на востанието. Таа требало да се санкционира и затоа [[Иван Гарванов]] на [[24 декември]] [[1902]] година испратил известување за одржување ''Конгрес''. Задграничното претставништво, откако го примило писмото од ЦК, организирало советување во [[Софија]] кое траело неколку дена. На оваа советување присуствувале: [[Гоце Делчев]], [[Ѓорче Петров]], [[Пере Тошев]], [[Христо Матов]], Христо Татарчев, [[Иван Хаџи Николов]], [[Борис Сарафов]], [[Михаил Герџиков]], [[Кирил Прличев]], [[Туше Делииванов]], [[Христо Силјанов]] и други. Притоа, Матов и Татарчев ја поддржувале идејата за општо востание, додека пак Ѓорче Петров и Гоце Делчев се залагале за перманентно востание. На [[Солунски конгрес од 1903|Солунскиот конгрес од 1903 година]] била донесена одлука за кревање на [[Илинденско востание|Илинденското востание]], меѓутоа Татарчев, кој бил поборник за кревање на востанието, истакнал дека: ''Солунскиот конгрес... бил совршено незаконски, бидејќи ја одзел можноста на ЗП како составен дел на ЦК, да се искаже по прашањето за востанието''.<ref name="ht" /> Во екот на востанието, [[Задгранично претставништво|Задграничното претставништво]] во име на [[Македонска револуционерна организација|Организацијата]] се обратило до големите сили. Преку ''Декларација'', било истакнато дека вмешувањето на големите сили е: ''единствено средство за се отстрани злото и да се запре пролевањето на крвата''.<ref name="VGSiS" /> Притоа, било побарано, со согласност на големите сили, за главен управник во Македонија да се назначи христијанин, кој немало да припаѓа на турската администрација и ќе делувал независно од [[Висока Порта|Високата Порта]]. Било потенцирано дека [[Македонско прашање|македонското прашање]] може да биде решено само доколку ''постои ефикасна меѓународна контрола''.<ref name="VGSiS" /> ====Постилинденска дејност ==== Својата работа во [[ВМОРО]], Татарчев ја продолжил и по [[Илинденско востание|Илинденското востание]]. Тој не бил избран за делегат, а според тоа, не зел учество на [[Рилски конгрес|Рилскиот конгрес]] во октомври [[1905]] година. По конгресот, повеќе не бил член на Задграничното претставништво на [[ВМОРО]]. Потоа, блиску соработувал со [[Умерно - конзервативна струја (МРО)|десната струја]] во Организацијата, поради што влегол во судир со [[Серска група|Серската група]] на [[Јане Сандански]] и не учествувал во дејноста на Организацијата до [[Ќустендилски конгрес|Ќустендилскиот конгрес]], кога дошло до дефинитивен раскол во Организацијата. На овој конгрес, тој бил избран за задграничен претставник, заедно со [[Тодор Лазаров]], [[Пејо Јаворов]] и [[Христо Силјанов]]. По [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]] од [[1908]] година, Татарчев го поддржувал [[Сојуз на бугарски уставни клубови|Соjузот на бугарските конституциони клубови]], но не учествувал во неговата работа. ===Емиграција=== Во текот на [[Балкански војни|Балканските војни]] и [[Првата светска војна]], Татарчев бил лекар во бугарската армија. На петнаесетгодишнината од [[Илинденско востание|Илинденското востание]], тој одржал свечен говор во [[Крушево]]. Во текот на јануари [[1919]] година, ги поддржал мислењата на групата од „Бившата ВРО од Западна Македонија“, но не го потпишал нејзиниот Апел од [[9 март]] [[1919]] година само затоа што, според него, не било доволно интонирано националното прашање. По [[Првата светска војна]], Татарчев продолжил со својата револуционерна дејност. Во есента [[1920]] година учествувал во создавањето на [[Македонска федеративна организација|Македонската федеративна организација]], меѓутоа, поради недоразбирањата кој ги имал со [[Тодор Александров]], морал да ја напушти [[Бугарија]] и со своето семејство се населил во [[Торино]], [[Италија]]. Меѓу двете светски војни, Татарчев напишал голем број статии во весниците „Македонија“, „Вардар“ и др. По окупацијата на [[Вардарска Македонија]] од страна на Бугарија во [[1941]] година се вратил во својот роден град. Меѓутоа, подоцна заминал за [[Софија]], а по бомбардирањето на овој град во [[1943]] година се засолнил во [[Нова Загора]]. Во текот на [[1944]] година [[Иван Михајлов]] му предложил на Татарчев да стане претседател на проектот [[Независна република Македонија]], но тој го одбил овој предлог.<ref>''Македонската кървава Коледа. Създаване и утвърждаване на Вардарска Македония като Република в Югославска Федерация (1943-1946) Автор: Веселин Ангелов, Издател: ИК "Галик ", ISBN 9548008777, стр. 113 - 115.''</ref> === Враќање во слободна Македонија === По ослободувањето на [[Вардарска Македонија]], Татарчев се вратил во [[Ресен]] за да види како се живее таму и евентуално последните години да ги помине во Македонија. Во Ресен се сретнал со своите роднини и пријатели кои ги оставил пред многу години. Вториот ден отишол во една кафеана каде што се пеела песната - ''Бог да го прости [[Миле Поп Јорданов]]''. Нему му протекле солзи, а тогаш некои во црни мантили му рекле: "''Ти си Бугараш, веднаш да ја напуштиш Македонија, што побргу''". Татарчев им одговорил: "''Ако бев таков, немаше да трчам овде да го видам својот ослободен народ''." Вечерта, кога се прибрал дома, дошол некој негов близок роднина и му рекол: "''Уште утре да го напуштиш Ресен оти ти подготвуваат нешто''". И така, по само три дена поминати во Македонија, заминал во [[Бугарија]], но и таму не можел да живее со комунистите, па оттаму заминал во [[Торино]], [[Италија]]. По [[1947]] година, роднините на Татарчев немале никаков контакт со него. Истовремено, поради неговото минато, тие биле следени од полицијата, а неговиот внук на брат бил затворен и му бил конфискуван имотот. Притоа, државата ги одзела сите фотографии и ракописи од неговите роднини, под изговор дека ќе ги искористи за историски цели. Неговата куќа во Ресен била национализирана и некое време на неа била поставена спомен-плоча, но без неговото име. Оставена без грижа од страна на државата, подоцна куќата се урнала.<ref>Жанета Здравковска, "Поради страдањата уште повеќе се гордеем со Татарчев", ''Дневник'', година XVI, број 4 995, 23 октомври 2012, стр. 3.</ref> == Смрт == [[Податотека:Споменик - Христо Татарчев.JPG|мини|десно|Споменик на Христо Татарчев во Скопје]] Татарчев умрел во [[Торино]] на [[5 јануари]] [[1952]] година.<ref>''Николов, Борис Й. Вътрешна македоно-одринска революционна организация. Войводи и ръководители (1893 – 1934). Биографично-библиографски справочник. София, 2001, стр. 164.''</ref> Погребот бил извршен на [[7 јануари]] во 10:30 часот на гробиштата во Торино. До денот на погребот, неговото тело лежело во црковниот параклис на болницата. Телото, облечено во официјален костум, било поставено во двоен ковчег - внатрешен од [[цинк]] и надворешен од солидно [[даб]]ово дрво. Во 8:30 часот утрото, по една кратка молитва од свештеникот на болницата, металниот внатрешен ковчег бил запечатен со [[калај]], а со специјални „буруми“ бил затворен и дабовиот капак на надворешниот ковчег. Над ковчегот бил положен голем венец од црвени [[каранфил]]и со свилена црвена лента, со златен напис - “На великиот син - од Македонија”. Говор на погребот одржал Асен Аврамов, соработникот на Иван Михајлов од [[Македонска патриотска организација|Македонската патриотска организација]] од [[САД]], кој останал да се грижи за имотот на д-р Христо Татарчев. Наспроти неговата желба неговите посмртни останки да бидат пренесени во Солун, на иницијатива на македонски емигранти, на [[23 октомври]] [[2010]] година, неговите посмртни останки биле пренесени во Бугарија, каде биле погребани на централните софиски гробишта.<ref>''[http://www.blitz.bg/news/article/90722 Тленните останки на първия претседател и съосновател на ВМОРО д-р Христо Татарчев бяха положени в София.]''</ref> === Тестамент === Д-р Татарчев оставил тестамент, ''завештание'', напишан своерачно, на три страници, во Торино, [[1942|1952]] година. Тестаментот гласи: :''- Јас, долупотпишаниот д-р Христо Николов Татарчев, населен во Торино, Италија, го напишав своерачно следниот тестамент, по слободна волја и целосно сознание, без какво и да е надворешно вмешување или принуда, со кое го оставам во наследство на жена ми Софија, д-р Христо Николов Татарчева, Петро Логотети, која живее исто како и јас привремено во градот Торино, "Виа Гилберти" 24, целиот недвижен имот, идеалната половина дел од куќата која се наоѓа на аголот на улиците "Цар Борис" и "Егзарх Јосиф" во Софија, Бугарија и сите парични суми, кои се наоѓаат во бугарските и италијанските банки и ја правам моја единствена наследничка по тестамент, согласно законите на мојата држава Бугарија. Моја желба е по нејзината... издршка до смртта, ако остане нешто од мојот идеален дел од гореспоменатата куќа да биде дадено по еднаков дел на општините кукушка и ресенска - Македонија, за просветно - културни цели, ако последните општини се во пределите на [[Голема Бугарија]]; во спротивен случај да се даде за просветителни културни цели на општините на кој и да е македонски град кој останал под бугарска власт... Со овој тестамент ја изразувам последната моја волја и ги обезвреднувам сите претходни своерачни тестаменти напишани од мене. Овој тестамент го завршувам денес, на шести јули илјада деветстотини и четириесет и втора година, во градот Торино, Италија во присуство на моите сонародници др. Христо Манов, д-р Тома Флоров и архитект Никола Дулгеров, сите населени во Торино''.<ref>''[http://www.dnevnik.com.mk/default.asp?ItemID=E9EADEF447D6AA4B922B15BAA9BE7A4A Тестаментот на д-р Христо Татарчев]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''</ref> == Публикации == Татарчев е автор е на голем број статии и публикации за македонското прашање: *"Ставот на Внатрешната Македонска Револуционерна Организација кон македонското прашање", ''Сп. Сила'', [[21 јуни]] [[1919]]. *"Атентатите во Југославија и европската дипломатија", ''В. Заря'' и ''В. Македония'', [[27 март]] [[1930]]. *"Хрвати и Македонци", ''В. Заря'', [[12 мај]] 1930. *"Малцинствата и англо-френцуската политика", ''В. Заря'', [[18 јуни]] 1930. *"Пансрпската идеја и македонскиот народ", ''В. Заря'', [[3 јули]] 1930. *"Франција и Југославија во ОН и македонската борба", ''В. Македония'', [[9 март]] [[1932]]. *"Српскиот вандализам во Македонија и Далмација", ''В. Македония'', [[27 декември]] 1932. *"Илинден - симбол на слобода и сплотеност", ''В. Македония'', [[18 јули]] [[1933]]. *"Од 1893 година до денешни дни", ''В. Македония'', [[2 август]] 1933. *"ВМОРО како реална суштина и легендарна моќ", ''Илинденски лист'', 2 август [[1940]]. * [http://strumski.com/biblioteka/?id=482 Статиjaта на д-р Татарчев "Илинден - символ на свобода и сплотеност", публикувана во в-к "Македония", број 2020, год. VII, стр. 3, Софиjа, 18.VII.1933 г.] качена во "Библиотека Струмски" * [http://strumski.com/biblioteka/?id=312 Тестаментот на д-р Татарчев пишуван во Торино, Италиjа, 6. VII. 1942 г.] во "Библиотека Струмски" * [http://strumski.com/biblioteka/?id=454 "Първият централен комитет на ВМРО", Софиjа, 1928 г., спомените на д-р Татарчев] в "Библиотека Струмски" == Мисли на Татарчев == === Македонија === {{Цитатник|''Македонија не е една колонија, која би можела да се третира на сфери на влијанија... македонскиот народ не може да трпи слични комбинации за делба на неговата родна земја''.<ref name="ht" />}} {{Цитатник|''Македонија била и си останува култ на македонскиот народ, на неговата религија, род, јазик, на реликвиите на нејзините дедовци и прадедовци''.<ref>''[http://www.promacedonia.org/ht/ht_13.htm Мисли на Татарчев]''</ref>}} === Македонскиот народ === {{cquote|''Идејата за слободата на Македонија се појави кај македонско-бугарскиот народ<ref group="белешка" name="vg_1"/><ref group="белешка" name="vg_2"/><ref group="белешка" name="vg_3"/> по силата на оној неминовен универзален закон во животот на народите, за развивање и конкретизација на мислата и волјата како народносно самосознание и историска реалност. Македонско-бугарскиот народ, откако се ослободи од духовно-културниот терор, за што тој дал најсветли фигури, како бр. Миладиновци, Жинзифов и др. не можеше да остане повеќе индиферентен спрема господарите на неговата родна земја при такви политичко-социјални услови. Затоа, идејата за слобода за него беше една насушна неопходност за непречена пројава на неговиот дух и волја во животот. Имено, таа неопходност го принуди да ја напушти вековната пасивност и да прибегне со оние методи и дејствија за слобода, коишто беа одобрувани од светската историја и од самиот живот. Таа негова фантазија најпосле се обејективизира во почетокот на 1893&nbsp;г. во форма на конспиративна организација - ВМОРО. Солун пак, стана не само нејзино седиште, туку и центар на нејзината револуционерна дејност''.<ref>''[https://web.archive.org/web/20080213233646/http://www.geocities.com/vmro_makedon/Publik/vmoro-ht.html ВМРО како реална суштина и легендарна моќ - Христо Татарчев]''</ref>}} === Основање на МРО === {{cquote|''...Прифатен еднаш автономниот принцип, ни налагаше да бидеме последователни и во понатамошните решенија и да го избегнуваме сето тоа, кое, во инородното население би возбудило сомнение на тесноград национализам. Поради таа причина го напуштивме зборот българска од револуционерната организација; исто така и таа од централниот комитет. Одринско од почетокот не влегуваше во нашата програма. Целото наше внимание тогаш беше насочено околу Македонија; но подоцна почна да се зацврстува идејата во нас, така што нашата организација да го опфати и Одринско, каде судбината на христијанското население, особено на бугарското, не се разликуваше со ништо од тоа на македонскиот народ и каде политичко-социјалните и економски услови беа речиси идентични со оние во Македонија. Притоа чл. 23 од Берлинскиот конгрес не охрабри доста во тој однос и зафативме попосле да го обмислуваме поопстојно и тоа прашање - дали ќе биде полезно, ако и Одринско биде вовлечено во нашата програма. Најсетне дојдовме до заклучок дека и таа област треба да составува дел од нашата ревулуционерна дејност, така што, на тој начин си мислевме дека се даваше едно задоволително решение на балканското прашање''.<ref name="ht">'' Д-р, Христо Татарчев, Вътрешна македоно-одринска революционна организация като мит или реалност, Цочо Биљарски и Валентин Китанов, София, 1995''</ref><ref>''[http://www.makedonskaistorija.com/item/5 Македонска историја -Спомени]''</ref>}} {{cquote|''Долго расправавме за целта на таа организација, и најпосле се задржавме врз автономија на Македонија со предимство на бугарскиот елемент. Не можевме да го прифатиме ставот за „директно присоединување на Македонија кон Бугарија“, затоа што увидувавме дека тоа ќе сретне големи тешкотии, поради спротивставувањето на големите сили и аспирациите на соседните мали држави и на Турција. Ни поминуваше низ мислата дека една автономна Македонија потем би можела полесно да се обедини со Бугарија, а во краен случај, ако не се постигне тоа, дека ќе може да послужи како обединувачка алка на една федерација на балканските народи...Откако се согласивме за целта на нашата организација - на истата средба се зафативме да изработиме статут на Организацијата. Прирака ми беше еден том од „Записите“ на Захариј Стојанов, и од нив го зедовме за урнек статутот на „Бугарскиот револуционерен комитет“. Го задолживме Поп Арсов, врз основа на тој статут, да изработи нацрт за нашиот статут''.<ref name="HTS " />}} {{Цитатник|''На истата седница долго се разгледуваше прашањето какво име да носи Револуционерната организација и Комитетот. Ова прашање ни одзеде прилично време, и најпосле, колку што се сеќавам, усвоивме да се наречат: „Македонска револуционерна организација“, а Комитетот – „Централен македонски револуционерен комитет“, а скратено „Ц.М.Р.К.“. На други средби статутот беше дефинитивно примен, од истиот тој состав на шестемина. Тогаш веќе, во согласност со усвоениот статут, беше конституиран првиот Централен комитет, при што мене ме избраа за претседател, а Дамјана Груев за секретар и благајник''.<ref name="ht" />}} === Илинденското востание === {{cquote|''Илинденското востание, на коешто македонскиот Бугарин ќе му ја празнува триесетгодишнината, беше сеопшта сенародна фантазија, под чијшто импулс и вера Македонија се подготвуваше редица години и ги даде сите возможни морални и материјални жртви за овој голем момент. Тоа требаше да дојде после една долгогодишна револуционерна дејност'' <ref>''[https://www.webcitation.org/query?id=1256607668445876&url=www.geocities.com/vmro_makedon/Publik/ilinden-ht.html Илинден - симбол на слобода и сплотеност - Христо Татарчев]''</ref>. }} == Белешки == {{Reflist|group="белешка"|refs= <ref name="vg_1">Во Османлиското Царство не постоел редовен систем за попис на населението со утврдени методи и принципи како во западноевропските држави. Османските власти го евидентирале само машкото население, и тоа не по национална основа, туку по вероисповед. Мажите муслимани биле запишувани поради воената обврска, а христијаните поради даноците. Меѓутоа, постоеле еден вид на матични книги т.н "нуфуз дефтери" во кои биле запишувани датумот на раѓање, името, името на родителите и презимето, меѓутоа од нуфузите не може да се утврди националниот состав на населението во Македонија. Под графата ''Муслимани'' биле запишувани: Турците, Циганите, исламизираните Македонци, Арнаутите, Черкезите, Арапите и други, односно припадниците на муслиманската вероисповед. Во графата ''Рум Милет'' (Грци) биле запишувани сите православни христијани во Отоманското Царство кои биле под духовна јурисдкција на Цариградската патријаршија, а тука спаѓаат Македонците-патријаршисти кои биле нарекувани Грци. Христијанското население кое било под духовна власт на Бугарската егзархија било запишувано како ''Бугар милет'', а тука спаѓаат Македонците-егзархисти кои биле нерекувани Бугари. Од национален аспект, само за Евреите постоела посебна графа како ''Јауди'', но и тука имало исклучок. Евреите муслимани биле впишувани како Турци (види: Ванчо Ѓорѓиев, ''Слобода или Смрт, Македонското националноослободително движење во Солунскиот вилает 1893 - 1903 година'', Табернакул, Институт за историја - Филозовски факултет, Скопје, 2003.)</ref> <ref name="vg_2">Македеонската национална свест во 19 и почетокот на 20 век бил слабо развиена. Тоа го потврдуваат повеќе странци: Сеќавањата за минатото потполно исчезнале и кај селаните останале само нејасни преданија за дамнешната слобода која тие ја уживале. Во едно зафрлено село во близината на Охрид, во кое нема ни учител ни свештеник, а неговите жители не знаат ниту да пишуваат ниту да читаат, говорев со неколку дечиња за да дознаам колку тие знаат за минатото. Ги однесов кај едно осамаено и необично закосено ритче на чиј врв се наоѓа урнатините на бугарскиот цар, тие се наоѓаат над езерото и долината. Кој го изградил ова? Ги запрашаав. Одоворот беше впечатлив: Слободните луѓе. А кој биле тие? Нашите дедовци. Да, ама дали тие биле Срби, Бугари, Грци или Турци? Не, не биле Турци, тие биле христијани. И тоа беше изгледа сè што тие го знаеја (види: Доживувањата на Х. К. Бреилсфорд, Во Македонија не се поистоветуваат со својата нација (1905)). Од друга страна, пак, повеќето странски пропаганди на територијата на Македонија го попречувале национално-конститутивниот процес на Македонците (види: Ванчо Ѓорѓиев, ''Стамболовштината во Македонија и нејзините претставници'', Табернакул, Скопје 2006, Ванчо Ѓорѓиев, ''Слобода или Смрт...'', Скопје 1997, Славко Димевски, ''За развојот на македонската национална мисла до создавањето на ТМОРО'', Култура - Скопје, 1980.</ref> <ref name="vg_3">Основоположниците на Македонската револуционерна организација биле бугарски воспитаници и биле под влијание на бугарската пропаганда од тоа влијание тие не се отргнале наеднаш туку постепено. Крсте Петков Мисирков во својата книга ''За македонцките работи'' истакнува: Мислата за национално обединување на Македонците, иако под маската бугарска, се зафати во 1890 г. Во крајот на 1889&nbsp;г. се префрлија во Бугарија 30-40 души ученици и студенти Македонци од Белград во Софија. Тие ученици се душата на сите настани во Македонија оттогаш досега. Тие беа запознаени со Србија и Бугарија, со нивните култури и цели во Македонија. Тие и ја сознаа опасноста за делба на Македонија помеѓу тие две држави - ако Македонците самите не се вооружат за да си извојуваат сами, со свои сопствени сили и средства слобода и со тоа да ја предупредат делбата на Македонија. По нивна иницијатива, во почетокот на деведесеттите години се образува едно национално сепаратистичко движење со цел да се одделат интересите на Македонците од бугарските со издигнување на едно од македонските наречја на степен на литературен јазик за сите Македонци. Орган на тоа сепаратистичко движење на Македонците во Бугарија беше списанието „Лоза”. Но, тоа духовно движење на Македонците не ѝ се бендиса на бугарската стамболовска влада, којашто забрани да се издава „Лоза” и фати да ги гони Македонците сепаратисти. Од тоа уште време побегна Дамјан Груев, којшто беше во бројот на Македонците ученици што паминаа од Белград во Софија и во бројот на сепаратистите. Немајќи во Бугарија почва за национален сепаратизам, Македонците што пребегаа од Белград во Софија, се зафатија со образување на револуционерни организации во Бугарија и во Македонија. Видните Македонци револуционери сепаратисти, како Делчев, беа само ученици на првото поколение Македонци ученици српски и бугарски. Исто така, и Сарафов и другите подоцнешни револуционери се јавија само како нивни продолжувачи и следбеници, но не иницијатори на револуционерната организација. Од самиот зафаток на револуционерната организација Македонците во Бугарија, или со бугарско образование, работеа под маската Бугари, едно затоа што така се викаше голем дел од населението, а друго, што по тој пат можеше да се добие поддршката на бугарската влада, на бугарскиот народ и на Бугарската егзархија (види [[За македонцките работи]] и [[Ванчо Ѓорѓиев]], ''Слобода или смрт''...)</ref> }} == Извори == <references /> == Литература == *Ванчо Ѓорѓиев, ''Слобода или Смрт, Македонското националноослободително движење во Солунскиот вилает 1893 - 1903 година'', Табернакул, Институт за историја - Филозовски факултет, Скопје, 2003. *МАКЕДОНСКА АКАДЕМИЈА НА НАУКИТЕ И УМЕТНОСТИТЕ, ''МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА'', СКОПЈЕ 2009. *Л. Милетич, ''Първият централен комитет на ВМОРО, Спомени на д-р Христо Татарчев'', София, 1928. *''Д-р Христо Татарчев, Вътрешна македоно-одринска революционна организация като мит или реалност'', Цочо Биљарски и Валентин Китанов, София, 1995. == Надворешни врски == * [http://www.dnevnik.com.mk/default.asp?ItemID=E9EADEF447D6AA4B922B15BAA9BE7A4A Тестаментот на д-р Христо Татарчев]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.promacedonia.org/ht/index.html Д-р Христо Татарчев, "Македонския въпрос, България, Балканите и Общността на Народите", съставители Цочо Билярски, Валентин Радев, Унив. Изд. „Св. Климент Охридски", София, 1996.] {{bg}} * [http://www.angelfire.com/super2/vmro-istorija/Knigi/spomht.html Христо Татарчев, "Спомени".] {{mk}} * [http://www.vmro.org/index.php?option=com_content&view=article&id=1226:2010-10-23-12-47-48&catid=5:news&Itemid=24 Татарчев погребан во Бугарија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210712200426/http://www.vmro.org/index.php?option=com_content&view=article&id=1226:2010-10-23-12-47-48&catid=5:news&Itemid=24 |date=2021-07-12 }} {{mk}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Татарчев, Христо}} [[Категорија:Македонски револуционери]] [[Категорија:Дејци на ВМОРО]] [[Категорија:Луѓе од Ресен]] [[Категорија:Бугарски политичари од Македонија]] [[Категорија:Членови на Сојузот на бугарските конституциони клубови]] [[Категорија:Основачи на МРО|Татарчев Христо]] [[Категорија:Погребани на Централните софиски гробишта]] [[Категорија:Апсолвенти на Хумболтовиот универзитет]] [[Категорија:Носители на орденот „За воена заслуга“ (Бугарија)]] [[Категорија:Дејци на Привременото претставништво на поранешната Внатрешна организација]] r01ckyccdrw2d29d4p54kqb4nuuuo1x 0 13493 5641067 4970180 2026-10-06T06:17:26Z Bjankuloski06 332 5641067 wikitext text/x-wiki {{Месопотамија}} '''Асурбанипал''', '''Ашурбанипал''' или '''Сарданапал''', (владеел [[669 п.н.е.|669]] - [[627 п.н.е.]]) — последниот голем [[монарх|крал]] на стара [[Асирија]]. Познат е по тоа што бил еден од ретките кралеви во антиката кој самиот можел да чита и пишува. За време на неговата власт, асирската скулптура го достигнала својот врв (Северна палата и Југозападна палата [[Нинива]], [[Битка кај Улај]]). Кај грците тој бил познат како ''Сарданапалос''; [[Латински јазик|латинските]] и другите средновековни текстови го нарекуваат ''Sardanapalus''. Во Библијата тој е наречен ''Ас(е)напар'' или ''Оснапер'' ([[Ездра (библиска книга)|Ездра]] 4:10). За време на неговото владеење, Асирската слава не само што била видлива по воената моќ, туку и по културата и уметноста. Асурбанипал ја создал „првата систематска [[библиотека]]“ во [[Нинива]], позната како [[Асурбанипалова библиотека]], каде тој ја собрал сета [[Клинесто писмо|клинеста]] литература во тоа време. Покрај ова имало и [[архива]]. [[Таблица|Таблиците]] од Нинива претставуваат најцелосен извор за [[Сумерски јазик|сумерската]] и [[Акадски јазик|акадската]] верзија на [[Гилгамеш (еп)|Епот за Гилгамеш]]. Други збирки таблици нудат сумерско-акадски речник. Исто така тука се наоѓале и астрономски/астролошки текстови. Од сите групи на таблици, најголемата се занимава со тоа како да се препознаат предзнаци. Речиси сите денес се наоѓаат во [[Британски музеј|Британскиот музеј]] во [[Лондон]]). Асурбанипал станал принц-престолонаследник во 672, кога најстариот син на Есархадон, Син-идина-апла починал. Асурбанипал бил мошне непопуларен со дворјаноството и свештенството. Биле склучувани договори со водечките асирци, членовите на кралското семејство и странски владетели за да се обезбеди нивната лојалност кон принцот-наследник. Но само со усилбите на неговата мајка, Накија-Закуту, тој успеал да дојде на власт кога [[Есархадон]] ненадејно починал за време на неговиот египетски поход во 669. Раниот дел од Асурбанипаловото владеење, какоо и кај највеќето асирски кралеви, бил пол со воени конфликти. Тој завојувал со својот брат [[Шамаш-шум-укин]], кој бил назначен за крал на [[Вавилон]], и кој се бунтувал против него. Кралот на Вавилон бил во коалиција со голем број на луѓе од јужна [[Месопотамија]] (исто така и Египет). На крајот, Асурбанипал повторно го освоил Вавилон, и коалицијата се растурила. Тојисто така го задушил востанието во [[Историја на Стар Египет|Египет]] и го освоил [[Еламско царство|Елам]], срамнувајќи го со земја гланиот град, [[Суза]]. Тој исто така освоил голем дел од арапските територии. По поразот на вавилонската коалиција, во неговата 22-ра година, Асурбанипал го назначил [[Кандалану]] за марионетски крал на Вавилон. Меѓутоа, постојат некои докази дека Асурбанипал и Кандалану се впрочем еден ист човек т.е. дека Асурбанипал само решил да избере некое измислено име при неговата власт во Вавилон. За време на поселдната декада од неговото владеење, Асирија живеела во мир, но истата почнала сериозно да опаѓа. Документацијата од овој период е многу оскудна, па затоа дури и годината на неговата смрт не ни е позната. По смртта на Асурбанипал, неговите синови почнале жестоко да се борат аз престолот. Меѓу соперниците се вбројувале [[Асур-етил-илани]], [[Синшаришкун|Син-шар-ишкун]] и [[Син-шуму-лишир]], кои веројатно биле негови синови, и новиот крал на Вавилон потоа, [[Набополасар]]. Асурбанипал е еден од најпопуларните асирски кралеви, и неговото име често се дава на момчиња во рамките на асирските заедници. ==Асурбанипал како тема во уметноста== * „Ashurbanipal killing a wounded lion“ - песна на полскиот поет [[Тадеуш Ружевич]].<ref>Tadeuš Ruževič, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg / Čigoja štampa, 2013, стр. 263-264.</ref> {{start box}} {{succession box|title=[[Крал на Асирија]]|before=[[Есархадон]]|after=[[Асур-етил-илани]]|years=669–627 п.н.е.}} {{end box}} == Поврзано == * [[Асурбанипалова библиотека]] == Надворешни врски == * [http://pw1.netcom.com/~aldawood/ashur.htm Великиот Асурбанипал] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060208135302/http://pw1.netcom.com/~aldawood/ashur.htm |date=2006-02-08 }} * [http://web.utk.edu/~giles/ Библиотеката на крал Асурбанипал] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080709060655/http://web.utk.edu/~giles/ |date=2008-07-09 }} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Асирски кралеви]] [[Категорија:Несигурна година на раѓање]] 4aupogucklkx1rqja09gdkpvj2zgcbl 0 20001 5641206 3370407 2026-10-06T09:30:40Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Математичка статистика]] → [[Категорија:Статистичка теорија]] 5641206 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} '''Математичката статистика''' се користи со [[теорија на веројатност|теоријата на веројатност]] и други гранки на [[математика]]та за изучување на [[статистика]] од чисто математички агол. Математичка статистика е предмет на [[математика]]та кој се занимава со здобивање со информации од податоци. Во практиката [[податок|податоците]] често содржат извесна [[случајност]] или [[неизвесност]]. Ститистиката се справува со ваквите податоци со користење на [[теорија на веројатност|теоријата на веројатност]].<br />Статистиката се дели на: * [[описна статистика]]: делот на математичката статистика кој ги опишува податоците, т.е. кој ги резимира податоците и нивните типични особености. * [[инференцијална статистика]]: делот на математичката статистика кој извлекува заклучоци од податоците, т.е. проверува дали податоците исполнуваат извесен услов и дава гаранции воочи дадената неизвесност. Математичката ститистика претставува теоретска основа за многу методи на [[применета статистика|применетата статистика]]. == Навод == * Borovkov, A. A. (1999). ''Mathematical Statistics''. Taylor & Francis. {{Mathematics-footer}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Статистичка теорија| ]] [[Категорија:Осигурителна математика|Статистика]] 514kamy6djnp5n50hlq6j4v55wstu2f 0 27754 5640781 5626493 2026-10-05T12:31:42Z Nikola Andonoski 58092 5640781 wikitext text/x-wiki {{внимание}}{{Инфокутија за личност | име = Димитар Илиевски-Мурато | портрет = Димитар Илиевски-Мурато.jpg | px = | опис = | родено-име = | роден-дата = 29 септември 1953 | роден-место = [[Битола]], [[НР Македонија]], [[ФНРЈ]] | починал-дата = {{починал на и возраст|df=yes|1989|05|10|1953|09|29}} | починал-место = [[Монт Еверест]], [[Непал]] | починал-причина = | националност = | занимање = }} '''Димитар Илиевски-Мурато''' ({{рн|29|септември|1953}}, {{роден во|Битола}} — {{пн|10|мај|1989}}, [[Монт Еверест]], [[Непал]]) — [[СР Македонија|македонски]] [[алпинист]], познат како првиот [[Македонец]] што ја има освоено највисоката планина во светот — [[Монт Еверест]]. Се искачил на [[10 мај]] [[1989]] г., по што не успеал да се врати во базниот логор и службено е воден како исчезнат. Тој е еден од најголемите алпинисти во историјата на македонскиот алпинизам и спортот воопшто. Се одликувал со фрапантна љубов кон планините и непоколеблива амбиција за соочување со најтешките предизвици. Во својата богата алпинистичка кариера се има искачено на повеќе планински врвови. Во негова чест на [[Пелистер]] е подигнато спомен-обележје. Посмртно ја има добиено наградата [[Медал за заслуги за Македонија]]. == Искачување на Монт Еверест == На [[10 мај]] [[1989]] година Димитар Илиевски - Мурато, како член на [[Македонска алпинистичка хималајска експедиција „Еверест ’89“|Македонската алпинистичка хималајска експедиција „Еверест ’89“]] се искачи на највисокиот врв на светот [[Монт Еверест]] на [[Хималаи]]те, за првпат развиорувајќи го македонското знаме. Искачувањето е направено од непалската страна преку [[ледолом]]от Кумбу во стил кој стана класичен и прифатен од сите експедиции кои го качуваат врвот од оваа страна. Базниот логор се поставува на [[морена|морените]] под ледоломот на височина од 5 370 m н.в. до 5 500 m н.в.. Патот кон врвот се протега низ ледоломот Кумбу, потоа долината на тишината, падината под врвот [[Лоце]] и јужното седло, а вдолж него се поставуваат четири висински логори. Првиот висински логор е на височина од околу 6100 м, вториот е под Лоце на височина од 6 200 m н.в., третиот на самата Лоце на 7 300 m н.в. и последниот на Јужното седло на околу 8 000 m н.в. Заедно со Диме на врвот во истиот ден се искачија и словенечкиот алпинист [[Виктор Грошељ]], хрватскиот алпинист [[Стипе Божиќ]] и шерпасите Сонам и Аџива. Во четвртиот висински логор се наоѓал македонскиот алпинист [[Борче Јовчевски]] кој заедно со Диме бил во јуришната екипа која тргнала кон врвот, но поради тесни обувки добил смрзнатини и бил приморан да остане во шаторот на височина од 8 000 m н.в. Искачувањето до врвот траело околу 15 часа во услови на длабок снег. На врвот Диме и Стипе се задржале околу еден час. На симнување од врвот Диме останал најверојатно на височина од 8 200 m н.в. Причината за неговата смрт не е разјаснета до денес бидејќи за целото време на искачувањето и симнувањето бил во одлична состојба, честопати пртејќи патека во снегот и пред шерпасите. Се претпоставува дека застанувајќи за кратко на 8200 метри за да го почека Стипе, кој бил зад него и имал проблеми со светилката, Диме заспал. Димитар Илиевски е првиот Македонец кој се има искачено на Монт Еверест и долго време бил единствениот Македонец кој се има искачено на врв повисок од 8000 метри. Есента 2005 година во организација на комитетот на експедицијата и Македонската алпинистичка асоцијација, под базниот логор на Еверест е изграден споменик во чест на Димитар Илиевски. Водач на Македонската алпинистичка експедиција на Монт Еверест беше [[Јован Попоски - Јове]]. == Други алпинистички успеси == Покрај искачувањето на Монт Еверест во 1989 година, Диме се има искачено на голем број врвови во Македонија, на Балканот, во Алпите. Меѓу другото се има искачено на [[Монблан]] (на 25. VII 1979 год. и 20. VIII 1981 год.), и поголем број врвови со алпинистички приоди во масивот на Монблан, потоа [[Матерхорн]] (на 14. VIII 1981 год.) со Ѓорѓи Костовски, Благојче Лазаров и Мирко Костовски; врвот [[Дифур|Дуфур]] на [[Монте Роза]] (на 17. VIII 1981 год.), [[Гросглокнер]], [[Мармолада]] и значителен број врвови на [[Доломити]]те. Во рамките на [[Македонската Алпинистичка експедиција „Анди '82“|Македонската алпинистичка експедиција „Анди ’82“]] тринаесет од вкупно петнаесет членови го искачија источниот гребен на [[Уаскаран]] (6768м) во Јужна Америка. Димитар Илиевски покрај тоа заедно со Благојче Лазаров, Слободан Јовановски и Ѓорѓи Костовски го искачи и Северниот врв. Во 1982 година се искачи на Уаскаран и тоа и на северниот и на Јужниот врв, како и на [[Чопикалки]]. Во 1984 година како дел од [[Македонска Алпинистичка Експедиција „Памир '84“]] се искачил на [[Врвот на Комунизмот]] во [[Памир]]. Во 1986 година во состав на Македонска алпинистичка хималајска експедиција „Манаслу '88“ заедно со [[Слободан Јованоски]] и [[Борче Јовчевски]] стигна до 7500 м.н.в.. при првото повторување на Полската насока во опасната источна стена на Манаслу (8167 m н.в..) по излегување на Јужното седло, во рамките на [[Македонска Алпинистичка Хималајска Eкспедиција „Манаслу '88“|Првата Македонска Алпинистичка Хималајска Eкспедиција „Манаслу '86“]]. [[Податотека:Bale i Dime na Matterhorn, 14. VIII 1981 god..jpg|алт=|мини|На врвот Матерхорн, 14. VIII 1981 година. Од лево кон десно: Мирко Костовски, [[Димитар Илиевски-Мурато|Димитар Илиевски]].]] [[Податотека:Димитар Илиeвски.jpg|алт=Димитар Илиeвски|мини|[[Димитар Илиевски-Мурато|Димитар Илиeвски]]]] [[Податотека:Димитар Илиевcки.jpg|алт=Димитар Илиевcки|мини|[[Димитар Илиевски-Мурато|Димитар Илиевcки]]]] [[Податотека:Борче Јовчевски и Димитар Илиевски во шатор..jpg|алт=Борче Јовчевски и Димитар Илиевски во шатор|мини|[[Борче Јовчевски]] и [[Димитар Илиевски-Мурато|Димитар Илиевски]] во шатор.]] [[Податотека:Димитар Илиевски.png|алт=Димитар Илиевски|мини|[[Димитар Илиевски-Мурато|Димитар Илиевски]]]] Покрај големиот број тешки алпинистички искачувања во [[Алпи]]те, тој е автор на голем број првенствени насоки на Матка, Солунска Глава, Демир Капија, карпите околу Прилеп, на [[Пелистер]], на [[Проклетие]], на [[Вихрен]] и уште многу други планински масиви. [[Податотека:Борче Јовчевски, Слободан Јованоски и Димитар Илиевски на Матка..jpg|алт=Борче Јовчевски, Слободан Јованоски и Димитар Илиевски на Матка.|мини|[[Борче Јовчевски]], [[Слободан Јованоски]] и [[Димитар Илиевски-Мурато|Димитар Илиевски]] на Матка.]] [[Податотека:Jove i Dime vo Demir Kapija.jpg|алт=Јован Попоски и Димитар Илиевски (десно) на врвот на карпите во Демиркаписката клисура, по алпинистички искачувања како тренинзи за подготовките на Македонските алпинистички хималајски експедиции, 1980-тите години.|мини|[[Јован Попоски-Јове|Јован Попоски]] (лево) и [[Димитар Илиевски-Мурато|Димитар Илиевски]] (десно) на врвот на карпите во Демиркаписката клисура, по алпинистички искачувања како тренинзи за подготовките на Македонските алпинистички хималајски експедиции, 1980-тите години.]] == Напори за враќање на телото == [[Податотека:Memorial of Murato on Pelister.JPG|мини|десно|250п|Споменик на [[Димитар Илиевски-Мурато|Димитар Илиевски]] на [[Пелистер]]]] Во [[1998]] година се организираше алпинистичка експедиција во организација на [[Македонска алпинистичка асоцијација|Македонската алпинистичка асоцијација]] и [[Македонски олимписки комитет|Македонскиот олимписки комитет]] со цел да се симне телото на Диме од планината и согласно со [[непал]]ските закони телото со свечена церемонија да биде запалено под базниот логор, и урната со пепелта да се донесе во Македонија и да се постави во музеј соба направена за овој македонски великан. Македонската експедиција требаше да делува како составен дел од Меѓународната експедиција за чистење на Монт Еверест која имаше за цел чистење на планината и симнување на телата на загинатите алпинисти. Експедицијата не се реализира поради настанати административни пречки со непалската влада пред самиот нејзин почеток. Но, идејата за симнување на телото на Диме не е напуштена, бидејќи се смета дека е позната точната локација на неговото тело. == Награди и одликувања == За своите достигнувања, Диме Илиевски е одликуван со голем број награди и признанија меѓу кои и наградата „[[11 Октомври (награда)|11 Октомври]]“ како и наградата Cпортист на годината за [[1989]] година. Од страна на Македонскиот олимписки комитет Диме е прогласен за „Великан на спортот“. * „4-ти ноември“, денот на ослободувањето на Битола, 1979 година * Златни значки на Планинарскиот сојуз на Македонија за 1980, 1982 и 1984 година * Орден „Заслуги за народ со сребрена ѕвезда“, 1984 * Спортист на годината на Битола, 1984 и 1989 * „25-ти Мај“, 1989 * Спортист на годината на Македонија за 1989 г. * Признание за учество во експедицијата Мт. Еверест 1989, Собрание на град Скопје * Македонски спортски великан 1989, Македонски Олимписки Комитет * Орден „Заслуги за народ со златна ѕвезда“, 1989 * „11-ти Октомври“, 1990 * Признание „Подвиг на векот“, Општина Битола, 1999 * Спортист на годината 1999 и спортист на 20-ти век, весник „Скок“ * Златна плакета „Спортист на столетието“, 1999, Сојуз на спортови на Битола, Во [[февруари]] [[2008]], заедно со [[Глигор Делев]], вториот Македонец што се искачи на Монт Еверест, Димитар Илиевски е посмртно одликуван од тогашниот претседател [[Бранко Црвенковски]] со [[Медал за заслуги за Македонија]]. == Надворешни врски == * [http://www.dimitarilievski-murato.com/ Портал посветен на Димитар Илиевски - Мурато] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140517075947/http://dimitarilievski-murato.com/ |date=2014-05-17 }} * [http://alpinizam.org/lit/drugi/dime.htm Биографија за Димитар Илиевски - Мурато] — alpinizam.org * [http://www.alpinizammkd.org/AktivnostiIzvestaj.htm „10 мај еден од најголемите денови во историјата на македонскиот алпинизам“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070629171503/http://www.alpinizammkd.org/AktivnostiIzvestaj.htm |date=2007-06-29 }} — alpinizammkd.org * [http://217.16.70.245/?pBroj=1353&stID=3716&pR=17 Миодраг Мицковиќ „Тајната остана во вечната гробница под Монт Еверест“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070926231833/http://217.16.70.245/?pBroj=1353&stID=3716&pR=17 |date=2007-09-26 }} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Илиевски, Димитар-Мурато}} [[Категорија:Македонски планинари]] [[Категорија:Носители на Медалот за заслуги за Македонија]] [[Категорија:Македонски истражувачи]] [[Категорија:Планинари загинати на Монт Еверест]] [[Категорија:Македонски Власи]] rn4beusznb4lcpo0joie6mitizox0yi 0 34708 5641066 4893796 2026-10-06T06:17:04Z Bjankuloski06 332 5641066 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за светец |name=Архангел Урил |feast_day=8 ноември ([[Источно христијанство]]), 29 септември ([[Западното христијанство]]) |venerated_in=[[Јудаизам]], [[Православна црква]], [[Древноисточни цркви]], [[Англиканска заедница]], [[Источнокатоличка црква]] |image=Icon of Saint Uriel the Archangel.jpg |imagesize= |caption=Икона на Архангел Урил |titles=Архангел |attributes=[[Огнен меч]], сончев диск, оган во дланката на раката, книга |patronage=Поезија, уметност |major_shrine= |suppressed_date= |issues= }} '''Урил''' ('''אוּרִיאֵל''' „Светлина [[Ил (бог)|Божја]]“) е еден од [[архангел]]ите по [[рабин]]ските преданија, како и по извесни [[Христијанство|христијански]] преданија. Ангелите споменати во [[Хебрејска Библија|хебрејската Библија]] не се именувани. Се смета дека поединечните имиња на ангелите се донесени од евреите од Вавилон. Од седумте ангели од еврејската ангелологија, во писанијата по име споменати се само [[Архангел Гаврил|Гаврил]], [[Архангел Михаил|Михаил]] и [[Архангел Рафаил|Рафаил]], па така полека станале [[Библиски канон|канонски]]. [[Податотека:Fresco of Archangel Uriel.jpg|thumb|left|200px|Архангел Урил на фреска]] Кога се додава четврт ангел, за претставување на четирите страни на светот, Ова е обично Урил (''Jewish Encyclopedia''). Христијанските гностици исто така го даваат како четврт (под името [[Хануил]]), од [[Грегориј Велики]], а и во ангелологијата на [[Псевдо-Дионис]]. Урил е третиот ангел наведен во ''[[Соломонов Завет|СоломоНовиот завет]]'', а четвртиот е Саврил. Урил го среќаваме и во ''[[2 Ездра|Втората книга на Есдра]]'', [[апокриф]]ен додаток на [[апокалиптична книжевност|апокалиптичната книжевност]] кон ''[[Есдра]]'', во кој пророкот [[Ездра]] му поставува низа прашања на Бога, а тој го праќа Урил за да го подучува. Според Окткровението на Ездра, ангелите кои ќе владеат на крајот на светот се Михаил, Гаврил, Урил, Рафаил, Гавутелон, Вевур, Зевулеон, Акер, Арфугитон. Последниве петмина се јавуваат само тука и на ниедно друго дело. Урил се смета за [[херувим]] и ангелот на покајанието<ref>[[Адамова книга]]</ref>. „Тој стои на портата на Рајот со [[огнен меч]]“ <ref>Abbot Anscar Vonier, 1964. 'The Teaching of the Catholic Church'</ref> или како ангелот кој „надгледува громови и ужас.“<ref>1 Енох?</ref> Во ''[[Петрова апокалипса]]'' тој се јавува како ангелот на покајанието, кој графички е претставен како безмилосен како било кој деном. Во ''[[Животот на Адам и Ева]]'', Урил се смета за духот (т.е. еден од херувимите) во третата глава на Битието. Се смета дека бил еден од ангелите кои погонал да се закопаат Адам и Авел во Рајот. Извирајќи од средновековните еврејски преданија, Урил станал и ангелот на денот недела (''Jewish Encyclopedia''), ангелот на поезијата, е еден од Светите [[Сефира (Кабала)|сефири]]. Урил бил оној што се борел со [[Јаков]] кај [[Фануил]] и тој е прикажан како уништувачот на домаќините на Сенахирим. Во современата и само маргинално христијанска [[ангелологија]], за Урил се вели дека е [[серафим]], [[херувим]], намесник на сонцето, светлина Божја, ангел на Божественото присутност, претседавач над Тартар (пеколот), архангел на спасението, и во подоцнежни писанија, поистоветуван со [[Фануил (архангел)|Фануил]] „лик Божји“. Често е прикажан како носи книга или папирусна ролна која ја претставува мудроста. Урил е и покровител на уметноста. [[Податотека:uril.jpg|thumb|left|250px|Архангел Урил на мозаик, Италија]] На Римскиот собор во 745, [[Папа Захариј|папата Св. Захариј]], намеравал да го разјасни црковното учење на тема ангели и да ја спречи тенденцијата кон богослужение на ангели, ја осудил опсесијата со ангелски интервенции и ангелопоклонството, но ја потврдил и одобрил практиката на почитување на ангели. Овој синод исфрлил многу имиња на ангели од списокот на оние кои можат да се почитуваат во Римската црква, меѓу кои и Урил. Така останало дозволено само почитување на архангелите споменати во признаениот католички канон: Михаил, Гаврил и Рафаил. Во првата половина на [[XI век]], следбениците на т.н. дуалистичкиот ерес [[Богомилство]] правеле ритуали за повикување на Урил. Во ''[[Златна легенда]]'', Урил е еден од ангелите на планетите - ангел на Марс. Како таков споменат е и на други места. Веројатно највисоката функција на Урил е Ангел на присутноста, Кнез на присутноста, Ангел на ликот, Ангел на осветувањето, Ангел на славата. Кнез на присутноста е ангел кому му е дозволено да биде во Божја присутност. Писмено, наоѓаме соопемнување на ангел на присутноста во [[Книга на пророк Исаија|Исаија]] 63:9 — <blockquote>''Во сите нивни тешкотии Тој ги сожалуваше, и Ангел на Неговата присутност ги избавуваше; поради Својата љубов и сомилост, Самиот ги откупи, ги дигна и ги носеше во сите дни на древноста.''</blockquote> == Белешки == {{reflist}} == Поврзано == {{portalpar|Светци}} * [[Ангел]] * [[Архангел]] * [[Седум архангели]] {{Архангели}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Урил}} [[Категорија:Ангели во христијанството]] [[Категорија:Архангели]] [[Категорија:Англикански светци]] [[Категорија:Христијанска митологија]] [[Категорија:Православни светци]] [[Категорија:Хебрејска Библија]] [[Категорија:Светци од Стариот завет]] [[Категорија:Древноисточни светци]] [[Категорија:Источнокатолички светци]] mck71ya0tqbj47xrqjq9bt382crvld2 0 34941 5640939 5640412 2026-10-05T20:05:19Z Bjankuloski06 332 5640939 wikitext text/x-wiki {{внимание}} {{Без извори|датум=ноември 2009}} '''Сарџо Караџа Брадина''' ([[1778]] - [[1889]]) — еден од тројцата најмоќни и најбогати селски сточари и големопоседници во [[Мијачија]]та кои живееле кон крајот на XVIII и во XIX век. Покрај него, кој бил од Тресонче, носители на целокупниот развој на Бистра биле и галичанецот [[Томо Томоски (преродбеник)|Томо Томоски]] и лазоровецот [[Ѓурчин Кокале]] (Кокалески). Сарџо кој бил своевиден куриозитет во Мијачијата, живеел цели 111 години, а неговиот работен век престанал кога навршил 95 години и престанал да биде ангажиран со своите внуци и синови по Бистра планина и по [[Егејска Македонија]] во грижата за многуилјадните стада, во времето кога тие нараснале на преку 20.000 овци и 300 коњи. Тогаш исклучително му се посветил на попречувањето на фанариотското и патријаршиското духовно влијание во Мијачијата во тесна соработка со неговите побратими Ѓурчин и Тодор. Останал запаметен и по покрстувањето на исламизираните Мијаци од Река и од селата на Бистра што го вршел пред целиот народ. Поради таа активност Сарџо десет години од својот живот ги поминал во затвор во градот Призрен на Косово. Куќата на Брадиновци ја викале „Кулата“ и се наоѓала во месноста „Речишче“. Тоа всушност била пространа изба со бројни пондила за дваесетина коњи и друга крупна стока во долниот дел, а на горниот кат се одвивал семејниот живот. Во долниот дел на куќата постоел а и тајна чешма за која малкумина во селото знаеле, а била наменета за времиња кога Сарџо и неговиот род биле со денови сардисувани од качачки банди. Во горниот дел од Кулата над пондилата се наоѓал голем чардак со многу дрвени прозорци без стакло, кои ноќно време се затворале со дрвени кепенци. Целата куќа била оградена со висока ѕидана ограда и чувана од кучиња шарпланинци кои на долги синџири постојано ја варделе Кулата на стопанот. Сарџо повеќепати се пресметувал со разбојници, а двапати бил и ранет. За неговата храброст и подвизи се пренесувале и легенди во кои се раскажувало како се пресметувал со качаците, многупати бркајќи ги со стап или фрлајќи ги низ пенџере! Познато е дека во 1860 година разбојници ги убиле неговиот дваесет и петгодишен син Трене, син му Смиле, внукот Дамјан и синот на селскиот поп Арсение Брадина и Аврам Брадина, а ранети биле неколку жени. Во тој напад во главата бил ранет и Сарџо, од што долги години подоцна страдал од силни главоболки. 'Градител на цркви и училишта' Особено е важен податокот кој говори дека тој во 1852 година со лично залагање и со свои средства го отворил првото основно училиште во Мијачијата, петнаесет години пред постројувањето на едно такво училиште во Галичник. На тресончани им велел оти во книгата се крие најважната ука на светот и оти без писменост не можат да се надеваат на посреќен живот. Ги учел да бидат чисти, стокмени и да не пијат. Секому во селото кој сакал да формира свое семејство парично му помагал, а даденото честопати не го барал назад. Со годините станал еден од најбогатите и највлијателните ќеаи во т.н. „Деборска держава“ и станал апсолутен господар на Тресонче. Како сведок на неговиот живот до ден денеска останал главниот селски црковен храм „Свети Петар и Павле“. Имено, Сарџо Брадина целосно материјално ја помогнал изградбата на тој храм и станал негов доживотен ктитор. Црквата била изградена на местото каде од порано постоело мало дрвено храмче со истото име. Кој сака и денеска над влезната црковна порта на Ленишча може да прочита: „Свјати Апостол Павле во славоју божја и Свјати Апостол Петар црква суградисја како свјати храм во лета од Христа 1844 месеца јулија 14 ден втом уже времја обрјатише сја кира Сарџа ктитора Брадиноски с попи Митре Јодроски и Сиљан Петроски свјати православни Тресончани - христијански зограф Дичо Крстевич написа живопис лета од Христа месеца маја 27 ден 1849“. Текст со слична содржина има и над влезната врата во самиот храм. Во првата половина од XIX век доста силно било настојувањето на грчките [[фанариоти]] да го прошират црковното грчко влијание во Мала Река. Таа улога ревносно ја вршел грчкиот владика во Дебарската епархија Мелетије, кој поради тоа дошол во судир со тројцата селски главатари од Тресонче, Лазарополе и Галичник, Сарџо, Ѓурчин и Тодор. Тројцата го претставувале неподеленото мислење на селаните од ови три села кои решиле да не дозволат богослужби на грчки јазик во селските храмови, а само богослужби на старословенски измешан со македонски мијачки говор. Особено е значен податокот оти Сарџо Брадина е најзаслужниот што Тресонче од турскиот султан Махмуд II добило статус на дервенџиско село. Дервенџиско село е село кое има право да поседува оружје и да внимава на важните планински патишта кои ги поврзуваат градските центри. Тресонче го чувало мошне важниот планински пат Кичево-Дебар по кој транзитирал турскиот аскер, но и доста значајни сточарски, земјоделски, текстилни и други производи. Статусот на дервенџиско село значело и поголема сигурност на тресончани од нападите од качачките банди од Албанија. Сепак, мора да се спомене дека некои селани таквата привилегија и ја злоупотребиле, вршејќи грабежи низ другите села. Во однос на црковното значење на Сарџо, освен што бил ктитор на тресонечкиот централен храм, тој се јавил и како обновител на разурнатиот манастир „Света Богородица Пречиста“ во околината на Кичево, кого според записите на Кузман Смилески - Брадина во неговата книга „Антологија на мијачките великани“, го запалиле грчките фанариоти. Сарџо вложил големи материјални и парични средства за негово повторно градење, а од селото Росоки, кое се наоѓа близу до Тресонче, со своите коњи носел товари камен - бигор, а како надомест, на росочани им биле давани на бесплатно користење пасиштата од атарите на Тресонче и Лазарополе. Запишано е дека тој на манасторот му дарувал и голем број книги. Во тоа Брадина добил голема помош и од Ѓурчин Кокале и од некој хаџи Василко од Галичник. Поради ова, кога подоцна Сарџо починал, камбаните на манастирот биеле три дена. Ваквиот однос на долгогодишниот тресонечки главатар се должел на фактот што тој уште од дете се стекнал со чисти верски православни чувства, особено заради тоа што уште од дете го испратиле да учи во манастирот „Свети Јован Бигорски“. Тој во текот на животот имал добро односи и со исламизираните Мијаци, кои денеска ги викаат Торбеши, а живеат по течението на Радика. Црковната активност Православната воцрковеност на Сарџо Брадина била главна причина поради која тоа за целиот негов 111-годишен живот редовно го посетувал прилепскиот манастир Трескавец. Но, тој имал обичај на манастирската [[обител]] да и носи злато, демек за откуп на гревовите. Ваквата почит и приврзаност на Сарџо со Трескавец се толкува и со фактот што според некои записи, атарот на Тресонче всушност бил под патронат на Трескавец и оти името на селото се поврзува со името на тој прилепски манастир. Ова тврдење сепак, сè уште останува недоистражено. Црковната активност на Сарџо Брадина се споменува и во случајот кога во втората половина на XIX век во Галичник се доселиле голем број муслимани од Долна Река - Дебарско и побарале да работат на имотите на богатите галичани. Галичкиот главатар [[Томо Томоски (преродбеник)|Тодор Томоски]] се согласил на тоа, но под услов да се вратат во православната хрис това вера, со што тие се согласиле. Ѓурчин и Сарџо тоа го правеле на поинаков начин, односно тие своите ќерки ги мажеле за Мијаци муслимани, под услов младоженците да се вратат во старата вера. За таа цел во маалото Врлевци во Тресонче, Брадина поставил голем крст од бигор кој и ден денеска постои и на тоа место јавно пред сите селани, муслиманите му се враќале на православието. Познато е дека тој на ваков начин ги омажил ќерките Злата и Невена, едната од нив во семејството Рамчовци од маалото Јодровци, а другата во родот Кадиевци. Ваквата постапка на Сарџо ја следеле и другите села, па затоа на повеќе места низ Мала Река и ден денеска достојуваат големи крстови поставени на истакнати места. Поради ваквата активност, но и поради отворената борба за зачувување на старословенскиот јазик во црковните литургии, тресонечкиот главатар доживувал и многу непријатности. Забележани се два случаја кога завршил во дебарскиот затвор, од каде бил пуштан по интервенциите на неговите работни пријатели дебрани, меѓу кои имало и Албанци католици. Најтешкото затворање му се случило во Призрен, каде останал цели десет години. Ова заточение било катастрофално за него, за неговото семејство и за целото Тресонче. Но, за тоа подолу во овој текст. Доста интересна информација од неговата фамилија е дека еден од неговите правнуци, етнологот д-р Томо Смиљаниќ - Брадина, кој напишал многу книги за Мијаците, во 1921 бил примен во масонската ложа „Вардар“, а зад себе го влечел и епитетот „антикомунист“. Стекнување на богатството Во времето на Сарџо Брадина Тресонче имало над 80.000 овци (од кои околу 20.000 биле негови, имал и над 300 коњи), а селото броело околу 1.500 жители, од кои најголемиот број се занимавале со сточарство. Како успеал Сарџо да стане еден од најголемите луѓе во западна Македонија? По описменувањето во "Свети Јован Бигорски", Сарџо Брадина од својот татко Ѓорѓија Караџа добил дел од неговото богатство, стекнато како сточар. Златото кое го оставил таткото, тој го поделил со н еговите браќа, Шчерјо, Исо, Косто (овие заминале да живеат во Србија), и со Марко (овој заминал во Бугарија). Последниот брат, Арсо се замонашил. Единствено Сарџо останал во Тресонче и продолжил да се занимава со сточарство, за подоцна да создаде еден од најголемите сточарски региони каде произведувал и извезувал [[млеко]], [[сирење]], [[урда]], [[кашкавал]], [[волна]], [[кожа]], [[маст]], [[месо]] и жива стока. Волната ја извезувал во Прилеп, кожата во Охрид на семејството Робевци, а кашкавалот и сирењето преку Елбасан и Солун ги извезувал во Каиро, Египет, каде бил поврзан со некои галичани. Уште откако во првите години продолжил да ја презема целата работа од татка си, најтешко било катагодишното пренесување на стадата овци од Бистра во Егејска Македонија во областа на денешна Лариса. Пренесувањата треле околу еден месец, почнувајќи најчесто во септември. Патот бил долг околу 250 километри, а водел прекукичевско, прилепско, низ Пелагонија и Кожуф планина, а понекогаш и низ гевгелиско и солунско. За таа цел биле потребни голем број коњи, а познато е дека Сарџо достигнал имот до 300 коња. На патот кон Егејска Македонија Брадина стадата ги групирал од групи по 500 овци, кои ги варделе двајца овчари, неколку коњи и кучиња шарпланинци. Патувањата ги изведувал етапно со добро организирани движења под контрола на сејмени (чувари), кои била скапо платени да обезбедат сигурен премин на стадата до крајната цел. Но, честопати се случувале судири со разбојнички качачки банди кои успевале да грабнат дел од стадата и да ги однесат во Албанија каде им ги продавале на турските чифлик-сајбии. Затоа Сарџо најчесто пред стадата да поминат низ некоја опасна област, испраќал „чистачи на патот“ кои честопати се судирале со разбојници, а при таквите судири имало и жртви. Тој долго време го користел тој начин на заштита, односно сè додека на се стекнал со авторитет кај непријателите, кои неговите овци ги распознавале во втиснатата буква „Џ“ на десната страна од грбот на секоја од нив. Запишано е дека сарџо за секое префрлање на стадата кон Егеј најмувал по околу 30 сејмени, најчесто припадници на некои други разбојнички банди. Кога ќе се стигнело до одредиштето во Долна Земја (така Мијаците ја викале Егејска Македонија) се јавувале нови проблеми. Тогаш требало да се најдат средства овците да имаат со што да се прехранат за време на зимата, која во тие области била поблага. Прехранувањето на овците за време на јагнењето (декември, јануари) се сметало за критичен период и тогаш никој од вработените не спиел. Тоа бил периодот кога Сарџо се радувал поради зголемувањето на стадото или тажел поради загубите. Се случувало за една вечер да се родат и до 500 јагниња. Поради големата посветеност на работата на неговите работници Сарџо Брадина обезбедувал да има малку загуби што придонело неговото богатство да почне да се зголемува. Зголемените стада во Тресонче се враќале на пролет во април или мај, кога со коњи натоварени со шеќер, сол, јужно овошје, зејтин, маслинки, облека, свила и кадифе стопанот се враќал во дворот на неговата Кула и на неговите [[бачило|бачила]] на [[Бистра]]. Како што врвело времето тресончанецот се помалку се задоволувал со продавањето волна како суровина, па затоа почнал да се занимава со производство на полуфабрикати, како што биле абата и клашните, ангажирајќи ткајачки по мијачките села, но особено дебарските ткајачки работилници. Откако ќе склучел некоја зделка имал обичај да го јавне својот коњ и во придружба на двајца телохранители да замине на местата каде неговата стока се продава како краен производ и да врши наплата на долговите. Продажбата на волната значително се зголемила откако Сарџо ја искористил тресонечката притода која ја немале неговите конкуренти лазоровецот Ѓурчин Кокале и галичанецот Тодор Томоски. Имено, за волната на неговите овци да биде поконкурентна од нивната, Сарџо секогаш пред да ги стриже, овците ги капел во Тресонечка река во месноста Горна Воденица. Ги пуштал да влезат во реката од осојната страна, а излегувале од присојната за побрзо да се исушат. Ѓурчин и Тодор не можеле да го следат тој пример зашто Лазарополе и Галичник немаат река. Така волната од тресонечките овци била почиста, побела и достигнувала поголема цена. Наклеветен од фанариотите Големиот подем на Сарџо Брадина запрел во 1841 година кога дошол во отворен судир со дебарскиот фанариотски (цариградски) епископ Мелетиј. Во таа година требало да се освети новата црква во Лазарополе, "Свети Ѓорѓија", чиј ктитор бил Ѓурчин. Но, тогаш тој се разболел и го повикал Сарџо да дојде во Лазарополе и да не дозволи осветувањето да се врши на грчки јазик. Сарџо така и постапил, а епископот Мелетиј налутен заминал од селото. Според истражувањата на Кузман Смилески - Брадина, потомок на Сарџо, владиката набрзо потоа во Истанбул го обвинил Сарџо дека "кумува со Србите" и тоа се случило во времето кога Русија и Турција биле во војна. Турските власти го привеле Сарџо, а со него и други главатари од мијачките села. Сарџо бил затворен во Призрен, а неговото семејство дури по десет години успеало со подмитувања и плаќања да го извлече оттаму. Го потрошиле речиси половина од богатството. Во меѓувреме во Тресонче се разгорила Битката за испразнетото главатарско место на Сарџо. Особено се судирале ќеаите Јован Клапушина, Гаврил Стевиќ и семејството Тутиќ. Кога во селото се вратиле и мажите од родот Огненовци битката станала посурова, особено откако се дознало дека Огненовци, за кои се вели дека учествувале во руско-турската војна, убиле некој турски бег и му земале два сандака злато. Не се знае колку е тоа точно, но факт било дека Огненовци по доаѓањето во Тресонче изградиле големи куќи и му ги преземале пасиштата на Сарџо Брадина. Поради тоа, синовите на затворениот тресонечки главатар морале да изнајмуваат планински пасишта на Шар Планина што уште повеќе ја испразнило домашната каса. Ваквата ситуација во Тресонче ја искористила една качачка банда која во тие години пљачкосувала дури од Косово, па кога арамиите чуле дека Тресонче е село без главатар го извршиле најголемиот грабеж во тој историски период. Тресонче било запалено и запустено. Уништени биле и турските тапии за границите на тресонечкиот атар кои Сарџо ги зачувал уште од времето на султанот Сулејман Величествениот (1520-1566). За среќа, набрзо потоа, по митото што семејството Брадиновци го дале за Сарџо, но пред сè по објавувањето на ферманот на султанот Абдул Хамид со кој била објавена амнестија за сите затвореници во европскиот дел на Турција, Сарџо Брадина бил ослободен. Тој веќе имал 85 години и, како што останало да се зборува во Тресонче „се појавил како авет, коска и кожа сторен“. Кај султанот во Стамбол и растурањето на имотот Противниците во селото го дочекале со молк, а по неколкумесечно опоравување тресонечкиот главатар застанал на нозе. Но, тамам помислил дека ќе успее повторно да ја зацврсти положбата во селото, качачка албанска банда го убила неговиот син Трене, во кого Сарџо гледал првенец на родот. Трене бил убиен кај тресонечкото бачило Маскаревец. По ова, Брадина заминал кај неговиот долгогодишен по братим, богатиот галичанецот Тодор Томоски и заедно кинисале за Стамбол, кај новиот султан Митхад паша за да бараат помош поради безвластието во Мијачијата. По вторпат Сарџо успеал да стапи во контакт со еден владетел на големата Отоманско Царство, откако најнапред тоа го стори во времето кога султанот Махмуд II Тресонче го направил дервенџиско село за да се спаси од погромите. Се случило Тодор и Сарџо добро да се познаваат со тогашниот дебарски паша кој случајно бил личен пријател со новиот султан и кој за таа цел по нив му пратил писмо во кое напишал оти двајцата се "добри и верни царски луѓе, верни на империјата". Му однеле подароци и султанот ги примил двајцата главатари. Му раскажале за маките на Бистра и по Радика. Султанот ги ислушал и заповедал да се дозволи турскиот аскер од Битола да биде ставен на располагање за пресметка со арнаутските качачки банди. Сепак, на заминување султанот му рекол на Сарџо:„Тоа е од мене, а твојот мртов син Трене не можам да ти го оживеам“. Откако се вратиле во Македонија, Тодор заминал во Албанија да ги поврати грабнатите стада, а Сарџо се посветил на закрепнување на семејството. Во тоа време неговиот брат Арсо заминал на Света Гора Атонска и се замонашил во манастирот "Зограф", а сарџовиот внук Смиле, кој бил син на убиениот Трене, сосема успешно продолжил да ги води стадата. Сарџо Брадина повторно го вратил богатството и семејството го кренал на нозе. Повторно бил поставен за селски главатар, иако тогашната турска власт повеќе не ги признавала главатарите, но де факто, неговата моќ продолжила да игра голема улога во настаните во мијачкиот регион. Во меѓувреме му умрел побратимот Ѓурчин Кокале од Лазарополе, а некои од синовите престанале да се занимаваат со сточарство, заминале на печалба, а околу имотот настанале кавги. Единствено внукот Смиле останал верен на сточарството, а покрај тоа во Лариса отворил и голем хотел (ан), а имал планови да изгради хотели и на егејското крајбрежје. Плановите му се прекинале по неговата насилна смрт, кога исто како и неговиот татко Трене, го убиле качачки банди. Според информациите, Смиле бил поврзан со организаторите на Илинденското востание и при едно пренесување черешови топчиња над Тресонче, го предале неговите противници од селото. Убиството се случило пет години по смртта на Сарџо. Убиен бил и синот на Арсо, Дамјан. Арсо во меѓувреме се вратил од Света Гора и станал селски поп, во времето кога над Мијачијата заминувала фанариотската, а доаѓала бугарската егзархиска црковна власт. Имотот на Брадиновци по убиството на Смиле го разделиле и подоцна го запустеле поблиските и подалечните роднини. Со тоа ѝ бил ставен крај на сточарската империја на Сарџо Брадина. Смртта на Сарџо Брадина во Тресонче (1889) За смртта на Сарџо засега се знае само годината 1889, кога тој имал полни 111 години. Бил погребан на гробиштата во маалото Врлевци, а на погребот присуствувале сите свештеници од целата Мијачија. Камбаните на манастирите "Свети Јован Бигорски", "Света Богородица Пречиста" и на манастирот "„Успение на Пресвета Богородица“ - Трескавец три дена непрекинато биеле. Сарџо сакале да го погребаат во дворот на црквата „Свети Петар и Павле“ чиј ктитор бил токму тој, но откако селаните се сетиле на неговите зборови пред смртта со кои тој забранил да биде погребан во црковниот двор, зашто „не бил светител, ами обичен грешник“, таа намера била заборавена. Еден историски факт му дава уште потрагичен крај на неговиот живот. Имено, неговиот внук Мино, кому Сарџо додека бил жив му го откажал роднинството бидејќи без прашање заминал да учи во бугарската гимназија во Солун, се вратил во Тресонче и со помош на егзархиската духовна власт ги убедил тресончани да се направат нови гробишта во селото (каде и денеска се наоѓаат). Според кажувањата на тресончани, тоа било направено само за да се урне монументалниот гроб на Сарџо Брадина во маалото Врлевци, кој бил изграден од прилепски бел мермер. Мино успеал во замислата, ги преместил неколкуте селски гробишта на едно место, го разурнал гробот на Сарџо, а неговите коски ги ставил во дрвена кутија заедно со коските на другите соселани, за кои велел дека постои тврдење оти биле србомани. Така, коските на Сарџо и ден денес се наоѓаат во подрумот на малото храмче "Свети Никола" што се наоѓа на влезот од селото. „Тврдењето за некакво србоманство на Сарџо Брадина е голема заблуда и нема никаква врска со вистината“, велат денеска потомците од родот Брадиновци. Сарџо Брадина во текот на својот ретко долг живот успеал да се стекне со навистина завидна економска моќ, станувајќи еден од најбогатите луѓе во западна Македонија, станувајќи сопственик на повеќе од 80.000 овци и стотици коњи. Целиот свој живот го гледал низ призмата на христовата православна вера и неколкупати робувал поради неговите стремежи да не дозволи фанариотско духовно влијание во Мијачијата. Градел цркви, покрстувал муслимани и повторно издигнувал уништени манастири. Во Тресонче го формирал првото основно училиште на народен јазик во Мијачијата. Во негово време работел и творел најголемиот македонски и балкански зограф Дичо Крстев со кого имале одлична соработка. Регионот на Мала Река, Сарџо Брадина во еден период (најзлатната, но и најтажната ера на Мијаците) го издигнал од бедата и формирал трговски канали кои од малото Тресонче воделе кон големите метрополи на средоземјето како Каиро, Солун и Истанбул, носејќи назад текстил, храна и орудија кои во тоа време им биле познати само на големите европски градови во кои почнувал да се раѓа новиот општествен систем, капитализмот. Старите се сеќаваат дека низ селските бакалници во Тресонче можеле да се најдат и швајцарски чоколади. Со еден збор, неподелено е мислењето кај Мијаците од Мала Река и Бистра оти Сарџо Брадина, Тодор Томоски и Ѓурчин Кокале се лица достојни за световна и црковна почит за нивните дела насочени кон одбрана на црквата, ширење на православието и економско и просветителско издигнување на Македонците од Мијачијата. {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Брадина, Сарџо Караџа}} [[Категорија:Македонски стопанственици]] [[Категорија:Македонски општественици]] [[Категорија:Луѓе од Тресонче]] [[Категорија:Мијаци]] drasgg4uw5qqpzy3h018dh7wm7vpkf5 0 43781 5640953 5142799 2026-10-05T20:36:20Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:Tsjeboksary-golfen.jpg|Tsjeboksary-golfen.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Taivo|Taivo]] поради: [[:c:COM:DW|Derivative work]] of non-free content ([[:c:COM:CSD#F3|F3]]): [[:c:Co 5640953 wikitext text/x-wiki {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" ! colspan="2" align=center bgcolor="#FFDEAD" | Чувашская Республика<br />Чăваш Республики<br />''Република Чувашија''</big> {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" | align="center" width="50 %" | {{border|[[Податотека:Flag of Chuvashia.svg|150px|none|Знамето на Чувашија]]}} | align="center" width="50 %" | [[Податотека:Coat of Arms of Chuvashia.svg|none|100px|Грбот на Чувашија]] |---- | align="center" width="50 %" | Знаме | align="center" width="50 %" | Грб |} |- ! colspan="2" align="center" | [[Податотека:RussiaChuvashia2007-07.png|200px|center|Положна во Русија]] |- |----- valign="top" |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Држава]]: || [[Русија]] |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Федерални окрузи во Русија|Федерален округ]]: || [[Приволшки федерален округ|Приволшки]] |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Површина]]: || 18.340&nbsp;км² |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Население]]: || 1.292.236 ''<small>(2006.)</small>'' |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Главен град]]: || [[Чебоксари]] |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Густина на население]]: || 21 жит./км² |----- bgcolor="#FFFFFF" |} [[Податотека:Map chuvashia.png|thumb|десно|250п|Карта на Чувашија]] '''Чувашија''' ([[руски јазик|рус]]. -''Чувашская Республика'', [[Чувашки јазик|чувашки]] -''Чăваш Республики'') е автономна република во составот на [[Русија|Руската Федерација]]. Главен град е индустрискиот центар [[Чебоксари]], кој има 453.700 жителии и се наоѓа на реката [[Волга]]. Втор град по големина е [[Новочебоксарск]]. == Географија == Чувашија е сместена во централниот дел на [[Европска Русија]], во срцето на [[Волга]] - [[Вјатка]] регионот, помеѓу [[Нижни Новгород]] и [[Казан]]. На север и запад се граничи со Волга, со [[Мариј Ел]] на север и Нижни Новгород областа на запад. На југ границите се со [[Мордовија]] и [[Уљјановска област|Уљјановската област]], и на исток со [[Татарстан]]. === Часовен појас === [[Податотека:Map of Russia - Moscow time zone.svg|left|75px]] Чувашија е сместена во [[Московско време|московскиот часовен појас]] (MSK/MSD). [[Coordinated Universal Time|UTC]] со разлика од +0300&nbsp;(MSK)/+0400&nbsp;(MSD). <div style="clear:left"></div> === Природни богатства === Чувашија има ресурси како: [[гипс]], [[песок]], [[триполи (минерал)|триполи]] [[глина]], и [[тресет]]. === Клима === Во Чувашија влијание има континенталната клима. Просечните температури се од −13&nbsp;°C во јануари до 19&nbsp;°C во јули. Просечните врнежи од дожд се околу 500&nbsp;mm. == Демографија == * '''Популација''' Според пописот во 2002, вкупното население во Чувашија изнесува was&nbsp;1,346,300. 794,800, или 60.9% живеат во урбани предели. 510,200, или 39.1% живеат во рурални предели. * '''Наталитет''' (2005) ** ''Раѓања'': 13,133 (10.1) ** ''Умирања'': 19,682 (15.2) * '''Етнички групи''' Според пописот во [[2002]] етничките [[Чуваши]] се 67.7% од вкупната популација. Други групи се [[Руси]] (26.5%), [[Татари]] (2.8%), [[Мордовијци]] (1.2%), [[Украинци]] (0.5%), и други кои се помалку од 0,5 %. {| class="wikitable" |- ! ! попис 1926 ! попис 1939 ! попис 1959 ! попис 1970 ! попис 1979 ! попис 1989 ! попис 2002 |- | [[Чуваши]] | 667,695 (74.6%) | 777,202 (72.2%) | 770,351 (70.2%) | 856,246 (70.0%) | 887,738 (68.4%) | 906,922 (67.8%) | 889,268 (67.7%) |- | [[Руси]] | 178,890 (20.0%) | 241,386 (22.4%) | 263,692 (24.0%) | 299,241 (24.5%) | 338,150 (26.0%) | 357,120 (26.7%) | 348,515 (26.5%) |- | [[Татари]] | 22,635 (2.5%) | 29,007 (2.7%) | 31,357 (2.9%) | 36,217 (3.0%) | 37,573 (2.9%) | 35,689 (2.7%) | 36,379 (2.8%) |- | [[Мордовијци]] | 23,958 (2.7%) | 22,512 (2.1%) | 23,863 (2.2%) | 21,041 (1.7%) | 20,276 (1.6%) | 18,686 (1.4%) | 15,993 (1.2%) |- | [[Украинци]] | 149 (0.0%) | 3,629 (0.3%) | 3,837 (0.3%) | 4,487 (0.4%) | 6,122 (0.5%) | 7,302 (0.5%) | 6,422 (0.5%) |- | Други | 1,152 (0.1%) | 3,074 (0.3%) | 4,759 (0.4%) | 6,443 (0.5%) | 8,752 (0.7%) | 12,304 (0.9%) | 17,177 (1.3%) |} == Историја == Постои теорија дека чувашките предци се [[Прабугари]]те кои живееле на северниот [[Кавказ]] од 5. до 8 век. Дел од Прабугарите во 7 век тргнале за [[Балкан]]от каде што го формирале [[Прво Бугарско Царство|Првото Бугарско Царство]], но подоцна биле асимилирани од [[Стари Словени|Словените]]. Другиот дел од Прабугарите се преместиле до средна [[Волга]]. Чувашите се формирани во голем дел од тие Прабугари, кои не го прифатиле [[ислам]]от во 10 век. Чувашија станала дел од [[Царство Русија|Русија]] во [[1551]] година. {{рв|Chuvashia}} {{Турски говорни региони}} {{русија}} [[Категорија:Републики во Русија]] [[Категорија:Чувашија| ]] [[Категорија:Држави и територии настанати во 1925 година]] ru6u03lp7hbkz5lzbsuc3y4csroo02j 0 44537 5640955 5178331 2026-10-05T20:38:31Z P.Nedelkovski 47736 поврзница 5640955 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Liberty Bell 2017a.jpg|thumb|right|Ѕвоно на слободата е меѓународен симбол на слободата.]] {{внимание}} :“Слободата отсекогаш во суштина се состоела од правото да го избереш она што сакаш да го избереш бидејќи така си одлучил да избереш, неприсилен, немалтретиран, непроголтан од масивен [[Бирократија|бирократски]] [[систем]]; како и од правото да пружиш отпор, да бидеш непопуларен, да застанеш зад своите уверувања само затоа што се твои уверувања. Така изгледа вистинската слобода, и без неа не може да има ниту слобода од каков било вид, ниту пак [[илузија]] на слобода.” ([[Исаија Берлин]], [[Слобода и нејзиното предавство]]) Што се подразбира под политичка слобода? Во [[Антика|античкиот свет]], особено кај [[Грци]]те, да бидеш слободен значело да учествуваш во управувањето со својот [[град]]. Законите важеле само во оној степен во кој поединецот учествувал во нивното кроење и укинување. Да се биде слободен не значело да се почитуваат [[закон]]и создадени од други, а кои важеле за оној кој не ги [[Гласање|гласал]]. Овој вид на [[демократија]] подразбирал дека власта и законите биле слободни да навлезат во сите животни сфери. Никој ниту бил слободен од, ниту пак барал '''слобода''' од таквиот надзор. Демократите без исклучок тврделе дека секој човек подеднакво подлежи на [[критика]], истрага, и по потреба оптужба пред законите во интерес на изградбата и одржувањето на простор отворен за учество на [[Граѓанин|граѓаните]]. Во современиот свет се родила нова [[идеја]], најјасно формулирана од [[Бенжамин Констан]], која тврди дека е непожелно [[власт]]а да се меша во сферата на приватниот живот на граѓаните освен под исклучителни околности. Централното прашање кое го поставува античкиот свет е „Кој ќе ме владее?” Според некои тоа е [[монарх]]от, најбогатиот, најхрабриот, мнозинството, [[суд]]овите, едногласната согласност на сите. Во современиот свет, подеднакво важно прашање е „Кои се границите на владеењето?“ Античкиот свет претпоставувал дека животот е единствен и дека законите и власта во целост го опфаќаат - не постоеле причини да се заштитува било кој негов аспект од таквиот вид на надзор. Во современиот свет, дали од историски причини, заради борбата на [[Црква|Црквите]] против интервенција од страна на [[Секуларност|секуларната држава]], на државата против Црквата, или како резултат на подемот на приватното [[претприемништво]], индустријата, трговијата и нивната желба за заштита од државно мешање, градиме врз претпоставката дека постои јасна разграниченост помеѓу јавниот и приватниот живот; и дека, колку и да е мала приватната сфера, во неа можам да се однесувам како што ќе посакам - да живеам како што сакам, да верувам во што сакам, да го кажам она што сакам - доколку тоа не ги нарушува сличните права на останатите ниту [[Општествен поредок|поредокот]] кој го овозможува овој начин на устројување на општеството. Вака изгледа класичниот [[Либерализам|либерален]] [[светоглед]], целосно или делумно изразен во разните [[Декларација|декларации]] за правата на човекот во [[Америка]] и [[Франција]], и во пишувањата на [[Лок]], [[Волтер]], [[Том Пејн]], Констан и [[Џон Стјуарт Мил]]. Кога говориме за граѓански слободи или цивилизациски вредности, ова е дел од она што под тие термини се подразбира. Претпоставката дека на граѓаните им е потребна заштита едни од други и едновремено заштита од власта е нешто што никогаш не е целосно прифатено во било кој дел од светот, и она што се нарекува античко-грчко или класично гледиште постојано се враќа во форма на аргументи како: :“Велите дека поединецот има право да избере живот каков што посакува. Но дали ова се однесува на сите? Доколку поединецот е необразован, незрел, ментално хендикепиран, без здравствена заштита и основни услови за живот, тој нема да знае што да избере. Таквата личност никогаш нема да знае што навистина сака. Ако постојат луѓе кои ја разбираат човековата природа и нејзините потреби, и ако се кадарни да го направат за другите, можеби и со помош на извесен степен на контрола, она што тие самите би го одбрале за себе кога би биле помудри, поинформирани, позрели, поразвиени, дали тие ја ограничуваат нивната слобода? Тие им се мешаат на луѓето во нивните работи такви какви што се, но само со цел да им олеснат во правењето на она што тие би го правеле кога би имале доволно знаење, кога би биле подобри луѓе, а не луѓе подложни на потпаѓање под влијанието на ирационални мотиви, детинесто однесување или животинската страна на нивната природа. Дали е ова воопшто ускратување на слободата? Доколку родителите или учителите имаат авторитет да ги присилат палавите деца да одат на училиште или напорно да работат во име на она што тие деца навистина сакаат, иако можеби сèуште тоа не го знаат, бидејќи тоа е она што сите луѓе го посакуваат затоа што се човечки суштества, дали тогаш тие ја ускратуваат слободата на децата? Сигурно не. Учителите и родителите ги вадат на површина нивните вистински крактери и се грижат за нивните потреби, спротивставени на минливите и површни желби кои зрелоста ќе ги симне како обична лушпа.” Ако на местото на родители во погорниот текст ставите Црква или Партија или Држава, ја добивате теоријата врз која се темели современото практикување на власта во голем број на земји. Кажано ни е дека послушноста кон овие институции е послушност спрема самите себеси, а никако ропство, бидејќи овие институции нè отелотворуваат нас во најдобро и најмудро светло, а самоограничувањето не е ограничување и самоконтролата не е ропство. Борбата помеѓу овие две гледишта, во сите нивни форми, е едно од кардиналните политички прашања кои го карактеризираат современото доба. Едната страна вели дека одземањето на шишето од дипсоманот не претставува ограничување на неговите слободи; доколку тој биде спречен во неговата намера да се опива, дури и ако тоа се направи под присила, тој ќе биде поздрав и затоа поспособен да ја врши својата улога на маж и граѓанин, ќе се здобие со самоконтрола и ќе стане послободен од што би бил кога би се фатил за шишето и би си го уништил здравјето и разумот. Тоа што тој не е свесен за ова е само симптом на неговата болест, односно непознавање на своите вистински потреби. Другата страна не негира дека антисоцијалното однесување мора да биде ограничено, или пак дека може да се изгради аргумент во полза на спречување на луѓето да си наштетат себеси или на своите деца и другите околу нив, но одбива ова ограничување, иако можеби ќе го оправда, да го нарече слобода. Според ова гледиште, слободите можеби мора да бидат скратени за да се отвори простор за други придобивки - безбедност или мир или здравје; или пак слободите денес треба да бидат ускратени за да се обезбедат пошироки слободи во иднината; но чинот на органичување на слободата според нив не може да се изедначи со пружање на слобода, а присилата, колку и да е оправдана е присила, а не слобода. Слободата, велат тие, е само една вредност меѓу повеќе, и доколку таа го попречува остварувањето на други, подеднакво важни цели, мора да остави простор и за нив. На ова другата страна одговара дека таквото тврдење подразбира поделба на животот во приватна и јавна сфера - претпоставува дека луѓето во своите приватни животи се слободни да прават нешта кои другите луѓе може да не ги одобруваат, и дека затоа им е потребна заштита од тие луѓе - но дека вака сфатената човекова природа почива врз една основна заблуда. Човековото битие е единствено, тоа не може да се подвојува, и во идеалното општество, во кое сите ќе бидат подеднакво разумни, никој не би посакал да направи нешто кое останатите не го одобруваат или би сакале да го спречат. Според нив вистинската цел на [[реформа]]торите и [[Револуција|револуционерите]] е да ги рушат ѕидовите помеѓу луѓето, да изнесат сè на виделина, да ги натераат луѓето да живеат без паравани, така што желбата на едниот ја делат сите останати. Желбата да се биде оставен на мир, да се ужива правото на слободно делување без тоа да подлежи на одобрението на некаков [[Суд|трибунал]] - семејството, претпоставените, [[Политичка партија|партијата]], власта, или впрочем целото општество - ваквата желба според нив е симптом на неприлагоденост. Да се бара слобода од општеството е да се бара слобода од себеси. Ова мора да биде излечено преку промена на имотните односи како што бараат [[Социјализам|социјалистите]], или преку елиминирање на критичкиот разум како што бараат некои религиозни [[Секта|секти]] и, впрочем, и [[Фашизам|фашистичките]] и [[Комунизам|комунистичките]] [[режим]]и. Според нивниот светоглед, кој би можеле да го наречеме органски, секое двоење е лошо, а прашањето на неповредливи човекови права е налик на брана, на ѕид кој човечките суштества го подигаат за да се одвојат едни од други, можеби нужен во едно лошо општество, но за кој не постои место во праведно устроен свет во кој сите човечки потоци се влеваат во една обединета река на човештвото. Според либералното гледиште пак, човековите права и идејата за приватна сфера во која човекот е ослободен од јавен надзор, се неизоставен чекор при обезбедувањето на минимумот на независност која му е потребна на секому за да се развива во насоката која ќе ја одбере; бидејќи различноста е суштинска особина на човечкиот род, а не минлива состојба на нештата. Приврзаниците на ова гледиште веруваат дека укинувањето на тие права во име на изградбата на универзално, самовладеачко човечко општество во кое сите маршираат кон истите разумни цели - го уништува просторот за поединечен избор, кој колку и да е мал, му дава вредност и тежина на човечкиот живот. Во груба, и според некои, изобличена форма, [[Тоталитаризам|тоталитарните]] и [[Авторитаризам|авторитарните]] режими го застапуваат едното од овие гледишта, додека либералните демократии го застапуваат другото. Секако, постојат различни варијанти и комбинации на овие две гледишта, а можни се и компромиси помеѓу двете. Ова се двете кардинални идеи во врска со слободата кои се спротивставуваат една на друга уште од периодот на [[ренесанса]]та.<ref>Berlin, I., 2002, Liberty, ed. H. Hardy, Oxford: Oxford University Press, 2002</ref> == Филозофија == Доколку ја погледнеме историјата на слободата сфатена во оваа смисла, ќе увидиме дека станува збор за контроверзна категорија. Според едно од можните поимања, слободата се состои во правото и моќта/способноста на поединецот слободно и самостојно да делува, особено во однос на тоа на кој авторитет ќе му се потчини за да добие за возврат заштита од туѓото прекршување на преостанатите права. Според [[Томас Хобс]], „слободен човек е оној кој не е спречен во остварувањето на сопствената волја”. [[Џон Лок]] го отфрла таквото поимање на слободата. Иако експлицитно не го споменува Хобс, тој напаѓа една слична концепција на оваа идеја развиена од страна на [[Сер Роберт Филмер]]. Според Лок: :„Во природната состојба, слободата ја среќаваме во форма на непопреченост на поединецот од страна на каква било надмоќна сила. Ваков тип на слобода поседуваат луѓето кои не подлежат на туѓата волја или [[законодавна власт]], туку се потчинуваат само на законите на природата. Во политичкото [[општество]], поимот слобода го добива значењето на непопреченост од страна на каква било законодавна власт освен од онаа на која по пат на општа согласност ќе и’ се потчини заедницата. Луѓето се слободни од присилата на оние изрази на туѓата волја и од правните ограничувања кои не произлегуваат од самоникнатата законодавна власт во оној степен во кој таа ја ужива нивната доверба. Од тоа следи дека слободата не се состои од, како што ја опишува Сер Роберт Филмер: „Слобода на сите да го прават она што го посакуваат, да живеат онака како што посакуваат, непопречени од какви било [[закон]]и“. Слободата е ограничена од закони во природната и во политичката состојба. Природната слобода претставува состојба на неограниченост од сите закони освен законот на природата. Слободата на луѓето коишто живеат под влада е ограничена само од оние правила кои ги почитуваат сите припадници на општеството, а кои ги создава законодавната власт која општеството ја воспоставува. Поединците имаат право или слобода да 1) постапуваат во склад со сопствената волја секогаш кога тоа не се коси со законот и 2) да не подлежат на каприците на несигурната, непостојаната и произволната волја на другиот.“<ref>Two Treatises on Government: A Translation into Modern English, ISR/Google Books, 2009, p. 76</ref> [[File:John-stuart-mill-sized.jpg|thumb|145px|right|[[John Stuart Mill]].]] [[Џон Стјуарт Мил]] е првиот кој, во неговата книга „За слободата“ ја препознава разликата помеѓу слободата сфатена како можност/моќ за делување, која ја спротивставува на слободата сфатена како отсуство на присила. Во неговата книга „Две поимања на слободата“, [[Исаија Берлин]] ги сместува разликите помеѓу овие две перспективи во формална рамка која прави дистинкција помеѓу два спротивставени поимања на слободата: позитивна слобода и негативна слобода. Вториот вид означува состојба на отсуство/заштитеност од појавата на [[тиранија]] и самоволие на [[власт]]ите, додека првиот означува присуство на средства/можности за делување (наспроти само отсуство на присилно спречување). ==Позитивна и негативна слобода== Под негативна слобода го подразбираме отсуството на пречки, бариери и ограничувања. За еден поединец можеме да кажеме дека поседува негативна слобода доколку неговото делување не е ограничено во оваа негативна смисла, односно за нејзиното делување не постојат пречки, бариери и ограничувања. Под позитивна слобода ја подразбираме слободата на делување - односно фактот на делување - на тој начин што единката презема контрола врз сопствениот живот и ги осознава животните цели кои ја дефинираат. Додека негативната слобода вообичаено се лоцира кај поединци, позитивната слобода од друга страна понекогаш се поврзува со [[колективитети]], или пак со поединци како членови на даден колективитет. Првите разграничувања на позитивната од негативната форма на терминот ‘слобода’ ги дава [[Кант]], но прв суштински ги разработува и брани Исаија Берлин во 1950-тите и 60-тите. Дискусиите околу позитивната и негативната слобода обично се одвиваат во контекст на политичката и социјалната [[филозофија]]. Тие постојат засебно од, иако понекогаш се поврзувани со, филозофските дискусии околу [[слободната волја]]. Кога се истражува концептуалниот предел на позитивната слобода, честопати се навлегува и во мисловната територија на идејата за [[автономија]]. Берлин стреми да докаже дека негативната и позитивната слобода не се само два различни вида на слобода, туку две меѓусебно спротивставени и неспоиви толкувања на еден единствен политички идеал. Бидејќи не многу луѓе се декларираат себеси како противници на слободата, начинот на кој го толкуваме и дефинираме овој термин со себе може да повлече важни политички последици. Политичкиот [[либерализам]] претпоставува негативно дефинирана слобода: либералите сметаат дека доколку се сака да заживее поединечната слобода, треба да се постават силни ограничувања на просторот во кој делува [[државата]]. Критичарите на либерализмот се склони на тоа да ја доведуваат под знак прашање оваа претпоставка со тоа што ја предизвикуваат негативно сфатената слобода: нивните [[Логички аргумент|аргументи]] се темелат врз тврдењето дека потрагата по слобода сфатена како себе-остварување или самоопределување (на поединецот или на колективитетот) понекогаш е условено од државна интервенција во размери кои често според либералите се преголеми. ==Две поимања на слободата== Замислете си дека возејќи го вашиот автомобил доаѓате до место каде патот се двои во две различни насоки. Вртите лево, но никој не ве приморува да изберете било која од патеките. Следно стасувате до раскрсница. Вртите десно, но никој нема да ве спречи доколку одлучите да свртите лево или да продолжите право по патот. Нема друг сообраќај, нема ништо што би ви го одвлекло вниманието, нема полициски блокади на патот. Како возач сте целосно слободни. Сега да претпоставиме дека причината зошто свртевте најпрвин лево а потоа десно е дека сте зависник од цигари и брзате да стигнете до трафиката пред да затвори. Наместо да се чувствувате како возач, се чувствувате возени, бидејќи вашиот нагон да запалите цигара неконтролирано ве влече најпрвин да го свртите воланот на лево а потоа на десно. Не само тоа, туку совршено ви е јасно дека доколку свртите десно на раскрсницата најверојатно ќе пропуштите воз кој треба да ве одведе до многу важен состанок. Копнеете да се ослободите од оваа неразумна желба која не само што ви го загрозува здравјето, туку во сегашноста ве спречува да го сторите она што сметате дека треба да го сторите. Оваа приказна ни дава две спротивставени поимања на идејата за слобода. Од една страна, слободата може да ја сфатиме како отсуство на пречки надвор од нас. Слободни сме ако никој не нè спречува да го сториме она што сме го наумиле. Во приказната, тој услов е исполнет. Од друга страна, како слобода може да ја дефинираме и способноста за контрола над сопствените постапки. За да сме слободни, мора да сме кадарни самите да си ги одредуваме постапките и судбината во насока на остварување на нашите сопствени интереси. Во оваа смисла, приказната погоре нè отсликува како неслободни: не господариме со својата судбина, бидејќи сме на милост и немилост на порок од кој со задоволство би се оттарасиле и кој нè спречува во остварувањето на она што го препознаваме како нашите вистински интереси. Едноставно кажано, првата форма на слобода се состои од тоа колку врати ни се отворени, а втората се однесува на способноста да поминеме низ вистинските врати за вистинските причини. Во неговиот познат [[есеј]] за првпат објавен во 1958 година, Исаија Берлин ги нарекува овие две сфаќања позитивна и негативна слобода.<ref>Berlin, I., 1969, ‘Two Concepts of Liberty’, in I. Berlin, Four Essays on Liberty, London: Oxford University Press. New ed. in Berlin 2002</ref>.[1] Причината зошто ги користиме овие придавки е затоа што во првиот случај слободата се дефинира како отсуство на нешто (пречки, бариери, ограничувања или надворешно мешање), додека во вториот случај потребно е присуство на нешто (самоконтрола, способност за самоопределување или себереализација). Според Берлин, негативно сфатената слобода цели кон тоа да го одговори прашањето “Која е областа во која субјектот - лице или група на лица - е слободен да го прави или да биде она што е способен да го прави или биде, без во тоа да му попречуваат другите околу него?”, додека позитивно сфатената слобода се обидува да одговори на прашањето “Кој, или што, е изворот на контрола или попречување што ни о(не)возможува да го направиме или да бидеме она што сакаме?” <ref>Berlin, I., 1969, ‘Two Concepts of Liberty’, in I. Berlin, Four Essays on Liberty, London: Oxford University Press. New ed. in Berlin 2002 :121–22</ref>. Корисно е да ја замислиме разликата помеѓу двата концепта низ призмата на фактори кои се внатре во субјектот односно надвор од него. Додека приврзаниците на негативната слобода се позаинтересирани за тоа во кој степен поединците или групите трпат мешање или забрани од страна на надворешни тела, приврзаниците на позитивната слобода повеќе се свртени кон внатрешните фактори кои влијаат врз автономијата на поединците или групите. Едно од централните прашања во политичката филозофија се занимава со дилемата дали позитивната слобода е политички концепт или не? Дали поединците и групите можат да ја остварат вака разбраната слобода преку политичко делување? Дали државата е кадарна да ја прошири позитивната слобода на граѓаните во нивно име? Доколку е, тогаш дали е тоа воопшто пожелно? Класичните текстови на западната политичка мисла се поделени според одговорите кои им ги даваат на овие прашања: теоретичарите од класичната либерална традиција како [[Констан]], [[Хумболт]], [[Спенсер]] и Мил одговараат со ‘не’ и според тоа ја бранат негативно сфатената идеја за политичка слобода; теоретичарите кои ја критикуваат погорната струја, како [[Русо]], [[Хегел]], [[Маркс]] и [[Т. Х. Грин]] одговараат со ‘да’, бранејќи позитивно сфаќање на политичката слобода. Најчесто остварувањето на позитивната слобода се условува со колективно делување. Можеби ова најјасно се гледа во Русоовата теорија за слобода, според која поединечната слобода се остварува преку учество во процесот преку кој заедницата колективно управува со своите работи во согласност со „општата волја“. Наједноставно кажано, демократското општество е слободно бидејќи е самоопределено општество и дека припадникот на таа заедница е слободен во онаа мера во која учествува во [[Демократија|демократскиот]] процес. Постојат и индивидуалистички примени на концептот за позитивна слобода. на пример, понекогаш се вели дека државата треба активно да цели кон тоа да ги создаде условите кои на поединците им се потребни за да бидат независни или за да се реализираат себеси. Од друга страна, негативното сфаќање на слободата најчесто го наоѓаме во либералните одбрани на уставно загарантираните слободи кои се типични за либерал-демократските општества, како слободата на движење, слободата на вероисповед и слободата на говор, како и во оние прилики кога се аргументира против патерналистички и моралистички интервенции на државата. На него се повикуваат и бранителите на правото на [[Сопственост|приватна сопственост]], иако по прашањето дали правото на приватна сопственост ја зајакнува негативната слобода постојат и поинакви размислувања.<ref>Cohen, G. A., 1991, Capitalism, Freedom and the Proletariat, in Miller 1991.Cohen, G. A., 1995, Self-Ownership, Freedom and Equality, Cambridge: Cambridge University Press.</ref> По Берлин, најцитираните и најразвиени анализи на концептот за негативна слобода ги даваат Hayek (1960)<ref>Hayek, F. A. von, 1960, The Constitution of Liberty, London: Routledge and Kegan Paul.</ref>, Day (1971)<ref name=day1970>Day, J. P., 1970, ‘On Liberty and the Real Will’, Philosophy, 45: 177–92, reprinted in Day 1987</ref>, Oppenheim (1981)<ref>Oppenheim, F. E., 1981, Political Conceps: A Reconstruction, Oxford, Blackwell</ref>, Miller (1983)<ref>Miller, D., 1983, ‘Constraints on Freedom’, Ethics, 94, pp. 66–86. Partial reprint in 2nd ed. of Miller 1991</ref> и Steiner (1994)<ref>Steiner, H., 1994, An Essay on Rights, Oxford: Blackwell.</ref>. Меѓу најпознатите современи анализи на позитивната слобода се Milne (1968)<ref>Milne, A. J. M., 1968, Freedom and Rights, London: George Allen and Unwin.</ref>, Gibbs (1976)<ref>Gibbs, B., 1976, Freedom and Liberation, London: Chatto and Windus.</ref>, C. Taylor (1979)<ref>Taylor, C., 1979, ‘What's Wrong with Negative Liberty’, in A. Ryan (ed.), The Idea of Freedom, Oxford: Oxford University Press, reprinted in Miller 1991.</ref> и Christman (1991, 2005)<ref>Christman, J., 1991, ‘Liberalism and Individual Positive Freedom’, Ethics, 101: 343–59. Christman, J., 2005, ‘Saving Positive Freedom’, Political Theory, 33: 79–88.</ref>. ==Парадоксот на позитивната слобода== Голем број на либерали, меѓу нив и Берлин, предупредуваат од опасноста од [[авторитаризам]] која со себе ја повлекува позитивниот концепт за слободата. Да земеме како пример едно стабилно, [[репресирано]] [[малцинство]]. Бидејќи членовите на ова малцинство учествуваат во демократски процес кој се одликува со владеење на мнозинството, во извесна смисла би можело да се рече дека тие се слободни бидејќи се дел од општество кое самото управува со своите работи. Но бидејќи тие се репресирани, мора да заклучиме дека се неслободни. Впрочем, идејата за демократско општество не е неопходна за да заклучиме дека тоа општество самото себеси се [[Управување и регулирање|управува]]; наместо тоа можеме да го посматраме како еден [[организам]], кој е способен [[Рационалност|рационално]] да се однесува и да ужива контрола самиот над себе само во колку неговите разнородни делови се ускладат според некаков рационален план кој го изработуваат неговите мудри раководители (кои, ако ја прошириме [[метафората]], можеме да ги сметаме за [[мозокот]] на тој организам). Во ваквиот случај дури и мнозинството е изложено на потенцијална репресија во името на слободата. Гореопишаните оправдувања на репресијата во име на слободата не се само производ на [[имагинацијата]] на либералите, бидејќи во историјата наоѓаме бројни и озлогласени примери за нивна употреба од страна на авторитарни политички водачи. Берлин, кој самиот бил либерал кој пишувал за време на [[Студената војна]], бил видно погоден од начинот на кој навидум благородниот идеал за слобода како самоконтрола и себереализација бил искривоколчен до непрепознатливост од страна на [[Тоталитаризам|тоталитарните]] [[Диктатура|диктатори]] на дваесеттиот век - особено владетелите на [[Советскиот Сојуз]] - кои тврделе дека тие, а не либералниот Запад, се вистинските поборници за идеалот за слобода. Првиот чекор кон неслободата започнува, според Берлин, со идејата дека сите луѓе се состојат од два засебни делови. На пример: пушачот во нашата приказна ни нуди јасна слика за поделено [[себство]], бидејќи тој е воедно личност која посакува да стигне навреме на закажаното место и личност која посакува да отиде во продавница и да купи цигари, во него овие две желби доаѓаат во меѓусебен судир. На оваа приказна можеме да и’ додадеме дополнителен слој на значење со тоа што ќе речеме дека едно од двете подвоени “јас”- она кое стреми да стигне на закажаното место навреме - е подобро во однос на другото: “јас” кое не доцни е, следствено на тоа, „повисоко јас”, додека она кое го отелотворува пушачот е „пониско“. Повисокото “јас” е разумно, мислечко, способно за морално делување и преземање одговорност за своите постапки. Ова е вистинското “јас”, бидејќи [[разум]]от, [[мисла]]та, [[Морална одговорност|моралната одговорност]], сите заедно претставуваат одлики кои ги одвојуваат луѓето од останатите животни. Од друга страна пак, пониското “јас” е оддадено на [[страст]]ите, непромислените желби и нерационалните импулси. Од тоа следи дека човекот е слободен само тогаш кога неговото повисоко, разумно себство е во позиција на контрола и кога тој не робува на своите страсти. Следниот чекор кон неслободата се состои од усвојувањето на претставата дека некои поединци се поразумни од другите и дека затоа се квалификувани да одлучуваат што е во најдобар интерес на останатите, помалку разумни луѓе. Тоа им дава за право да речат дека присилувајќи ги луѓето помалку разумни од нив да го направат правилниот избор и на тој начин да го остварат своето вистинско “јас”, тие всушност ги ослободуваат од неразумните, телесни желби. Понекогаш, вели Берлин, приврзаникот на позитивната слобода ќе направи уште еден исчекор со тоа што ќе го смести повисокото “јас” сосема надвор од поединецот и ќе стави знак еднакво помеѓу него и органската општествена целина - “[[Племе (биологија)|племето]], [[раса]]та, [[црква]]та, државата, големата заедница на живите и мртвите и сèуште неродените”. Вистинските интереси на поединецот, според оваа варијанта на идејата за позитивна слобода се идентични со интересите на целината и поединците може и треба да бидат присилени да работат кон остварување на овие интереси, бидејќи ако се разумни и мудри колку своите владетели воопшто нема да пружаат отпор. „Откако ќе го усвојам овој [[став]],“ вели Берлин, „способен сум да ги занемарам вистинските желби на поединците или на општествата, да се изживувам, да ги репресирам и измачувам во името и како продолжена рака на нивното „вистинско“ јас, совршено убеден дека која и да е вистинската цел на човековото постоење … таа мора да е идентична со вака дефинираната слобода.<ref>Berlin, I., 1969, ‘Two Concepts of Liberty’, in I. Berlin, Four Essays on Liberty, London: Oxford University Press. New ed. in Berlin 2002 :132–33</ref>. Приврзаниците на идејата за негативна слобода сакаат да го пресечат овој начин на размислување во самиот почеток со тоа што ќе докажат непостоење на директна врска помеѓу човековата слобода и неговите (вистински) желби. Поаѓајќи од тоа дека поединецот е слободен во онаа мера во која неговото дејствување не е подложно на надворешно-условена попреченост (недостаток на [[ресурси]]), велат дека тој може да е слободен да ги прави и оние нешта што не сака да ги прави. Доколку пак да се биде слободен значи да се ужива состојба на непопреченост при остварување на сопствените желби, тогаш поединецот може, [[парадокс]]ално, да си ја намали неслободата со тоа што ќе почне да посакува помалку од оние работи кои не е слободен да ги прави. Според тоа поединецот би можел да стане слободен едноставно така што би се помирил со својата ситуација. Совршено задоволен [[роб]] е совршено слободен да ги реализира сите свои желби. Без оглед на тоа, на ропството најчесто гледаме како на спротивност на слободата. Во поширока смисла, слободата не треба да се врзува со [[среќа]]та, бидејќи посматрано [[Логика|логички]], ништо не го спречува слободниот човек да биде несреќен, ниту пак неслободниот човек да биде среќен. Среќниот човек може да се чувствува слободно, но дали тој е вистински слободен е нешто сосема друго<ref name=day1970 />. Теоретичарите на негативната слобода оттаму тврдат дека слободата се состои од тоа да не бидеш спречен однадвор во остварувањето на сопствените желби, но и воедно дека тоа значи дека тие желби не смеат да бидат ограничени во својата форма и природа. Некои од приврзаниците на концептот за позитивна слобода признаваат дека задоволниот роб е навистина слободен - за да се ослободи, поединецот мора да научи, не толку да завладее со своите приземни желби, туку целосно да се ослободи од нив. Како што вели Берлин, ми е ранета ногата „на располагање имам два методи за да се ослободам од болката. Еден од нив е да ја излечам раната. Но ако лекот е премногу тежок за набавување или со премногу несигурно дејство, постои и друг метод. Можам да се ослободам од раната со тоа што ќе си ја исечам ногата.“ <ref>Berlin, I., 1969, ‘Two Concepts of Liberty’, in I. Berlin, Four Essays on Liberty, London: Oxford University Press. New ed. in Berlin 2002 :135-36</ref>. Оваа стратегија за ослободување е омилена помеѓу [[Аскетизам|аскетите]], [[Стоицизам|стоиците]] и [[Будизам|Будистичките\\ мудреци. Таа подразбира „повлекување во внатрешната тврдина“ - душа или “внатрешно јас”- во кое поединецот е отпорен на сите надворешни сили. Но оваа состојба, дури и да е можно да се достигне, не е нешто што либералите би го нарекле слобода бидејќи е изложено на ризик од прикривање на важни форми на репресија. Всушност, токму излишните надворешни ограничувања во општеството ги приморуваат поединците да се повлечат во себеси, убедувајќи се себеси дека не ги посакуваат земските добра и задоволства кои им се ускратени. Покрај тоа, откажувањето од желбите може да биде влијание и од надворешни сили, како на пример [[индоктринација]], која не би сакале да ја наречеме реализација на слободата. Бидејќи концептот на негативната слобода е сосредоточен на надворешната сфера во која поединците стапуваат во меѓусебни односи, тој изгледа дека нуди поцврста заштита од опасностите на [[Патернализам|патернализмот]] и авторитаризмот кои ги опишува Берлин. Да се застапува негативната слобода значи да се застапува постоењето на сфера на делување во која поединецот е суверен и во која може да ги остварува своите цели, ограничен само во онаа мера во која е потребно за да не бидат повредени сферите на другите поединци околу него. Хумболт и Мил, обајцата поборници за негативно сфатената слобода, го споредуваат развојот на личноста со растот на растението: на личностите, исто како на растенијата, им е потребен простор за да растат, во смисла на развивање на нивните способности во целост и според нивната сопствена внатрешна логика. Внатрешниот раст не е нешто што може да биде наметнато однадвор, туку мора да потекне од самиот поединец. ==Слободата како тема во уметноста и во популарната култура== Слободата се јавува како честа тема во [[уметност]]а и во [[Популарна култура|популарната култура]]. Во тој поглед можат да се наведат бројни примери на дела до областа на [[книжевност]]а, [[музика]]та, [[сликарство]]то, [[филм]]от итн., кои се посветени на слободата. ===Слободата како тема во книжевноста=== * „За родата, за слободата“ — песна на македонскиот поет [[Милутин Бебековски]].<ref>''Поетска читанка: Избор од македонската и светската поезија за деца'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2005, стр. 96.</ref> * „Колку ти чини слободата?“ — песна на македонската поетеса [[Ана Бунтеска]] од 2016 година.<ref>Ана Бунтеска, ''Колку е потребно за среќа''. Скопје: Матица Македонска, 2016, стр. 78-79.</ref> * „Слобода“ — песна на [[Пол Елијар]] од [[1942]] година.<ref>Пол Елијар, ''Времето не проаѓа''. Скопје: Кочо Рацин, 1966, стр. 51-54.</ref> * „Слобода“ — кус расказ на македонскиот писател [[Драган Георгиевски]] од [[2013]] година.<ref>Драган Георгиевски, ''Метаморфузија'', Темплум, Скопје, 2013.</ref> * „Слободен си“ — кус расказ на македонскиот писател [[Ѓоко Здравески]] од 2019 година.<ref>Ѓоко Здравески, ''Отсечки стварност''. Скопје: Бегемот, 2019, стр. 86.</ref> * „Како Орхан ја замислува слободата“ — расказ за деца на македонскиот писател [[Неџати Зекерија]].<ref>Неџати Зекирија, ''Орхан''. Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 12-14.</ref> * „Првиот ден на слободата“ ([[српски]]: ''Prvi dan slobode'') — песна на српската поетеса [[Десанка Максимовиќ]].<ref>Desanka Maksimović, ''Izabrane pesme'' (peto dopunjeno izdanje). Beograd: BIGZ, 1985, стр. 217-218.</ref> * „Слободијада“ (српски: ''Свободијада'') - поема на црногорскиот поет [[Петар Петровиќ Његош]].<ref>''Родољубиве песме''. Београд: Просвета (без дата), стр. 33-38.</ref> * „Преку ѕидот до слободата“ — кус расказ на македонскиот писател [[Дејан Василевски|Гето Руди]] од 2017 година.<ref>Гето Руди, ''Можеше да биде реми''. Скопје: Темплум, 2017, стр. 85.</ref> * „Првата зима на слободата“ — расказ на македонскиот писател [[Димитар Солев]].<ref>Димитар Солев, ''Одбрани раскази''. Скопје: Мисла, 1970.</ref> * „[[Зима на слободата]]“ — збирка раскази на Димитар Солев од 1968 година. * „Слобода на сите“ — песна на рускиот поет [[Велимир Хлебников]].<ref>Велимир Хлебњиков, ''Краљ времена Велимир I''. Просвета: Београд, 1964, стр. 89.</ref> ===Слободата како тема во популарната музика=== * „Слобода и правда за...“ (англиски: ''Liberty & Justice For...'') - албум на американската [[Хардкор панк|хард-кор]] група [[Агностик фронт]] (''Agnostic Front'') од 1987 година.<ref name="discogs.com">[https://www.discogs.com/Agnostic-Front-Liberty-Justice-For/master/86467 DISCOGS Agnostic Front ‎– Liberty & Justice For... (пристапено на 10.6.2018)]</ref> * „Слобода и правда“ (англиски: ''Liberty & Justice'') - песна на Агностик фронт од 1987 година.<ref name="discogs.com"/> * „Слобода“ - песна на хрватската [[Рок-музика|рок]]-група [[Азра]].<ref>''Azra, Filigranski pločnici'', Komuna, CD 1005.</ref> * „Претекување на слободата“ (англиски: ''Freedom Overspill'') - песна на британскиот [[Поп-музика|поп]]-музичар [[Стив Винвуд]] (''Steve Winwood'') од 1986 година.<ref>Steve Winwood, ''Back in the High Life'', Cai 9199, Jugoton.</ref> * „Слобода“ (англиски: ''Freedom'') - песна на американската [[хип-хоп]] група ''[[Grandmaster Flash and the Furious Five (група)|Grandmaster Flash and the Furious Five]]'' од 1983 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=A3-J6L1gpLc&list=PLXxwWIsQCmgk5bwmWi4sWIdQad3fJnmuh&index=1 YouTube, Grandmaster Flash and the Furious Five - Freedom (посетена на 28.9.2019)]</ref> * „Слобода“ - песна на македонската рок-група [[Д Џон]] (''The John'').<ref>''The John & Space Rebel Gang'', PMG Recordings #99.</ref> * „Слобода“ (англиски: ''Freedom'') - албум на американскиот рок-музичар [[Нил Јанг]] од 1989 година.<ref>http://www.allmusic.com/album/freedom-mw0000200291 Neil Young, Freedom (пристапено на 8.1.2016)]</ref> * „Дивјачка слобода“ (англиски: ''Savage Freedom'') - песна на британската рок-група [[Килинг џоук]] (''Killing Joke'') од 1996 година.<ref>[https://www.discogs.com/Killing-Joke-Democracy/master/16874 Discogs, Killing Joke ‎– Democracy (пристапено на 20.5.2020)]</ref> * „Песна за слободата“ (англиски: ''Freedom Song'') — песна на британската рок-група ''The La's'' од 1990 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/6557-The-Las-The-Las The La's – The La's (пристапено на 30.3.2023)]</ref> * „Апсолутно слободен“ (англиски: ''Absolutely Free'') - песна на американската рок-група [[The Mothers of Invention (рок-група)|The Mothers of Invention]] од 1968 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=daFXohvg5sg&list=PLdw6SLsTGdt5YH9pSlpQJeA2csIYLDrzQ&index=9 YouTube, Absolutely Free (Subtitulado) - Frank Zappa & The Mothers Of Invention (WOIIFTM) 1968 (посетено на 18.2.2020)]</ref> * „Слобода“ (англиски: ''Freedom'') - песна на британскиот поп-музичар [[Џорџ Мајкл]] од 1990 година.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=diYAc7gB-0A George Michael - Freedom! '90 (пристапено на 6.2.2017)]</ref> * „Сега сум слободен“ (англиски: ''I'm Free Now'') - песна на американската рок-група [[Морфин (рок-група)|Морфин]] (''Morphine'') од 1993 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=XWKYxhyKja4 YouTube, Morphine - Cure for Pain (Full Album) (посетено на 16.6.2017)]</ref> * „Слобода“ (англиски: ''Freedom'') - песна на американската рок-група ''[[Rage Against The Machine]]'' од 1992 година.<ref>[https://www.discogs.com/Rage-Against-The-Machine-Rage-Against-The-Machine/master/7939 Rage Against The Machine ‎– Rage Against The Machine (пристапено на 11.2.2021)]</ref> * „Слобода за нашиот пријател“ (англиски: ''Liberty For Our Friend'') — песна на американската рок група ''[[fIREHOSE (рок група)|fIREHOSE]]'' од 1989 година.<ref>[https://www.discogs.com/fIREHOSE-fROMOHIO/release/542309 DISCOGS, fIREHOSE – fROMOHIO (пристапено на 24.6.2021)]</ref> * „Јас сум слободен“ (англиски: ''I'm Free'') - песна на британската рок-група [[Ху]] (''The Who'')“.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=uRD_gIoVOmY&index=20&list=PLmM6ydeRTm-TqNZeB-S2JghvuAyp1g7zp YouTube, The Who - I'm Free (пристапено на 11.3.2019)]</ref> ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Етички поими| ]] [[Категорија:Филозофски поими]] [[Категорија:Метафизички поими]] [[Категорија:Политички поими]] [[Категорија:Општествени поими]] [[Категорија:Слободна волја]] [[Категорија:Среќа]] ila7s1v2wzphnf7cea6jo8kgbitpbo0 0 52978 5641065 5593678 2026-10-06T06:16:34Z Bjankuloski06 332 5641065 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = Хебрејски јазик | nativename = {{Hebrew|עברית}}'', {{transl|he|Ivrit}}'' | pronunciation = {{МФА|[(ʔ)ivˈʁit]}} – {{МФА|[(ʔ)ivˈɾit]}}{{refn|сефардски: {{МФА|[ʕivˈɾit]}}; ирачки: {{МФА|[ʕibˈriːθ]}}; јеменски: {{МФА|[ʕivˈriːθ]}}; ашкенази: {{МФА|[iv'ʀis]}} или {{МФА|[iv'ris]}}, чист изговор {{МФА|[ʔiv'ris]}} или {{МФА|[ʔiv'ʀis]}}|group="белешка"}} | states = [[Израел]] | region = [[Израелска Земја]] | ethnicity = [[Израелити]]; [[Евреи]] и [[Самариќани]] | speakers = | extinct = [[Библиски хебрејски јазик|древниот хебрејски]] исчезнал до 586 година, преживеал како [[литургиски јазик]] за [[Јудаизам|јудаизмот]]<ref name="ASB"/><ref>H. S. Nyberg 1952. ''Hebreisk Grammatik''. s. 2. Reprinted in Sweden by Universitetstryckeriet, Uppsala 2006.</ref> | revived = {{sigfig|9|1}} милиони говорници, од кои 5 милиони се во Израел (2016)<ref name="aboutworldlanguages.com">{{Наведена мрежна страница|url=http://aboutworldlanguages.com/hebrew|title=Hebrew|website=About World Languages|first=Irene|last=Thompson|date=June 15, 2016}}</ref> |ref= | familycolor = Afro-Asiatic | fam2 = [[семитски јазици|семитски]] | fam3 = [[централносемитски јазици|централносемитски]] | fam4 = [[северозападни семитски јазици|северозападни семитски]] | fam5 = [[канански јазици|канански]] |ancestor = [[библиски хебрејски јазик|библиски хебрејски]] |ancestor2 = [[мишнајски хебрејски јазик|мишнајски хебрејски]] |ancestor3 = [[средновековен хебрејски јазик|средновековен хебрејски]] |stand1 = [[современ хебрејски јазик|современ хебрејски]] | script = [[хебрејска азбука]]<br />[[палеохебрејска азбука]] ([[архаичен библиски хебрејски јазик]])<br />[[империјално арамејско писмо]] ([[доцен библиски хебрејски јазик]]) | nation = {{ISR}} | agency = [[Академија на хебрејскиот јазик]]<br />{{јаз|he|האקדמיה ללשון העברית}} ({{transl|he|''HaAkademia LaLashon HaʿIvrit''}}) | iso1 = he | iso2 = heb | iso2b = | iso2t = | iso3 = | iso3comment = | lc1=heb | ld1 = [[современ хебрејски јазик]] | lc2=hbo | ld2 = [[библиски хебрејски јазик|класичен]] (литургиски) | lc3=smp | ld3 = [[самарјански хебрејски јазик|самарјански]] (литургиски) | lc4=obm | ld4 = [[моапски јазик|моапски]] (исчезнат) | lc5=xdm | ld5 = [[едомитски јазик|едомитски]] (исчезнат) | iso6 = | lingua = 12-AAB-a | image = Temple Scroll.png | imagesize = 250px | imagecaption = Дел од [[Свитокот на храмот]], еден од најдолгите делови од [[Свитоци од Мртвото Море|Свитоците од Мртвото Море]] | imageheader = | map = Hebrew_Language_in_the_State_of_Israel_and_Area_A,_B_and_C.png | mapcaption = Региони каде се зборува хебрејскиот: темносини се регионите каде е мнозински јазик, а светлосини се регионите каде е малцински јазик | map2 = | mapcaption2 = | notice = IPA | sign = [[Signed Hebrew]] (oral Hebrew accompanied by sign)<ref>{{Наведена книга|first=Irit|last=Meir|first2=Wendy|last2=Sandler|year=2013|title=A Language in Space: The Story of Israeli Sign Language}}</ref> | glotto = hebr1246 | glottoname = | glottorefname = Hebrewic }} '''Хебрејски јазик''' (עִבְרִית, ''ivrit'' = „еврејски јазик“) — [[семитски јазици|семитски јазик]], дел од подгрупата на [[канански јазици]] од поголемата група на [[северозападни семитски јазици]]. Јазикот е матичен и национален јазик на [[Израел]] и истиот го зборуваат околу 10 милиони луѓе во светот.<ref name="aboutworldlanguages.com">{{Наведена мрежна страница|url=http://aboutworldlanguages.com/hebrew|title=Hebrew|website=About World Languages|first=Irene|last=Thompson|date=June 15, 2016}}</ref><ref name="Behadrey-Haredim">{{Наведена мрежна страница|first1=Nachman|last1=Gur|first2=Behadrey|last2=Haredim|title='Kometz Aleph&nbsp;– Au': How many Hebrew speakers are there in the world?|url=http://www.bhol.co.il/article_en.aspx?id=52405|accessdate=2 November 2013|archive-date=2013-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025104/http://www.bhol.co.il/article_en.aspx?id=52405|url-status=dead}}</ref> Историски, за хебрејскиот се смета дека е јазикот на [[Израилци]]те и нивните потомци, иако самиот јазик не се именува како „хебрејски“ во [[Танах]]от.{{refn|Во Танах, Еврејската Библија, јазикот се именувал како „јехудит“ (''Yehudit'', „јазикот на Јуда“) или ''səpaṯ Kəna'an'' „јазикот на Ханан“.<ref name=ASB>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=EZCgpaTgLm0C&pg=PA1|title=A History of the Hebrew Language|first=Angel|last=Sáenz-Badillos|translator-first=John|translator-last=Elwolde|publisher=Cambridge University Press|year=1993|orig-year=1988|isbn=9780521556347}}</ref> Подоцнежните хенелистички писатели како што е Јосефус на пример, и во Евангелието по Јован, јазикот се именува како „хебраисти“ (''Hebraisti''), но овој поим се користел да се именува и хебрејскиот и арамејскиот.<ref name=ASB/>|group="белешка"}} Најраните примери за пишан палеохебрејски датираат од 10 век п.н.е.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.physorg.com/news182101034.html |title=Most ancient Hebrew biblical inscription deciphered |publisher=Physorg.com |date=January 7, 2010|accessdate=2013-04-25}}</ref> Денес, хебрејскиот е единствен жив јазик од групата на канански јазици, а воедно и единствен вистински успешен пример за јазично оживување.<ref>{{Наведена книга|last1=Grenoble|first1=Leonore A.|last2=Whaley|first2=Lindsay J.|title=Saving Languages: An Introduction to Language Revitalization|date=2005|publisher=Cambridge University Press|location=United Kingdom|isbn=978-0521016520|page=63|url=https://books.google.com/books?id=Vavj5-hdDgQC&pg=PA63|quote=Hebrew is cited by Paulston et al. (1993:276) as 'the only true example of language revival.'|accessdate=28 March 2017}}</ref><ref>{{наведени вести|last1=Fesperman|first1=Dan|title=Once 'dead' language brings Israel to life Hebrew: After 1,700 years, a revived language becomes a common thread knitting together a nation of immigrants with little in common except religion|url=http://articles.baltimoresun.com/1998-04-26/news/1998116050_1_read-hebrew-hebrew-and-arabic-german|accessdate=28 March 2017|work=The Baltimore Sun|agency=Sun Foreign Staff|date=26 April 1998|archive-date=2017-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20170329141226/http://articles.baltimoresun.com/1998-04-26/news/1998116050_1_read-hebrew-hebrew-and-arabic-german|url-status=dead}}</ref> Хебрејскиот престанал да биде средство за секојдневно општење некаде во периодот од 200 до 400 година, особено по катастрофалните последици од [[Востанието на Бар Коха]].<ref name="ASB"/><ref name=OxfordDictionaryChristianChurch />{{refn|name="Sáenz-BadillosRH"|Sáenz-Badillos, Ángel, John Elwolde: „Има општа согласност дека можат да издвојат два периода на рабинскиот хебрејски (РХ). Првиот, кој траел до крајот на танаитската ера (200 година) е карактеристичен по тоа што РХ како говорен јазик почнал да преоѓа во книжевен медиум во која Мишна, Тосефта, Бараитот и Мидрашим можеле да се создадат. Втората фаза започнува со амораимскиот период и тука РХ полека почнал да се заменува од арамејскиот како говорен јазик, така што преживеал само како книжевен јазик. Потоа продолжил да се користи во доцните рабински писанија во 10 век, на пример, во хебрејскиот дел од двата Талмуда и во мидрашката и хегадската книжевност“.<ref name="Sáenz-Badillos 1996. P.170-171"/>|group="белешка"}} Во тој период како меѓународен јазик се појавил [[Арамејски јазик|арамејскиот]], особени меѓу елитната класа и имигрантите.<ref>"If you couldn't speak Greek by say the time of early Christianity you couldn't get a job. You wouldn't get a good job. a professional job. You had to know Greek in addition to your own language. And so you were getting to a point where Jews...the Jewish community in say Egypt and large cities like Alexandria didn't know Hebrew anymore they only knew Greek. And so you need a Greek version in the synagogue." – Josheph Blankinsopp, Professor of Biblical Studies University of Notre Dame in A&E's ''Who Wrote the Bible''</ref> Во Средновековието јазикот опстојал како јазик на еврејската литургија, рабинската книжевност, меѓуеврејска трговија и еврејската поезија. Почетокот на [[Јазично оживување|јазичното оживување]] на хебрејскиот бил во 19 век, кога хебрејскиот полека започнал да станува говорен и пишан јазик меѓу [[Евреи]]те. Јазикот станал „лингва франка“ на палестинските Евреи, а како последица на тоа и на денешен [[Израел]]. Современиот хебрејски јазик е службен јазик на државата Израел. Јазикот е втор јазик на [[Арапи]]те во Израел, а истиот го изучуваат и Евреи кои живеат надвор од Израел, но и археолози и јазичари кои се специјализираат за студии за Блискиот Исток. Хебрејскиот јазик е јазик на [[Танах|Еврејската библија]] и [[Стар завет|Стариот завет]] и поради тоа Евреите го именуваат јазикот и како „свет јазик“. == Потекло на поимот == Современиот збор „хебрејски“ или „хибру“ потекнува од зборот „иври“ (еднина ''ivri'', множина ''ivrim''), кое е едно од неколкуте имиња за [[Израелити]]те ([[Евреи]] и [[Самариќани]]). Традиционално, се смета дека зборот е придавка која е заснована на претпоставениот претходник на [[Абрахам]], [[Ебер]] („Евер“ עבר на хебрејски). Ова име можно е да се заснова на коренот /ʕ-b-r/ ({{јаз|he|עבר}}) што значи „да преминеш“. Ова традиционално се поврзува со преминот на [[Еуфрат]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://lib.cet.ac.il/pages/item.asp?item=12606 |title=הספריה של מט"ח |publisher=Lib.cet.ac.il |date= |accessdate=2013-04-25}}</ref> Во [[Библија]]та јазикот се нарекува „јудејски“ („јехудит“, {{јаз|he|יהודית}}) по Кралството Јуда. Во стандардниот македонски се користи поимот „хебрејски“, а разговорно и „'''иврит'''“, „'''еврејски'''“ и погрешното „'''израелски'''“. Во македонскиот превод на Библијата се користи и '''јудејски'''. == Историја == {{Главна|Историја на хебрејскиот јазик}} Според класификацијата, хебрејскиот е дел од [[ханански јазици|кананските јазици]], кои пак се дел од [[северозападни семитски јазици|северозападните семитски јазици]] од големото семејство на семитски јазици.<ref>Ross, Allen P. ''Introducing Biblical Hebrew'', Baker Academic, 2001.</ref> Според [[Аврахам Бен Јосеф]], хебрејскиот јазик се воздигнал како секојдневен јазик на широките маси во [[Израелско Кралство (Самарија)|Израелското Кралство]] и во [[Јудејско Кралство|Јудејското Кралство]] во периодот од 1200 до 586 година п.н.е.<ref> אברהם בן יוסף ,מבוא לתולדות הלשון העברית (Avraham ben-Yosef, Introduction to the History of the Hebrew Language), page 38, אור-עם, Tel-Aviv, 1981.</ref> Помеѓу научниците се развила дебата за тоа до кој степен хебрејскиот бил секојдневен јазик на општење во древните времиња по [[Вавилонско ропство|Вавилонскиот егзил]], кога во тој период доминантен меѓународен јазик бил [[староарамејски јазик|староарамејскиот]]. Во доцниот [[Антички период|древен период]] хебрејскиот исчезнал како секојдневен јазик на општење, но продолжил да биде употребуван како книжевен јазик на [[Јудаизам|јудаизмот]]. Во тој период се развиле различни писмени форми на јазикот, па така овој период започнува со средновековниот хебрејски па сè до неговото повторно [[Оживување на хебрејскиот јазик|оживувањето како секојдневен јазик]] на општење во доцниот 19 век.<ref>{{Наведена книга |last1=Share |first1=David L. |year=2017 |chapter=Learning to Read Hebrew |editor1-last=Verhoeven |editor1-first=Ludo |editor2-last=Perfetti |editor2-first=Charles |title=Learning to Read Across Languages and Writing Systems |url=https://books.google.com/?id=t-w0DwAAQBAJ&pg=PA156&dq=%22colloquial+usage+ceased+for+some%22#v=onepage&q=%22colloquial%20usage%20ceased%20for%20some%22&f=false |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |page=156 |isbn=9781107095885 |access-date=1 November 2017 }}</ref><ref>{{Наведена книга |last1=Fellman |first1=Jack |year=1973 |title=The Revival of a Classical Tongue: Eliezer Ben Yehuda and the Modern Hebrew Language |url=https://books.google.com/?id=eH_6deaHk8IC&pg=PA12&dq=%22hebrew+died+as+a+spoken%22#v=onepage&q=%22hebrew%20died%20as%20a%20spoken%22&f=false |location=The Hague |publisher=Mouton |page=12 |isbn=9789027924957 |access-date=1 November 2017 }}</ref> === Најрани хебрејски записи === [[File:Silwan-inscr.jpg|десно|thumb|[[Шебнов натпис|Шебновиот натпис]], од гробот кој бил пронајден во Силоам. Натписот датира од 7 век п.н.е.]] Во јули 2008 година израелскиот археолог Јосеф Гарфинкел открил керамички остатоци во [[Кирбет Кејафа]], за кои тврдел дека се најстарите записи на хебрејскиот, кои пак ги датира на старост од 3000 години.<ref>{{наведени вести |work=BBC News |date=30 October 2008 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7700037.stm |title='Oldest Hebrew script' is found |access-date=3 March 2010}}</ref> Археологот Амихај Мазар од Хебрејскиот Универзитет изјавил дека записите се „праканански“, но предупредил дека „разликите помеѓу писмото, и помеѓу самите јазици во тој период остануваат нејасни“ и додал дека да се именува тој натпис како „хебрејски“ е преголем залак.<ref>{{наведени вести |url=http://www.haaretz.com/jewish-world/news/have-israeli-archaeologists-found-world-s-oldest-hebrew-inscription-1.256305 |title=Have Israeli Archaeologists Found World's Oldest Hebrew Inscription? |work=Haaretz |agency=AP |date=30 October 2008 |access-date=8 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806071612/http://www.haaretz.com/jewish-world/news/have-israeli-archaeologists-found-world-s-oldest-hebrew-inscription-1.256305 |archive-date=6 August 2011 }}</ref> [[Гезерски календар|Гезерскиот календар]] исто така датира од 10 век п.н.е., од почетокот на „монархискиот период“, традиционално име на периодот од владеењето на кралевите [[Крал Давид|Давид]] и [[Соломон]]. Натписот на календарот се класифицирал како архаичен библиски хебрејски јазик и тој всушност претставува список на сезонски и поврзани земјоделски активности. Календарот, кој е именуван според градот каде е пронајден, е испишан на старосемитско писмо, слично на феникиското и истиот нема употреба на самогласки. Бројни постари табли се пронајдени во регионот со слични писма напишани на други семитски јазици. Се верува дека оригиналниот извор на ова писмо е [[Египетски хиероглифи|египетското хиероглифско писмо]]. Фонетските вредности се зададени според [[акрофонија|акрофонските]] принципи. Заедничкиот предок на хебрејскиот и феникискиот се нарекува [[Ханански јазици|канански]] и тој бил првиот кој користел семитско писмо различно од египетското. Еден древен документ за хебрејскиот е [[Моапски камен|Моапскиот камен]], како и [[Силоамски натпис|Силоамскиот натпис]], кој е пронајден во близина на [[Ерусалим]]. Понатака, значаен за развојот на хебрејскиот и историјата на раниот развој на јазикот се и [[остракон]]ите кои се пронајдени во близина на [[Лахиш]] кои пак даваат објаснување за настаните поврзани со последното заземање на Ерусалим од страна на Вавилон во 586 п.н.е. === Библиски хебрејски === {{Главна|Библиски хебрејски јазик}} [[File:Shiloach.jpg|thumb|right|Силоамскиот натпис денес се чува во Археолошкиот музеј во Истанбул.]] Класичниот хебрејски јазик, или попознат како библиски хебрејски јазик, во поширока смисла на зборот бил во својот подем од 10 век п.н.е. до 4 век.<ref name="dvbrbw">[http://www.arts.ualberta.ca/JHS/Articles/article_36.pdf William M. Schniedewind, "Prolegomena for the Sociolinguistics of Classical Hebrew", The Journal of Hebrew Scriptures vol. 5 article 6] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120204035409/http://www.arts.ualberta.ca/JHS/Articles/article_36.pdf |date=4 February 2012 }}</ref> Самиот поим „библиски хебрејски“ опфаќа неколку значајни и меѓусебно совпадливи дијалекти. Така, етапниот развој на јазикот, односно неговите фази се именувани според одредени значајни книжевни дела: * [[архаичен библиски хебрејски јазик]] - развојниот период на хебрејскиот од 10 до 6 век п.н.е., кој патем се совпаѓа со т.н. „монархиски период“ (Јудејското Царство и Израелското Царство) па сè до Вавилонското ропство. Овој период се создале одредени дела од Еврејската Библија, [[Танах]], особено ''Мојсеевата песна'' и ''Деборината песна''. Овој период исто така се именува и како ''старохебрејски'' или ''палеохебрејски'' и се запишувал на [[палеохебрејско писмо]]. Од ова писмо произлегло [[самарјанско писмо|самарјанското писмо]], кое и денес се користи. * [[библиски хебрејски јазик]] - развојниот период на јазикот од 8 до 6 век п.н.е., кој пак се совпаѓа со доцниот ''монархиски период''. За време на овој период бил напишан поголем дел од содржината на Еврејската Библија. Формата на јазикот е зачувана и денес во светите дела на [[Јудаизам|јудаизмот]]. Оваа фаза на јазикот е позната и како ''ран библиски хебрејски'', ''класичен библиски хебрејски'' или само ''класичен хебрејски''. * [[доцен библиски хебрејски јазик]] - развојниот период на јазикот од 5 до 3 век п.н.е. Овој период се совпаѓа со ''[[Персиска Империја|персискиот период]]'' и е претставен со помал број дела од Еврејската Библија, како што се книгите според [[Ездра]] и [[Неемија]]. Претежно овој период е скоро ист со библискиот период, само што на пример во овој период се забележуваат странски зборови од законодавната сфера (поради влијанието на помоќните држави). Покрај тоа, во овој период се користи претставката „ше-“ наместо „ашер“ (''кој, кое''). Во овој период се прифатило [[арамејско писмо|арамејското писмо]] како осново писмо за пишување на јазикот, што како директна последица го имаме денешното современо [[хебрејско писмо]]. * [[израелски библиски јазик]] - предложен дијалект на библискиот хебрејски јазик. По т.н. библиски период на хебрејскиот јазик, јазичарите опишуваат уште два „пост-библиски“ периоди: [[File:Barkokhba-silver-tetradrachm.jpg|thumb|right|200px|Монети издадени од времето кога се дигнало востанието. Се забележува палеохебрејски текст.]] * [[Свитоци од Мртвото Море|хебрејскиот јазик од Свитоците од Мртвото Море]] - според јазичните описи овој период е од 3 век п.н.е. па до 1 век. Овој период се совпаѓа со хеленскиот и римскиот период, пред разрушувањето на [[Соломонов храм|Храмот во Ерусалим]]. [[Кумранови свитоци|Кумрановите свитоци]] се претставници на овој период, кои пак се составен дел од ''Свитоците од Мртвото Море''. Поради тоа, понекогаш овој период се именува и како „кумранов хебрејски период“. Империското арамејско писмо од 3 век п.н.е. се развило во современото [[Хебрејска азбука|хебрејско квадратно писмо]]. * [[мишнајски хебрејски јазик]] - историски период на хебрејскиот јазик од 3 или 4 век. Овој период се совпаѓа со римскиот период и падот на Храмот во Ерусалим. Периодот е претставен од делата [[Мишна]] и [[Тосефта]] од [[Талмуд]]от, како и од Свитоците од Мртвото Море. Периодот исто така е познат како „танајски период“ или „ранорабински хебрејски“. Понекогаш, гореспоменатите развојни фази на јазикот се сместуваат во „библискиот хебрејски“, вклучително и дијалектите од 10 век п.н.е. па до 2 век, како и мишнајскиот хебрејски, вклучувајќи ги дијалектите од 3 век п.н.е. па до 3 век.<ref name=Segal>M. Segal, ''A Grammar of Mishnaic Hebrew'' (Oxford: Clarendon Press, 1927).</ref> Како и да е, денес, повеќето хебрејски јазичари ги класифицираат дијалектите од Свитоците од Мртвото Море како дијалектна група која се развила од доцниот библиски хебрејски јазик во минајскиот хебрејски, па така вклучувале елементи и од двете фази но сепак ја задржале својата посебност и одделност.<ref name=Qimron>Elisha Qimron, ''The Hebrew of the Dead Sea Scrolls'', Harvard Semitic Studies 29 (Atlanta: Scholars Press 1986).</ref> Со почетокот на [[Византија|византискиот период]] во 4 век, класичниот хебрејски престанал да се употребува како секојдневен јазик за општење, односно грубо кажано еден век по објавувањето на Мишна. Ова е делумно како директна последица на [[Востание на Бар Кохба|Востанието на Бар Кохба]] во 135 година и катастрофалниот прогон од терор врз еврејското население од страна на [[Римско Царство|Римското Царство]]. === Падот на хебрејскиот === {{Главна|Арамејски јазик}} [[File:Psalms_Scroll.jpg|thumb|right|200px|Псалмите од Свитоците од Мртвото Море. Овие се значајни дела за изучување на историјата на јудаизмот и хебрејскиот јазик воопшто.]] [[File:Neo-Babylonian_Empire.png|thumb|right|200px|Карта на територијалната експанзија на Нововавилонското Царство. Јудеја е дел од Вавилонското Царство и арамејскиот автоматски станал административен јазик.]] Во околу 6 век п.н.е. [[Нововавилонско Царство|Нововавилонското Царство]] го освоило древното [[Јудејско Кралство]]. При тоа освојување голем дел од [[Ерусалим]] бил уништен и како последица на тоа населението пребегнало источно од [[Вавилон]]. За време на [[Вавилонско ропство|Вавилонското ропство]], голем дел од Израелитите го изучиле [[арамејски јазик|арамејскиот јазик]], кој пак бил нивен сроден јазик. Така, еден значаен период еврејската елита потпаднала под големо влијание на арамејскиот.<ref>Nicholas Ostler, ''Empires of the Word: A Language History of the World'', Harper Perennial, London, New York, Toronto, Sydney 2006 p80</ref> Откако [[Кир Велики]] го освоил Вавилон, тој им дозволил на Евреите да излезат од ропството. Како последица на тоа, во Израелската Земја покрај хебрејскиот била донесена и нова верзија (дијалект) на арамејскиот. До почетокот на новата ера, арамејскиот се воспоставил како првенствен секојдневен јазик на [[Самарија]], [[Вавилон]] и [[Галилеја]]. Во Галилеја се зборувала рабинската форма на хебрејскиот донекаде 3 век од нашата ера. Луѓето, Евреите, се идентификувале со хебрејскиот преку негување на разни песни, поговорки и цитати од хебрејски текстови, а [[рабин]]ите и свештенството го користеле како свет јазик на јудаизмот.<ref name="Sáenz-Badillos 1996. P.170-171">Sáenz-Badillos, Ángel and John Elwolde. 1996. A history of the Hebrew language. P.170-171</ref><ref name="Sáenz-Badillos 1996. P.170-171"/><ref name="Spolsky P.9">Spolsky, Bernard and Elana Goldberg Shohamy. The languages of Israel: policy, ideology and practice. P.9</ref><ref name=Fernandez>Miguel Perez Fernandez, ''An Introductory Grammar of Rabbinic Hebrew'' (Leiden, Netherlands: Koninklijke Brill 1997).</ref> Иако не постојат двоумења за тоа дека во одреден период од историјата хебрејскиот престанал да се користи како секојдневен јазик и негов наследник како општ јазик на [[Блискиот Исток]] се јавил [[арамејски јазик|арамејскиот]],<ref name="Spolsky P.9"/> научните мислења за точниот датум сè уште не се поместени.<ref name=OxfordDictionaryChristianChurch>"Hebrew" in ''The Oxford Dictionary of the Christian Church'', edit. F.L. Cross, first edition (Oxford, 1958), 3rd edition (Oxford 1997). ''The Oxford Dictionary of the Christian Church'' which once said, in 1958 in its first edition, that Hebrew "ceased to be a spoken language around the fourth century BCE", now says, in its 1997 (third) edition, that Hebrew "continued to be used as a spoken and written language in the New Testament period".</ref> Во првата половина на 20 век, повеќето научници ги следеле Гајгер и Далман и нивното тврдење дека арамејскиот јазик станал секојдневен јазик во [[Израелска Земја|Израелската Земја]] уште во почетокот на израелскиот хеленистички период во 4 век п.н.е. Со тоа, хебрејскиот ја изгубил функцијата на секојдневен јазик во тој временски период. Сегал, Клауснер и Бен Јехуда не се согласуваат со ова општо мислење за изумирање на хебрејскиот . За време на втората половина на 20 век, насобраните археолошки докази и особено јазичните анализи на [[Свитоци од Мртвото Море|Свитоците од Мртвото Море]] го оспориле ова тврдење. Свитоците всушност откриле древен еврејски текст, кој во најголем дел бил на хебрејски, а не на арамејски. Свитоците потврдиле дека јазикот или хебрејскиот кој бил употребуван за свитоците бил разбирлив и читлив за еден просечен Израелит и пишаниот јазик еволуирал од библиското време како што еволуирал говорниот јазик.{{refn|Fernández & Elwolde: "Општо се смета дека Свитоците од Мртвото Море, особено Бакарниот свиток, но и писмата на Бар Кохба, дале јасен доказ за популарниот карактер на МХ [мишнајскиот хебрејски]."<ref>''An Introductory Grammar of Rabbinic Hebrew'' (Fernández & Elwolde 1999, p.2)</ref>|group="белешка"}} Скорешните истражувања од ова поле исто така потврдуваат дека Евреите зборувале и арамејски, што пак индицира постоење на повеќејазично општество, што значи дека немало ексклузивитет на еден јазик. Така се верува дека хебрејскиот постоел и се користел паралелно со арамејскиот.<ref name="Judaism 2006. P.460">The Cambridge History of Judaism: The late Roman-Rabbinic period. 2006. P.460</ref><!--the quote refers to the last sentence--> Повеќето научници го датираат изумирањето на хебрејскиот јазик со крајот на римската покраина Јудеја, односно 200 година.<ref>Borrás, Judit Targarona and Ángel Sáenz-Badillos. 1999. Jewish Studies at the Turn of the Twentieth Century. P.3</ref> Сепак тоа изумирање важело за говорниот јазик. Пишаниот хебрејски продолжил и понатака да биде [[литургиски јазик|литургиски]] и свет јазик за [[Јудаизам|јудаизмот]]. Точните меѓусебни врски на доминантните јазици во регионот се сè уште жешка тема на дебата. Во овој римски период и периодот пред и после него се предлага сценарио со три јазика за Галилеја. Хебрејскиот јазик бил мајчин јазик на Евреите и силна врска со историјата, потеклото и златното доба на Израел. Арамејскиот имал функција на административен и меѓународен јазик или „[[лингва франка]]“ за Блискиот Исток. Во меѓувреме навлегле и други јазици, помали, но и европски како што е старогрчкиот. Така, полека и старогрчкиот, заедно со латинскиот, станал јазик за меѓународна комуникација, но не со толкав подем како арамејскиот во своето златно доба. Според одреден број јазичари, меѓу кои и Сполски, можеби постоело и географско распоредување на јазиците на почетокот на нашата ера. Така, според оваа теорија, јудео-арамејскиот претежно се користел во северниот дел од Галилеја, старогрчкиот се користел во териториите кои биле поранешни нивни колонии, а хебрејскиот се користел претежно во јужните села на [[Јудеја]].<ref name="Spolsky P.9"/> Со други зборови, тогашната територија на Палестина можела да се подели на арамејско-говорна [[Самарија]] и [[Галилеја]] и мали делови на Јудеја каде се зборувал [[Мишнајски хебрејски јазик|мишнајскиот хебрејски]].<ref name="Sáenz-Badillos 1996. P.170-171"/><ref name=Fernandez/> По задушувањето на [[Востанието на Бар Кохба]] во 2 век, Јудејците биле прогонети. Голем дел се преселиле во Галилеја па така се верува дека последните говорници на хебрејски би можеле да се најдат на север во [[Света Земја|Израелската Земја]].<ref name=spolsky2>Spolsky, B., "Jewish Multilingualism in the First century: An Essay in Historical Sociolinguistics", Joshua A. Fishman (ed.), ''Readings in The Sociology of Jewish Languages'', Leiden: E. J. Brill, 1985, p. 40. and ''passim''</ref> === Мишнајски период === {{Главна|Мишнајски хебрејски јазик}} [[File:KaufmannManuscript.jpg|thumb|right|200px|Дел од Мишнах.]] Поимот „мишнајски хебрејски јазик“ или „мишнајски период“ често се употребува за хебрејските дијалекти кои се користат во [[Талмуд]], освен за директните цитати од [[Еврејска Библија|Еврејската Библија]]. Овие дијалекти се делат на две групи, односно: ''мишнајски хебрејски'' (''ранотрабински хебрејски'' или [[танаим]]ски) кој е говорниот јазик и ''[[амораим]]ски хебрејски'' (''доцнорабински хебрејски'') кој е всушност пишаниот јазик. Најраните делови на Талмудот се мишнајски и биле напишани во 200 година, иако голем дел од самите приказни се одвиваат многу порано. Овој дијалект или форма на хебрејски се наоѓа и во свитоците од Мртвото Море. Денес понекогаш се смета дека мишнајскиот е еден од дијалектите на класичниот хебрејски кој функционирал како жив јазик во Израелската Земја. Транзициона форма на јазикот настанала во другите дена на танаимската книжевност, кои датираат еден век пред [[Мишнах]]. Овие дела се [[Мидраш халаха]], [[Мидраш]] ([[Сифра]], [[Мехилта на рабин Ишмаел]], итн.) и проширената колекција на материјали поврзани со Мишнах познати како [[Тосефта]]. Талмудот содржи исечоци од овие дела. Еден век откако се објавила Мишна, мишнајскиот хебрејски престанал да се користи како говорен јазик. Така, подоцнежната секција на Талмудот позната како [[Гемара]] дава општи коментари за Мишнах и [[Бараитот]] на арамејски. Како и да е, хебрејскиот, иако не се користел за секојдневна комуникација, преживеал како литургиски и книжевен јазик во форма на ''амроаимски хебрејски''. Бидејќи уште времето кога се препишувала [[Тора]]та, јазикот имал висока функција и се сметал за јазик на израелската вера, историја и национална гордост. Дури и кога престанал да се користи како секојдневен јазик, сепак јазикот се користел како „лингва франка“ меѓу еврејските трговци од различни земи.<ref>[http://www.nvtc.gov/lotw/months/august/Hebrew.html Languages of the World (Hebrew)] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090117194849/http://www.nvtc.gov/lotw/months/august/Hebrew.html |date=17 January 2009 }}</ref> === Средновековен период === [[File:Aleppo_Codex_(Deut).jpg|thumb|right|200px|Страница од Кодексот од Алеп.]] По [[Талмуд]]от, различни регионални книжевни варијанти се појавиле на средновековниот хебрејски. Најважен од нив е [[тибериски хебрејски јазик|тиберискиот хебрејски јазик]], или нарекуван и како ''масоретски хебрејски'', книжевна форма која се развила на локалниот тибериски дијалект. Овој дијалект станал стандард за вокализирање на Еврејската Библија и така сè уште влијае врз другите регионални дијалекти на хебрејскиот. Овој тибериски дијалект од 7 до 10 век е понекогаш нарекуван „библиски хебрејски“, но сепак не е исто и треба да се разликува од историскиот древен јазик од 6 в.п.н.е. Тиберискиот хебрејски го вклучува и изучувањето на [[Масорети]]те, вклучително и нивните надредни знаци ([[никуд]]) и [[кантилацијата]] (граматички точки) на хебрејските букви за да се зачува многу порани одлики на хебрејскиот во однос на пеењето на Библијата. Масоретите сметале дека буквите од хебрејската азбука се многу свети и дека нивна модификација не е можна, па поради тоа тие создале систем на точки кои се користеле за означување на самогласките во дадените зборови. Паралелно во тоа време и [[сириско писмо|сириското писмо]] развило систем на точки за означување на самогласките. [[Кодексот од Алеп]] е напишан на овој нов принцип и датира од 10 век. Тој е еден од најважните хебрејски ракописи денес. За време на златното доба на еврејската култура во Шпанија, значајни дела биле напишани од граматичари кои ја објасниле граматиката, но и зборовите, на библискито хебрејски. Значајни хебрејски граматичари биле [[Џуда бен Давид Хајуи]], [[Џуда ибн Џанах]], [[Абрахам ибн Езра]]<ref>Abraham ibn Ezra, [http://www.hebrewbooks.org/19685 ''Hebrew Grammar''], Venice 1546 (Hebrew)</ref> и Давид Кимхи. Покрај нив, се појавиле и значајни поети како што се на пример [[Дунаш бен Лабрат]], [[Соломон ибн Габирол]], [[Џуда хе-Леви]], [[Мосес ибн Езра]] и [[Абрахам ибн Езра]]. Хебрејскиот бил зачуван низ вековите како пишан јазик за пишана комуникација на еврејската заедница во светот. Оваа пишана комуникација не се однесува само на литургијата, туку и за поезија, проза, трговија, секодневен контакт и договори. Така, Евре ите од целиот свет и од различни земји имале заеднички јазик за комуникација и општење. Ова било слично со [[Христијани]]те од тој период, односно заеднички јазик на образованите Христијани и свештеници бил [[Латински јазик|латинскиот]]. === Оживување === [[File:Eliezer Ben-Yehuda at his desk in Jerusalem - c1912.jpg|thumb|200px|[[Елиезер Бен Јехуда]] на неговата работна маса во Ерусалим.]] Хебрејскиот бил [[Оживеан јазик|оживеан]] како книжевен јазик неколкупати во својата историја, а најзначајно е оживувањето како книжевен јазик за време на преродбата позната како [[хаскалах]] во средината на 19 век во [[Германија]]. Кон крајот на векот еврејскиот активист [[Елиезер Бен Јехуда]], предводен од идеологијата на национална преродба (שיבת ציון, ''шиват цијон''), денес позната како [[ционизам]], започнал со оживување на хебрејскиот како современ говорен јазик. Како резултат на локалното движење кое тој го создал, но повеќе како последица на новите групи имигранти познати под името „[[Втор Алијах]]“, хебрејскиот ги заменил јазиците кои претходно ги зборувале тие луѓе. Тие јазици биле всушност еврејски дијалекти на јазиците на државата каде живееле, од кои денес познати се [[ладино]], [[јидиш]], [[Јудеоарапски јазик|јудео-арапски]] и [[бухориски дијалект|бухориски]]. Главниот резултат на книжевната работа на хебрејските интелектуалци во 19 век била лексичката модернизација на хебрејскиот. Нови зборови и изрази биле присвоени како неологизми од различниот корпус на хебрејски писанија, или преку позајмување од [[арапски јазик|арапскиот]] (претежно од страна на Елиезер Бен Јехуда), како и постари [[арамејски јазик|арамејски]] и [[латински јазик|латински]] зборови. Забележливо е и влијанието на европските јазици, особено од [[англиски јазик|англискиот]], [[руски јазик|рускиот]], [[германски јазик|германскиот]] и [[француски јазик|францускиот]]. Современиот хебрејски станал службен јазик на британскиот мандат [[Палестина (мандат)|Палестина]] во 1921 година, покрај арапскиот и англискиот. По прогласувањето на независноста на Израел, новокодифицираниот хебрејски бил прогласен за службен јазик на државата. Денес, хебрејскиот го зборуваат 10 милиони луѓе и е главно средство за комуникација во државата. Хебрејската книжевна форма во 19 век оживеала и станала говорна форма на јазикот и денес се нарекува со повеќе имиња, покрај основиот 'хебрејски јазик': ''современ израелски хебрејски, израелски хебрејски, новохебрејски, стандарден хебрејски'' или ''стандарден израелски хебрејски''. Оваа стандардна форма изразува одлики на [[Сефардски хебрејски јазик|сефардскиот хебрејски]] од локалните ерусалимски традиции, но со присвојување на голем број неологизми. [[File:HavivSchool03.jpg|thumb|right|200px|Првото училиште за хебрејски јазик во [[Ришон Лецион]], [[Израел]].]] Книжевната и расказната употреба на хебрејскиот била оживеана на почетокот на движењето хаскалах. Првиот секуларен месечник на хебрејски, „[[Меасефим]]“ ('Собирач'), бил објавен во [[Калининград]] во 1783.<ref>Shalom Spiegel,''Hebrew Reborn'',(1930) Meridian Books reprint 1962, New York p.56</ref> Во средината на 19 век се зголемил бројот на списанија објавени на хебрејски јазик низ Европа. Исто така се зголемил и бројот на автори на хебрејски јазик, како што се на пример познатите [[Хајим Нахман Биалик]] и [[Шаул Черниховски]]. Додека постоел пишаниот книжевен јазик, говорниот активен секојдневен хебрејски не постоел. Оживувањето на хебрејскиот како прв, мајчин, јазик на Евреите започнало во 19 век со подвизите на Елиезер Бен Јехуда. Тој се приклучил кон Ционизмот и во 1881 година се преселил во тогашната покраина Палестина, дел од [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Мотивиран од идеите за обнова и отфрлување на животниот стил на дијаспората, Јехуда решил да постави алатки сè со цел книжевниот и свет јазик да го претвори во секојдневен јазик за комуникација. Сепак, неговиот стил следел норми кои биле заменети во [[Источна Европа]] со други граматички стилови. Неговите обиди да воспостави училишта и учебници полека земале замав и прифаќање од еврејската заедница. Како и да е, дури во периодот од 1904 до 1914 година, период познат како Втор Алијах, хебрејскиот го зазел вистинскиот моментум кога се појавиле поорганизирани организации на имигранти и ја разработувале идејата. Кога британскиот мандат Палестина го прифатила новиот основан хебрејски како службен јазик во регионот, тоа значително помогнало во етаблирањето на јазикот меѓу населението. Голем број на Евреи на почетокот го сметале ова оживување како „грев“<ref>[http://www.jewishmag.com/43mag/ben-yehuda/ben-yehuda.htm Eliezer Ben Yehuda and the Resurgence of the Hebrew Language] by Libby Kantorwitz</ref> сметајќи дека јазикот на Тората не смее да се користи за секојдневни цели. Сепак, луѓето набрзо сфатиле дека Евреите во Израел имаат потреба од еден заеднички јазик, бидејќи Евреите доаѓале од различни земји од светот и зборувале на јазиците на државите од каде доаѓале. Набрзо бил основан ''Комитет за хебрејски јазик'', кој по озновањето на Израел се преименувал во [[Академија на хебрејскиот јазик]]. Работата на Бен Јехуди била објавена во речник насловен како „Целосен речник на стар и современ хебрејски“. Така, од мртов јазик со ниту еден активен говорник, хебрејскиот станал мајчин јазик на околу 10 милиони Евреи во светот. Ова е единствен успешен и добро познат пример на [[јазично оживување]] во светот. == Современ хебрејски јазик== {{Главна|Современ хебрејски јазик}} [[File:TA DH 208.jpg|thumb|200px|Хебрејски сообраќајни знаци на пат во Израел.]] Современиот хебрејски, како што бил разработен од [[Елиезер Бен-Јехуда]], бил заснован на [[Мишнајски хебрејски јазик|мишнајскиот]] правопис и [[Сефардски хебрејски јазик|сефардски]] хебрејски изгвоор. Сепак, за најраните говорници на современиот хебрејски мајчин јазик им бил [[јидиш]] и со тоа вовеле идиоми и зборовен фонд од јидиш. Изговорот на современиот хебрејски јазик е претежно заснован на сефардскиот хебрејски јазик. Во одредени аспекти има и фонолошки црти од ашкенашкиот хебрејски јазик, особено во: * елиминација на голтничката артикулација кај буквите ''[[Хет (буква)|хет]]'' (<big>{{Hebrew|[[ח]]}}</big>) и ''ајин'' (<big>{{Hebrew|[[ע]]}}</big>) * замена на (<big>[[Реш (буква)|{{Hebrew|ר}}]]</big>) {{МФА|/r/}} од {{МФА|[ɾ]}} кон {{МФА|[ʁ]}} или {{МФА|[ʀ]}} (влијание од јидиш/ германски) * изговорот кај голем број говорници на ''цере'' {{Hebrew| ֵ }} како {{МФА|[eɪ]}} во одредени контексти * делимна елиминација на ''[[шва]]'' {{Hebrew| ְ }} (''зман'' наместо сефардското ''земан'')<ref>{{Наведена книга|last=Rosen|first=Rosén|title=A Textbook of Israeli Hebrew|year=1966|publisher=The University of Chicago Press|location=Chicago & London|isbn=0-226-72603-7|pages=0.161}}</ref> *отстапување при акцентирање на имиња и мал број зборови<ref>{{Наведена книга|last=Shisha Halevy|first=Ariel|title=The Proper Name: Structural Prolegomena to its Syntax – a Case Study in Coptic|year=1989|publisher=VWGÖ|location=Vienna|page=33|url=http://ling.huji.ac.il/Staff/Ariel_Shisha-Halevy/|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721134619/http://ling.huji.ac.il/Staff/Ariel_Shisha-Halevy/|archivedate=21 July 2011|df=dmy-all}}</ref><!-- It's not a mistake—the book is about Coptic, but that note is about Hebrew and it's relevant. --> Зборовниот фонд кој се користи во хебрејскиот бил променет за разлика од оригиналната форма најмногу поради воведувањето на јазикот на луѓе со различни културни позадини. Усниот пренос на зборовите од генерација на генерација подлегнал на [[европеизација]].<ref name=Greenberg>{{Наведена книга|last=Greenberg|first=Moshe|title=Introduction to Hebrew|url=https://archive.org/details/introductiontohe0000gree_f6k8|year=1965|publisher=Prentice-Hall, INC.|location=Englewood Cliffs, N.J.|isbn=0134844696|pages=[https://archive.org/details/introductiontohe0000gree_f6k8/page/8 8]–9}}</ref> Специјализираните училишта за хебрејски јазик во Израел се нарекуваат [[улпан]]. == Статус == [[File:Academy of the Hebrew Language.JPG|thumb|200px|Зградаѕа на [[Академијата за хебрејски јазик]].]] {{Главна|Јазици во Израел}} Современиот хебрејски е национален јазик во [[Израел]] каде е и официјален. Според податоците од 2013 година, има околу 9 милиони луѓе што зборуваат хебрејски во светот,<ref name=Behadrey-Haredim/> од кои 7 милиони го зборуваат течно.<ref name=esl.fis.edu>{{Наведена мрежна страница|title=The differences between English and Hebrew|url=http://esl.fis.edu/grammar/langdiff/hebrew.htm|work=Frankfurt International School|accessdate=2 November 2013|archive-date=2013-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106053751/http://esl.fis.edu/grammar/langdiff/hebrew.htm|url-status=dead}}</ref><ref name=ucl.ac.uk>{{Наведена мрежна страница|title=Hebrew – UCL|url=http://www.ucl.ac.uk/clie/learning-resources/sac/hebrew|work=University College London|accessdate=2 November 2013|archive-date=2013-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106121157/http://www.ucl.ac.uk/clie/learning-resources/sac/hebrew|url-status=dead}}</ref><ref name=studentsabroad>{{Наведена мрежна страница|title=Why Learn a Language?|url=http://www.studentsabroad.com/handbook/why-learn-a-language.php?country=Israel|accessdate=2 November 2013}}</ref> Моментално, околу 90% од [[Израелски Евреи|израелските Евреи]] зборуваат течно хебрејски, околу 70% многу течно.<ref name=CBS>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4335235,00.html |title=CBS: 27% of Israelis struggle with Hebrew – Israel News, Ynetnews |publisher=Ynetnews.com |date=21 January 2013 |accessdate=9 November 2013}}</ref> Околу 60% од [[Израелски Арапи|израелските Арапи]] течно зборуваат хебрејски, а само 30% претпочитаат да зборуваат хебрејски одошто [[арапски]].<ref name="Behadrey-Haredim"/> Сепак, хебрејскиот е мајчин јазик за само 49% од Израелците над 20 годишна старост, а за останатите мајчин јазик им е [[руски]]от, [[арапски]]от, [[шпански]]от, [[француски]]от, [[англиски]]от или [[јидиш]]. Околу 26% од руските имигранти и 12% од Арапите не зборуваат убаво хебрејски.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4335235,00.html |title=CBS: 27% of Israelis struggle with Hebrew - Israel News, Ynetnews |publisher=Ynetnews.com |date=21 January 2013 |accessdate=9 November 2013}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/131811#.UUeivxyG0j4 |title=Some Arabs Prefer Hebrew - Education - News |publisher=Israel National News |date= |accessdate=2013-04-25}}</ref> Поради глобализацијата и [[американизација]]та во светот, во Израел се преземаат соодветни мерки за да се зачува [[Јазична чистота|чистотата на јазикот]] и да се заштити од навлегување на англиски зборови. [[Академија на хебрејскиот јазик|Академијата за хебрејскиот јазик]] при [[Хебрејски Универзитет во Ерусалим|Хебрејскиот Универзитет во Ерусалим]] во последниов период изумува по 2.000 нови хебрејски зборови секоја година, кои би замениле современи зборови, а кои пак се засноваат на стари хебрејски. Тие би биле замена за [[интернационализми]]те. Општината [[Хаифа]] забранила да се користат англиски зборови при официјална документација и преписка. Исто така, општината забранила на трговците да користат само англиски при нивните маркетиншки потези.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4333113,00.html |title=Keeping Hebrew Israel's living language - Israel Culture, Ynetnews |publisher=Ynetnews.com |date= |accessdate=2013-04-25}}</ref> Хебрејскиот е признат малцински јазик во Полска.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |title=The relationship between official and minority languages in Poland |last=Pisarek |first=Walery |publisher=European Federation of National Institutions for Language |access-date=7 November 2017 |archive-date=2019-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }}</ref> == Правопис == [[File:Шабатна кибритна кутија - Shabbat matchbox holder.jpg|thumb|200px|right|Ќибритна кутија за Шабат од Македонија со хебрејски текст.]] Хебрејскиот се пишува од десно кон лево со хебрејското писмо. Како и останатите самогласни писма (абџад), не се пишуваат самогласките. Сепак, поради различни причини, понекагаш треба да се бележат и самогласките. Токму поради таа потреба денес има три начина да се запишат хебрејските зборови: #''ктив хасар'' („пишување што недостасува“): ова дефективно писмо (начин на пишување) може да се пронајде во Тората. Понекогаш може да се смета како анахронизам за секојдневниот живот, иако сè уште може да се пронајде низ весници и објавени книги.<ref name="maamarim">{{Наведена мрежна страница |url = http://www.articles.co.il/print.php?id=46399 |first = Einat |last = Kedem |publisher = articles.co.il |title = כתיב מלא (בעיות), כתיב חסר (היגיון) |accessdate = 2018-02-10 |archive-date = 2012-09-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120926053900/http://www.articles.co.il/print.php?id=46399 |url-status = dead }}</ref> Ова е оригиналниот начин на пишување на хебрејскиот и нема никакви бележења за самогласки. #''ктив менукад'' („пишување со точки“ или „самогласно пишување“): овој систел на пушување покажува точно каде самогласките се наоѓаат во зборот со помош на систем на точки наречен [[никуд]]. Ретко се користи во секојдневниот живот, најчесто се користи за да се дообјасни некој двосмилен збор, во книги за деца, книги со инструкции за странци и сл. #''ктив хасар никуд'' („целосно пишување“ или „пишување кое нема никуд“): ова е доминантен начин за пишување на хебрејскиот и се користи во секојдневието на Израел. Овој начин користи согласки кои имаат второстепено значење на самогласки ([[матрес лекционис]]). {| class="wikitable" |- style="text-align: center;" |- ! colspan="2" | збор ! rowspan="2" | ктив хасер ! rowspan="2" | ктив менукад ! rowspan="2" | ктив хасар никуд |- !македонски!!МФА |- | храброст | {{МФА|/ˈˀomets/}} | {{Hebrew|אמץ}} | {{Hebrew|אֹמֶץ}} | {{Hebrew|אומץ}} |- | воздух | {{МФА|/aˈvir/}} | {{Hebrew|אויר}} | {{Hebrew|אֲוִיר}} | {{Hebrew|אוויר}} |- | распространување | {{МФА|/ħaluˈqa/}} | {{Hebrew|חלקה}} | {{Hebrew|חֲלֻקָּה}} | {{Hebrew|חלוקה}} |- | два | {{МФА|/ˈʃnajim/}} | {{Hebrew|שנים}} | {{Hebrew|שְׁנַיִם}} | {{Hebrew|שניים}} |} === Писмо === {{Главна|Хебрејско писмо}} Хебрејскиот јазик се пишува со [[хебрејско писмо|хебрејската азбука]]. Јазикот се пишува од десно кон лево. Хебрејската азбука всушност е [[согласно писмо]] ([[абџад]]) и има 22 букви. Древното [[палео-хебрејско писмо]] било слична со тоа за [[ханански јазик|хананскиот]] и за [[Феникиски јазик|феникискиот јазик]]. Современото писмо е засновано на букви кои налукуваат на коцки, познати како „ашурит“ (асирски), и потекнуваат од [[Арамејско писмо|арамејското писмо]]. За рачно пишување се користи [[ракописно хебрејско писмо]], каде буквите се покружни и поразлични одошто печатените форми. Ракописното писмо се заснова на едно постаро ракописно писмо кое се нарекува [[рашиево писмо]]. Бидејќи писмото е согласно, само се користат согласките при пишување, самогласките не се пишуваат и треба да се знаат на памет каде се при изговорот. Сепак, ако треба и тие да се запишат, тие се означени со [[никуд|систем на точки]] кои се ставаат на согласката со која прават слог, или пак преку употреба на букви кои основно означуваат согласка, а второстепено самогласка, кое пак е познато како „мајка на читањето“ или [[Матрес лекционис|''matres lectionis'']]. Покрај надредните знаци за самогласките, во јазикот се користат надредни знаци за да се означи како точно се изговара самогласката, односно дали е 'с' или 'ш', 'б' или 'в' итн. {| class="wikitable" style="text-align:center;" class="wikitable" |име |''{{transl|he|[[Алеф (буква)|алеф]]}}'' |''{{transl|he|[[Бет (буква)|бет]]}}'' |''{{transl|he|[[Гимел (буква)|гимел]]}}'' |''{{transl|he|[[далет (буква)|д]]алет}}'' |''{{transl|he|[[Хе (буква)|хе]]}}'' |''{{transl|he|[[вав (буква)|вав]]}}'' |''{{transl|he|[[зајин (буква)|зајин]]}}'' |''{{transl|he|[[хет (буква)|хет]]}}'' |''{{transl|he|[[тет (буква)|тет]]}}'' |''{{transl|he|[[јод (буква)|јод]]}}'' |''{{transl|he|[[каф (буква)|каф]]}}'' |''{{transl|he|[[ламед (буква)|ламед]]}}'' |''{{transl|he|[[мем (буква)|мем]]}}'' |''{{transl|he|[[нун (буква)|нун]]}}'' |''{{transl|he|[[самех (буква)|самех]]}}'' |''{{transl|he|[[ајин (буква)|ајин]]}}'' |''{{transl|he|[[пе (буква)|пе]]}}'' |''{{transl|he|[[цаде (буква)|цаде]]}}'' |''{{transl|he|[[коф (буква)|коф]]}}'' |''{{transl|he|[[реш (буква)|реш]]}}'' |''{{transl|he|[[шин (буква)|шин]]}}'' |''{{transl|he|[[тав (буква)|тав]]}}'' |- |печатно | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;"| א | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;"| ב | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;"| ג | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;"| ד | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;"| ה | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;"| ו | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;"| ז | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;"| ח | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;"| ט | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;"| י | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;"| כ | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;"| ל | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;"| מ | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;"| נ | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;"| ס | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;"| ע | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;"| פ | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;"| צ | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;"| ק | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;"| ר | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;"| ש | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;"| ת |- |ракописно | [[File:Hebrew letter Alef handwriting.svg|17px]] | [[File:Hebrew letter Bet handwriting.svg|17px]] | [[File:Hebrew letter Gimel handwriting.svg|17px]] | [[File:Hebrew letter Daled handwriting.svg|17px]] | [[File:Hebrew letter He handwriting.svg|17px]] | [[File:Hebrew letter Vav handwriting.svg|17px]] | [[File:Hebrew letter Zayin handwriting.svg|17px]] | [[File:Hebrew letter Het handwriting.svg|17px]] | [[File:Hebrew letter Tet handwriting.svg|17px]] | [[File:Hebrew letter Yud handwriting.svg|17px]] | [[File:Hebrew letter Kaf handwriting.svg|17px]] | [[File:Hebrew letter Lamed handwriting.svg|17px]] | [[File:Hebrew letter Mem handwriting.svg|17px]] | [[File:Hebrew letter Nun handwriting.svg|17px]] | [[File:Hebrew letter Samekh handwriting.svg|17px]] | [[File:Hebrew letter Ayin handwriting.svg|17px]] | [[File:Hebrew letter Pe handwriting.svg|17px]] | [[File:Hebrew letter Tsadik handwriting.svg|17px]] | [[File:Hebrew letter Kuf handwriting.svg|17px]] | [[File:Hebrew letter Resh handwriting.svg|17px]] | [[File:Hebrew letter Shin handwriting.svg|17px]] | [[File:Hebrew letter Taf handwriting.svg|17px]] |- |изговор |[{{МФА|ʔ}}], ∅ |[{{МФА|b}}], [{{МФА|v}}] |[{{МФА|g}}] |[{{МФА|d}}] |[{{МФА|h}}] |[{{МФА|v}}] |[{{МФА|z}}] |[{{МФА|x}}]~[{{МФА|χ}}] |[{{МФА|t}}] |[{{МФА|j}}] |[{{МФА|k}}], [{{МФА|x}}]~[{{МФА|χ}}] |[{{МФА|l}}] |[{{МФА|m}}] |[{{МФА|n}}] |[{{МФА|s}}] |[{{МФА|ʔ}}], ∅ |[{{МФА|p}}], [{{МФА|f}}] |[{{МФА|t͡s}}] |[{{МФА|k}}] |[{{МФА|ɣ}}]~[{{МФА|ʁ}}] |[{{МФА|ʃ}}], [{{МФА|s}}] |[{{МФА|t}}] |- |транслитерација |' |b, v |g |d |h |v |z |ch |t |y |k, ch |l |m |n |s |' |p, f |tz |k |r |sh, s |t |} == Граматика == {{Главна|Хебрејска граматика}} {{Јазик-пример |име= Хебрејски јазик |писмо= [[хебрејско писмо]] |пример= Прв член од „Декларацијата за човекови права“ |текст= כל בני האדם נולדו בני חורין ושווים בערכם ובזכויותיהם. כולם חוננו בתבונה ובמצפון, לפיכך חובה עליהם לנהוג איש ברעהו ברוח של אחווה. |текст2=כֹּל בְּנֵי הָאָדָם נוֹלְדוּ בְּנֵי חוֹרִין וְשָׁוִים בְּעֶרְכָּם וּבִזְכֻיּוֹתֵיהֶם. כֻּלָּם חוֹנְנוּ בַּתְּבוּנָה וּבְמַצְפּוּן, לְפִיכָךְ חוֹבָה עֲלֵיהֶם לִנְהֹוג אִישׁ בְּרֵעֵהוּ בְּרוּחַ שֶׁל אַחֲוָה. |транскрипција=Kol benei ha'adam noldu benei xorin veshavim be'erkam uvizxuyoteihem. Kulam xonenu batevuna uvematspun, lefixax xova 'aleihem linhog ish bere'ehu beruax shel axava. |превод=Сите човечки суштествa се раѓaaт слободни и еднакви по достоинство и правa. Tиe се обдарени со разум и совест и требa да се однесувaaт еден кон друг во дуxот на општо човечкaтa припaдност. }} Хебрејската граматика е делумно аналитичка, односно во јазикот има одредени падежни форми на дативот, аблативот и акузативот, но со користење на предлози, а не чисти падежи. Сепак, зборообразувањето игра значајна улога при создавање нови глаголи и именки. === Фонологија=== Современиот хебрејски јазик е фонетски поедноставен од библискиот хебрејски јазик бидејќи има помалку фонеми. Сепак јазикот е фонолошки посложен, односно има од 25 до 27 согласки (во зависност од тоа дали се изговараат грлените гласови) и од 8 до 10 самогласки (во зависност од тоа дали се сметаат дифтонзите). ;Согласки Следната табела дава преглед на хебрејските согласки:<ref name=Dekel>{{harvnb|Dekel|2014}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! colspan="2" | ! colspan="2" |[[Уснена согласка|уснени]] ! colspan="2" |[[Венечна согласка|венечни]] ! colspan="2" |[[Преднонепчено-венечна согласка|преднонепчено-венечни]] ! colspan="2" |[[преднонепчена согласка|преднонепчени]] ! colspan="2" |[[Заднонепчена согласка|заднонепчени]] ! colspan="2" |[[Ресична согласка|ресични]] ! colspan="2" |[[Гласилна согласка|гласилни]] |- ! rowspan="3" |[[Препречна согласка|Препречни]] ![[Избувна согласка|избувни]] | width="20px" style="border-right: 0;" |{{IPAlink|p}} | width="20px" style="border-left: 0;" |{{IPAlink|b}} | width="20px" style="border-right: 0;" |{{IPAlink|t}} | width="20px" style="border-left: 0;" |{{IPAlink|d}} | colspan="2" | | colspan="2" | | width="20px" style="border-right: 0;" |{{IPAlink|k}} | width="20px" style="border-left: 0;" |{{IPAlink|ɡ}} | colspan="2" | | width="20px" style="border-right: 0;" |{{IPAlink|ʔ}}² | width="20px" style="border-left: 0;" | |- ![[Слеана согласка|слеани]] | colspan="2" | | style="border-right: 0;" |{{IPAlink|t͡s}} | style="border-left: 0;" |&nbsp; | width="20px" style="border-right: 0;" |({{IPAlink|t͡ʃ}})⁴ | width="20px" style="border-left: 0;" |({{IPAlink|d͡ʒ}})⁴ | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" | |- ![[Струјна согласка|струјни]] | style="border-right: 0;" |{{IPAlink|f}} | style="border-left: 0;" |{{IPAlink|v}} | style="border-right: 0;" |{{IPAlink|s}} | style="border-left: 0;" |{{IPAlink|z}} | style="border-right: 0;" |{{IPAlink|ʃ}} | style="border-left: 0;" |({{IPAlink|ʒ}})⁴ | colspan="2" | | colspan="2" style="border-right: 0;" |{{IPAlink|x}}~{{IPAlink|χ}}¹ | colspan="2" style="border-left: 0;" |{{nowrap|{{IPAlink|ɣ}}~{{IPAlink|ʁ}}³}} | style="border-right: 0;" |{{IPAlink|h}}² | style="border-left: 0;" | |- ! colspan="2" |[[Носна согласка|носни]] | style="border-right: 0;" | | style="border-left: 0;" |{{IPAlink|m}} | style="border-right: 0;" | | style="border-left: 0;" |{{IPAlink|n}} | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" | |- ! colspan="2" |[[Приближна согласка|приближни]] | colspan="2" | | style="border-right: 0;" | | style="border-left: 0;" |{{IPAlink|l}} | colspan="2" | | width="20px" style="border-right: 0;" | | width="20px" style="border-left: 0;" |{{IPAlink|j}} | style="border-right: 0;" | | style="border-left: 0;" |({{IPAlink|w}})⁴ | colspan="2" | | colspan="2" | |} :¹ Во современиот хебрејски {{МФА|/ħ/}} за буквата ח е заменета со {{МФА|/x~χ/}}, која пак традиционално била за буквата כ.{{sfn|Dekel|2014}} :² Грлените согласки претежно не се изговараат во неакцентирани слогови, но ако се изговараат се изговараат само во формален внимателен говор. Во современиот хебрејски {{МФА|/ʕ/}} за ע била заменета со {{МФА|/ʔ/}} која пак традиционално била за буквата א.{{sfn|Dekel|2014}} :³ Често се препишува како {{МФА|/r/}}. Оваа често се изговара ако меконепчана струјна {{IPAblink|ɣ}}, понекогаш како ресна струјна или апроксимантна {{IPAblink|ʁ}}, а понекогаш како ресна или алвеоларна вевна согласка, сè во зависност од човекот и неговото потекло.{{sfn|Dekel|2014}} :⁴ Фонемите {{МФА|/w, tʃ, dʒ, ʒ/}} не се матични за хебрејскиот, и тие се позајмени од странски зборови и јазици. Препречните согласки се асимилираат во озвучување, односно безвучните ({{МФА|/p t ts tʃ k, f s ʃ x/}}) стануваат звучни ({{МФА|[b d dz dʒ ɡ, v z ʒ ɣ]}}) кога се појавуваат веднаш пред звучна препречна согласка и обратно. ;Самогласки Во хебрејскиот има девет самогласки, од кои пет се кратки и четири долги:<ref name=Dekel/> {| class="wikitable IPA" |- ! !!предни !! средни !! задни |- !високи | [[Затворена предна незаоблена самогласка|i]] iː || || [[Затворена задна заоблена самогласка|u]] |- !средни | [[Средна предна незаоблена самогласка|e̞]] e̞ː || || [[Средна задна заоблена самогласка|o̞]] o̞ː |- !ниски | || [[Отворена средна незоблена самогласка|ä]] äː || |} Долгите самогласки се појавуваат непредвидено каде имало две самогласки разделени со грлена или гласилна самогласка. Секоја од петте самогласки може да се реализира со темен глас {{МФА|[ə]}} кога не е акцентирано. Во јазикот има и два дифтонга {{МФА|/aj/}} (ај) и {{МФА|/ej/}} (еј).<ref name=Dekel/> Кај повеќето од зборовите во хебрејскиот акцентот паѓа на еден од двата последни слога во зборот, а најечест е акцентот на последниот слог. === Морфологија === Како и сите семитски јазици, така и хебрејскиот има коренски форми кои се типишно трилитерални, или составен од 3 согласки (но постојат и корени од по 4 согласки). Од овие корени се создаваат именки, придавки и глаголи. Преку внетнување самогласки, удвојување на согласките и со додавање на афикси се создаваат новите зборови. Хебрејскиот јазик користи бројни претставки од по една буква кои се користат за различни цели. Тие се нарекуваат „неразделни препозоции“ или „корисни букви“ (אותיות השימוש, Otiyot HaShimush). Такви се на пример членот ''ha-'' ({{МФА|/ha/}}) (определен член); ''be-'' ({{МФА|/bə/}}) (="во"), ''le-'' ({{МФА|/lə/}}) (="до"), ''mi-'' ({{МФА|/mi/}}) (="од"; кратка форма на ''min''); ''ve-'' ({{МФА|/və/}}) (="и"), ''she-'' ({{МФА|/ʃe/}}) (="дека"), ''ke-'' ({{МФА|/kə/}}) (="како"), итн. ==== Придавки ==== Придавките во хебрејскиот јазик доаѓаат по именката и се менуваат по род, број и определеност: *סֵפֶר '''קָטָן''' {{МФА|/ˈsefer '''kaˈtan'''/}} ('' '''мала''' книга'') *סְפָרִים '''קְטַנִּים''' {{МФА|/səfaˈrim '''kətaˈnim'''/}} ( '''мали''' книги'') *בֻּבָּה '''קְטַנָּה''' {{МФА|/buˈba '''kətaˈna'''/}} ('' '''мала''' кукла'') *בֻּבּוֹת '''קְטַנּוֹת''' {{МФА|/buˈbot '''kətaˈnot'''/}} ('''''мали''' кукли'') Придавките кои завршуваат на ''-i'' имаат малку поразлична форма: *אִישׁ '''מְקוֹמִי''' {{МФА|/ʔiʃ '''məkoˈmi'''/}} ('' '''локален''' маж'') *אִשָּׁה '''מְקוֹמִית''' {{МФА|/ʔiˈʃa '''məkoˈmit'''/}} (' '''локална''' жена'') *אֲנָשִׁים '''מְקוֹמִיִּים''' {{МФА|/ʔanaˈʃim '''məkomiˈjim'''/}} ('''''локални''' мажи'') *נָשִׁים '''מְקוֹמִיּוֹת''' {{МФА|/naˈʃim '''məkomiˈjot'''/}} ('''''локални''' жени'') Именките од машки род кои имаат женски наставки за множина {{МФА|/-ot/}} сепак имаат наставки од машки род за придавки во множина, пр. מְקוֹמוֹת '''יָפִים''' {{МФА|/məkoˈmot '''jaˈfim'''/}} ('''''убави''' места''). Ова важи за истиот процес за именки од женски род кои завршуваат на {{МФА|/-im/}}, пр. מִלִּים '''אֲרֻכּוֹת''' {{МФА|/miˈlim ʔaruˈkot/}} ('''''долги''' зборови''). Голем број од придавките во хебрејскиот потекнуваат од сегашната форма на глаголите. Овие придавки се менуваат исто како глаголите од кои потекнуваат: *סוֹעֵר {{МФА|/soˈʕer/}} (бурно, paʕal) → סוֹעֶרֶת {{МФА|/soˈʕeret/}}, סוֹעֲרִים {{МФА|/soʕaˈrim/}}, סוֹעֲרוֹת {{МФА|/soʕaˈrot/}} *מְנֻתָּק {{МФА|/menuˈtak/}} (отуѓено, puʕal) → מְנֻתֶּקֶת {{МФА|/menuˈteket/}}, מְנֻתָּקִים {{МФА|/menutaˈkim/}}, מְנֻתָּקוֹת {{МФА|/menutaˈkot/}} *מַרְשִׁים {{МФА|/marˈʃim/}} (импресивно, hifʕil) → מַרְשִׁימָה {{МФА|/marʃiˈma/}}, מַרְשִׁימִים {{МФА|/marʃiˈmim/}}, מַרְשִׁימוֹת {{МФА|/marʃiˈmot/}} ==== Предлози ==== Како и македонскиот и англискиот, така и хебрејскиот е јазик со важна улога на предлозите. Јазикот има поголем број предлози. Сепак, неколкуте од најважните хебрејски предлози не се посебни зборови во реченицата, туку се претставки. Така на пример, предлогот „во“ во фразата „во собата“ на хебрејски е בַּחֶדֶר {{МФА|/'''b'''a-ˈħeder/}}. Предлогот אֶת {{МФА|/ʔet/}} има важна улога во хебрејската граматика. Негова најчеста употреба е да го претстави директниот предмет. Така на пример, реченицата „Јас ја гледам книгата“ на хебрејски е אֲנִי רוֹאֶה אֶת הַסֵּפֶר {{МФА|/ʔaˈni roˈʔe ʔet ha-ˈsefer/}} (буквално ''Јас гледам ''{{МФА|/ʔet/}}'' книга-та''). Сепак, אֶת /ʔet/ се користи само со семантички „определен“ директен предмет, како што се именки со определен член, лични имиња и лични заменки. За семантички „неопределени“ предмет едноставно не се користи, како на пример во אֲנִי רוֹאֶה סֵפֶר ''ʔani roʔe sefer'' (''Јас гледам книга''). На македонски нема таков предлог, а може да се именува како „предметен предлог“. Предлогот אֶת /ʔet/ исто така има бројни специјални употреби. На пример, кога придавката צָרִיךְ {{МФА|/t͡saˈriχ/}} (''нужен (од)'') зема определена именка, тогаш се користи предлогот אֶת /ʔet/: הָיִיתִי צָרִיךְ אֶת זֶה {{МФА|/haˈjiti t͡saˈriχ ʔet ze/}} (буквално ''Јас-имав нужда-од {{МФА|/ʔet/}} ова'', односно ''Ми треба ова''). Како и претходно кажаното, אֶת {{МФА|/ʔet/}} се испушта ако има неопределена именка: הָיוּ צְרִיכִים יוֹתֵר {{МФА|/haˈju t͡səriˈχim joˈter/}} (буквално ''тие-имаа нужда-од-повеќе'', односно ''Ним им требаше повеќе''). Ова е поврзано со глаголскиот вид со кој се користи придавката. Кај индиректниот предмет има потреба од предлог. За тоа кој предлог ќе се користи зависи од глаголот. За нив треба да се има добро познавање или да се ослони кон соодветна литература. Хебрејската граматика разликува различни видови индиректни предмети, во зависност од тоа што се определува. Така, има временски предмет תֵּאוּר זְמַן ({{МФА|/teˈʔur zəman/}}), предмет за место תֵּאוּר מָקוֹם ({{МФА|/teʔur maˈkom/}}), премет за причина תֵּאוּר סִבָּה ({{МФА|/teˈʔur siˈba/}}) и многу други. ==== Прилози ==== Некои придавки во хебрејскиот имаат и функција на прилози, со иста форма и изговор. Ако придавката е прилог, тогаш таа е во машки род еднина: * חָזָק {{МФА|/ħaˈzak/}} (''силен'' или ''силно'') * בָּרוּר {{МФА|/baˈrur/}} (''јасен'' или ''јасно'') Во други случаи, прилогот има посебна форма: *מַהֵר {{МФА|/maˈher/}} (''брзо''; од придавката מָהִיר {{МФА|/maˈhir/}}, ''брз'') *לְאַט {{МФА|/ləʔat/}} (''споро''; од придавката אִטִּי {{МФА|/iˈti/}}, ''споро'') *הֵיטֵב {{МФА|/heˈtev/}} (''добро''; од придавката טוֹב {{МФА|/tov/}}, ''добро'') Трет случај е кога прилогот произлегува од придавка, користејќи ја формата за женски род единина (поетски стил) или женски род множина: *אוֹטוֹמָטִית {{МФА|/otoˈmatit/}} (''автоматски'') *קַלּוֹת {{МФА|/kaˈlot/}} (''лесно'') Сепак, повеќето прилози не се совпаѓаат со придавките, туку имаат „прилозни фрази“ кои се создаваат на еден од следниве начини: *користејќи ja прилошката претставка ב {{МФА|/be-/}} (''во'') со соодветната апстрактна именка на придавката: **בִּזְהִירוּת {{МФА|/bi-zhiˈrut/}} („во грижа“: ''грижливо'') **בַּעֲדִינוּת {{МФА|/ba-ʕadiˈnut/}} („во финост“: ''фино'') *користејќи ja истata претставка, но со именката אֹפֶן {{МФА|/ˈʔofen/}} (''начин'') и така ја модифицира именката со формата на придавката во машки род еднина: **בְּאֹפֶן אִטִּי {{МФА|/bəˈʔofen ʔiˈti/}} („на спор начин“: ''с'поро'). *слично, но со именката צוּרָה {{МФА|/t͡suˈra/}} (''како/форма''), и користејќу ја формата на придавката во женски род еднина: ** בְּצוּרָה אָפְיָנִית {{МФА|/bə-t͡suˈra ʔofjaˈnit/}} („во карактеристична форма“: ''карактеристично''). Употребата на еден од начините не значи дека ги исклучува и другите начини. Еден прилог може да се направи со повеќе начини. Како и во англискиот, така и во хебрејскиот има прилози кои не се совпаѓаат со соодветната придавка: *לָכֵן {{МФА|/laˈχen/}} (''така што'') *כָּכָה {{МФА|/ˈkaχa/}} (''така'') === Синтакса === Секој хебрејски збор мора да содржи најмалку еден подмет, еден прирок, а другите елементи се незадолжителни. Зборовниот ред на современиот хебрејски е случен со македонскиот и ангискиот на пример,односно [[подмет-прирок-предмет]], за разлика од библискиот хебрејски кој имал зборовен редослед [[прирок-подмет-предмет]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://ancienthebrewgrammar.wordpress.com/2011/05/23/basic-word-order-in-the-biblical-hebrew-verbal-clause-part-6/ |title=Basic Word Order in the Biblical Hebrew Verbal Clause, Part 6 &#124; Ancient Hebrew Grammar |publisher=Ancienthebrewgrammar.wordpress.com |date= |accessdate=2013-04-25}}</ref> Современиот хебрејски е окарактеризиран по асиметријата помеѓу определениот предмет и неопределениот предмет. Во јазикот има акузативен бележник „ет“, само пред определен предмет (повеќето се определени именки и лични имиња). „Ет“ и „ха“ во скоро време се во процес на спојување и има тежнеење да станат „та“,<ref name = ccti>Consider ''ten li et ha-séfer'' "give:2ndPerson.Masculine.Singular.Imperative to-me ACCUSATIVE the-book" (i.e. "Give me the book!"), where ''et'', albeit syntactically a case-marker, is a preposition and ''ha'' is a definite article. This sentence is realised phonetically as ''ten li ta-séfer''</ref>. Останати синтаксни одлики на хебрејскиот се: * повеќето од хебрејските реченици имаат неколку точни зборовни редоследи. Може да се променат местата на зборовите и пак да се добие истото значење, слично како македонскиот. * во јазикот нема збор кој би се претпоставило дека доаѓа пред секоја именка во еднина (како на пример членот). * речениците во хебрејскиот може да не вклучат глаголи, глаголот „сум“ може да биде избришан во сегашно време. == Книжевност == {{Главна|Хебрејска книжевност}} Хебрејската книжевност се состои од антички, средновековни и модерни ракописи на хебрејски јазик. Меѓу другите, најпознато дело од оваа литература е [[Хебрејска Библија|Хебрејската Библија]] ([[Танак]]). Поголемиот дел од [[Рабинска литература|еврејската религиозна литература]] е напишана на хебрејски. [[Мишна]]та е основната рабинска кодификација на закони доведени од [[Тора]]та. Еврејските богослужби се собрани во книги на хебрејски највеќе од [[Амрам Гаон]] и [[Садија Гаон]]. Образложенија од Тора од [[Абрахан ибн Езра]] до [[Раши]] и слични такви дела се напишани на хебрејски. Такви се и кодификациите на [[Халаха|еверјските закони]], како на пример [[Шулчан Аруч]]. Овие дела од хебрејската литература доста пати биле комбинирани или зголемувани со додавање на додатна литература на јазик кој им бил повеќе познат на Евреиите во тоа време. [[Гемара]]та била додена како [[Арамејски јазик|арамејско-јазично]] образложенија на [[Мишна]] како состаен дел од [[Талмуд]]от. Некои од традиционалните еврејски молитвеници се на арамејски. Некои важни дела од средновековната филозофија, како ''[[Водич за вчудовидените]]'', биле всушност напишани на [[Арапски јазик|арапски]]. == Зборовен фонд== === Броеви === {{Главна|Хебрејски броеви}} [[File:Hohe_Synagoge_Prag_1.jpg |thumb|200px| Часовникот на [[еврејска градска куќа (Прага)|Еврејската градска куќа]] која се наоѓа во [[Прага]], на кој броевите се испишани во насока спротивна на часовникот.]] Хебрејските броеви се квази децимален азбучен [[броен систем]] кој користи букви од [[хебрејска азбука|хебрејската азбука]]. Системот би преземен од [[грчки броеви|грчките броеви]] при крајот на 2 век п.н.е. и истиот е познат под името ''еврејски азбучни броеви'' за да се разликува од претходните системи на запишување кои се користеле во класичната антика. Овие системи биле наследени од [[арамејска азбука|арамејските]] и [[феникиска азбука|феникиските]] записи од околу 800 година п.н.е. во т.н. [[Самариски остракони]] и понекогаш познати како ''хебрејско-арамејски броеви'', кои се пак добиени од [[египетски броеви|египетските броеви]]. Грчкиот систем бил усвоен преку [[хеленистички јудаиам|хеленистичкиот јудаизам]] и истиот систем се користел во стара грција уште од {{римски|5}} век п.н.е.<ref> Stephen Chrisomalis, ''Numerical Notation: A Comparative History'', Cambridge University Press, 2010, [http://books.google.ch/books?id=ux--OWgWvBQC&pg=PA157#v=onepage&q&f=false p. 157]. Solomon Gandz, ''Hebrew Numerals'', Proceedings of the American Academy for Jewish Research Vol. 4, (1932 - 1933), pp. 53-112.</ref> Во овој систем, не постои ознака за [[0 (број)|нулата]], и бројните вредности за поединечните букви се додадени една кон друга. На секоја единица (1, 2, ..., 9) и се назначува одделно буква, за секоја (10, 20, ..., 90) исто така се назначува посебна буква, и за првите четири стотки (100, 200, 300, 400) се назначува посебна буква. Останатите стотки (500, 600, 700, 800 и 900) се претставени како збир од две или три букви кои се користат за првите четири стотки. За да се претстават броевите од 1.000 до 999.999, истите букви се искористени за да служат како илјадарки десетици илјади и стотици илјади. [[Гематрија]]та (еврејска нумерологија) ги користи обемно овие преобразби. Денес во [[Израел]], се користи децималниот систем од [[арапски броеви]] ( 0, 1, 2, 3итн.) во сите случаи (пари, старост, атуми на [[граѓански календар|граѓанскиот календар]]). Хебрејските броеви се користат само во специјални случаи, како на пример кога се користат [[еврејски календар|еврејскиот календар]], или означување на подреденост на спискок (слично на a, b, c, dитн.), и на наќин како што се користат [[римски броеви|римските броеви]] на запад. === Позајмени зборови === Современиот хебрејски јазик има голем број позајмени зборови од различни јазици, како што е случај и со повеќето јазици во светот. Голем дел од позајмените зборови се од [[арапски јазик|арапскиот]], [[арамејски јазик|арамејскиот]], [[јидиш]], [[ладино]], [[германски јазик|германскиот]], [[руски јазик|рускиот]], [[англиски јазик|англискиот]], [[полски јазик|полскиот]] и други помали јазици. Современиот хебрејски зачувал голем број древни хебрејски зборови, кои пак во тогашно време биле позајмени од околните древни јазици ([[Акадски јазик|акадски]], [[арамејски јазик|арамејски]]). Некои типични позајмени зборови во хебрејскиот се: {|class=wikitable style="white-space:nowrap; text-align:center" |- style="font-size:75%" !colspan=3|позајмен збор!!colspan=3|изведенки!!colspan=3|потекло |- style="font-size:75%" !хебрејски!![[МФА]]!!значење!!хебрејски!![[МФА]]!!значење!!јазик!!правопис!!значење |- |{{Hebrew|ביי}}||{{МФА|/baj/}}||довидување||colspan=3|&nbsp;||rowspan=3|[[англиски]]||bye||довидување |- |{{Hebrew|אגזוז}}||{{МФА|/eɡˈzoz/}}||издувен систем||colspan=3|&nbsp;||exhaust<br>system||издувен систем |- |{{Hebrew|דיג׳יי}}||{{МФА|/ˈdidʒej/}}||Диџеј||{{Hebrew|לדג׳ה}}||{{МФА|/ledaˈdʒe/}}||диџеј||to DJ||Диџеј |- |{{Hebrew|ואללה}}||{{МФА|/ˈwala/}}||навистина!?||colspan=3|&nbsp;||rowspan=3|[[арапски]]||{{јаз|ar|والله}}||навистина?! |- |{{Hebrew|כיף}}||{{МФА|/kef/}}||забава||{{Hebrew|לכייף}}||{{МФА|/lekaˈjef/}}||да се забавуваш<ref group=w>{{Наведена мрежна страница |author=bitFormation |url=http://www.safa-ivrit.org/imported/arabic.php |title=Loanwords in Hebrew from Arabic |publisher=Safa-ivrit.org |date= |accessdate=2014-08-26 |archive-date=2014-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141011050943/http://www.safa-ivrit.org/imported/arabic.php |url-status=dead }}</ref>||{{јаз|ar|كيف}}||задоволство |- |{{Hebrew|חפיף}}||{{МФА|/χaˈfif/}}||лесно (со леснотија)||{{Hebrew|להתחפף}}||{{МФА|/lehitχaˈfef/}}||да излезеш<ref group=w>{{Наведена мрежна страница |url=http://morfix.mako.co.il/default.aspx?q=%D7%94%D7%AA%D7%97%D7%A4%D7%A3&source=milon |title=morfix dictionary |publisher=Morfix.mako.co.il |date= |accessdate=2014-08-26 |url-status=dead |archiveurl=https://archive.today/20130107225344/http://morfix.mako.co.il/default.aspx?q=%D7%94%D7%AA%D7%97%D7%A4%D7%A3&source=milon |archivedate=2013-01-07 |df= }}</ref>||{{јаз|ar|خَفِيف}}||лесно |- |{{Hebrew|אבא}}||{{МФА|/ˈaba/}}||тато||colspan=3|&nbsp;||[[арамејски]]||אבא||таткото/мојот татко |- |{{Hebrew|חלטורה}}||{{МФА|/χalˈtura/}}||лоша работа||{{Hebrew|לחלטר}}||{{МФА|/leχalˈteɣ/}}||да осветлиш ||rowspan=2|[[руски]]||[[wikt:халтура|халтура]]||лоша работа<ref group=w name=from_russian>{{Наведена мрежна страница |author=bitFormation |url=http://www.safa-ivrit.org/imported/russian.php |title=Loanwords in Hebrew from Russian |publisher=Safa-ivrit.org |date= |accessdate=2014-08-26 |archive-date=2014-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141010235722/http://www.safa-ivrit.org/imported/russian.php |url-status=dead }}</ref> |- |{{hebrew|בלגן}}||{{МФА|/balaˈɡan/}}||неред||{{Hebrew|לבלגן}}||{{МФА|/levalˈɡen/}}||да направиш неред||[[wikt:балаган|балаган]]||хаос<ref group=w name=from_russian/> |- |{{Hebrew|תכל׳ס}}||{{МФА|/ˈtaχles/}}||директно||colspan=3|&nbsp;||rowspan=2|[[јидиш]]||תּכלית||цел |- |{{Hebrew|חרופ}}||{{МФА|/χʁop/}}||длабоко спиење||{{Hebrew|לחרופ}}||{{МФА|/laχˈʁop/}}||да спиеш длабоко||כראָפּ||хрчи |- |{{Hebrew|שפכטל}}||{{МФА|/ˈʃpaχtel/}}||шпатула||colspan=3|&nbsp;||rowspan=2|[[германски]]||Spachtel||шпатула |- |{{Hebrew|גומי}}||{{МФА|/ˈɡumi/}}||гума||{{Hebrew|גומיה}}||{{МФА|/ɡumiˈja/}}||гума||Gummi||гума |- |{{Hebrew|גזוז}}||{{МФА|/ɡaˈzoz/}}||газиран<br>пијалак||colspan=3|&nbsp;||[[турски јазик|турски]]<br><small>од</small><br>[[француски]]||gazoz<ref group=w>{{Наведена мрежна страница |author=bitFormation |url=http://www.safa-ivrit.org/imported/turkish.php |title=Loanwords in Hebrew from Turkish |publisher=Safa-ivrit.org |date= |accessdate=2014-08-26 |archive-date=2014-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141010235727/http://www.safa-ivrit.org/imported/turkish.php |url-status=dead }}</ref><br><small>од</small><br>[[wikt:eau|eau]] [[wikt:gazeuse|gazeuse]]||газиран<br>пијалак |- |{{Hebrew|פוסטמה}}||{{МФА|/pusˈtema/}}||глупа жена||colspan=3|&nbsp;||[[ладино]]||&nbsp;||воспалена рана<ref group=w>{{Наведена мрежна страница |author=bitFormation |url=http://www.safa-ivrit.org/imported/ladino.php |title=Loanwords in Hebrew from Ladino |publisher=Safa-ivrit.org |date= |accessdate=2014-08-26 |archive-date=2005-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050208124255/http://www.safa-ivrit.org/imported/ladino.php |url-status=dead }}</ref> |- |{{Hebrew|אדריכל}}||{{МФА|/adʁiˈχal/}}||архитект||{{Hebrew|אדריכלות}}||{{МФА|/adʁiχaˈlut/}}||архитектура||[[акадски јазик|акадски]]||arad-ekalli||слуга во храм<ref group=w>{{Наведена мрежна страница |author=אתר השפה העברית |url=http://www.safa-ivrit.org/imported/akkadian.php |title=Loanwords in Hebrew from Akkadian |publisher=Safa-ivrit.org |date= |accessdate=2014-08-26 |archive-date=2014-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141010235650/http://www.safa-ivrit.org/imported/akkadian.php |url-status=dead }}</ref> |} ;Белешки {{reflist|group=w}} == Наводи == {{пст}} {{наводи}} {{пстк}} == Белешки== {{#tag:references| |group="белешка"}} {{reflist|group=note}} ==Литература== {{refbegin|30em}} *{{Наведена книга|last=Hoffman|first=Joel M.|title=In the Beginning: A Short History of the Hebrew Language|year=2004|url=https://archive.org/details/inbeginningshort0000hoff|place=New York|publisher=NYU Press|isbn=0-8147-3654-8}} *{{Наведена мрежна страница|last=Izre'el|first= Shlomo|editor=Benjamin Hary|url=http://www.tau.ac.il/humanities/semitic/cosih.html|title= The Corpus of Spoken Israeli Hebrew| publisher=(CoSIH): Working Papers I|date=2001}} *{{Наведена книга|last=Klein|first= Reuven Chaim|title=Lashon HaKodesh: History, Holiness, & Hebrew|publisher=Mosaica Press|date= 2014|isbn=978-1937887360|asin= 1937887367}} *{{Наведена книга|last=Kuzar|first= Ron|title=Hebrew and Zionism: A Discourse Analytic Cultural Study|url=https://archive.org/details/hebrewzionismdis0000kuza|place= Berlin & New York|publisher= Mouton de Gruyter|date= 2001|isbn=3-11-016993-2}} *{{Наведена книга|last=Laufer|first= Asher|title=Hebrew Handbook of the International Phonetic Association|publisher=Cambridge University Press|date=1999|isbn=0-521-65236-7}} *{{Наведена книга|last=Sáenz-Badillos|first= Angel|date=1993|title=A History of the Hebrew Language|translator=John Elwolde|place=Cambridge, England|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-55634-1}} *[[Гилад Цукерман]] {{Наведена книга|last=Zuckermann|first= Ghil'ad|date=2003|title=Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew|place=England|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9781403917232|url=https://www.palgrave.com/gp/book/9781403917232}} ([[w:en:Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew|''Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew'']]) *[[Гилад Цукерман]] ([[w:en:Ghil'ad Zuckermann|Zuckermann, Ghil'ad]]) (2020). [[w:en:Revivalistics: From the Genesis of Israeli to Language Reclamation in Australia and Beyond|''Revivalistics: From the Genesis of Israeli to Language Reclamation in Australia and Beyond'']], [https://global.oup.com/academic/product/revivalistics-9780199812790 Oxford University Press]. {{ISBN|9780199812790}} / {{ISBN|9780199812776}}. {{refend}} == Поврзано == {{Портал|Израел|Flag of Israel.svg}} {{Портал|Јазик}} {{пст}} * [[Евреи]] * [[Хебрејска азбука]] * [[Македонска транскрипција на хебрејскиот јазик]] * [[Јазично оживување]] {{пстк}} == Надворешни врски == ;Регулаторни органи *[http://en.hebrew-academy.org.il/ Академија на хебрејскиот јазик] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180516084203/http://en.hebrew-academy.org.il/ |date=2018-05-16 }} *[http://maagarim.hebrew-academy.org.il/Pages/PMain.aspx „Магарим“]{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – историски речнички проект за хебрејскиот јазик, Академија на хебрејскиот јазик *[http://goisrael.com/evng/Tourist%20Information/Jewish%20Culture/Pages/Hebrew%20Phrases.aspx Хебрејски фрази] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20161220180804/http://goisrael.com/evng/Tourist%20Information/Jewish%20Culture/Pages/Hebrew%20Phrases.aspx |date=2016-12-20 }}, Министерство за туризам на Израел ;Општи информации *[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/hebrewtoc.html Хебрејскиот јазик] на страницата на „Еврејската виртуелна библиотека“. *[http://www.jewishencyclopedia.com/articles/7453-hebrew-language Хебрејски јазик] на страницата на „Еврејската Енциклопедија“. *[http://www.bbc.co.uk/languages/other/hebrew/guide/ Водич за хебрејскиот јазик] на [[BBC Online]] *[http://www.adath-shalom.ca/rabin_he.htm „Кратка историја на хебрејскиот јазик“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120523043939/http://www.adath-shalom.ca/rabin_he.htm |date=2012-05-23 }}, Хаим Менахем Рабин *{{Dmoz|Science/Social_Sciences/Linguistics/Languages/Natural/Afro-Asiatic/Hebrew}} ;Изучувачки материјали *[https://www.laits.utexas.edu/hebrew/ Хебрејскиот јазик] на страницата на „Колеџот за либерални уметности на Универзитетот во Тексас во Остин. *[https://www.livelingua.com/course/fsi/Hebrew_-_Basic_Course Основен курс за хебрејски] од „Институтот за странски услуги“. *[http://www.ulpan-online.com/ Хебрејски за 21 век], сèмрежен улпан. *[http://www.morfix.co.il/en/ Морфикс], сèмрежен речник. <!--Крај на текст--> <!--Шаблони--> {{Хебрејски јазик}} {{Семитски јазици}} {{Јазици во Израел}} {{Јазици во Полска}} {{Нормативна контрола}} {{Избрана статија}} <!--Категории--> [[Категорија:Хебрејски јазик|*]] [[Категорија:Флективни јазици]] [[Категорија:Еврејски јазици]] 8nv9vwzabs5ut78yruezijf03c79uux 0 53325 5641070 5615988 2026-10-06T06:20:06Z Bjankuloski06 332 5641070 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name=Арамејски |nativename={{јаз|arm|ܐܪܡܝܐ}}&lrm;, {{јаз|he|ארמית}}<br>''Arāmît'' |pronunciation={{IPA-sem|arɑmiθ], [arɑmit],<br /> [ɑrɑmɑjɑ], [ɔrɔmɔjɔ|}} |states= [[Иран]], [[Ирак]], [[Израел]], [[Сирија]], [[Турција]], асирска дијаспора. |speakers=500.000 |image=Aramaic alap.svg |imagecaption=Првата буква од арамејското писмо. |familycolor = Afro-Asiatic |fam2=[[семитски јазици|семитски]] |fam3=[[централни семитски јазици|централни семитски]] |fam4=[[северозападни семитски јазици|северозападни семитски]] |script=[[арамејска азбука]], [[сириска азбука]], [[хебрејско писмо]], [[мандејска азбука]], [[арабица]]<ref>[http://links.jstor.org/sici?sici=0003-0279(199104%2F06)111%3A2%3C362%3ATATIDS%3E2.0.CO%3B2-Y The Aramaic Text in Demotic Script: The Liturgy of a New Year's Festival Imported from Bethel to Syene by Exiles from Rash] – On JSTOR</ref> и [[кинески знаци|кинески]]<ref>[http://links.jstor.org/sici?sici=0041-977X(1983)46%3A2%3C326%3AMAITCH%3E2.0.CO%3B2-4 Manichaean Aramaic in the Chinese Hymnscroll]</ref> |lc1=arc|ld1=[[Службен арамејски јазик|службен арамејски]] (700–300 п.н.е.) |lc2=oar|ld2=[[староарамејски јазик|староарамејски]] (пред 700 п.н.е.) |lc3=aii|ld3=[[асирски новоарамејски јазик|асирски новоарамејски]] |lc4=aij|ld4=[[лишанид ношан]] |lc5=amw|ld5=[[западен новоарамејски јазик|западен новоарамејски]] |lc6=bhn|ld6=[[бохтански новоарамејски јазик|бохтански новоарамејски]] |lc7=bjf|ld7=[[берзански јудеоновоарамејски јазик|берзански јудеоновоарамејски]] |lc8=cld|ld8=[[калдејски новоарамејски јазик|калдеајски новоарамејски]] |lc9=hrt|ld9=[[хертевински јазик|хертевински]] |lc10=huy|ld10=[[хулаулански јазик|хулаѕлански]] |lc11=jpa|ld11=[[јудеопалестински арамејски јазик|јудеопалестински арамејски]] |lc12=kqd|ld12=[[којсанџачки сириски јазик|којсанџачки]] |lc13=lhs|ld13=[[млахсо јазик|млахсоански]] |lc14=lsd|ld14=[[лишана дени]] |lc15=mid|ld15=[[мандејски јазик|современ мандејски]] |lc16=myz|ld16=[[мандејски јазик|класичен мандејски]] |lc17=sam|ld17=[[самарјански арамејски јазик|самарјански арамејски]] |lc18=syc|ld18=[[сириски јазик|сириски]] (класичен) |lc19=syn|ld19=[[сенајански јазик|сенајански]] |lc20=tmr|ld20=[[јудеовавилонски арамејски јазик|јудеовавилонски араменски]] |lc21=trg|ld21=[[лишан дидан]] |lc22=tru|ld22=[[туројоански јазик|туројоански]] |language = 12-AAA |notice=IPA }} '''Арамејски''' ([[сириски јазик|сириски]]: ܐܪܡܝܐ‎, [[Хебрејски јазик|хебрејски]]: ארמית) — јазик, или група сродни јазици кои се дел од [[Афроазиски јазици|афроазиското јазично семејство]], а дел од групата на [[семитски јазици]]. Јазиците се зборувале и се зборуваат во регионот на [[Блискиот Исток]]. Името на јазикот потекнува од името „[[Арам (библиски регион)|Арам]]“<ref>Oxford English dictionary, http://oed.com/viewdictionaryentry/Entry/10127</ref>, стар регион во централна [[Сирија]]. Арамејскиот јазик е сроден со [[хебрејски]]от, [[ханански јазик|хананскиот]] и [[Феникиски јазик|феникискиот јазик]]. Арамејскиот јазик се пишувал со [[арамејско писмо]], кое пак било прифатено од поголем број семитски јазици. Како резултат на тоа, денес се широко распространети [[Арапско писмо|арапското]] и [[Хебрејско писмо|хебрејското писмо]]. Арамејскиот има околу 3.000 години пишана историја.<ref>Aramaic appears somewhere between 11th and 9th centuries BC. Beyer (1986: 11) suggests that written Aramaic probably dates from the 11th century BC, as it is established by the 10th century, to which he dates the oldest inscriptions of northern Syria. Heinrichs (1990: x) uses the less controversial date of 9th century, for which there is clear and widespread attestation.</ref> Во текот на историјата јазикот бил главен административен јазик на неколку империи во регионот, јазик на секојдневието и јазик на [[религија]]та. Арамејскиот бил јазик за секојдневна употреба во [[Израел]] за време на периодот на „Вториот храм“ (539 п.н.е. - 70 г.), а како најзначаен податок е тоа што арамејскиот бил [[мајчин јазик]] на [[Исус Христос]].<ref>{{наведена енциклопедија|encyclopedia=The Eerdmans Bible Dictionary|title=Aramaic|quote=It is generally agreed that Aramaic was the common language of Israel in the first century AD. Jesus and his disciples spoke the Galilean dialect, which was distinguished from that of Jerusalem (Matt. 26:73).|page=72|isbn=0-8028-2402-1|editor=Allen C. Myers|location=Grand Rapids, Michigan|publisher=William B. Eerdmans|year=1987}}</ref><ref>{{cite web | url=http://markdroberts.com/htmfiles/resources/jesuslanguage.htm | title=What Language Did Jesus Speak? Why Does It Matter? }}</ref> Дополнително на тоа, поголем дел од библиските книги на [[Даниил (библиска книга)|Даниил]] и [[Ездра (библиска книга)|Ездра]] биле напишани на арамејски, а исто така арамејскиот бил главен јазик на [[Талмуд]]от.<ref>Beyer 1986: 38–43; Casey 1998: 83–6, 88, 89–93; Eerdmans 1975: 72.</ref> Сепак, важно е да се напомене дека [[јудеоарамејски јазик|јудеоарамејскиот јазик]] се разликувал од останатите арамејски форми по зборовите и граматика. Долгата и разновидна историја на арамејскиот јазик, како и широката територија на која се користел јазикот, довеле до развој на различни јазичи варијанти и форми кои некои јазичари ги нарекуваат дијалекти. Сепак, овие „дијалекти“ се толку различни едни од други што може да се сметаат за засебни јазици. Така, не постои еден унифициран арамејски јазик, бидејќи секој временски период и во секое место се развивале засебни форми. Арамејскиот е зачуван како литургиски јазик во Источните христијански цркви, претежно во лицето на сирискиот јазик. Денес голем број од арамејските заедници користат јазик кој подоминантен од арамејскиот. Современиот арамејски јазик е мајчин јазик на голем број расштркани, мали и во голема мера изолирани заедници кои се следбеници на [[христијанство]]то, [[јудаизмот]] или [[мандејство]]то во [[Западна Азија]]<ref>Heinrichs 1990: xi–xv; Beyer 1986: 53.</ref>. Најбројни се [[Асирци]]те и тие зборуваат на [[асирски новоарамејски јазик]] и [[калдејски новоарамејски јазик]]. Денес арамејските јазици се зметаат за [[Загрозен јазик|загрозени јазици]].<ref>{{Наведено списание|last=Naby|first=Eden|publisher=Assyrian International News Agency|title=From language Franca to Endangered Language}}</ref> == Име == Името на јазикот потекнува од стариот библиски регион „Арам“ кој се наоѓал во централна Сирија. За старите арамејски јазици се користи поимот „арамејски јазици“, додека за современите се користи помот „[[новоарамејски јазици]]“. ==Распространетост== За време на [[Новоасирско Царство|новоасирскиот]] и [[Нововавилонскo Царство|нововавилонскиот период]], [[Арамејци]]те започнале да се населуваат во голем број, првично во [[Вавилон]], а подоцна во [[Асирија]] (денес северен [[Ирак]], североисточна [[Сирија]], северозападен [[Иран]] и источна [[Турција]]).<ref name=Richardp69/> Како резултат на големата емиграција, Новоасирското Царство и [[Калдејско Царство|Калдејската династија]] на Вавилон станале двојазични кога се однесува на пишаните документи, односно арамејски и [[акадски јазик|акадски]]. Како што овие две империи, а подоцна и [[Ахеменидско Царство|Ахеменидското Царство]], ја зголемувале својата доминација во регионот, арамејскиот јазик станал „[[лингва франка]]“ во поголемиот дел на [[Западна Азија]] и [[Египет]].<ref name=Richardp69>Richard, 2003, p. 69.</ref> Од доцниот 7 век па навака, арамејскиот јазик постепено почнал да го губи статусот на „лингва франка“ за сметка на [[арапскиот јазик]]. Како и да е, арамејскиот јазик останал зборуван, пишан и литургиски јазик меѓу [[Асирци]]те, [[Евреи]]те, [[Мандејство|Мандејците]] и некои сириски христијански заедници. Денес јазикот се зборува од страна на Асирците и Мандејците во Ирак, Сирија, Турција и Иран и од страна на асирската дијаспората во [[Ерменија]], [[Грузија]], [[Азербејџан]] и [[Русија]]. Меѓу сириските Христијани, иако денес претежно зборуваат арапски, има мал број луѓе кои зборуваат на [[западноарамејски јазик]]. За време на минатите два века, особено за време на [[Асирскиот геноцид]], голем број од асирските говорници се расштркале низ светот. И покрај тој факт, денес во Ирак има градови каде арамејскиот е доминантен јазик и такви градови се [[Алкош]], [[Бахдида]], [[Бартела]], [[Тел Ескоф]] и [[Тел Кепе]] на пример. ==Дијалекти== Кога се зборува за арамејскиот јазик, често се мисли дека е еден единствен јазик. Сепак, во реалноста поимот „арамејски јазик“ опфаќа група на многу сродни и слични ''јазици'', или како што некои јазичари ги именуваат, ''дијалекти''. Како еден единствен унифициран јазик арамејскиот никогаш не опстојувал. Така на пример, некои арамејски јазици сè до толку различни што таква различност меѓу јазици нема и во [[Романски јазици|романската група јазици]] од [[Индоевропски јазици|индоевропското јазично семејство]]. Долгата историја на јазикот, ицрпната книжевност и употребата на јазикот од различни религиски заедници се само некои фактори кои придонеле за различноста меѓу постоечките јазици. Некои арамејски дијалекти се слични, но некои не. Како што е присутна јазичната различност, така се присутни и сосема различни имиња за јазиците. Така на пример има [[сириски јазик]], поим кој се користи да се означи [[Источноарамејски јазик|источноарамејскиот јазик]] кој го зборуваат [[Асирци|асирските]] [[христијани]] во [[Ирак]], јужна [[Турција]], североисточна [[Сирија]] и северозападен [[Иран]]. Повеќето од арамејските дијалект/ јазици можат да бидат поделени на ''источни'' или ''западни''. Границата меѓу источните и западните дијалекти е реката [[Еуфрат]], или нешто позападно од оваа река. Понатака, важно е да се напомене дека треба да се прави разлика меѓу старите (изумрени) арамејски јазици и современите (живи) арамејски јазици. Современите јазици често се именуваат како „новоарамејски“. Историски гледано, развојот на јазиците е поделен на три дела: „современ“, „среден“ и „стар период“. ==Писмо== [[Image:Syriac Sertâ book script.jpg|десно|thumb|Арамејска книга од 11 век на сириска азбука.]] {{Главна|Арамејско писмо}} Најстарата арамејска азбука е заснована на [[Феникиска азбука|феникиската азбука]]. Со тек на времето, таа првична азбука се развила во препознатливиот квадратест стил. Старите израелски и ханански народи ја присвоиле оваа азбука, или писмо, за нивните јазици. Така, денес во широка употреба се наоѓа [[Хебрејско писмо|хебрејското]] и [[Арапско писмо|арапското писмо]]. Арамејското писмо се користело за [[Библиски арамејски јазик|библискиот арамејски јазик]] и останати еврејски пишани дела. Покрај стандардното арамејско писмо, арамејските христијани развиле и друго ракописно писмо кое е познато како [[сириска азбука]]. Следбениците на Мандејството развила свое писмо познато како [[мандејска азбука]]. Покрај овие две писма, од арамејското писмо се развиле уште неколку стари азбуки, меѓу кои: [[набатејска азбука|набатејската азбука]] во [[Петра]] и [[палмирска азбука|палмирската азбука]] во [[Палмира]]. {|class="wikitable" style="border-collapse:collapse;" |- |bgcolor="#EFEFEF" align="center" colspan="22" | '''арамејска азбука''' |- |width=4% align="center"|[[File:Aleph.svg|20px]] ||width=3% align="center"|[[File:Beth.svg|20px]] ||width=3% align="center"|[[File:Gimel.svg|20px]] ||width=3% align="center"| [[File:Daleth.svg|20px]]||width=3% align="center"|[[File:He0.svg|20px]] ||width=3% align="center"|[[File:Waw.svg|20px]] ||width=3% align="center"|[[File:Zayin.svg|20px]] ||width=3% align="center"|[[File:Heth.svg|20px]]||width=3% align="center"|[[File:Teth.svg|20px]] ||width=3% align="center"|[[File:Yod.svg|20px]] ||width=3% align="center"|[[File:Kaph.svg|20px]] ||width=3% align="center"|[[File:Lamed.svg|20px]]||width=3% align="center"|[[File:Mem.svg|20px]] ||width=3% align="center"|[[File:Nun.svg|20px]] ||width=3% align="center"|[[File:Samekh.svg|20px]]||width=3% align="center"|[[File:Ayin.svg|20px]]||width=3% align="center"|[[File:Pe0.svg|20px]]||width=5% align="center"|[[File:Sade 1.svg|20px]], [[File:Sade 2.svg|20px]] ||width=3% align="center"|[[File:Qoph.svg|20px]] ||width=3% align="center"|[[File:Resh.svg|20px]]||width=3% align="center"|[[File:Shin.svg|20px]] ||width=3% align="center"|[[File:Taw.svg|20px]] |- |align="center" colspan="22" | '''[[МФА]]''' |- |width=6% align="center"|{{МФА|/ʔ/; /aː/, /eː/}}||width=4% align="center"|{{МФА|/b/, /v/}}||width=4% align="center"|{{МФА|/ɡ/, /ɣ/}}||width=4% align="center"|{{МФА|/d/, /ð/}}||align="center"|{{МФА|/h/}}||width=7% align="center"|{{МФА|/w/; /oː/, /uː/}}||align="center"|{{МФА|/z/}}||align="center"|{{МФА|/ħ/}}||align="center"|{{МФА|/tˤ/}}||width=7% align="center"|{{МФА|/j/; /iː/, /eː/}}||width=4% align="center"|{{МФА|/k/, /x/}}||align="center"|{{МФА|/l/}}||align="center"|{{МФА|/m/}}||align="center"|{{МФА|/n/}}||align="center"|{{МФА|/s/}}||align="center"|{{МФА|/ʕ/}}||width=5% align="center"|{{МФА|/p/, /f/}}||align="center"|{{МФА|/sˤ/}}||align="center"|{{МФА|/q/}}||align="center"|{{МФА|/r/}}||align="center"|{{МФА|/ʃ/}}||width=5% align="center"|{{МФА|/t/, /θ/}} |} ==Развојни фази== Според Клаус Бејер, историјата на арамејскиот јазик е поделена на три големи периоди: * [[староарамејски јазик]] (1100 п.н.е. –200), и ги опфаќа: ** [[библиски арамејски јазик]] (од [[Хебрејска Библија|Хебрејската Библија]]. ** [[арамејскиот јазик на Исус Христос]] * [[средноарамејски јазик]] (200–1200), и ги опфаќа: ** [[сириски јазик]] ** арамејскиот јазик од [[Талмуд]]от, [[Таргум]]от и [[Мидраш]]от. ** [[мандејски јазик]] * [[современ арамејски јазик]] (1200–денес), и опфаќа: ** различен број јазици и јазични форми ==Староарамејски јазик== {{Главна|Староарамејски јазик}} {| border="0" cellpadding="5" style="float:right; background:#ffffd9; margin-left:10px;" |- | style="background:#ffffd9;"|<timeline> ImageSize = width:320 height:700 PlotArea = right:40 top:10 left:40 bottom:10 DateFormat = yyyy TimeAxis = orientation:vertical order:reverse Period = from:-1200 till:2005 AlignBars = early ScaleMajor = unit:year increment:200 start:-1200 Colors = id:canvas value:rgb(1,1,0.85) BackgroundColors = canvas:canvas PlotData = width:15 color:red bar:test from:-1200 till:200 # староарамејски јазик PlotData = width:15 color:orange bar:test from:200 till:1200 # средноарамејски јазик PlotData = width:15 color:yellow bar:test from:1200 till:2005 # современ арамејски јазик PlotData = bar:test at:-1200 mark:(line,white) at:-1200 shift:(10,0) text:12 в.п.н.е. Арамејците се доселиле во Арам bar:test at:-1000 mark:(line,white) at:-1000 shift:(10,0) text:10 в.п.н.е. ран пишан арамејски bar:test at:-740 mark:(line,white) at:-740 shift:(10,0) text:740-ти п.н.е. арамејскиот е службен во Асирија bar:test at:-500 mark:(line,white) at:-500 shift:(10,0) text:о. 500 п.н.е. Дариј I го направил арам. официјален bar:test at:-425 mark:(line,white) at:-425 shift:(10,0) text:5 в.п.н.е. бил напишан Елефантинскиот папирус bar:test at:-330 mark:(line,white) at:-331 shift:(10,0) text:331 п.н.е. грчка превласт bar:test at:-246 mark:(line,white) at:-246 shift:(10,0) text:247 п.н.е. арамејскиот е службен во Партска Имп. bar:test at:-169 mark:(line,white) at:-169 shift:(10,5) text:о. 170 п.н.е. веројатно составена Книгата на Даниел bar:test at:-141 mark:(line,white) at:-141 shift:(10,0) text:142 п.н.е. арамејскиот е службен во Хасмон. Јудеја bar:test at:-49 mark:(line,white) at:-40 shift:(10,0) text:1 в.п.н.е. арамејска Палмира, Петра и Осроена bar:test at:45 mark:(line,white) at:45 shift:(10,0) text:1 в. дел од Новиот тестамент на арамејски bar:test at:135 mark:(line,white) at:135 shift:(10,4) text:135 доминација на галилејско-арамејски јазик bar:test at:172 mark:(line,white) at:172 shift:(10,1) text:172 создаден Татијанскиот дијатесарон bar:test at:200 mark:(line,white) at:200 shift:(10,-3) text:3 в. создадем Таргумот bar:test at:224 mark:(line,white) at:224 shift:(10,-8) text:224 се издигнал класичниот мандејски bar:test at:306 mark:(line,white) at:306 shift:(10,-1) text:c. 306 се родил Св. Ефрем, сириски златен период bar:test at:431 mark:(line,white) at:431 shift:(10,0) text:431 Несторскиот раскол на арамејските христијани bar:test at:435 mark:(line,white) at:435 shift:(10,-9) text:c. 435 создадена е сириската Библија - пешита bar:test at:637 mark:(line,white) at:637 shift:(10,0) text:637 арапска превласт bar:test at:700 mark:(line,white) at:700 shift:(10,0) text:700 завршен е Талмудот bar:test at:1258 mark:(line,black) at:1258 shift:(10,0) text:1258 Монголите го опљачкале Багдад bar:test at:1290 mark:(line,black) at:1290 shift:(10,-5) text:13 в. објавен Зохарот во Шпанија bar:test at:1650 mark:(line,black) at:1650 shift:(10,0) text:17 в. се развила школата на Алкош bar:test at:1836 mark:(line,black) at:1836 shift:(10,0) text:1836 прв пат печатен асирски новоарамејски bar:test at:1915 mark:(line,black) at:1915 shift:(10,4) text:1915 истерувањето во Турција bar:test at:1951 mark:(line,black) at:1951 shift:(10,2) text:1951 Арамејските Евреи се селат во Израел bar:test at:1998 mark:(line,black) at:1998 shift:(10,0) text:1998 умиреле последните збору. на млахсо и берзански </timeline> |} Поимот „староарамејски јазик“ се користи за да се означат јазични варијанти на арамејскиот од неговата прва позната употреба па сè до моментот кога се воздигнало [[Саснидско царство|Саснидското царство]] (224 г.). Така, овој поим опфаќа тринаесет векови развој на јазикот. Претежно под поимот „староарамејски“ се опфаќаат сите арамејски јазици и дијалекти кои денес се исчезнати. Главен момент за развојот на староарамејскиот јазик бил неговото официјализирање во [[Ахеменидско Царство|Ахеменидското Царство]] (500 - 330 г.п.н.е.). Периодот пред официјализирањето на јазикот во ова царство понекогаш се нарекува „древен период“. За време на тој период, арамејскиот се зборувал само во арамејските градови-држави, но подоцна се издигнал како јазик на трговијата и дипломатијата во [[Месопотамија]], [[Левант]] и [[Египет]]. По падот на Ахеменидското Царство, локалните разговорни варијанти на арамејскиот јазик се истакнале, а со тоа се овозможило развој на различни пишани стандарди. === Древен период === [[Image:Bar-rakib.jpg|left|thumb|Сребрен ингот од [[Бар-Ракиб]], син на [[Панамува II]],<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.jtsa.edu/Documents/pagedocs/JANES/1986%2018/Younger18.pdf |title=Panammuwa II and Bar-Rakib: Two Structural Analyses, K. Lawson Younger, Jr., University of Sheffield |accessdate=2020-05-14 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304002734/http://www.jtsa.edu/Documents/pagedocs/JANES/1986%2018/Younger18.pdf |url-status=dead }}</ref> крал на [[Самал]] (денес [[Зинџирли Хојук]], [[Турција]]).]] Древниот период, или понекогаш именуван како „древноарамејски јазик“, се однесува на најстариот познат период на арамејскиот јазик. Ово период започнува со почетоците на јазикот па сè до моментот кога јазикот станал „[[лингва франка]]“ во т.н. [[плодна полумесечина]] - регион во [[Блискиот Исток]]. Јазикот бил како прв јазик во арамејските градови [[Дамаск]], [[Хама]] и [[Арпад (Сирија)|Арпад]]. Најраните докази за постоењето на јазикот потекнуваат од 10 век п.н.е. Овие натписи се претежно дипломатски документи меѓу различните арамејски градови-држави. Според податоците, се утврдило дека раната [[арамејска азбука]] најверојатно потекнува од [[Феникиска азбука|феникиската]] и постои единство при пишаниот јазик. Со текот на времето, подобрување на азбуката се вршела според потребите на јазикот. Оваа азбука се усовршувала во источните региони на [[Арам]]. Интересно за арамејскиот јазик е тоа што со доминацијата на [[Новоасирска империја|Новоасирската империја]] врз [[Арам]] под водство на [[Тиглат-Пилесер III]] во средината на 8 век, јазикот не бил потиснат од [[акадски јазик|акадскиот]], туку напротив, станал лингва франка во новата држава. Од 700 г.п.н.е. јазикот започнал да се расширува низ сите страни во регипнот, но поради тоа ја изгубил својата хомогеност. Како директна последица на расширувањето на јазикот настанале, или се развиле, различни дијалекти во [[Асирија]], [[Вавилон]], [[Левант]] и [[Египет]]. Како и да е, арамејската варијанта од Асирија, која била под акадско влијание, и арамејскиот дијалект од Вавилон се издигнале на повисоко ниво. За овие дијалекти во [[Втората книга на Кралевите]] се споменува дека [[Хезекија]] (кралот на [[Кралство Јудеја|Јудеја]]) преговарал со асирските амбасадори на арамејски бидејќи така обичниот народ немал да разбере. Во околу 600 година, Адон ([[ханан]]ски крал), го користел арамејскиот јазик при дописките со египетските фараони. Арамејскиот дијалект во Вавилон е познат под името [[калдејски арамејски јазик]]. === Кралски период === Во околу 500 г.п.н.е., по ахеменидското освојување на [[Месопотамија]] под водство на [[Дариј I]], арамејскиот во таа форма каква што се користела во регионот, бил усвоен од освојувачите како „средство за пишана комуникација меѓу различните региони од распространетата империја со своите различни народи и јазици. Употребата на еден единствен службен јазик, кој современите научници го именувале како „официјален арамејски“ или „кралски арамејски“, може да се претпостави дека имал удел во голем дел за зачудувачкиот успех на Ахеменидите при зачувување на нивната распространета империја обединета за период колку што опстојувале“.<ref>{{наведена енциклопедија|encyclopedia=Encyclopedia Iranica|volume=2|year=1987|title=Aramaic<!-- pp 250–261 --><!-- section:Aramaic in the Achaemenid Empire pp 251–252-->|last=Shaked|first=Saul|publisher=Routledge & Kegan Paul|location=New York|pages=250–261}} p. 251</ref> Во 1955 година, Ричард Фрај ја ставл под знак прашалник класификацијата на „кралскиот арамејски“ како „официјален арамејски“, додавајќи дека нема зачувано доказ каде недвосмислено се потврдува статусот на некој јазик.<ref>{{Наведено списание|last1=Frye|first1=Richard N.|title=Review of G. R. Driver's "Aramaic Documents of the Fifth Century B. C."|url=https://archive.org/details/sim_harvard-journal-of-asiatic-studies_1955-12_18_3-4/page/456|journal=Harvard Journal of Asiatic Studies|volume=18|issue=3/4|year=1955|pages=456–461|doi=10.2307/2718444|last2=Driver|first2=G. R.|jstor=2718444}} p. 457.</ref> Фрај го класифицирал „кралскиот арамејски“ како „лингва франка“ на ахеменидските територии, и додал дека употребата на арамејскиот јазик за време на ахеменидската ера била посилна одошто се мислело. Кралскиот арамејски вил високо [[Стандарден јазик|стандардизиран]]. Неговиот правопис повеќе се засновал на историските корени, одошто на зборуваните дијалекти, и неизбежното влијание на [[Персиски јазик|персискиот јазик]] му дал на јазикот новa јасност и голема флексибилност. Со векови по падот на [[Ахеменидско Царство|Ахеменидското Царство]] (во 331 г.п.н.е.), кралскиот арамејски, или верзија слична на неа, влијаеле врз различни [[ирански јазици]]. Арамејското писмо и арамејскиот зборовен фонд ќе опстојат како основна одлика на [[Палависко писмо|палавиското писмо]].<ref>{{Наведено списание|author1-link=Wilhelm Geiger|first1=Wilhelm|last1=Geiger|first2=Ernst|last2=Kuhn|year=2002|title=Grundriss der iranischen Philologie: Band I. Abteilung 1|location=Boston|publisher=Adamant|pages=249ff}}</ref> Една од најголемите колекции на кралски арамејски текстови е таа од [[Персеполис]], која има околу 500 таблички.<ref>{{Наведено списание|first=John A. Matthew|last=Stolper|title=What are the Persepolis Fortification Tablets?|journal=The Oriental Studies News & Notes|issue=winter|year=2007|pages=6–9|url=http://persepolistablets.blogspot.com/2007/01/what-are-persepolis-fortication.html|accessdate=2007-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070214035646/http://persepolistablets.blogspot.com/2007/01/what-are-persepolis-fortication.html|archivedate=2007-02-14|url-status=live}}</ref> Повеќето од постоечките документи кои сведочат за арамејскиот јазик потекнуваат од [[Египет]] и [[Елефантина]] (види [[Елефантински папирус]]). Од сите овие најпознат документ е „Мудроста на Ахикар“, книга со инструктивни афоризми, слична на библиската „[[Книга на пословици]]“. Ахеменидско-арамејскиот е до тој степен унифициран што е тешко да се одреди кој документ од кој дел на светот потекнува. Само многу внимателно набљудување понекогаш може да доведе до откривање на некои позајмени зборови од останатите локални јазици. Околу 30 арамејски документи биле пронајдено во [[Бактрија]] и нивната анализа била објавена во ноември 2006 година. Текстовите, кои се напишани на кожа, даваат приказ за употребата на арамејскиот јазик во 4 век п.н.е за време на ахемединската администрација во Бактрија и [[Согдијана]] (денес во [[Авганистан]] и [[Таџикистан]]).<ref>{{Наведена книга|title=Ancient Aramaic Documents from Bactria|series=Studies in the Khalili Collection|last1=Naveh|first1=Joseph|last2=Shaked|first2=Shaul|isbn=1-874780-74-9|publisher=Khalili Collections|location=Oxford|year=2006|author=ed. by Joseph Naveh ....}}</ref> ===Постахеменитски период=== [[Image:Alexander Aramaic coin.jpg|thumb|Монета на Александар Македонски со арамејско писмо.]] [[Image:AsokaKandahar.jpg|thumb|Двојазичен текст на грчки и арамејски од индискиот крал Ашока, 3 в.п.н.е.]] [[Image:Targum.jpg|right|thumb|Еврејска Библија од 11 век со Таргум.]] Освојувањето на [[Александар Македонски]] не го уништило единството на арамејскиот јазик и литература. Верзијата на арамејскиот јазик која има сличност со таа од 5 в.п.н.е., може да се сретне низ документи од 2 в.п.н.е. [[Селевкидска империја|Селевкидската империја]] го наметнала [[грчки]]от јазик како административен јазик во [[Сирија]] и [[Месопотамија]] уште од самиот почеток на нивното владеење. Во 3 век п.н.е. грчкиот станал позборуван од арамејскиот во [[Египет]] и [[Сирија]]. Сепак, постахеменитскиот арамејски продолжил да се развива во [[Јудеја]], [[Асирија]], Месопотамија, преку сириската пустина па сè до [[Арабија]] и [[Партско Царство|Партското Царство]]. <u>Библискиот арамејски</u> е верзија на арамејскиот јазик која се користела за четири секции од Еврејската Библија: * [[Ездра (библиска книга)|Книга на Ездра]] 4:8–6:18 и 7:12–26&nbsp;– документи од ахеменидскиот период (5 в.п.н.е.) кои се фокусирани на реставрацијата на храмот во Ерусалим. * [[Даниил (библиска книга)|Книга на Даниил]] 2:4b–7:28&nbsp;– пет приказни и апоклиптични визии. * [[Еремија (библиска книга)|Книга на Еремија]] 10:11&nbsp;–една реченица во средината на хебрејскиот текст. * [[Откровение]] 31:47&nbsp;– превод на хебрејски топоними. Библискиот арамејски е некако хибриден дијалект. Некои материјали на библиски арамејски најверојатно потекнувале од Вавилон и Јудеја пред падот на Ахеменидското Царство. За време на Селевкидското царство, дрска еврејска пропаганда го модифицирала арамејскиот од Книгата на Даниел. Овие приказни најверојатно опстојувале во усната традиција уште од претходно. Во групата на постахеменитски арамејски форми е и <u>хасмонејско-арамејскиот јазик</u> (дијалект). Овој јазик бил службен јазик во [[Хасмонеи|Хасмонејска]] [[Јудеја]] (142–37 п.н.е.). Овој јазик влијаел врз библискиот арамејски јазик од [[кумран]]ските текстови и тој бил главен јазик за небиблиски теолошки текстови од таа заедница. Главните преводи на [[Таргум]]ите од хебрејската библија на арамејски биле направени на хасмонејски дијалект. Овој дијалект се појавил во цитатите во [[Мишнах]] и [[Тосефта]]. Меѓу овој дијалект и ахеменитскиот дијалект има разлики, претежно во правописот. Хасмонејскиот дијалект ги запишувал зборовите како што се изговараат, т.е. обрнал внимание на фонетскиот правопис, додека ахеменитскиот дијалект користел етимолошки. <u>Вавилонскиот таргумски дијалект</u> е подоцнежен постахеменитски дијалект кој се пронаоѓа во „официјалните“ таргуми (еврејски свети списи) [[Таргум на Онкелос]] и [[Таргум на Џонатан]]. Оригиналните хасмонејски таргуми ги достинале вавилонските во 2 или 3 век п.н.е. Тие тогаш биле преработени според посовремениот вавилонски дијалект за да се создаде стандарден таргум. Оваа комбинација ја основала основата за вавилонската еврејска литература за вековите кои следеле. <u>Галилејскиот таргумски дијалект</u> е сличен со вавилонскиот таргумски дијалект. Овој дијалект е мешавина од литературниот хасмонејски дијалект со дијалектот од Галилеја. Хасмонејските таргуми ги достигнале галилејските во 2 век и биле преработени на галилејски дијалект за локална употреба. Галилејскиот таргум не се сметал за авторитативно дело од останатите заедници и документите покажуваат дека неговиот текст бил подобрувани. Од 11 век, веднаш што вавилонскиот таргум бил нормативен, галилејската верзија била под силно влијание од вавилонската. <u>Вавилонскиот документски арамејски дијалект</u> е дијалект кој се употребувал од 3 век па натака. Овој дијалект се користел за приватни вавилонски документи, а од 12 век, сите приватни еврејски документи се на арамејски. Овој дијалект се заснова на хасмонејскиот, со некои мали измени. Ова е како резултат на тоа што хасмонејскиот бил постар дијалектм а вавилонскиот документски бил користен за правна документација. <u>[[Набатејски јазик|Набатејско]]-арамејскиот</u> бил јазик на арапско-арамејското кралство [[Петра]] (200 п.н.е. – 106). Кралството се наоѓало на источниот брег на реката [[Јордан (река)|Јордан]], [[Синај]] и северна [[Арабија]]. Најверојатно поради исклучивата важност за трговијата, [[Набатејци]]те започнале да користат арамејски наместо [[Стар северноарапски јазик|стариот северноарапски]]. Дијалектот се засновал на ахеменитскиот со мало арапско влијание. Некои зачувани документи датираат од почетоците на кралството, но повеќето се од првите четири века од нашата ера. Дијалектот се пишувал со ракописни букви, слично со [[арапски]]от. Бројот на позајмени зборови во дијалектот се зголемувал сè додека целосно не се претопил во арапскиот. <u>Палмирско-арамејскиот дијалект</u> е арамејски дијалект/ јазик кој се користел во сирискиот град-држава [[Палмира]] од 44 г.п.н.е. до 274 година. Овој дијалект се пишувал на квадратесто писмо, а подоцна со [[сириска азбука]]. Како и набатејскиот, и овој дијалект бил под арапско влијание. Арамејскиот дијалект кој се користел во Арсакидската Империја или [[Партска Империја]] (247 п.н.е. – 224) го претставува <u>арсакидско-арамејскиот дијалект</u>. Овој дијалект се зборувал низ западниот дел од земјата. Овој дијалект бил пишана основа за [[Палависко писмо|палавиското писмо]] кои било создадено за потребите на [[Партски јазик|партскиот јазик]]. Писмото користело арамејски букви со одредени [[хетерограм]]и, или арамејски зборови со партско значење. Арсакидите се гледале себеси како наследници на ахеменитското владеење. Така, арсакидско-арамејскиот дијалект, како никој друг постахеменитски дијалект, ја продолжил традицијата на [[Дариј I]]. Со текот на времето, бил под влијание на зборуваните арамејски, грузиски и персиски. По сасанитското (персиско) освојување на Партското Царство, арсакитско-палавскиот и арамејскиот биле под сасанитско влијание..<ref>{{Наведена книга|author=Beyer|page=28 n. 27}}; {{Наведена книга|title=Ancient Persia|pages=118–20|last1=Wiesehöfer|first1=Josef|last2=Azodi|first2=Azizeh|isbn=|publisher=|year=}}</ref> ==== Стари источноарамејски дијалекти ==== [[Image:Mandaic.jpg|right|thumb|Мандејска магична „демонска замка“. Мандејскиот јазик може да се види испишан на предметот.]] Дијалектите кои се споменати во минатата секција се сите потомци на ахеменитскиот кралски арамејски јазик. Сепак, регионалната дијалектолошка различност на доцниот староарамејски јазик продолжила да се развива и покрај веќе напоменатите, често само во зборувана форма. Рани докази за овие зборувани дијалекти се познати само преку нивното влијание врз зборови и имиња од постандардни дијалекти. Во 2 век п.н.е. овие зборувани дијалекти станале пишани. Дијалектите покажале регионална поделба меѓу [[Месопотамија]], [[Вавилон]] и истокот на една страна и [[Јудеја]], [[Сирија]] и западот на друга. На западот, <u>палмирскиот</u> и <u>арсакитскиот дијалект</u> се споиле со регионалните јазици и така создаде јазик со делови од кралскиот и делови од локалниот арамејски. Пишаната форма на [[Мандејски јазик|мандејскиот]], јазикот на [[Мандејство|мандејската религија]], бил потомок на арсакитското писмо.<ref>"Iranian Scripts for Aramaic Languages," in the Bulletin of the American Schools of Oriental Research 341 (2006), pp. 53-62.</ref> Во кралството [[Осроена]], кое се наоѓало во [[Едеса (Месопотамија)|Едеса]] и било основани во 132 г.п.н.е., регионалниот дијалект станал службен јазик, односно тоа бил [[Сириски јазик|сирискиот јазик]]. Во горните текови на [[Тигар (река)|Тигар]] се развил <u>источномесопотамскиот арамејски дијалект</u>. Докази за овој дијалект се податоците од [[Хатра]], [[Асур]] и [[Тур Абдин]].[[Татијански дијатесарон|Татијанскиот дијатесарон]] бил напишан во 172 година и авторот, Татијан, потекнувал од [[Асирија]]. Дијатесаронот бил напишан на источномесопотамски дијалект, а не на сириски. Во Вавилон, вавилонскиот дијалект бил користен од страна на [[Евреи]]те. Така се формитал <u>еврејскиот старовавилонски дијалект</u> во околу 70 година. ==== Стари западноарамејски дијалекти ==== Доцните стари западни регионални дијалекти на арамејскиот јазик имале ист развоен правен како и старите источноарамејски дијалекти. Овие дијалекти се поразлични од источните дијалекти и кралскиот арамејски дијалект. Арамејскиот опстојувал заедно со [[хакански јазик|хананските говори]] и така сосема го замениле [[Феникиски јазик|феникискиот јазик]] во 1 век п.н.е. и [[хебрејски]]от во 4 век. Формата на доцниот стар западноарамејски дијалект кој се користел од еврејските заедници е најдобро проучен и овој дијалект често се нарекува <u>еврејски старопалестински дијалект</u>. Негова најстара форма е <u>стариот источнојордански дијалект</u>, кој најверојатно потекнувал од регионот [[Цезареја Филипи]]. Тој е дијалектот на најстариот ракопис на [[Книгата на Енох]] (170 г.п.н.е.). Наредната фаза на дијалектот е <u>старојудејскиот дијалект</u> кој се појавил во 2 век. Јудејската литература може да се види во различни натписи и лични писма, цитати во [[Талмуд]]и и во [[Кумран]]от. „Војната на Евреите“ била напишана на старојудејски. Стариот источнојордански дијалект продолжил да се користи во 1 век од пагански заедници кои живееле источно од Јордан. Нивниот дијалект често се нарекува <u>пагански старопалестински</u> и бил пишан на ракописно писмо, слично како [[Старосириски јазик|старосирискиот]]. Од овој дијалект можеби настанал <u>христијанскиот старопалестински дијалект</u>. ==== Јазиците за времето на Исус Христос ==== {{Главна|Арамејскиот јазик за времето на Исус Христос}} Општо прифатен факт, или верување, е дека за време на 1 век [[Евреи]]те во [[Јудеја]] како прв јазик го зборувале арамејскиот. Одреден број мештани сè зборувале [[хебрејски]] како мајчин. Голем број луѓе го изучувале хебрејскиот како [[литургиски јазик]]. Дополнително на тоа, [[грчки]]от јазик бил јазик на трговијата и така поголем број луѓе што се занимавале со трговијата во урбаните центри разбирале и грчки. [[Латински]]от јазик бил јазик на римската армија и немал јазично влијание врз народот. Трите јазици имале влијание еден врз друг, особени хебрејскиот и арамејскиот. Хебрејски зборови се вовеле во хебрејско-арамејскиот (особено религиски зборови), но и арамејски зборови навлегле во хебрејскиот. Покрај стандардните хасмонејски и вавилонски дијалекти, во регионот се зборувале и поголем број разговорни дијалекти. Седум западноарамејски дијалекти се зборувале во Јудеја за времето на [[Исус Христос]]. Тие дијалекти најверојатно биле различни, но сепак меѓусебно разбирливи. Старојудејскиот бил истакнат дијалект во [[Ерусалим]] и Јудеја. Во регионот Енгеди се зборувал југоисточен јудејски дијалект. Во Самарија се зборувал самариско-арамејски дијалект. Во регионот од Исус Христос се зборувал галилејско-арамејски дијалект и овој дијалект денес е познат по неколку топоними, влијанието на галилејскиот таргумски дијалект, некои религиски книжевни дела и некои лични писма. Во регионот источно од Јордан се зборувале источнојордански дијалекти, во [[Дамаск]] и Либанските Планини се зборувал дамаскински арамејски дијалект и во [[Алеп]] се зборувал оронетскиот арамејски дијалект. ==Средноарамејски јазик== [[Image:Estrangela.jpg|thumb|150px|Сириски ракопис од 9 век.]] {{Главна|Средноарамејски јазик}} Третиот век е земен како праг, или граница, меѓу [[Староарамејски јазик|староарамејскиот]] и [[Средноарамејски јазик|средноарамејскиот јазик]]. За време на овој век природата на арамејските дијалекти и јазици започнала да се менува. Потомците на кралскиот арамејски јазик престанале да опстојуваат и источните и западите регионални јазици започнале за создаваат нова витална литература. За разлика од староарамејските јазици и дијалекти, многу повеќе се знае за зборовниот фонд и граматика на средноарамејскиот јазик. ===Источни средноарамејски јазици=== Само два од старите источноарамејски јазици опстоиле во овој средниот период. Во северниот дел од регионот старосирискиот се развил во [[средносириски јазик]]. Во јужниот дел на регионот, еврејскиот старовавилонски јазик се развил во [[еврејски средновавилонски јазик]]. Постахеменитскиот арсакитски дијалект послужил како основа за новиот [[мандејски јазик]]. {{listen|filename=Aboun Dbashmayo - the Lord's Prayer in Syriac (ܐܒܘܢ ܕܒܫܡܝܐ).oga|title=Abun dbashmayo|left|description=[[Оче наш]] (''Abun dbashmayo'') на сириски.}} ====Сириски јазик==== {{Главна|Сириски јазик}} Сирискиот е класичен, литературен, литургиски и разговорен јазик на [[Сириски Христијани|сириските Христијани]] до ден денешен, особени за припадниците на [[Асирска источна црква|Асирската источна црква]], [[Калдејска католичка црква]], [[Стара источна црква|Старата источна црква]] и сириските православни цркви. Јазикот се развил во сасанидска [[Асирија]] и златниот период на јазикот бил од 4 до 6 век. Овој период започнал со преводите на [[Библија]]та, [[Пешита]] и прозата и поезијата на [[Свети Ефрем Сириски]]. Мисионерските христијански дејности резултирале со расширување на јазикот од [[Месопотанија]] низ [[Персија]] па сè до [[Средна Азија]], [[Индија]] и [[Кина]]. ==== Еврејски вавилонско-арамејски јазик==== {{Главна|Еврејски вавилонско-арамејски јазик}} Еврејскиот вавилонско-арамејски јазик бил на Евреите и еврејските автори во [[Вавилон]] во периодот од 4 до 11 век. Јазикот се поврзува со јазикот на вавилонскиот [[Талмуд]], кој бил завршен во 7 век, и постталмутската [[геоним]]ска литература. Овие две дела се најзначајни културни сегменти на вавилонските Евреи. Најзначаен извор за јазикот се зачуваните стотици арамејски магични садови напишани на еврејски вавилонско-арамејски. ====Мандејски јазик==== {{Главна|Мандејски јазик}} Мандејскиот јазик е сестрински јазик на еврејскиот вавилонско-арамејски јазик. Тој е јазикот на [[Мандејци]]те од [[Ирак]]. Мандејскиот и еврејскиот вавилонско-арамејски се културно и јазично различни. Класичниот мандејски е јазик на кој се напишани мандејските гностички религиски книжевни дела. Овој јазик е познат по високиот степен на фонетски правопис. === Западни средноарамејски јазици === Западните средноарамејски дијалекти продолжиле со ''еврејскиот среднопалестински јазик'' (се пишувал на квадратесто еврејско писмо), ''самарјанскиот арамејски'' (се пишувал на феникиско писмо) и ''христијанско-палестинскиот'' (се пишувал на сириска азбука). ====Еврејски среднопалестински арамејски јазик==== {{Главна|Еврејски среднопалестински арамејски јазик}} Во 135 година, по револтот Бар Кохба, голем број еврејски водачи биле протерани од [[Ерусалим]] и се преселиле во Галилеја. Галилејскиот дијалект, така, од маргинализиран станал стандарден јазик меѓу Евреите од западот. Овој дијалект не бил зборуван само во [[Галилеја]], но и во околните предели. На овој јазик бил напишан [[Ерусалимски Талмуд|Ерусалимскиот Талмуд]] (завршен во 5 век), Палестинскиот Талмуд и мидрашот. Среднојудејскиот дијалект, потомок на старојудејскиот арамејски јазик, не бил повеќе доминантен дијалект и се користел само во јужна Јудеја. Исто така средниот источнојордански арамејски јазик продолжил да опстојува како мал дијалект, потомок на стариот источнојордански арамејски дијалект. ====Самарјански арамејски јазик==== {{Главна|Самарјански арамејски јазик}} Податоците за арамејскиот дијалект на самарјанската заедница потекнуваат од 4 век. Денешниот изговор на зборовите од овој дијалект потекнува од 10 век. ====Христијанско-палестински арамејски јазик==== Податоците за јазикот на западноарамејските Христијани потекнуваат од 6 век, но се верува дека јазикот опстојувал два века претходно. Јазикот потекнува од христијанскиот старопалестински јазик, но пишаната форма била заснована на сириската азбука, со засилено влијание од грчкиот. == Современи арамејски јазици== {{Главна|Новоарамејски јазици}} Современите арамејски јазици се нарекуваат [[новоарамејски јазици]]. Современите арамејски јазици ги зборуваат околу 400.000 до 500.000 жители или заедници расштркани низ [[Блискиот Исток]]. Јазиците се зборуваат и од новоарамејските иселенички заедници. Овие јазици ги зборуваат луѓе од различна религиска заднина, како што се [[Христијани]]те, [[Евреи]]те, [[Мандејство|Мандејците]] и многу мал број [[Муслимани]]. Јазиците најмногу се зачувале кај заедници кои се релативно изолирани и кои не биле предмет на [[арабизација]]. Голем дел од арамејските дијалекти се изгубени бидејќи говорниците имале јазичен притисок од останати подоминантни јазици. Така на пример, Арамејците од Блискиот Исток ги замениле новоарамејските јазици со [[арапски]]от поради засилената арабизација од Муслиманите од [[Арабија]]. Оваа арабизација била засилена со продорот на Исламот во Блискиот Исток и Северна Африка. Сепак, одредени арамејски заедници не биле жртви на арабизацијата, па така на пример, [[Асирци]]те го зачувале својот јазик, култура и идентитет. Степенот на меѓусеба разбирливост на новоарамејските јазици денес е најверојатно најмал во нивната историја. Изминатите 200 години не биле благонаклонети кон арамјеските заедници. Нестабилноста на Блискиот Исток ги натерале Арамејците да се раселуваат низ светот и така се основала арамејската емигрантска заедница. 1915 година е особено важна за Асирците бидејќи тогаш се случил [[Асирскиот геноцид]], заедно со [[Ерменскиот геноцид]], и двата во [[Отоманското Царство]]. Од другата страна пак, арамејските Евреи биле протерани од арапските земји од Блискиот Исток и се доселиле во новата држава [[Израел]]. Сепак, оваа преселба била кобна за арамејскиот јазик бидејќи бил заменет со современиот [[хебрејски јазик]]. ===Современи западноарамејски јазици=== {{Главна|Западни новоарамејски јазици}} Денес, многу малку опстанало од средните западноарамејски дијалекти. Современиот западноарамејски јазик се зборува од мали заедници во селата Малоула, Баха и Џубадин во [[Сирија]], како и од некои исселеници во Дамаск и останатите поголеми градови во Сирија. Сите овие говорници зборуваат течно арапски, кој е главен јазик во овие села. ===Соверемени централноарамејски јазици=== {{Главна|Централни новоарамејски јазици}} Централните новоарамејски јазици се составени од само два јазика: [[туројоански јазик]] и исчезнатиот [[млахсоански јазик]]. Млахсоанскиот јазик е скоро исчезнат јазик. ===Современи источноарамејски јазици=== {{Главна|Североисточни арамејски јазици|неомандејски јазик}} Современите источноарамејски јазици денес се претставени од поголем број дијалекти и мали јазици. Постои значителна разлика меѓу источноарамејските јазици на [[Евреи]]те, [[Келдоасирци]]те, [[Христијани]]те и [[Мандејци]]те. Христијанските арамејски јазици често се именуваат со еден поим — [[сириски јазик]]. Литературата на сирискиот јазик често се нарекува ''неосириска'', за да се разликува од старата. Неосириската книжевност била под силно влијание на [[средносирискиот јазик]]. Сепак во овој асирски регион има и арамејски дијалекти кои не се директни наследници на јазикот на [[Свети Ефрем Сириски]]. Исто така, јазичните варијанти на сирискиот јазик не се сосема разбирливи. Главни христијански јазични варијанти се [[асирски новоарамејски јазик|асирскиот новоарамејски јазик]] и [[калдејски новоарамејски јазик|калдејскиот новоарамејски јазик]]. Овие јазици се користат од [[Асирци]]те во [[Ирак]], [[Турција]], [[Иран]] и [[Сирија]]. [[Јудејско-арамејски јазик|Јудејско-арамејскиот јазик]] денес претежно се зборува во [[Израел]] и му прети опасност од истребување. Еврејските говори кои потекнуваат од околината на [[Урмија(езеро)|езерото Урмија]] и [[Мосул]] не се сосема разбирливи. На некои места, на пример во [[Урмија]], Христијаните и Евреите зборуваат на не сосема разбирливи варијанти на современиот источноарамејски. Од друга страна пак, има места каде двете религиски заедници зборуваат на сосема разбирливи јазични варијанти. Мандејците претежно живеат во [[Хузестан (покраина)|покраината Хузестан]] во Иран, но има расштркани заедници и во Ирак. Овие заедници зборуваат на [[неомандејски јазик]]. Овој јазик е најразличен од сите арамејски јазици. ==Фонологија== {{Главна|Фонетика и фонологија на арамејскиот јазик}} Секој арамејски дијалект/ јазик има свои специфички одлики, и обработувањето на секој дијалект посебно е надмор од опсегот на оваа статија. Сепак, општо гледано, арамејскиот јазик има сет од 25 до 40 фонеми. Некои современи арамејски изговори го немаат т.н. „силно нагласени“ согласки, а некои позајмиле фонеми од околните јазици, особено од арапскиот, азербејџанскиот, курдскиот, персискиот и турскиот. ===Самогласки=== {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! ! предни ! задни |- ! затворени | {{IPAlink|i}} | {{IPAlink|u}} |- ! полузатворени | {{IPAlink|e}} | {{IPAlink|o}} |- ! полуотворени | {{IPAlink|ɛ}} | ({{IPAlink|ɔ}}) |- ! отворени | {{IPAlink|a}} | ({{IPAlink|ɑ}}) |} Како и кај останатите семитски јазици, така и арамејскиот имал три вида согласки: * отворени ''а'' самогласки * затворени предни ''и'' самогласки * затворени задни ''у'' самогласки Овие самогласки биле релативно стабилни, но точното место на создавање на самогласките зависело од околните согласки. Отворената самогласка е отворена скоро предна незаоблена самогласка (кратка „а“). Обично оваа самогласка имала партнер од заден вид (долга „а“) и партнер од преден вид (кратка „е“). Овој сразмер меѓу самогласките бил повеќе воочлив кај дијалектите. Постојат одредени докази дека средновавилонските дијалекти не разликувале кратка „а“ и долга „е“. Во западносириските дијалекти, и најверојатно во средногалилејските, долгата а преминала во „о“. Отворената е и задната а се често пишани со буквата „алеф“ (а) или „хе“ (х). Затворената предна самогласка е долгата „и“. Овој глас имал партнер од нешто поотворен вид, долгата „е“. Двете овие фонеми имале партнери од краток вид, кои се изговараел нешто поотворено. Така, кратката затворена „е“ одговарала на долгата „е“ во некои дијалекти. Затворените предни самогласки често го користеле гласот „ј“ како [[матер лекционис]]. Затворена задна самогласка била долгата „у“. Партнер на оваа фонема била долгата „о“. За секој од овие гласови има пократок и поотворен партнер, каде кратката затворена „о“ понекогаш одговарала на долгата затворена „а“.За да се означел квалитетот на гласовите често се користел гласот /w/. Во јазикот имало два основни дифтонзи: отворена самогласка пороследена од „j“ („ај“) и отворена самогласка проследена од „w“ („aw“ [ав, ау]). Првично овие биле целосни дифтонзи, но во голем број дифтонзи биле заменети со „е“ и „о“. Сите самогласки биле средно централизирани ако имало присуство на силно нагласени согласки. ===Согласки=== {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! rowspan="2" colspan="2" | ! rowspan="2" | лабијални ! rowspan="2" | меѓузабни ! colspan="2" | алвеоларни ! rowspan="2" | непчени ! rowspan="2" | меконепчени ! rowspan="2" | увуларни ! rowspan="2" | фарингални ! rowspan="2" | глотални |- ! <small>рамни</small> ! <small>силно изразени</small> |- ! colspan="2" | носни | {{IPAlink|m}} || || {{IPAlink|n}} || || || || || || |- ! rowspan="2" | експлозивни ! <small>безвучни</small> | {{IPAlink|p}} || || {{IPAlink|t}} || {{IPAlink|tˤ}} || || {{IPAlink|k}} || {{IPAlink|q}} || || {{IPAlink|ʔ}} |- ! <small>звучни</small> | {{IPAlink|b}} || || {{IPAlink|d}} || || || {{IPAlink|ɡ}} || || || |- ! rowspan="2" | струјни ! <small>безвучни</small> | {{IPAlink|f}} || {{IPAlink|θ}} || {{IPAlink|s}} || {{IPAlink|sˤ}} || {{IPAlink|ʃ}} || {{IPAlink|x}} || || {{IPAlink|ħ}} || {{IPAlink|h}} |- ! <small>звучни</small> | {{IPAlink|v}} || {{IPAlink|ð}} || {{IPAlink|z}} || || || {{IPAlink|ɣ}} || || {{IPAlink|ʕ}} || |- ! colspan="2" | вевни | || || {{IPAlink|r}} || || || || || || |- ! colspan="2" | апроксимантни | || || {{IPAlink|l}} || || {{IPAlink|j}} || {{IPAlink|w}} || || || |} Различните азбуки кои се користеле за пишување на јазикот имале 22 букви, што е еднакво со бројот на согласки. Некои од буквите претставувале два или повеќе гласа, најчесто експлозивни и струјни фонеми. Експлозивните гласови во арамејскиот може да се поделат во три групи: * устен сет фонеми: ''p''/''f'' и ''b''/''v'', * забен сет фонеми : ''t''/''θ'' и ''d''/''ð'', * меконепчен сет фонеми: ''k''/''x'' и ''g''/''ɣ''. Секој член на поедин пар се пишувал со иста буква во повеќето арамејски писма. Со други зборови, на пример гласовите /t/ и /d/ се пишувале со иста буква. Значајна фонетска одлика на арамејскиот јазик, и воопшто на семитските јазици, е присуството на „силно нагласени“ согласки. Овие се согласки кои се изговараат кога коренот на јазикот е повлечен наназад и има присуство на различен степен на [[фарингализација]] и [[веларизација]]. Староарамејскиот јазик можеби имал поголем број нагласени согласки, а и денес во некои новоарамејски јазици има повеќе такви согласки. Такви „силно нагласени“ согласки се: {{listen|filename=Aramaic_emphatics.ogg|title=Силно нагласените арамејски согласки.|description=|format=[[Ogg]]}} * {{уникод|Ḥêṯ}}, безвучна грклена струјна фонема, {{МФА|/ħ/}}, * {{уникод|Ṭêṯ}}, фарингализирана фонема ''t'', {{МФА|/tˤ/}}, * {{уникод|ʽAyin}} (или {{уникод|ʽE}} во некои дијалекти), фарингализиран грлен избувен глас, {{МФА|[ʕ]}} или {{МФА|[ʔˤ]}}, * {{уникод|Ṣāḏê}}, фарингализиран глас ''s'', {{МФА|/sˤ/}}, * {{уникод|Qôp}}, ресична фонема ''k'', {{МФА|/q/}}. Со нагласените согласки се преклопуваат грлените или гутуралните согласки. Вакви согласки се на пример {{уникод|Ḥêṯ}} и {{уникод|ʽAyn}} од сетот нагласени согласки, а дополнително на нив се и {{уникод|ʼĀlap̄}} (грлен избувен глас) и {{уникод|Hê}} (меко х). Арамејскиот има четири [[Шушкава согласка|шушкави согласки]], а староарамејскиот можеби имал шест. Шушкавите согласки се: * {{МФА|/s/}} (с), * {{МФА|/z/}} (з), * {{МФА|/ʃ/}} (ш), * {{МФА|/sˤ/}} (нагласената согласка {{уникод|Ṣāḏê}}). Покрај овие согласки, арамејскиот ги имал носните согласки ''m'' и ''n'' и апроксимантните ''r'', ''l'', ''y'' и ''w''. === Историски гласовни промени=== Шест фонетски и фонолошки промени се случиле кај јазкот, кои може да се сметаат за дијалектолошки разлики: # промена на самогласки– оваа промена била зачестена појава, но кај некои дијалекти ова била значајна одлика. # редуцирање на експлозивни и струјни согласки – првично арамејскиот имал струјни согласки како условни [[алофон]]и за секој експлозивен глас. Оваа разлика можела да се види и фонемски, а кај некои дијалекти целосно се изгубула. Така на пример, во туројоанскиот {{МФА|/p/}} била заменета со {{МФА|/f/}}. # губење на нагласените согласки– некои дијалекти ги замениле нагласените со ненагласени согласки, кавкаските арамејски јазици имале глотализирани наместо фарингализирани согласки # гутурална асимилација – ова е главна одлика на самарјансиот арамејскиот јазик. Според ова, сите глутурални фонеми се редуцирани на прости грлени гласови. Некои современи арамејски дијалекти не ја изговараат буквата „х“ на секое место. # протосемитските */θ/ */ð/ во арамејскиот преминале во */t/, */d/. # нови фонеми – современите дијалекти позајмиле фонеми од околните подоминантни јазици. Такви се на пример гласовите {{МФА|[ʒ]}} (ж), {{МФА|[d͡ʒ]}} (џ) и {{МФА|[t͡ʃ]}} (ч). ==Граматика== {{Главна|Арамејска граматика}}Како и кај останатите [[семитски јазици]], така и кај арамејскиот, морфологијата е заснована на тн. [[семитски корен]] или зборовен корен основно составен од три согласки. Ваквите корени се составени од три согласки и го даваат основното значење на еден збор. Со додавање на самогласки и останати согласки се изведуваат зборови од основниот. Така на пример е земен коренот „k-t-b“ (пишува): * ''{{уникод|Kṯāḇâ}}'', ракопис, натпис, текст, книга * ''{{уникод|Kṯāḇê}}'', Списите * ''{{уникод|Kāṯûḇâ}}'', секретар * ''{{уникод|Kṯāḇeṯ}}'', јас пишувам * ''{{уникод|Eḵtûḇ}}'', јас ќе пишувам Зборовниот редослед на арамејскиот бил [[прирок-подмет-предмет]]. Кралскиот арамејски користел [[подмет-предмет-прирок]], кое може било под влијание на персискиот јазик. ===Именки и придавки=== Именките и придавките во арамејскиот јазик имаат род, број и состојба. Состојбата е нешто слично со [[падеж]]от во [[индоевропските јазици]]. Арамејскиот има два рода, машки род и женски род. Женскиот род е често означен со наставката ''-â'', која се пишува со буквата [[алеф]]. Хебрејската варијанта не е алеф, туку буквата [[хе]], во согласност со хебрејскиот правопис. Именките може да бидат во [[единина]] или [[множина]], но постои и [[двоина]] за именки кои се во пар. Двоината постепено исчезнала од арамејскиот со текот на времето и нема влијание во современите арамејски јазици. Арамејските именки и придавки може да се појават во една од трите состојби: # [[Апсолутна состојба|апсолутната состојба]] е оснивната форма на именките (на пример ''{{уникод|kṯâḇâ}}'', 'ракопис'). Апсолутната состојба може да се користи во повеќето синтаксни употреби. Сепак, во средноарамејскиот апсолутната состојба за именките била заменета со нагласената состојба. # [[Конструктивна состојба|конструктивен состојба]] е форма на именката која се користи да се искаже [[Присвојност (лингвистика)|присвојност]] (на пример ''{{уникод|kṯāḇaṯ malkṯâ}}'', 'ракописот на кралицата'). Кај именките од машки род единина конструктивниот статус одговара со апсолутниот, но може да има редукција на самогласки кај подолги зборови. Конструктивниот статус кај именките од женски и машки род множина е означен со наставки. За разлика од [[генитив]]от кај индоевропските јазици, кај конструктивниот статус се додава наставка за присвојност кај именката што е поседувана, а не кај именката што поседува. Ова е како последица на [[Зборовен редослед|зборовниот ред]] на арамејскиот. # [[Определена состојба|нагласената или определена состојба]] е форма на именката која има слична функција како [[член]]от, кој како граматичка категорија не постои во јазикот. Определената состојба е означена со наставки. Иако првично состојбата се користела да се означат само определените именки, во кралскиот арамејски јазик се означувале сите важни именки, дури и тие кои не би требало да се определат. Ова довело до многу ретка употреба во подоцнежните фази на арамејскиот. Останатите северозападни семитски јазици имаат и апсолутна и конструктивна состојба, определената состојба е уникатна одлика на арамејскиот. Падежни наставки најверојатно постоеле во раните стази на јазикот и нивните траги можат да бидат видени во некои сопствени имиња. Сепак, сите наставки биле кратки самогласки и таквите не се пишувале, а подолгите наставки за генитив и акузатив за именки од машки род множина не се јасно воочливи. Често директниот предмет бил означен со претставката ''l-'' ако е определен. Како и именките, така и придавките имаат род и број, а состојбите ги искажувале само ако биле својствени. Исказните придавки се во апсолутна состојба без разлика од состојбата на именката. Така, својствена придавка со определена именка, како во фразата „добриот крал“, се пишува исто како во определената состојба ''{{уникод|malkâ ṭāḇâ}}'' — крал[опред.] добар[опред.]. За споредба, исказната придавка, како во фразата „кралот е добар“ се пишува во апсолутна состојба ''{{уникод|ṭāḇ malkâ}}'' — добар[апс.] крал[опред.]. {{col-begin}} {{col-2}} {| class="wikitable" |- ! ‘добар’ ! м.р. ед. ! ж.р. ед. ! м.р. мн. ! ж.р. мн. |- ! апс. | ṭāḇ | ṭāḇâ | ṭāḇîn | ṭāḇān |- ! конст. | ṭāḇ | ṭāḇaṯ | ṭāḇê | ṭāḇāṯ |- ! опред. | ṭāḇâ | ṭāḇtâ | ṭāḇayyâ | ṭāḇāṯâ |} {{col-2}} '''Белешка''': Крајниот глас ''-â'' во поголем број овие примери се пишувал со буквата алеф. Во некои еврејски арамејски текстови тој глас се пишувал со буквата хе за женски род во апсолутна состојба. Исто така, во некои јудеоарамејски текстови се користела хебрејската наставка ''-îm'' наместо ''-în'' за машки род апсолутна состојба. Определената наставка за множина ''-ayyâ'' има алтернативна верзија, ''-ê''. Алтернативната верзија понекогаш се нарекува „отмена множина“, бидејќи имала проминентна употреба за етноними (на пример ''yəhûḏāyê'', 'Евреите'). Алтернативната множина се пишувала со алеф, и останала како единствена множина за именки и придавки од овој вид во сирискиот и некои други арамејски јазици. Множината за машки род ''-ê'' се пишуваласо буквата јод. Во сирискиот и некои други арамејски дијалекти гласот преминал во дифтонгот ''-ai''. {{col-end}} Присвојните фрази во арамејскиот може да се создадат со конструктивната состојба или со поврзување на две именки со односната честичка ''d[î]-''. Употребата на конструктивната состојба во средноарамејскиот исчезнала, вториот метод станал главен метод за искажување посед. {{listen|filename=kthovath malktho.ogg|title=Различни верзии на присвојноста во арамејскиот.|description=|format=[[Ogg]]}} Следуваат примери за присвојност со фразата „ракописот на кралицата“: # '''{{уникод|Kṯāḇaṯ malkṯâ}}''' — најстарата конструкција: прдметот кој е поседуван (kṯāḇâ, 'ракопис') е во конструктивна состојба (kṯāḇaṯ) а именката која поседува (malkâ, 'кралица') е во определена состојба (malkṯâ). # '''{{уникод|Kṯāḇtâ d(î)-malkṯâ}}''' — двата збора се во определена состојба и односната честичка ''d[î]-'' се користи да се искаже односот. # '''{{уникод|Kṯāḇtāh d(î)-malkṯâ}}''' —двата збора се во определена состојба и се користи честичката, но присвоената именка има прономинална наставка (kṯāḇt[â]-āh, 'ракопис-нејзин') што во буквален превод значи „нејзин ракопис, тој (од) кралицата“. Оваа форма е најчеста во современите арамејски јазици, а во библискиот арамејски не е присутна. === Глаголи === Глаголот во арамејскиот се развивал во зависност од времето и местото каде се зборувал јазикот, па така тој се разликувал од дијалект до дијалект. Глаголските форми биле означени за [[Граматичко лице|лице]], [[Граматички број|број]], [[Граматички род|род]], [[Граматичко време|време]], [[Граматички начин|начин]] и [[Граматички залог|залог]]. Арамејските глаголи имале прво, второ и трето лице, еднина и множина, машки и женски род, перфект и имперфект (свршен и незвршен глагол), заповеден, инфинитивен и исказен начин и активен, пасивен и повратен залог. Во арамејскиот имало развиена [[конјугација]]. ====Време и аспект==== Арамејскиот имал две комбинации на аспектот и времето: перфект (или свршено) и имперфект (или несвршено). Овие првично биле аспектно времиња, но се развиле во нешто слично на прекажано и идно време. Перфектот не е означен, но имперфектот користел претставки кои варирале во согласност со лицето, бројот и родот. Во двете времиња трето лице еднина за машки род не е означен, од која другите форми се добиени со помош на наставки (а претставки за имперфектот). {| class="wikitable" |- ! rowspan="2" | лице и род ! colspan="2" | перфект ! colspan="2" | имперфект |- ! ед, ! мн. ! ед. ! мн. |- ! 3 л. м.р. | kəṯaḇ ↔ kəṯaḇ | kəṯaḇû ↔ kəṯaḇ(w)/kəṯabbûn | yiḵtuḇ ↔ neḵtoḇ | yiḵtəḇûn ↔ neḵtəḇûn |- ! 3 л. ж.р. | kiṯbaṯ ↔ keṯbaṯ | kəṯaḇâ ↔ kəṯaḇ(y)/kəṯabbên | tiḵtuḇ ↔ teḵtoḇ | yiḵtəḇān ↔ neḵtəḇān |- ! 2 л. м.р. | kəṯaḇt ↔ kəṯaḇt | kəṯaḇtûn ↔ kəṯaḇton | tiḵtuḇ ↔ teḵtoḇ | tiḵtəḇûn ↔ teḵtəḇûn |- ! 2 л. ж.р. | kəṯaḇtî ↔ kəṯaḇt(y) | kəṯaḇtēn ↔ kəṯaḇtên | tiḵtuḇîn ↔ teḵtuḇîn | tiḵtəḇān ↔ teḵtəḇān |- ! 1 л. м.р./ ж.р. | kiṯḇēṯ ↔ keṯḇeṯ | kəṯaḇnâ ↔ kəṯaḇn | eḵtuḇ ↔ eḵtoḇ | niḵtuḇ ↔ neḵtoḇ |} ==== Глаголска конјугација ==== Како и останатите семитски јазици, така и арамејскиот користел одреден број конјугации, или коренски наставки. Основната глаголска конјугација се нарекува „приземјен корен“ (''ground stem'') или „П-корен“ (''G-stem''). Следејќи ја традицијата на средновековните арапски граматичари, коренот се нарекувал „Pə‘al“ (или „Pe‘al“), со користење на тројниот корен „P-‘-L“, што значи „да прави“. Коренот го носи основното лексичко значење на глаголот. Со удвојување на вториот глас се добива „Д-коренот“ или наречен „Pa‘‘el“. Со ова се добива поинтензивен развој на значењето на глаголите. Така на пример, ''{{уникод|qəṭal}}'' значи „тој убил“, а ''{{уникод|qaṭṭel}}'' значи „тој убива“ (нешто поформално значење). Точната врска меѓу значењата на двата корена се разликува од глагол до глагол. Со употреба на претставките ''ha-'', ''a-'' или ''ša-'' се создава C-корен или т.н. ''Hap̄‘el, Ap̄‘el'' или ''Šap̄‘el''. Ова е често широк или резултативен развој на основното лексико значење. На пример, ''{{уникод|ṭə‘â}}'' значи „тој заскитал“, а ''{{уникод|aṭ‘î}}'' значи ‘тој мамел’. Шапелот е наретко користена варијанта на С-коренот. Оваа варијанта се користела во акадскиот и најверојатно е познајмена конструкција во арамејскиот. Во доцниот староарамејски јазик имало постепено испуштање на почетниот глас „х“. Овие три конјугации се дополнети со три изведени конјугации, произведени со претставките ''hiṯ-'' или ''eṯ-''. Трите добиени корени се Пт-корен (Hiṯpə‘el или Eṯpə‘el), Д-корен (Hiṯpa‘‘al или Eṯpa‘‘al) и Ст-корен (Hiṯhap̄‘al, Ettap̄‘al, Hištap̄‘al или Eštap̄‘al). Нивното значење било обично повратно, но подоцна станало и пасивно. {| class="wikitable" |- ! корен ! перфектен актив ! имперфектен актив ! перфектен пасив ! имперфектен пасив |- ! Pə‘al (П-корен) | kəṯaḇ ↔ kəṯaḇ | yiḵtuḇ ↔ neḵtoḇ | kəṯîḇ | |- ! Hiṯpə‘ēl/Eṯpə‘el (Пт-корен) | hiṯkəṯēḇ ↔ eṯkəṯeḇ | yiṯkəṯēḇ ↔ neṯkəṯeḇ | | |- ! Pa‘‘ēl/Pa‘‘el (Д-корен) | kattēḇ ↔ katteḇ | yəḵattēḇ ↔ nəkatteḇ | kuttaḇ | |- ! Hiṯpa‘‘al/Eṯpa‘‘al (Дт-корен) | hiṯkattaḇ ↔ eṯkattaḇ | yiṯkattaḇ ↔ neṯkattaḇ | | |- ! Hap̄‘ēl/Ap̄‘el (C-корен) | haḵtēḇ ↔ aḵteḇ | yəhaḵtēḇ ↔ naḵteḇ | huḵtaḇ | |- ! Hiṯhap̄‘al/Ettap̄‘al (Ст-корен) | hiṯhaḵtaḇ ↔ ettaḵtaḇ | yiṯhaḵtaḇ ↔ nettaḵtaḇ | | |} ==Наводи== {{наводи}} ==Користена литература== *{{Наведена книга |last=Beyer |first=Klaus |year=1986 |title=The Aramaic language: its distribution and subdivisions |url=https://archive.org/details/aramaiclanguagei0000beye |publisher=Vandenhoeck und Ruprecht |isbn=3-525-53573-2}} *{{Наведена книга |last=Casey |first=Maurice |year=1998 |title=Aramaic sources of Mark's Gospel |url=https://archive.org/details/aramaicsourcesof0000case_z8d3 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-63314-1}} *{{наведена енциклопедија|title=Aramaic| encyclopedia = The Eerdmans Bible Dictionary|publisher=William B Eerdmans|location=Grand Rapids, Michigan, USA |year=1975|isbn=0-8028-2402-1}} *{{Наведена книга |last=Frank |first=Yitzchak |year=2003 |title=Grammar for Gemara & Targum Onkelos |url=https://archive.org/details/grammarforgemara0000fran |edition=(expanded edition) |publisher=Feldheim Publishers / Ariel Institute |isbn=1-58330-606-4}} *{{Наведена книга |author=Heinrichs, Wolfhart (ed.) |year=1990 |title=Studies in Neo-Aramaic |url=https://archive.org/details/studiesinneoaram0000unse |location=Atlanta, Georgia |publisher=Scholars Press |isbn=1-55540-430-8}} *{{Наведена книга |authorlink=Theodor Nöldeke |last=Nöldeke |first=Theodor |year=2001 |title=Compendious Syriac Grammar |url=https://archive.org/details/compendioussyria0000nlde_o3h6 |location=Winona Lake |publisher=Eisenbrauns |isbn=1-57506-050-7}} *{{Наведена книга|title=Near Eastern Archaeology: A Reader|first1=Suzanne|last1=Richard|edition=Illustrated|publisher=EISENBRAUNS|year=2003|isbn=1-57506-083-3, 9781575060835|url=https://books.google.com/books?id=khR0apPid8gC&dq=aramaic+spread+North+Africa&pg=PA69}} *{{Наведена книга |last=Rosenthal |first=Franz |authorlink=Franz Rosenthal |year=1995 |title=A Grammar of Biblical Aramaic |edition=6, revised |publisher=Otto Harrassowitz, Wiesbaden |isbn=3-447-03590-0}} *{{Наведена книга |title = A Jewish Neo-Aramaic Dictionary |last = Sabar |first = Yona |authorlink=Yona Sabar |year = 2002 |publisher = Harrassowitz |isbn = 978-3-447-04557-5}} *{{Наведена книга |last=Sokoloff |first=Michael |year=2002 |title=A Dictionary of Jewish Babylonian Aramaic |isbn=965-226-260-9 |publisher=Bar-Ilan UP; Johns Hopkins UP |location=Ramat Gan}} *{{Наведена книга |last=Sokoloff |first=Michael |year=2002 |title=A Dictionary of Jewish Palestinian Aramaic |url=https://archive.org/details/dictionaryofjewi0000soko |edition=2 |publisher=Bar-Ilan UP; Johns Hopkins UP |isbn=965-226-101-7}} *{{Наведена книга |last=Stevenson |first=William B. |year=1962 |title=Grammar of Palestinian Jewish Aramaic |url=https://archive.org/details/grammarofpalesti0000wmbs_j6b2 |edition=2 |publisher=Clarendon Press |isbn=0-19-815419-4}} ==Поврзано== {{Портал|Јазик}} * [[Библиски арамејски јазик]] * [[Арамејци]] * [[Арамејски јазици]] * [[Семитски јазици]] ==Надворешни врски== {{рв|Aramaic language}} *[http://www.ethnologue.com/%5C/15/show_family.asp?subid=90041 Арамејскиот јазик на Ethnologue] *[http://www.omniglot.com/writing/aramaic.htm Арамејскиот јазик на Omniglot] *[http://www.jewish-languages.org/jewish-aramaic.html Еврејски арамејски јазик] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080511235552/http://www.jewish-languages.org/jewish-aramaic.html |date=2008-05-11 }} *[http://www.tyndalearchive.com/tabs/jastrow/ Речник на јудеоарамејскиот] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090419223729/http://www.tyndalearchive.com/tabs/jastrow/ |date=2009-04-19 }} *[http://cal1.cn.huc.edu/index.html Арамејски лексикон] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110514110717/http://cal1.cn.huc.edu/index.html |date=2011-05-14 }} *[http://www.jaas.org/edocs/v14n1/e8.pdf Арамејскиот јазик и неговата класификација] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080909222746/http://www.jaas.org/edocs/v14n1/e8.pdf |date=2008-09-09 }} *[http://www.aramaicpeshitta.com Атамејска пешита библија] * [http://www.atour.com/dictionary Речник на арамејскиот јазик] *[http://www.v-a.com/bible/ancient_aramaic_audio_files.html Стари арамејски аудио записи] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20061013182203/http://www.v-a.com/bible/ancient_aramaic_audio_files.html |date=2006-10-13 }} <!-- Крај на текстот --> {{Семитски јазици}} {{Избрана}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Арамејски јазици|*]] [[Категорија:Загрозени јазици во Азија]] [[Категорија:Видови археолошки артефакти]] n10tamvhdzb3u0geqblqenj0mlsggxm 0 96374 5641116 5348555 2026-10-06T07:11:57Z Bjankuloski06 332 5641116 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Standard deviation diagram (decimal comma).svg|325px|рамка|Графички приказ на [[нормална распределба]] (или крива-ѕвоно). Сите обоени делови имаат ширина на стандардно отстапување.]] [[Податотека:Standard deviation illustration.gif|рамка|десно|Група на податоци со средна вредност, која изнесува 50 (обележано во сино) и стандардно отстапување (σ) од 20.]] '''Стандардно отстапување''' (или „стандардна девијација“) — проста мерка за променливоста или [[статистичка дисперзија|дисперзијата]] во група податоци. Малото стандардно отстапување упатува на тоа дека сите елементи од групата на податоци се многу блиску до средната вредност, додека големото стандардно отстапување упатува на тоа дека групата е широка, со широк опсег на вредности. На пример, просечната висина на возрасен маж изнесува 180 см со стандардно отстапување од околу 7,5 см. Ова значи дека најголемиот број на мажи (околу 68%, вклучувајќи ја [[нормална распределба|нормалната распределба]]) имаат висина која варора за 7,5 см во однос на средната (172,5 см - 187,5 см), додека речиси сите мажи (околу 95%) имаат висина која варира за 15 см во однос на средната (165 см - 195 см). Ако стандардното отстапување е нула, тогаш сите мажи се високи точно 180 см. Ако стандардното отстапување е 50 см, тогаш опсегот би бил поширок, па би биле вклучени и мажи со висина од 130 см до 230 см. Освен тоа, за да се изрази променливоста на популацијата, стандардното отстапување вообичаено се применува за да се измери [[доверба во статистички заклучоци|довербата во статистичките заклучоци]]. На пример, [[можна грешка|можната грешка]] во податоците прибрани од [[анкета]] е условена од пресметувањето на очекуваното стандардно отстапување во реазултатите, ако анкетата била повторена повеќепати. (Обично можната грешка во податоците прибрани со анкетата е двапати поголема од стандардното отстапување, полупречник од 95% во [[интервал на веројатност|интервалот на веројатноста]].) Во [[наука]]та, истражувачите обично го пресметуваат стандардното отстапување од ексериментални податоци и влијанието на податоците кои отстапуваат надвор од опсегот на стандардното отстапувње се наречени [[статистичка важност|статистички значајности]]. Стандардното отстапување е знчајно и во [[финансии]]те, каде стандардното отстапување од [[стапка на враќање|стапката на враќање]] на [[инвестиции]]те претставува [[ризик]]. Формулирано од [[Френсис Галтон]] во доцните 1860-ти,<ref>[http://www.sciencetimeline.net/1866.htm Sir Francis Galton discovered the standard deviation]</ref> стандардното отстапување останало најдобра мерка за мерење на статистичката дисперзија. Корисно својство на стандардното отстапување е тоа што, за разлика од [[варијанса]]та, се изразува во исти единици како и податокот. Само кога [[статистички примерок|примерокот]] од податокот од статистичката популација е даден, стандардното отстапување на популацијата може да се пресмета со формулата за пресметување на стандардното отстапување од примерок, [[#Пресметување на стандардното отстпување од популација|објаснето подолу]]. == Дефиниција и пресметување == === Основен пример === Ги разгледуваме следните податоци: :<math>2,\;4,\;4,\;4,\;5,\;5,\;7,\;9</math> Дадени се вредности на 8 податоци, со [[средна вредност]] (просек) еднаква на 5: :<math>\frac{2 + 4 + 4 + 4 + 5 + 5 + 7 + 9}{8} = 5.</math> За да се пресмета стандардното отстпаување, потребно е да се пресмета разликата на вредноста на секој податок со средната вредност и истата да се [[квадрат (алгебра)|квадрира]]: :<math> \begin{array}{ll} (5-2)^2 = 3^2 = \underline{9} & (5-5)^2 = 0^2 = \underline{0} \\[3pt] (5-4)^2 = 1^2 = \underline{1} & (5-5)^2 = 0^2 = \underline{0} \\[3pt] (5-4)^2 = 1^2 = \underline{1} & (7-5)^2 = 2^2 = \underline{4} \\[3pt] (5-4)^2 = 1^2 = \underline{1}\quad & (9-5)^2 = 4^2 = \underline{16}. \end{array} </math> По ова, потребно е да се најде [[квадратен корен]] од збирот на овие вредности, што го дава стандардното отстапување: :<math> \sqrt{\frac{9+1+1+1+0+0+4+16}{8}} = \sqrt{4} = 2. </math> Поради тоа, низата од податоци дадена горе има стандардно отстапување еднакво на 2. === Распределба на веројатноста од случајна променлива === Нека ''X'' е [[случајна променлива]] со средна вредност ''μ'': :<math>E[X] = \mu\,\!</math> Овде со ''E'' е обележана [[очекувана вредност|очекуваната вредност]] од ''X''. Тогаш '''стандардното отстапување''' од ''X'' се пресметува со формулата: :<math>\sigma = \sqrt{E\left[(X - \mu)^2\right]}.</math> Стандардното отстапување ''σ'' е квадратен корен од просечната вредност од (''X''&nbsp;–&nbsp;''μ'')². Во случаите каде ''X'' поприма различни вредности од низата на податоци <math>x_1, x_2, \ldots, x_N</math>, стандардното отстапување е :<math>\sigma = \sqrt{\frac{(x_1-\mu)^2 + (x_2-\mu)^2 + \cdots + (x_N - \mu)^2}{N}},</math> или со употреба на ознаката за [[сума]],<ref>Боривоје Миладиновиќ, Трајче Ѓорѓијевски и Никола Петрески, ''Математика за II година гимназиско образование''. Скопје: Алби, 2009, стр. 196.</ref> :<math>\sigma = \sqrt{\frac{1}{N} \sum_{i=1}^N (x_i - \mu)^2},</math> Стандардното отстапување од (униваријанта) распределба на веројатноста е исто како и при распределбата на случајна променлива. Не сите случајни променливи имаат стандардно отстапување, бидејќи очекуваните вредности не мора да постојат. На пример, стандардното отстапување од случајна променлива, коешто според [[Кошиева распределба|Кошиевата распределба]] е недефинирано за E(''X'') е недефинирано. === Непрекината случајна распределба === [[Непрекината распределба|Непрекинатите распределби]] обично имаат формула за пресметување на стандардното отстапување како функција од параметрите на неговата дистрибуција. Главно, стандардното отстапување е случајна променлива со реална вредност ''X'' со [[функција на распределба на веројатноста|функцијата на распределба на веројатноста]] ''p''(''x'') е :<math>\sigma = \sqrt{\int (x-\mu)^2 \, p(x) \, dx}\,,</math> каде :<math>\mu = \int x \, p(x) \, dx\,,</math> и каде интегралите се [[определен интеграл|определени]] за ''x'' во опсег поголем од оној за ''X''. === Прекината случајна променлива или група на податоци === Стандардното отстапување на прекината случајна променлива е [[квадратна средина|квадратно-средно]] отстапување од неговите средни вредности. Ако случајната променлива ''X'' поприма вредности од ''N''<math>\textstyle x_1,\dots,x_N</math> (каде што се [[реален број|реални броеви]]) со еднаква веројатност, тогаш неговото стандардно отстапување ''σ'' може да се пресмета на следниот начин: # Се пресметува средната вредност, <math>\scriptstyle\overline{x}</math> од вредностите. # За секоја вредност <math>x_i</math> се пресметува нејзиното отстапување (<math>\scriptstyle x_i - \overline{x}</math>) од средната вредност. # Се пресметува квадратна вредност на отстапувањата. # Се пресметува средната вредност од квадрираните отстапувања. Оваа вредност е [[варијанса]]та ''σ''². # Се пресметува квадратен корен од варијансата. Пресметката може да се прикаже со следната формула:<ref>Боривоје Миладиновиќ, Трајче Ѓорѓијевски и Никола Петрески, ''Математика за II година гимназиско образование''. Скопје: Алби, 2009, стр. 196.</ref> :<math>\sigma = \sqrt{\frac{1}{N} \sum_{i=1}^N (x_i - \overline{x})^2}\,,</math> каде <math>\scriptstyle \overline{x}</math> е [[аритметичка средина]] од ''x_i'', пресметана со: :<math>\overline{x} = \frac{x_1+x_2+\cdots+x_N}{N} = \frac{1}{N}\sum_{i=1}^N x_i\,.</math> Ако сите вредности немаат еднаква веројатност, но веројатноста од вредноста ''x_i'' е еднаква на ''p_i'', стандардното отстапување може да се пресмета со: :<math>\sigma = \sqrt{\frac{\sum_{i=1}^N f_i(x_i - \overline{x})^2}{\sum_{i=1}^N f_i}}\,,</math>и :<math>s = \sqrt{\frac{N' \sum_{i=1}^N f_i(x_i - \overline{x})^2}{(N'-1)\sum_{i=1}^N f_i}}\,,</math> каде :<math>\overline{x} =\frac{ \sum_{i=1}^N f_i x_i}{\sum_{i=1}^N f_i}\,,</math> и N' е бројот на елементи различни од нула. Стандардното отстапување од групирани податоци е исто како и кај [[прекината случајна променлива]], кое точно ја одредува вредноста од групираните податоци, каде точната вредност за секој податок е пропорционална со мноштвото групирани. ==== Пример ==== Да претпоставиме дека сакаме да го најдеме стандардното отстапување од групирани податоци, во кои спаѓаат вредностите 3, 7, 7 и 19. '''Чекор 1:''' се пресметува аритметичка средина (просек) од 3, 7, 7 и 19. :<math>\frac{3+7+7+19}{4} = 9.</math> '''Чекор 2:''' се пресметува отстапувањето на секоја вредност од просекот : <math> \begin{align} 3 - 9 & = -6 \\ 7 - 9 & = -2 \\ 7 - 9 & = -2 \\ 19 - 9 & = 10. \end{align} </math> '''Чекор 3:''' сите отстапувања се квадрираат, што го зголемува збирот на отстапуивањата, правејќи ги негативните вредности позитивни. : <math> \begin{align} (-6)^2 & = 36 \\ (-2)^2 & = 4 \\ (-2)^2 & = 4 \\ 10^2 & = 100. \end{align} </math> '''Чекор 4:''' се пресметува збир на квадрираните отстапувања <!-- NOTE: THIS EXAMPLE CALCULATES ACTUAL POPULATION STANDARD DEVIATION, NOT AN ESTIMATE, SO THE SUM OF SQUARED DEVIATIONS IS DIVIDED BY N, NOT BY N-1. --> : <math> \frac{36+4+4+100}{4} = 36.</math> '''Чекор 5:''' се пресметува позитивен квадратен корен од збирот на квадрираните отстапувања :<math>\sqrt{36} = 6\,</math> Така, стандардното отстапување од групата на податоци е 6. Овој пример покажува и дека стандардното отстапување има различна вредност од [[средно апсолутно отстапуивање|средното апсолутно отстапување]] (кое во овој пример изнесува 5). Се забележува дека горната група на податоци претставува само примерок од популација, модификувано стандардно отстапување од стандардното отстапување на ова популација, кое изнесува 6,93. ==== Поедноставување на формулата ==== Пресметувањето на збирот од квадрираните отстапувања може да се поедностави на следниот начин: :<math>\begin{align} \sum_{i=1}^N (x_i - \overline{x})^2 & = {} \sum_{i=1}^N (x_i^2 - 2 x_i\overline{x} + \overline{x}^2) \\ & {} = \left(\sum_{i=1}^N x_i^2\right) - \left(2 \overline{x} \sum_{i=1}^N x_i\right) + N\overline{x}^2 \\ & {} = \left(\sum_{i=1}^N x_i^2\right) - 2 \overline{x} (N\overline{x}) + N\overline{x}^2 \\ & {} = \left(\sum_{i=1}^N x_i^2\right) - 2N\overline{x}^2 + N\overline{x}^2 \\ & {} = \left(\sum_{i=1}^N x_i^2\right) - N\overline{x}^2. \end{align}</math> Со замена во стандардната формула, се добива: :<math> \sigma = \sqrt{\frac{1}{N} \left(\left(\sum_{i=1}^N x_i^2\right) - N\overline{x}^2\right)} = \sqrt{\frac{1}{N} \left(\sum_{i=1}^N x_i^2\right) - \overline{x}^2}. </math> === Пресметување на стандардното отстпување на популација од стандардното отстапување од примерок === Во светот на реалноста, да се пресмета стандардното отстапување од целата популација е нереално, освен во неколку исклучителни случаи, како [[стандардизиран тест|стандардизираниот тест]], каде секој број од популацијата е примерок. Во најголем број на случаи, стандардното отстапување се пресметува со користење на случаен примерок, одбран од популацијата. Со користење на горенаведеното за групирани податоци и со негова примена на помал или примерок со умерени модификации резултира во пресметката, која има тенденција на опаѓање: тоа е [[тенденција на проценка]]. Најкористена мерка е '''стандардото отстапување од примерокот''', кое е дадено со :<math> s = \sqrt{\frac{1}{N-1} \sum_{i=1}^N (x_i - \overline{x})^2}\,, </math> каде <math>\scriptstyle\{x_1,\,x_2,\,\ldots,\,x_N\}</math> е примерок и <math>\scriptstyle\overline{x}</math> е средна вредност на примерокот. Оваа исправка (примената на <math>N-1</math> наместо <math>N</math>) е позната како [[Беселова исправка]]. Се забележува дека од дефинирањето на стандардното отстапување, „стандардното отстапување на примерок“ користи <math>N,</math>, додека поимот „просто стандардно отстапување“ се користи за поправената ''пресметка'' (со примена на <math>N-1</math>). Именителот ''N''&nbsp;−&nbsp;1 може интуитивно да се протолкува како број на [[Степени на слобода (статистика)|степени на слобода]] во вектор од [[остаток (статистика)|остатоците]], <math>\scriptstyle(x_1-\overline{x},\,\dots,\,x_N-\overline{x})</math>. Причината за оваа дефиниција е тоа дека ''s''² е [[тенденција на проценка]] за [[варијанса]]та σ² од главнаата популација, ако постои варијанса и вредностите се независно распределени. И покрај тоа, ''s'' не е тенденција на проценка за стандардното отстапување σ; тоа има тенденција да го потцени стандардното отстапување на популацијата. Иако [[тенденција на проценка на стандардно отстапување|тенденцијата на проценка за σ]] е познато кога случајната променлива е [[нормализирана распределба|нормализирано распределена]], формулата е сложена и доведува до мала исправка: видете [[тенденција на проценка на стандардно отстапување]]. И покрај тоа, не е секогаш посакувано; видете [[тенденција на проценка]]. Друга проценка, која понекогаш се употребува во истиот случај, „стандардното отстапување од примерок“: :<math> \sqrt{\frac{1}{N} \sum_{i=1}^N (x_i - \overline{x})^2}\,\,. </math> Оваа форма има еднакво помала [[средна квадратна грешка]] од тенденцијата на проценка, и е [[максимална веројатност|проценка на максималната веројатност]], кога популацијата е нормализирано распределена. === Својства на стандардното отстапување === За константата ''c'' и случајните променливи ''X'' и ''Y'': : <math> \operatorname{stdev}(X + c) = \operatorname{stdev}(X) \,, </math> : <math> \operatorname{stdev}(cX) = |c|\,\operatorname{stdev}(X) \,, </math> : <math> \operatorname{stdev}(X + Y) = \sqrt{\operatorname{var}(X) + \operatorname{var}(Y) + 2\operatorname{cov}(X,Y)} \,, </math> каде <math>\operatorname{var}</math> и <math>\operatorname{cov}</math> имаат оделно [[варијанса]] и [[коваријанса]]. == Објаснување и примена == Големото стандардно отстапување значи дека вредностите на податоците се далеку од средната вредност, а помалото стандардно отстапување значи дека тие се поблиску до средната вредност. На пример, секоја од трите популации {0, 0, 14, 14}, {0, 6, 8, 14} и {6, 6, 8, 8} има средна вредност 7. Нивните стандардни отстапувања се 7, 5 и 1. Третата популација има многуи помало отстапување од останатите две, бидејќи вредностите на податоците од оваа популација се најблиску до 7. Со други зборови, стандардното отстапување ни кажува на каква оддалеченост од средината се наоѓаат вредностите на податоците од популацијата. Тоа се изразува во иста единечна мерка како и податоците. Ако, на пример, групата на податоци {0, 6, 8, 14} претставува временски период во години од популацијата, тогаш и стандардното отстапување, кое изнесува 5 ќе претставува временски период во години. Друг пример е популацијата {1000, 1006, 1008, 1014}, која ги претставува должините истрчани од страна на четири атлетичари измерена во метри. Средната вредност изнесува 1007 метри, а стандардното отстапување 5 метри. Стандардното отстапување може да служи како мерка за неопределеност. Во физиката, на пример, добиеното стандардно отстапување од група на [[величина|величини]] со повторување треба да даде [[прецизно мерење|прецизност]] на овие величини. Во случај величините да се во согласност со теоретските предвидувања, стандардното отстапување од овие величини е од особено значење: ако средната вредност на величините отстапува премногу од предвидувањата (со оддалечување мерено со стандардно отстапување), тогаш теоријата којашто била испробана најверојатно треба да биде поправена. Ова има смисла, бидејќи величините се наоѓаат надвор од опсегот на вредности, кои последично би се појавиле, ако предвидувањата беа точни, а стандардното отстапување соодветно (видете [[интервал на предвидување]]). === Примена === Стандардното отстапување може да се протолкува, како одговор на прашањето, колку многу варијации има од просекот (средната вредност). ==== Температура ==== Како едноставен пример, се семат просечната температура во градовите. Доколку два града имаат просечна температура од 15 [[Целзиус (единица)|°C]], потребно еда се укаже на тоа дека опсегот на движење на температурата е помал во крајбрежните отколку кај континенталните градови. Тоа значи дека отстапувањата од просечната температура се поголеми кај контненталните отколку кај крајбрежните градови. Па, така просечната температура од 15&nbsp;°C се јавува и кај град со максимална температура од 25&nbsp;°C, а минимална 5&nbsp;°C, но и кај град со максимална температура од 18&nbsp;°C и минимална од 12&nbsp;°C. Стандардното отстапување ни овозможува даго одредиме градот, во кој температурата се движи во помал интервал и градот во кој се движи во поголем интервал. ==== Спорт ==== Друг начин да се согледа стандардното отстапување е разгледувањето на спортските екипи. Постојат екипи од сите категории. Некои се посилни в нешто, а некои послаби. Екипите кои се на првите позиции на табелата не покажуваат големи разлики и е полесно да се предвиди нивната игра. Со нивната игра, стандардното отстапување е многу мало. Од друга страна, мало е и стандардното отстапување во играта на екипите, кои се наоѓаат на последните позиции од табелата, па и нивната игра полесно се предвидува. Во овој случај, големото стандардно отстапување во играта е карактеристично за екипите од средината на табелата. Нивната игра е променлива и тешко предвидлива. Тоа е поради голем број на фактори, но најчесто се наведува комбинацијата на силен напад и слаба одбрана. Во тркачките спортови, времето на еден возач се мери со последователните извозени кругови. Возачот со помало стандардно отстапување е подоследен од оној со поголемо стандардно отстапување. Оваа информација може да се искористи за да се разбере, каде може да се најдат можностите за намалување на времето по извозен круг. ==== Финансии ==== Во финансиите, стандардното отстапување е претстава на ризикот при осигурувањето (стока, имот итн.) или ризикот при портфолио осигурувањето (заеднички средства). Ризикот е значаен фактор во одредувањето на успешното управување со портфолиото инвестиции, бидеји тоа ја одредува варијацијата во враќањата на имотот или портфолиото и на инвеститорите и дава математичка основа при донесувањето на инвестиционите одлуки (познато како средноваријансна оптимизација). Целиот концепт е во тоа што со зголемување на ризикот, се зголемува и очекуваното враќање, како резултт на зголемениот ризики. Со други зборови, инвеститорите може да очекуваат поголемо заработка, доколку инвестицијата е поризична. При инвестирањето, инвеститорите треба да ја проценат стапката на враќање на средствата и неизвесноста на идните настани. Стандардното отстапување овозможува квантитативна проценка на неизвесноста на идните враќања. На пример, да кажеме дека инвеститорот може да избере меѓу две можности. Можноста А, според искуството од минатите 20 години нуди враќање на средствата од 10%, со стандардно отстапување од 20% можност Б, која за истиот период овозможува враќање од 12%, но поголемо стандардно отстапување од 30%. Во основа на ризикот и враќањето, инвеститорот може да ја избере можноста A како посигурен избор, бидејќи додатните процентутални 2 бода на враќање не се вредни колку дополниотелните 10% стандардно отстапување (поголем ризик на идното враќање). Поради тоа, веројатно е да отпадне можноста Б. Во овој пример, можноста А се очекува да донесе врачање околу 10%, плус или минус 20% (опсег од 30% до -10%), околу две третини од идните годишни враќања. Дколку се разгледуваат поекстремни осттапувања во враќањата во иднина, инвеститорот може да очекува средства од 10%, плус или минус 90%, или опсег од 100% до -80%, што вклучува издатоци за три различни стандардни отстапувања за идното враќање (околу 99,7% од веројатните враќања). Пресметувајќи го просечното враќање (аритметичка средина) од посигурната можност се зголемува бројот на периоди, кој е потребен за враќање на вложените средства. Разликата од враќањето и очекуваното враќање за еден период ја претставува варијансата. Со коренување на варијансата се добива стандардното отстапување, кое го претставува ризикот, оствареното враќање да биде со помала или поголема разлика од очекуваното. Поголемата вредност на варијанста, претставува и поголемо стандардно отстапување , а со тоа и поголем ризик. Пресметување на средната вредност од коренуваните варијанси резултира со пресметување на просечниот ризик при врачањето на вложените средства. Квадратниот корен од варијансата резултира со стандардното остстапување од инвестицијата дадена во овој пример. === Геометриско објаснување === За да се навлезе во геометријата, нека бидат дадени популации со три вредности, ''x''₁, ''x''₂, ''x''₃. Оваа одредува точка ''P'' = (''x''₁, ''x''₂, ''x''₃) во '''R'''³. Дадена е линијата ''L'' = {(''r'', ''r'', ''r'') : ''r'' in '''R'''}. Ова е „главната дијагонала“. Ако сите три дадени вредности се еднакви, тогаш стандардното отстапување ќе биде 0 и точката ''P'' ќе лежи на линијата ''L''. Така, може да се потврди дека стандардното отстапување е поврзано со одредувањето на ''растојанието'' на точката ''P'' со линијата ''L''. Со ортагонално движење на точката ''P'' до линијата ''L'', се доаѓа до тоќката: :<math>R = (\overline{x},\overline{x},\overline{x})</math> чии координати се средни вредности на вредности на точките кои беа дадени. Ова покажува дека растојанието меѓу точките ''P'' и ''R'' (што е идентично со растојанието од точката ''P'' и линијата ''L'') е дадено со σ√''3''. Слична е и формулата (со 3 распределби на ''N'') за популација со ''N'' вредности, кога се работи со '''R'''^''N''. === Чебишово неравенство === Набљудувањето е поретко од неколку стандардни отстапувања оддалечени од средната вредност. [[Чебишово неравенство|Чебишовото неравенство]] ги наложува следниве граници за сите распределби за кои стандардното отстапување е одредено. :Најмалку 50% од вредностите се во границите на √2 стандардни отстапувања од средната вредност. :Најмалку 75% од вредностите се во границите на 2 стандардни отстапувања од средната вредност. :Најмалку 89% од вредностите се во границите на 3 стандардни отстапувања од средната вредност. :Најмалку 94% од вредностите се во границите на 4 стандардни отстапувања од средната вредност. :Најмалку 96% од вредностите се во границите на 5 стандардни отстапувања од средната вредност. :Најмалку 97% од вредностите се во границите на 6 стандардни отстапувања од средната вредност. :Најмалку 98% од вредностите се во границите на 7 стандардни отстапувања од средната вредност. И најважното: :Најмалку(1 - 1/''k''²) × 100% од вредностие се вограниците на стандардно отстапување, кое се разликува за ''k'' од средната вредност. === Правила за нормално распределен примерок === [[Податотека:Standard deviation diagram (decimal comma).svg|рамка|350px|Темносиниот дел е помалку од едно отстапување од средната вредност. За [[нормална распределба|нормалната распределба]], ова е пресметано со 68,27 % од групата; додека две стандардни отстапувања од средната вредност (сините и светлосините делови) се пресметани со 95,45%; три стандардни отстапувања (светлосините, сините и теносините делови) се преесметани со 99,73%; и четири стандардни отстапувања со веројатност од 99,994%. Двете точки на кривата што претставуваат едно стандардно отстапување се нарекуваат [[превојна точка|превојни точки]].]] [[Централна гранична теорема|Централната гранична теорема]] кажува дека распределбата од збир на многу независни, идентично распределени случајни променливи е во правец на [[нормална распределба|нормалната распределба]]. Ако распределбата на податоците е отприлика нормална, тогаш околу 68% од вредностите се во границите на 1 стандардно отстапување од средната вредност (матеатички, μ ± σ, каде μ е аритметичката средина), околу 95% од вредностите се во границите на две стандардни отстапувања (μ ± 2σ) и околу 99,7% лежат со 3 стандардни отстапувања (μ ± 3σ). Ова е познато како [[сигма правило]] или ''емпириско правило''. За различни вредности на ''z'', процентуалнотоочекување за вредностите да лежат на симетричниот [[интервл на доверба]] (−''z''σ,''z''σ) се следните: {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- ! ''z''σ ! % |- | 1σ | 68,2689492% |- | 1,645σ | 90% |- | 1,960σ | 95% |- | 2σ | 95,4499736% |- | 2,576σ | 99% |- | 3σ | 99,7300204% |- | 3,2906σ | 99,9% |- | 4σ | 99,993666% |- | 5σ | 99,99994267% |- | 6σ | 99,9999998027% |- | 7σ | 99,9999999997440% |} == Поврзаност меѓу стндардното отстапување и средната вредност == Средната вредност и стандардното отстапување од група на податоци обично се поврзуваат. Инаку, стандардното отстапување е „природна“ мерка на [[статистичка дисперзија|статистичката дисперзија]], ако центарот на податокот се мери како средина. Ова е така, поради тоа што стандардното отстапување е многу омало за вредност блиска до средната, отколку било која друга. Точно тврдење е следното: да претпоставиме дека ''x''₁, ..., ''x''_''n'' се реални броеви, кои ја определуваат функцијата: :<math>\sigma(r) = \sqrt{\frac{1}{N-1} \sum_{i=1}^N (x_i - r)^2}.</math> Користејќи ја [[математичка анализа|математичката анализа]], или едноставно [[разложување на бином на квадрат|разложувајќи го биномот на квадрат]], можно е да се докаже дека σ(''r'') има единствена минимална вредност во средната: :<math>r = \overline{x}.\,</math> [[Коефициент на варијација|Коефициентот на варијација]] од примерок е однос на стандардното отстапување и средната вредност. Тоа е [[бездимензионална величина]], којашто може да се употреби за да се спореди износот на варијансата меѓу популациите со различни средни вредности. Ако сакаме да ја добиеме средната вредност со одмерување на распределбата, тогаш стандардното отстапување од средната вредност е поврзано со стандардното отстапување на распределбата: :<math> \sigma_{\text{mean}}=\frac{\sigma}{\sqrt{N}}</math> каде N е бројот на примероци употребени за одмерување на средната вредност. == Методи за брза пресметка == {{seealso|Алгоритми за пресметување на варијанса}} Побрз начин за пресметување на стандардното отстапување од популација е следнава формула (низ разгледувањата мора да биде направено во услови на [[заокружена грешка]], [[аритметички прилив]] и [[аритметички одлив]]): :<math> \begin{align} \sigma\ & = \sqrt{\left(\frac{1}{N}\sum_{i=1}^N{{x_i}^2}\right) - \overline{x}^2} = \sqrt{\left(\frac{1}{N}\sum_{i=1}^N{{x_i}^2}\right) - \left(\frac{1}{N}\sum_{i=1}^N{{x_i}}\right)^2} \\ \\ & = \frac{1}{N}\sqrt{N\left(\sum_{i=1}^N{{x_i}^2}\right) - \left(\sum_{i=1}^N{{x_i}}\right)^2} \end{align} </math> Следните две формули се корисни за претставување на континуираното стандардно отстапување. Групата од три големи суми ''s''_0,1,2 се секоја пресметана од групата од ''N'' вредности за ''x'', обележано како ''x''_''k''. Од добиените резултати од овие три суми, едната може да се користи како <math>\sigma</math> за пресметување на ''тековната'' вредност на континуираното стандардно отстапување. Оваа вешта дефиниција за ''s''_''j'' ни овозможува лесно да ги претставиме двете различни фази (собирањето на ''s''_''j'' и пресметувањето на <math>\sigma</math>). Треба да се забележи дека ''s''₀ ја зголемува вредноста на ''x'' до нула и кога ''x''⁰, тоа е секогаш 1, а кога ''s''₀ се проценува до ''N''. :<math>\sigma= \frac{1}{s_0}\sqrt{s_0s_2-s_1^2} </math> каде големите суми ''s''₀, ''s''₁, ''s''₂ се одредени со :<math>\ s_j=\sum_{k=1}^N{x_k^j}.</math> Во воведувањето во компјутерска обработка, како што трите суми ''s''_''j'' стануват поголеми, потребно е да се разгледаат [[заокружена грешка|заокружената грешка]], [[аритметички прилив|аритметичкиот прилив]] и [[аритметички одлив|ариметичкиот одлив]]. За да се избегне ова, треба периодично да се намалуваат нивните апсолутни вредности во процес кој потсетува на нормализација на [[единечен вектор]]. Додека ''s''₁ е сума на вредности, ''s''₂ е сума на квадрати, овие вредности може да се пресметаат за помали вредности на ''N'', едноставно со делење на дадената вредност за ''N'' и со множење на избраното '' ново N''. Споредбата со единечниот вектор е охрабрување во изборот на бројот 1 како вредност на ''новото N''. И покрај тоа, ова е делумно залуден избор, бидејќи точноста за континуираната приближна пресметка е можна само за големи вредности на ''N'', и ова придонесува, следнтаа вредност да се пресметува потешко, отколку претходните. Посоодветна вредност од ''новото N'' е максималната вредност, којашто може повторно да се нормализира во ''ново N'', повторно пред ''N'' да поприми големи вредности и да предизвика грека (дури и катастрофа), поради додавање на пвеќе вредности. Слично е за стандардното отстапување на примерок: :<math> s = \sqrt{\frac{\sum_{i=1}^N{{x_i}^2} - N\overline{x}^2}{N-1}\ }. </math> Или континуираните суми: :<math> s = \sqrt{\frac{N\sum_{i=1}^N{{x_i}^2} - \left(\sum_{i=1}^N{x_i}\right)^2}{N(N-1)}}. </math> Горниот метод може да биде многу чувствителен на заокружување, приливни и одливни грешки, посебно кога вредностите на примерокот се блиску до средната вредност. Тоа може да даде негативни вредности за стандардното отстапување, коешто не е можно да не биде дадено според дефиницијата. Овој метод е наведен и во многу учебници. И покрај тоа, тој не се употребува. Подолу е даден подобар метод за пресметување на континуираните суми, метод со намалени грешки со заокружување: :<math> A_1=x_1 </math> :<math> A_i=A_{i-1}+\frac{x_i-A_{i-1}}{i} </math> каде А е средната вредност. :<math> Q_1=0 </math> :<math> Q_i=Q_{i-1}+\frac{(i-1)(x_i-A_{i-1})^2}{i} </math> варијанса на примерок: :<math> s^2_n=\frac{Q_n}{n-1} </math> стандардна варијанса :<math> \sigma^2_n=\frac{Q_n}{n} </math> За немерлива распределба, малку е посложено: Средната вредност е да дена со: :<math> A_1=x_1 </math> :<math> A_i=A_{i-1}+(x_i-A_{i-1})\frac{w_i}{\sum^{i}_{j=1} w_j} </math> каде <math>w_j</math> се немерливи величини :<math> Q_1=0 </math> :<math> Q_i=Q_{i-1}+w_i\frac{\sum^{i-1}_{j=1} w_j}{\sum^{i}_{j=1} w_j} ( x_i-A_{i-1})^2 </math> :<math> s^2_n=Q_n \frac{n'}{(n'-1)\sum^{n}_{j=1} w_j} </math> :<math> \sigma^2_n=Q_n \frac{1}{\sum^{n}_{j=1} w_j} </math> каде n е вкупниот број на елементи, а n' е бројотна елементи со немерливи велилини различни од нула. Горенаведените фрмули стануват идентични со поедноставните формули, доколку сите вредности што се земаат за немерливите величини се еднакви на 1. == Поврзано == {{col-begin}} {{col-2}} * [[Апсолутно отстапување]] * [[Точно мерење]] * [[Алгоритми за пресметување на варијанса]] * [[Неравенство на локални и опсежни параметри]] * [[Беселова корелација]] * [[Чебишово неравенство]] * [[Интервал на доверба]] * [[Кумуланта]] * [[Отстапување (статистика)]] * [[Геометриско стандардно отстапување]] * [[Коефициент на сплоснатост]] * [[Средна апсолутна грешка]] * [[Аритметичка средина]] * [[Медијана]] {{col-2}} * [[Збирно стандардно отстапување]] * [[Необработен резутат]] * [[Квадратна средина]] * [[Примерок]] * [[Повеќебојност]] * [[Коефициент на асиметрија]] * [[Стандардна грешка (статистика)|Стандардна грешка]] * [[Стандарден резултат]] * [[Тенденција на проценка на стандардно отстапување]] * [[Варијанса]] * [[Волатилност]] * [[Јамартинов метод]] за пресметување на стандардно отстапување во правец на ветрот {{col-2}} {{col-end}} == Наводи == {{reflist}} == Надворешни врски == * [http://www.stats4students.com/Essentials/Measures-Of-Spread/Overview_3.php A Guide to Understanding & Calculating Standard Deviation] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100420134759/http://www.stats4students.com/Essentials/Measures-Of-Spread/Overview_3.php |date=2010-04-20 }} * [http://www.usablestats.com/tutorials/StandardDeviation Interactive Demonstration and Standard Deviation Calculator] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100505210000/http://www.usablestats.com/tutorials/StandardDeviation |date=2010-05-05 }} * [http://www.techbookreport.com/tutorials/stddev-30-secs.html Standard Deviation - an explanation without maths] * [http://davidmlane.com/hyperstat/A16252.html Standard Deviation, an elementary introduction] * [http://www.robertniles.com/stats/stdev.shtml Standard Deviation, a simpler explanation for writers and journalists] * [http://invsee.asu.edu/srinivas/stdev.html Standard Deviation Calculator] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131022135203/http://invsee.asu.edu/srinivas/stdev.html |date=2013-10-22 }} * [http://www.stat.tamu.edu/~jhardin/applets/ Texas A&M Standard Deviation and Confidence Interval Calculators] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100112125614/http://www.stat.tamu.edu/~jhardin/applets/ |date=2010-01-12 }} {{Теорија на веројатносните распределби}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Статистика]] [[Категорија:Анализа на податоци]] r01n3bmu5lvrmld7g07rbo69auexr42 5641117 5641116 2026-10-06T07:12:43Z Bjankuloski06 332 5641117 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Standard deviation diagram (decimal comma).svg|325px|рамка|Графички приказ на [[нормална распределба]] (или крива-ѕвоно). Сите обоени делови имаат ширина на стандардно отстапување.]] [[Податотека:Standard deviation illustration.gif|рамка|десно|Група на податоци со средна вредност, која изнесува 50 (обележано во сино) и стандардно отстапување (σ) од 20.]] '''Стандардно отстапување''' (или „стандардна девијација“) — проста мерка за променливоста или [[статистичка дисперзија|дисперзијата]] во група податоци. Малото стандардно отстапување упатува на тоа дека сите елементи од групата на податоци се многу блиску до средната вредност, додека големото стандардно отстапување упатува на тоа дека групата е широка, со широк опсег на вредности. На пример, просечната висина на возрасен маж изнесува 180 см со стандардно отстапување од околу 7,5 см. Ова значи дека најголемиот број на мажи (околу 68%, вклучувајќи ја [[нормална распределба|нормалната распределба]]) имаат висина која варора за 7,5 см во однос на средната (172,5 см - 187,5 см), додека речиси сите мажи (околу 95%) имаат висина која варира за 15 см во однос на средната (165 см - 195 см). Ако стандардното отстапување е нула, тогаш сите мажи се високи точно 180 см. Ако стандардното отстапување е 50 см, тогаш опсегот би бил поширок, па би биле вклучени и мажи со висина од 130 см до 230 см. Освен тоа, за да се изрази променливоста на популацијата, стандардното отстапување вообичаено се применува за да се измери [[доверба во статистички заклучоци|довербата во статистичките заклучоци]]. На пример, [[можна грешка|можната грешка]] во податоците прибрани од [[анкета]] е условена од пресметувањето на очекуваното стандардно отстапување во реазултатите, ако анкетата била повторена повеќепати. (Обично можната грешка во податоците прибрани со анкетата е двапати поголема од стандардното отстапување, полупречник од 95% во [[интервал на веројатност|интервалот на веројатноста]].) Во [[наука]]та, истражувачите обично го пресметуваат стандардното отстапување од ексериментални податоци и влијанието на податоците кои отстапуваат надвор од опсегот на стандардното отстапувње се наречени [[статистичка важност|статистички значајности]]. Стандардното отстапување е знчајно и во [[финансии]]те, каде стандардното отстапување од [[стапка на враќање|стапката на враќање]] на [[инвестиции]]те претставува [[ризик]]. Формулирано од [[Френсис Галтон]] во доцните 1860-ти,<ref>[http://www.sciencetimeline.net/1866.htm Sir Francis Galton discovered the standard deviation]</ref> стандардното отстапување останало најдобра мерка за мерење на статистичката дисперзија. Корисно својство на стандардното отстапување е тоа што, за разлика од [[варијанса]]та, се изразува во исти единици како и податокот. Само кога [[статистички примерок|примерокот]] од податокот од статистичката популација е даден, стандардното отстапување на популацијата може да се пресмета со формулата за пресметување на стандардното отстапување од примерок, [[#Пресметување на стандардното отстпување од популација|објаснето подолу]]. == Дефиниција и пресметување == === Основен пример === Ги разгледуваме следните податоци: :<math>2,\;4,\;4,\;4,\;5,\;5,\;7,\;9</math> Дадени се вредности на 8 податоци, со [[средна вредност]] (просек) еднаква на 5: :<math>\frac{2 + 4 + 4 + 4 + 5 + 5 + 7 + 9}{8} = 5.</math> За да се пресмета стандардното отстпаување, потребно е да се пресмета разликата на вредноста на секој податок со средната вредност и истата да се [[квадрат (алгебра)|квадрира]]: :<math> \begin{array}{ll} (5-2)^2 = 3^2 = \underline{9} & (5-5)^2 = 0^2 = \underline{0} \\[3pt] (5-4)^2 = 1^2 = \underline{1} & (5-5)^2 = 0^2 = \underline{0} \\[3pt] (5-4)^2 = 1^2 = \underline{1} & (7-5)^2 = 2^2 = \underline{4} \\[3pt] (5-4)^2 = 1^2 = \underline{1}\quad & (9-5)^2 = 4^2 = \underline{16}. \end{array} </math> По ова, потребно е да се најде [[квадратен корен]] од збирот на овие вредности, што го дава стандардното отстапување: :<math> \sqrt{\frac{9+1+1+1+0+0+4+16}{8}} = \sqrt{4} = 2. </math> Поради тоа, низата од податоци дадена горе има стандардно отстапување еднакво на 2. === Распределба на веројатноста од случајна променлива === Нека ''X'' е [[случајна променлива]] со средна вредност ''μ'': :<math>E[X] = \mu\,\!</math> Овде со ''E'' е обележана [[очекувана вредност|очекуваната вредност]] од ''X''. Тогаш '''стандардното отстапување''' од ''X'' се пресметува со формулата: :<math>\sigma = \sqrt{E\left[(X - \mu)^2\right]}.</math> Стандардното отстапување ''σ'' е квадратен корен од просечната вредност од (''X''&nbsp;–&nbsp;''μ'')². Во случаите каде ''X'' поприма различни вредности од низата на податоци <math>x_1, x_2, \ldots, x_N</math>, стандардното отстапување е :<math>\sigma = \sqrt{\frac{(x_1-\mu)^2 + (x_2-\mu)^2 + \cdots + (x_N - \mu)^2}{N}},</math> или со употреба на ознаката за [[сума]],<ref>Боривоје Миладиновиќ, Трајче Ѓорѓијевски и Никола Петрески, ''Математика за II година гимназиско образование''. Скопје: Алби, 2009, стр. 196.</ref> :<math>\sigma = \sqrt{\frac{1}{N} \sum_{i=1}^N (x_i - \mu)^2},</math> Стандардното отстапување од (униваријанта) распределба на веројатноста е исто како и при распределбата на случајна променлива. Не сите случајни променливи имаат стандардно отстапување, бидејќи очекуваните вредности не мора да постојат. На пример, стандардното отстапување од случајна променлива, коешто според [[Кошиева распределба|Кошиевата распределба]] е недефинирано за E(''X'') е недефинирано. === Непрекината случајна распределба === [[Непрекината распределба|Непрекинатите распределби]] обично имаат формула за пресметување на стандардното отстапување како функција од параметрите на неговата дистрибуција. Главно, стандардното отстапување е случајна променлива со реална вредност ''X'' со [[функција на распределба на веројатноста|функцијата на распределба на веројатноста]] ''p''(''x'') е :<math>\sigma = \sqrt{\int (x-\mu)^2 \, p(x) \, dx}\,,</math> каде :<math>\mu = \int x \, p(x) \, dx\,,</math> и каде интегралите се [[определен интеграл|определени]] за ''x'' во опсег поголем од оној за ''X''. === Прекината случајна променлива или група на податоци === Стандардното отстапување на прекината случајна променлива е [[квадратна средина|квадратно-средно]] отстапување од неговите средни вредности. Ако случајната променлива ''X'' поприма вредности од ''N''<math>\textstyle x_1,\dots,x_N</math> (каде што се [[реален број|реални броеви]]) со еднаква веројатност, тогаш неговото стандардно отстапување ''σ'' може да се пресмета на следниот начин: # Се пресметува средната вредност, <math>\scriptstyle\overline{x}</math> од вредностите. # За секоја вредност <math>x_i</math> се пресметува нејзиното отстапување (<math>\scriptstyle x_i - \overline{x}</math>) од средната вредност. # Се пресметува квадратна вредност на отстапувањата. # Се пресметува средната вредност од квадрираните отстапувања. Оваа вредност е [[варијанса]]та ''σ''². # Се пресметува квадратен корен од варијансата. Пресметката може да се прикаже со следната формула:<ref>Боривоје Миладиновиќ, Трајче Ѓорѓијевски и Никола Петрески, ''Математика за II година гимназиско образование''. Скопје: Алби, 2009, стр. 196.</ref> :<math>\sigma = \sqrt{\frac{1}{N} \sum_{i=1}^N (x_i - \overline{x})^2}\,,</math> каде <math>\scriptstyle \overline{x}</math> е [[аритметичка средина]] од ''x_i'', пресметана со: :<math>\overline{x} = \frac{x_1+x_2+\cdots+x_N}{N} = \frac{1}{N}\sum_{i=1}^N x_i\,.</math> Ако сите вредности немаат еднаква веројатност, но веројатноста од вредноста ''x_i'' е еднаква на ''p_i'', стандардното отстапување може да се пресмета со: :<math>\sigma = \sqrt{\frac{\sum_{i=1}^N f_i(x_i - \overline{x})^2}{\sum_{i=1}^N f_i}}\,,</math>и :<math>s = \sqrt{\frac{N' \sum_{i=1}^N f_i(x_i - \overline{x})^2}{(N'-1)\sum_{i=1}^N f_i}}\,,</math> каде :<math>\overline{x} =\frac{ \sum_{i=1}^N f_i x_i}{\sum_{i=1}^N f_i}\,,</math> и N' е бројот на елементи различни од нула. Стандардното отстапување од групирани податоци е исто како и кај [[прекината случајна променлива]], кое точно ја одредува вредноста од групираните податоци, каде точната вредност за секој податок е пропорционална со мноштвото групирани. ==== Пример ==== Да претпоставиме дека сакаме да го најдеме стандардното отстапување од групирани податоци, во кои спаѓаат вредностите 3, 7, 7 и 19. '''Чекор 1:''' се пресметува аритметичка средина (просек) од 3, 7, 7 и 19. :<math>\frac{3+7+7+19}{4} = 9.</math> '''Чекор 2:''' се пресметува отстапувањето на секоја вредност од просекот : <math> \begin{align} 3 - 9 & = -6 \\ 7 - 9 & = -2 \\ 7 - 9 & = -2 \\ 19 - 9 & = 10. \end{align} </math> '''Чекор 3:''' сите отстапувања се квадрираат, што го зголемува збирот на отстапуивањата, правејќи ги негативните вредности позитивни. : <math> \begin{align} (-6)^2 & = 36 \\ (-2)^2 & = 4 \\ (-2)^2 & = 4 \\ 10^2 & = 100. \end{align} </math> '''Чекор 4:''' се пресметува збир на квадрираните отстапувања <!-- NOTE: THIS EXAMPLE CALCULATES ACTUAL POPULATION STANDARD DEVIATION, NOT AN ESTIMATE, SO THE SUM OF SQUARED DEVIATIONS IS DIVIDED BY N, NOT BY N-1. --> : <math> \frac{36+4+4+100}{4} = 36.</math> '''Чекор 5:''' се пресметува позитивен квадратен корен од збирот на квадрираните отстапувања :<math>\sqrt{36} = 6\,</math> Така, стандардното отстапување од групата на податоци е 6. Овој пример покажува и дека стандардното отстапување има различна вредност од [[средно апсолутно отстапуивање|средното апсолутно отстапување]] (кое во овој пример изнесува 5). Се забележува дека горната група на податоци претставува само примерок од популација, модификувано стандардно отстапување од стандардното отстапување на ова популација, кое изнесува 6,93. ==== Поедноставување на формулата ==== Пресметувањето на збирот од квадрираните отстапувања може да се поедностави на следниот начин: :<math>\begin{align} \sum_{i=1}^N (x_i - \overline{x})^2 & = {} \sum_{i=1}^N (x_i^2 - 2 x_i\overline{x} + \overline{x}^2) \\ & {} = \left(\sum_{i=1}^N x_i^2\right) - \left(2 \overline{x} \sum_{i=1}^N x_i\right) + N\overline{x}^2 \\ & {} = \left(\sum_{i=1}^N x_i^2\right) - 2 \overline{x} (N\overline{x}) + N\overline{x}^2 \\ & {} = \left(\sum_{i=1}^N x_i^2\right) - 2N\overline{x}^2 + N\overline{x}^2 \\ & {} = \left(\sum_{i=1}^N x_i^2\right) - N\overline{x}^2. \end{align}</math> Со замена во стандардната формула, се добива: :<math> \sigma = \sqrt{\frac{1}{N} \left(\left(\sum_{i=1}^N x_i^2\right) - N\overline{x}^2\right)} = \sqrt{\frac{1}{N} \left(\sum_{i=1}^N x_i^2\right) - \overline{x}^2}. </math> === Пресметување на стандардното отстпување на популација од стандардното отстапување од примерок === Во светот на реалноста, да се пресмета стандардното отстапување од целата популација е нереално, освен во неколку исклучителни случаи, како [[стандардизиран тест|стандардизираниот тест]], каде секој број од популацијата е примерок. Во најголем број на случаи, стандардното отстапување се пресметува со користење на случаен примерок, одбран од популацијата. Со користење на горенаведеното за групирани податоци и со негова примена на помал или примерок со умерени модификации резултира во пресметката, која има тенденција на опаѓање: тоа е [[тенденција на проценка]]. Најкористена мерка е '''стандардото отстапување од примерокот''', кое е дадено со :<math> s = \sqrt{\frac{1}{N-1} \sum_{i=1}^N (x_i - \overline{x})^2}\,, </math> каде <math>\scriptstyle\{x_1,\,x_2,\,\ldots,\,x_N\}</math> е примерок и <math>\scriptstyle\overline{x}</math> е средна вредност на примерокот. Оваа исправка (примената на <math>N-1</math> наместо <math>N</math>) е позната како [[Беселова исправка]]. Се забележува дека од дефинирањето на стандардното отстапување, „стандардното отстапување на примерок“ користи <math>N,</math>, додека поимот „просто стандардно отстапување“ се користи за поправената ''пресметка'' (со примена на <math>N-1</math>). Именителот ''N''&nbsp;−&nbsp;1 може интуитивно да се протолкува како број на [[Степени на слобода (статистика)|степени на слобода]] во вектор од [[остаток (статистика)|остатоците]], <math>\scriptstyle(x_1-\overline{x},\,\dots,\,x_N-\overline{x})</math>. Причината за оваа дефиниција е тоа дека ''s''² е [[тенденција на проценка]] за [[варијанса]]та σ² од главнаата популација, ако постои варијанса и вредностите се независно распределени. И покрај тоа, ''s'' не е тенденција на проценка за стандардното отстапување σ; тоа има тенденција да го потцени стандардното отстапување на популацијата. Иако [[тенденција на проценка на стандардно отстапување|тенденцијата на проценка за σ]] е познато кога случајната променлива е [[нормализирана распределба|нормализирано распределена]], формулата е сложена и доведува до мала исправка: видете [[тенденција на проценка на стандардно отстапување]]. И покрај тоа, не е секогаш посакувано; видете [[тенденција на проценка]]. Друга проценка, која понекогаш се употребува во истиот случај, „стандардното отстапување од примерок“: :<math> \sqrt{\frac{1}{N} \sum_{i=1}^N (x_i - \overline{x})^2}\,\,. </math> Оваа форма има еднакво помала [[средна квадратна грешка]] од тенденцијата на проценка, и е [[максимална веројатност|проценка на максималната веројатност]], кога популацијата е нормализирано распределена. === Својства на стандардното отстапување === За константата ''c'' и случајните променливи ''X'' и ''Y'': : <math> \operatorname{stdev}(X + c) = \operatorname{stdev}(X) \,, </math> : <math> \operatorname{stdev}(cX) = |c|\,\operatorname{stdev}(X) \,, </math> : <math> \operatorname{stdev}(X + Y) = \sqrt{\operatorname{var}(X) + \operatorname{var}(Y) + 2\operatorname{cov}(X,Y)} \,, </math> каде <math>\operatorname{var}</math> и <math>\operatorname{cov}</math> имаат оделно [[варијанса]] и [[коваријанса]]. == Објаснување и примена == Големото стандардно отстапување значи дека вредностите на податоците се далеку од средната вредност, а помалото стандардно отстапување значи дека тие се поблиску до средната вредност. На пример, секоја од трите популации {0, 0, 14, 14}, {0, 6, 8, 14} и {6, 6, 8, 8} има средна вредност 7. Нивните стандардни отстапувања се 7, 5 и 1. Третата популација има многуи помало отстапување од останатите две, бидејќи вредностите на податоците од оваа популација се најблиску до 7. Со други зборови, стандардното отстапување ни кажува на каква оддалеченост од средината се наоѓаат вредностите на податоците од популацијата. Тоа се изразува во иста единечна мерка како и податоците. Ако, на пример, групата на податоци {0, 6, 8, 14} претставува временски период во години од популацијата, тогаш и стандардното отстапување, кое изнесува 5 ќе претставува временски период во години. Друг пример е популацијата {1000, 1006, 1008, 1014}, која ги претставува должините истрчани од страна на четири атлетичари измерена во метри. Средната вредност изнесува 1007 метри, а стандардното отстапување 5 метри. Стандардното отстапување може да служи како мерка за неопределеност. Во физиката, на пример, добиеното стандардно отстапување од група на [[величина|величини]] со повторување треба да даде [[прецизно мерење|прецизност]] на овие величини. Во случај величините да се во согласност со теоретските предвидувања, стандардното отстапување од овие величини е од особено значење: ако средната вредност на величините отстапува премногу од предвидувањата (со оддалечување мерено со стандардно отстапување), тогаш теоријата којашто била испробана најверојатно треба да биде поправена. Ова има смисла, бидејќи величините се наоѓаат надвор од опсегот на вредности, кои последично би се појавиле, ако предвидувањата беа точни, а стандардното отстапување соодветно (видете [[интервал на предвидување]]). === Примена === Стандардното отстапување може да се протолкува, како одговор на прашањето, колку многу варијации има од просекот (средната вредност). ==== Температура ==== Како едноставен пример, се семат просечната температура во градовите. Доколку два града имаат просечна температура од 15 [[Целзиус (единица)|°C]], потребно еда се укаже на тоа дека опсегот на движење на температурата е помал во крајбрежните отколку кај континенталните градови. Тоа значи дека отстапувањата од просечната температура се поголеми кај контненталните отколку кај крајбрежните градови. Па, така просечната температура од 15&nbsp;°C се јавува и кај град со максимална температура од 25&nbsp;°C, а минимална 5&nbsp;°C, но и кај град со максимална температура од 18&nbsp;°C и минимална од 12&nbsp;°C. Стандардното отстапување ни овозможува даго одредиме градот, во кој температурата се движи во помал интервал и градот во кој се движи во поголем интервал. ==== Спорт ==== Друг начин да се согледа стандардното отстапување е разгледувањето на спортските екипи. Постојат екипи од сите категории. Некои се посилни в нешто, а некои послаби. Екипите кои се на првите позиции на табелата не покажуваат големи разлики и е полесно да се предвиди нивната игра. Со нивната игра, стандардното отстапување е многу мало. Од друга страна, мало е и стандардното отстапување во играта на екипите, кои се наоѓаат на последните позиции од табелата, па и нивната игра полесно се предвидува. Во овој случај, големото стандардно отстапување во играта е карактеристично за екипите од средината на табелата. Нивната игра е променлива и тешко предвидлива. Тоа е поради голем број на фактори, но најчесто се наведува комбинацијата на силен напад и слаба одбрана. Во тркачките спортови, времето на еден возач се мери со последователните извозени кругови. Возачот со помало стандардно отстапување е подоследен од оној со поголемо стандардно отстапување. Оваа информација може да се искористи за да се разбере, каде може да се најдат можностите за намалување на времето по извозен круг. ==== Финансии ==== Во финансиите, стандардното отстапување е претстава на ризикот при осигурувањето (стока, имот итн.) или ризикот при портфолио осигурувањето (заеднички средства). Ризикот е значаен фактор во одредувањето на успешното управување со портфолиото инвестиции, бидеји тоа ја одредува варијацијата во враќањата на имотот или портфолиото и на инвеститорите и дава математичка основа при донесувањето на инвестиционите одлуки (познато како средноваријансна оптимизација). Целиот концепт е во тоа што со зголемување на ризикот, се зголемува и очекуваното враќање, како резултт на зголемениот ризики. Со други зборови, инвеститорите може да очекуваат поголемо заработка, доколку инвестицијата е поризична. При инвестирањето, инвеститорите треба да ја проценат стапката на враќање на средствата и неизвесноста на идните настани. Стандардното отстапување овозможува квантитативна проценка на неизвесноста на идните враќања. На пример, да кажеме дека инвеститорот може да избере меѓу две можности. Можноста А, според искуството од минатите 20 години нуди враќање на средствата од 10%, со стандардно отстапување од 20% можност Б, која за истиот период овозможува враќање од 12%, но поголемо стандардно отстапување од 30%. Во основа на ризикот и враќањето, инвеститорот може да ја избере можноста A како посигурен избор, бидејќи додатните процентутални 2 бода на враќање не се вредни колку дополниотелните 10% стандардно отстапување (поголем ризик на идното враќање). Поради тоа, веројатно е да отпадне можноста Б. Во овој пример, можноста А се очекува да донесе врачање околу 10%, плус или минус 20% (опсег од 30% до -10%), околу две третини од идните годишни враќања. Дколку се разгледуваат поекстремни осттапувања во враќањата во иднина, инвеститорот може да очекува средства од 10%, плус или минус 90%, или опсег од 100% до -80%, што вклучува издатоци за три различни стандардни отстапувања за идното враќање (околу 99,7% од веројатните враќања). Пресметувајќи го просечното враќање (аритметичка средина) од посигурната можност се зголемува бројот на периоди, кој е потребен за враќање на вложените средства. Разликата од враќањето и очекуваното враќање за еден период ја претставува варијансата. Со коренување на варијансата се добива стандардното отстапување, кое го претставува ризикот, оствареното враќање да биде со помала или поголема разлика од очекуваното. Поголемата вредност на варијанста, претставува и поголемо стандардно отстапување , а со тоа и поголем ризик. Пресметување на средната вредност од коренуваните варијанси резултира со пресметување на просечниот ризик при врачањето на вложените средства. Квадратниот корен од варијансата резултира со стандардното остстапување од инвестицијата дадена во овој пример. === Геометриско објаснување === За да се навлезе во геометријата, нека бидат дадени популации со три вредности, ''x''₁, ''x''₂, ''x''₃. Оваа одредува точка ''P'' = (''x''₁, ''x''₂, ''x''₃) во '''R'''³. Дадена е линијата ''L'' = {(''r'', ''r'', ''r'') : ''r'' in '''R'''}. Ова е „главната дијагонала“. Ако сите три дадени вредности се еднакви, тогаш стандардното отстапување ќе биде 0 и точката ''P'' ќе лежи на линијата ''L''. Така, може да се потврди дека стандардното отстапување е поврзано со одредувањето на ''растојанието'' на точката ''P'' со линијата ''L''. Со ортагонално движење на точката ''P'' до линијата ''L'', се доаѓа до тоќката: :<math>R = (\overline{x},\overline{x},\overline{x})</math> чии координати се средни вредности на вредности на точките кои беа дадени. Ова покажува дека растојанието меѓу точките ''P'' и ''R'' (што е идентично со растојанието од точката ''P'' и линијата ''L'') е дадено со σ√''3''. Слична е и формулата (со 3 распределби на ''N'') за популација со ''N'' вредности, кога се работи со '''R'''^''N''. === Чебишово неравенство === Набљудувањето е поретко од неколку стандардни отстапувања оддалечени од средната вредност. [[Чебишово неравенство|Чебишовото неравенство]] ги наложува следниве граници за сите распределби за кои стандардното отстапување е одредено. :Најмалку 50% од вредностите се во границите на √2 стандардни отстапувања од средната вредност. :Најмалку 75% од вредностите се во границите на 2 стандардни отстапувања од средната вредност. :Најмалку 89% од вредностите се во границите на 3 стандардни отстапувања од средната вредност. :Најмалку 94% од вредностите се во границите на 4 стандардни отстапувања од средната вредност. :Најмалку 96% од вредностите се во границите на 5 стандардни отстапувања од средната вредност. :Најмалку 97% од вредностите се во границите на 6 стандардни отстапувања од средната вредност. :Најмалку 98% од вредностите се во границите на 7 стандардни отстапувања од средната вредност. И најважното: :Најмалку(1 - 1/''k''²) × 100% од вредностие се вограниците на стандардно отстапување, кое се разликува за ''k'' од средната вредност. === Правила за нормално распределен примерок === [[Податотека:Standard deviation diagram (decimal comma).svg|рамка|350px|Темносиниот дел е помалку од едно отстапување од средната вредност. За [[нормална распределба|нормалната распределба]], ова е пресметано со 68,27 % од групата; додека две стандардни отстапувања од средната вредност (сините и светлосините делови) се пресметани со 95,45%; три стандардни отстапувања (светлосините, сините и теносините делови) се преесметани со 99,73%; и четири стандардни отстапувања со веројатност од 99,994%. Двете точки на кривата што претставуваат едно стандардно отстапување се нарекуваат [[превојна точка|превојни точки]].]] [[Централна гранична теорема|Централната гранична теорема]] кажува дека распределбата од збир на многу независни, идентично распределени случајни променливи е во правец на [[нормална распределба|нормалната распределба]]. Ако распределбата на податоците е отприлика нормална, тогаш околу 68% од вредностите се во границите на 1 стандардно отстапување од средната вредност (матеатички, μ ± σ, каде μ е аритметичката средина), околу 95% од вредностите се во границите на две стандардни отстапувања (μ ± 2σ) и околу 99,7% лежат со 3 стандардни отстапувања (μ ± 3σ). Ова е познато како [[сигма правило]] или ''емпириско правило''. За различни вредности на ''z'', процентуалнотоочекување за вредностите да лежат на симетричниот [[интервл на доверба]] (−''z''σ,''z''σ) се следните: {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- ! ''z''σ ! % |- | 1σ | 68,2689492% |- | 1,645σ | 90% |- | 1,960σ | 95% |- | 2σ | 95,4499736% |- | 2,576σ | 99% |- | 3σ | 99,7300204% |- | 3,2906σ | 99,9% |- | 4σ | 99,993666% |- | 5σ | 99,99994267% |- | 6σ | 99,9999998027% |- | 7σ | 99,9999999997440% |} == Поврзаност меѓу стндардното отстапување и средната вредност == Средната вредност и стандардното отстапување од група на податоци обично се поврзуваат. Инаку, стандардното отстапување е „природна“ мерка на [[статистичка дисперзија|статистичката дисперзија]], ако центарот на податокот се мери како средина. Ова е така, поради тоа што стандардното отстапување е многу омало за вредност блиска до средната, отколку било која друга. Точно тврдење е следното: да претпоставиме дека ''x''₁, ..., ''x''_''n'' се реални броеви, кои ја определуваат функцијата: :<math>\sigma(r) = \sqrt{\frac{1}{N-1} \sum_{i=1}^N (x_i - r)^2}.</math> Користејќи ја [[математичка анализа|математичката анализа]], или едноставно [[разложување на бином на квадрат|разложувајќи го биномот на квадрат]], можно е да се докаже дека σ(''r'') има единствена минимална вредност во средната: :<math>r = \overline{x}.\,</math> [[Коефициент на варијација|Коефициентот на варијација]] од примерок е однос на стандардното отстапување и средната вредност. Тоа е [[бездимензионална величина]], којашто може да се употреби за да се спореди износот на варијансата меѓу популациите со различни средни вредности. Ако сакаме да ја добиеме средната вредност со одмерување на распределбата, тогаш стандардното отстапување од средната вредност е поврзано со стандардното отстапување на распределбата: :<math> \sigma_{\text{mean}}=\frac{\sigma}{\sqrt{N}}</math> каде N е бројот на примероци употребени за одмерување на средната вредност. == Методи за брза пресметка == {{seealso|Алгоритми за пресметување на варијанса}} Побрз начин за пресметување на стандардното отстапување од популација е следнава формула (низ разгледувањата мора да биде направено во услови на [[заокружена грешка]], [[аритметички прилив]] и [[аритметички одлив]]): :<math> \begin{align} \sigma\ & = \sqrt{\left(\frac{1}{N}\sum_{i=1}^N{{x_i}^2}\right) - \overline{x}^2} = \sqrt{\left(\frac{1}{N}\sum_{i=1}^N{{x_i}^2}\right) - \left(\frac{1}{N}\sum_{i=1}^N{{x_i}}\right)^2} \\ \\ & = \frac{1}{N}\sqrt{N\left(\sum_{i=1}^N{{x_i}^2}\right) - \left(\sum_{i=1}^N{{x_i}}\right)^2} \end{align} </math> Следните две формули се корисни за претставување на континуираното стандардно отстапување. Групата од три големи суми ''s''_0,1,2 се секоја пресметана од групата од ''N'' вредности за ''x'', обележано како ''x''_''k''. Од добиените резултати од овие три суми, едната може да се користи како <math>\sigma</math> за пресметување на ''тековната'' вредност на континуираното стандардно отстапување. Оваа вешта дефиниција за ''s''_''j'' ни овозможува лесно да ги претставиме двете различни фази (собирањето на ''s''_''j'' и пресметувањето на <math>\sigma</math>). Треба да се забележи дека ''s''₀ ја зголемува вредноста на ''x'' до нула и кога ''x''⁰, тоа е секогаш 1, а кога ''s''₀ се проценува до ''N''. :<math>\sigma= \frac{1}{s_0}\sqrt{s_0s_2-s_1^2} </math> каде големите суми ''s''₀, ''s''₁, ''s''₂ се одредени со :<math>\ s_j=\sum_{k=1}^N{x_k^j}.</math> Во воведувањето во компјутерска обработка, како што трите суми ''s''_''j'' стануват поголеми, потребно е да се разгледаат [[заокружена грешка|заокружената грешка]], [[аритметички прилив|аритметичкиот прилив]] и [[аритметички одлив|ариметичкиот одлив]]. За да се избегне ова, треба периодично да се намалуваат нивните апсолутни вредности во процес кој потсетува на нормализација на [[единечен вектор]]. Додека ''s''₁ е сума на вредности, ''s''₂ е сума на квадрати, овие вредности може да се пресметаат за помали вредности на ''N'', едноставно со делење на дадената вредност за ''N'' и со множење на избраното '' ново N''. Споредбата со единечниот вектор е охрабрување во изборот на бројот 1 како вредност на ''новото N''. И покрај тоа, ова е делумно залуден избор, бидејќи точноста за континуираната приближна пресметка е можна само за големи вредности на ''N'', и ова придонесува, следнтаа вредност да се пресметува потешко, отколку претходните. Посоодветна вредност од ''новото N'' е максималната вредност, којашто може повторно да се нормализира во ''ново N'', повторно пред ''N'' да поприми големи вредности и да предизвика грека (дури и катастрофа), поради додавање на пвеќе вредности. Слично е за стандардното отстапување на примерок: :<math> s = \sqrt{\frac{\sum_{i=1}^N{{x_i}^2} - N\overline{x}^2}{N-1}\ }. </math> Или континуираните суми: :<math> s = \sqrt{\frac{N\sum_{i=1}^N{{x_i}^2} - \left(\sum_{i=1}^N{x_i}\right)^2}{N(N-1)}}. </math> Горниот метод може да биде многу чувствителен на заокружување, приливни и одливни грешки, посебно кога вредностите на примерокот се блиску до средната вредност. Тоа може да даде негативни вредности за стандардното отстапување, коешто не е можно да не биде дадено според дефиницијата. Овој метод е наведен и во многу учебници. И покрај тоа, тој не се употребува. Подолу е даден подобар метод за пресметување на континуираните суми, метод со намалени грешки со заокружување: :<math> A_1=x_1 </math> :<math> A_i=A_{i-1}+\frac{x_i-A_{i-1}}{i} </math> каде А е средната вредност. :<math> Q_1=0 </math> :<math> Q_i=Q_{i-1}+\frac{(i-1)(x_i-A_{i-1})^2}{i} </math> варијанса на примерок: :<math> s^2_n=\frac{Q_n}{n-1} </math> стандардна варијанса :<math> \sigma^2_n=\frac{Q_n}{n} </math> За немерлива распределба, малку е посложено: Средната вредност е да дена со: :<math> A_1=x_1 </math> :<math> A_i=A_{i-1}+(x_i-A_{i-1})\frac{w_i}{\sum^{i}_{j=1} w_j} </math> каде <math>w_j</math> се немерливи величини :<math> Q_1=0 </math> :<math> Q_i=Q_{i-1}+w_i\frac{\sum^{i-1}_{j=1} w_j}{\sum^{i}_{j=1} w_j} ( x_i-A_{i-1})^2 </math> :<math> s^2_n=Q_n \frac{n'}{(n'-1)\sum^{n}_{j=1} w_j} </math> :<math> \sigma^2_n=Q_n \frac{1}{\sum^{n}_{j=1} w_j} </math> каде n е вкупниот број на елементи, а n' е бројотна елементи со немерливи велилини различни од нула. Горенаведените фрмули стануват идентични со поедноставните формули, доколку сите вредности што се земаат за немерливите величини се еднакви на 1. == Поврзано == {{col-begin}} {{col-2}} * [[Апсолутно отстапување]] * [[Точно мерење]] * [[Алгоритми за пресметување на варијанса]] * [[Неравенство на локални и опсежни параметри]] * [[Беселова корелација]] * [[Чебишово неравенство]] * [[Интервал на доверба]] * [[Кумуланта]] * [[Отстапување (статистика)]] * [[Геометриско стандардно отстапување]] * [[Коефициент на сплеснатост]] * [[Средна апсолутна грешка]] * [[Аритметичка средина]] * [[Медијана]] {{col-2}} * [[Збирно стандардно отстапување]] * [[Необработен резутат]] * [[Квадратна средина]] * [[Примерок]] * [[Повеќебојност]] * [[Коефициент на асиметрија]] * [[Стандардна грешка (статистика)|Стандардна грешка]] * [[Стандарден резултат]] * [[Тенденција на проценка на стандардно отстапување]] * [[Варијанса]] * [[Волатилност]] * [[Јамартинов метод]] за пресметување на стандардно отстапување во правец на ветрот {{col-2}} {{col-end}} == Наводи == {{reflist}} == Надворешни врски == * [http://www.stats4students.com/Essentials/Measures-Of-Spread/Overview_3.php A Guide to Understanding & Calculating Standard Deviation] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100420134759/http://www.stats4students.com/Essentials/Measures-Of-Spread/Overview_3.php |date=2010-04-20 }} * [http://www.usablestats.com/tutorials/StandardDeviation Interactive Demonstration and Standard Deviation Calculator] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100505210000/http://www.usablestats.com/tutorials/StandardDeviation |date=2010-05-05 }} * [http://www.techbookreport.com/tutorials/stddev-30-secs.html Standard Deviation - an explanation without maths] * [http://davidmlane.com/hyperstat/A16252.html Standard Deviation, an elementary introduction] * [http://www.robertniles.com/stats/stdev.shtml Standard Deviation, a simpler explanation for writers and journalists] * [http://invsee.asu.edu/srinivas/stdev.html Standard Deviation Calculator] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131022135203/http://invsee.asu.edu/srinivas/stdev.html |date=2013-10-22 }} * [http://www.stat.tamu.edu/~jhardin/applets/ Texas A&M Standard Deviation and Confidence Interval Calculators] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100112125614/http://www.stat.tamu.edu/~jhardin/applets/ |date=2010-01-12 }} {{Теорија на веројатносните распределби}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Статистика]] [[Категорија:Анализа на податоци]] fmu5wi87xcvchhd64qw10nap9l8918u 0 98950 5640952 5426723 2026-10-05T20:36:16Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:Tsjeboksary-golfen.jpg|Tsjeboksary-golfen.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Taivo|Taivo]] поради: [[:c:COM:DW|Derivative work]] of non-free content ([[:c:COM:CSD#F3|F3]]): [[:c:Co 5640952 wikitext text/x-wiki {{Infobox Russian city |EnglishName=Чебоксари |RussianName=Чебоксары |LocalName1=Шупашкар |LocalLangName1=чувашки |Skyline=Cheboksary Winter Bay.jpg |SkylineLegend |LatDeg=56 |LatMin=8 |LatSec |LonDeg=47 |LonMin=14 |LonSec |LocatorMap=Chuvashia03.png |LocatorMapLegend=Чебоксари на картата на Чувашија |CoatOfArms=Coat of Arms of Cheboksary (Chuvashia).png |Flag |CityDay=Третата Недела од Август |FederalSubject=[[Чувашија|Чувашка Република]] |MunStatus=Урбан округ |InJurisdictionOf=[[Чувашија]] |AdmCtrType=Главен град |AdmCtrOf=[[Чувашија]] |LeaderType=Шеф |LeaderName=Николај Јемељанов |Legislature=[[Градско Собрание на Чебоксари|Градско Собрание]] |Charter=[[Устав на Чебоксари]] |Area |AreaRank |Population=451329 |PopulationRank=39^ти |FoundationDate=1469 |Event1=Градски статус |Event1Date=1781 |PostalCode=428xxx |DialingCode=8352 |Website=http://gov.cap.ru/main.asp?govid=81 }} '''Чебоксари''' ({{langx|ru|Чебокса́ры}}; {{langx|cv|Шупашкар}}, ''Shupashkar'') — [[град]] во [[Русија]] и главен град на Република [[Чувашија]]. Се наоѓа на реката [[Волга]]. Има население од 453.700 жители (2004 проценка). На околу 6 км од градот се наоѓа сателитскиот град [[Новочебоксарск]] со околу 125.857 жители (2002 попис). Чебоксари е поделен на 3 грдаски дистрикти: [[Калинински градски дистрикт, Чебоксари|Калинински]] , [[Ленински градски дистрикт, Чебоксари|Ленински]], и [[Московски градски дистрикт, Чебоксари|Московски градски дистрикт]]. == Збратимени градови == * {{знамеикона|Hungary}} [[Егер]] од [[Унгарија]] * {{знамеикона|Turkey}} [[Анталија]] од [[Турција]] * {{знамеикона|Cuba}} [[Санта Клара, Куба|Санта Клара]] од [[Куба]] * {{знамеикона|Namibia}} [[Рунду]] од [[Намибија]] <ref>[http://www.regnum.ru/news/1069467.html Cheboksary will be soon twinned with Rundu]</ref> == Рефренци == {{reflist}} == Надворешни врски == * {{wikivoyage|Cheboksary}} * [http://uk.multimap.com/wi/820.htm Map of Cheboksary and environs] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060404193903/http://uk.multimap.com/wi/820.htm |date=2006-04-04 }} * [http://gov.cap.ru/home/chuv_adm/album/Cheb800/page_01.htm Photos from Cheboksary] * [http://cheboksary.name Blog and Fotos of Cheboksary]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Податотека:Church in cheboksary.JPG|thumb|200px|left|Православна црква во Чебоксари]] {{Главни градови на руските републики}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Градови во Русија]] [[Категорија:Чувашија]] [[Категорија:Градови на Волга]] lrrf0ngj1909khx7nvw0ajtlecoebcq 0 100738 5641199 4817471 2026-10-06T09:26:38Z Bjankuloski06 332 5641199 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Dice Distribution (bar).svg|мини|десно|250п|Дијаграм на можните комбинации при фрлање на две коцки.]] [[Податотека:Random Variable as a Function-mk.svg|мини|Дијаграм што покажува како една слујчајна променлива е функција од сите можни изходи на бројчени величини и како се користи за дефинирање на веројатносни функции..]] '''Случајна променлива''' — еден од фундаменталните концепти во [[теорија на веројатноста|теоријата на веројатноста]]. == Дефиниција == Реална случајна променлива <math> X </math> е реална функција чиј домен е множеството на сите опитни исходи <math> S </math>, која ги задоволува следните два услова: '''1.''' Множеството <math> {X \le x} </math> е [[настан]] за секое <math> x \in R</math>. '''2.''' Веројатноста на настаните <math> \{X=\infty\} </math> и <math> \{X=-\infty\} </math> е еднаква на нула, односно <math> P\{ X = \infty \} = P\{ X = -\infty \} = 0 </math>. == Физичко толкување == Согласно претходната дефиниција, случајната променлива е број <math> X(\zeta) </math> кој се доделува на секој опитен исход <math> \zeta </math>. Овој број може да биде добивка во игра на среќа, напон на случаен напонски извор, цена на случајна компонента или кој било друга бројчена величина кој е од интерес во исполненувањето на опитот. == Примери == '''a)''' Нека го разгледаме опитот на фрлање на коцка. На секој од шесте опитни исходи <math> f_i </math> му го доделуваме бројот <math> X(f_i) = 10i </math>. Според тоа имаме: <math> X(f_1)=10, \, X(f_2)=20, \, ... \, , \, X(f_6)=60 </math> '''б)''' Нека во истиот опит направиме ново доделување на вредностите на случајната променлива <math> X </math> на следниот начин: го доделуваме бројот <math> 1 </math> на секој парен исход, и бројот <math> 0 </math> на секој непарен исход, односно: <math> X(f_1)=X(f_3)=X(f_5)=0 \, , \, X(f_2)=X(f_4)=X(f_6)=1 </math> == Поврзано == * [[Опит]] * [[Опитен исход]] * [[Настан]] * [[Сигурен настан]] * [[Невозможен настан]] * [[Веројатносна густина]] * [[Распределна функција]] == Наводи == * A. Papoulis, S. Unnikrishna Pillai, "Probability, Random Variables and Stochastic Processes", Fourth edition, McGraw-Hill, 2002. {{математика-никулец}} [[Категорија:Математичка статистика]] [[Категорија:Теорија на веројатноста]] [[Категорија:Случајност]] tmjvyqiui8t1wvi246ytonp0zxjjkd6 5641200 5641199 2026-10-06T09:26:52Z Bjankuloski06 332 /* Поврзано */ 5641200 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Dice Distribution (bar).svg|мини|десно|250п|Дијаграм на можните комбинации при фрлање на две коцки.]] [[Податотека:Random Variable as a Function-mk.svg|мини|Дијаграм што покажува како една слујчајна променлива е функција од сите можни изходи на бројчени величини и како се користи за дефинирање на веројатносни функции..]] '''Случајна променлива''' — еден од фундаменталните концепти во [[теорија на веројатноста|теоријата на веројатноста]]. == Дефиниција == Реална случајна променлива <math> X </math> е реална функција чиј домен е множеството на сите опитни исходи <math> S </math>, која ги задоволува следните два услова: '''1.''' Множеството <math> {X \le x} </math> е [[настан]] за секое <math> x \in R</math>. '''2.''' Веројатноста на настаните <math> \{X=\infty\} </math> и <math> \{X=-\infty\} </math> е еднаква на нула, односно <math> P\{ X = \infty \} = P\{ X = -\infty \} = 0 </math>. == Физичко толкување == Согласно претходната дефиниција, случајната променлива е број <math> X(\zeta) </math> кој се доделува на секој опитен исход <math> \zeta </math>. Овој број може да биде добивка во игра на среќа, напон на случаен напонски извор, цена на случајна компонента или кој било друга бројчена величина кој е од интерес во исполненувањето на опитот. == Примери == '''a)''' Нека го разгледаме опитот на фрлање на коцка. На секој од шесте опитни исходи <math> f_i </math> му го доделуваме бројот <math> X(f_i) = 10i </math>. Според тоа имаме: <math> X(f_1)=10, \, X(f_2)=20, \, ... \, , \, X(f_6)=60 </math> '''б)''' Нека во истиот опит направиме ново доделување на вредностите на случајната променлива <math> X </math> на следниот начин: го доделуваме бројот <math> 1 </math> на секој парен исход, и бројот <math> 0 </math> на секој непарен исход, односно: <math> X(f_1)=X(f_3)=X(f_5)=0 \, , \, X(f_2)=X(f_4)=X(f_6)=1 </math> == Поврзано == * [[Опит]] * [[Опитен исход]] * [[Настан]] * [[Сигурен настан]] * [[Невозможен настан]] * [[Веројатносна густина]] * [[Веројатносна функција]] * [[Распределна функција]] == Наводи == * A. Papoulis, S. Unnikrishna Pillai, "Probability, Random Variables and Stochastic Processes", Fourth edition, McGraw-Hill, 2002. {{математика-никулец}} [[Категорија:Математичка статистика]] [[Категорија:Теорија на веројатноста]] [[Категорија:Случајност]] 96c34f7vzhurf9lxwusltjbdug7b5ug 5641201 5641200 2026-10-06T09:27:17Z Bjankuloski06 332 5641201 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Dice Distribution (bar).svg|мини|десно|250п|Дијаграм на можните комбинации при фрлање на две коцки.]] [[Податотека:Random Variable as a Function-mk.svg|мини|Дијаграм што покажува како една слујчајна променлива е функција од сите можни изходи на бројчени величини и како се користи за дефинирање на [[веројатносна функција|веројатносни функции]].]] '''Случајна променлива''' — еден од фундаменталните концепти во [[теорија на веројатноста|теоријата на веројатноста]]. == Дефиниција == Реална случајна променлива <math> X </math> е реална функција чиј домен е множеството на сите опитни исходи <math> S </math>, која ги задоволува следните два услова: '''1.''' Множеството <math> {X \le x} </math> е [[настан]] за секое <math> x \in R</math>. '''2.''' Веројатноста на настаните <math> \{X=\infty\} </math> и <math> \{X=-\infty\} </math> е еднаква на нула, односно <math> P\{ X = \infty \} = P\{ X = -\infty \} = 0 </math>. == Физичко толкување == Согласно претходната дефиниција, случајната променлива е број <math> X(\zeta) </math> кој се доделува на секој опитен исход <math> \zeta </math>. Овој број може да биде добивка во игра на среќа, напон на случаен напонски извор, цена на случајна компонента или кој било друга бројчена величина кој е од интерес во исполненувањето на опитот. == Примери == '''a)''' Нека го разгледаме опитот на фрлање на коцка. На секој од шесте опитни исходи <math> f_i </math> му го доделуваме бројот <math> X(f_i) = 10i </math>. Според тоа имаме: <math> X(f_1)=10, \, X(f_2)=20, \, ... \, , \, X(f_6)=60 </math> '''б)''' Нека во истиот опит направиме ново доделување на вредностите на случајната променлива <math> X </math> на следниот начин: го доделуваме бројот <math> 1 </math> на секој парен исход, и бројот <math> 0 </math> на секој непарен исход, односно: <math> X(f_1)=X(f_3)=X(f_5)=0 \, , \, X(f_2)=X(f_4)=X(f_6)=1 </math> == Поврзано == * [[Опит]] * [[Опитен исход]] * [[Настан]] * [[Сигурен настан]] * [[Невозможен настан]] * [[Веројатносна густина]] * [[Веројатносна функција]] * [[Распределна функција]] == Наводи == * A. Papoulis, S. Unnikrishna Pillai, "Probability, Random Variables and Stochastic Processes", Fourth edition, McGraw-Hill, 2002. {{математика-никулец}} [[Категорија:Математичка статистика]] [[Категорија:Теорија на веројатноста]] [[Категорија:Случајност]] lhj6luhzdghopf040jpdcwbl31dcavg 5641202 5641201 2026-10-06T09:27:49Z Bjankuloski06 332 /* Дефиниција */ 5641202 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Dice Distribution (bar).svg|мини|десно|250п|Дијаграм на можните комбинации при фрлање на две коцки.]] [[Податотека:Random Variable as a Function-mk.svg|мини|Дијаграм што покажува како една слујчајна променлива е функција од сите можни изходи на бројчени величини и како се користи за дефинирање на [[веројатносна функција|веројатносни функции]].]] '''Случајна променлива''' — еден од фундаменталните концепти во [[теорија на веројатноста|теоријата на веројатноста]]. == Дефиниција == Реална случајна променлива <math> X </math> е реална функција чиј домен е множеството на сите опитни исходи <math> S </math>, која ги задоволува следните два услова: '''1.''' Множеството <math> {X \le x} </math> е [[настан (теорија на веројатноста)|настан]] за секое <math> x \in R</math>. '''2.''' Веројатноста на настаните <math> \{X=\infty\} </math> и <math> \{X=-\infty\} </math> е еднаква на нула, односно <math> P\{ X = \infty \} = P\{ X = -\infty \} = 0 </math>. == Физичко толкување == Согласно претходната дефиниција, случајната променлива е број <math> X(\zeta) </math> кој се доделува на секој опитен исход <math> \zeta </math>. Овој број може да биде добивка во игра на среќа, напон на случаен напонски извор, цена на случајна компонента или кој било друга бројчена величина кој е од интерес во исполненувањето на опитот. == Примери == '''a)''' Нека го разгледаме опитот на фрлање на коцка. На секој од шесте опитни исходи <math> f_i </math> му го доделуваме бројот <math> X(f_i) = 10i </math>. Според тоа имаме: <math> X(f_1)=10, \, X(f_2)=20, \, ... \, , \, X(f_6)=60 </math> '''б)''' Нека во истиот опит направиме ново доделување на вредностите на случајната променлива <math> X </math> на следниот начин: го доделуваме бројот <math> 1 </math> на секој парен исход, и бројот <math> 0 </math> на секој непарен исход, односно: <math> X(f_1)=X(f_3)=X(f_5)=0 \, , \, X(f_2)=X(f_4)=X(f_6)=1 </math> == Поврзано == * [[Опит]] * [[Опитен исход]] * [[Настан]] * [[Сигурен настан]] * [[Невозможен настан]] * [[Веројатносна густина]] * [[Веројатносна функција]] * [[Распределна функција]] == Наводи == * A. Papoulis, S. Unnikrishna Pillai, "Probability, Random Variables and Stochastic Processes", Fourth edition, McGraw-Hill, 2002. {{математика-никулец}} [[Категорија:Математичка статистика]] [[Категорија:Теорија на веројатноста]] [[Категорија:Случајност]] bzmwy4muqh14u50bx2ypd1c0lz4c9qw 5641204 5641202 2026-10-06T09:29:16Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Случајност]]; додадена [[Категорија:Статистичка случајност]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5641204 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Dice Distribution (bar).svg|мини|десно|250п|Дијаграм на можните комбинации при фрлање на две коцки.]] [[Податотека:Random Variable as a Function-mk.svg|мини|Дијаграм што покажува како една слујчајна променлива е функција од сите можни изходи на бројчени величини и како се користи за дефинирање на [[веројатносна функција|веројатносни функции]].]] '''Случајна променлива''' — еден од фундаменталните концепти во [[теорија на веројатноста|теоријата на веројатноста]]. == Дефиниција == Реална случајна променлива <math> X </math> е реална функција чиј домен е множеството на сите опитни исходи <math> S </math>, која ги задоволува следните два услова: '''1.''' Множеството <math> {X \le x} </math> е [[настан (теорија на веројатноста)|настан]] за секое <math> x \in R</math>. '''2.''' Веројатноста на настаните <math> \{X=\infty\} </math> и <math> \{X=-\infty\} </math> е еднаква на нула, односно <math> P\{ X = \infty \} = P\{ X = -\infty \} = 0 </math>. == Физичко толкување == Согласно претходната дефиниција, случајната променлива е број <math> X(\zeta) </math> кој се доделува на секој опитен исход <math> \zeta </math>. Овој број може да биде добивка во игра на среќа, напон на случаен напонски извор, цена на случајна компонента или кој било друга бројчена величина кој е од интерес во исполненувањето на опитот. == Примери == '''a)''' Нека го разгледаме опитот на фрлање на коцка. На секој од шесте опитни исходи <math> f_i </math> му го доделуваме бројот <math> X(f_i) = 10i </math>. Според тоа имаме: <math> X(f_1)=10, \, X(f_2)=20, \, ... \, , \, X(f_6)=60 </math> '''б)''' Нека во истиот опит направиме ново доделување на вредностите на случајната променлива <math> X </math> на следниот начин: го доделуваме бројот <math> 1 </math> на секој парен исход, и бројот <math> 0 </math> на секој непарен исход, односно: <math> X(f_1)=X(f_3)=X(f_5)=0 \, , \, X(f_2)=X(f_4)=X(f_6)=1 </math> == Поврзано == * [[Опит]] * [[Опитен исход]] * [[Настан]] * [[Сигурен настан]] * [[Невозможен настан]] * [[Веројатносна густина]] * [[Веројатносна функција]] * [[Распределна функција]] == Наводи == * A. Papoulis, S. Unnikrishna Pillai, "Probability, Random Variables and Stochastic Processes", Fourth edition, McGraw-Hill, 2002. {{математика-никулец}} [[Категорија:Математичка статистика]] [[Категорија:Теорија на веројатноста]] [[Категорија:Статистичка случајност]] h5gfu6qfhddf57alo1b1s61vg33ec95 5641211 5641204 2026-10-06T09:31:00Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Математичка статистика]] → [[Категорија:Статистичка теорија]] 5641211 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Dice Distribution (bar).svg|мини|десно|250п|Дијаграм на можните комбинации при фрлање на две коцки.]] [[Податотека:Random Variable as a Function-mk.svg|мини|Дијаграм што покажува како една слујчајна променлива е функција од сите можни изходи на бројчени величини и како се користи за дефинирање на [[веројатносна функција|веројатносни функции]].]] '''Случајна променлива''' — еден од фундаменталните концепти во [[теорија на веројатноста|теоријата на веројатноста]]. == Дефиниција == Реална случајна променлива <math> X </math> е реална функција чиј домен е множеството на сите опитни исходи <math> S </math>, која ги задоволува следните два услова: '''1.''' Множеството <math> {X \le x} </math> е [[настан (теорија на веројатноста)|настан]] за секое <math> x \in R</math>. '''2.''' Веројатноста на настаните <math> \{X=\infty\} </math> и <math> \{X=-\infty\} </math> е еднаква на нула, односно <math> P\{ X = \infty \} = P\{ X = -\infty \} = 0 </math>. == Физичко толкување == Согласно претходната дефиниција, случајната променлива е број <math> X(\zeta) </math> кој се доделува на секој опитен исход <math> \zeta </math>. Овој број може да биде добивка во игра на среќа, напон на случаен напонски извор, цена на случајна компонента или кој било друга бројчена величина кој е од интерес во исполненувањето на опитот. == Примери == '''a)''' Нека го разгледаме опитот на фрлање на коцка. На секој од шесте опитни исходи <math> f_i </math> му го доделуваме бројот <math> X(f_i) = 10i </math>. Според тоа имаме: <math> X(f_1)=10, \, X(f_2)=20, \, ... \, , \, X(f_6)=60 </math> '''б)''' Нека во истиот опит направиме ново доделување на вредностите на случајната променлива <math> X </math> на следниот начин: го доделуваме бројот <math> 1 </math> на секој парен исход, и бројот <math> 0 </math> на секој непарен исход, односно: <math> X(f_1)=X(f_3)=X(f_5)=0 \, , \, X(f_2)=X(f_4)=X(f_6)=1 </math> == Поврзано == * [[Опит]] * [[Опитен исход]] * [[Настан]] * [[Сигурен настан]] * [[Невозможен настан]] * [[Веројатносна густина]] * [[Веројатносна функција]] * [[Распределна функција]] == Наводи == * A. Papoulis, S. Unnikrishna Pillai, "Probability, Random Variables and Stochastic Processes", Fourth edition, McGraw-Hill, 2002. {{математика-никулец}} [[Категорија:Статистичка теорија]] [[Категорија:Теорија на веројатноста]] [[Категорија:Статистичка случајност]] 08tga7n91lgo70lie6uawbk60k2qoku 0 100949 5640782 5571854 2026-10-05T13:28:56Z Jtasevski123 69538 5640782 wikitext text/x-wiki {{Infobox monastery | name = Варошки Манастир | image = Манастир Св.Архангел Михаил во Варош.jpg | caption = Поглед на манастирот | full = | other_names = | order = [[МПЦ - ОА]] | established = [[10 век]] | disestablished = | abbot = | diocese = [[Преспанско-пелагониска епархија|Преспанско-пелагониска]] | churches = [[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Варош|„Св. Архангел Михаил“]] | founder = владетелот Јован (XIII век) | dedication = [[Свети Архангел Михаил]] | people = [[Волкашин]], [[Крале Марко]] | location = [[Варош]], [[Прилеп]], {{МКД}} | coord = {{coord|41|21|36|N|21|32|3|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} | oscoor = | remains = 1 црква, 2 конака | public_access = да | other_info = }} '''Варошкиот манастир''' се наоѓа во подножјето на [[Маркови кули]] во населбата [[Варош]] во непосредна близина на [[Прилеп]]. Манастирот се состои од [[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Варош|црквата „Св. Архангел Михаил“]] и двата манастирски конаци. Денот на манастирот е празникот [[Балаклија]] или [[Источен Петок]].<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.mia.com.mk/default.aspx?vId=64080778&lId=1 | title = Во манастирот Свети Архангел Михаил во Прилеп одбележан празникот Источен Петок | publisher = МИА }}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Манастирот е посветен на светиот Архистратиг Михаил ([[Св. Архангел Михаил]]) — Началник и Војвода на сите небесни чинови. Во [[1998]] година, во манастирот е обновен монешкиот живот и денес, за него се грижи петчленото сестринство. Манастирот е масовно посетен од верниците, бидејќи во него се чуваат дел од моштите на [[Свети Кузман и Дамјан|Св. Козма и Дамјан]], како и моштите на [[Св. Стилијан]].<ref>''Манастир Варош - The Varosh Monastery'', Манастир Варош, мај 2010, стр. 18.</ref> „Св. Архангел Михаил“ се вбројува меѓу најубавите и најзначајните културни споменици и религиозни центри во Македонија поради што е ставен под заштита на државата како Споменик на културата. == Црквата == {{главна|Црква „Св. Архангел Михаил“ - Варош}} „Свети Архангел Михаил“ е главната и единствена манастриска црква во Варошкиот Манастир. Легендата за потеклото на манастирот започнува во [[X век]], кога некој непознат ученик на [[св. Климент Охридски]] се населил во некоја од карпите каде што водел осаменички живот. Денес, неговото име не е познато, но во прилог на легендата зборува фактот што местото каде што се наоѓа манастирот се вика кај Светецот. Црквата е изградена на старо култно место за што сведочат античките мермерни столбови кои се употребени во нејзината изградба. На едниот од нив е исклесан стар натпис со [[кирилица|кирилично]] писмо од [[996]] година кој е втор најстар кириличен натпис пронајден во [[Македонија]]. Меѓу [[XI век]] и [[XIII век]], црквата била повеќепати градена и разурнувана. Од тој период, постои трага само од северниот ѕид на црквата каде сè уште постојат делови од фрески од [[XII век]]. Исто така, од тоа време останале и фреските во подземјето на црквата кои образуваат тунел. Кон крајот на XIII век, големиот [[хартулариј]] Јован повторно ја изградил црквата и ја посветил на св. Архангел Михаил. Имајќи предвид дека од претходната црква останал само мал дел, може да се заклучи дека црквата во целост е ктиторско дело на владетелот Јован. За тоа сведочи и фреската на западната страна на црквата на која Јован е претставен како ктитор кој во рацете го држи моделот на црквата. Притоа, тој е насликан како великосхиник, а натписот кажува дека тој се замонашил во манастирот. Подоцна, прилепските владетели [[Волкашин]] и [[Крале Марко]] ја обновиле црквата за што сведочат двете фрески на влезот на кои се претставени двајцата владетели.<ref>''Манастир Варош - The Varosh Monastery'', Манастир Варош, мај 2010, стр. 8-16.</ref> [[Податотека:Varoš Monastery during WWI.jpg|мини|десно|Манастирот во време на Првата светска војна]] Денешниот изглед на црквата, со исклучок на западниот дел, ги носи сите одлики од последната преправка која е извршена во [[1861]] година. АСпоред архитектонското решение, црквата претставува еднокорабна градба. На источната страна се наоѓа полукружна апсида, а на западната е отворен трем над кој се издига камбенаријата. На јужната фасада од западниот дел на црквата, зачуван е само еден од оригиналните прозорци кој се наоѓа во горниот дел. Останатите прозори на јужната страна и северната фасада на источниот дел од црквата се изградени 1861 година, при последната поправка. Црквата Св. Архангел Михаил во научниот свет била предмет на проучување. Проблем претставувало нејзиното првобитно подигнување и подоцнежните доградби. Имено, едни тврдат дека западниот дел е првобитен, а други источниот. Најновите истражувања одеа во прилог на тезата дека источниот дел е првобитен, а подоцна кон западната страна на таа црква бил подигнат, односно дограден, дел со купола. Во 1861 година дошло до израмнување на западниот дел од надворешната страна, подигање на камбанаријата и поставување мермерна плоча во која се зборува за обновата на црквата. === Живопис === Во црквата се забележуваат траги од богат фрескоживопис при што предност им е дадена на монашките ликови. Така, најдени се остатоци од фрески со прилично добро зачувани ликови на архијереи кои и припаѓаат веројатно на првобитната црква, или пак се остатоци од некогашната капела подигната и живописана во [[12 век]], како и остатоци од ѕид со зачувани фрески на владетелски портрети. Првата зона на светителите ги прикажуваат пустиножителите кои требало да бидат пример за монасите кои во тоа време го населувале манастирот. Ктиторската фреска, која го претставува [[св. Никола]] како ги води ктиторите кон престолот на [[Исус Христос]], претставува претставителен пример на [[Византија|византискиот]] фрескоживопис. Исто така, на двете страни од влезот на црквата се прикажани фрески на кралот [[Волкашин]] и неговиот син [[Крале Марко]].<ref>''Манастир Варош - The Varosh Monastery'', Манастир Варош, мај 2010, стр. 14-16.</ref> Од зачуваните икони во црквата, најпознати се: „Христос пред [[Пилат]]“, „Патот на [[Голгота]]“ и „Симнување од крстот“.<ref name=cdnh>{{Наведена мрежна страница | url = http://cdnh.ii.edu.mk/multimedija2007/Crkvi_Prilep/ArhangelMihail.html | title = Историјат на „Св. Архангел Михаил“ | publisher = Центар за дигитализација на културното наследство | accessdate = 2010-03-26 | archive-date = 2016-03-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160307061039/http://cdnh.ii.edu.mk/multimedija2007/Crkvi_Prilep/ArhangelMihail.html | url-status = dead }}</ref> {{панорама|Arhangel Mihail Varosh.jpg|800px|Поглед на целиот манастирски комплекс}} == Конаците == Конаците се изградени од двете страни на манастирот во [[XIX век]], од страна на прилепскиот еснаф и претставуваат убав пример на [[староградска архитектура]]. Во дворот од манастирот се наоѓа извор со лековита вода, посветен на [[Св. Богородица]].<ref>{{Наведена мрежна страница | author = Македонско Сонце | title = Божјиот храм сè уште „дише“ под пазувите на Варош | url = http://www.makedonskosonce.com/broevis/2007/sonce686.pdf/50_51_reportaza.pdf | format = PDF | 5 = | accessdate = 2010-03-22 | archive-date = 2008-09-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080906125028/http://www.makedonskosonce.com/broevis/2007/sonce686.pdf/50_51_reportaza.pdf | url-status = dead }}</ref> == Галерија == <center> <gallery> Image:Sv. Arhangel, Varoški.jpg|Манастирската црква, јужна страна Image:MonMichael3Saints.jpg|Фрески во црквата, XIV век Image:MonMichaelKingCXHead.jpg|Фреска на Волкашин, XIV век Image:MonMichaelMARKO.jpg|Фреска на Крал Марко, XIV век </gallery> </center> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Varoš Monastery}} * [http://www.360macedonia.com/macedonia/en/images/vrtour/arangel.html Панорама на манастирот од 360^о на www.360macedonia.com] * [http://cdnh.ii.edu.mk/multimedija2007/Crkvi_Prilep/ArhangelMihailPanorami1.html Панорама од внатрешноста на црквата на www.cdnh.ii.edu.mk] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160307055447/http://cdnh.ii.edu.mk/multimedija2007/Crkvi_Prilep/ArhangelMihailPanorami1.html |date=2016-03-07 }} {{Прилепско архијерејско намесништво}} [[Категорија:Варош]] [[Категорија:Манастири на МПЦ]] [[Категорија:Манастири во Преспанско-пелагониската епархија]] ft9u4mgnlrpzx69cwf7h7jorapeac0o 0 157165 5640866 5557915 2026-10-05T17:58:12Z Kiril Simeonovski 3243 5640866 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за писател | name = Славе Ѓорѓо Димоски | image = | caption = | birth_date = {{роден на|18|март|1959}} | birth_place = {{роден во|Велестово}}, [[НР Македонија]], [[ФНРЈ]] | death_date = | death_place = | occupation = [[Поет]] | movement = | genre = | magnum_opus = | influences = | influenced = | footnotes = }} '''Славе Ѓорѓо Димоски''' — [[Македонија|македонски]] [[поет]], есеист и преведувач.<ref>Македонски писатели, Друштво на писатели на Македонија, Скопје, 2004, стр. 73.</ref> == Животопис == Славе Ѓорѓо Димоски е роден на 18 март [[1959]] во селото [[Велестово]], [[Охридско]]. Дипломирал на [[Филолошки факултет „Блаже Конески“ - Скопје|Филолошкиот факултет]] во [[Скопје]]. Живее и твори во родното село. Во два мандата бил претседател на НУ „[[Струшки вечери на поезијата]]“. Димоски е основач и долгогодишен претседател на фестивалот [[Поетска ноќ во Велестово]] која традиционално е организирана секое лето во неговото родно село. Член е на македонскиот ПЕН центар. Пишува поезија за деца и возрасни. Застапуван е во многу антологии и преведуван на неколку десетици јазици ([[Англиски јазик|англиски]], [[Руски јазик|руски]], [[Српски јазик|српски]], [[Латвиски јазик|латвиски]] и други).<ref>[http://www.ohridnews.com/index.php?mod=13&id=50232 Песни на охридскиот поет Славе Ѓорго Димоски објавени во престижното списание „''Поетска планета''“]</ref><ref>[http://www.ohridnews.com/index.php?mod=13&id=52037 Поезија на Славе Ѓорго Димоски објавена во меѓународна публикација во Латвија]</ref><ref>[http://www.ohridnews.com/index.php?mod=1&id=49461 Препеви од поетот Ѓорго - Димоски објавени во индиско списание]</ref> == Библиографија == * Гравири (1979) * Проект (1982) * Студен порив (1985) * Последните ракописи (1988) * Спореден пат (1991) * Предмети и аргументи (1994) * Форми на страста (1998 и 1999) * Темно место (1999) * Мерач на зборовите (2007) * Хаику на разгледници (2015) * Јазичен триптихон (2015) * Извештаи на рисот (2016) * Кумова слама (2018) * Јазик и леб (2019) * Денес (2024) * Грозје од кукавица (2024) <u>Книги за деца</u> * Алиса (1989) * Кристален сон (1990) * Збороигри (1991) * Стихотека (2000) * Збороигри 2 (2017) * А треба да кажам (2019) <u>Книги есеи</u> * Амадео Модилјани (2000) * Шише во море, книга прва (2004) * Шише во море, книга втора (2011) * Пат покрај патот (2021) Составувач е и косоставувач на повеќе антологии. Објавени му се повеќе избори, а дваесет книги му се преведени на повеќе јазици. На 25 јули 2014 година, во рамките на фестивалот „[[Охридско лето]]“, во Домот на културата „[[Григор Прличев]]“ во [[Охрид]], по повод 35 годишнината од неговото поетско творештво била промовирана книгата „Поезија-ткаења“, која ги содржи десетте збирки поезија на Димоски. Истовремено, на промоцијата бил прикажан и документарниот филм „Поет на мал народ“ од Антонио Велјаноски, посветен на творештвото на Димоски.<ref>"35 години творештво на Ѓорго Димоски собрани во поетска книга", ''Дневник'', година XVIII, број 5525, петок, 25 јули 2014, стр. 21.</ref> Во март 2023 година, во издание на [[Општина Охрид]], била објавена книгата со критичко-есеистички текстови за поезијата на Димоски, со наслов „Славе Ѓорѓо Димоски во книжевната критика (македонска и светска)“ чиј приредувач е Димитар Пандев. Книгата е составена од два дела при што првиот дел, насловен „Македонска критика“, е поделен на три циклуси: „За поезијата“ со текстови посветени на поезијата на Димоски, „За книгите“ со есеи за неговите книги, а третиот дел содржи есеи за некои поединчени песни. Во вториот дел, насловен „Странска критика“ се приложени есеи на повеќе странски автори кои го анализираат творештвото на Димоски.<ref>„Излезе критичко-есеистичка книга за поезијата на Славе Ѓорго Димоски“, ''Слободен печат'', година XI, број 2811, сабота-недела, 25-26 март 2023, стр. 16.</ref> == Награди == * Млад борец за книгата „Гравири“ во 1980 * Млада Струга за книгата „Проект/Пројекат“ на СВП во 1982 * Седум секретари на СКОЈ (Хрватска) за книгата „Последните ракописи“ во 1988 * Браќа Миладиновци за книгата „Темно место“ на СВП во 2000 * „[[Исток]]-[[Запад]], Гран-при на Европа“ за целокупното поетско творештво, доделена во [[2009]] година во [[Романија]] * Орден „Златна есен - [[Сергеј Есенин]]“ за придонес во светската литература, доделен во Русија во 2012<ref>[http://www.ohridnews.com/index.php?mod=1&id=46733 Орден „Сергеј Есенин“ за охридскиот поет Славе Ѓорго Димоски]</ref> * [[Ацо Шопов (награда)]], за „Јазичен триптихон“ во 2016 * [[Награда „Антево перо“]] за „Кумова слама“ во 2018<ref>[http://www.ohridmagazine.com/blog-statija/69872/promocija-na-kumova-slama-od-slave-gj-dimoski-nagradena-so-antevo-pero Промоција на Кумова слама од Славе Ѓ. Димоски наградена со Антево перо]{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Награда „Григор Прличев“ за поемата „Денес“ во 2023 * Награда Арка (Србија) за книгата „Рисови извештаји и друге песме“ во 2024 Двапати е добитник на највисокото општинско признание „Св. Климент Охридски, патрон на Охрид“ во 2000 г. и 2012 г. == Наводи== {{наводи}} {{Биографија-никулец}} {{DEFAULTSORT:Димоски, Славе Ѓорѓо}} [[Категорија:Македонски писатели]] [[Категорија:Југословенски писатели]] [[Категорија:Луѓе од Велестово]] [[Категорија:Добитници на наградата „Антево перо“]] [[Категорија:Добитници на наградата „Браќа Миладиновци“]] [[Категорија:Добитници на наградата „Ацо Шопов“]] [[Категорија:Апсолвенти на универзитетот „Св. Кирил и Методиј“]] jz8jh8ovz7knjwd67rsz44jci105bkl 0 175856 5641073 5584374 2026-10-06T06:23:19Z Bjankuloski06 332 5641073 wikitext text/x-wiki {{Јудаизам}} [[File:Rembrandt Harmensz. van Rijn 063.jpg|thumb|Според еврејската традиција, [[Јаков]], прикажан [[Јаков се бори со ангелот|борејќи се со ангелот]] на оваа слика од [[Рембрант]], бил татко на [[Дванаесет Израилеви племиња|племињата на Израел]].]] '''Еврејската историја''' ја вклучува историјата на [[евреи|еврејскиот народ]], [[Јудаизам|вера]] и [[еврејска култура|култура]]. Еврејската историја покрива период од речиси шест илјади години од времето кога била основана оваа религија. == Античка историја == === Древни Израилци === [[Податотека:Jerusalem Ugglan 1.jpg|250px|thumb|right|Храмот на Соломон]] Првите два периоди од историјата на Евреите, главно започнува со народот кој се населил во областа помеѓу реките [[Нил]] од источната страна и [[Тигар]] и [[Еуфрат]] од друга страна. Оваа териоторија била опкружена со древни места на [[Египетска култура|египетската]] и [[Вавилонска култура|вавилонската култура]] до пустините на [[Арабија]], [[Анадолија]] односно [[Мала Азија]], [[Ханан|Хананските области]] (подоцна познати и како [[Израел]], а потоа, во различни времиња, како [[Коел-Сирија]], [[Јудеја]], [[Палестина]], [[Левант]], [[Света земја|Светата земја]], и, на крај како што е и денеска, [[Израел]]), односно место каде што во текот на историјата опстојувале едни од најголемите цивилизации на светот. Низ ова земја поминувале едни од најважните трговски патишта. Ова е еден од факторите кои покажуваат колку секоја цивилизација го посакувала овој регион. Традиционално се смета дека евреите низ целиот свет своето потекло го имаат од древните Израилци, кои се населиле во земјата Израел. Израилците сметаат дека се директни потомци на библиските пророци [[Авраам]], [[Исак]], [[Јаков]] и [[Ебер]]. Евреите исто така сметаат дека Израилците се потомци на дванаесетте синови на Јаков (од кои едниот бил наречен [[Јудејско царство|Јуда]]), кои се населиле во [[Египет]]. Додека бил во [[Египет]], нивните потомци биле поробени од страна на египетскиот [[фараон]], познат како [[Рамзес II]]. Според еврејската традиција, Израилците емигрирале од Египет кон [[Ханан]] (''Излез''), и истите биле предводени од страна на пророкот [[Мојсеј]]. Овој настан го одбележува формирањето на Израилците како нација, сепак [[Израилеви племиња|поделени на дванаесет племиња]] именувани по дванаесетте синови на пророкот Јаков. Исто така, спред еврејската традиција и Библијата ([[Битие Летописи II]]) кажува дека Израилците талкале во пустината четириесет години по кое тие го покориле [[Ханан]] под команда на [[Исус Навин]]. Сите дванаесет племиња биле предводени од страна на владетели кои се познати како [[Судии на Израел]] или [[Библиски судии]]. Подоцна, од страна на еден израелец под името [[Саул]] било формирано првото [[Израелско-јудејско кралство]], кое под раководство на кралот [[Давид]] и неговиот син, [[Соломон]] го доживеало најголемиот расцут. Царот Давид го освоил [[Ерусалим]] и го направил своја престолнина. Синот на Давид, Соломон го изградил познатиот [[Храмот на Соломон|Храм на Соломон]]. По смртта на Соломон, нацијата се поделила на две царства, [[Израелско царство]] составено од десет племиња (на север), и [[Јудејско царство]], кој се состоело од племињата [[Јуда]] и [[Венјамин]] (на југ). Израел бил освоен од страна на [[Асирија|асирскиот]] владетел [[Салманасар V]], во [[8 век п.н.е.]]. === Вавилонско ропство === Царството во текот на [[6 век п.н.е.]] било освоено од страна на [[вавилон]]ската армија. Јудејскиот народ бил прогонет од [[Вавилонија]], но подоцна барем дел од нив повторно се вратиле во својата татковина, предводени од пророците [[Ездра]] и [[Неемија]], односно по освојувањето на Вавилонија од страна на [[Персија]]. [[Зороастризам|зороастризмот]] била прогласена за државна религија во Персија. Денеска, причината за развојот на јудаизот поради големото влијание на зороастризмот е предмет на дебата помеѓу некои научници. === Пост-заточен период === Изградба на [[Вториот ерусалимски храм]] бил завршен, со одобрение на персиските власти, во времето на последните три еврејски пророци [[Агеј]], [[Захарија]] и [[Малахија]]. По смртта на последните еврејски пророци, еврејскиот народ бил раководен од страна на пет последователни генерации, а овој период од историјата на евреите се нарекува [[Зугот]]. Како резултат на тоа биле формирни политички движења на [[Фарисеи]]те и [[Садуки|Садукеите]]. По падот на [[Персија]], областа влегла во периодот на еленистичката ера. ==== Хеленски јудаизам ==== Јудаизмот паднал под влијание на хеленистичката култура во текот на [[3 век п.н.е.]] Ова посебно се однесува на еврејската дијаспора во [[Александрија]]. Најголем теолог од оваа епоха е [[Филон Александриски]]. ==== Хасмонејско Царство ==== Персијците доживеале пораз од страна на [[Александар Македонски]]. По неговата смрт, како и поделбата на Александровата империја помеѓу неговите генерали, била формирана [[Селеуцидска империја|Селеуцидската империја]]. Влошените односи помеѓу хеленските евреи и верските евреи довеле кралот [[Антиох IV Епифан]] да забрани одредени еврејски учења у верски ритуали. Ова довело до избувнување на бунт кој на крајот довел до формирање на независно еврејско царство, познато како [[Хасмонејско Царство]], кое постоело од [[165 п.н.е.]] до [[63 п.н.е.]]. Царството на крајот се распадна помеѓу потомците и истомислениците на [[Салома Александра]], [[Иркан II]] и [[Аристовулос II]]. Во следните години престојувало заземањето на овие територии од страна на [[Рим]]. == Римско Царство == === Римско управување === [[Податотека:(Venice) La distruzione del tempio di Gerusalemme -Francesco Hayez - gallerie Accademia Venice.jpg|250px|thumb|right|Разрушување на храмот]] Во почетокот, јудејските територии не паднале целосно под власта на Рим. По заземањето на овие територии, местто било претворено во [[Јудеја (римска провинција)|римска провинција]]. Во [[66]] година, евреите организирале бунт против римските владетели од [[Јудеја]]. Востанието било задушено од страна на [[Веспазијан]] и [[Тит]]. Во [[Опсада на Ерусалим (70)|Опсадата на Ерусалим]] во [[70]] година, Римјаните го уништиле поголемиот дел од [[Ерусалимски храм|Ерусалимскиот храм]] и, според некои кажувања, ограбиле многу важни артефакти од еврејската историја, како на пример [[менора]]та. Евреите во римската провинција продолжиле да живеат во значителен број, сè до [[2 век]], кога [[Јулиј Север]] во [[Втора јудејо-римска војна|втората јудејо-римска војна]] го задушил востанието на [[Симон бар Кохба]]. Во текот по војната, 985 села биле целосно уништени и поголем дел од еврејското население од централната Јудеја во суштина било збришено, убиено, продадено во ропство или прогонето. Прогонето од [[Ерусалим]], евреите се засолниле во [[Галилеја]]. Голем дел од јудејските евреи биле продадени во ропство, но голем дел од евреите останале во деловите на [[Римско Царство|Римското Царство]]. Во книгата [[Дела Апостолски]] во [[Нов завет|Новиот завет]] е запишано за безбројните еврејски прогони од различни делови на светот. === Крајот на римскиот период === И покрај неуспехот на востанието на [[Симон бар Кохба]], евреите останале во [[Израел]] во голем број, поминувајќи низ голем број на конфликти и недоразбирања помеѓу нив и римјаните. Во овој период се појавиле поголем број на верски учења како [[танаизам]] и [[амораизам]]. Во [[351]] година, во [[Ципори]] еврејската популација организирала востание против владеењето на [[Констанциј Гал]], кое било крваво задушено. Според традицијата, во [[359]] година, [[Хилел II]] го создал [[хебрејски календар|хебрејскиот календар]] заснован на месечевата година. Последниот пагански римски цар, [[Јулијан II]], им дозволил на евреите да се вратат во "''Светиот Ерусалим''". Евреите копнееле за онова на храмот, но [[Јулијан II]] бил убиен во битката против [[Сасанидско Царство|Сасанидското Царство]], со кое пропаднала шансата за обнова. == Среден век == === Византија === По [[Распаѓање на Римското Царство|распаѓањето на Римското Царство]], еврејската популација бргу се распространила на територијата на новото Источно Римско Царство познато како [[Византија]]. Нивната положба драстично се влошила во периодот кога [[христијанство]]то било признаено за официјална религија во Византија од страна на [[Константин I Велики]] по укажениот [[Милански едикт]]. Голем дел од еврејското население било принудено да го прифати христијанството односно да се христијанизира. Во [[351]] година, евреите, револтирани од големите притисоци, организирале востание против гувернерот по име Гал во [[Галилеја]]. По задушувањето на револтот, голем број на градови во Галилеја биле уништени. Градовите [[Ципори]] и Лида никогаш не се обновиле повторно. Во почетокот на [[5 век]], императорот [[Теодосиј I]] наложил збир на официјални декрети кои главно биле насочени против Евреите. На евреите не им било дозволено да имаат приватни робови, изградба на нови [[синагога|синагоги]], да работат во јавна администрација и слично. Брак помеѓу Евреин и верник на друга религија не бил дозволен. Теодосиј, освен тоа, го укинал и [[Синедрион]]от. Во времето на императорот [[Јустинијан I]], граѓанските права на евреите <ref>Cod., I., v. 12</ref>, како и религиозните привилегии уште толку биле намалени<ref>Procopius, Historia Arcana, 28</ref>. На евреите им било забрането да градат сингога|синагоги <ref>Nov., cxlvi., Feb. 8, 553</ref>, да го употребуваат [[хебрејски јазик|хебрејскиот јазик]]. За непочитувањето на овие работи следувало или прогонство или одземање на имотот. Евреите во [[Бориум]], кои се противиле на [[Велизар]] во неговиот поход против [[Вандали]]те, биле принудени да го прифатат христијанството и нивната синагога била претворена во [[црква]].<ref>Procopius, De Aedificiis, vi. 2</ref> Несигурната егзистенција на евреите под византиска власт не траела многу долг временски период, ако се има предвид муслиманското освојување на [[Арапски полуостров|Арапскиот полуостров]] и нивното зазимање на [[Света земја|Светата земја]] (или [[Левант]], од кој денеска постојат следните земји: [[Израел]], [[Јордан]], [[Либан]] и [[Сирија]]) по [[Битка кај Јурмук|Битката кај Јурмук]] во [[636]] година. Сепак, [[Византија]] не била доволно силна да се справи со целосното [[христијанизација|христијаниззирање]] на евреите во [[Анадолија]].<ref>[[George Alexandrovič Ostrogorsky|G. Ostrogorsky]], History of the Byzantine State</ref> Точната слика на статусот на евреите во [[Мала Азија]] за време на византиското владеење од страна на некои историчари се истражува до ден денес. Иако има некои докази за повремено непријателство од страна на византиското население и органи, сепак тие не се доволни.<ref>The Oxford History of Byzantium, C. Mango (Ed) (2002)</ref>. По [[Падот на Цариград (1453)|освојувањето]] на [[Цариград]] од страна на [[Мехмед II]] во [[1453]] година, голем дел од еврејското население не го напуштило градот. Малку порано, во текот на 7 или 8 век, [[Хазари]]те, [[туркиски народи|туркиски народ]] кои во почетокот живееле покрај крајбрежитето на [[Дагестан]] и делтата на [[река]]та [[Волга]], го прифатиле јудаизмот како своја религија. Влијанието и новата опасност на Византија од страна на муслиманските земји довело до некаква корист за еврејското население на тие простори. По создавањето на [[Киевска Рус]], Хазарите исчезнале односно биле претопени во друг народ. === Исламски и крстоносни периоди === Како дел од дијаспората, голем број на евреи се населиле на Арапскиот Полуостров, односно надвор од територијата која била управувана од страна на Римската држава. Состојбата на евреите под муслиманска власт на моменти била многу нестабилна. Тие биле прогонети од западниот дел на [[Арабија]] веднаш по смртта на пророкот [[Мухамед]] во средината на [[7 век]]. И покрај тоа, евреите контролирале голем дел од трговијата во [[Палестина]] и самиот пакт наречен [[Дхими]] се одржал одредено време и покрај одредени ограничувања против движењето. На полето на културата, Евреите продолжиле да напредуваат. Некудот се смета дека бил измислен во [[Тиберија]] во ера на Исламскиот калифат. Верската дискриминација на Арапите довела до чести колежи од страна на христијаните. Во текот на [[1099]] година, во [[Прва крстоносна војна|Првата крстоносна војна]] и [[Опсада на Ерусалим (1099)|Опсаата на Ерусалим]] во [[1099]] година, евреите заедно со муслиманите го бранеле градот од крстоносците. По нивниот неуспех, во градот се случил еден од најголемите масакри од историјата на [[Ерусалим]]. Голем број на муслимани и евреи биле или убиени или протерени од градот. Во времето на првата крстоносна војна, еврејски заедници постоеле во целата земја, вклучувајќи ги Ерусалим, [[Тиберија]], [[Рамлех]], [[Аскалон]], [[Кесарија]], [[Газа]] итн. По создавањето на [[Крстоносни држави|Крстоносните држави]], нивниот број значително се намаил. ==== Шпанија, Северна Африка и Блискиот Исток ==== Во текот на [[среден век|средниот век]], евреите обично биле подобро третирани од исламските владетели за разлика од христијанските. И покрај тоа што биле сметени како граѓани од втор ред, евреите одиграле важна улога во муслиманските судови, посебно во периодот во [[10 век]] и [[11 век]], односно златниот век од владеењето на муслиманите на територијата на [[ел-Андалус]]. Нормално, одвреме-навреме постоеле некои недоразбирања, но сепак истите биле решавани без големи немири. Немири имало повеќе на територијата на [[Северна Африка]], односно во [[Мароко]], [[Либија]] и [[Алжир]] каде евреите на крајот биле принудувани да живеат во [[Гето|гета]].<ref>Maurice Roumani, The Case of the Jews from Arab Countries: A Neglected Issue, 1977, pp. 26-27.</ref> Во текот на [[11 век]], поточно во [[1066]] година се случил т.н. [[Масакар во Гранада (1066)]], и нередите во Кордоба во [[1011]] година.<ref>[http://jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=412&letter=G&search=Granada Granada] by Richard Gottheil, Meyer Kayserling, ''[[Jewish Encyclopedia]]''. 1906 ed.</ref> Голем дел од еврејското население било или убиено или протерено, а на оние кои останале во земјата им било наложено да го прифатат исламот, синагогите биле или срушени или претворени во џамии.<ref>[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/anti-semitism/Jews_in_Arab_lands_(gen).html The Treatment of Jews in Arab/Islamic Countries]</ref> [[Алмохадска династија|Алмохадската династија]], кои во [[1172]] година го имале зазедено поголемиот дел од [[Иберија]], и ја подчиниле [[Алморавидска династија|Алморавидската династија]], имале уште поостра политика кон неисламското население. Евреите и христијаните биле протерани од [[Мароко]] и [[ел-Андалус]]. Соочени со изборот кој им го наложил муслиманскиот калиф, голем дел од еврејското население емигрирало.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.theforgottenrefugees.com/index.php?option=com_content&task=view&id=66&Itemid=39 |title=The Forgotten Refugees |accessdate=2009-11-29 |archive-date=2007-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070728230344/http://www.theforgottenrefugees.com/index.php?option=com_content&task=view&id=66&Itemid=39 |url-status=dead }}</ref> Некои, како што било на пример семејството на [[Мојсиј Мајмонид]], побегнале кон југ на териториите на други муслимански земји, кои биле по толерантни за разлика од властите на [[ел-Андалус]]. Имало такви кои се населиле и во христијанска [[Европа]].<ref>[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/Sephardim.html Sephardim]</ref><ref>Kraemer, Joel L., ''Moses Maimonides: An Intellectual Portrait'' in ''The Cambridge Companion to Maimonides'' pp. 16-17 (2005)</ref> === Европа === Еврејската популација постоела на територијата на [[Европа]], особено во областите или новите земји на поранешната [[Римско Царство]]. Постојат записи од еврејските заедници во [[Франција]] (види [[Историја на Евреите во Франција]]) и [[Германија]] (види [[Историја на Евреите во Германија]]). Од [[4 век]] а можеби и порано, значителен борј на еврејски заедници имало и во [[Шпанија]]. [[Норман Кантор]] и други историчари на [[XX век]] биле согласни дека животот на евреите во текот на средниот век бил тежок. Помеѓу 800 и 1100 година во Европа жиееле околу 1,5 милиони [[Евреи]]. Иако не биле дел од [[Феудализам|феудалниот систем]], тие на почетокот биле поштедени од угнетување, прогонување и постојано војување. За разлика од поголемиот број на христијани, Евреите биле писмени, поцивилизирани и понапредни. Во односите со христијанското општество, тие имале право да работат во три области: финансиски, административни и како доктори. Христијански научници биле заинтересирани за [[Библија]]та. Честопати, истите се консултирале или дискутирале со еврејските рабини. Сето ова се променило откако [[Римокатоличка црква|Римокатоличката црква]] наложила нови реформи. Од [[1300]] година, локалните свештеници биле користени како средство преку кој се ширела омразата кон еврејското население. Главна работа на тие свештеници им била да ја раскажуваат тезата како [[Исус Христос]] бил предаден и убиен од страна на евреите во [[Ерусалим]]. Во околу [[1500]], голем број на евреи се населиле на територијата на денешна [[Полска]].<ref>Norman F. Cantor, The Last Knight: The Twilight of the Middle Ages and the Birth of the Modern Era, Free Press, 2004. ISBN 0-7432-2688-7, p. 28-29</ref> Прогоните на евреите во [[Европа]] продолжиле во текот на [[13 век]]. На евреите им било наложено да плаќаат дополнителни даноци, бидејќи самата еврејска заедница била една од најбогатите. Христијанските владетели постепено ја согледале предноста и потребноста од еврејската популација во [[Европа]], и истите главно биле користени за натрупување на капиталот. Меѓутоа, во речиси секој пример, каде што големи суми биле стекнати од страна на Евреите преку банкарски трансакции или слично, по смртта на евреинот неговиот имот бил на еден начин конфискуван од страна на владетелот. Евреите биле често масакрирани и прогонувани од различни европски земји. Првото протерување на евреите во Европа се случило во времето на [[Прва крстоносна војна|Првата крстоносна војна]] односно во т.н. [[Германска крстоносна војна, 1096|Германска крстоносна војна]] од [[1096]] година. Во [[втора крстоносна војна|втората крстоносна војна]] ([[1147]]), евреите во [[Франција]] биле предмет за чести масакри. Истот се случило и за времето на [[Овчарска крстоносна војна|овчарската крстоносна војна]] од [[1251]] година. Во [[1396]] година, 100.000 евреи биле протерени од [[Франција]]. До [[1421]] години, истото се случило и со евреите од [[Австрија]]. Голем дел од евреите од [[Западна Европа]] се населиле во [[Полска]]. Според Џемс Керол, во времето на Римското Царство, вкупниот број на евреи коишто живееле бил околу 10% од населението. Според оваа констатација, во текот на времето, доколку евреите не поминале низ различни периоди на прогони, насилно примање на други религии, масакри и слично, нивниот број во денешнината би бил најмалку околу 200.000.000, а не околу 13.000.000 како што е во моментот.<ref>Carroll, James. ''[[Constantine's Sword]]'' (Houghton Mifflin, 2001) ISBN 0-395-77927-8 p.26</ref> == Ран современ век == === Отомански период === Евреите живееле во [[Мала Азија]] (денешна [[Турција]], низ историјата и денес позната како [[Анадолија]] или Мала Азија) за повеќе од 2.400 години. Нивниот број значително се намалил на овие простори по [[христијанизација]] на [[Византија]]. По пропаѓањето на [[Византија]] и заземањето на [[Цариград]] од страна на [[Османлии]]те, [[Османлиско Царство|империјата]] станала безбеден крај за живеење на евреите кои биле побегнати од различни делови на [[Азија]] и [[Европа]]. Во времето по [[Битка кај Јармук|Битката кај Јармук]] и заземањето на [[Левант]] од страна на муслиманите, на [[Близок Исток|Блискиот Исток]] имало околу триесет еврејски заедници, главно во градовите [[Хаифа]], [[Ерусалим]] итн. Градот [[Сафед]] станал духовен центар на евреите. Историчарот [[Мартин Гилберт]] пишува дека во текот на [[XIX век]], позицијата на Евреите во муслиманските земји се влошила. Во [[1828]] година во [[Багдад]] бил извршен масакар врз евреите.<ref name="Morris, Benny 2001">Morris, Benny. Righteous Victims: A History of the Zionist-Arab Conflict, 1881-2001. Vintage Books, 2001</ref> Во [[1839]] година, во еврејската населба во градот [[Мешхед]] избувнал бунт, по кој синагогата била запалена а [[Сефер Тората]] била уништена. Малку требало нередите да се претворат во масакар.<ref name=Gilbert179>Gilbert, Martin. ''Dearest Auntie Fori. The Story of the Jewish People''. Harper Collins, 2002, стр. 179-182.</ref> Ви 1867 година во градот Бабол исто така бил извршен масакар врз еврејското население.<ref name="Morris, Benny 2001"/> Во [[1840]] година, евреите во [[Дамаск]] биле лажно обвинети дека го убиле христијанскиот монах и неговиот муслимански слуга. Еден евреин бил малтретиран додека не го признал стореното. Други два евреи биле убиени, а еден го прифатил исламот со цел да не се соочи со смрт. Во текот на 1860-те, на евреите во [[Либан]] им било наложено да плаќаат дополнителни даноци на властите. Во [[1864]], околу 500 евреи биле убиени во [[Маракеш]] и [[Фес]] во [[Мароко]]. Во [[1869]] година, 18 евреи биле убиени во [[Тунис]], а нивните домови биле ограбени. Во [[1875]] година, 20 евреи беа убиени од мафијата во [[Демнат]], [[Мароко]]. На друго место пак во [[Мароко]], евреите биле нападнати и убиени на улиците во сред бел ден. Во [[1891]] година, водечките муслимани во [[Ерусалим]] побарале од турските власти во [[Цариград]] да им се забрани влез на евреите кои пристигнуваат од [[Русија]]. Во [[1897]] година, синагогите Триполитанија биле уништени, и голем дел од еврејското население било убиено.<ref name=Gilbert179/> Според [[Марк Коен]], како и поголемиот дел од историчарите сметаат дека арапскиот [[антисемитизам]] се развил во текот на [[XIX век]], и истиот бил проследен со голем број на конфликтипомеѓу муслиманите и евреите. Многу чести конфликти помеѓу овие две заедници постојат до ден денеска. === Европа === За време на Европската [[ренесанса]], наголемото протерување на евреите се случило во времето [[Реконквиста]]та во [[ел-Андалус]] односно денешна [[Шпанија]]. Така, околу 200.000 евреи биле протерени од земјата. Овој пример бил следен од страна на други европски земји. Така, во [[1493]] година во [[Сицилија]] (37.000 Евреи) и [[Португалија]] во [[1496]] година. Протераните шпански евреи главно побегнале во Отоманското Царство, Холандија, и Северна Африка. Имало такви кои се населиле на Блискиот Исток. Во [[17 век]], речиси немало евреи кои живееле во [[Западна Европа]]. Релативно толерантната Полска ја поседувала најголемата еврејска популација во [[Европа]], но ситуацијата за евреите се влошила во времето на [[Полско-литванска уија|Полско-литванската Државна Заедница]], кога стотици илјади евреи биле убиени. Така, голем дел од еврејската популација во Полска биле принудени повторно да се населат во Западна Европа. По [[Поделба на Полска|поделбата на Полска]] во доцниот [[XVIII век]], еврејската популација била поделена помеѓу [[Руска Империја]], [[Австроунгарија]], [[Прусија]] и [[Полска]]. ==== Просветителство и Хаскала ==== За време на периодот на Европската ренесанса и [[просветителство]]то, во рамките на Еврејската заедница се случиле значителни промени. Во текот на [[XVIII век]], во [[Европа]] се појавило еврејското движење [[Хаскала]], како една од кампањите за еманципација на европските закони во европското општество. Светската јавност сè повеќе започнала да се интересира за еврејската историја, култура и наследство. Движењето довело до ангажирање на европските евреи со секуларниот свет, создавање на првото еврејско политичко движење преку кое била засилена борбата против еврејската еманципација. Во исто време било создадено и спротивно движење на хескала- [[Хасидизам]]. Почетокот на движењето го дал рабинот [[Израел бен Елиезер]] во [[XVIII век]]. Тоа добило широка употреба и било распространето во унијата на Полска и Литванија. Хасидите, за месија го сметаат [[Шабатај Цви]]. Во исто време, надворешниот свет започнал да се менува. Започнал процесот за доделување на еднакви права на евреите заедно на ранг со другите религиозни групи. Првата земја која го сторила тоа била [[Франција]], во текот на [[Француска револуција|Француската револуција]] во [[1789]] година. == 19 век == Иако во текот на векот сѐ уште имало примери за еврејски прогони, сепак еманципацијата започнала да се шири низ [[Европа]] во [[XIX век]]. [[Наполеон]] ги повикал евреите да ги напуштат своите гета во Европа и да побарат засолниште во новоформираните толерантни политички режими кои нудат еднаквост под наполеоновските закони. Од [[1871]], секоја европска земја ги еманципирала евреите, освен [[Русија]]. И покрај зголемената интеграција на Евреите во светското општество, истоивремено се појавиле и нви форми на [[антисемитизам]]. Ова довело до појава на политички партии во [[Франција]], [[Германија]] и [[Австроунгарија]] кои главно биле насочени против евреите. Со основањето пак на овие нови движења, истоивремено започнало да се јавуваат еврејски движења кои се стремиле за создавање на една еврејска држава на Блискиот Исток. Голем број на евреи (околу 2.000.000) во текот од [[1890]] до [[1924]] година емигрирале во [[САД]], главно по потекло од [[Русија]] и [[Источна Европа]]. == 20 век == === Ционизам === [[Податотека:Herzl-balcony.jpg|right|thumb|200px|[[Теодор Херцел]]]] [[Ционизам|Ционизмот]] претставувало политичко движење и идеологија, кое го поддржувало создавањето на држава на Евреите. По формирањето на Државата [[Израел]], под ционизам обично се подразбира поддршка за [[Израел]] и за неговата политика, во прв ред кон [[Палестина|Палестинците]]. Ционистичкото движење било формирано кон крајот на [[XIX век]], а причината за неговото формирање биле прогоните организирани против Евреите во [[Русија]] и растечкиот [[антисемитизам]] во [[Франција]] како резултат на [[Драјфусова афера|Драјфусовата афера]] од [[1894]] година. Особено втората причина одиграла важна улога, бидејќи настанот се случил во земја која до тогаш се грдеела со својата просветеност и напредност. Стремежите на ционистите за формирање на држава на Евреите не биле прифатени од страна на сите [[Евреи]]. Ортодоксните Евреи се спротивставувиле сметајќи дека тоа е богохулствена идеја и дека луѓето можат да ја обноват еврејската држава во Земјата Израилска во времето кога ќе дојде новиот месија. Од друга страна, прогресивните Евреи верувале во соживотот со останатите народи, при што Еврејските либерали ги нагласуваа демократските слободи на западните земји, а Еврејските социјалисти го сметале за облик на буржоаски национализам. Во врска со територијата каде што би се формирала државата на Евреите, на почетокот се разгледуваа повеќе опции. Главната била еврејската држава да се формира на почвата на библиската [[Земја Израилска]], односно во [[Палестина]], каде што Евреите живееле и имале свои држави во периодот од пред 3.200 години до 2 век од нашата ера. Самиот Херцл во „''Еврејската држава''“ ја споменил и [[Аргентина]] како можна варијанта, а во [[1903]] година по предлогот на британската влада за формирање на еврејска држава во нејзината колонија Уганда (на територијата на денешна [[Кенија]]) и оваа опција за кратко била во комбинација. Сепак, по [[1917]] година по Балфуровата декларација на британската влада со која им се ветувала „татковина“ (не држава) на Евреите во [[Палестина]], единствена опција за формирање на еврејска држава за ционистите станала т.н. Земја Израилска, односно Палестина. Напоредно со овие случувања, постојано се зголемувал бројот на еврејски доселеници во Палестина. Овој налив на еврејски доселеници во [[Палестина]] создало сè поголеми тензии со тогашното мнозинско [[арапи|арапско]] население во Палестина. [[Британија]], која во [[1922]] година добила мандат од [[Друштво на народите|Друштвото на народите]] да управува со Палестина, се обидила да ги спречи судирите, но преќутно во повеќе прилики застанaла зад барањата на Евреите, во прв ред преку непреземањето чекори за оспособување на Палестина да стане независна држава, што во тој момент значело држава со арапско мнозинство. На 1 април 1925 година бил формиран првиот [[Евреиски универзитет во Ерусалим]]. === Холокауст === [[Податотека:Corpses in the courtyard of Nordhausen concentration camp.jpg|250px|thumb|right]] [[Холокауст]]от извршен врз Евреите во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] влијаел за промена на светското јавно мислење во врска со создавањето на еврејска држава на територијата на Палестина. Во [[1939]] година започна Втората светска војна и до [[1941]] година [[Хитлер]] ги окупирал речиси сите земји од [[Европа]], вклучувајќи ја и [[Полска]], каде живееле голем број на [[евреи]]. Како кулминација на се, т.н. [[Кристална ноќ|Ноќ на скршеното стакло]] (Кристална ноќ), ноќта на 9 спрема [[10 ноември]], кога 17-годишниот [[Хершел Гринцпан]] го убил германскиот амбасадор во [[Париз]], [[Ернст фон Рат]], кое го дал официјалниот почеток на холокаустот. Користејќи ги аргументите на ова убиство, нацистите го оправдиле првиот прогон против [[Евреи]]те. Истата ноќ, деведесетина [[Евреи]] биле убиени, над 500 [[Синагога|синагоги]] беа запалени, а скоро сите [[излози]] по продавниците на Евреите биле искршени. Веднаш потоа, се случи првото масовно апсење на поголема група Евреи, околу 25.000, кои беа однесени во [[Концентрационен логор|концентрациони логори]]. Пролетта [[1940 година]], Химлер наредил градење на [[концентрационен логор]] близу полскиот град [[Освик]], преименуван од нацистите во [[Аушвиц]], со намера да се изолираат полските затвореници и да се обезбеди бесплатна принудна работа. Во [[Аушвиц]], голем дел од камповите веќе биле во изградба, именувани под името [[Аушвиц 2]] (Биркенау). Овој дел пораснал во средиште на четири огромни гасни комори, употребувани за масовно истребување. Идејата за масовно убивање потекнувала од програмата [[Убиство од милосрдие]], која ја применувале докторите за евтаназирање на болните и немоќи цивили од окупираните [[Австрија|Австриски]] и [[Полска|Полски]] територии. Во меѓувреме, за само два дена, во месноста Баби Јар во [[Украина]], биле стрелани 33.000 Евреи-цивили. Нередната [[1942]] година, вториот по ранг командант на СС-силите, [[Рајнхард Хејдрих]], на конференцијата во Ванси, [[Берлин]], ги изнел плановите за Финалното решение. Според него, [[Евреи]]те од Европа треба да се депортираат во Полска, каде што со полна пареа се граделе нови погони за истребување, како [[Белзец]], [[Собибор]], [[Треблинка]] и [[Аушвиц-Биркенау]]. Во текот на [[1944]] година, [[Нацистичка Германија]] започнала да дожувува бројни порази против здружените Сојузници. Сепак, организираното убивање на Евреи продолжило со истото темпо. Во мај, по наредба на СС полковникот [[Адолф Ајхман]], започнала масовната депортација на преостанатите Евреи, при што меѓу [[15 мај]] и [[9 јули]], над 430.000 унгарски Евреи биле депортирани во Аушвиц. Во тој период, во Аушвиц се достигнувал рекордот во бројката на убиени и кремирани Евреи, над 9.000 на ден. По крајот на војната, околу вкупниот број на евреи кои го загубиле животот бил над 6.000.000 жртви. === Основање на државата Израел === По одлуката на [[Обединети Нации|Обединетите Нации]] за поделба на [[Палестина]] на арапска и на еврејска држава ([[29 ноември]] [[1947]]), Еврејскиот национален совет на [[14 мај]] [[1948]] година го прогласува формирањето на Државата Израел, како држава на [[Евреи]]те. Арапска Палестина никогаш не беше основана. На [[15 мај]] [[Египет]], [[Ирак]], [[Јордан]], [[Либан]], [[Саудиска Арабија]] и [[Сирија]] го нападнале Израел, со што започнал периодот (сè уште во тек) на војни и немирни периоди меѓу нив. Како последица на [[арапско-израелска војна 1948|Првата арапско-израелска војна]], Израел е формиран на 78% од територијата на тогашната [[Британска мандатна територија Палестина]]. По оваа војна Израел влегува во воени конфликти со соседните арапски држави уште пет пати: при [[Суецка криза|Суецката криза]] од [[1956]], [[Шестдневна војна од 1967|Шестдневната војна од 1967]], [[Војна на исцрпување|Војната на исцрпување]] во [[1969]], [[Јомкипурска војна|Јомкипурската војна]] од [[1973]] и при [[Израелско-либанска војна од 1982 година|инвазијата врз Либан во 1982 година]]. Во [[1987]] [[Палестинци]]те ја започнуваат својата прва [[интифада]], а во [[2000]] година својата [[втора интифада]] против Израел. Во [[2006]] година, по нападот на милитантната група [[Хизболах]] на израелска територија, Израел го нападна Либан со што започна [[Израелско-либанска војна од 2006 година|Втората израелско-либанска војна]]. == 21 век == Денес, Израел е [[парламентарна демократија]] со население од над 7.5 милиони луѓе, од кои околу 5,6 милиони се Евреи. Денес, најголемите еврејски заедници се наоѓаат во [[САД]] и [[Израел]], како и во [[Франција]], [[Аргентина]], [[Русија]], [[Англија]] и [[Канада]]. [[Еврејска автономна област|Еврејската автономна област]], создадена во текот на Советскиот период, денеска продолжува да биде автономна област на руската федерација <ref>Fishkoff, Sue ([[October 8]], [[2008]]). [http://www.jewishaz.com/jewishnews/041008/revival.shtml "A Jewish revival in Birobidzhan?"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110510142551/http://www.jewishaz.com/jewishnews/041008/revival.shtml |date=2011-05-10 }} Jewish News of Greater Phoenix. Accessed on [[June 8]], [[2008]].</ref>. == Поврзано == * [[Јудаизам]] * [[Евреи]] * [[Евреите по земја]] * [[Список на евреи]] * [[Лемба]] * [[Синагога]] * [[Израел]] * [[Ерусалим]] == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Jewish history}} * [http://www.dinur.org/1.html?rsID=219 The Jewish History Resource Center]. Project of the Dinur Center for Research in Jewish History, The Hebrew University of Jerusalem. * [http://www.dinur.org/resources/resourceCategoryDisplay.aspx?categoryid=780&rsid=478 Resources> Modern Period> 20th Cent.> History of Israel> State of Israel]{{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090528003452/http://www.dinur.org/resources/resourceCategoryDisplay.aspx?categoryid=780&rsid=478 |date=2009-05-28 }} The Jewish History Resource Center, Project of the Dinur Center for Research in Jewish History, The Hebrew University of Jerusalem * [http://www.jewishvirtuallibrary.org/ Jewish Virtual Library]. Extremely comprehensive * [http://www.encyclopaediajudaica.com/ Jewish History and Culture Encyclopaedia] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081224094628/http://www.encyclopaediajudaica.com/ |date=2008-12-24 }} Official Site of the 22 Volume Encyclopaedia Judaica * [http://www.fordham.edu/halsall/jewish/jewishsbook.html Internet Jewish History Sourcebook] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20141026123846/http://www.fordham.edu/halsall/jewish/jewishsbook.html |date=2014-10-26 }} offering homework help and online texts * [http://www.adath-shalom.ca/israelite_religion.htm Israelite Religion to Judaism: the Evolution of the Religion of Israel] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150221125002/http://www.adath-shalom.ca/israelite_religion.htm |date=2015-02-21 }}. * [http://www.adath-shalom.ca/greek_influence.htm Greek Influence on Judaism from the Hellenistic Period Through the Middle Ages c. 300 BCE- 1200 CE] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050629084248/http://www.adath-shalom.ca/greek_influence.htm |date=2005-06-29 }}. * [http://www.adath-shalom.ca/jewish_sects.htm Jewish Sects of the Second Temple Period] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050604085120/http://www.adath-shalom.ca/jewish_sects.htm |date=2005-06-04 }}. * [http://www.adath-shalom.ca/samaritan_origin.htm The Origin and Nature of the Samaritans and their Relationship to Second Temple Jewish Sects] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150323015358/http://www.adath-shalom.ca/samaritan_origin.htm |date=2015-03-23 }}. * [http://www.adath-shalom.ca/eb2bk.htm Jewish History Tables] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20051118233741/http://www.adath-shalom.ca/eb2bk.htm |date=2005-11-18 }}. * Barnavi, Eli (Ed.). ''A Historical Atlas of the Jewish People''. New York: Alfred A. Knopf, Inc. 1992. ISBN 0-679-40332-9 * [http://www.simpletoremember.com/vitals/Jewish_History.htm Crash Course in Jewish History] * [http://www.chabad.org/library/article_cdo/aid/68870/jewish/Jewish-History.htm Jewish History] chabad.org * [http://csicso-nagy.extra.hu/fo-o-Csicso-NAGY-A/jewish-families.htm Jewish families in Csicsó - Cicov (Slovakia) until the Holocaust]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Историја на Евреите| ]] [[Категорија:Историја по народ|Евреи]] [[Категорија:Религии во грчко-римскиот свет]] [[Категорија:Историја на јудаизмот]] ipz6hkvur57yba3bqac0w8zhl13st4q 0 190435 5640914 5640771 2026-10-05T19:26:23Z Bjankuloski06 332 5640914 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Phosphotungstate-3D-polyhedra.png|мини|десно|280п|Кегиновиот анјон {{хем2|[PW12O40](3-)}}, најпознатиот полиоксометалат, во полиедарски приказ. Секој син октаедар претставува еден атом на волфрам опкружен со шест атоми на кислород, а во средината се наоѓа фосфатниот тетраедар.]] '''Полиоксометалати''' (скратено '''ПОМ''') — голема класа [[Неорганска хемија|неоргански]] соединенија чија основа се повеќеатомски [[Јон|анјони]] изградени од три или повеќе атоми на [[преодни метали]] меѓусебно поврзани преку атоми на [[кислород]].<ref name="popemuller1991">{{Наведено списание |last1=Pope |first1=M. T. |last2=Müller |first2=A. |date=1991 |title=Polyoxometalate Chemistry: An Old Field with New Dimensions in Several Disciplines |journal=Angew. Chem. Int. Ed. Engl. |volume=30 |pages=34–48 |doi= 10.1002/anie.199100341}}</ref><ref name="long2010">{{Наведено списание |last1=Long |first1=De‐Liang |last2=Tsunashima |first2=Ryo |last3=Cronin |first3=Leroy |title=Polyoxometalates: Building Blocks for Functional Nanoscale Systems |journal=Angewandte Chemie International Edition |date=2010 |volume=49 |issue=10 |pages=1736–1758 |doi=10.1002/anie.200902483 |language=en}}</ref> Најчесто ги градат раните преодни метали во нивниот највисок [[оксидационен број]]: [[ванадиум]], [[ниобиум]], [[тантал]], [[молибден]] и [[волфрам]]. Нивните анјони имаат точно определен состав и облик, па затоа често се опишуваат како растворливи молекулски делчиња од метални оксиди.<ref name="day1985">{{Наведено списание |doi=10.1126/science.228.4699.533|first1=V. W.|last1=Day|last2= Klemperer|first2=W. G.|title=Metal Oxide Chemistry in Solution: The Early Transition Metal Polyoxoanions|journal=Science|year=1985|volume=228|issue=4699|pages=533–541|bibcode=1985Sci...228..533D}}</ref> Полиоксометалатите се проучуваат речиси два века, а денес се важни како [[Катализатор|катализатори]] во индустријата и како градбени единици во [[Нанотехнологија|нанотехнологијата]], складирањето енергија, молекуларната електроника и медицинските истражувања.<ref name="long2010" /><ref name="miras2012">{{Наведено списание |last1=Miras |first1=Haralampos N. |last2=Yan |first2=Jun |last3=Long |first3=De-Liang |last4=Cronin |first4=Leroy |title=Engineering polyoxometalates with emergent properties |journal=Chemical Society Reviews |date=2012 |volume=41 |issue=22 |pages=7403 |doi=10.1039/C2CS35190K |language=en}}</ref> == Основни поими == Следниве поими се среќаваат низ целата статија: ; Аденден атом (градбен метал) : Преодниот метал што го гради скелетот на анјонот, најчесто Mo, W, V, Nb или Ta. Во формулите се означува со M. ; Хетероатом : Дополнителен елемент вграден во скелетот, на пример [[фосфор]], [[силициум]] или [[арсен]]. Во формулите се означува со X. ; Изополиоксометалат : Анјон што содржи само еден вид метал и кислород, на пример {{хем2|[Mo6O19](2-)}}. ; Хетерополиоксометалат : Анјон што покрај градбениот метал и кислородот содржи и хетероатом, на пример {{хем2|[PW12O40](3-)}}. ; Краен (терминален) кислород : Атом на кислород врзан само за еден метален атом, свртен кон надворешноста на анјонот. ; Мостовен кислород : Атом на кислород што поврзува два или повеќе метални атоми. Бројот на поврзани метали се означува со грчката буква μ: μ₂-O поврзува два, а μ₃-O три метални атоми. ; Лакунарен полиоксометалат : Анјон на кој му недостасува еден или повеќе метални атоми во однос на целосната структура. Празнините можат да примат други метали. ; Противјон : Катјон што го неутрализира негативниот полнеж на анјонот, на пример {{хем2|Na+}}, {{хем2|K+}}, {{хем2|NH4+}} или органски амониумов катјон. Противјонот ја определува растворливоста на солта. === Како се чита формулата === Во формулата {{хем2|[PW12O40](3-)}} буквата P е хетероатомот, W₁₂ се дванаесетте градбени атоми на волфрам, O₄₀ се четириесетте атоми на кислород, а 3− е вкупниот полнеж на анјонот. Големите анјони често се пишуваат скратено во големи загради според бројот на метални атоми, на пример {Mo₁₅₄}. === Како се читаат сликите === Структурите на полиоксометалатите се прикажуваат на два начина. Во приказот со топчиња и стапчиња секој атом е топче, а секоја врска е стапче. Во полиедарскиот приказ секој метален атом заедно со кислородите околу него се црта како едно геометриско тело, најчесто [[октаедар]]: металот е во средината, а кислородите се на темињата. Полиедарскиот приказ е попрегледен, бидејќи веднаш покажува како единиците се споени меѓу себе. <gallery mode="packed" heights="170"> Податотека:Phosphotungstate-3D-balls.png|Кегиновиот анјон {{хем2|[PW12O40](3-)}} со топчиња и стапчиња: W сино, O црвено, P портокалово Податотека:Phosphotungstate-3D-polyhedra.png|Истиот анјон во полиедарски приказ Податотека:Dichromate-3D-polyhedra.png|Дихроматниот јон {{хем2|[Cr2O7](2-)}}: два тетраедри со едно заедничко теме </gallery> == Историја == [[Податотека:Dr. James F. Keggin, the discoverer of the Keggin Structure - b.jpg|мини|десно|250п|Џејмс Ф. Кегин, кој во 1934 година ја определил структурата што денес го носи неговото име]] * '''1826''': [[Јакоб Берцелиус]] го опишува жолтиот талог на амониум фосфомолибдат, сол на анјонот {{хем2|[PMo12O40](3-)}}. Ова се смета за прв опишан полиоксометалат.<ref name="gouzerh">{{Наведено списание |last1=Gouzerh |first1=P. |last2=Che |first2=M. |date=2006 |title=From Scheele and Berzelius to Müller: polyoxometalates (POMs) revisited and the "missing link" between the bottom up and top down approaches |journal=L'Actualité Chimique |volume=298 |page=9 }}</ref> * '''1934''': Џејмс Ф. Кегин со [[рендгенска кристалографија]] ја определува структурата на сродниот фосфоволфрамат {{хем2|[PW12O40](3-)}}. Во негова чест таа е наречена '''Кегинова структура'''.<ref name="keggin">{{Наведено списание |last=Keggin |first=J. F. |date=1934 |title=The Structure and Formula of 12-Phosphotungstic Acid |journal=Proc. R. Soc. A |volume=144 |issue=851 |pages=75–100 |doi=10.1098/rspa.1934.0035 |bibcode=1934RSPSA.144...75K|doi-access=free}}</ref> * '''1937–1953''': Определени се и други основни структурни типови. Џ. С. Андерсон ја предлага плочестата структура {{хем2|[XM6O24]^{''n''-} }},<ref name="anderson1937">{{Наведено списание |last1=Anderson |first1=J. STUART |title=Constitution of the Poly-acids |journal=Nature |date=1937 |volume=140 |issue=3550 |pages=850–850 |doi=10.1038/140850a0 |language=en}}</ref> која Хауард Еванс ја потврдува во 1948 година,<ref name="evans1948">{{Наведено списание |last1=Evans |first1=Howard T. |title=The Crystal Structures of Ammonium and Potassium Molybdotellurates |journal=Journal of the American Chemical Society |date=1948 |volume=70 |issue=3 |pages=1291–1292 |doi=10.1021/ja01183a521 |language=en}}</ref> а Б. Досон во 1953 година ја решава структурата {{хем2|[P2W18O62](6-)}}.<ref name="dawson1953">{{Наведено списание |last1=Dawson |first1=B. |title=The structure of the 9(18)-heteropoly anion in potassium 9(18)-tungstophosphate, K₆(P₂W₁₈O₆₂).14H₂O |journal=Acta Crystallographica |date=1953 |volume=6 |issue=2 |pages=113–126 |doi=10.1107/S0365110X53000466 |language=en}}</ref> * '''1970-тите''': Воведени се солите на полиоксометалатите со кватернерни амониумови катјони, растворливи во органски растворувачи. Тоа овозможува систематско проучување без пречки од [[хидролиза]] и киселинско-базни реакции.<ref name="klemperer">{{Наведена книга|first1=W. G.|last1=Klemperer|title=Inorganic Syntheses|chapter=Tetrabutylammonium Isopolyoxometalates|year=1990|volume=27|pages=74–85 |doi=10.1002/9780470132586.ch15|isbn=978-0-470-13258-6}}</ref> Спектроскопијата со нуклеарна магнетна резонанција на јадрото ¹⁷O овозможува определување на структурата и во раствор.<ref name="day1985" /> * '''1990-тите''': Групата на Ахим Милер во Билефелд открива џиновски молибденови анјони во облик на тркало и на топка, со повеќе од сто метални атоми.<ref name="mo154">{{Наведено списание |last1=Müller |first1=Achim |last2=Krickemeyer |first2=Erich |last3=Meyer |first3=Jochen |last4=Bögge |first4=Hartmut |last5=Peters |first5=Frank |last6=Plass |first6=Winfried |last7=Diemann |first7=Ekkehard |last8=Dillinger |first8=Stephan |last9=Nonnenbruch |first9=Fritz |last10=Randerath |first10=Markus |last11=Menke |first11=Carsten |title=[Mo₁₅₄(NO)₁₄O₄₂₀(OH)₂₈(H₂O)₇₀]^{(25 ± 5)−}: A Water‐Soluble Big Wheel with More than 700 Atoms and a Relative Molecular Mass of About 24000 |journal=Angewandte Chemie International Edition in English |date=1995 |volume=34 |issue=19 |pages=2122–2124 |doi=10.1002/anie.199521221 |language=en}}</ref><ref name="keplerate">{{Наведено списание |last1=Müller |first1=Achim |last2=Krickemeyer |first2=Erich |last3=Bögge |first3=Hartmut |last4=Schmidtmann |first4=Marc |last5=Peters |first5=Frank |title=Organizational Forms of Matter: An Inorganic Super Fullerene and Keplerate Based on Molybdenum Oxide |journal=Angewandte Chemie International Edition |date=1998 |volume=37 |issue=24 |pages=3359–3363 |doi=10.1002/(SICI)1521-3773(19981231)37:24<3359::AID-ANIE3359>3.0.CO;2-J |language=en}}</ref> * '''2004–2010''': Започнува развојот на полиоксометалатите со благородни метали: платинскиот кластер {{хем2|[Pt12O8(SO4)12](4-)}} (2004),<ref name="pt12">{{Наведено списание |last1=Pley |first1=Martin |last2=Wickleder |first2=Mathias S. |title=The Cluster Ion [Pt₁₂O₈(SO₄)₁₂]⁴⁻ |journal=Angewandte Chemie International Edition |date=2004 |volume=43 |issue=32 |pages=4168–4170 |doi=10.1002/anie.200454257 |language=en}}</ref> а потоа полиоксопаладатите и полиоксоауратите на групата на Улрих Корц (2008–2010).<ref name="izarova2012">{{Наведено списание |last1=Izarova |first1=Natalya V. |last2=Pope |first2=Michael T. |last3=Kortz |first3=Ulrich |title=Noble Metals in Polyoxometalates |journal=Angewandte Chemie International Edition |date=2012 |volume=51 |issue=38 |pages=9492–9510 |doi=10.1002/anie.201202750 |language=en}}</ref> * '''2018''': Објавен е описот на рамацоитот, прв [[минерал]] што содржи полиоксометалатен катјон, пронајден во рудникот Рамацо во Лигурија, Италија.<ref name="ramazzoite">{{Наведено списание|title=Ramazzoite, [Mg₈Cu₁₂(PO₄)(CO₃)₄(OH)₂₄(H₂O)₂₀][(H_0.33SO₄)₃(H₂O)₃₆], the first mineral with a polyoxometalate cation|journal=European Journal of Mineralogy|date=April 4, 2018|volume=30|issue=4|pages=182–186|doi=10.1127/ejm/2018/0030-2748|url=https://pubs.geoscienceworld.org/eurjmin/article/530707/?searchresult=1|access-date=21 May 2018|last1=Kampf|first1=Anthony R.|last2=Rossman|first2=George R.|last3=Ma|first3=Chi|last4=Belmonte|first4=Donato|last5=Biagioni|first5=Cristian|last6=Castellaro|first6=Fabrizio|last7=Chiappino|first7=Luigi|bibcode=2018EJMin..30..827K|url-access=subscription}}</ref> * '''2020-тите''': Изолирани се први полиоксометалати на [[технециум]]от и [[рениум]]от.<ref name="tc20">{{Наведено списание |last1=German |first1=Konstantin E. |last2=Fedoseev |first2=Alexander M. |last3=Grigoriev |first3=Mikhail S. |last4=Kirakosyan |first4=Gayane A. |last5=Dumas |first5=Thomas |last6=Den Auwer |first6=Christophe |last7=Moisy |first7=Philippe |last8=Lawler |first8=Keith V. |last9=Forster |first9=Paul M. |last10=Poineau |first10=Frederic |title=A 70-Year-Old Mystery in Technetium Chemistry Explained by the New Technetium Polyoxometalate [H₇O₃]₄[Tc₂₀O₆₈]⋅4H₂O |journal=Chemistry – A European Journal |date=24 September 2021 |volume=27 |issue=54 |pages=13624–13631 |doi=10.1002/chem.202102035}}</ref><ref name="re4">{{Наведено списание |last1=Volkov |first1=Mikhail A. |last2=Novikov |first2=Anton P. |last3=Borisova |first3=Nataliya E. |last4=Grigoriev |first4=Mikhail S. |last5=German |first5=Konstantin E. |title=Intramolecular Re···O Nonvalent Interactions as a Stabilizer of the Polyoxorhenate(VII) |journal=Inorganic Chemistry |date=10 August 2023 |volume=62 |issue=33 |pages=13485–13494 |doi=10.1021/acs.inorgchem.3c01863}}</ref> == Настанување == Оксидите на металите со електронска конфигурација d⁰, како {{хем2|V2O5}}, {{хем2|MoO3}} и {{хем2|WO3}}, се раствораат во силно базна средина и даваат едноставни тетраедарски оксоанјони (ортометалати): {{хем2|VO4(3-)}}, {{хем2|MoO4(2-)}} и {{хем2|WO4(2-)}}.<ref name="ge">{{Наведена книга |last1=Greenwood |first1=N. N. |last2=Earnshaw |first2=A. |date=1997 |title=Chemistry of the Elements |edition=2nd |location=Oxford |publisher=Butterworth-Heinemann |isbn=978-0-7506-3365-9}}</ref> Кога растворот се закиселува, односно кога се намалува [[Водороден показател|pH]], кислородните атоми на овие анјони се протонираат и настануваат честички како {{хем2|WO3(OH)-}} и {{хем2|VO3(OH)(2-)}}. Таквите честички се поврзуваат меѓу себе, при што се ослободува вода и се создаваат мостови M–O–M. Оваа постапна [[кондензација]] продолжува додека не се добие стабилен затворен анјон.<ref name="ge" /><ref name="gumerova2020">{{Наведено списание|last1=Gumerova|first1=Nadiia I.|last2=Rompel|first2=Annette|date=2020|title=Polyoxometalates in solution: speciation under spotlight|journal=Chemical Society Reviews|language=en|volume=49|issue=21|pages=7568–7601|doi=10.1039/D0CS00392A|issn=0306-0012|doi-access=free}}</ref><ref name="pope1983">{{Наведена книга |last=Pope |first=M. T. |title=Heteropoly and Isopoly Oxometalates |publisher=Springer Verlag |location=New York |date=1983|isbn=978-3-662-12006-4}}</ref> Бидејќи градбените единици сами се подредуваат во конечната структура, процесот се нарекува самосклопување. [[Податотека:Oktaeder Polymetallat zweikernig.tif|мини|центар|520п|Прв чекор на кондензацијата: два октаедарски оксометалати се поврзуваат преку заеднички раб и се ослободува вода]] Вкупната реакција за хексамолибдатот гласи:<ref name="klemperer" /> : {{хем2|6 MoO4(2-) + 10 HCl -> Mo6O19(2-) + 10 Cl- + 5 H2O}} Скратен редослед на кондензацијата кај ванадатите:<ref name="ge" /> : {{хем2|4 VO4(3-) + 8 H+ -> V4O12(4-) + 4 H2O}} : {{хем2|5 V4O12(4-) + 12 H+ -> 2 [V10O26(OH)2](4-) + 4 H2O}} Ако закиселувањето се изведе во присуство на [[фосфат]] или [[силикат]], хетероатомот се вградува во средината на анјонот и настанува хетерополиоксометалат, на пример фосфоволфраматот {{хем2|[PW12O40](3-)}}. Кој анјон ќе настане зависи од неколку услови што хемичарот може да ги менува:<ref name="gumerova2020" /><ref name="long2010" /> * pH на растворот; * концентрацијата на металот и односот меѓу металот и хетероатомот; * видот на противјонот; * температурата и растворувачот; * присуството на редукциско средство. === Зошто хромот е исклучок === [[Податотека:Crdicr.png|мини|десно|350п|Рамнотежа меѓу жолтиот хромат и портокаловиот дихромат во воден раствор при промена на pH]] И [[хром]]от е елемент од 6-та група, но не гради големи полиоксометалати. Кога жолтиот раствор на хромат {{хем2|CrO4(2-)}} се закисели, настанува само портокаловиот дихромат {{хем2|Cr2O7(2-)}}, во кој два тетраедри имаат едно заедничко теме. Причината е малиот радиус на Cr(VI): околу него нема доволно место за шест кислородни атоми, па не може да се образуваат октаедрите што се потребни за градење поголеми структури.<ref name="ge" /> == Градба и хемиска врска == Основна градбена единица на повеќето полиоксометалати е октаедарот {MO₆}, во кој металниот атом е опкружен со шест кислородни атоми. Октаедрите се поврзуваат преку заеднички темиња или заеднички рабови, а многу ретко преку заеднички ѕидови.<ref name="ge" /><ref name="pope1983" /> Кислородните атоми се разликуваат според својата положба во анјонот:<ref name="ge" /><ref name="mingos">{{Наведена книга |title=Bonding and Charge Distribution in Polyoxometalates: A Bond Valence Approach |first1=D.M.P. |last1=Mingos |publisher=Springer |date=1999 |isbn=978-3-662-15621-6}}</ref> * '''крајните''' кислороди се наоѓаат на површината и со металот градат кратка и силна врска M=O; * '''мостовните''' кислороди поврзуваат два или три метални атоми; * '''внатрешните''' кислороди можат да бидат врзани за повеќе метални атоми, дури и за шест, како во средината на Линдквистовата структура. Така, во Кегиновиот анјон {{хем2|[PW12O40](3-)}} секој атом на волфрам има еден краен кислород, четири мостовни кислороди μ₂-O и еден кислород што го дели со средишната фосфатна група.<ref name="mingos" /> Крајните кислороди се слабо базни и тешко се врзуваат понатаму. Затоа кондензацијата запира кај затворен анјон со конечна големина, наместо да продолжи до нерастворлив метален оксид.<ref name="pope1983" /> Во полиоксометалатите обично нема непосредни врски метал–метал, па некои хемичари, меѓу кои и Ф. Алберт Котон, не ги сметале за вистински метални кластери.<ref name="cotton">{{Наведено списание |doi=10.1098/rsbm.2008.0003 |doi-access=free|first1=M. H.|last1=Chisholm|last2= of Newnham|first2= Lord Lewis of |title=Frank Albert Cotton. 9 April 1930—20 February 2007|journal=Biogr. Mem. Fellows R. Soc.|year=2008|volume=54|pages=95–115}}</ref> Сепак, такви врски се јавуваат кај некои силно редуцирани анјони.<ref name="kondinski2021">{{Наведено списание|title=Metal–metal bonds in polyoxometalate chemistry|journal=Nanoscale|year=2021|volume=13|issue=32|pages=13574–13592|doi=10.1039/D1NR02357H|last1=Kondinski|first1=Aleksandar|doi-access=free}}</ref> == Главни структурни типови == Иако се познати илјадници полиоксометалати, повеќето се изведуваат од мал број основни структури. Тие обично се именуваат според научниците што ги откриле.<ref name="pope1983" /><ref name="long2010" /> {| class="wikitable" |+ Преглед на најважните структурни типови<ref name="pope1983" /><ref name="long2010" /><ref name="preyssler1985">{{Наведено списание |last1=Alizadeh |first1=Mohammed H. |last2=Harmalker |first2=Subhash P. |last3=Jeannin |first3=Yves |last4=Martin-Frere |first4=Jeanne |last5=Pope |first5=Michael T. |title=A heteropolyanion with fivefold molecular symmetry that contains a nonlabile encapsulated sodium ion. The structure and chemistry of [NaP5W30O110]14- |journal=Journal of the American Chemical Society |date=1985 |volume=107 |issue=9 |pages=2662–2669 |doi=10.1021/ja00295a019 |language=en}}</ref><ref name="keplerate" /> ! Тип !! Општа формула !! Примери !! Симетрија !! Градба |- | '''Линдквист''' || {{хем2|[M6O19]^{''n''-} }} || {{хем2|[Mo6O19](2-)}}, {{хем2|[W6O19](2-)}}, {{хем2|[Nb6O19](8-)}} || ''O''_h || Шест октаедри со заеднички рабови околу еден средишен кислород |- | '''Декаметалат''' || {{хем2|[M10O28](6-)}} || {{хем2|[V10O28](6-)}} || ''D''_2h || Десет октаедри со заеднички рабови |- | '''Кегин''' || {{хем2|[XM12O40]^{''n''-} }} || {{хем2|[PW12O40](3-)}}, {{хем2|[SiW12O40](4-)}} || ''T''_d (α-изомер) || Средишен тетраедар {XO₄} опкружен со четири групи од по три октаедри |- | '''Велс–Досон''' || {{хем2|[X2M18O62]^{''n''-} }} || {{хем2|[P2W18O62](6-)}} || ''D''_3h (α-изомер) || Две половини {XM₉} изведени од Кегиновата структура |- | '''Андерсон–Еванс''' || {{хем2|[XM6O24]^{''n''-} }} || {{хем2|[TeMo6O24](6-)}}, {{хем2|[IMo6O24](5-)}} || ''D''_3d || Рамен прстен од шест октаедри околу октаедарски хетероатом |- | '''Декстер–Силвертон''' || {{хем2|[XM12O42]^{''n''-} }} || {{хем2|[CeMo12O42](8-)}} || — || Шест пара октаедри со заеднички ѕидови околу голем средишен катјон |- | '''Прајслер''' || {{хем2|[XP5W30O110]^{''n''-} }} || {{хем2|[NaP5W30O110](14-)}} || ''D''_5h || Прстен од пет единици {PW₆} со катјон затворен во средината |- | '''Кеплерат''' || {Mo₁₃₂} || {{хем2|[Mo132O372(CH3COO)30(H2O)72](42-)}} || ''I''_h || Шуплива топка од 12 петаголни единици поврзани со 30 мостови {Mo₂} |} === Изополиоксометалати === Изополиоксометалатите содржат само еден вид метал. Најмалиот чест претставник е Линдквистовиот анјон {{хем2|[M6O19]^{''n''-} }}, во кој шест октаедри делат рабови околу еден кислороден атом врзан за сите шест метали. Меѓу почестите спаѓаат и хептамолибдатот {{хем2|[Mo7O24](6-)}}, декаванадатот {{хем2|[V10O28](6-)}}, декаволфраматот {{хем2|[W10O32](4-)}} и параволфраматот Б {{хем2|[H2W12O42](10-)}}.<ref name="ge" /><ref name="pope1983" /> <gallery mode="packed" heights="150"> Податотека:Lindquist M6.jpg|Линдквистов анјон {{хем2|[M6O19]^{''n''-} }} Податотека:Mo7O246-.tif|Хептамолибдат {{хем2|[Mo7O24](6-)}} Податотека:Decavanadate.jpg|Декаванадат {{хем2|[V10O28](6-)}} Податотека:Decametalate.jpg|Споредба на декаметалатите на Nb и Ta со декаволфраматот Податотека:H2W12O42.jpg|Параволфрамат Б {{хем2|[H2W12O42](10-)}} Податотека:Mo36.jpg|Полимолибдатот {{хем2|[Mo36O112(H2O)16](8-)}} </gallery> === Хетерополиоксометалати === Хетерополиоксометалатите содржат и хетероатом. Како хетероатоми можат да послужат голем број елементи, а најчести се фосфатот {{хем2|PO4(3-)}}, силикатот {{хем2|SiO4(4-)}} и арсенатот {{хем2|AsO4(3-)}}. Нивните киселински облици, како [[фосфоволфрамова киселина|фосфоволфрамовата киселина]] {{хем2|H3PW12O40}}, се нарекуваат хетерополикиселини.<ref name="pope1983" /> [[Податотека:Heteropolymetalate.ვკ.jpg|мини|десно|330п|Соли на различни хетерополиоксометалати. Бојата зависи од вградените метали.]] '''Кегиновата структура''' {{хем2|[XM12O40]^{''n''-} }} е најпроучуваната. Во средината има тетраедар {XO₄}, а околу него се наредени дванаесет октаедри групирани во четири тројки {M₃O₁₃}. Ако една или повеќе тројки се завртат за 60°, се добиваат вкупно пет изомери, означени со α, β, γ, δ и ε. Нив ги предвиделе Бејкер и Фигис во 1970 година.<ref name="baker1970">{{Наведено списание |last1=Baker |first1=Louis C. W. |last2=Figgis |first2=Jane S. |title=New fundamental type of inorganic complex: hybrid between heteropoly and conventional coordination complexes. Possibilities for geometrical isomerisms in 11-, 12-, 17-, and 18-heteropoly derivatives |journal=Journal of the American Chemical Society |date=1970 |volume=92 |issue=12 |pages=3794–3797 |doi=10.1021/ja00715a047 |language=en}}</ref> [[Податотека:Keggin isômeros 2.jpg|мини|центар|420п|Петте изомери на Кегиновата структура според Бејкер и Фигис. Завртените тројки октаедри се обоени со различна боја.]] '''Велс–Досоновата структура''' {{хем2|[X2M18O62]^{''n''-} }} може да се замисли како две Кегинови единици од кои на секоја ѝ се одземени по три октаедри, а потоа се споени.<ref name="dawson1953" /> '''Андерсон–Евансовата структура''' {{хем2|[XM6O24]^{''n''-} }} е рамна: шест октаедри градат прстен околу хетероатом што и самиот има октаедарско опкружување.<ref name="evans1948" /><ref name="blazevic">{{Наведено списание|last1=Blazevic|first1=Amir|last2=Rompel|first2=Annette|date=January 2016|title=The Anderson–Evans polyoxometalate: From inorganic building blocks via hybrid organic–inorganic structures to tomorrows "Bio-POM"|journal=Coordination Chemistry Reviews|language=en|volume=307|pages=42–64|doi=10.1016/j.ccr.2015.07.001}}</ref> '''Прајслеровиот анјон''' {{хем2|[NaP5W30O110](14-)}} има облик на крофна со петкратна симетрија и во својата шуплина трајно држи еден натриумов јон.<ref name="preyssler1985" /> Во анјонот {{хем2|[CeMo12O42](8-)}} атомите на молибден се наоѓаат на темињата на икосаедар, а октаедрите се поврзани преку заеднички ѕидови, што е ретка појава.<ref name="dexter">{{Наведено списание |last1=Dexter |first1=D. D. |last2=Silverton |first2=J. V. |date=1968 |title=A New Structural Type for Heteropoly Anions. The Crystal Structure of (NH₄)₂H₆(CeMo₁₂O₄₂)·12H₂O |journal=J. Am. Chem. Soc. |volume=1968 |issue= 13|pages=3589–3590 |doi= 10.1021/ja01015a067 |bibcode=1968JAChS..90.3589D }}</ref> <gallery mode="packed" heights="160"> Податотека:Dawson ion.jpg|Велс–Досонов анјон {{хем2|[P2W18O62](6-)}} Податотека:IMo6 bw.jpg|Андерсон–Евансов анјон {{хем2|[IMo6O24](5-)}} Податотека:CeMo12 bw.jpg|Декстер–Силвертонов анјон {{хем2|[CeMo12O42](8-)}} Податотека:XM10.jpg|Анјон од типот {{хем2|[Ln(W5O18)2]^{''n''-} }}, во кој лантаноиден јон е сместен меѓу две лакунарни единици </gallery> === Лакунарни и супституирани полиоксометалати === Со внимателно покачување на pH од целосните структури можат да се отстранат еден или повеќе метални атоми заедно со нивните крајни кислороди. Така од {{хем2|[PW12O40](3-)}} настануваат лакунарните анјони {{хем2|[PW11O39](7-)}} и {{хем2|[PW9O34](9-)}}. Нивните празнини се обрабени со реактивни кислородни атоми, па лакунарните анјони се однесуваат како неоргански лиганди што можат да врзат други метални јони.<ref name="pope1983" /><ref name="long2010" /> На овој начин во полиоксометалатите се вградуваат преодни метали како кобалт, железо, манган и рутениум, како и [[лантаноиди]]. Често настануваат „сендвич“-структури, во кои неколку метални јони се сместени меѓу две лакунарни единици. Лантаноидните јони во вакви соединенија дејствуваат како Луисови киселини и се испитуваат како селективни катализатори.<ref name="boglio">{{Наведено списание |last1=Boglio |first1=Cécile |last2=Lemière |first2=Gilles |last3=Hasenknopf |first3=Bernold |last4=Thorimbert |first4=Serge |last5=Lacôte |first5=Emmanuel |last6=Malacria |first6=Max |date=2006-05-12 |title=Lanthanide Complexes of the Monovacant Dawson Polyoxotungstate [α1-P2W17O61]10− as Selective and Recoverable Lewis Acid Catalysts |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/anie.200600364 |journal=Angewandte Chemie International Edition |language=en |volume=45 |issue=20 |pages=3324–3327 |doi=10.1002/anie.200600364|issn=1433-7851|url-access=subscription }}</ref> [[Податотека:Polioksometalati.png|мини|десно|300п|Полиедарски приказ (лево) и приказ со топчиња и стапчиња (десно) на анјонот LnAs₂W₁₉]] == Полиоксометалати според елементот == === Молибден и волфрам === Полимолибдатите и поливолфраматите се изведуваат од анјоните {{хем2|MO4(2-)}} и се најбројната и најразновидна група. Градбените единици најчесто се октаедри {MO₆}, понекогаш малку искривени. Кај молибденот се јавува и петаголна бипирамида {MoO₇}, која е клучна за градбата на џиновските структури.<ref name="ge" /><ref name="muller2012">{{Наведено списание |last1=Müller |first1=Achim |last2=Gouzerh |first2=Pierre |title=From linking of metal-oxide building blocks in a dynamic library to giant clusters with unique properties and towards adaptive chemistry |journal=Chemical Society Reviews |date=2012 |volume=41 |issue=22 |pages=7431 |doi=10.1039/C2CS35169B |language=en}}</ref> === Ванадиум, ниобиум и тантал === Полиоксометалатите на елементите од 5-та група се изведуваат од поголемо наелектризираните анјони {{хем2|MO4(3-)}}. Кај ванадиумот најпознат е портокаловиот декаванадат {{хем2|[V10O28](6-)}}. Ванадиумот често гради и шупливи анјони во облик на кафез што во себе затвораат мал гостин, на пример хлориден јон.<ref name="muller1997">{{Наведено списание |last1=Müller |first1=A. |last2=Sessoli |first2=R. |last3=Krickemeyer |first3=E. |last4=Bögge |first4=H |last5=Meyer |first5=J. |last6=Gatteschi |first6=D. |last7=Pardi |first7=L. |last8=Westphal |first8=J. |last9=Hovemeier |first9=K. |last10=Rohlfing |first10=R. |last11=Döring |first11=J |last12=Hellweg |first12=F. |last13=Beugholt |first13=C. |last14=Schmidtmann |first14=M. |date=1997 |title=Polyoxovanadates: High-Nuclearity Spin Clusters with Interesting Host–Guest Systems and Different Electron Populations. Synthesis, Spin Organization, Magnetochemistry, and Spectroscopic Studies |journal=Inorg. Chem. |volume=36 |issue=23 |pages=5239–5240 |doi= 10.1021/ic9703641}}</ref><ref name="hayashi2011">{{Наведено списание |last1=Hayashi |first1=Yoshihito |title=Hetero and lacunary polyoxovanadate chemistry: Synthesis, reactivity and structural aspects |journal=Coordination Chemistry Reviews |date=2011 |volume=255 |issue=19–20 |pages=2270–2280 |doi=10.1016/j.ccr.2011.02.013 |language=en}}</ref> Кај ниобиумот и танталот најчест е Линдквистовиот анјон {{хем2|[M6O19](8-)}}, кој за разлика од молибдатите и волфраматите настанува во силно базна средина.<ref name="nyman2011">{{Наведено списание |last1=Nyman |first1=May |title=Polyoxoniobate chemistry in the 21st century |journal=Dalton Transactions |date=2011 |volume=40 |issue=32 |pages=8049 |doi=10.1039/c1dt10435g |language=en}}</ref> Хексатанталатот може да се добие и со кондензација на пероксотанталат во базна средина.<ref name="fullmer">{{Наведено списание |last1=Fullmer |first1=L. B. |last2=Molina |first2=P. I. |last3=Antonio |first3=M. R. |last4=Nyman |first4=M. |date=2014 |title=Contrasting ion-association behaviour of Ta and Nb polyoxometalates |journal=Dalton Trans. |volume=2014 |issue= 41|pages= 15295–15299|doi=10.1039/C4DT02394C}}</ref> Познати се и декаметалатите {{хем2|[M10O28](6-)}} на ниобиумот<ref name="graeber">{{Наведено списание |last1=Graeber |first1=E. J. |last2=Morosin |first2=B. |date=1977 |title=The molecular configuration of the decaniobate ion (Nb₁₀O₂₈⁶⁻) |journal=Acta Crystallographica B |volume= 33|issue= 7|pages= 2137–2143|doi=10.1107/S0567740877007900 |doi-access= }}</ref> и на танталот,<ref name="matsumoto">{{Наведено списание |last1=Matsumoto |first1=M. |last2=Ozawa |first2=Y. |last3=Yagasaki |first3=A. |last4=Zhe |first4=Y. |date=2013 |title=Decatantalate—The Last Member of the Group 5 Decametalate Family |journal=Inorg. Chem. |volume= 52|issue= 14|pages= 7825–7827|doi=10.1021/ic400864e}}</ref> кои имаат иста градба како декаванадатот. Солите на овие анјони покажуваат необична растворливост: нивните цезиумови и рубидиумови соли се порастворливи во вода од натриумовите и литиумовите. Кај полиоксометалатите на 6-та група редоследот е обратен.<ref name="anderson2007">{{Наведено списание |last1=Anderson |first1=T. M. |last2=Thoma |first2=S. G. |last3=Bonhomme |first3=F. |last4=Rodriguez |first4=M. A. |last5=Park |first5=H. |last6=Parise |first6=J. B. |last7=Alan |first7=T. M. |last8=Larentzos |first8=J. P. |last9=Nyman |first9=M. |date=2007 |title=Lithium Polyniobates. A Lindqvist-Supported Lithium−Water Adamantane Cluster and Conversion of Hexaniobate to a Discrete Keggin Complex |journal=Crystal Growth & Design |volume= 7|issue= 4|pages= 719–723|doi=10.1021/cg0606904|bibcode=2007CrGrD...7..719A }}</ref> [[Податотека:V18O42Cl.jpg|мини|десно|220п|Поливанадатен кафез {V₁₈O₄₂} со хлориден јон (зелено) затворен во средината]] === Технециум и рениум === [[Податотека:Tc20O68 polyoxotechnetate.png|мини|десно|220п|Градба на полиоксотехнетатот {{хем2|[Tc20O68](4-)}}]] Долго време не биле познати полиоксометалати на елементите од 7-та група. Првиот полиоксотехнетат, црвениот {{хем2|[Tc20O68](4-)}}, е изолиран во 2021 година од концентрирана пертехнетна киселина. Тој содржи Tc(V) и Tc(VII) во однос 4 : 16.<ref name="tc20" /> Сродна амониумова сол подоцна е добиена од трифлуорометансулфонска киселина.<ref name="zegke">{{Наведено списание |last1=Zegke |first1=Markus |last2=Grödler |first2=Dennis |last3=Roca Jungfer |first3=Maximilian |last4=Haseloer |first4=Alexander |last5=Kreuter |first5=Meike |last6=Neudörfl |first6=Jörg M. |last7=Sittel |first7=Thomas |last8=James |first8=Christopher M. |last9=Rothe |first9=Jörg |last10=Altmaier |first10=Marcus |last11=Klein |first11=Axel |date=2022-01-17 |title=Ammonium Pertechnetate in Mixtures of Trifluoromethanesulfonic Acid and Trifluoromethanesulfonic Anhydride |journal=Angewandte Chemie International Edition |language=en |volume=61 |issue=3 |page=e202113777 |doi=10.1002/anie.202113777|issn=1433-7851}}</ref> Првиот полиоксоренат, {{хем2|[Re4O15](2-)}}, е опишан во 2023 година и содржи Re(VII) во октаедарско и во тетраедарско опкружување.<ref name="re4" /> Во 2025 година е опишан и мешан анјон што содржи и технециум и рениум.<ref name="bustos">{{Наведено списание |last1=Bustos |first1=Jenna |last2=Shohel |first2=Mohammad |last3=Buzanich |first3=Ana Guilherme |last4=Zakharov |first4=Lev |last5=Buils |first5=Jordi |last6=Segado-Centellas |first6=Mireia |last7=Bo |first7=Carles |last8=Nyman |first8=May |title=Technetium and Rhenium Auto-reduction, Polymerization and Lability towards Group VII Polyoxometalate Chemistry |url=https://chemistry-europe.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/chem.202404144 |journal=Chemistry – A European Journal |date=2025 |language=en |volume=31 |issue=21 |page=e202404144 |doi=10.1002/chem.202404144|issn=1521-3765|url-access=subscription }}</ref> === Благородни метали === [[Податотека:AuPd.png|мини|десно|330п|Примери за полиоксометалати на златото и паладиумот]] Полиоксометалатите на благородните метали се разликуваат од класичните: кај паладиумот и златото металот има квадратно-рамнинско наместо октаедарско опкружување.<ref name="izarova2012" /> Во 2004 година е опишан платинскиот анјон {{хем2|[Pt12O8(SO4)12](4-)}}.<ref name="pt12" /> Во 2008 година групата на [[Улрих Корц]] од Универзитетот „Јакобс“ (денес Constructor University) во Бремен опиша полиоксопаладат во облик на нанокоцка, {{хем2|[Pd13As8O34(OH)6](8-)}},<ref name="pd13">{{Наведено списание |last1=Chubarova |first1=Elena V. |last2=Dickman |first2=Michael H. |last3=Keita |first3=Bineta |last4=Nadjo |first4=Louis |last5=Miserque |first5=Frédéric |last6=Mifsud |first6=Maria |last7=Arends |first7=Isabel W. C. E. |last8=Kortz |first8=Ulrich |title=Self‐Assembly of a Heteropolyoxopalladate Nanocube: [Pd^II₁₃As^V₈O₃₄(OH)₆]⁸⁻ |journal=Angewandte Chemie International Edition |date=2008 |volume=47 |issue=49 |pages=9542–9546 |doi=10.1002/anie.200803527 |language=en}}</ref> а во 2010 година и полиоксоаурат, {{хем2|[Au4As4O20](8-)}}.<ref name="au4">{{Наведено списание |last1=Izarova |first1=Natalya V. |last2=Vankova |first2=Nina |last3=Heine |first3=Thomas |last4=Biboum |first4=Rosa Ngo |last5=Keita |first5=Bineta |last6=Nadjo |first6=Louis |last7=Kortz |first7=Ulrich |title=Polyoxometalates Made of Gold: The Polyoxoaurate [Au^III₄As^V₄O₂₀]⁸⁻ |journal=Angewandte Chemie International Edition |date=2010 |volume=49 |issue=10 |pages=1886–1889 |doi=10.1002/anie.200905566 |language=en}}</ref> Самата група ги смета овие соединенија за почеток на класата полиоксометалати со благородни метали како градбени атоми, а не за прв пример на кластер на благороден метал со кислород. Оттогаш се добиени голем број сродни соединенија, особено на паладиумот.<ref name="izarova2012" /> === Други метали === Градба слична на полиоксометалатите е најдена и кај други елементи. Познати се додекатитанати со оксидни и алкоксидни лиганди,<ref name="day1993">{{Наведено списание |last1=Day |first1=V. W. |last2=Eberspacher |first2=T. A. |last3=Klemperer |first3=W. G. |last4=Park |first4=C. W. |date=1993 |title=Dodecatitanates: a new family of stable polyoxotitanates |journal=J. Am. Chem. Soc. |volume=115 |issue= 18|pages=8469–8470 |doi=10.1021/ja00071a075 |bibcode=1993JAChS.115.8469D }}</ref> Кегинови јони на железото<ref name="bino">{{Наведено списание |last1=Bino |first1=Avi |last2=Ardon |first2=Michael |last3=Lee |first3=Dongwhan |last4=Spingler |first4=Bernhard |last5=Lippard |first5=Stephen J. |date=2002 |title=Synthesis and Structure of [Fe₁₃O₄F₂₄(OMe)₁₂]⁵⁻: The First Open-Shell Keggin Ion |journal=J. Am. Chem. Soc. |volume=124 |issue= 17|pages=4578–4579 |doi=10.1021/ja025590a|bibcode=2002JAChS.124.4578B }}</ref><ref name="sadeghi">{{Наведено списание |last1=Sadeghi |first1=Omid |last2=Zakharov |first2=Lev N. |last3=Nyman |first3=May |date=2015 |title=Aqueous formation and manipulation of the iron-oxo Keggin ion |journal=Science |volume=347 |issue= 6228|pages=1359–1362 |doi=10.1126/science.aaa4620|bibcode=2015Sci...347.1359S}}</ref> и на бакарот,<ref name="kondinski2017">{{Наведено списание|author1=Kondinski, A.|author2=Monakhov, K.|year=2017|title=Breaking the Gordian Knot in the Structural Chemistry of Polyoxometalates: Copper(II)–Oxo/Hydroxo Clusters|doi=10.1002/chem.201605876|journal=Chemistry: A European Journal|volume=23|issue=33|pages=7841–7852|doi-access=free}}</ref> како и голема фамилија уранил-пероксидни нанокапсули.<ref name="qiu2013">{{Наведено списание |last1=Qiu |first1=Jie |last2=Burns |first2=Peter C. |title=Clusters of Actinides with Oxide, Peroxide, or Hydroxide Bridges |journal=Chemical Reviews |date=2013 |volume=113 |issue=2 |pages=1097–1120 |doi=10.1021/cr300159x |language=en}}</ref> == Џиновски структури == [[Податотека:POM-Wheel+PD.png|мини|десно|330п|Два погледа на молибденовото тркало {Mo₁₅₄}, без молекулите на вода и противјоните, заедно со неговиот рендгенски дифрактограм на прав]] Кога закиселен раствор на молибдат делумно се редуцира, настануваат темносини раствори познати како ''молибденско сино''. Нивниот состав бил загадка повеќе од два века. Во 1995 година Милер и соработниците покажуваат дека тие содржат анјони во облик на тркало, {{хем2|[Mo154(NO)14O420(OH)28(H2O)70]^{(25±5)-} }}. Анјонот има повеќе од 700 атоми и отвор со пречник поголем од 2 nm, па по големина е споредлив со мала [[белковина]].<ref name="mo154" /><ref name="gouzerh" /> Подоцна се добиени и други џиновски молибденови анјони:<ref name="muller2012" /> * '''поголеми тркала''', како {Mo₁₇₆}; * '''кеплерати''', шупливи топки со икосаедарска симетрија. Првиот, {Mo₁₃₂}, е изграден од 12 петаголни единици поврзани со 30 мостови;<ref name="keplerate" /> * '''{Mo₃₆₈}''', анјон во облик на лимон што содржи 368 атоми на молибден и е еден од најголемите познати полиоксометалати.<ref name="mo368">{{Наведено списание |last1=Müller |first1=Achim |last2=Beckmann |first2=Eike |last3=Bögge |first3=Hartmut |last4=Schmidtmann |first4=Marc |last5=Dress |first5=Andreas |title=Inorganic Chemistry Goes Protein Size: A Mo368 Nano-Hedgehog Initiating Nanochemistry by Symmetry Breaking |journal=Angewandte Chemie International Edition |date=2002 |volume=41 |issue=7 |pages=1162–1167 |doi=10.1002/1521-3773(20020402)41:7<1162::AID-ANIE1162>3.0.CO;2-8 |language=en}}</ref> Овие анјони се мешановалентни: содржат и Mo(VI) и Mo(V), што им ја дава темната боја. Проучувањето на нивното настанување во проточен реактор покажало дека тркалото се образува околу помал анјон {Mo₃₆}, кој служи како привремен калап и потоа се исфрла.<ref name="miras2010">{{Наведено списание |last1=Miras |first1=Haralampos N. |last2=Cooper |first2=Geoffrey J. T. |last3=Long |first3=De-Liang |last4=Bögge |first4=Hartmut |last5=Müller |first5=Achim |last6=Streb |first6=Carsten |last7=Cronin |first7=Leroy |title=Unveiling the Transient Template in the Self-Assembly of a Molecular Oxide Nanowheel |journal=Science |date=2010 |volume=327 |issue=5961 |pages=72–74 |doi=10.1126/science.1181735 |language=en}}</ref> <gallery mode="packed" heights="170"> Податотека:Sample of Molybdenum Blue.jpg|Примерок на молибденско сино Податотека:Mo176 small.gif|Тркалото {Mo₁₇₆} Податотека:Guapo2.png|Кеплерат {Mo₁₃₂} чии пори се исполнети со гванидиниумови катјони </gallery> == Изменети и хибридни полиоксометалати == * '''Замена на кислородот.''' Крајните оксидни лиганди можат да се заменат со други, на пример со [[сулфид]] ({{хем2|S(2-)}}), бромид, имид ({{хем2|NR(2-)}}), нитрозил или алкоксид.<ref name="gouzerh" /><ref name="errington">{{Наведено списание |last1=Errington |first1=R. John |last2=Wingad |first2=Richard L. |last3=Clegg |first3=William |last4=Elsegood |first4=Mark R. J. |title=Direct Bromination of Keggin Fragments To Give [PW₉O₂₈Br₆]³⁻: A Polyoxotungstate with a Hexabrominated Face |journal=Angew. Chem. |volume=39 |issue=21 |pages=3884–3886 |doi=10.1002/1521-3773(20001103)39:21<3884::AID-ANIE3884>3.0.CO;2-M |year=2000}}</ref><ref name="popemuller1994">{{Наведена книга |title=Polyoxometalates: From Platonic Solids to Anti-Retroviral Activity |first1=Michael Thor |last1=Pope |first2=Achim |last2=Müller |publisher=Springer |date=1994 |isbn=978-0-7923-2421-8}}</ref> Полиоксометалатите што содржат сулфур се нарекуваат полиоксотиометалати, а оние со флуор полифлуороксометалати.<ref name="schreiber">{{Наведено списание |last1=Schreiber |first1=Roy E. |last2=Avram |first2=Liat |last3=Neumann |first3=Ronny |title=Self-Assembly through Noncovalent Preorganization of Reactants: Explaining the Formation of a Polyfluoroxometalate |journal=Chemistry - A European Journal |date=2018 |volume=24 |issue=2 |pages=369–379 |doi=10.1002/chem.201704287}}</ref> * '''Оксоалкоксометалати.''' Содржат и оксидни и алкоксидни лиганди и обично немаат крајни оксо-лиганди.<ref name="popemuller1994" /> * '''Органско-неоргански хибриди.''' Органски групи можат да се врзат за полиоксометалатот со ковалентна врска, со што се спојуваат својствата на двете компоненти.<ref name="dolbecq2010">{{Наведено списание |last1=Dolbecq |first1=Anne |last2=Dumas |first2=Eddy |last3=Mayer |first3=Cédric R. |last4=Mialane |first4=Pierre |title=Hybrid Organic−Inorganic Polyoxometalate Compounds: From Structural Diversity to Applications |journal=Chemical Reviews |date=2010 |volume=110 |issue=10 |pages=6009–6048 |doi=10.1021/cr1000578 |language=en}}</ref><ref name="proust2012">{{Наведено списание |last1=Proust |first1=Anna |last2=Matt |first2=Benjamin |last3=Villanneau |first3=Richard |last4=Guillemot |first4=Geoffroy |last5=Gouzerh |first5=Pierre |last6=Izzet |first6=Guillaume |title=Functionalization and post-functionalization: a step towards polyoxometalate-based materials |journal=Chemical Society Reviews |date=2012 |volume=41 |issue=22 |pages=7605–7622 |doi=10.1039/C2CS35119F |language=en}}</ref> * '''Порозни мрежи.''' Полиоксометалатите можат да бидат јазли или гости во метал-органски мрежи, при што се добиваат порозни цврсти катализатори.<ref name="du2014">{{Наведено списание |last1=Du |first1=Dong-Ying |last2=Qin |first2=Jun-Sheng |last3=Li |first3=Shun-Li |last4=Su |first4=Zhong-Min |last5=Lan |first5=Ya-Qian |title=Recent advances in porous polyoxometalate-based metal–organic framework materials |journal=Chem. Soc. Rev. |date=2014 |volume=43 |issue=13 |pages=4615–4632 |doi=10.1039/C3CS60404G |language=en}}</ref> == Својства == ; Редокс-својства : Полиоксометалатите можат повратно да примат и да отпуштат повеќе електрони, а притоа нивната градба да остане речиси непроменета. Редуцираните облици се интензивно сини и се нарекуваат ''хетерополи-сини''. Бојата потекнува од преминувањето на електронот меѓу соседни метални центри со различен оксидационен број.<ref name="gumerova2018">{{Наведено списание |last1=Gumerova |first1=Nadiia I. |last2=Rompel |first2=Annette |title=Synthesis, structures and applications of electron-rich polyoxometalates |journal=Nature Reviews Chemistry |date=2018 |volume=2 |issue=2 |page=0112 |doi=10.1038/s41570-018-0112 |language=en}}</ref> ; Киселост : Хетерополикиселините се многу силни Бренстедови киселини, посилни од вообичаените минерални киселини, бидејќи негативниот полнеж е распределен по големата површина на анјонот.<ref name="kozhevnikov">{{Наведено списание |last=Kozhevnikov |first=Ivan V. |date=1998 |title=Catalysis by Heteropoly Acids and Multicomponent Polyoxometalates in Liquid-Phase Reactions |journal=Chem. Rev. |volume=98 |issue= 1|pages=171–198 |doi=10.1021/cr960400y}}</ref> ; Растворливост : Растворливоста се управува со изборот на противјон. Солите со мали катјони обично се растворливи во вода, а оние со големи органски катјони во органски растворувачи.<ref name="klemperer" /> ; Стабилност : Секој полиоксометалат е стабилен само во определен опсег на pH. Надвор од него преминува во други анјони, па во раствор често истовремено постојат повеќе честички во рамнотежа.<ref name="gumerova2020" /> ; Магнетни својства : Полиоксометалатите што содржат метали со неспарени електрони покажуваат необични магнетни својства, меѓу кои и однесување на едномолекулски магнет.<ref name="muller1997" /><ref name="clemente2012">{{Наведено списание |last1=Clemente-Juan |first1=Juan M. |last2=Coronado |first2=Eugenio |last3=Gaita-Ariño |first3=Alejandro |title=Magnetic polyoxometalates: from molecular magnetism to molecular spintronics and quantum computing |journal=Chemical Society Reviews |date=2012 |volume=41 |issue=22 |pages=7464 |doi=10.1039/C2CS35205B |language=en}}</ref> ; Фотохемиски својства : Некои полиоксометалати ја впиваат ултравиолетовата светлина и во возбудена состојба се силни оксиданси. Декаволфраматот {{хем2|[W10O32](4-)}} на тој начин одзема водороден атом од органски молекули и се користи како фотокатализатор.<ref name="ravelli2016">{{Наведено списание |last1=Ravelli |first1=Davide |last2=Protti |first2=Stefano |last3=Fagnoni |first3=Maurizio |title=Decatungstate Anion for Photocatalyzed “Window Ledge” Reactions |journal=Accounts of Chemical Research |date=2016 |volume=49 |issue=10 |pages=2232–2242 |doi=10.1021/acs.accounts.6b00339 |language=en}}</ref> Електронската градба, редокс-потенцијалите и реактивноста на полиоксометалатите денес успешно се проучуваат и со сметачки квантнохемиски методи.<ref name="lopez2012">{{Наведено списание |last1=López |first1=Xavier |last2=Carbó |first2=Jorge J. |last3=Bo |first3=Carles |last4=Poblet |first4=Josep M. |title=Structure, properties and reactivity of polyoxometalates: a theoretical perspective |journal=Chemical Society Reviews |date=2012 |volume=41 |issue=22 |pages=7537 |doi=10.1039/C2CS35168D |language=en}}</ref> == Примена == === Катализа === [[Катализа]]та е најважната практична примена. Полиоксометалатите се истовремено силни киселини и повратни оксиданси, а нивниот состав може прецизно да се менува. Хетерополикиселините се користат во индустријата, меѓу другото за хидратација на алкени до алкохоли и за оксидација на метакролеин до метакрилна киселина.<ref name="misono">{{Наведено списание |last=Misono |first=Makoto |date=1993 |title=Catalytic chemistry of solid polyoxometalates and their industrial applications |journal=Mol. Eng. |volume=3 |issue= 1–3|pages=193–203 |doi=10.1007/BF00999633}}</ref><ref name="kozhevnikov" /><ref name="wang2015">{{Наведено списание |last1=Wang |first1=Sa-Sa |last2=Yang |first2=Guo-Yu |title=Recent Advances in Polyoxometalate-Catalyzed Reactions |journal=Chemical Reviews |date=2015 |volume=115 |issue=11 |pages=4893–4962 |doi=10.1021/cr500390v |language=en}}</ref> Како катализатори за оксидација со кислород се испитувани за неколку постапки со помало влијание врз животната средина: * белење на дрвна пулпа без употреба на [[хлор]];<ref name="gaspar">{{Наведено списание |last1=Gaspar |first1=A. R. |last2=Gamelas |first2=J. A. F. |last3=Evtuguin |first3=D. V. |last4=Neto |first4=C. P. |date=2007 |title=Alternatives for lignocellulosic pulp delignification using polyoxometalates and oxygen: a review |journal=Green Chem. |volume=9 |issue= 7|pages=717–730 |doi=10.1039/b607824a }}</ref> * фотокаталитичко отстранување на загадувачи од водата;<ref name="hiskia">{{Наведено списание |last1=Hiskia |first1=A. |last2=Troupis |first2=A. |last3=Antonaraki |first3=S. |last4=Gkika |first4=E. |last5=Kormali |first5=P. |last6=Papaconstantinou |first6=E. |date=2006 |title=Polyoxometallate photocatalysis for decontaminating the aquatic environment from organic and inorganic pollutants |journal=Int. J. Env. Anal. Chem. |volume=86 |issue=3–4 |page=233 |doi=10.1080/03067310500247520|bibcode=2006IJEAC..86..233H}}</ref> * добивање [[мравја киселина]] од биомаса (постапка OxFA).<ref name="wolfel">{{Наведено списание | first1 = R. |last1= Wölfel |first2= N.|last2= Taccardi|first3= A.|last3= Bösmann|first4= P.|last4= Wasserscheid | title = Selective catalytic conversion of biobased carbohydrates to formic acid using molecular oxygen | journal = Green Chem. | volume = 13|issue= 10 | page = 2759 | date = 2011 | doi = 10.1039/C1GC15434F }}</ref> [[Податотека:OxFA process scheme.png|мини|центар|480п|Шема на постапката OxFA, во која полиоксометалат ја катализира оксидацијата на биомаса до мравја киселина]] === Разложување на водата и складирање енергија === Полиоксометалатите се меѓу ретките целосно неоргански молекулски катализатори за оксидација на водата. Анјонот {{хем2|[Co4(H2O)2(PW9O34)2](10-)}}, опишан во 2010 година, е брз катализатор што не содржи органски лиганди подложни на оксидација.<ref name="yin2010">{{Наведено списание |last1=Yin |first1=Qiushi |last2=Tan |first2=Jeffrey Miles |last3=Besson |first3=Claire |last4=Geletii |first4=Yurii V. |last5=Musaev |first5=Djamaladdin G. |last6=Kuznetsov |first6=Aleksey E. |last7=Luo |first7=Zhen |last8=Hardcastle |first8=Ken I. |last9=Hill |first9=Craig L. |title=A Fast Soluble Carbon-Free Molecular Water Oxidation Catalyst Based on Abundant Metals |journal=Science |date=2010 |volume=328 |issue=5976 |pages=342–345 |doi=10.1126/science.1185372 |language=en}}</ref><ref name="lv2012">{{Наведено списание |last1=Lv |first1=Hongjin |last2=Geletii |first2=Yurii V. |last3=Zhao |first3=Chongchao |last4=Vickers |first4=James W. |last5=Zhu |first5=Guibo |last6=Luo |first6=Zhen |last7=Song |first7=Jie |last8=Lian |first8=Tianquan |last9=Musaev |first9=Djamaladdin G. |last10=Hill |first10=Craig L. |title=Polyoxometalate water oxidation catalysts and the production of green fuel |journal=Chemical Society Reviews |date=2012 |volume=41 |issue=22 |pages=7572 |doi=10.1039/C2CS35292C |language=en}}</ref> Силициумволфрамовата киселина е употребена како посредник што привремено ги складира електроните и протоните, па при електролизата водородот и кислородот можат да се добиваат одвоено.<ref name="rausch">{{Наведено списание |last1=Rausch |first1=B. |last2=Symes |first2=M. D. |last3=Chisholm |first3=G. |last4=Cronin |first4=L. |date=2014 |title=Decoupled catalytic hydrogen evolution from a molecular metal oxide redox mediator in water splitting |journal=Science |volume=345 |issue= 6202|pages=1326–1330 |doi= 10.1126/science.1257443|bibcode=2014Sci...345.1326R}}</ref> Бидејќи примаат голем број електрони, полиоксометалатите се испитуваат и за батерии. Анјонот {{хем2|[PMo12O40](3-)}} како катоден материјал во литиумова батерија повратно прима 24 електрони, поради што е наречен „електронски сунѓер“.<ref name="wang2012">{{Наведено списание |last1=Wang |first1=Heng |last2=Hamanaka |first2=Shun |last3=Nishimoto |first3=Yoshio |last4=Irle |first4=Stephan |last5=Yokoyama |first5=Toshihiko |last6=Yoshikawa |first6=Hirofumi |last7=Awaga |first7=Kunio |title=In Operando X-ray Absorption Fine Structure Studies of Polyoxometalate Molecular Cluster Batteries: Polyoxometalates as Electron Sponges |journal=Journal of the American Chemical Society |date=2012 |volume=134 |issue=10 |pages=4918–4924 |doi=10.1021/ja2117206 |language=en}}</ref> Во проточните редокс-батерии се испитуваат како електролити што по молекула пренесуваат повеќе електрони.<ref name="friedl2018">{{Наведено списание |last1=Friedl |first1=Jochen |last2=Holland-Cunz |first2=Matthäa V. |last3=Cording |first3=Faye |last4=Pfanschilling |first4=Felix L. |last5=Wills |first5=Corinne |last6=McFarlane |first6=William |last7=Schricker |first7=Barbara |last8=Fleck |first8=Robert |last9=Wolfschmidt |first9=Holger |last10=Stimming |first10=Ulrich |title=Asymmetric polyoxometalate electrolytes for advanced redox flow batteries |journal=Energy &amp; Environmental Science |date=2018 |volume=11 |issue=10 |pages=3010–3018 |doi=10.1039/C8EE00422F |language=en}}</ref><ref name="vangelder2018">{{Наведено списание |last1=VanGelder |first1=L. E. |last2=Kosswattaarachchi |first2=A. M. |last3=Forrestel |first3=P. L. |last4=Cook |first4=T. R. |last5=Matson |first5=E. M. |title=Polyoxovanadate-alkoxide clusters as multi-electron charge carriers for symmetric non-aqueous redox flow batteries |journal=Chemical Science |date=2018 |volume=9 |issue=6 |pages=1692–1699 |doi=10.1039/C7SC05295B |language=en}}</ref> === Молекуларна електроника и квантни технологии === Полиоксометалатите се предложени како спински кубити за квантни сметачи.<ref name="lehmann">{{Наведено списание |last1=Lehmann |first1=J. |last2=Gaita-Ariño |first2=A. |last3=Coronado |first3=E. |last4=Loss |first4=D. |date=2007 |title=Spin qubits with electrically gated polyoxometalate molecules |journal=Nanotechnology |volume=2 |issue= 5|pages=312–317 |doi=10.1038/nnano.2007.110|arxiv=cond-mat/0703501 |bibcode=2007NatNa...2..312L}}</ref><ref name="clemente2012" /> Лантаноидните анјони од типот {{хем2|[Ln(W5O18)2](9-)}} се однесуваат како едномолекулски магнети,<ref name="aldamen2008">{{Наведено списание |last1=AlDamen |first1=Murad A. |last2=Clemente-Juan |first2=Juan M. |last3=Coronado |first3=Eugenio |last4=Martí-Gastaldo |first4=Carlos |last5=Gaita-Ariño |first5=Alejandro |title=Mononuclear Lanthanide Single-Molecule Magnets Based on Polyoxometalates |journal=Journal of the American Chemical Society |date=2008 |volume=130 |issue=28 |pages=8874–8875 |doi=10.1021/ja801659m |language=en}}</ref> а кај аналогот со холмиум е покажано значително продолжување на квантната кохерентност.<ref name="shiddiq2016">{{Наведено списание |last1=Shiddiq |first1=Muhandis |last2=Komijani |first2=Dorsa |last3=Duan |first3=Yan |last4=Gaita-Ariño |first4=Alejandro |last5=Coronado |first5=Eugenio |last6=Hill |first6=Stephen |title=Enhancing coherence in molecular spin qubits via atomic clock transitions |journal=Nature |date=2016 |volume=531 |issue=7594 |pages=348–351 |doi=10.1038/nature16984 |language=en}}</ref> Во 2014 година е изработена и флеш-меморија во која молекули на полиоксометалат служат како јазли за складирање на полнежот.<ref name="busche">{{Наведено списание |last1=Busche |first1=C. |last2=Vila-Nadal |first2=L. |last3=Yan |first3=J. |last4=Miras |first4=H. N. |last5=Long |first5=D.-L. |last6=Georgiev |first6=V. P. |last7=Asenov |first7=A. |last8=Pedersen |first8=R. H. |last9=Gadegaard |first9=N. |last10=Mirza |first10=M. M. |last11=Paul |first11=D. J. |last12=Poblet |first12=J. M. |last13=Cronin |first13=L. |date=2014 |title=Design and fabrication of memory devices based on nanoscale polyoxometalate clusters |journal=Nature |volume=515 |issue= 7528|pages=545–549 |doi= 10.1038/nature13951|bibcode=2014Natur.515..545B}}</ref> === Медицина и биологија === Некои полиоксометалати во лабораториски услови покажуваат противвирусно, противтуморско и противбактериско дејство,<ref name="rhule">{{Наведено списание |last1=Rhule |first1=Jeffrey T. |last2=Hill |first2=Craig L. |last3=Judd |first3=Deborah A. |date=1998 |title=Polyoxometalates in Medicine |journal=Chem. Rev. |volume=98 |issue= 1|pages=327–358 |doi=10.1021/cr960396q}}</ref><ref name="bijelic2019">{{Наведено списание |last1=Bijelic |first1=Aleksandar |last2=Aureliano |first2=Manuel |last3=Rompel |first3=Annette |date=2019 |title=Polyoxometalates as Potential Next-Generation Metallodrugs in the Combat Against Cancer |journal=Angewandte Chemie International Edition |language=en |volume=58 |issue=10 |pages=2980–2999 |doi=10.1002/anie.201803868 |issn=1521-3773}}</ref><ref name="bijelic2018">{{Наведено списание|last1=Bijelic|first1=Aleksandar|last2=Aureliano|first2=Manuel|last3=Rompel|first3=Annette|date=2018|title=The antibacterial activity of polyoxometalates: structures, antibiotic effects and future perspectives|journal=Chemical Communications|language=en|volume=54|issue=10|pages=1153–1169|doi=10.1039/C7CC07549A|issn=1359-7345}}</ref> а испитувани се и како средства што го спречуваат таложењето на амилоидните белковини поврзани со Алцхајмеровата болест.<ref name="gao">{{Наведено списание|last1=Gao|first1=Nan|last2=Sun|first2=Hanjun|last3=Dong|first3=Kai|last4=Ren|first4=Jinsong|last5=Duan|first5=Taicheng|last6=Xu|first6=Can|last7=Qu|first7=Xiaogang|date=2014-03-04|title=Transition-metal-substituted polyoxometalate derivatives as functional anti-amyloid agents for Alzheimer's disease|journal=Nature Communications|language=en|volume=5|page=3422|doi=10.1038/ncomms4422|bibcode=2014NatCo...5.3422G|doi-access=free}}</ref> Засега овие примени остануваат во фаза на истражување.<ref name="bijelic2019" /> Во структурната биологија полиоксометалатите се користат како помошни средства при кристализацијата на белковините и при определувањето на нивната структура со рендгенска кристалографија. Таква улога имале и при решавањето на структурата на [[рибозом]]от.<ref name="bijelic2015">{{Наведено списание |last1=Bijelic |first1=Aleksandar |last2=Rompel |first2=Annette |title=The use of polyoxometalates in protein crystallography – An attempt to widen a well-known bottleneck |journal=Coordination Chemistry Reviews |date=2015 |volume=299 |pages=22–38 |doi=10.1016/j.ccr.2015.03.018 |language=en}}</ref> === Аналитичка хемија === Настанувањето на жолтиот фосфомолибдат и неговата редукција до молибденско сино одамна се користат за докажување и за квантитативно определување на фосфатот и на силикатот.<ref name="ge" /><ref name="gouzerh" /> == Поврзано == * [[Фосфоволфрамова киселина]] * [[Преодни метали]] * [[Катализа]] * [[Нанотехнологија]] * [[Улрих Корц]] == Наводи == {{наводи|30em}} == Литература == * {{Наведена книга |last=Pope |first=M. T. |title=Heteropoly and Isopoly Oxometalates |publisher=Springer Verlag |location=New York |date=1983|isbn=978-3-662-12006-4}} * {{Наведено списание |last1=Pope |first1=M. T. |last2=Müller |first2=A. |date=1991 |title=Polyoxometalate Chemistry: An Old Field with New Dimensions in Several Disciplines |journal=Angew. Chem. Int. Ed. Engl. |volume=30 |pages=34–48 |doi= 10.1002/anie.199100341}} * {{Наведено списание |date=1998 |title=Special Volume on Polyoxometalates |journal=Chem. Rev. |volume=98 |issue= 1|pages=1–2 |doi= 10.1021/cr960395y|last1= Hill|first1= C. L.|doi-access=free }} * {{Наведено списание |last1=Long |first1=D. L. |last2=Burkholder |first2=E. |last3=Cronin |first3=L. |date=2007 |title=Polyoxometalate Clusters, Nanostructures and Materials: From Self-Assembly to Designer Materials and Devices |journal=Chem. Soc. Rev. |volume=36 |issue= 1|pages=105–121 |doi=10.1039/b502666k}} * {{Наведено списание |editor1-last=Cronin |editor1-first=L. |editor2-last=Müller |editor2-first=A. |date=2012 |title=Special Issue on Polyoxometalates |journal=Chem. Soc. Rev. |volume=2012 |issue= 22|pages=7325–7648 |doi=10.1039/C2CS90087D|last1=Cronin |first1=L. |last2=Müller |first2=A. }} * {{Наведено списание |last1=Long |first1=De‐Liang |last2=Tsunashima |first2=Ryo |last3=Cronin |first3=Leroy |title=Polyoxometalates: Building Blocks for Functional Nanoscale Systems |journal=Angewandte Chemie International Edition |date=2010 |volume=49 |issue=10 |pages=1736–1758 |doi=10.1002/anie.200902483 |language=en}} [[Категорија:Оксианјони]] [[Категорија:Катализатори]] [[Категорија:Неорганска хемија]] ro2be7ir0lskojtib1r55zwsssx3ak1 1 190450 5640916 5640764 2026-10-05T19:27:13Z Bjankuloski06 332 /* Големо проширување на статијата – молба за проверка */ Одговор 5640916 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} == Големо проширување на статијата – молба за проверка == Почитуван [[Корисник:Bjankuloski06|Bjankuloski06]], Ја проширив статијата „Полиоксометалат“ (ревизија 5640762): од околу 13 kB на околу 77 kB, со 78 извори и 27 слики од Заедничката ризница. Додадов поглавја за основните поими, историјата, настанувањето, главните структурни типови (Линдквист, Кегин, Велс–Досон, Андерсон–Еванс и др.), џиновските структури, новите полиоксометалати (технециум, рениум, благородни метали), својствата и примената. Некои делови се преведени од англиската статија [[:en:Polyoxometalate]], а авторството е наведено во описот на уредувањето. Бидејќи уредувањето е големо, чека на проверка. Ако имате време, ве молам да го прегледате и, доколку е во ред, да го одобрите. Секоја забелешка за терминологијата или јазикот е добредојдена, а ако нешто не е добро, слободно го исправете или ми пишете овде. Благодарам однапред. [[User:Crazybang|Crazybang]] <small>([[User talk:Crazybang|разговор]])</small> 12:18, 5 октомври 2026 (CEST) :{{Штиклирање}} Одобрено. Благодариме за придонесот! [[Корисник:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]] <small>([[Разговор со корисник:Bjankuloski06|разговор]])</small> 21:27, 5 октомври 2026 (CEST) 81e2iyef79iuliwkhfo6nmhh3mq65ja 0 727299 5640977 5434849 2026-10-05T21:51:49Z Carshalton 30527 5640977 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = {{знамеикона|Сенегал}} Кума Бабакар | image = [[Податотека:Babacar khouma (2).JPG|200px]] | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1993|3|17}} | cityofbirth = {{роден во|Тиес|}} | countryofbirth = [[Сенегал]] | height = {{height|m=1.91}} | position = [[Напад (фудбал)|напаѓач]] | currentclub = {{Fb team Copenhagen}} | clubnumber = 11 | youthyears1 = | youthclubs1 = [[УС Раил|Раил]] | youthyears2 = | youthclubs2 = {{Fb team Pescara}} | youthyears3 = | youthclubs3 = {{Fb team Fiorentina}} | years1 = 2009-2018 | caps1 = 43 | goals1 = 9 | clubs1 = {{Fb team Fiorentina}} | years2 = 2012 | caps2 = 8 | goals2 = 0 | clubs2 = →{{Fb team Racing Santander}} | years3 = 2012-2013 | caps3 = 16 | goals3 = 0 | clubs3 = →{{Fb team Padova}} | years4 = 2013-2014 | caps4 = 39 | goals4 = 20 | clubs4 = →{{Fb team Modena}} | years5 = 2018-2022 | caps5 = 42 | goals5 = 9 | clubs5 = {{Fb team Sassuolo}} | years6 = 2019-2020 | caps6 = 25 | goals6 = 3 | clubs6 = →{{Fb team Lecce}} | years7 = 2020-2022 | caps7 = 41 | goals7 = 11 | clubs7 = →{{Fb team Alanyaspor}} | years8 = 2022- | caps8 = 17 | goals8 = 3 | clubs8 = {{Fb team Copenhagen}} }} '''Кума Ел Хаџи Бабакар''' ({{langx|fr|Khouma Babacar}}) — сенегалски фудбалер, [[Напад (фудбал)|напаѓач]] на [[УС Сасуоло Калчо|Сасуоло]], на заем од [[ФК Фјорентина|Фјорентина]].<ref>[http://www.gazzetta.it/speciali/risultati_classifiche/2010/calcio/seriea/giocatori/giocatore_el_babacar_khouma_272709887.shtml Profile at La Gazzetta dello Sport] {{it}}</ref> ==Клупска кариера== === Почетоци === Бабакар ја започнал својата кариера во младинската екипа на [[УС Раил]] во својот роден град. Во летото [[2007]], дошол во [[Италија]] на проби во екипата на [[Делфино Пескара 1936|Пескара]]. По успешно завршените проби тој потпиша договор со клубот и кариерата ја продолжи во младинскиот тим на Пескара, во [[Серија Б]]. === Фјорентина === По само една година помината во [[Делфино Пескара 1936|Пескара]] во јули [[2008]], Бабакар се преселил во [[ФК Фјорентина|Фјорентина]]. Во текот на сезоната 2009-2010 тој бил префрлен во првиот тим кој тогаш бил под водство на [[Чезаре Прандели]]. На 14 јануари [[2010]], го направил своето деби за првиот тим на Фјорентина на возраст од само 16 години, играјќи како стартер против [[ФК Кјево Верона|Кјево]] во натпревар од осминафиналето на [[Фудбалски куп на Италија|Купот на Италија]]; во 75-тата минута Бабакар го постигнал својот прв сениорски погодок во кариерата за да израмни на моментални 2-2, а на крајот ''виолетовите'' победиле со 3-2. На 27 февруари дебитирал во [[Серија А]], влегувајќи како замена во второто полувреме од натпреварот [[СС Лацио|Лацио]]-Фјорентина (1-1). Својот прв гол во [[Серија А]] го постигнал против екипата на [[ФК Џенова|Џенова]] на 20 март истата година, последниот на натпреварот во победата со 3-0. Пред почетокот на сезоната 2010-2011 тој потпишал нов 5 годишен договор со [[Фјорентина]]. Во јануари 2018, Бабакар заминал во [[УС Сасуоло Калчо|Сасуоло]] на заем до 30 јуни 2018, додека [[Диего Фалчинели]] како дел од трансферот заминал на заем во спротивната насока. == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бабакар, Кума}} [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Сенегалски фудбалери]] [[Категорија:Сенегалци]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фјорентина]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Расинг Сантандер]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Модена]] [[Категорија:Фудбалери на Сасуоло Калчо]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Лече]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Копенхаген]] [[Категорија:Родени во 1993 година]] a6o5tqafj4l05ioywgtywcio6cmevm9 5640978 5640977 2026-10-05T21:51:56Z Carshalton 30527 отстранета [[Категорија:Сенегалци]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5640978 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = {{знамеикона|Сенегал}} Кума Бабакар | image = [[Податотека:Babacar khouma (2).JPG|200px]] | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1993|3|17}} | cityofbirth = {{роден во|Тиес|}} | countryofbirth = [[Сенегал]] | height = {{height|m=1.91}} | position = [[Напад (фудбал)|напаѓач]] | currentclub = {{Fb team Copenhagen}} | clubnumber = 11 | youthyears1 = | youthclubs1 = [[УС Раил|Раил]] | youthyears2 = | youthclubs2 = {{Fb team Pescara}} | youthyears3 = | youthclubs3 = {{Fb team Fiorentina}} | years1 = 2009-2018 | caps1 = 43 | goals1 = 9 | clubs1 = {{Fb team Fiorentina}} | years2 = 2012 | caps2 = 8 | goals2 = 0 | clubs2 = →{{Fb team Racing Santander}} | years3 = 2012-2013 | caps3 = 16 | goals3 = 0 | clubs3 = →{{Fb team Padova}} | years4 = 2013-2014 | caps4 = 39 | goals4 = 20 | clubs4 = →{{Fb team Modena}} | years5 = 2018-2022 | caps5 = 42 | goals5 = 9 | clubs5 = {{Fb team Sassuolo}} | years6 = 2019-2020 | caps6 = 25 | goals6 = 3 | clubs6 = →{{Fb team Lecce}} | years7 = 2020-2022 | caps7 = 41 | goals7 = 11 | clubs7 = →{{Fb team Alanyaspor}} | years8 = 2022- | caps8 = 17 | goals8 = 3 | clubs8 = {{Fb team Copenhagen}} }} '''Кума Ел Хаџи Бабакар''' ({{langx|fr|Khouma Babacar}}) — сенегалски фудбалер, [[Напад (фудбал)|напаѓач]] на [[УС Сасуоло Калчо|Сасуоло]], на заем од [[ФК Фјорентина|Фјорентина]].<ref>[http://www.gazzetta.it/speciali/risultati_classifiche/2010/calcio/seriea/giocatori/giocatore_el_babacar_khouma_272709887.shtml Profile at La Gazzetta dello Sport] {{it}}</ref> ==Клупска кариера== === Почетоци === Бабакар ја започнал својата кариера во младинската екипа на [[УС Раил]] во својот роден град. Во летото [[2007]], дошол во [[Италија]] на проби во екипата на [[Делфино Пескара 1936|Пескара]]. По успешно завршените проби тој потпиша договор со клубот и кариерата ја продолжи во младинскиот тим на Пескара, во [[Серија Б]]. === Фјорентина === По само една година помината во [[Делфино Пескара 1936|Пескара]] во јули [[2008]], Бабакар се преселил во [[ФК Фјорентина|Фјорентина]]. Во текот на сезоната 2009-2010 тој бил префрлен во првиот тим кој тогаш бил под водство на [[Чезаре Прандели]]. На 14 јануари [[2010]], го направил своето деби за првиот тим на Фјорентина на возраст од само 16 години, играјќи како стартер против [[ФК Кјево Верона|Кјево]] во натпревар од осминафиналето на [[Фудбалски куп на Италија|Купот на Италија]]; во 75-тата минута Бабакар го постигнал својот прв сениорски погодок во кариерата за да израмни на моментални 2-2, а на крајот ''виолетовите'' победиле со 3-2. На 27 февруари дебитирал во [[Серија А]], влегувајќи како замена во второто полувреме од натпреварот [[СС Лацио|Лацио]]-Фјорентина (1-1). Својот прв гол во [[Серија А]] го постигнал против екипата на [[ФК Џенова|Џенова]] на 20 март истата година, последниот на натпреварот во победата со 3-0. Пред почетокот на сезоната 2010-2011 тој потпишал нов 5 годишен договор со [[Фјорентина]]. Во јануари 2018, Бабакар заминал во [[УС Сасуоло Калчо|Сасуоло]] на заем до 30 јуни 2018, додека [[Диего Фалчинели]] како дел од трансферот заминал на заем во спротивната насока. == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бабакар, Кума}} [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Сенегалски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фјорентина]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Расинг Сантандер]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Модена]] [[Категорија:Фудбалери на Сасуоло Калчо]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Лече]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Копенхаген]] [[Категорија:Родени во 1993 година]] dewgl13tvwwhemzswpgv59dc46why8j 14 733614 5641203 3082272 2026-10-06T09:29:05Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Случајност]]; додадена [[Категорија:Статистичка случајност]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5641203 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{Ризница-врска|Chaos}} [[Категорија:Апстракција]] [[Категорија:Структура]] [[Категорија:Статистичка случајност]] 0au73b56qnjp2cdzarynhwjqcte5rfu 0 782819 5640927 5440775 2026-10-05T19:38:23Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Културни споменици во Хамбург]] → [[Категорија:Споменици на културата во Хамбург]] 5640927 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Зграда | name = Градски дом на Хамбург | native_name= ''{{јаз|de|Hamburger Rathaus}}'' | former_names = | image = HH Rathaus pano1.jpg | caption = Градско собрание на Хамбург |map_type= Germany Hamburg |latitude=53.5502 |longitude=9.9922 |map_caption=Покажано во рамките на Хамбург | building_type = Градско собрание | architectural_style = [[неоренесанса]], [[историзам]] | structural_system = | cost = 11 милиони германски златни марки | location = [[Хамбург]], [[Германија]] | address = Ратхаусмаркт 1<br/>20095 Хамбург<br/>Германија | client = Влада на Хамбург | owner = [[Политика на Хамбург|Влада на Хамбург]] | current_tenants = | landlord = | coordinates = | start_date = 1886 | completion_date = | inauguration_date = 1897 | demolition_date = | destruction_date = | height = 112&nbsp;метри | diameter = | other_dimensions = | floor_count = | floor_area = 17.000&nbsp;м² | main_contractor = | architect = Главен архитект: [[Мартин Хале]] | structural_engineer = | services_engineer = | civil_engineer = | other_designers = | quantity_surveyor = | awards = | references = }} [[Податотека:Rathausturm Hamburg.jpg|thumb|Кула]] '''Градскиот дом на Хамбург''' ({{langx|de|Hamburger Rathaus}}) е [[градски дом]] („[[ратхаус]]“) на [[Хамбург]], [[Германија]], е седиште на [[Политика на Хамбург|владата на Хамбург]], кој се наоѓа во квартот ''Altstadt'' во центарот на градот, близу езерото [[Биненалстер]] и [[Главна железничка станица Хамбург|главната железничка станица]]. Изграден од 1886 1897, градското собрание сè уште ги извршува првичните владини функции, со канцеларијата на Првиот градоначалник на Хамбург и салите за состаноци на [[Парламент на Хамбург|парламентот на Хамбург]] и [[Сенат на Хамбург|сенатот (градската извршна власт)]]. == Историја == [[Податотека:Sitzung der Bürgerschaft 1897.jpg|thumb|left|Подот на парламентот во 1897.]] Откако старото градско собрание било уништен во големиот пожар од 1842, требале скоро 44 години да се изгради ново. Сегашната зграда била проектирана од група на седум архитектура, предводена од [[Мартин Халер]]. Изградбата започнала во 1886 и новото градско собрание била отворена во 1897. Нејзината изградба чинела 11 милиони [[Германска златна марка|германски златни марки]], околу 80 милиони евра.<ref name=rathaus>{{Citation |title=Kleiner Rathausführer |year=2006 |location=Хамбург |publisher=Покраинско Канцеларство }} {{de}}</ref> На 26 октомври 1897, на официјалната церемонија на отворањето Првиот градоначалник д-р [[Јоханес Георг Андреас Ферсман|Јоханес Ферсман]] го добил клучот на градското собрание.<ref>Demizlaff, p. 35</ref> Градското собрание било во центарот на вниманието на многу историски моменти за Хамбург. На 3 мај 1945, нацистичкиот командант генерал Волц го предал Хамбург на британската армија. Шефовите на државите кои го посетиле Хамбург и неговото градско собрание, меѓу другите се императорот [[Хајле Селасие]], [[Шах (титула)|шахот]] [[Мохамед Реза Пахлеви]] во 1955 и во 1965 кралицата [[Елизабета II]]. Емоционално одржаната служба во спомен на сеќавање на жртвите од [[Поплава од Северно Море во 1962|поплавата од Северно Море]]. Среќните моменти беа прославите на [[Список на германски фудбалски шампиони|германскиот фудбалски првак]] ''[[ФК Хамбургер]]''.<ref>Domizlaff, p. 36</ref> Во 1971, случајно била откриена соба во кулата, во текот на пребарување за изгубен документ, позади кабинетот за пополнување. Па така, постои веројатност дека има повеќе соби отколку моменталните 647 соби.<ref>Domzilaff, p. 28</ref> == Архитектура == Надворешниот архитектонски стил е [[Неоренесанса|неоренесансен]], кој внатре е напуштен од неколку историски елементи.<ref name=kay>{{Citation |last=Кај |first=Каролин Хелен |year=2002 |title=Уметноста и германската буржоазија: Алфред Лихтварк и модерното сликарство во Хамбург, 1886-1914. |place=Торонто |publisher= Универзитет Торонто |page= 68 |isbn=9780802009227 }}</ref> Таа е една од ретките целосно зачувани згради од [[историзам|историзмот]] во Хамбург.<ref name=musedi>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.langenachtdermuseen-hamburg.de/die+museen/hamburger+rathaus.htm/ |title=Lange Nacht der Museen Hamburger Rathaus |publisher=Der Museumsdienst Hamburg |language=de |accessdate=2009-08-29 |archive-date=2009-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090908053559/http://www.langenachtdermuseen-hamburg.de/die+museen/hamburger+rathaus.htm |url-status=dead }}</ref> Изградена во период на богатство и развој, во кој [[Кралство Прусија|Кралството Прусија]] и неговата конфедерација ја поразиле [[Франција]] во [[Француско-пруска војна|Француско-пруската војна]] и кога [[Германско Царство|Германското Царство]] било создадено, изгледот на новиот Градски дом во Хамбург требало да го изрази ова богатство и исто така независноста на покраината Хамбург и републиканската традиција на Хамбург.<ref name=kay/> Градското собрание има вкупна површина од 17.000 м², не вклучувајќи го ресторанот ''Ratsweinkeller'' („Вински подрум на собранието“)со 2.900 м². Кулата е висока 112 метри со 436 скалила. Градското собрание на Хамбург има 647 соби, шест соби повеќе отколку [[Бакингемска палата|Бакингемската палата]], на површина од 5.400 м².<ref name=Domizlaff>{{Citation |last=Домицлаф |first=Сванте |title=Das Hamburger Rathaus |year=2002 |location=Хамбург |publisher=Edition Maritim |edition=2ро |isbn=9783892254652 }} {{de}}</ref><ref>{{Citation |last=Кук |first=Вилијам |title=Овде, таму и секаде |url=http://www.guardian.co.uk/travel/2002/apr/27/germany.hamburg.culturaltrips/print |date=2002-04-27 |publisher=[[The Guardian]] |journal=Патување |page=6 |accessdate=2008-09-01 }}</ref> На балконот е поставен [[мозаик]] на патрон божицата на Хамбург [[Хамонија]], натпис на градското [[мото]] на латински јазик „''Libertatem quam peperere maiores digne studeat servare posteritas''“<ref>Опис на сликата</ref> (Можеби потомството се стреми да ја зачува слободата, освоена од нашите претходници) и градскиот [[грб]]. Дворот е украсен со фонтаната на [[Хигија]]. Хигија како божица на здравјето во старогрчката митологија и нејзините околни фигури ја претставуваат силата и чистината на водата. Била изградена во сеќавање на епидемијата од [[колера]] во 1892, формалната техничка цел била ладење на воздухот на градското собрание.<ref name=rathaus/> == Функции == Лобито е јавна површина користена за концерти и изложби. Отворена е за јавноста. Салата на императорот на првиот кат е втора најголема сала за претставување, именувана по [[Вилхелм II (Германија)|Вилхелм II]] и функциите како соба за официјални приеми. Салата на градоначалникот била планирана како мала сала за состаноци. Во собата од 2008 е поставена Златна книга, каде се потпишуваат многу личности, како поранешниот германски претседател [[Паул фон Хинденбург]] и [[Тенцин Ѓацо|далај-ламата]].<ref name=Domizlaff/><ref>{{Citation |title=Далај-ламата ја почнува посетата на Германија со критика кон Кина |publisher=dalailama.com |date=2007-07-19 |url=http://www.dalailama.com/news.146.htm |accessdate=2008-08-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080618212024/http://www.dalailama.com/news.146.htm |archivedate=2008-06-18 |url-status=live }}</ref> Во левото крило е галеријата на [[Парламент на Хамбург|парламентот на Хамбург]]. 121 претставник се сретнуваат во собата, која била обновена во време на [[Нацистичка Германија]]. Само три области на таванот ја покажуваат неговата првична декорација.<ref name=rathaus/> <gallery perRow="3"> Податотека:Hamburger Rathaus von St-Petri.jpg|Поглед од куполата на црквата [[Црква Свети Петар (Хамбург)|Свети Петар]] на градското собрание, во позадина е црквата [[Црква Свети Михаил (Хамбург)|Свети Михаил „Мишел“]]. Податотека:Hamburg.Rathausportal.wmt.jpg|Влезот. Податотека:Hhrathausotto1.jpg|Детал на балконот <br/>([[Ото I, свет римски император|Ото I]]) Податотека:Hamburger Wahlspruch (Rathausinschrift).jpg|Латинското мото. Податотека:Hamburg-Rathaus-Eingangshalle.jpg|Лобито. Податотека:Plenarsaal Hamburgische Bürgerschaft IMG 6403 6404 6405 edit.jpg|Галеријата на парламентот. ([http://rathaus-3d.hamburg.de/#pano=57 360°]) Податотека:Rathaus Hamburg crest wood carving.JPG|Типична дрвена резба Податотека:Hamburg coat of arms felt impression.JPG|Раскошни ѕидни плочки. Податотека:Hamburg Rathaus courtyard fountain.JPG|Дворот ([http://rathaus-3d.hamburg.de/#pano=170 360]) </gallery> Градскиот дом учествува во [[Ноќ на музеите|Ноќта на музеите]]. Иако самиот не е музеј, таму има многу историски важни детали. Во текот на ''Ноќ на музеите во Хамбург'' мотото е „ноќ во центарот на власта“.<ref name=musedi/> == Соседство == Градското собрание се наоѓа во центарот на Хамбург. Пред него е плоштадот, [[Rathausmarkt]], користен за настани и фестивали. Позади градското собрание е [[Хамбуршка берза|Хамбуршката берза]]. Главната шопинг-улица [[Менкебергштрасе|Mönckebergstraße]] го поврзува градското собрание со [[Главна железничка станица Хамбург|главната железничка станица]]. [[Биненалстер]] со [[Железничка станица Јунгфернштиг|железничката станица Јунгфернштиг]] и кејот за бродови на Алстер е директно северно од Градскиот дом. Соседна архитектонска знаменитости е [[Црква Свети Петар (Хамбург)|црквата Свети Петар]]. == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{ризница|Hamburger Rathaus|Градски дом на Хамбург}} * [http://www.hamburgische-buergerschaft.de/cms_en.php?templ=bes_sta.tpl&sub1=223&cont=333 Hamburgische Bürgerschaft - Добредојдовте во градското собрание на Хамбург] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110719034919/http://www.hamburgische-buergerschaft.de/cms_en.php?templ=bes_sta.tpl&sub1=223&cont=333 |date=2011-07-19 }}, службената страница на Парламентот на Хамбург ''(Hamburgische Bürgerschaft)'' * [http://english.hamburg.de/attractions-hamburg/293996/city-hall-hamburg-attraction-english.html Градско собрание] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160304055341/http://english.hamburg.de/attractions-hamburg/293996/city-hall-hamburg-attraction-english.html |date=2016-03-04 }} * [http://www.hamburg.de/virtueller-rundgang/2123208/hamburger-rathaus.html Виртуелна турнеја по градското собрание] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110304013635/http://www.hamburg.de/virtueller-rundgang/2123208/hamburger-rathaus.html |date=2011-03-04 }} [http://rathaus-3d.hamburg.de директно] {{Хамбург}} [[Категорија:Згради и градби во Хамбург]] [[Категорија:Градски домови во Германија|Хамбург]] [[Категорија:Споменици на културата во Хамбург]] [[Категорија:Знаменитости во Хамбург]] [[Категорија:Архитектура од 19 век]] 649ngew4g664rjyf73l5yldy08zx5kl 14 782825 5640925 3731859 2026-10-05T19:38:21Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Категорија:Културни споменици во Хамбург]] на [[Категорија:Споменици на културата во Хамбург]] без да остави пренасочување: (преку [[ВП:КМ|КМ]]) 3731859 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Културни споменици во Германија|Хамбург]] [[Категорија:Хамбург]] [[Категорија:Знаменитости во Хамбург]] h1l9dmamu8bwnx1k0k5xdmo6iq1vejz 5640931 5640925 2026-10-05T19:38:41Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Културни споменици во Германија]] → [[Категорија:Споменици на културата во Германија]] 5640931 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Споменици на културата во Германија|Хамбург]] [[Категорија:Хамбург]] [[Категорија:Знаменитости во Хамбург]] hsw1m9vfttswlrclubhf2s4nb4pnkcr 15 782826 5640926 2169262 2026-10-05T19:38:21Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Разговор за категорија:Културни споменици во Хамбург]] на [[Разговор за категорија:Споменици на културата во Хамбург]] без да остави пренасочување: (преку [[ВП:КМ|КМ]]) 2169262 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 14 782827 5640929 4173293 2026-10-05T19:38:39Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Категорија:Културни споменици во Германија]] на [[Категорија:Споменици на културата во Германија]] без да остави пренасочување: (преку [[ВП:КМ|КМ]]) 4173293 wikitext text/x-wiki {{Ризница-врска|Cultural heritage monuments in Germany}} [[Категорија:Знаменитости во Германија]] tnhqta30sdmyuripp8nquomo6jk68gk 15 782828 5640930 2169267 2026-10-05T19:38:40Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Разговор за категорија:Културни споменици во Германија]] на [[Разговор за категорија:Споменици на културата во Германија]] без да остави пренасочување: (преку [[ВП:КМ|КМ]]) 2169267 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 0 967232 5640778 5631735 2026-10-05T12:16:25Z NadyBarbieGirl 63459 5640778 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=мај 2026}}[[Податотека:Sofi Marinova after winning Bulgarian National Final.jpg|мини|Софи Маринова во 2012 година.]] '''Софи Маринова''' ({{родена на|5|декември|1975}} во [[Софија]]) — поп-фолк пејачка од [[Роми|ромска]] [[народност]]. == Животопис == Била избрана за [[Бугарија на Евровизија|претставник на Бугарија]] на изборот на песна на [[Евровизија 2012|Евровизија за 2012]] со песната „''Love Unlimited''“ (во превод Неограничена љубов), но не успеала да се пласира во финалето. Софи била првата поп-фолкерка која била избрана да ја претставува Бугарија на Евровизија. == Дискографија == {{Infobox Artist Discography |Artist = [[Софи Маринова]] |Image = |Image size = 250px |Caption = |Studio = 11 |Option = |Option name = Компилации |Option link = Компилации |Option color = |Music videos = 110 |Singles = |1Option = 1 |1Option name = Видео албуми |1Option link = ДВД-а |1Option color = |Референци = yes |Ref link = Наводи }} === Албуми === * Единствен мой (1998) * Моят сън (1999) * Студен пламък (2000) * Нежна е нощта (2001) *Осъдена любов(2002) *5 октави любов(2004) *Обичам(2005) *Остани(2006) *Време спри(2008) *VIP-ът (2009) *Софи Маринова 2013 (2013) === Видеографија === {| class="wikitable" |- ! Спот!! Година !! Режисер |- | ''Софи'' || 1996 || |- | ''Годежаря'' || 1996 || |- | ''Авересте гилян'' || 1996 || |- | ''Девла'' || 1996 || |- | ''Стари рани'' || 1997 || Магјердич Халваджијан |- | ''Плачещо сърце'' || 1997 || Магјердич Халваджијан |- | ''Ти пак си тук'' || 1998 || |- | ''Единствен мой'' || 1998 || |- | ''Аз съм песен'' || 1998 || |- | ''Не ме търси'' || 1998 || |- | ''Къде си ти'' || 1998 || |- | ''Обич'' || 1998 || |- | ''Живота си живей'' || 1998 || |- | ''Без теб'' || 1998 || |- | ''Обида и любов'' || 1998 || |- | ''Аз и вятъра'' || 1999 || Магјердич Халваджијан |- | ''Моят сън'' || 1999 || Магјердич Халваджијан |- | ''Най-щастлива'' || 2000 || Стилијан Иванов |- | ''Спри да тичаш'' || 2000 || Стилијан Иванов |- | ''Студен пламък'' || 2000 || |- | ''Светица и грешница'' || 2001 || |- | ''В друг свят живея'' || 2001 || Зорница Кјерджилова/Дима Делчева |- | ''Път към рая'' || 2001 || |- | ''Нежна е нощта'' || 2002 || Зорница Кјерджилова/Дима Делчева |- | ''Жените знаят защо'' || 2002 || |- | ''Заклинание'' || 2002 || |- | ''Осъдена любов'' || 2002 || |- | ''Един живот не стига'' || 2003 || |- | ''Немил-недраг'' || 2003 || |- | ''Таен знак'' || 2004 || Fresh studio |- | ''Любов моя'' || 2004 || Николај Нанков,Color studio |- | ''Единствени'' || 2005 || Магјердич Халваджијан |- | ''Ах, леле'' || 2005 || |- | ''Стига номера'' || 2005 || |- | ''Обичам'' || 2005 || |- | ''Ти разби сърцето ми'' || 2006 || |- | ''Бурята в сърцето ми'' || 2006 || Николај Нанков |- | ''Остани'' || 2006 || Николај Нанков |- | ''Точно ти'' || 2006 || Николај Нанков |- | ''Мой си дяволе'' || 2006 || Николај Нанков |- | ''Дива любов'' || 2007 || Николај Нанков |- | ''Онзи фатален ден'' || 2008 || Николај Нанков |- | ''Време спри'' || 2008 || Николај Нанков |- | ''Толкова силно'' || 2008 || Николај Нанков |- | ''Чужди устни'' || 2008 || Николај Нанков |- | ''Любовни думи'' || 2009 || Тенчо Јанчев |- | ''Бате шефе'' || 2009 || Тенчо Јанчев |- | ''Боледувам'' || 2009 || Тенчо Јанчев |- | ''Любов ли бе'' || 2010 || Тенчо Јанчев |- | ''Зараза'' || 2010 || Тенчо Јанчев |- | ''Amalipe'' || 2010 || Тео Симеонов |- | ''Струната на любовта'' || 2011 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Режи го на две'' || 2012 || Николај Нанков |- | ''Love unlimited'' || 2012 || Николај Нанков |- | ''Отнесени от вихъра'' || 2012 || Мартин Маккариев |- | ''Едерлези/Чай шукарие'' || 2012 || |- | ''Искам да обичам'' || 2012 || Николај Нанков |- | ''Промяна в плана'' || 2013 || Николај Нанков |- | ''Bye, bye'' || 2014 || Јордан Петков |- | ''Любов'' || 2014 || Николај Скерлев |- | ''По тебе полудях'' || 2014 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Най-голямата любов'' || 2015 || Николај Скерлев |- | ''Като дете'' || 2015 || Николај Нанков |- | ''Черен етикет'' || 2015 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Гуш, гуш'' || 2016 || Георги Марков |- | ''Сладка ни е любовта'' || 2016 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Парола любов'' || 2017 || N-team |- | ''Не лъжи жена'' || 2017 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''300 каприза'' || 2017 || Ерик |- | ''Татуирах твойто име'' || 2017 || |- | ''Няма право на любов'' || 2017 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Мили, мили'' || 2018 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Един за друг'' || 2019 || |- | ''Дива магия'' || 2019 || |- | ''Остани'' || 2019 || Добромир Николов |- | ''Един живот'' || 2020 || Христо Порјазов |- | ''Проблем'' || 2020 || Николај Скерлев |- | ''Кифла Фафла'' || 2020 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Маските свалете'' || 2021 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Изгубена'' || 2021 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Слънцето ще изгори'' || 2021 || Стефан Маринов |- | ''Злато мое'' || 2021 || Николај Скерлев |- | ''Ако можеше'' || 2021 || Рајко Рајков |- | ''Гърмиш'' || 2022 || Николај Скерлев |- | ''Ревнувам те'' || 2022 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Mangava tut'' || 2022 || Виктор Антонов – Rikk |- | ''Стари рани (нова верзија)'' || 2023 || Георги Марков |- | ''Ергенът'' || 2023 || Николај Скерлев |- | ''Номер едно'' || 2023 || Виктор Антонов – Rikk |- | ''Мистър идеален'' || 2023 || Едуард Иванов |- | ''ДНК'' || 2023 || Иван Димитров – Torex |- | '' Песен за народа'' || 2023 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Две Лъжи'' || 2023 || Николај Скерлев |- | ''Цак цак'' || 2024 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Пак оставам'' || 2024 || Николај Скерлев |- | ''Константине'' || 2024 || Иван Димитров – Torex |- | ''Целуни ме'' || 2024 || Иван Димитров – Torex |- | ''Като кмет'' || 2024 || Иван Димитров – Torex |- | ''В очите ми'' || 2025 || Иван Димитров – Torex |- | ''Любов'' || 2025 || Иван Димитров – Torex |- | ''100 на 100'' || 2025 || Добромир Николов |- | ''Капучина'' || 2025 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Фабрика за рани'' || 2025 ||Радина Миленчева |- | ''Коледа'' || 2025 || Људмил Иларионов-Љуси |- | ''Маслинови очи'' || 2025 || Иван Димитров – Torex |- | ''Машала'' || 2026|| Људмил Иларионов-Љуси |- | ''Живот'' || 2026 || Људмил Иларионов-Љуси |- | '' Ако си тръгнеш''|| 2026 ||Виктор Антонов |- | ''Остави ме'' || 2026 || Добромир Николов |- | ''TBA'' || 2026 || Добромир Николов |} {{никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Маринова, Софи}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Бугарски поп-фолк пејачи]] [[Категорија:Бугарски Роми]] [[Категорија:Учесници на Евровизија]] 2g36wcqoow67iuiljbhjgq32e9z4dnn 10 971427 5641027 5639876 2026-10-05T22:08:36Z Carshalton 30527 5641027 wikitext text/x-wiki {{navbox |name={{{name<noinclude>|{{PAGENAME}}</noinclude>}}} |bodystyle= text-align: center; clear: both; |titlestyle=background: {{{bg|transparent}}}; color:{{{fg|inherit}}}; border: 1px solid {{{bordercolor|#aaa}}}; |listclass=hlist |bodyclass=vcard |titleclass=fn org |image={{знамеикона|{{{country|none}}}|{{{flagvar|}}}|size=45px}} |title= [[{{#switch:{{{gender|}}}|female=Женска}} фудбалска репрезентација на {{{team link|{{{country}}} }}}|<span style="color: {{{fg|inherit}}};">{{{title|Состав на {{{country}}}}}}</span>]]<span style="color: {{{fg|inherit}}};"> на </span> [[{{{comp link|{{{comp}}}}}}|<span style="color: {{{fg}}};">{{{comp}}}</span>]]{{#if:{{{champion|}}}|&nbsp;—{{#if:{{{championfile|}}}&nsbp;[[Податотека:{{{championfile}}}|{{{championsize|8px}}}|link=]]|}}|}}&nbsp;{{{champion}}}|}} |list1= {{#if:{{{list|}}}| {{{list}}} | * <small>1</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p1}}}</span></span> * <small>2</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p2}}}</span></span> * <small>3</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p3}}}</span></span> * <small>4</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p4}}}</span></span> * <small>5</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p5}}}</span></span> * <small>6</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p6}}}</span></span> * <small>7</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p7}}}</span></span> * <small>8</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p8}}}</span></span> * <small>9</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p9}}}</span></span> * <small>10</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p10}}}</span></span><!-- -->{{#if: {{{p11|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>11</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p11}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{p12|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>12</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p12}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{p13|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>13</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p13}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{p14|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>14</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p14}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{p15|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>15</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p15}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{p16|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>16</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p16}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{p17|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>17</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p17}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{p18|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>18</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p18}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{p19|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>19</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p19}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{p20|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>20</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p20}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{p21|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>21</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p21}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{p22|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>22</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p22}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{p23|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>23</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p23}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{p24|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>24</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p24}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{p25|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>25</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p25}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{p26|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>26</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p26}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{p27|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>27</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p27}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{p28|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>28</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p28}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{coach|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <span class="vcard agent"><small class="role">{{Tooltip|С.|Селектор}}:</small>&nbsp;<span class="fn">{{{coach}}}</span></span>}}<!-- -->}} |list3 = {{#if:{{{note|}}} | <small>{{{note|}}}</small> }} }}<noinclude>{{документација}}</noinclude> 1yioxwbhpslw1w0l6msqeosxo5qswny 5641032 5641027 2026-10-05T22:09:52Z Carshalton 30527 5641032 wikitext text/x-wiki {{navbox |name={{{name<noinclude>|{{PAGENAME}}</noinclude>}}} |bodystyle= text-align: center; clear: both; |titlestyle=background: {{{bg|transparent}}}; color:{{{fg|inherit}}}; border: 1px solid {{{bordercolor|#aaa}}}; |listclass=hlist |bodyclass=vcard |titleclass=fn org |image={{знамеикона|{{{country|none}}}|{{{flagvar|}}}|size=45px}} |title= [[{{#switch:{{{gender|}}}|female=Женска}} фудбалска репрезентација на {{{team link|{{{country}}} }}}|<span style="color: {{{fg|inherit}}};">{{{title|Состав на {{{country}}}}}}</span>]]<span style="color: {{{fg|inherit}}};"> на </span> [[{{{comp link|{{{comp}}}}}}|<span style="color: {{{fg}}};">{{{comp}}}</span>]]{{#if:{{{champion|}}}|&nbsp;—{{#if:{{{championfile|}}}|&nbsp;[[Податотека:{{{championfile}}}|{{{championsize|8px}}}|link=]]|}}&nbsp;{{{champion}}}|}} |list1= {{#if:{{{list|}}}| {{{list}}} | * <small>1</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p1}}}</span></span> * <small>2</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p2}}}</span></span> * <small>3</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p3}}}</span></span> * <small>4</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p4}}}</span></span> * <small>5</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p5}}}</span></span> * <small>6</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p6}}}</span></span> * <small>7</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p7}}}</span></span> * <small>8</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p8}}}</span></span> * <small>9</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p9}}}</span></span> * <small>10</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p10}}}</span></span><!-- -->{{#if: {{{p11|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>11</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p11}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{p12|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>12</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p12}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{p13|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>13</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p13}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{p14|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>14</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p14}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{p15|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>15</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p15}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{p16|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>16</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p16}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{p17|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>17</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p17}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{p18|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>18</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p18}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{p19|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>19</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p19}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{p20|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>20</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p20}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{p21|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>21</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p21}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{p22|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>22</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p22}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{p23|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>23</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p23}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{p24|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>24</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p24}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{p25|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>25</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p25}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{p26|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>26</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p26}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{p27|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>27</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p27}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{p28|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>28</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p28}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{coach|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <span class="vcard agent"><small class="role">{{Tooltip|С.|Селектор}}:</small>&nbsp;<span class="fn">{{{coach}}}</span></span>}}<!-- -->}} |list3 = {{#if:{{{note|}}} | <small>{{{note|}}}</small> }} }}<noinclude>{{документација}}</noinclude> czusrurlchj6f7w68r8zqnz73z8q3gg 0 999011 5640950 5276753 2026-10-05T20:33:35Z P.Nedelkovski 47736 поврзница 5640950 wikitext text/x-wiki {{внимание}} {{викификација}} [[Податотека:Les Demoiselles d'Avignon (7925004644).jpg|мини|upright=1.35|десно|[[Пабло Пикасо]], ''[[Госпоѓиците од Авињон]]'' (1907). Ова протокубистичко дело се смета за суштинско влијание врз последователните трендови во модернистичкото сликарство.]] [[Податотека:NYC - Guggenheim Museum.jpg|мини|upright=1.35|[[Френк Лојд Рајт]], [[Музеј Гугенхајм (Њујорк)|Музеј на Соломон Гугенхајм]] завршен во 1959<ref>{{cite web |url=https://www.trendir.com/modernist-architecture/ |title=Modernist architecture: 30 stunning examples |date=2 September 2016 |website=Trendir}}</ref>]] '''Модернизам''' — движење во [[уметност]]а од крајот на [[XIX век|XIX]] и почетокот на [[XX век]]. Сродни изрази се: модерно, модернистот, современо и [[Постмодернизам|постмодерно]]. Во уметноста, модернизмот експлицитно ја отфрла [[идеологија]]та на [[Реализам|реализмот]] и, во нови фомри, користи делата од минатото преку примена на реприза, основање, препишување, рекапитулација, ревизија и пародија. Некои го дефинираат модернизмот како социјален прогресивен тренд на мислата, која ја потврдува моќта на човечките суштества да ја создадат, да ја подобрат и преструктуираат нивната животна средина со помош на практични [[експеримент]]и, научни сознанија или [[технологија]]. Други се фокусираат на модернизмот како [[Естетика|естетска]] интроспекција. ==Почетоци на 19 век== Во првата половина на 19 век за Европа била одбележана со голем број на војни и револуции, кои придонеле за претворање од реалностите на политичката и социјалната фрагментација кои се случувале, и понатамошен тренд кон романтизмот. Во доцниот 18-ти и почетокот на 19 век, романтизмот бил револт против ефектите на индустриската револуција и буржоаските вредности, истовремено нагласувајќи поединечно, субјективно доживување, возвишеност, и превласт на "природата ", како теми за уметност, и револуционални или радикални екстензии на изразување, и поединечната слобода. До средината на векот, сепак, синтеза на идеи на романтизмот со постабилен политички идеи се појавиле, делумно заради реакцијата на неуспешните романтични и демократски револуции од 1848 година. Тоа бил примерот со Реалполитика на Ото фон Бизмарк и од "практични" филозофски идеи на позитивизмот на Огист Конт. Ова стабилизирана синтеза на реалистичката политика и романтичнa естетска идеологија, е нареченa од разни имиња: во Велика Британија е викторијанската ера. Централно место во оваа синтеза беа заеднички претпоставки и институционални структури на компетенција, вклучувајќи ги и верските норми најдени во христијанството, научни норми најдени во класичните физики, како и идејата дека описот на надворешната реалност од објективна гледна точка не беше само можно, но и пожелнa. Културни критичари и историчари ја нарекуваат оваа идеологија, реализам, иако овој термин не е универзален. Во филозофијата, рационалистичките, материјалистичките и позитивистичките движења го основаа приматот на разумот. Против оваа сегашната, сепак, има уште една серија на идеи, од кои некои се директно продолжување на романтични школи на мислата. Меѓу оние кои ги следеа овие идеи биле англиски поети и сликари што го сочинуваат братството Пре-Рафаелит, кој, од околу 1850 година, го спротивставија доминантниот тренд на индустриската викториска Англија, поради нивното "противење на техничка вештина без инспирација" тие биле под влијание на делата на ликовниот критичар Џон Раскин (1819-1900), кој имаше силни чувства за улогата на уметноста во помагањето да ги подобри животите на урбанските работнички класи, во брзото проширување на индустриските градови на Велика Британија. Рационализмот исто така, имаше и други противници. Особено, реакција на филозофот Хегел за дијалектичкиот поглед на цивилизацијата и историјата (1770-1831)) од Фридрих Ниче и Серен Кјеркегор. Заедно, овие различни реакции, предизвикаа утешни идеи на сигурно потекнување од верување во цивилизација, од историја, или чиста причина. Дури и од 1870 па наваму, идејата дека историјата и цивилизацијата се инхерентно прогресивно, и дека напредокот беше секогаш добро, дојде под зголемување на нападот. Композиторот Рихард Вагнер (1813-1883) (Дер Ринг des Нибелунген, 1853-1870) и драмски писател Хенрик Ибзен (1828-1906) се истакнати во своите критики на современата цивилизација и за предупредувањата дека забрзување на "напредок" ќе доведе до создавање на поединци одвоени од социјални вредности и изолирани од своите колеги мажи.Аргументите појавуваат дека вредностите на уметникот и на оние на општеството не биле само различни, но и дека општество беше антитеза на напредокот, и не можеше да се движи напред во нејзината сегашна форма. Во прилог на тоа филозоф Шопенхауер (1788-1860) (Во Светот како волја и идеја, 1819) го доведоа во прашање претходниот оптимизам, и неговите идеи имаа големо влијание врз подоцнешните мислители, вклучувајќи го и Ниче. Две од најзначајните мислители од тој период e биологoт Чарлс Дарвин (1809-1882), автор на потекло на видовите со помош на природна селекција (1859), и политичкиот научник Карл Маркс (1818-1883), автор на Капиталот (1867 ). Дарвиновата теорија на еволуција со природна селекција, поткопа верска сигурност и идејата за човековите уникатности. Конкретно, идејата дека човековите суштества се протерани од истите импулси како "пониски животни" се покажаа како тешко да се помират со идејата на доделување духовност. Карл Маркс тврдеше дека имало основни контрадикции во рамките на капиталистичкиот систем, и дека работниците воопшто не беа слободни. Двете мислители беа големи влијанија врз развојот на модернизмот. Ова не е да се каже дека сите модернисти, или модернистички движења отфрлија некоја религија, или сите аспекти на просветителството мисло, или поточно речено дека модернизмот испитуваше аксиоми на претходните години. Историчари и писатели во различни дисциплини, сугерираат различни датуми како појдовни точки за модернизмот. Вилијам Евердел, на пример, тврди дека модернизмот започна во 1870-тите, со математичарот Ричард Дедекинд(1831-1916) (Дедекинд рез) и (1844-1906) Лудвиг Болцман на статистички термодинамики. Од друга страна Климент Гринберг го нарече Имануел Кант (1724 -1804) како "првиот вистински модернист", иако тој, исто така, напишал: "Што може безбедно да се нарекува модернизам се појавува во средината на минатиот век и прилично на локално ниво, во Франција, со Бодлер во литературата и Мане во сликарството, а можеби и со Флобер, исто така, во проза фикција. (тоа беше време подоцна, а не толку на локално ниво, дека модернизмот се појави во музиката и архитектура). " На почетокот на 20 век се одбележа првиот пат кога движењето во уметноста беше опишан како "авангарда"-термин претходно користен во воени и политички контексти, кој остана да се опишат движења кои се идентификуваат себеси како обид за соборување некои аспект на традиција или на статус кво. Надреализмот се здоби со слава меѓу јавноста што стана повеќе екстремна форма на модернизмот, или "авангарда на модернизам". Исто така, во уметноста и писма, две идеи со потекло од Франција кои имаа посебно влијание. Првиот беше импресионизмот, училиште на сликарството, која првично се фокусираше на работа, а не во студијата, но на отворено ( знаење на воздух). Импресионистички слики покажаа дека човечките суштества не гледаат објекти, но наместо тоа, ја гледат светлината во себеси. Во училиштето се собраа приврзаници и покрај внатрешните поделби меѓу нејзините водечки експерти, станаа повеќе влијателни. Првично се отфрли од најважното трговско шоу на времето, државниот спонзориран салон Париз, импресионистите организираа годишно групни изложби во трговски објекти, во текот на 1870-тите и 1880-тите, чекајќи го најпогодниот момент за нив да се совпадне со официјалниот Салон. Значаен настан на 1863 беше салон Дес Рефусос, создадена од императорот Наполеон III за прикажување на сите одбиени слики од салонот во Париз. Додека повеќето беа во стандард стилови, но со инфериорни уметници, работата на Мане привлече огромна внимание, и отвори трговски врати на движењето. Второто француско училиштето беше симболизмот, кој книжеени Историчарите го гледаат почнувајќи со поетот Шарл Бодлер (1861-1867) (Флеур ду мар, 1857), вклучувајќи го и подоцнежните поети, Артур Рембо (1854-1891), Пол Верлен (1844-1896 ), Стефан Маларме (1842-1898), и Пол Валери (1871-1945). Симболиститр ", го истакнаа приоритетот на предлог и евокација над директен опис и експлицитна аналогија," и беа особено заинтересирани за "музичките особини на јазикот." Во исто време социјални, политички и економски сили беа на работа што ќе стане основа да се тврди за радикално различен вид на уметност и размислување. Меѓу овие беше индустријализација на парна енергија а особено за развој на железниците, со почеток во Британија во 1830 година, а потоа и достигнувања во областа на инженерството и архитектура поврзани со оваа. Едно од главните инженерски достигнувања во 19 век е Кристалната палата, огромниот леано железо и стакло плоча изложбена сала изградена за Големата Изложба на 1851г. во Лондон. Стакло и железо се користеа во слично монументалниот стил во изградбата на главни железнички терминали во Лондон, како што се Падингтон станица (1854) и крст станица кралот (1852). Овие технолошки достигнувања доведе до изградување на подоцнежни структури како Бруклинскиот мост (1883) и на Ајфеловата кула (1889). Вториот ги скрши сите претходни ограничувања за тоа колку високо вештачкиот предмети може да биде. Овие инженерски чуда радикално го променија 19 век урбаната животна средина и секојдневниот живот на луѓето. Човечката беда на преполн индустриски градови, како и, од друга страна, нови можности создадени од страна на науката, доведе до промени што ќе ја треси европската цивилизација, која, до тогаш, се смета дека има постојана и прогресивна линија на развој од ренесансата.Исто така човечкото искуство на време се беше променето, со развојот на електрични телеграфски од 1837 г., и усвојувањето на Стандард тајм од страна на британските железничките компании од 1845 г., и во остатокот од светот во текот на следните педесет години. Промените што се одржа во почетокот на 20 век, се потенцира со фактот дека многу современи дисциплини, вклучувајќи физика, економија и уметност како што балет и архитектура, ги викаат нивните класични форми пред-20 век. Крајот на 19 до почетокот на 20 век Во 1880-тите еден аспект на размислување почна да тврди дека е потребно да ги тргнат настрана претходните норми во целост, наместо само ревидираното минатото знаење во светлината на современи техники. ==Периодот пред Првата светска војна== Непосредно пред [[Првата светска војна]], во 1913 година, дошло до подем на модернизмот во повеќе уметнички подрачја и жанрови. Така, на 14 ноември 1913 година, [[Марсел Пруст]] го објавил романот „[[Во Свановиот крај]]“, како прв од циклусот „[[Во потрага по изгубеното време]]“. Покрај оваа книга, во [[Франција]] биле објавени и поетските книги „[[Песните на А. О. Барнабут]]“ на [[Валери Ларбо]], „[[Алкохоли]]“ на [[Гијом Аполинер]] и „[[Трансисибирска проза]]“ на [[Блез Сандрар]], како и делата на [[Франсис Жам]], [[Ален Фурние]] итн., кои недвосмислено ја најавиле новата поетика на модернизмот. Истата година, во [[САД]], во списанието „Поезија“, [[Езра Паунд]] објавил неколку текстови кои денес се сметаат за еден вид манифест на [[Имажизам|имажизмот]], додека Роберт Фрост ја објавил поетската збирка „Волјата на момчето“ (''A Boy’s Will''). Исто така, во 1913 година биле објавени и следниве значајни книжевни дела: расказот „Пресуда“ на [[Франц Кафка]], [[Поезија|поетската]] збирка „[[Песни (Георг Тракл)|Песни]]“ на [[Георг Тракл]], збирката раскази „[[Огледало на смртта]]“ на [[Мигел де Унамуно]], итн. Истовремено, во [[Русија]], поетите Бурљук, Каменски, [[Владимир Мајаковски]], [[Велимир Хлебников]] и Кручонин и [[Сликарство|сликарите]] Ларионов, [[Казимир Малевич]], [[Олга Розанова]] и [[Наталија Гончарова]] ја основаат уметничката група „[[Хијалеа]]“ и објавуваат еден од неколкуте манифести на [[Футуризам|футуризмот]]. Најпосле, во 1913 година се појавиле бројни модернистички дела и во другите [[уметност]]и: во [[Париз]] било изведено делото на [[Игор Стравински]], „Посветување на пролетта“; [[Марсел Дишан]] го изложува своето дело „Тркало на велосипед“, а во [[Њујорк]] го прикажува провокативното платно „Актот слегува по скалите“; свои изложби приредуваат и [[Марк Шагал]], [[Џорџо Де Кирико]] и [[Анри Матис]], итн.<ref>Adrijana Marčetić, „Zaljubljeni Prust“ во: Marsel Prust, ''Jedna Svanova ljubav''. Beograd: Paidea, 2017, стр. 9-10.</ref> Поголемото движење во уметноста изедначил случувања во физиката, како што се специјалната теорија за релативноста на Ајнштајн (1905 г.); иновации во индустријата, како што се развојот на моторот со внатрешно согорување; и зголемената улога на општествените науки во јавната политика. Навистина тврдеше дека, ако природата на самата реалност е во прашање, и ако претходните ограничувања кои биле во место околу човечка активност беа поништени, тогаш уметноста, исто така, ќе мора радикално да се промени. Така, во првите дваесет години на 20 век, многу писатели, мислители и уметници ги прекинаа односите со традиционалниот начин на организирање на литературата, сликарството и музиката, а резултатите беа апстрактната уметност, атонал музика, и функционирањето на техниката на свеста во новела. Влијателни во раните денови на модернизмот беа теориите на Сигмунд Фројд (1856-1939), и Ернст Макс (1838-1916). Мак тврди, со почеток во 1880-тите со науката за механика (1883), дека умот имаше основна структура, и дека субјективното доживување беше врз основа на игра на делови на умот. Првата голема работа на Фројд беше Студии на хистерија (со Јозеф Броер) (1895 г.). Според идеите на Фројд, целата субјективна реалност беше врз основа на игра на основните движена и инстинкти, преку кој надворешниот свет беше прифатено. Како филозоф Ернст Мах на науката беше големо влијание на логичкиот позитивизам, и преку неговата критика на Исак Њутон, претходник на Ајнштајновата теорија за релативност.Според овие идеи на Мак, односите на објекти во природата не се загарантирани, но познати само преку еден вид на ментална стенографија. Ова претставува раскинување со минатото, со тоа што претходно се веруваше дека надворешната и апсолутна реалност би можеле да се импресионираат себеси, како што беше, на некој поединец, како, на пример во (1632-1704) емпирија на Џон Лок, кој го виде почетокот на умот како табула раса (Есеј на тема во врска со човековите сфаќања, 1690 г.). Описот на Фројд за субјективните држави, со вклучувањето на несвесниот ум полн со исконски импулси, и урамнотежнување на самонаметни ограничувања, беше во комбинација од Карл Јунг (1875-1961) со идејата за колективното несвесно, со што свесниот ум се борело или прифатил. Додека работата на Чарлс Дарвин го прерасна Аристотеловиот концептот на "човек, животното" во јавното мислење, Јунг посочи дека човечките импулси кон кршење на општествените норми не се производ на подетинетост, или незнаење, туку произлегува од суштинската природа на човечкото животно. Фридрих Ниче беше уште еден голем предвесник на модернизмот со филозофија во која психолошки движења, конкретно "волјата за моќ" беа, поважно од факти, или работи. Анри Бергсон (1859-1941), од друга страна, пак ја нагласи разликата помеѓу научник, часовникот и директноста, субјективен, човечкото искуство на време неговата работа на време и свеста "имаше големо влијание на дваесеттиот век на романописци , "особено оние модернистите кои се користат на функционирањето на техниката на свеста, како што Дороти Ричардсон, Истакна покриви, (1915), Џејмс Џојс, Улис (1922) и Вирџинија Вулф (1882-1941) г-ѓа Даловај (1925), Кон светилникот (1927). Исто така, важно во филозофијата на Бергсон беше идејата на елан од витално значење, сила на животот, која "носи за креативна еволуција на сè" , неговата филозофија, исто така, поставена на висока вредност на интуиција, иако без да одбивање на важноста на интелект. Овие различни мислители беа обединети од страна на недоверба на викториски позитивизам и сигурност. Надвор од овој судир на идеали кои произлегуваат од романтизмот, и обид да се најде начин за знаење, за да се објасни она што беше се 'уште непознато, дојде првиот бран на дела, кои, додека нивните автори ги сметаше нив проширување на постојните трендови во уметноста, го кршеа имплицитниот договор со јавноста дека уметниците беа толкувачи и претставници на буржоаската култура и идеи. Овие "модернистички" знаци вклучуваа атонал завршување на Втората Стринг Арнолд Шенберг Квартетот во 1908 година, експресионистичките слики на Василиј Кандински со почеток во 1903 година и кулминирајќи со својот прв апстрактно сликарство и пронаоѓањето на Блу Ридер група во Минхен во 1911 година, и пораст на фавизам и пронајдоци на кубизмот од студиата на Анри Матис, Пабло Пикасо, Жорж Брак и други во годините помеѓу 1900 и 1910 година. Важни книжевни претходници на модернизмот беа: Фјодор Достоевски (1821-1881) (Злосторство и казна (1866), браќата Карамазови (1880); Волт Витмен (1819-1892) (Листовите на тревата) (1855-1891) ; Шарл Бодлер (1821-1867) (Les Fleurs du mal), Рембо (1854-1891) (илуминации, 1874); Август Стриндберг (1849-1912), особено неговите подоцнежни драми, вклучувајќи ги, трилогијата за Дамаск 1898-1901, сон Play (1902), на Соната духовите (1907). Оваа модерно движење раскина со минатото во првите три децении од 20 век, и радикално редефинира различни уметнички форми. Следната список на значајни литературни фигури меѓу 1900-1930 (иако тоа вклучува голем број чии кариери се проширија надвор од 1930 г.): Ана Ахматова (1889-1966), Габриеле Данунцио (1863-1938), Гијом Аполинер (1880-1918), Андреј Бели (1880-1934) Готфрид Бен (1886-1956) Иван Цанкар (1876-1918), Константин Кавафи (1863-1933), Џозеф Конрад (1857-1924), Алфред Доблин (1878-1957), H.Д. (Хилда Долитл) (1886-1961), Т. С. Елиот (1888-1965), Вилијам Фокнер (1897-1962), Е. М. Форстер(1879-1971), [[Ернест Хемингвеј]] (1891-1961), Хуго фон Хофманштач (1874-1929), Макс Јаков (1876-1944), Џејмс Џојс (1882-1941), Франц Кафка (1883-1924), Георг Кајзер (1878-1945), Д. Х. Лоренс (1885-1930), Виндам Луис (1882-1957), Томас Ман (1875-1955), Јуџин О'Нил (1888-1953) Фернандо Песоа (1888-1935) Езра Паунд (1885-1972) Марсел Пруст (1871-1922) Дороти Ричардсон (1873-1957), Рајнер Марија Рилке (1875-1926) [[Гертруда Штајн]] (1874-1946) Валас Стивенс (1875-1955) Итало Свево (1861-1928), Ернст Толер (1893-1939), Георг Тракл (1887-1914), Пол Валери (1871-1945), Роберт Валзер (1878-1956), Вилијам Карлос Вилијамс (1883-1963), Френк Ведекинд(1864-1918), [[Вирџинија Вулф]] (1882-1941), В. Б. Јејтс (1865-1939) итн. Во пресрет на Првата светска војна поголема тензија и неспокој во врска со социјалниот ред, веќе видено во Руската револуција од 1905 година и агитација на "радикалните" партии, исто така, се манифестира во уметнички дела во секој медиум кој радикално поедноставаат или да отфрлат претходни пракса. Младите сликари, како што се Пабло Пикасо и Анри Матис предизвикуваа шок со нивното отфрлање на традиционалната перспектива како средство за структурирање слики - не зема чекор ниту еден од импресионистите, па дури ни Сезан. Во 1907 година, како Пикасо сликаше Demoiselles d'Avignon, Оскар Кокошка го пишуваше Mörder, Hoffnung der Frauen (убиец, надеж на жените), првиот експресионист игра (произведен со скандалот во 1909 година), и Арнолд Шенберг ја компонираше неговиот квартетот Бр 0,2 во Ф-остри малолетникот, неговиот прв состав "без тонски центар". Во1911 година, Кандински ja наслика Build mit Kreis (Слика со круг), која тој подоцна ja нарече првото апстрактно сликарство. Во 1913-година на идеи Едмунд Хусерл е, примени атом на Нилс Бор, основање на имагизам на Езра Паунд, Арсеналот Шоу во Њујорк, и во Санкт Петербург, на "првиот футурист опера" победа над Сонце-уште еден руски композитор Игор Стравински, во кои работат во Париз за Сергеј Диаилев и балети русес, го сочинуваа Ритуаллот на пролет за балет, во кореографија на Васлав Нижински, оставајќи впечаток на човечка жртва. Овие случувања почнаа да дадар ново значење на она што се нарекува "модернизам": Тоа прифати дисконтинуитет, отфрлајќи мазни промена во сè, од биологија за измислен лик развој и кино. Го одобри прекинот, отфрлајќи ги или одејќи надвор од едноставен реализам во литературата и уметноста, и се отфрлаат или драматично се менува тоналноста во музиката. Оваа група на модернисти за разлика од 19 век уметниците, кои се склони да се верува не само во меко промени ("еволутивен", наместо "револуционерен"), но исто така и во прогресивност на таквите промени "напредок". Писатели како Дикенс, и Толстој, сликари како Тарнер, и музичари како Брамс не биле радикалите или "боеми", но биле заменети ценети членови на општеството кои се произведија уметност, која додава на општеството, дури и кога нивоа, нејзините помалку пожелно аспекти. Модернизмот, додека сè уште "прогресивно", сè повеќе виде традиционални форми и традиционални социјални аранжмани како пречка во напредокот, а со тоа преточувале уметникот како револуционерен, со симнување наместо поучен. Футуризмот дава пример за овој тренд. Во 1909 година, Парискиот весник Ле Фигаро објави Ф.Т. Првиот манифест Маринето. Набрзо потоа група на сликари (Џакомо Бала, Умберто Бочиони, Карло Кара, Лујџи Русоло, и Гино Северини) го потпишаа футурист Манифестот. Според моделот на познатата "Комунистичкиот манифест" од минатиот век, како манифести даде напред идеи кои требаше да провоцира и да се соберат следбеници. Под силно влијание на Бергсон и Ниче, футуризмот беше дел од општиот тренд на модернистичките рационализација на прекин. Модернистичка филозофија и уметноста сè уште се гледаат како само еден дел од поголемо социјално движење. Уметници како што се Климт и Сезан, и композитори, како што Малер и Рихард Штраус беа "страшни модернисти"-тие повеќе авангарда беа повеќе слушнале од слушнати. Полемики во корист на геометриски или чисто апстрактно сликарство во голема мера беа ограничени на "малку списанија" (како нова ера во Велика Британија) со ситни тиражи. Модернистичкиот примитивизам и песимизам беше контраверзен, но не биле гледани како претставник на главниот Едвардиан, кој беше повеќе склонет кон викториската вера во напредокот и либералниот оптимизам. Сепак, Големата војна и нејзините последователни настани беа катаклизмични пресврти кои кон крајот на 19 век уметниците како што Брамс беше загрижен, и авангардистите го прифатија. Прво, неуспехот на претходниот статус кво чинеше очигледен на генерацијата која видел милиони умрат тепајќи над записот на земјата-пред војната, тоа се тврди дека никој не би борел таква војна, бидејќи цената е премногу висока. Второ, раѓањето на една машина возраст ги измени условите за живот-машина војување стана мерило на крајната реалност. Конечно, неизмерно трауматска природа на искуството уништени основни претпоставки: реализам чинеше банкрот кога се соочи со фундаментална фантастична природа на војување на ровот, како што е примерот со книги како Многу Тивко на Западниот фронт на Ерих Марија Ремарк (1929). Покрај тоа, ставот дека човештвото беше правење бавно и стабилно морален напредок дојде да изгледа смешно во лицето на бесмислено колење. Првата светска војна го сплоти острото механички геометриска рационалност на технологијата со кошмарната ирационалност на мит. Така модернизмот, кој беше мал вкус пред војната, дојде да ја дефинира 1920-те. Се појави во Европа во такви критични движења како Дада, а потоа во конструктивни движења како надреализам, како и во помали движења како што се групата Блумсбери. Повторно, импресионизмот беше предвесник: кршење со идејата за државни училишта, уметници и писатели усвоија идеи на меѓународното движење. Надреализам, кубизмот, Баухаус, и ленинизмот се сите примери за движења кои брзо ги најде присвојувачот многу подалеку од нивната географска припадност. Секој од овие "модернизми", како што некои набљудувачи ги означија во тоа време, истакнаа нови методи за да се произведат нови резултати. Во 1934 г. заповедот "Направете го тоа ново!" на поетот Езра Паунд беше парадигматичен на пристап на движењето кон застареното. Изложби, театар, кино, книги и згради сите служеа за цемент во јавноста ја гледаат перцепцијата дека светот се менува. Непријателска реакција често следи, како што сликите се исплукани, немири организирани на отворањето на работите, и политички личности, го осудија модернизмот како гаден и неморален. Во исто време, во 1920 биле познати како "Џез доба", и јавноста покажа значителен ентузијазам за автомобили, воздушниот сообраќај, телефон и други технолошки достигнувања. Од 1930 година, модернизмот ја имаше освоено местото во установата, вклучувајќи го и политичката и уметничката основање, иако по овој пат модернизмот самото се промени. Имаше една општа реакција во 1920 против пред-1918 модернизам, кој истакна свој континуитет со минатото додека се бунтуваат против тоа и против аспекти од тој период што се чинеше претерано учтив, ирационален, и емоционален. Периодот на пост-светска војна период, во прво време, некој се свртел во систематизација или нихилизам и имаше, можеби, најголемо парадигматично движење, Дада. Додека некои писатели го нападнаа лудилото на новиот модернизам, другите ја опиша како бездушни и механички. Меѓу модернистите имало спорови во врска со важноста на јавноста, односот на уметноста до публика, и улогата на уметноста во општеството. Модернизмот состави серија понекогаш контрадикторни одговори на ситуацијата како што беше разбрана, и обидот да се борат универзалните принципи од него. На крајот науката и научната рационалност, често земајќи модели од 18 век просветителството, почна да се гледа како извор на логика и стабилност, додека основните примитивни сексуални и несвесните движења, заедно со навидум контра-интуитивната работа на новата машина возраст, се земени како основна емоционална содржина. Од овие две навидум некомпатибилни столбови, модернистите почна да мода комплетен [[светоглед]] кои би можеле да опфати секој аспект на животот. Модернизмот: 1930-1945 Од 1930 година, модернизмот влезе во популарната култура. Со зголемување на урбанизација на населението, таа почнува да се гледа како извор за идеи за да се справи со предизвиците на денот. Како модернизмот доби проширување во академијата, беше развивање на самосвесна теоријата на своја важност. Популарната култура, која не е изведено од висока култура, но наместо од сопствената реалност (особено масовно производство) поттикна многу модернистички иновации. До 1930 Њујорк магазинот започнува да издава нови и модерни идеи од страна на младите писатели и хумористи како Дороти Паркер, Роберт Benchley, И.О. Бела, S.J. Перелман, и Џејмс Турбер, и други. Модерни идеи во уметноста се појавиа во реклами и логоа, познатиот Лондон Underground лого, дизајниран од страна на Едвард Џонстон во 1919 година, е ран пример за потребата од јасна, лесно препознатливи и незаборавни визуелни симболи. Друго силно влијание во тоа време беше [[марксизам|марксизмот]]. По генерално примитивистичкиот/ирационалниот аспект на пред-првата светска војна модернизмот, која за многу модернисти спречи каква било приврзаност кон само политички решенија, и неокласицизмот од 1920-тите години, како што е претставен најпознатиот од Т.С. Елиот и Игор Стравински-која ги отфрли популарните решенија за современите проблеми-појавата на фашизмот, Големата депресија, и маршот во војна помогна да се радикализира една генерација.Руската револуција ја катализира соединувањето на политичкиот радикализам и утопизам, со повеќе експлицитни политички ставови. [[Бертолт Брехт]], [[Вистан Хју Оден]], [[Андре Бретон]], [[Луис Арагон]] и филозофи [[Антонио Грамши]] и [[Валтер Бенјамин]] се можеби најпознатите модели на овој модернистички марксизам.Овој потег на радикалната левица, сепак, не беше ниту универзална, ниту дефинитивна, и не постои посебна причина да се поврзе модернизмот, суштински со "лево". Модернистите експлицитно на "десното" ги вклучуваат Салвадор Дали, Виндам Луис, Т.С. Елиот, Езра Паунд, холандскиот автор Мено тер Брак и многу други. Еден од најпознатите видливи промени на овој период беше усвојувањето на објекти од модернoто производство во секојдневниот живот. Електрична енергија, телефон, автомобил и потребата да се работи со нив, да се поправат и живееш со нив - ја создадоа потребата за нови форми на манири и социјалниот живот. Вид на вознемирувачки момент дека само неколку знаеја во 1880-тите станаа честа појава. На пример, брзината на комуникација резервирани за брокери на 1890 г. стана дел од семејниот живот. Модернизмот како што доведе до општествена организација произведе истраги за секс и основните поврзувања на јадрената, отколку проширена за семејство. Фројдовските тензии на инфантилната сексуалност и подигање на децата стана поинтензивен, затоа што луѓето имаа помалку деца, а со тоа повеќе специфичен однос со секое дете: теоретски, повторно, стана практично, па дури и популарно. По Втората светска војна (визуелни и изведувачки уметности) Во Велика Британија и Америка, модернизмот како литературно движење се смета од страна на некои научници да бидат релевантни само до почетокот на 1930-тите, и "модернист" е поретко користенo за да се опишат автори истакнати по 1945 година. На пример, енциклопедијата Оксфорд на британската литература гледа дека модернизмот завршува со c.1939. Ова е донекаде точно за сите области на културата, со исклучок на визуелните и изведувачки уметности, иако, во однос на музиката, Пол Грифитс забележува дека, додека модернизам "чинеше дека е потрошена сила" од крајот на 1920-тите години, по Првата светска војна II новата генерација на композитори - Булез, Барак, Бабит, Ноно, Стокхаусен, Ксенакис" го разбудија модернизмот. Сите се исти, во однос на британската и американската литература, "Кога (ако) модернизмот исчезна и постмодернизмот бил поведен речиси како жестоко како преминот од викторианизам на модернизмот да се случило". Пост-воениот период ги остави главните градови на Европа во подигнување со итноста на економска и физичка обнова и политички да се регрупираат. Во Париз (поранешниот центар на европската култура и поранешниот главен град на светот на уметноста) климата за уметност беше катастрофа. Важни колектори, дилери, и модернистички уметници, писатели, поети и избегале од Европа за Њујорк и Америка. На надреалистите и современи уметници од секој културен центар на Европа избегале напад на нацистите за безбедно засолниште во САД. Многу од оние кои не бегаа исчезнаа. Пред неколку уметници, особено Пабло Пикасо, Анри Матис, и Пјер Бонард, остана во Франција и преживеа. 1940-тите во Њујорк, се најави триумфот на американскиот апстрактен експресионизам, едно модернистичко движење кое комбинира научени лекции од Анри Матис, Пабло Пикасо, [[надреализам]], [[Жоан Миро]], кубизмот, Фавизам и раниот модернизам преку големи учители во Америка како Ханс Хофман и Јован Д. Грим. Американски уметници имаа корист од присуството на Пит Мондријан, Фернан Леже, Макс Ернст и групата Андре Бретон, галерија на Пјер Матис, и галеријата на Пеги Гугенхајм на Уметноста на овој век, како и други фактори. Полок и апстрактни влијанија Во текот на доцните 1940-ти радикален пристап на Џексон Полок за сликарство револуцираше во потенцијалот за целата современост на уметноста што излезе по него. До извесен степен Полок сфати дека патување кон правење на работата на уметноста е толку важно како и работата на самата уметност. Како иновативните креативности на Пабло Пикасо на сликарството и скулптурата, во почетокот на 20 век преку кубизмот и конструирана скулптура, Полок го редефинира начинот на кој уметноста е направена. Неговиот потег далеку од штафелајното сликарство и конвенционалноста беше ослободителен сигнал до уметници од неговата ера и на сите кои дојдоа после. Уметници сфатија дека процесот на Џексон Полок пуштање на платно незатегнати суровини на подот каде што тоа би можело да биде нападнат од сите четири страни со користење на уметнички и индустриски материјали; капење и фрлање линеарни јато на боја; цртање, боење, и четкање; користење на метафорика и неметафорика-суштински разрушен на правење на уметност надвор од било која претходна граница. Апстрактниот експресионизам генерално е проширено и се развиени дефинициите и можностите на располагање на уметници за создавање на нови дела на уметноста. Други апстрактни експресионисти го следи пробивот на Полок со нови свои откритија. Во извесна смисла иновации на Џексон Полок, Вилем де Конинг, Франц Клајн, Марк Ротко, Филип Густон, Ханс Хофман, Клифорд Стил, Барнет Њуман, Ад Рајнхард, Роберт Мадервел, Питер Вулкос и други отворија брана на разновидност и обемот на целата уметност, која ги следеше. Препрочитување во апстрактната уметност од страна на историчарите на уметноста, како што Линда Ноклин, Гриселда Полок и Катерина де Зегер критички покажуваат дека, сепак, уметници пионерски жени кои произведуваат поголеми иновации во модерната уметност биле игнорирани од страна на официјалните профили на неговата историја. Во 1960-тите по апстрактниот експресионизам Во апстрактно сликарство во текот на 1950-тите и 1960-тите години неколку нови насоки како сликарството тешкиот-крај и другите форми на геометриска апстракција почнаа да се појавуваат во студиа уметници и во радикалните авангарди кругови како реакција против субјективизам на апстрактен експресионизам. Климент Гринберг стана гласот на пост-сликарска апстракција кога тој намесна влијателна изложба на ново сликарство која обиколи важно уметнички музеи низ Соединетите Американски Држави во 1964 година. Бојата го опфати сликарството, сликарство на тешкиот-крај и лирскa апстракција се појавија како радикални нови насоки. До крајот на 1960-тите години сепак,постминимализам, процесот на уметноста и Арте Повера исто така се појавија како револуционерни концепти и движења кои беа опфатени и сликарството и скулптурата, преку лирската апстракција и постминимализмо движење, како и во почетокот на концептуалната уметност. Процесот на уметноста како инспириран од Полок е овозможено за уметниците да експериментираат и употребаат на различна енциклопедија на стил, содржина, материјал, поставеност, чувството за време, и пластичнен и реален простор. Нанси Грејвс, Роналд Дејвис, Хауард Хочкин, Лари Пунс, Јанис Кунелис, Брис Марден, Брус Науман, Ричард Туте, Алан Сарет, Валтер Дарби Банард, Линда Бенглис, Дан Кристенсен, Лари Зокс, Рони Ландфилд, Ева Хесе, Кит Сониер, Ричард Сера, Сем Гилијам, Марио Мерц и Питер Регинато беа некои од младите уметници кои се појавија за време на ерата на доцниот модернизам кој го предизвикаа врвот на уметноста од крајот на 1960-тите. ==Поп-арт== Во 1962 година Сидни Џенис Галерија ги постави Новите реалисти, првата голема поп-арт групна изложба во горниот град на уметничка галерија во Њујорк. Џенис монтираше изложба во 57 Улица продавница во близина на неговата галерија на 15 Е 57 улица. Претставата предизвика шокираност низ Њујорк училиште и се прошири низ целиот свет. Претходно во Англија во 1958 година терминот "поп-арт" беше употребуван од страна на Лоренс Аловај да се опишат сликите кој го прослави потрошуваштвото на пост Втората светска војна. Ова движење отфрли апстрактен експресионизам и нејзиниот фокус на херменевтички и психолошки внатрешни работи во корист на уметност, која прикажа и често прославен материјал потрошувачката култура, реклама, и иконографијата на време на масовното производство. Раните дела на Дејвид Хокни и делата на Ричард Хамилтон и Едуардо Паолоци биле сметани како плодотворени примери во движење. Во меѓувреме, во центарот на сцена во Њујорк Ист Вилиџ 10-та улица на галерии, уметниците ја формулираа американската верзија на поп-арт. Клас Олденбург ја имаше својата продавница, и зелена галерија на 57 улица почна да покажува дела на Том Веселман и Џејмс Росенкист.Подоцна Лав Кастели ги изложи делата на другите американски уметници, вклучувајќи ги и оние на Енди Ворхол и Рој Лихтенштајн за повеќето од нивните кариери. Постои поврзаност меѓу радикалните делата на Марсел Дишан и Ман Реј, бунтовниците дадаисти со смисла за хумор, и поп уметници како Клас Олденбург, Енди Ворхол, и Рој Лихтенштајн, чии слики репродуцираат изглед на Бендај точки, техника користена во комерцијална репродукција. ==Минимализам== До почетокот на 1960-тите години минимализмот се појави како апстрактно движење во уметноста (со корени во геометриска апстракција на Казимир Малевич, Баухаус и Пит Мондријан), кои ја отфрлија идејата на релационално и субјективно сликарство, сложеностa на апстрактни експресионистички површини, и емоционален заитгаист и полемики присутни во арената на акционото сликарство. Mинимализмот тврдеше дека екстремен едноставност може да ги опфати сите на возвишеното застапеност потребни во уметноста. Поврзани со сликари, како што Френк Стела, минимализмот во сликарството, за разлика од другите области, е модернистичко движење. Минимализмот е различно образложен или како претходник на постмодернизмот, или како постмодернистичко движење. Во втората перспектива, во почетокот на минимализмот дадоа напредни модернистички дела, но движењето делумно ја напушти оваа насока, кога некои уметници како Роберт Морис ја смени насоката во корист на анти-форма движење. Хал Фостер, во својот есеј во сржта на минимализмот, го испитува степенот до кој Доналд Џад и Роберт Морис двата признаваат и го надминат модернизмот Гринбергијан во нивните објавени дефиниции на минимализмот. Тој тврди дека минимализмот не е "ќор-сокак "на модернизмот, но" парадигма кон постмодерни практики кои продолжуваат да бидат изработени денес. ==Постминимализам== Во доцните 1960-ти Роберт Пинкус-Витен го измисли терминот постминимализам за да се опише минималистичка добиена уметност која имаше содржина и контекстуални импликации дека минимализмот ги одби. Терминот е применет од страна на Пинкус-Витен на работата на Ева Хесе, Кит Сониер, Ричард Сера и нови работа од страна на поранешниот минималисти Роберт Смитсон, Роберт Морис, и Сол Левит, и Бери Ле Ва, и други. Други минималисти вклучувајќи Доналд Џад, Дан флавин, Карл Андре, Агнес Мартин, Џон Мекракен и други продолжија да произведуваат нови модернистички слики и скулптури за остатоците на нивните кариери. Во 1960-тите работата на авангарда минималистички композитори Ла Монте Јанг, Филип Глас, Стив Рајх, и Тери Рајли, исто така, се истакна во уметничкиот свет во Њујорк . Од тогаш, многу уметници го прифатија минималниот или постминимални стилови и етикетата "постмодерен" што е поврзан со нив. Колаж, збир, инсталации Поврзано со апстрактниот експресионизам беше појавата на комбинирање произведени предмети со уметнички материјали, оддалечувајќи се од претходните конвенции на сликарството и скулптурата. Работата на Роберт Раушенберг е пример за овој тренд. Неговите "комбинации" на 1950-тите години беа претходниците на поп-арт и инсталација на уметност, а користени збирови на големи физички објекти, вклучувајќи ги и препарирани животни, птици и комерцијални фотографии. Раушенберг, Џаспер Џонс, Лари Реки, Џон Чемберлејн, Клас Олденбург, Џорџ Сегал, Џим Дине и Едвард Киенхолц беа меѓу важните пионери на двете апстракција и поп-арт. Создавање на нови конвенции на правење на уметноста, тие го направија прифатливо во сериозна современа уметност кој заокружува радикално вклучување во своите дела на неверојатни материјали. Друг пионер на колаж беше Џозеф Корнел, чиј повеќе интимно намалени дела биле гледани како радикални, како резултат на двата на неговата лична иконографија и неговата употреба на пронајдени објекти. ==Нео-Дада== Во почетокот на 20 век Марсел Дишан покажа писоар како скулптура. Тој ја тврдел неговата намера дека луѓето погледнале на писоар како да е дело на уметноста, бидејќи тој рече дека тоа е дело на уметноста. Тој се осврна на неговата работа како "готов". Фонтаната беше писоар потпишан со псевдонимот Р. Мут, изложбата на кој го шокираше уметничкиот свет во 1917 година. Ова, како и други работи на Дишан се генерално етикетирани како Дада. Дишан може да се види како претходник на концептуалната уметност, други познати примери се 4'33 на Џон Кејџ ", која е четири минути и триесет и три секунди на тишина, и (Erased de Kooning) на Раушенберг. Многу концептуални дела го застапуваат гледиштето дека уметноста е резултат на гледачот гледање на објект, или дејствуваат како уметност, а не на внатрешните квалитети на самото дело. Така, Фонтана било изложена, тоа беше скулптура. Марсел Дишан славно се откажа од "уметност" во полза на шах. Композитор на авангарда Дејвид Тудор создаде парче, Реунион (1968 г.), напишана заедно со Ловел Крос, кој се одликува со шах во кој секој потег предизвикува ефект на осветлување или проекција. Дишан и Кејџ ја играа играта во работата на главниот. Стивен Бест и Даглас Келнер го идентификуваат Раушенберг и Џаспер Џонс, како дел од преодна фаза, под влијание на Марсел Дишан, помеѓу модернизмот и постмодернизмот. И двете користеа слики од обични предмети, или нивните објекти, во својата работа, додека се задржуваат на апстракција и сликарски гестови на високиот модернизам. Уште еден тренд во уметноста поврзана со Нео-Дада е употребата на голем број на различни медиуми заедно. Интермедијален, термин измислен од страна на Дик Хигинс и значеше да се пренесе нови уметнички форми со должината на линиите на Флуксус, конкретна поезија, пронајдени предмети, перформанса на уметност, како и компјутерска уметност. Хигинс беше издавач на Нешто Друго прес, конкретен поет, сопруг на уметничката Алисон Ноулс и обожавател на Марсел Дишан. ==Изведба и случувања== Во текот на доцните 1950-тите и 1960-тите години уметници со широк спектар на интереси почна да им помогнам на границите на современата уметност. Ив Клајн во Франција, и во Њујорк, Кароли Шниман, Јајои Кусама, Шарлот Мурман и Јоко Оно и во Германија Џозеф Бојс, Волф Востел и Нам Џун Паик беа пионерите на претстава заснована на уметнички дела. Групи како и живиот театар со Џулијан Бек и Џудит Малина соработувал со вајари и сликари создавање на услови, радикално менување на односот помеѓу публиката и изведувач особено во нивното парче Рај сега. Театарот за танц Џудсон, кој се наоѓа во Спомен Црква Џудсон , Њујорк, и танчери Џудсон, особено Ивон Рајнер, Триша Браун, Елејн Самерс, Сали Грос, Симоне Форти, Дебора Хеј, Лусинда Чајлдс, Стив Пакстон и други; соработувал со уметниците Роберт Морис, Роберт Витман, Џон Кејџ, Роберт Раушенберг, и инженери како Били Кливер. Парк место на галерија бил центар за музички изведби од страна на електронските композитори Стив Рајх, Филип Глас и други познати уметници, меѓу кои перформансен уметник Џоан Јонас. Овие настапи беа наменети како работи на нова форма на уметност комбинирање на скулптурата, танц и музика или звук, често со учество на публиката. Тие се одликуваат со редуктивните филозофии на минимализам и спонтаната импровизација и експресивноста на апстрактен експресионизам. Во истиот период, различни авангардни уметници создадоа случувања. Случувањата беа мистериозни и често спонтани и изнесени без сценарио на собири на уметници и нивните пријатели и роднини во разни одредени локации, често вклучување вежби во апсурдност, физикалноста, костимирање, спонтана голотија, и разни случаи или навидум исклучни акти. Значајни творци на случувања го вклучија Алан Капров - кој прв го употреби терминот во 1958 година, Клас Олденбург, Џим Дине, Црвена младоженци, и Роберт Витман. Интермедиа, мулти-медија Уште еден тренд во уметноста кој е поврзан со поимот постмодерн е употребата на голем број на различни медиуми заедно. Интермедиа, термин измислен од страна на Дик Хигинс и значеше да се пренесе нови уметнички форми на должината на линиите на Флуксус, конкретна поезија, пронајдени предмети, перформанс на уметност, како и компјутерска уметност. Хигинс беше издавач на Нешто Друго прес, конкретен поет во брак со уметничкта Алисон Ноулс и обожавател на Марсел Дишан. Ихаб Хасан вклучува, "Интермедиа, соединување на форми, побркувањето на сфери," во неговата листа од одликите на постмодерната уметност. Една од најчестите форми на "мулти-медија уметност" е употреба на видео-лента и CRT монитори, наречен видеоуметност. Додека теоријата на комбинирање на повеќе уметности во една уметност е доста стара, и е оживеана периодично, постмодерната манифестација е често во комбинација со ефикасноста на уметност, каде е отстранет драматичниот подтекст, и она што е останато се специфични извештаи на уметникот во прашање или на концептуалната изјава на нивната акција. Флуксус Флуксус беше именуван и лабаво организиран во 1962 година од страна на Џорџ Макиунас (1931-1978), литванец роден во американски уметник.Флуксус влече свои почетоци до Џон Кејџ 1957-1959 Експериментален Состав одделении во новото училиште за социјални истражувања во Њујорк. Многу од неговите ученици биле уметници кои работат во други медиуми со малку или без позадина во музиката. Студентите на Кејџ го вклучи Флуксус, основачките членови Џексон Mac Ниско, Ал Хансен, Џорџ Брехт и Дик Хигинс. Флуксус го поттикна направи го самиот естетскa и ценетa едноставност над комплексноста. Како Дада пред неа, Флуксус вклучи силна струја на анти-комерцијалноста и сензибилитет на анти-уметност, омаловажувањето на конвенционалните наменети за пазарот на уметничкиот свет во полза на еден уметник во центарот на креативна пракса. Уметници на Флуксус претпочитал да работи со што било и материјали му беа на дофат на раката, и создаде своја работа или соработувал во процесот на создавање со своите колеги. Андреас Хусеин ги критикува обидите за да го тврди Флуксус за постмодернизмот како "или ремек-кодот на постмодернизмот или во крајна линија нерепрезентативно уметничко движење - како што беа, возвишеноста на постмодернизмот." Наместо тоа, тој го гледа Флуксус како главен феномени на нео-дадаист во рамките на авантгард традиција. Тоа не претставува голем напредок во развојот на уметничките стратегии, иако тоа израза востание против, администрираната културата на 1950-тите, во која за умерен, домашен модернизам служеше како идеолошки реквизит на Студената војна." ==Крајот на периодот== Продолжување на апстрактен експресионизам, бојата го опфати сликарство, лирска апстракција, геометриска апстракција, минимализам, апстрактен илузионизам, процесот на уметност, поп-арт, постминимализам, како и други на крајот на 20 век модернистички движења во двете, сликарството и скулптурата, продолжи во текот на првата деценија на 21 век и претставува радикално нови насоки во оние медиуми. На крајот на 21 век, добро воспоставени уметници, како што Сер Ентони Каро, Луцијан Фројд, Си Твомбли, Роберт Раушенберг, Џаспер Џонс, Агнес Мартин, Ал Хелд, Елсворт Кели, Хелен Франкенталер, Френк Стела, Кенет Ноланд, Жил Олитцки , Клас Олденбург, Џим Дине, Џејмс Росенкист, Алекс Кац, Филип Пирлштајн, и помлади уметници, меѓу кои Брис Марден, Чак Клос, Сем Гилијам, Исак Виткин, Шон Скули, Махирван Мамтани, Јосиф Нечватал, Елизабет Мареј, Лари Пунс, Ричард Сера, Валтер Дарби Банард, Лари Зокс, Рони Ландфилд, Роналд Дејвис, Дан Кристенсен, Џоел Шапиро, Том Отернес, Џоан Снајдер, Рос Блекнер, Арки Ранд, Сузан Криле, а десетици други продолжија да произведуваат витално значење и влијателни слики и скулптури. Разлики помеѓу модернизмот и постмодернизмот До почетокот на 1980-тите години на постмодерното движење во уметноста и архитектурата почна да се воспостави својата позиција преку различни концепциски и интермедијални формати. Постмодернизмот во музиката и литературата почна да се одржи порано. Во музиката постмодернизмот е опишана во едно упатување на работа, како "термин воведен во 1970-тите", додека во британската литература, енциклопедијата Оксфорд на британската литература го гледа модернизам "отстапување на својата доминација со постмодернизмот", уште во 1939 година. Сепак датумите се многу дискутабилни, особено затоа што според Андреас Хусеин: "една критичар на постмодернизмот е друг критичар на модернизмот" Ова ги вклучува оние кои се критични за поделба меѓу двата и ги гледа нив како два аспекта од истото движење, и. верувам дека доцниот модернизам продолжува. Модернизмот е сеопфатна етикета за широк спектар на културни движења. Постмодернизмот во суштина е централизирано движење кое се именува самиот, врз основа на социо-политичка теорија, иако терминот сега се користи во поширока смисла за да се однесуваат на активностите од 20 век па наваму кои покажуваат свест и реинтерпретирање на модата. Постмодерна теорија тврди дека обидот за канонизирање на модернизмот "по фактот" е осуден на неразрешување контрадикции. Во потесна смисла, она што беше модернистичкo не беше нужно, исто така, постмодерниот. Тие елементи на модернизмот, кој ги потенцираше бенефициите на рационалност и социо-технолошки напредок беа само модернистички. ==Цели на движењето== ===Отфрлање и опфаќање на традицијата=== Многу модернисти веруваат дека со одбивање традиција тие би можеле да откријат радикално нови начини на правење уметност. Веројатно повеќето парадигматичен мотив на модернизмот е одбивањето на застарувањето на традицијата и нејзинaтa реприза, основање, препишување, рекапитулација, ревизија и пародија во нови форми. Истакнувањето на Т.С. Елиот во односот на уметникот кон традицијата. Елиот го напиша следново: "Ние често ќе најдеме дека не само најдобриот, но повеќето поединечните делови на работа [ на поет ], може да се оние во кои мртвите поети, неговите предци, го тврдат нивното бесмртност повеќето енергично.’’ Книжевен научник Петар Чилдс ја сумира комплексноста: "Имаше парадоксално ако не се противат трендови кон револуционерни и реакционерни позиции, страв од новото и радоста во исчезнувањето на стари, нихилизам и фанатички ентузијазам, креативност и очај." Овие опозиции се својствени на модернизмот: тоа е во својата најширока културна смисла на оценка на минатото, како различен од модерната ера, признавањето дека светот станува се посложен, и дека стариот "конечните органи" (Бог, влада, наука , и причина) беа предмет на интензивна критична контрола. Предизвик за лажна хармонија и кохерентност Парадигматичен модернистички проповед беше нагласено од страна на филозоф и композитор Теодор Адорно, кој во 1940-тите, се покани да ја предизвика конвенционалната површина на кохерентноста и изгледот на хармонија: "Модернитетот, е квалитативен, а не хронолошкa, категорија. Исто како што не може да се сведе на апстрактна форма, со еднаква потреба тоа мора да му се сврти грбот на конвенционалната површина на кохерентност, појавата на хармонија, редот е потврдена само со репликација." Адорно би ни го разбрал модернизмот како отфрлање на лажна рационалност, хармонија, и кохерентноста на просветителството размислување, уметноста и музиката. Арнолд Шенберг ја отфрли традиционалната тонска хармонија, хиерархиски систем на организирање работи на музиката што ја води музика за правење за најмалку еден век и половина. Тој веруваше дека тој открил целосно нов начин на организирање на звук, со седиште во употребата на дванаесет белешки на редови. Апстрактни уметници, земајќи ги како нивните примери на импресионистите, како и Пол Сезан и Едвард Мунк, почна со претпоставката дека бојата и формата, а не опис на природниот свет, која е формирана на основните одлики на уметноста. Василиј Кандински, Пит Мондријан, и Казимир Малевич сите веруваа во редефинирањето на уметноста како аранжманот на чиста боја. Употребата на фотографија, која донел голем дел од претставувачка функција на визуелната застарена уметност, силно го погоди овој аспект на модернизмот. Сепак, овие уметници, исто така, верува дека со отфрлањето на опис на материјалните предмети тие им помогнаа на потегот на уметноста од фаза на развој на материјалист до спиритуалист. Прагматичната модернистичка архитектура Други модернисти, особено оние кои се вклучени во дизајнот, имаa повеќе прагматични ставови. Модернистички архитекти и дизајнери верува дека новата технологија ги изрече старите стилови на градење на застарени. Ле Корбизје помисли дека зградите треба да функционираат како "машини за живеење во", аналогно на автомобили, кои тој ги виде како машини за патување внатре. Само што автомобилот го замени коњот, па модернистичкиот дизајн треба да го одбие старите стилови и структури наследени од Стара Грција или од средниот век. Во некои случаи формата ја замени функцијата. По оваа естетска машина, модернистички дизајнери обично отфрлија декоративни мотиви во дизајнот, претпочитајќи да се нагласат употребените материјали и чисти геометриски форми. На облакодер, како што се Лудвиг Миес ван дер Рохе на зградата на Сиграм во Њујорк (1956-1958), стана архетипски модернистичка зграда. Модернистички дизајн на куќи и мебел, исто така, обично ја нагласи едноставноста и јасноста на формата, отворен план на ентериери, и отсуството на нередот. Модернизмот го сврти 19-от век односот на јавноста и приватноста: во 19 век, јавни згради се хоризонтално експанзивен за различни технички причини, и приватни згради истакнааа вертикалност-за да собере повеќе приватен простор на повеќе огранично земјиште. Спротивно на тоа, во 20-от век, јавни згради стана вертикално ориентирани и приватни згради стана организирани хоризонтално. Многу аспекти на модернистички дизајн уште постојат во рамките на мејнстримот на современата архитектура денес, иако неговите претходни догматизми има дадено начин на повеќе игрива употреба на декорација, историска понуда, и просторна драма.Во други уметности како прагматични причини беа помалку важни. Контра потрошуваштвото и масовна култура Во литературата и визуелната уметност некои модернист се обиделе да противат очекувања главно со цел да ja направат своjaта уметност повеќе жива, или да ја принуди публиката да ги преземат проблемите да ги преиспитуваат нивните сопственi предрасуди. Овој аспект на модернизмот, често се чинеше реакција на потрошувачката култура која се разви во Европа и Северна Америка во доцниот 19 век. Додека повеќето производители се обидуваат да направат производи кои ќе бидат продадени со привлеченoст за преференции и предрасуди, големи модернисти ги отфрли ваквите консумерски ставови со цел да се поткопа конвенционалното размислување. Ликовниот критичар Климент Гринберг ја излагаше со докази оваа теорија на модернизмот во својот есеј авангарда и кич. Гринберг ги означи производите на потрошувачка култура "кич", бидејќи нивниот дизајн за цел имаше едноставно да има максимална жалба, со било тешки одлики отстранети. За Гринберг, модернизмот на тој начин формира реакција против развојот на такви примери на модерната потрошувачка култура, како комерцијална популарната музика, Холивуд, и рекламирање. Гринберг поврзано со револуционерната отфрлање на: капитализмот. Некои модернистите се гледаат себеси како дел од револуционерната култура-оној кој вклучи политичка револуција. Другите пак, ја отфрлија конвенционалната политиката, како и уметнички конвенции, верувајќи дека револуција на политичката свест имаше поголема важност од една промена во политички структури. Многу модернисти се гледале себеси како аполитичен. Други, како што Т.С. Елиот, ја отфрли масовната популарна култура од една конзервативна позиција. Некои , дури и тврдат дека модернизмот во литературата и уметноста функционираше да се одржи елитната култура која беше исклучена во поголемиот дел од населението. Критика и непријателство Најконтроверзниот аспект на модерното движење беше и останува, неговото одбивање на традицијата. Стресoт на модернизмот за слободата на изразување, експериментирање, радикализмот, и примитивизам не обрнува внимание на конвенционалните очекувања. Во многу уметнички форми ова често значеше изненадувачки и отуѓување на публиката со бизарни и непредвидливи ефекти, како и во чудно и вознемирувачки комбинации на мотиви во надреализмот или употреба на екстремна дисонанца и атоналитет во модернистичка музика. Во литературата тоа често вклучи отфрлање на разбирливи парцели или карактеризација во новелите, или создавањето на поезија што надминуваше јасно толкување. По појавата на Јосиф Сталин, советската комунистичката влада го отфрли модернизмот врз основа на наводниот елитизам, иако тоа претходно го одобри футуризмот и конструктивизмот. Нацистичката влада на Германија го сметаше модернизмот како нарцистички и бесмислен, како и "еврејски" и "црнците". Нацистите изложија модернистички слики заедно со делата на душевно болни во изложба под наслов дегенерирана уметност. Обвинувања за "формализам" може да доведе до крајот на кариерата, или уште полошо. Поради оваа причина многу модернисти на повоената генерација се чинеше дека тие беа најважната заштита против тоталитаризмот, на "Девствени во рудникот за јаглен", чија репресија од страна на владата или друга група со претпоставен орган претставува предупредување дека поединечните слободи биле загрозени. Луис А. Зас го споредби лудило, посебно шизофренија, и модернизмот во помалку фашистички начин од страна одбележувајќи ги нивните заеднички разделен опис, надреални слики, и некохерентноста. Всушност, модернизмот цветаше главно во потрошувачите / капиталистичките општества, и покрај фактот дека неговите поддржувачи самите често го отфрлија потрошуваштвото. Сепак, високиот модернизам започна да се спои со потрошувачката култура по Втората светска војна, особено во текот на 1960-тите. Во Британија, младинска суб-култура се појавија која себеси се нарекува "модернистичката" (обично се скрати на Moд.), како претставничка музичка групи како The Who иThe Kinks. Како што се Боб Дилан, Серж Гаинсбург и Ролинг Стоунс во комбинација со популарни музички традиции со модернистичко стих, усвојувајќи литературни уреди кои произлегуваат од Џејмс Џојс, Семјуел Бекет, Џејмс Турбер, Т.С. Елиот, Гијом Аполинајре, Ален Гинсберг, и други. Битлси развиваа заедно слични линии, создавање на различни модернистички музички ефекти на неколку албуми, додека музичари како Френк Запа, Сид Берет и за Капетанот Бифхарт покажа дури и повеќе експерименталност. Модернистички уред, исто така почна да се појавуви во популарнато кино, а подоцна и во музички спотови. Модернистички дизајн, исто така почна да влезе во мејнстримот на популарната култура, како што поедноставен и стилизирани форми станала популарна, често се поврзува со соништата на космичка ера на хај-тек иднината. Ова спојување на потрошувачите и високи верзии на модернистичката култура доведе до радикална трансформација на значењето на "модернизмот". Прво, тоа го носеше тоа движење врз основа на отфрлање на традицијата стана традиција на сопствените. Второ, тоа покажа дека разликата меѓу елитната модернистичката и масовна консумерска култура ја изгубила својата прецизност. Некои писатели прогласија дека модернизмот стана толку институционализиран дека тоа е сега "пост авангарда", посочувајќи дека го губи својата моќ како револуционерно движење. Многу од нив се толкува оваа трансформација како почетокот на фазата која стана позната како постмодернизмот. За други, како што уметнички е критичарот Роберт Хјуз, постмодернизмот претставува продолжување на модернизмот. "Анти-модерен" или "контра-модерниот" движења бараат да се нагласи холизам, поврзување и духовност како лекови или противотрови за модернизмот. Ваквите движења го сметаат модернизмот како редукционист, и предмет на неможноста да се видат системски и појавни ефекти. Многу модернистит дојдоа до оваа гледна точка, на пример Пол Хиндемит во неговите доцни сврти кон мистицизам. Писатели како што се Пол Х. Реј и Шери Рут Андерсон, во културните идеи: Како 50 милиони луѓе го менуваат светот (2000 г.), Фредрик Тарнер во култура на надежта и Лестер Браун во план Б, артикулира критика на основната идеја на модернизмот - тој поединечно креативно изразување треба да се во согласност со реалностите на технологијата. Наместо тоа, тврдат тие, поединечната креативност треба да го направи секојдневниот живот повеќе емотивно прифатливо. Некои традиционални уметници како Александар Стодарт го одбиват модернизмот генерално како производ на "епоха на лажни пари во сојуз со лажна култура". Во некои области на ефектите од модернизмот остана посилна и упорна отколку во другите. Визуелната уметност го стигна врвот со своето минато. Повеќето главните градови имаат музеи посветени на современата уметност, како за разлика од уметноста пост-ренесансната (околу 1400 до приближно 1900). Примерите го вклучуваат Музејот на модерна уметност во Њујорк, на Тејт модерна во Лондон, и Центарот Помпиду во Париз. Овие галерии не прават разлика помеѓу модернистичката и постмодернистичките фази, гледајќи и како случувања во рамките на модерната уметност. ==Значење и влијание== Според српскиот поет [[Јован Дучиќ]], модернистите се востаници против колективниот вкус, против традицијата и против историјата, тие се бунтовници против воспоставените навики и непријатели на сите ограничувања. Пред да се обидат да создадат нешто ново, тие најпрвин се трудат да го урнат старото; во нив повеќе доаѓа до израз инстинктот на новиот човек отколку на новиот творец; тие не се прашуваат дали се носители на прогресот или се само претставници на дегенерацијата; тие само ја претставуваат младешката нетрпеливост кон старото и својата желба за лична афирмација. Оттука, модернизмот е повеќе интересен како движење, отколку по неговите претставници меѓу кои има повеќе збунети отколку побунети.<ref>Јован Дучић, ''Благо Цара Радована'' (друго издање). Београд: Laguna, 2018, стр. 275-276.</ref> Тој смета дека по [[Првата светска војна]] се појавила цела војска лирски поети со безбројни девизи и програми, нешто што не било видено до тогаш. Меѓутоа, според него, станува збор само за книжевна [[манија]] која довела до тоа никогаш да не се пишувало толку многу, а да се има толку малку вредно за читање; и никогаш во историјата немало толку шарлатани и трговци со валкана [[хартија]].<ref>Јован Дучић, ''Благо Цара Радована'' (друго издање). Београд: Laguna, 2018, стр. 296.</ref> Оттука, сè она што ја имало таа несреќа да се нарече модернизам завршило во здодевност.<ref>Јован Дучић, ''Благо Цара Радована'' (друго издање). Београд: Laguna, 2018, стр. 280.</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Модернизам| ]] [[Категорија:Уметнички правци]] [[Категорија:Архитектонски стилови]] [[Категорија:Книжевни правци]] [[Категорија:Теории на естетиката]] 8998q8qgjgqnw5cucspwb0jvdugxceg 0 1034323 5641072 5614472 2026-10-06T06:22:22Z Bjankuloski06 332 5641072 wikitext text/x-wiki {| border="0" cellpadding="5" style="float:right; background:#ffffd9; margin-left:10px;" |- | style="background:#ffffd9;"|<timeline> ImageSize = width:320 height:700 PlotArea = right:40 top:10 left:40 bottom:10 DateFormat = yyyy TimeAxis = orientation:vertical order:reverse Period = from:-1200 till:2005 AlignBars = early ScaleMajor = unit:year increment:200 start:-1200 Colors = id:canvas value:rgb(1,1,0.85) BackgroundColors = canvas:canvas PlotData = width:15 color:red bar:test from:-1200 till:200 # староарамејски јазик PlotData = width:15 color:orange bar:test from:200 till:1200 # средноарамејски јазик PlotData = width:15 color:yellow bar:test from:1200 till:2005 # современ арамејски јазик PlotData = bar:test at:-1200 mark:(line,white) at:-1200 shift:(10,0) text:12 в.п.н.е. Арамејците се доселиле во Арам bar:test at:-1000 mark:(line,white) at:-1000 shift:(10,0) text:10 в.п.н.е. ран пишан арамејски bar:test at:-740 mark:(line,white) at:-740 shift:(10,0) text:740-ти п.н.е. арамејскиот е службен во Асирија bar:test at:-500 mark:(line,white) at:-500 shift:(10,0) text:о. 500 п.н.е. Дариј I го направил арам. официјален bar:test at:-425 mark:(line,white) at:-425 shift:(10,0) text:5 в.п.н.е. бил напишан Елефантинскиот папирус bar:test at:-330 mark:(line,white) at:-331 shift:(10,0) text:331 п.н.е. грчка превласт bar:test at:-246 mark:(line,white) at:-246 shift:(10,0) text:247 п.н.е. арамејскиот е службен во Партска Имп. bar:test at:-169 mark:(line,white) at:-169 shift:(10,5) text:о. 170 п.н.е. веројатно составена Книгата на Даниел bar:test at:-141 mark:(line,white) at:-141 shift:(10,0) text:142 п.н.е. арамејскиот е службен во Хасмон. Јудеја bar:test at:-49 mark:(line,white) at:-40 shift:(10,0) text:1 в.п.н.е. арамејска Палмира, Петра и Осроена bar:test at:45 mark:(line,white) at:45 shift:(10,0) text:1 в. дел од Новиот тестамент на арамејски bar:test at:135 mark:(line,white) at:135 shift:(10,4) text:135 доминација на галилејско-арамејски јазик bar:test at:172 mark:(line,white) at:172 shift:(10,1) text:172 создаден Татијанскиот дијатесарон bar:test at:200 mark:(line,white) at:200 shift:(10,-3) text:3 в. создадем Таргумот bar:test at:224 mark:(line,white) at:224 shift:(10,-8) text:224 се издигнал класичниот мандејски bar:test at:306 mark:(line,white) at:306 shift:(10,-1) text:c. 306 се родил Св. Ефрем, сириски златен период bar:test at:431 mark:(line,white) at:431 shift:(10,0) text:431 Несторскиот раскол на арамејските христијани bar:test at:435 mark:(line,white) at:435 shift:(10,-9) text:c. 435 создадена е сириската Библија - пешита bar:test at:637 mark:(line,white) at:637 shift:(10,0) text:637 арапска превласт bar:test at:700 mark:(line,white) at:700 shift:(10,0) text:700 завршен е Талмудот bar:test at:1258 mark:(line,black) at:1258 shift:(10,0) text:1258 Монголите го опљачкале Багдад bar:test at:1290 mark:(line,black) at:1290 shift:(10,-5) text:13 в. објавен Зохарот во Шпанија bar:test at:1650 mark:(line,black) at:1650 shift:(10,0) text:17 в. се развила школата на Алкош bar:test at:1836 mark:(line,black) at:1836 shift:(10,0) text:1836 прв пат печатен асириски новоарамејски bar:test at:1915 mark:(line,black) at:1915 shift:(10,4) text:1915 истерувањето во Турција bar:test at:1951 mark:(line,black) at:1951 shift:(10,2) text:1951 Арамејските Евреи се селат во Израел bar:test at:1998 mark:(line,black) at:1998 shift:(10,0) text:1998 умиреле последните збору. на млахсо и берзански </timeline> |} Поимот „'''староарамејски јазик'''“ се користи за да се означат јазични варијанти на арамејскиот од неговата прва позната употреба па сè до моментот кога се воздигнало [[Саснидско царство|Саснидското царство]] (224 г.). Така, овој поим опфаќа тринаесет векови развој на јазикот. Претежно под поимот „староарамејски“ се опфаќаат сите арамејски јазици и дијалекти кои денес се исчезнати. Главен момент за развојот на староарамејскиот јазик бил неговото официјализирање во [[Ахеменидско Царство|Ахеменидското Царство]] (500 - 330 г.п.н.е.). Периодот пред официјализирањето на јазикот во ова царство понекогаш се нарекува „древен период“. За време на тој период, арамејскиот се зборувал само во арамејските градови-држави, но подоцна се издигнал како јазик на трговијата и дипломатијата во [[Месопотамија]], [[Левант]] и [[Египет]]. По падот на Ахеменидското Царство, локалните разговорни варијанти на арамејскиот јазик се истакнале, а со тоа се овозможило развој на различни пишани стандарди. == Древен период == [[Image:Bar-rakib.jpg|left|thumb|Сребрен ингот од [[Бар-Ракиб]], син на [[Панамува II]],<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.jtsa.edu/Documents/pagedocs/JANES/1986%2018/Younger18.pdf |title=Panammuwa II and Bar-Rakib: Two Structural Analyses, K. Lawson Younger, Jr., University of Sheffield |accessdate=2020-05-17 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304002734/http://www.jtsa.edu/Documents/pagedocs/JANES/1986%2018/Younger18.pdf |url-status=dead }}</ref> цар на [[Самал]] (денес [[Зинџирли Хојук]], [[Турција]]).]] Древниот период, или понекогаш именуван како „древноарамејски јазик“, се однесува на најстариот познат период на арамејскиот јазик. Ово период започнува со почетоците на јазикот па сè до моментот кога јазикот станал „[[лингва франка]]“ во т.н. [[плодна полумесечина]] - регион во [[Блискиот Исток]]. Јазикот бил како прв јазик во арамејските градови [[Дамаск]], [[Хама]] и [[Арпад (Сирија)|Арпад]]. Најраните докази за постоењето на јазикот потекнуваат од 10 век п.н.е. Овие натписи се претежно дипломатски документи меѓу различните арамејски градови-држави. Според податоците, се утврдило дека раната [[арамејска азбука]] најверојатно потекнува од [[Феникиска азбука|феникиската]] и постои единство при пишаниот јазик. Со текот на времето, подобрување на азбуката се вршела според потребите на јазикот. Оваа азбука се усовршувала во источните региони на [[Арам]]. Интересно за арамејскиот јазик е тоа што со доминацијата на [[Новосирско царство|Новоасирското царство]] врз [[Арам]] под водство на [[Тиглат-Пилесер III]] во средината на 8 век, јазикот не бил потиснат од [[акадски јазик|акадскиот]], туку напротив, станал лингва франка во новата држава. Од 700 г.п.н.е. јазикот започнал да се расширува низ сите страни во регипнот, но поради тоа ја изгубил својата хомогеност. Како директна последица на расширувањето на јазикот настанале, или се развиле, различни дијалекти во [[Асирија]], [[Вавилон]], [[Левант]] и [[Египет]]. Како и да е, арамејската варијанта од Асирија, која била под акадско влијание, и арамејскиот дијалект од Вавилон се издигнале на повисоко ниво. За овие дијалекти во [[Втора книга Царства|Втората книга Царства]] се споменува дека [[Хезекија]] (царот на [[Кралство Јудеја|Јудеја]]) преговарал со асирските амбасадори на арамејски бидејќи така обичниот народ немал да разбере. Во околу 600 година, Адон ([[канан]]ски крал), го користел арамејскиот јазик при дописките со египетските фараони. Арамејскиот дијалект во Вавилон е познат под името [[калдеански арамејски јазик]]. == Кралски период == Во околу 500 г.п.н.е., по ахеменидското освојување на [[Месопотамија]] под водство на [[Дариј I]], арамејскиот во таа форма каква што се користела во регионот, бил усвоен од освојувачите како „средство за пишана комуникација меѓу различните региони од распространетата империја со своите различни народи и јазици. Употребата на еден единствен службен јазик, кој современите научници го именувале како „официјален арамејски“ или „кралски арамејски“, може да се претпостави дека имал удел во голем дел за зачудувачкиот успех на Ахеменидите при зачувување на нивната распространета империја обединета за период колку што опстојувале“.<ref>{{наведена енциклопедија|encyclopedia=Encyclopedia Iranica|volume=2|year=1987|title=Aramaic<!-- pp 250–261 --><!-- section:Aramaic in the Achaemenid Empire pp 251–252-->|last=Shaked|first=Saul|publisher=Routledge & Kegan Paul|location=New York|pages=250–261}} p. 251</ref> Во 1955 година, Ричард Фрај ја ставл под знак прашалник класификацијата на „кралскиот арамејски“ како „официјален арамејски“, додавајќи дека нема зачувано доказ каде недвосмислено се потврдува статусот на некој јазик.<ref>{{Наведено списание|last1=Frye|first1=Richard N.|title=Review of G. R. Driver's "Aramaic Documents of the Fifth Century B. C."|url=https://archive.org/details/sim_harvard-journal-of-asiatic-studies_1955-12_18_3-4/page/456|journal=Harvard Journal of Asiatic Studies|volume=18|issue=3/4|year=1955|pages=456–461|doi=10.2307/2718444|last2=Driver|first2=G. R.|jstor=2718444}} p. 457.</ref> Фрај го класифицирал „кралскиот арамејски“ како „лингва франка“ на ахеменидските територии, и додал дека употребата на арамејскиот јазик за време на ахеменидската ера била посилна одошто се мислело. Кралскиот арамејски вил високо [[Стандарден јазик|стандардизиран]]. Неговиот правопис повеќе се засновал на историските корени, одошто на зборуваните дијалекти, и неизбежното влијание на [[Персиски јазик|персискиот јазик]] му дал на јазикот новa јасност и голема флексибилност. Со векови по падот на [[Ахеменидско Царство|Ахеменидското Царство]] (во 331 г.п.н.е.), кралскиот арамејски, или верзија слична на неа, влијаеле врз различни [[ирански јазици]]. Арамејското писмо и арамејскиот зборовен фонд ќе опстојат како основна одлика на [[Палависко писмо|палавиското писмо]].<ref>{{Наведено списание|author1-link=Wilhelm Geiger|first1=Wilhelm|last1=Geiger|first2=Ernst|last2=Kuhn|year=2002|title=Grundriss der iranischen Philologie: Band I. Abteilung 1|location=Boston|publisher=Adamant|pages=249ff}}</ref> Една од најголемите колекции на кралски арамејски текстови е таа од [[Персеполис]], која има околу 500 таблички.<ref>{{Наведено списание|first=John A. Matthew|last=Stolper|title=What are the Persepolis Fortification Tablets?|journal=The Oriental Studies News & Notes|issue=winter|year=2007|pages=6–9|url=http://persepolistablets.blogspot.com/2007/01/what-are-persepolis-fortication.html|accessdate=2007-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070214035646/http://persepolistablets.blogspot.com/2007/01/what-are-persepolis-fortication.html|archivedate=2007-02-14|url-status=live}}</ref> Повеќето од постоечките документи кои сведочат за арамејскиот јазик потекнуваат од [[Египет]] и [[Елефантина]] (види [[Елефантински папирус]]). Од сите овие најпознат документ е „Мудроста на Ахикар“, книга со инструктивни афоризми, слична на библиската „[[Книга на пословици]]“. Ахеменидско-арамејскиот е до тој степен унифициран што е тешко да се одреди кој документ од кој дел на светот потекнува. Само многу внимателно набљудување понекогаш може да доведе до откривање на некои позајмени зборови од останатите локални јазици. Околу 30 арамејски документи биле пронајдено во [[Бактрија]] и нивната анализа била објавена во ноември 2006 година. Текстовите, кои се напишани на кожа, даваат приказ за употребата на арамејскиот јазик во 4 век п.н.е за време на ахемединската администрација во Бактрија и [[Согдијана]] (денес во [[Авганистан]] и [[Таџикистан]]).<ref>{{Наведена книга|title=Ancient Aramaic Documents from Bactria|series=Studies in the Khalili Collection|last1=Naveh|first1=Joseph|last2=Shaked|first2=Shaul|isbn=1-874780-74-9|publisher=Khalili Collections|location=Oxford|year=2006|author=ed. by Joseph Naveh ....}}</ref> ==Постахеменитски период== [[Image:Alexander Aramaic coin.jpg|thumb|Монета на Александар Македонски со арамејско писмо.]] [[Image:AsokaKandahar.jpg|thumb|Двојазичен текст на грчки и арамејски од индискиот крал Ашока, 3 в.п.н.е.]] [[Image:Targum.jpg|right|thumb|Еврејска Библија од 11 век со Таргум.]] Освојувањето на [[Александар Македонски]] не го уништило единството на арамејскиот јазик и литература. Верзијата на арамејскиот јазик која има сличност со таа од 5 в.п.н.е., може да се сретне низ документи од 2 в.п.н.е. [[Селевкидска империја|Селевкидската империја]] го наметнала [[грчки]]от јазик како административен јазик во [[Сирија]] и [[Месопотамија]] уште од самиот почеток на нивното владеење. Во 3 век п.н.е. грчкиот станал позборуван од арамејскиот во [[Египет]] и [[Сирија]]. Сепак, постахеменитскиот арамејски продолжил да се развива во [[Јудеја]], [[Асирија]], Месопотамија, преку сириската пустина па сè до [[Арабија]] и [[Партско Царство|Партското Царство]]. <u>Библискиот арамејски</u> е верзија на арамејскиот јазик која се користела за четири секции од Еврејската Библија: * [[Ездра (библиска книга)|Книга на Ездра]] 4:8–6:18 и 7:12–26&nbsp;– документи од ахеменидскиот период (5 в.п.н.е.) кои се фокусирани на реставрацијата на храмот во Ерусалим. * [[Даниил (библиска книга)|Книга на Даниил]] 2:4b–7:28&nbsp;– пет приказни и апоклиптични визии. * [[Еремија (библиска книга)|Книга на Еремија]] 10:11&nbsp;–една реченица во средината на хебрејскиот текст. * [[Откровение]] 31:47&nbsp;– превод на хебрејски топоними. Библискиот арамејски е некако хибриден дијалект. Некои материјали на библиски арамејски најверојатно потекнувале од Вавилон и Јудеја пред падот на Ахеменидското Царство. За време на Селевкидското царство, дрска еврејска пропаганда го модифицирала арамејскиот од Книгата на Даниел. Овие приказни најверојатно опстојувале во усната традиција уште од претходно. Во групата на постахеменитски арамејски форми е и <u>хасмонејско-арамејскиот јазик</u> (дијалект). Овој јазик бил службен јазик во [[Хасмонеи|Хасмонејска]] [[Јудеја]] (142–37 п.н.е.). Овој јазик влијаел врз библискиот арамејски јазик од [[кумран]]ските текстови и тој бил главен јазик за небиблиски теолошки текстови од таа заедница. Главните преводи на [[Таргум]]ите од хебрејската библија на арамејски биле направени на хасмонејски дијалект. Овој дијалект се појавил во цитатите во [[Мишнах]] и [[Тосефта]]. Меѓу овој дијалект и ахеменитскиот дијалект има разлики, претежно во правописот. Хасмонејскиот дијалект ги запишувал зборовите како што се изговараат, т.е. обрнал внимание на фонетскиот правопис, додека ахеменитскиот дијалект користел етимолошки. <u>Вавилонскиот таргумски дијалект</u> е подоцнежен постахеменитски дијалект кој се пронаоѓа во „официјалните“ таргуми (еврејски свети списи) [[Таргум на Онкелос]] и [[Таргум на Џонатан]]. Оригиналните хасмонејски таргуми ги достинале вавилонските во 2 или 3 век п.н.е. Тие тогаш биле преработени според посовремениот вавилонски дијалект за да се создаде стандарден таргум. Оваа комбинација ја основала базата за вавилонската еврејска литература за вековите кои следеле. <u>Галилејскиот таргумски дијалект</u> е сличен со вавилонскиот таргумски дијалект. Овој дијалект е мешавина од литературниот хасмонејски дијалект со дијалектот од Галилеја. Хасмонејските таргуми ги достигнале галилејските во 2 век и биле преработени на галилејски дијалект за локална употреба. Галилејскиот таргум не се сметал за авторитативно дело од останатите заедници и документите покажуваат дека неговиот текст бил подобрувани. Од 11 век, веднаш што вавилонскиот таргум бил нормативен, галилејската верзија била под силно влијание од вавилонската. <u>Вавилонскиот документски арамејски дијалект</u> е дијалект кој се употребувал од 3 век па натака. Овој дијалект се користел за приватни вавилонски документи, а од 12 век, сите приватни еврејски документи се на арамејски. Овој дијалект се заснова на хасмонејскиот, со некои мали измени. Ова е како резултат на тоа што хасмонејскиот бил постар дијалектм а вавилонскиот документски бил користен за правна документација. <u>[[Набатејски јазик|Набатејско]]-арамејскиот</u> бил јазик на арапско-арамејското кралство [[Петра]] (200 п.н.е. – 106). Кралството се наоѓало на источниот брег на реката [[Јордан (река)|Јордан]], [[Синај]] и северна [[Арабија]]. Најверојатно поради исклучивата важност за трговијата, [[Набатејци]]те започнале да користат арамејски наместо [[Стар северноарапски јазик|стариот северноарапски]]. Дијалектот се засновал на ахеменитскиот со мало арапско влијание. Некои зачувани документи датираат од почетоците на кралството, но повеќето се од првите четири века од нашата ера. Дијалектот се пишувал со ракописни букви, слично со [[арапски]]от. Бројот на позајмени зборови во дијалектот се зголемувал сè додека целосно не се претопил во арапскиот. <u>Палмирско-арамејскиот дијалект</u> е арамејски дијалект/ јазик кој се користел во сирискиот град-држава [[Палмира]] од 44 г.п.н.е. до 274 година. Овој дијалект се пишувал на квадратесто писмо, а подоцна со [[сириска азбука]]. Како и набатејскиот, и овој дијалект бил под арапско влијание. Арамејскиот дијалект кој се користел во Арсакидската Империја или [[Партска Империја]] (247 п.н.е. – 224) го претставува <u>арсакидско-арамејскиот дијалект</u>. Овој дијалект се зборувал низ западниот дел од земјата. Овој дијалект бил пишана база за [[Палависко писмо|палавиското писмо]] кои било создадено за потребите на [[Партски јазик|партскиот јазик]]. Писмото користело арамејски букви со одредени [[хетерограм]]и, или арамејски зборови со партско значење. Арсакидите се гледале себеси како наследници на ахеменитското владеење. Така, арсакидско-арамејскиот дијалект, како никој друг постахеменитски дијалект, ја продолжил традицијата на [[Дариј I]]. Со текот на времето, бил под влијание на зборуваните арамејски, грузиски и персиски. По сасанитското (персиско) освојување на Партското Царство, арсакитско-палавскиот и арамејскиот биле под сасанитско влијание..<ref>{{Наведена книга|author=Beyer|page=28 n. 27}}; {{Наведена книга|title=Ancient Persia|pages=118–20|last1=Wiesehöfer|first1=Josef|last2=Azodi|first2=Azizeh|isbn=|publisher=|year=}}</ref> === Стари источноарамејски дијалекти === [[Image:Mandaic.jpg|right|thumb|Мандејска магична „демонска замка“. Мандејскиот јазик може да се види испишан на предметот.]] Дијалектите кои се споменати во минатата секција се сите потомци на ахеменитскиот кралски арамејски јазик. Сепак, регионалната дијалектолошка различност на доцниот староарамејски јазик продолжила да се развива и покрај веќе напоменатите, често само во зборувана форма. Рани докази за овие зборувани дијалекти се познати само преку нивното влијание врз зборови и имиња од постандардни дијалекти. Во 2 век п.н.е. овие зборувани дијалекти станале пишани. Дијалектите покажале регионална поделба меѓу [[Месопотамија]], [[Вавилон]] и истокот на една страна и [[Јудеја]], [[Сирија]] и западот на друга. На западот, <u>палмирскиот</u> и <u>арсакитскиот дијалект</u> се споиле со регионалните јазици и така создаде јазик со делови од кралскиот и делови од локалниот арамејски. Пишаната форма на [[Мандејски јазик|мандејскиот]], јазикот на [[Мандејство|мандејската религија]], бил потомок на арсакитското писмо.<ref>"Iranian Scripts for Aramaic Languages," in the Bulletin of the American Schools of Oriental Research 341 (2006), pp. 53-62.</ref> Во кралството [[Осроена]], кое се наоѓало во [[Едеса (Месопотамија)|Едеса]] и било основани во 132 г.п.н.е., регионалниот дијалект станал службен јазик, односно тоа бил [[Сириски јазик|сирискиот јазик]]. Во горните текови на [[Тигар (река)|Тигар]] се развил <u>источномесопотамскиот арамејски дијалект</u>. Докази за овој дијалект се податоците од [[Хатра]], [[Асур]] и [[Тур Абдин]].[[Татијански дијатесарон|Татијанскиот дијатесарон]] бил напишан во 172 година и авторот, Татијан, потекнувал од [[Асирија]]. Дијатесаронот бил напишан на источномесопотамски дијалект, а не на сириски. Во Вавилон, вавилонскиот дијалект бил користен од страна на [[Евреи]]те. Така се формитал <u>еврејскиот старовавилонски дијалект</u> во околу 70 година. ===Стари западноарамејски дијалекти === Доцните стари западни регионални дијалекти на арамејскиот јазик имале ист развоен правен како и старите источноарамејски дијалекти. Овие дијалекти се поразлични од источните дијалекти и кралскиот арамејски дијалект. Арамејскиот опстојувал заедно со [[Какански јазик|кананските дијалекти]] и така сосема го замениле [[Феникиски јазик|феникискиот јазик]] во 1 век п.н.е. и [[хебрејски]]от во 4 век. Формата на доцниот стар западноарамејски дијалект кој се користел од еврејските заедници е најдобро проучен и овој дијалект често се нарекува <u>еврејски старопалестински дијалект</u>. Негова најстара форма е <u>стариот источнојордански дијалект</u>, кој најверојатно потекнувал од регионот [[Цезареја Филипи]]. Тој е дијалектот на најстариот ракопис на [[Книгата на Енох]] (170 г.п.н.е.). Наредната фаза на дијалектот е <u>старојудејскиот дијалект</u> кој се појавил во 2 век. Јудејската литература може да се види во различни натписи и лични писма, цитати во [[Талмуд]]и и во [[Кумран]]от. „Војната на Евреите“ била напишана на старојудејски. Стариот источнојордански дијалект продолжил да се користи во 1 век од пагански заедници кои живееле источно од Јордан. Нивниот дијалект често се нарекува <u>пагански старопалестински</u> и бил пишан на ракописно писмо, слично како [[Старосириски јазик|старосирискиот]]. Од овој дијалект можеби настанал <u>христијанскиот старопалестински дијалект</u>. === Јазиците за времето на Исус Христос === {{Главна|Арамејскиот јазик за времето на Исус Христос}} Општо прифатен факт, или верување, е дека за време на 1 век [[Евреи]]те во [[Јудеја]] како прв јазик го зборувале арамејскиот. Одреден број мештани сè зборувале [[хебрејски]] како мајчин. Голем број луѓе го изучувале хебрејскиот како [[литургиски јазик]]. Дополнително на тоа, [[грчки]]от јазик бил јазик на трговијата и така поголем број луѓе што се занимавале со трговијата во урбаните центри разбирале и грчки. [[Латински]]от јазик бил јазик на римската армија и немал јазично влијание врз народот. Трите јазици имале влијание еден врз друг, особени хебрејскиот и арамејскиот. Хебрејски зборови се вовеле во хебрејско-арамејскиот (особено религиски зборови), но и арамејски зборови навлегле во хебрејскиот. Покрај стандардните хасмонејски и вавилонски дијалекти, во регионот се зборувале и поголем број разговорни дијалекти. Седум западноарамејски дијалекти се зборувале во Јудеја за времето на [[Исус Христос]]. Тие дијалекти најверојатно биле различни, но сепак меѓусебно разбирливи. Старојудејскиот бил истакнат дијалект во [[Ерусалим]] и Јудеја. Во регионот Енгеди се зборувал југоисточен јудејски дијалект. Во Самарија се зборувал самариско-арамејски дијалект. Во регионот од Исус Христос се зборувал галилејско-арамејски дијалект и овој дијалект денес е познат по неколку топоними, влијанието на галилејскиот таргумски дијалект, некои религиски книжевни дела и некои лични писма. Во регионот источно од Јордан се зборувале источнојордански дијалекти, во [[Дамаск]] и Либанските Планини се зборувал дамаскински арамејски дијалект и во [[Алеп]] се зборувал оронетскиот арамејски дијалект. ==Наводи== {{наводи}} ==Користена литература== *{{Наведена книга |last=Beyer |first=Klaus |year=1986 |title=The Aramaic language: its distribution and subdivisions |url=https://archive.org/details/aramaiclanguagei0000beye |publisher=Vandenhoeck und Ruprecht |isbn=3-525-53573-2}} *{{Наведена книга |last=Casey |first=Maurice |year=1998 |title=Aramaic sources of Mark's Gospel |url=https://archive.org/details/aramaicsourcesof0000case_z8d3 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-63314-1}} *{{наведена енциклопедија|title=Aramaic| encyclopedia = The Eerdmans Bible Dictionary|publisher=William B Eerdmans|location=Grand Rapids, Michigan, USA |year=1975|isbn=0-8028-2402-1}} *{{Наведена книга |last=Frank |first=Yitzchak |year=2003 |title=Grammar for Gemara & Targum Onkelos |url=https://archive.org/details/grammarforgemara0000fran |edition=(expanded edition) |publisher=Feldheim Publishers / Ariel Institute |isbn=1-58330-606-4}} *{{Наведена книга |author=Heinrichs, Wolfhart (ed.) |year=1990 |title=Studies in Neo-Aramaic |url=https://archive.org/details/studiesinneoaram0000unse |location=Atlanta, Georgia |publisher=Scholars Press |isbn=1-55540-430-8}} *{{Наведена книга |authorlink=Theodor Nöldeke |last=Nöldeke |first=Theodor |year=2001 |title=Compendious Syriac Grammar |url=https://archive.org/details/compendioussyria0000nlde_o3h6 |location=Winona Lake |publisher=Eisenbrauns |isbn=1-57506-050-7}} *{{Наведена книга|title=Near Eastern Archaeology: A Reader|first1=Suzanne|last1=Richard|edition=Illustrated|publisher=EISENBRAUNS|year=2003|isbn=1-57506-083-3, 9781575060835|url=https://books.google.com/books?id=khR0apPid8gC&dq=aramaic+spread+North+Africa&pg=PA69}} *{{Наведена книга |last=Rosenthal |first=Franz |authorlink=Franz Rosenthal |year=1995 |title=A Grammar of Biblical Aramaic |edition=6, revised |publisher=Otto Harrassowitz, Wiesbaden |isbn=3-447-03590-0}} *{{Наведена книга |title = A Jewish Neo-Aramaic Dictionary |last = Sabar |first = Yona |authorlink=Yona Sabar |year = 2002 |publisher = Harrassowitz |isbn = 978-3-447-04557-5}} *{{Наведена книга |last=Sokoloff |first=Michael |year=2002 |title=A Dictionary of Jewish Babylonian Aramaic |isbn=965-226-260-9 |publisher=Bar-Ilan UP; Johns Hopkins UP |location=Ramat Gan}} *{{Наведена книга |last=Sokoloff |first=Michael |year=2002 |title=A Dictionary of Jewish Palestinian Aramaic |url=https://archive.org/details/dictionaryofjewi0000soko |edition=2 |publisher=Bar-Ilan UP; Johns Hopkins UP |isbn=965-226-101-7}} *{{Наведена книга |last=Stevenson |first=William B. |year=1962 |title=Grammar of Palestinian Jewish Aramaic |url=https://archive.org/details/grammarofpalesti0000wmbs_j6b2 |edition=2 |publisher=Clarendon Press |isbn=0-19-815419-4}} ==Поврзано== {{Портал|Јазик}} * [[Арамејски јазик]] * [[Арамејци]] * [[Семитски јазици]] {{Семитски јазици}} [[Категорија:Арамејски јазици]] [[Категорија:Мртви јазици]] [[Категорија:Јазици изумрени во 3 век]] [[Категорија:Престаноци во 3 век]] bmtok2ouq98ctb7r7rcycrxemfyo92t 0 1038752 5640788 5268853 2026-10-05T14:15:31Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5640788 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Рак (соѕвездие)|Рак]] |слика= NGC 2735 SDSS.jpg |опис= Поглед кон NGC 2735 |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=9 ч 2 м 41,8 с |деклинација=+ 25° 56' 20" |положбен агол= |вид на објект= [[галаксија]] |морфолошки вид=Im/P |привиден сјај В=15,3 |привиден сјај Ч=15,9 |површински сјај=12,4 |привидни димензии=0,4' x 0,2' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Едуар Жан Мари Стефан]] |датум на откривање=[[26 февруари]] [[1878]] |алтернативни ознаки=MCG 4-22-3, CGCG 121-3, VV 40, Arp 287, NPM1G +26.0168 }} '''NGC 2735A''' — [[галаксија]] во соѕвездието [[Рак (соѕвездие)|Рак]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот не претставува [[Дрееров објект]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 2735A се споменува и како MCG 4-22-3, CGCG 121-3, VV 40, Arp 287, NPM1G +26.0168. == Откривање == Објектот е откриен на [[26 февруари]] [[1878]] година од страна на [[Едуар Жан Мари Стефан]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 31,5&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 2735A е од видот Im/P.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 15,3 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 15,9 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 12,4 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 2735A има привидни димензии од 0,4' х 0,2'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 9 ч 2 м 41,8 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, + 25° 56' 20". == Други поделби == Проучување на NGC 2735A е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 25402. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 142; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 1953. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 237. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (2501-3000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Рак (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC2735A Прегледувач на длабокото небо — NGC 2735A]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC2735A Поправени информации за NGC 2735A] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%202735A NGC 2735A] — VizieR. * [https://web.archive.org/web/20240828094314/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%202735A NGC 2735A] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Рак (соѕвездие)]] efxghiguwditvxhxa5fnp0mwuh96w2r 0 1039571 5640991 5269266 2026-10-05T21:57:51Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_2850_DSS.jpg|NGC_2850_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5640991 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Водна Змија (соѕвездие)|Водна Змија]] |епоха=Ј2000.0 |слика= |ректасцензија=9 ч 20 м 56,9 с |деклинација=- 4° 56' 22" |положбен агол=30 |вид на објект= [[леќеста галаксија]] |морфолошки вид=S0 |привиден сјај В=14,2 |привиден сјај Ч=15,2 |површински сјај=13,6 |привидни димензии=0,9' x 0,7' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Едуар Жан Мари Стефан]] |датум на откривање=[[22 март]] [[1882]] |алтернативни ознаки=NPM1G -04.0292 }} '''NGC 2850''' — [[леќеста галаксија]] во соѕвездието [[Водна Змија (соѕвездие)|Водна Змија]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 2850 се споменува и како NPM1G -04.0292. == Откривање == Објектот е откриен на [[22 март]] [[1882]] година од страна на [[Едуар Жан Мари Стефан]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 31,5&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 2850 е од видот S0.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 14,2 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 15,2 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 13,6 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 2850 има привидни димензии од 0,9' х 0,7'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 9 ч 20 м 56,9 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, - 4° 56' 22". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 30°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 2850 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 26452. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 233; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 4888. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 922. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (2501-3000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Водна Змија (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Sulentic, Jack W., and William G. Tifft, "The Revised New General Catalogue of Nonstellar Astronomical Objects (RNGC)". Tucson, Arizona:University of Arizona Press, 1973. (4016,0) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC2850 Прегледувач на длабокото небо — NGC 2850]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC2850 Поправени информации за NGC 2850] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%202850 NGC 2850] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%202850 NGC 2850] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Водна Змија (соѕвездие)]] [[Категорија:Откритија на Едуар Стефан]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1882 година]] dnojmimybsros6uefg9ef64yghed7rg 0 1039584 5640989 5269307 2026-10-05T21:56:07Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_2863_DSS.jpg|NGC_2863_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5640989 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Водна Змија (соѕвездие)|Водна Змија]] |епоха=Ј2000.0 |слика= |ректасцензија=9 ч 23 м 36,5 с |деклинација=- 10° 25' 59" |положбен агол=120 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=Sm |привиден сјај В=12,9 |привиден сјај Ч=13,5 |површински сјај=12,6 |привидни димензии=1' x 0,9' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Вилијам Хершел]] |датум на откривање=[[25 март]] [[1786]] |алтернативни ознаки=NGC 2869, MCG -2-24-18, IRAS 09211-1012 }} '''NGC 2863''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Водна Змија (соѕвездие)|Водна Змија]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 2863 се споменува и како NGC 2869, MCG -2-24-18, IRAS 09211-1012. == Откривање == Објектот е откриен на [[25 март]] [[1786]] година од страна на [[Вилијам Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 2863 е од видот Sm.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 12,9 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13,5 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 12,6 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 2863 има привидни димензии од 1' х 0,9'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 9 ч 23 м 36,5 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, - 10° 25' 59". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 120°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 2863 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 26609. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 278; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 5463. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1016. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (2501-3000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Водна Змија (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Sulentic, Jack W., and William G. Tifft, "The Revised New General Catalogue of Nonstellar Astronomical Objects (RNGC)". Tucson, Arizona:University of Arizona Press, 1973. (4016,0) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC2863 Прегледувач на длабокото небо — NGC 2863]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC2863 Поправени информации за NGC 2863] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%202863 NGC 2863] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%202863 NGC 2863] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Водна Змија (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1786 година]] fuvu66hfth6lvenn312zrtsfgivbfgr 0 1039587 5640990 5269316 2026-10-05T21:56:44Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_2866_DSS.jpg|NGC_2866_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5640990 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |податотека = |соѕвездие=[[Едро (соѕвездие)|Едро]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=9 ч 22 м 6,5 с |деклинација=- 51° 6' 8" |положбен агол= |вид на објект= [[расеано ѕвездено јато]] |морфолошки вид=II2p |привиден сјај В= |привиден сјај Ч= |површински сјај= |привидни димензии=20' x ?' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[31 март]] [[1835]] |алтернативни ознаки=OCL 774, ESO 212-SC3 }} '''NGC 2866''' — [[расеано ѕвездено јато]] во соѕвездието [[Едро (соѕвездие)|Едро]], заведено во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 2866 се споменува и како OCL 774, ESO 212-SC3. == Откривање == Објектот е откриен на [[31 март]] [[1835]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 2866 е од видот II2p.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> NGC 2866 има само една позната привидна димензија, која изнесува 20'.<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 9 ч 22 м 6,5 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, - 51° 6' 8". == Други поделби == Проучување на NGC 2866 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката . Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 425; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 8178. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (2501-3000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Едро (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Sulentic, Jack W., and William G. Tifft, "The Revised New General Catalogue of Nonstellar Astronomical Objects (RNGC)". Tucson, Arizona:University of Arizona Press, 1973. (4016,0) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC2866 Прегледувач на длабокото небо — NGC 2866]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC2866 Поправени информации за NGC 2866] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%202866 NGC 2866] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%202866 NGC 2866] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Едро (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1835 година]] kvgiftxswzngnkesbm7rjemrnp5ml57 0 1039589 5641042 5269323 2026-10-05T22:16:01Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_2868_DSS.jpg|NGC_2868_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5641042 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Водна Змија (соѕвездие)|Водна Змија]] |епоха=Ј2000.0 |слика= |ректасцензија=9 ч 23 м 27,2 с |деклинација=- 10° 25' 44" |положбен агол=65 |вид на објект= [[елиптична галаксија]] |морфолошки вид=E-S0 |привиден сјај В=14,3 |привиден сјај Ч=15,3 |површински сјај=13,1 |привидни димензии=0,6' x 0,5' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Франк Милер]] |датум на откривање= [[1886]] |алтернативни ознаки=NPM1G -10.0299 }} '''NGC 2868''' — [[елиптична галаксија]] во соѕвездието [[Водна Змија (соѕвездие)|Водна Змија]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 2868 се споменува и како NPM1G -10.0299. == Откривање == Објектот е откриен во [[1886]] година од страна на [[Франк Милер]], со помош на [[рефрактор]], чијашто леќа имала пречник од 26&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 2868 е од видот E-S0.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 14,3 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 15,3 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 13,1 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 2868 има привидни димензии од 0,6' х 0,5'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 9 ч 23 м 27,2 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, - 10° 25' 44". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 65°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 2868 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 26598. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 278; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 5463. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1016. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (2501-3000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Водна Змија (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Dreyer, J.L.E., ibid. Errata on pages 237, 281-283, and 366-378. (158,28) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC2868 Прегледувач на длабокото небо — NGC 2868]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC2868 Поправени информации за NGC 2868] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%202868 NGC 2868] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%202868 NGC 2868] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Водна Змија (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1886 година]] ijb9pddtpaq5puemddiqscu7kzso4f0 0 1039597 5641044 5269350 2026-10-05T22:16:51Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_2876_DSS.jpg|NGC_2876_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5641044 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Водна Змија (соѕвездие)|Водна Змија]] |епоха=Ј2000.0 |слика= |ректасцензија=9 ч 25 м 13,8 с |деклинација=- 6° 43' 0" |положбен агол=95 |вид на објект= [[леќеста галаксија]] |морфолошки вид=S0 |привиден сјај В=13,1 |привиден сјај Ч=14,1 |површински сјај=13,7 |привидни димензии=1,7' x 1,1' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Едуар Жан Мари Стефан]] |датум на откривање=[[5 март]] [[1880]] |алтернативни ознаки=MCG -1-24-16 }} '''NGC 2876''' — [[леќеста галаксија]] во соѕвездието [[Водна Змија (соѕвездие)|Водна Змија]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 2876 се споменува и како MCG -1-24-16. == Откривање == Објектот е откриен на [[5 март]] [[1880]] година од страна на [[Едуар Жан Мари Стефан]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 31,5&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 2876 е од видот S0.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 13,1 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 14,1 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 13,7 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 2876 има привидни димензии од 1,7' х 1,1'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 9 ч 25 м 13,8 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, - 6° 43' 0". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 95°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 2876 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 26710. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 278; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 4893. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 922. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (2501-3000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Водна Змија (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Sulentic, Jack W., and William G. Tifft, "The Revised New General Catalogue of Nonstellar Astronomical Objects (RNGC)". Tucson, Arizona:University of Arizona Press, 1973. (4016,0) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC2876 Прегледувач на длабокото небо — NGC 2876]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC2876 Поправени информации за NGC 2876] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%202876 NGC 2876] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%202876 NGC 2876] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Водна Змија (соѕвездие)]] [[Категорија:Откритија на Едуар Стефан]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1880 година]] shswqr5da3qil1fg3nd3ude9zvl6a6f 0 1039600 5641043 5269358 2026-10-05T22:16:36Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_2879_DSS.jpg|NGC_2879_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5641043 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |податотека = |соѕвездие=[[Водна Змија (соѕвездие)|Водна Змија]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=9 ч 25 м 22,6 с |деклинација=- 11° 39' 8" |положбен агол= |вид на објект= [[систем од четири ѕвезди]] |морфолошки вид=*4 |привиден сјај В= |привиден сјај Ч= |површински сјај= |привидни димензии= |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Хајнрих Даре]] |датум на откривање=[[27 февруари]] [[1865]] |алтернативни ознаки= }} '''NGC 2879''' — [[систем од четири ѕвезди]] во соѕвездието [[Водна Змија (соѕвездие)|Водна Змија]], заведен во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. == Откривање == Објектот е откриен на [[27 февруари]] [[1865]] година од страна на [[Хајнрих Даре]], со помош на [[рефрактор]], чијашто леќа имала пречник од 11&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 2879 е од видот *4.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 9 ч 25 м 22,6 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, - 11° 39' 8". == Други поделби == Проучување на NGC 2879 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката . Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 278; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 5467. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1016. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (2501-3000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Водна Змија (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC2879 Прегледувач на длабокото небо — NGC 2879]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC2879 Поправени информации за NGC 2879] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%202879 NGC 2879] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%202879 NGC 2879] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Водна Змија (соѕвездие)]] [[Категорија:Четвороѕвезди]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1865 година]] 00pzzeun01yzskzf9igsdjmapjmtgbo 0 1039602 5641039 5269367 2026-10-05T22:13:31Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_2881_DSS.jpg|NGC_2881_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5641039 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Водна Змија (соѕвездие)|Водна Змија]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=9 ч 25 м 54,7 с |деклинација=- 11° 59' 44" |положбен агол=135 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=S |привиден сјај В=13,2 |привиден сјај Ч=14 |површински сјај=12,9 |привидни димензии=1,1' x 0,9' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Луис Свифт]] |датум на откривање=[[9 февруари]] [[1886]] |алтернативни ознаки=MCG -2-24-21, VV 293, Arp 275 |слика=}} '''NGC 2881/1''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Водна Змија (соѕвездие)|Водна Змија]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 2881/1 се споменува и како MCG -2-24-21, VV 293, Arp 275. == Откривање == Објектот е откриен на [[9 февруари]] [[1886]] година од страна на [[Луис Свифт]], со помош на [[рефрактор]], чијашто леќа имала пречник од 16&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 2881/1 е од видот S.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 13,2 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 14 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 12,9 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 2881/1 има привидни димензии од 1,1' х 0,9'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 9 ч 25 м 54,7 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, - 11° 59' 44". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 135°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 2881/1 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 26747. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 278; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 5467. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1016. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (2501-3000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Водна Змија (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Sulentic, Jack W., and William G. Tifft, "The Revised New General Catalogue of Nonstellar Astronomical Objects (RNGC)". Tucson, Arizona:University of Arizona Press, 1973. (4016,0) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC2881/1 Прегледувач на длабокото небо — NGC 2881/1]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC2881/1 Поправени информации за NGC 2881/1] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%202881/1 NGC 2881/1] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%202881/1 NGC 2881/1] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Водна Змија (соѕвездие)]] 3d13ju4ue0ftgn3rgqkfl8tbbanpmkt 0 1039603 5641040 5269371 2026-10-05T22:13:34Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_2881_DSS.jpg|NGC_2881_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5641040 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Водна Змија (соѕвездие)|Водна Змија]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=9 ч 25 м 53,7 с |деклинација=- 11° 59' 33" |положбен агол= |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=S |привиден сјај В=13,3 |привиден сјај Ч=14,1 |површински сјај=12,5 |привидни димензии=0,8' x 0,7' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Луис Свифт]] |датум на откривање=[[9 февруари]] [[1886]] |алтернативни ознаки=MCG -2-24-21, VV 293, Arp 275, IRAS 09234-1146 |слика=}} '''NGC 2881/2''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Водна Змија (соѕвездие)|Водна Змија]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот не претставува [[Дрееров објект]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 2881/2 се споменува и како MCG -2-24-21, VV 293, Arp 275, IRAS 09234-1146. == Откривање == Објектот е откриен на [[9 февруари]] [[1886]] година од страна на [[Луис Свифт]], со помош на [[рефрактор]], чијашто леќа имала пречник од 16&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 2881/2 е од видот S.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 13,3 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 14,1 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 12,5 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 2881/2 има привидни димензии од 0,8' х 0,7'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 9 ч 25 м 53,7 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, - 11° 59' 33". == Други поделби == Проучување на NGC 2881/2 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката . Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 278; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 5467. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1016. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (2501-3000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Водна Змија (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC2881/2 Прегледувач на длабокото небо — NGC 2881/2]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC2881/2 Поправени информации за NGC 2881/2] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%202881/2 NGC 2881/2] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%202881/2 NGC 2881/2] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Водна Змија (соѕвездие)]] 61kq1hk1c1huz82cxd0e0f62vf1rz4u 0 1039605 5641041 5269376 2026-10-05T22:15:11Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_2883_DSS.jpg|NGC_2883_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5641041 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Компас (соѕвездие)|Компас]] |епоха=Ј2000.0 |слика= |ректасцензија=9 ч 25 м 18,4 с |деклинација=- 34° 6' 8" |положбен агол=176 |вид на објект= [[галаксија]] |морфолошки вид=IBm |привиден сјај В=14,4 |привиден сјај Ч=15 |површински сјај=14,9 |привидни димензии=2,2' x 0,8' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[7 април]] [[1837]] |алтернативни ознаки=ESO 372-24, MCG -6-21-5, VV 768, AM 0923-335, IRAS 09232-3353 }} '''NGC 2883''' — [[галаксија]] во соѕвездието [[Компас (соѕвездие)|Компас]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 2883 се споменува и како ESO 372-24, MCG -6-21-5, VV 768, AM 0923-335, IRAS 09232-3353. == Откривање == Објектот е откриен на [[7 април]] [[1837]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 2883 е од видот IBm.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 14,4 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 15 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 14,9 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 2883 има привидни димензии од 2,2' х 0,8'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 9 ч 25 м 18,4 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, - 34° 6' 8". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 176°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 2883 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 26713. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 364; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 7161. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (2501-3000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Компас (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * de Vaucouleurs, G., A. de Vaucouleurs, and H.C. Corvin, Jr., Second Reference Catalogue of Bright Galaxies. Austin, Texas, University of Texas Press, 1976. (118,206) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC2883 Прегледувач на длабокото небо — NGC 2883]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC2883 Поправени информации за NGC 2883] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%202883 NGC 2883] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%202883 NGC 2883] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Компас (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1837 година]] ii6d953gtjo8wbfdeka7fdl8oftb09f 0 1039606 5641036 5269379 2026-10-05T22:11:29Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_2884_DSS.jpg|NGC_2884_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5641036 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Водна Змија (соѕвездие)|Водна Змија]] |епоха=Ј2000.0 |слика= |ректасцензија=9 ч 26 м 24,5 с |деклинација=- 11° 33' 20" |положбен агол=174 |вид на објект= [[леќеста галаксија]] |морфолошки вид=S0-a |привиден сјај В=12,6 |привиден сјај Ч=13,5 |површински сјај=13,3 |привидни димензии=2,1' x 1' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Хајнрих Даре]] |датум на откривање=[[27 февруари]] [[1865]] |алтернативни ознаки=MCG -2-24-22, IRAS 09239-1120 }} '''NGC 2884''' — [[леќеста галаксија]] во соѕвездието [[Водна Змија (соѕвездие)|Водна Змија]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 2884 се споменува и како MCG -2-24-22, IRAS 09239-1120. == Откривање == Објектот е откриен на [[27 февруари]] [[1865]] година од страна на [[Хајнрих Даре]], со помош на [[рефрактор]], чијашто леќа имала пречник од 11&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 2884 е од видот S0-a.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 12,6 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13,5 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 13,3 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 2884 има привидни димензии од 2,1' х 1'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 9 ч 26 м 24,5 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, - 11° 33' 20". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 174°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 2884 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 26773. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 278; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 5467. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1016. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (2501-3000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Водна Змија (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC2884 Прегледувач на длабокото небо — NGC 2884]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC2884 Поправени информации за NGC 2884] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%202884 NGC 2884] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%202884 NGC 2884] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Водна Змија (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1865 година]] pg46h1pxfa1hpp6ekbc0bygt0zibd2j 0 1039608 5641038 5269386 2026-10-05T22:13:00Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_2886_DSS.jpg|NGC_2886_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5641038 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |податотека = |соѕвездие=[[Водна Змија (соѕвездие)|Водна Змија]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=9 ч 26 м 38,7 с |деклинација=- 21° 44' 18" |положбен агол= |вид на објект= [[систем од четири ѕвезди]] |морфолошки вид=*4 |привиден сјај В= |привиден сјај Ч= |површински сјај= |привидни димензии= |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[1 февруари]] [[1837]] |алтернативни ознаки= }} '''NGC 2886''' — [[систем од четири ѕвезди]] во соѕвездието [[Водна Змија (соѕвездие)|Водна Змија]], заведен во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. == Откривање == Објектот е откриен на [[1 февруари]] [[1837]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 2886 е од видот *4.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 9 ч 26 м 38,7 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, - 21° 44' 18". == Други поделби == Проучување на NGC 2886 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката . Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 323; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 6041. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1383. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (2501-3000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Водна Змија (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC2886 Прегледувач на длабокото небо — NGC 2886]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC2886 Поправени информации за NGC 2886] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%202886 NGC 2886] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%202886 NGC 2886] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Водна Змија (соѕвездие)]] [[Категорија:Четвороѕвезди]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1837 година]] dz313ir5lsfxpe9od32c24pcqlt1pgg 0 1039610 5641037 5269391 2026-10-05T22:12:30Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_2888_DSS.jpg|NGC_2888_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5641037 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Компас (соѕвездие)|Компас]] |епоха=Ј2000.0 |слика= |ректасцензија=9 ч 26 м 19,6 с |деклинација=- 28° 2' 10" |положбен агол=158 |вид на објект= [[елиптична галаксија]] |морфолошки вид=E3 |привиден сјај В=12,6 |привиден сјај Ч=13,6 |површински сјај=13 |привидни димензии=1,5' x 1,1' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[30 март]] [[1835]] |алтернативни ознаки=ESO 434-2, MCG -5-23-1 }} '''NGC 2888''' — [[елиптична галаксија]] во соѕвездието [[Компас (соѕвездие)|Компас]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 2888 се споменува и како ESO 434-2, MCG -5-23-1. == Откривање == Објектот е откриен на [[30 март]] [[1835]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 2888 е од видот E3.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 12,6 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13,6 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 13 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 2888 има привидни димензии од 1,5' х 1,1'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 9 ч 26 м 19,6 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, - 28° 2' 10". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 158°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 2888 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 26768. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 364; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 6596. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 57. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (2501-3000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Компас (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC2888 Прегледувач на длабокото небо — NGC 2888]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC2888 Поправени информации за NGC 2888] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%202888 NGC 2888] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%202888 NGC 2888] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Компас (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1835 година]] dp5roo1jp55es0rsg7w9vl44so8zey7 0 1039612 5641034 5269400 2026-10-05T22:10:58Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_2890_DSS.jpg|NGC_2890_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5641034 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Водна Змија (соѕвездие)|Водна Змија]] |епоха=Ј2000.0 |слика= |ректасцензија=9 ч 26 м 29,8 с |деклинација=- 14° 31' 44" |положбен агол=67 |вид на објект= [[елиптична галаксија]] |морфолошки вид=E-S0 |привиден сјај В=14,5 |привиден сјај Ч=15,5 |површински сјај=13,6 |привидни димензии=0,8' x 0,5' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Френсис Ливенворт]] |датум на откривање= [[1886]] |алтернативни ознаки=MCG -2-24-24 }} '''NGC 2890''' — [[елиптична галаксија]] во соѕвездието [[Водна Змија (соѕвездие)|Водна Змија]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 2890 се споменува и како MCG -2-24-24. == Откривање == Објектот е откриен во [[1886]] година од страна на [[Френсис Ливенворт]], со помош на [[рефрактор]], чијашто леќа имала пречник од 26&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 2890 е од видот E-S0.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 14,5 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 15,5 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 13,6 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 2890 има привидни димензии од 0,8' х 0,5'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 9 ч 26 м 29,8 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, - 14° 31' 44". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 67°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 2890 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 26778. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 278; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 5471. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1016. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (2501-3000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Водна Змија (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Sulentic, Jack W., and William G. Tifft, "The Revised New General Catalogue of Nonstellar Astronomical Objects (RNGC)". Tucson, Arizona:University of Arizona Press, 1973. (4016,0) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC2890 Прегледувач на длабокото небо — NGC 2890]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC2890 Поправени информации за NGC 2890] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%202890 NGC 2890] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%202890 NGC 2890] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Водна Змија (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1886 година]] 57pp09uf7jgkd80h364j1a027owjtig 0 1039613 5641035 5269404 2026-10-05T22:11:21Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_2891_DSS.jpg|NGC_2891_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5641035 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Компас (соѕвездие)|Компас]] |епоха=Ј2000.0 |слика= |ректасцензија=9 ч 26 м 56,6 с |деклинација=- 24° 46' 58" |положбен агол=145 |вид на објект= [[елиптична галаксија]] |морфолошки вид=E-S0 |привиден сјај В=12,6 |привиден сјај Ч=13,5 |површински сјај=13,3 |привидни димензии=1,5' x 1,4' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[23 јануари]] [[1835]] |алтернативни ознаки=ESO 498-8, MCG -4-23-3 }} '''NGC 2891''' — [[елиптична галаксија]] во соѕвездието [[Компас (соѕвездие)|Компас]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 2891 се споменува и како ESO 498-8, MCG -4-23-3. == Откривање == Објектот е откриен на [[23 јануари]] [[1835]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 2891 е од видот E-S0.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 12,6 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13,5 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 13,3 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 2891 има привидни димензии од 1,5' х 1,4'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 9 ч 26 м 56,6 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, - 24° 46' 58". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 145°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 2891 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 26794. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 323; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 6592. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1383. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (2501-3000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Компас (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Sulentic, Jack W., and William G. Tifft, "The Revised New General Catalogue of Nonstellar Astronomical Objects (RNGC)". Tucson, Arizona:University of Arizona Press, 1973. (4016,0) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC2891 Прегледувач на длабокото небо — NGC 2891]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC2891 Поправени информации за NGC 2891] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%202891 NGC 2891] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%202891 NGC 2891] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Компас (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1886 година]] 2mb8hpzoh0ktv697gctmrims89nl9wv 0 1039919 5641048 5270392 2026-10-06T01:55:30Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5641048 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Голема Мечка (соѕвездие)|Голема Мечка]] |епоха=Ј2000.0 |слика= NGC 3180 SDSS.jpg |ректасцензија=10 ч 18 м 10,7 с |деклинација=+ 41° 26' 57" |положбен агол= |вид на објект= [[дел од галаксија]] |морфолошки вид=GxyP |привиден сјај В= |привиден сјај Ч= |површински сјај= |привидни димензии= |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Вилијам Парсонс]] |датум на откривање=[[25 јануари]] [[1851]] |алтернативни ознаки= }} '''NGC 3180''' — [[дел од галаксија]] во соѕвездието [[Голема Мечка (соѕвездие)|Голема Мечка]], заведен во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. == Откривање == Објектот е откриен на [[25 јануари]] [[1851]] година од страна на [[Вилијам Парсонс]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 72&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 3180 е од видот GxyP.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 10 ч 18 м 10,7 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, + 41° 26' 57". == Други поделби == Проучување на NGC 3180 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката . Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 72; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 3004. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 711. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (3001-3500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Голема Мечка (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Sulentic, Jack W., and William G. Tifft, "The Revised New General Catalogue of Nonstellar Astronomical Objects (RNGC)". Tucson, Arizona:University of Arizona Press, 1973. (4016,0) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC3180 Прегледувач на длабокото небо — NGC 3180]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC3180 Поправени информации за NGC 3180] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%203180 NGC 3180] — VizieR. * [https://web.archive.org/web/20220312114328/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%203180 NGC 3180] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Голема Мечка (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1851 година]] 34mf5c2q4jnczuquxg9gkeoiq4etd05 0 1040029 5641030 5270747 2026-10-05T22:09:33Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_3275_DSS.jpg|NGC_3275_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5641030 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Пумпа (соѕвездие)|Пумпа]] |епоха=Ј2000.0 |слика= |ректасцензија=10 ч 30 м 51,7 с |деклинација=- 36° 44' 13" |положбен агол=121 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=SBab |привиден сјај В=11,8 |привиден сјај Ч=12,2 |површински сјај=13,6 |привидни димензии=2,8' x 2,1' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[1 февруари]] [[1835]] |алтернативни ознаки=ESO 375-50, MCG -6-23-46, AM 1028-362, IRAS 10286-3628 }} '''NGC 3275''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Пумпа (соѕвездие)|Пумпа]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 3275 се споменува и како ESO 375-50, MCG -6-23-46, AM 1028-362, IRAS 10286-3628. == Откривање == Објектот е откриен на [[1 февруари]] [[1835]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 3275 е од видот SBab.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 11,8 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 12,2 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 13,6 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 3275 има привидни димензии од 2,8' х 2,1'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 10 ч 30 м 51,7 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, - 36° 44' 13". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 121°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 3275 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 31014. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 366; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 7197. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (3001-3500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Пумпа (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC3275 Прегледувач на длабокото небо — NGC 3275]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC3275 Поправени информации за NGC 3275] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%203275 NGC 3275] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%203275 NGC 3275] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Пумпа (соѕвездие)]] [[Категорија:ESO-објекти]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1835 година]] 6h2xupqtebiuhpwuftko85i5d8f5dc1 0 1040031 5641033 5270753 2026-10-05T22:10:08Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_3276_DSS.jpg|NGC_3276_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5641033 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Пумпа (соѕвездие)|Пумпа]] |епоха=Ј2000.0 |слика= |ректасцензија=10 ч 31 м 9,1 с |деклинација=- 39° 56' 42" |положбен агол=74 |вид на објект= [[леќеста галаксија]] |морфолошки вид=S0 |привиден сјај В=13,4 |привиден сјај Ч=14,4 |површински сјај=12,7 |привидни димензии=1' x 0,6' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[3 март]] [[1835]] |алтернативни ознаки=ESO 317-40 }} '''NGC 3276''' — [[леќеста галаксија]] во соѕвездието [[Пумпа (соѕвездие)|Пумпа]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 3276 се споменува и како ESO 317-40. == Откривање == Објектот е откриен на [[3 март]] [[1835]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 3276 е од видот S0.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 13,4 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 14,4 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 12,7 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 3276 има привидни димензии од 1' х 0,6'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 10 ч 31 м 9,1 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, - 39° 56' 42". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 74°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 3276 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 31031. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 399; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 7714. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (3001-3500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Пумпа (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Sulentic, Jack W., and William G. Tifft, "The Revised New General Catalogue of Nonstellar Astronomical Objects (RNGC)". Tucson, Arizona:University of Arizona Press, 1973. (4016,0) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC3276 Прегледувач на длабокото небо — NGC 3276]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC3276 Поправени информации за NGC 3276] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%203276 NGC 3276] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%203276 NGC 3276] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Пумпа (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1835 година]] 6t7hxqjdgjvmd96cv81y9cnq6qup1ne 0 1040043 5641057 5270793 2026-10-06T04:58:44Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5641057 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Водна Змија (соѕвездие)|Водна Змија]] |епоха=Ј2000.0 |слика= NGC 3282 DSS.jpg |ректасцензија=10 ч 32 м 21,8 с |деклинација=- 22° 18' 7" |положбен агол=82 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=SB0 |привиден сјај В=12,9 |привиден сјај Ч=13,9 |површински сјај=12,9 |привидни димензии=1,9' x 0,6' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Луис Свифт]] |датум на откривање=[[5 мај]] [[1886]] |алтернативни ознаки=ESO 568-16, MCG -4-25-13 }} '''NGC 3282''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Водна Змија (соѕвездие)|Водна Змија]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 3282 се споменува и како ESO 568-16, MCG -4-25-13. == Откривање == Објектот е откриен на [[5 мај]] [[1886]] година од страна на [[Луис Свифт]], со помош на [[рефрактор]], чијашто леќа имала пречник од 16&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 3282 е од видот SB0.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 12,9 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13,9 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 12,9 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 3282 има привидни димензии од 1,9' х 0,6'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 10 ч 32 м 21,8 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, - 22° 18' 7". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 82°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 3282 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 31129. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 325; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 6074. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1523. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (3001-3500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Водна Змија (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Sulentic, Jack W., and William G. Tifft, "The Revised New General Catalogue of Nonstellar Astronomical Objects (RNGC)". Tucson, Arizona:University of Arizona Press, 1973. (4016,0) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC3282 Прегледувач на длабокото небо — NGC 3282]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC3282 Поправени информации за NGC 3282] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%203282 NGC 3282] — VizieR. * [https://web.archive.org/web/20240820064927/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%203282 NGC 3282] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Водна Змија (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1886 година]] h440fglvqrezkwycg633703skjx4n3u 0 1040044 5641058 5270796 2026-10-06T05:01:46Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5641058 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Водна Змија (соѕвездие)|Водна Змија]] |епоха=Ј2000.0 |слика= NGC 3283 DSS.jpg |ректасцензија=10 ч 33 м 35,8 с |деклинација=- 27° 27' 16" |положбен агол=108 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=SBa |привиден сјај В=12,1 |привиден сјај Ч=13,1 |површински сјај=13,4 |привидни димензии=2,7' x 1,5' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[24 март]] [[1835]] |алтернативни ознаки=ESO 501-15, MCG -4-25-19, AM 1031-271, IRAS 10312-2711 }} '''NGC 3283''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Водна Змија (соѕвездие)|Водна Змија]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 3283 се споменува и како ESO 501-15, MCG -4-25-19, AM 1031-271, IRAS 10312-2711. == Откривање == Објектот е откриен на [[24 март]] [[1835]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 3283 е од видот SBa.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 12,1 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13,1 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 13,4 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 3283 има привидни димензии од 2,7' х 1,5'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 10 ч 33 м 35,8 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, - 27° 27' 16". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 108°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 3283 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 31217. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 325; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 8197. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (3001-3500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Водна Змија (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC3283 Прегледувач на длабокото небо — NGC 3283]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC3283 Поправени информации за NGC 3283] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%203283 NGC 3283] — VizieR. * [https://web.archive.org/web/20240706224221/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%203283 NGC 3283] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Водна Змија (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1837 година]] jclg7zb52v2wd49vqysh14ckajuko8q 0 1040045 5641059 5270798 2026-10-06T05:04:45Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5641059 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Голема Мечка (соѕвездие)|Голема Мечка]] |слика= NGC 3284 Ann SDSS.jpg |опис= Поглед кон NGC 3280 |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=10 ч 36 м 21,3 с |деклинација=+ 58° 37' 13" |положбен агол=88 |вид на објект= [[елиптична галаксија]] |морфолошки вид=E3 |привиден сјај В=13,6 |привиден сјај Ч=14,6 |површински сјај=13 |привидни димензии=0,9' x 0,6' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Вилијам Хершел]] |датум на откривање=[[8 април]] [[1793]] |алтернативни ознаки=NGC 3286, MCG 10-15-112, CGCG 290-56, KCPG 239A }} '''NGC 3284''' — [[елиптична галаксија]] во соѕвездието [[Голема Мечка (соѕвездие)|Голема Мечка]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 3284 се споменува и како NGC 3286, MCG 10-15-112, CGCG 290-56, KCPG 239A. == Откривање == Објектот е откриен на [[8 април]] [[1793]] година од страна на [[Вилијам Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 3284 е од видот E3.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 13,6 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 14,6 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 13 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 3284 има привидни димензии од 0,9' х 0,6'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 10 ч 36 м 21,3 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, + 58° 37' 13". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 88°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 3284 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 31433. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 46; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 3822. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 673. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (3001-3500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Голема Мечка (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Sulentic, Jack W., and William G. Tifft, "The Revised New General Catalogue of Nonstellar Astronomical Objects (RNGC)". Tucson, Arizona:University of Arizona Press, 1973. (4016,0) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC3284 Прегледувач на длабокото небо — NGC 3284]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC3284 Поправени информации за NGC 3284] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%203284 NGC 3284] — VizieR. * [https://web.archive.org/web/20250120193242/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%203284 NGC 3284] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Голема Мечка (соѕвездие)]] sheh4spd73p7onu92eh4rc5v3rg4bfy 0 1040052 5641026 5270820 2026-10-05T22:08:27Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_3289_DSS.jpg|NGC_3289_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5641026 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Пумпа (соѕвездие)|Пумпа]] |епоха=Ј2000.0 |слика= |ректасцензија=10 ч 34 м 7,3 с |деклинација=- 35° 19' 23" |положбен агол=153 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=SB0-a |привиден сјај В=12,5 |привиден сјај Ч=13,4 |површински сјај=12,6 |привидни димензии=2,2' x 0,6' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[20 април]] [[1835]] |алтернативни ознаки=ESO 375-65, MCG -6-23-54 }} '''NGC 3289''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Пумпа (соѕвездие)|Пумпа]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 3289 се споменува и како ESO 375-65, MCG -6-23-54. == Откривање == Објектот е откриен на [[20 април]] [[1835]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 3289 е од видот SB0-a.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 12,5 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13,4 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 12,6 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 3289 има привидни димензии од 2,2' х 0,6'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 10 ч 34 м 7,3 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, - 35° 19' 23". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 153°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 3289 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 31253. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 366; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 7193. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (3001-3500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Пумпа (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC3289 Прегледувач на длабокото небо — NGC 3289]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC3289 Поправени информации за NGC 3289] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%203289 NGC 3289] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%203289 NGC 3289] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Пумпа (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1835 година]] bnmjtrmoh6zm7lqta9mjojnlqioaqyx 0 1040062 5641025 5270854 2026-10-05T22:08:09Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_3296_DSS.jpg|NGC_3296_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5641025 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Водна Змија (соѕвездие)|Водна Змија]] |епоха=Ј2000.0 |слика= |ректасцензија=10 ч 32 м 45,3 с |деклинација=- 12° 43' 0" |положбен агол= |вид на објект= [[елиптична галаксија]] |морфолошки вид=E0 |привиден сјај В=13,9 |привиден сјај Ч=14,9 |површински сјај=13,2 |привидни димензии=0,7' x 0,7' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Френсис Ливенворт]] |датум на откривање= [[1886]] |алтернативни ознаки=IC 618, NPM1G -12.0322 }} '''NGC 3296''' — [[елиптична галаксија]] во соѕвездието [[Водна Змија (соѕвездие)|Водна Змија]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 3296 се споменува и како IC 618, NPM1G -12.0322. == Откривање == Објектот е откриен во [[1886]] година од страна на [[Френсис Ливенворт]], со помош на [[рефрактор]], чијашто леќа имала пречник од 26&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 3296 е од видот E0.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 13,9 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 14,9 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 13,2 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 3296 има привидни димензии од 0,7' х 0,7'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 10 ч 32 м 45,3 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, - 12° 43' 0". == Други поделби == Проучување на NGC 3296 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 31155. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 280; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 5497. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1537. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (3001-3500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Водна Змија (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Sulentic, Jack W., and William G. Tifft, "The Revised New General Catalogue of Nonstellar Astronomical Objects (RNGC)". Tucson, Arizona:University of Arizona Press, 1973. (4016,0) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC3296 Прегледувач на длабокото небо — NGC 3296]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC3296 Поправени информации за NGC 3296] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%203296 NGC 3296] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%203296 NGC 3296] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Водна Змија (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1886 година]] 126fr8s22j03r0e6nm90ujl58342qjq 0 1040063 5640987 5270856 2026-10-05T21:55:00Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_3297_DSS.jpg|NGC_3297_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5640987 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Водна Змија (соѕвездие)|Водна Змија]] |епоха=Ј2000.0 |слика= |ректасцензија=10 ч 33 м 11,7 с |деклинација=- 12° 40' 16" |положбен агол=160 |вид на објект= [[леќеста галаксија]] |морфолошки вид=S0 |привиден сјај В=14,5 |привиден сјај Ч=15,5 |површински сјај=13,4 |привидни димензии=0,8' x 0,5' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Френсис Ливенворт]] |датум на откривање= [[1886]] |алтернативни ознаки=NPM1G -12.0326 }} '''NGC 3297''' — [[леќеста галаксија]] во соѕвездието [[Водна Змија (соѕвездие)|Водна Змија]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 3297 се споменува и како NPM1G -12.0326. == Откривање == Објектот е откриен во [[1886]] година од страна на [[Френсис Ливенворт]], со помош на [[рефрактор]], чијашто леќа имала пречник од 26&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 3297 е од видот S0.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 14,5 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 15,5 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 13,4 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 3297 има привидни димензии од 0,8' х 0,5'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 10 ч 33 м 11,7 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, - 12° 40' 16". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 160°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 3297 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 31189. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 280; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 5498. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1537. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (3001-3500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Водна Змија (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Sulentic, Jack W., and William G. Tifft, "The Revised New General Catalogue of Nonstellar Astronomical Objects (RNGC)". Tucson, Arizona:University of Arizona Press, 1973. (4016,0) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC3297 Прегледувач на длабокото небо — NGC 3297]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC3297 Поправени информации за NGC 3297] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%203297 NGC 3297] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%203297 NGC 3297] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Водна Змија (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1886 година]] 2gyfulv56jdo1yu0eoql9fxtj9dgdst 0 1040068 5641028 5270874 2026-10-05T22:08:54Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_3302_DSS.jpg|NGC_3302_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5641028 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Пумпа (соѕвездие)|Пумпа]] |епоха=Ј2000.0 |слика= |ректасцензија=10 ч 35 м 47,4 с |деклинација=- 32° 21' 30" |положбен агол=118 |вид на објект= [[леќеста галаксија]] |морфолошки вид=S0 |привиден сјај В=12,3 |привиден сјај Ч=13,3 |површински сјај=12,9 |привидни димензии=1,6' x 1,2' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[28 јануари]] [[1835]] |алтернативни ознаки=ESO 437-7, MCG -5-25-20, AM 1033-320 }} '''NGC 3302''' — [[леќеста галаксија]] во соѕвездието [[Пумпа (соѕвездие)|Пумпа]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 3302 се споменува и како ESO 437-7, MCG -5-25-20, AM 1033-320. == Откривање == Објектот е откриен на [[28 јануари]] [[1835]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 3302 е од видот S0.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 12,3 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13,3 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 12,9 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 3302 има привидни димензии од 1,6' х 1,2'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 10 ч 35 м 47,4 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, - 32° 21' 30". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 118°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 3302 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 31391. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 366; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 7189. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 64. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (3001-3500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Пумпа (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Sulentic, Jack W., and William G. Tifft, "The Revised New General Catalogue of Nonstellar Astronomical Objects (RNGC)". Tucson, Arizona:University of Arizona Press, 1973. (4016,0) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC3302 Прегледувач на длабокото небо — NGC 3302]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC3302 Поправени информации за NGC 3302] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%203302 NGC 3302] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%203302 NGC 3302] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Пумпа (соѕвездие)]] [[Категорија:Непречкести леќести галаксии]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1835 година]] qn1lviabvbdv8ls4clyfr7ndfclndq4 0 1040895 5641029 4892693 2026-10-05T22:09:20Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_3318_DSS.jpg|NGC_3318_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5641029 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |податотека= |соѕвездие=[[Едро (соѕвездие)|Едро]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија= |деклинација= |положбен агол=78 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=SBbc |привиден сјај В=11,6 |привиден сјај Ч=12,2 |површински сјај=12,6 |привидни димензии=2,3' x 1,2' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[2 март]] [[1835]] |алтернативни ознаки=ESO 317-52, MCG -7-22-26, AM 1035-412, IRAS 10350-4122 }} '''NGC 3318''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Едро (соѕвездие)|Едро]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 3318 се споменува и како ESO 317-52, MCG -7-22-26, AM 1035-412, IRAS 10350-4122. == Откривање == Објектот е откриен на [[2 март]] [[1835]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 3318 е од видот SBbc.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 11,6 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 12,2 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 12,6 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 3318 има привидни димензии од 2,3' х 1,2'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 78°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 3318 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 31533. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 399; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 7718. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (3001-3500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Едро (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Vorontsov-Velyaminov, B.A., and V.P. Arhipova, ""Morphological Catalog of Galaxies"", Parts I-V. Moscow: Moscow State University, 1962-74. (9,679) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC3318 Прегледувач на длабокото небо — NGC 3318]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC3318 Поправени информации за NGC 3318] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%203318 NGC 3318] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%203318 NGC 3318] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Едро (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1835 година]] 75z4ibo90l3ktfm7irglubn7b2iddh0 0 1040908 5640988 4892711 2026-10-05T21:55:28Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_3330_DSS.jpg|NGC_3330_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5640988 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Едро (соѕвездие)|Едро]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија= |деклинација= |положбен агол= |вид на објект= [[расеано ѕвездено јато]] |морфолошки вид=II2p |привиден сјај В=7,4 |привиден сјај Ч= |површински сјај= |привидни димензии=6' x ?' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џејмс Данлоп]] |датум на откривање=[[29 април]] [[1826]] |алтернативни ознаки=OCL 806, ESO 168-SC11 |слика=}} '''NGC 3330''' — [[расеано ѕвездено јато]] во соѕвездието [[Едро (соѕвездие)|Едро]], заведено во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 3330 се споменува и како OCL 806, ESO 168-SC11. == Откривање == Објектот е откриен на [[29 април]] [[1826]] година од страна на [[Џејмс Данлоп]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 9&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 3330 е од видот II2p.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 7,4 ''m''.<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 3330 има само една позната привидна димензија, која изнесува 6'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. == Други поделби == Проучување на NGC 3330 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката . Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 427; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 8601. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (3001-3500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Едро (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC3330 Прегледувач на длабокото небо — NGC 3330]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC3330 Поправени информации за NGC 3330] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%203330 NGC 3330] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%203330 NGC 3330] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Едро (соѕвездие)]] [[Категорија:ESO-објекти]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1826 година]] qzgva7upzgam2bw0raqwrq6d464agk4 0 1041149 5641024 5277395 2026-10-05T22:07:18Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_3557_DSS.jpg|NGC_3557_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5641024 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Кентаур (соѕвездие)|Кентаур]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија= |деклинација= |положбен агол=21 |вид на објект= [[елиптична галаксија]] |морфолошки вид=E3 |привиден сјај В=10,4 |привиден сјај Ч=11,4 |површински сјај=13,1 |привидни димензии=4' x 3' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[21 април]] [[1835]] |алтернативни ознаки=ESO 377-16, MCG -6-25-5, AM 1107-371 |слика=}} '''NGC 3557''' — [[елиптична галаксија]] во соѕвездието [[Кентаур (соѕвездие)|Кентаур]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 3557 се споменува и како ESO 377-16, MCG -6-25-5, AM 1107-371. == Откривање == Објектот е откриен на [[21 април]] [[1835]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 3557 е од видот E3.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 10,4 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 11,4 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 13,1 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 3557 има привидни димензии од 4' х 3'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 21°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 3557 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 33871. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 367; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 7725. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (3501-4000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Кентаур (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC3557 Прегледувач на длабокото небо — NGC 3557]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC3557 Поправени информации за NGC 3557] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%203557 NGC 3557] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%203557 NGC 3557] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Кентаур (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1835 година]] [[Категорија:Сејфертови галаксии]] r2zwipf6enfytk77imrqeub2voz6y75 0 1041160 5641022 4893083 2026-10-05T22:06:33Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_3564_DSS.jpg|NGC_3564_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5641022 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Кентаур (соѕвездие)|Кентаур]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија= |деклинација= |положбен агол=15 |вид на објект= [[леќеста галаксија]] |морфолошки вид=S0 |привиден сјај В=12,1 |привиден сјај Ч=13,1 |површински сјај=12,4 |привидни димензии=1,7' x 0,9' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[21 април]] [[1835]] |алтернативни ознаки=ESO 377-18, MCG -6-25-6, AM 1108-371 |слика=}} '''NGC 3564''' — [[леќеста галаксија]] во соѕвездието [[Кентаур (соѕвездие)|Кентаур]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 3564 се споменува и како ESO 377-18, MCG -6-25-6, AM 1108-371. == Откривање == Објектот е откриен на [[21 април]] [[1835]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 3564 е од видот S0.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 12,1 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13,1 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 12,4 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 3564 има привидни димензии од 1,7' х 0,9'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 15°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 3564 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 33923. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 367; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 7726. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (3501-4000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Кентаур (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC3564 Прегледувач на длабокото небо — NGC 3564]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC3564 Поправени информации за NGC 3564] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%203564 NGC 3564] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%203564 NGC 3564] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Кентаур (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1835 година]] 8fb92zm4k6hdvtxfr8khhgjoxlyzbn7 0 1046247 5641021 5267240 2026-10-05T22:06:13Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_5156_DSS.jpg|NGC_5156_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5641021 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Кентаур (соѕвездие)|Кентаур]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=13 ч 28 м 44,2 с |деклинација=-48° 55' 0"" |положбен агол=110 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=SBb |привиден сјај В=11,7 |привиден сјај Ч=12,5 |површински сјај=13,2 |привидни димензии=2,5' x 2' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[31 март]] [[1835]] |алтернативни ознаки=ESO 220-13, IRAS 13256-4839 |слика=}} '''NGC 5156''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Кентаур (соѕвездие)|Кентаур]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Телото било предмет и на други истражувања, па освен како NGC 5156 се споменува и како ESO 220-13, IRAS 13256-4839. == Откривање == Телото е откриено на [[31 март]] [[1835]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 5156 е од видот SBb.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 11,7 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 12,5 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 13,2 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 5156 има привидни димензии од 2,5' х 2'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Телото е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 13 ч 28 м 44,2 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -48° 55' 0"". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 110°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 5156 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 47283. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 403; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 8256. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (5001-5500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Кентаур (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC5156 Прегледувач на длабокото небо — NGC 5156]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC5156 Поправени информации за NGC 5156] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%205156 NGC 5156] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%205156 NGC 5156] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Кентаур (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1835 година]] jflcicyaqw7x150aw9qwlfu6qk0xs3c 0 1046365 5641018 5267630 2026-10-05T22:05:43Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_5266_DSS.jpg|NGC_5266_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5641018 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Кентаур (соѕвездие)|Кентаур]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=13 ч 43 м 1,8 с |деклинација=-48° 10' 9"" |положбен агол=103 |вид на објект= [[елиптична галаксија]] |морфолошки вид=E-S0 |привиден сјај В=11,1 |привиден сјај Ч=12,1 |површински сјај=13 |привидни димензии=3,3' x 2,3' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[1 јули]] [[1834]] |алтернативни ознаки=ESO 220-33, AM 1339-475, IRAS 13399-4755 |слика=}} '''NGC 5266''' — [[елиптична галаксија]] во соѕвездието [[Кентаур (соѕвездие)|Кентаур]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Телото било предмет и на други истражувања, па освен како NGC 5266 се споменува и како ESO 220-33, AM 1339-475, IRAS 13399-4755. == Откривање == Телото е откриено на [[1 јули]] [[1834]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 5266 е од видот E-S0.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 11,1 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 12,1 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 13 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 5266 има привидни димензии од 3,3' х 2,3'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Телото е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 13 ч 43 м 1,8 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -48° 10' 9"". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 103°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 5266 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 48593. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 403; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 8266. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (5001-5500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Кентаур (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC5266 Прегледувач на длабокото небо — NGC 5266]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC5266 Поправени информации за NGC 5266] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%205266 NGC 5266] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%205266 NGC 5266] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Кентаур (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1834 година]] ny3zjpjjgymdvud2vl111e1m4n9p5rf 0 1049408 5640985 5270309 2026-10-05T21:54:16Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_6031_DSS.jpg|NGC_6031_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5640985 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |слика = |опис = NGC 6031 |соѕвездие=[[Рамнило (соѕвездие)|Рамнило]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=16 ч 7 м 34,4 с |деклинација=-54° 1' 0"" |положбен агол= |вид на објект= [[расеано ѕвездено јато]] |морфолошки вид=I2p |привиден сјај В=8,5 |привиден сјај Ч= |површински сјај= |привидни димензии=3' x ?' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џејмс Данлоп]] |датум на откривање=[[28 јули]] [[1826]] |алтернативни ознаки=OCL 951, ESO 178-SC9 }} '''NGC 6031''' — [[расеано ѕвездено јато]] во соѕвездието [[Рамнило (соѕвездие)|Рамнило]], заведено во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6031 се споменува и како OCL 951, ESO 178-SC9. == Откривање == Објектот е откриен на [[28 јули]] [[1826]] година од страна на [[Џејмс Данлоп]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 9&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 6031 е од видот I2p.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 8,5 ''m''.<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 6031 има само една позната привидна димензија, која изнесува 3'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 16 ч 7 м 34,4 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -54° 1' 0"". == Други поделби == Проучување на NGC 6031 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката . Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 432; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 8710. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (6001-6500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Рамнило (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC6031 Прегледувач на длабокото небо — NGC 6031]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC6031 Поправени информации за NGC 6031] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%206031 NGC 6031] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%206031 NGC 6031] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Рамнило (соѕвездие)]] [[Категорија:ESO-објекти]] [[Категорија:Расеани ѕвездени јата]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1826 година]] o5jv9bbpcq4ytctcgawcdf8c6hidvio 0 1049552 5641019 5270770 2026-10-05T22:05:46Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_6156_DSS.jpg|NGC_6156_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5641019 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |слика= |соѕвездие=[[Јужен Триаголник (соѕвездие)|Јужен Триаголник]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=16 ч 34 м 52,6 с |деклинација=-60° 37' 9"" |положбен агол=0 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=SBc |привиден сјај В=11,5 |привиден сјај Ч=12,2 |површински сјај=12,2 |привидни димензии=1,6' x 1,4' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[24 април]] [[1835]] |алтернативни ознаки=ESO 137-33, FAIR 329, IRAS 16304-6030 }} '''NGC 6156''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Јужен Триаголник (соѕвездие)|Јужен Триаголник]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6156 се споменува и како ESO 137-33, FAIR 329, IRAS 16304-6030. == Откривање == Објектот е откриен на [[24 април]] [[1835]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 6156 е од видот SBc.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 11,5 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 12,2 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 12,2 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 6156 има привидни димензии од 1,6' х 1,4'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 16 ч 34 м 52,6 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -60° 37' 9"". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 0°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 6156 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 58536. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 433; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 9038. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (6001-6500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Јужен Триаголник (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Sulentic, Jack W., and William G. Tifft, "The Revised New General Catalogue of Nonstellar Astronomical Objects (RNGC)", Tucson, Arizona: University of Arizona Press, 1973. (4016,0). == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC6156 Прегледувач на длабокото небо — NGC 6156]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC6156 Поправени информации за NGC 6156] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%206156 NGC 6156] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%206156 NGC 6156] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Јужен Триаголник (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1835 година]] 96ehtqm7drmnfyb6cc7o8fjazk59uv5 0 1049560 5641012 5270797 2026-10-05T22:04:35Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_6164_DSS.jpg|NGC_6164_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5641012 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |слика= |соѕвездие=[[Рамнило (соѕвездие)|Рамнило]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=16 ч 33 м 41 с |деклинација=-48° 4' 46"" |положбен агол= |вид на објект= [[оддавна маглина]] |морфолошки вид=EN |привиден сјај В= |привиден сјај Ч= |површински сјај= |привидни димензии=1' x 0,3' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[1 јули]] [[1834]] |алтернативни ознаки=ESO 226-PN13, PK 336-0.1, ESO 226-EN12, AM 1630-475, np cond of WR neb }} '''NGC 6164''' — [[оддавна маглина]] во соѕвездието [[Рамнило (соѕвездие)|Рамнило]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6164 се споменува и како ESO 226-PN13, PK 336-0.1, ESO 226-EN12, AM 1630-475, np cond of WR neb. == Откривање == Објектот е откриен на [[1 јули]] [[1834]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 6164 е од видот EN.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> NGC 6164 има привидни димензии од 1' х 0,3'.<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 16 ч 33 м 41 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -48° 4' 46"". == Други поделби == Проучување на NGC 6164 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката . Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 407; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 8329. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (6001-6500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Рамнило (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Sulentic, Jack W., and William G. Tifft, "The Revised New General Catalogue of Nonstellar Astronomical Objects (RNGC)", Tucson, Arizona: University of Arizona Press, 1973. (4016,0). == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC6164 Прегледувач на длабокото небо — NGC 6164]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC6164 Поправени информации за NGC 6164] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%206164 NGC 6164] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%206164 NGC 6164] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Рамнило (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1826 година]] mrdy7z7pew8ajftnq87vpbopl3j94dx 0 1049579 5641020 5270855 2026-10-05T22:05:50Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_6178_DSS.jpg|NGC_6178_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5641020 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |слика = |соѕвездие=[[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=16 ч 35 м 50,8 с |деклинација=-45° 38' 48"" |положбен агол= |вид на објект= [[расеано ѕвездено јато]] |морфолошки вид=I3p |привиден сјај В=7,2 |привиден сјај Ч= |површински сјај= |привидни димензии=5' x ?' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[27 јули]] [[1834]] |алтернативни ознаки=OCL 980, ESO 276-SC6 }} '''NGC 6178''' — [[расеано ѕвездено јато]] во соѕвездието [[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]], заведено во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6178 се споменува и како OCL 980, ESO 276-SC6. == Откривање == Објектот е откриен на [[27 јули]] [[1834]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 6178 е од видот I3p.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 7,2 ''m''.<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 6178 има само една позната привидна димензија, која изнесува 5'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 16 ч 35 м 50,8 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -45° 38' 48"". == Други поделби == Проучување на NGC 6178 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката . Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 407; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 8325. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (6001-6500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Скорпија (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC6178 Прегледувач на длабокото небо — NGC 6178]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC6178 Поправени информации за NGC 6178] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%206178 NGC 6178] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%206178 NGC 6178] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Скорпија (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1834 година]] 77b70q05gldiarrlpbmmxy1e5th7lvn 0 1049584 5641014 5270870 2026-10-05T22:05:01Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_6183_DSS.jpg|NGC_6183_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5641014 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |слика = |соѕвездие=[[Јужен Триаголник (соѕвездие)|Јужен Триаголник]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=16 ч 41 м 41,8 с |деклинација=-69° 22' 21"" |положбен агол=36 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=Sa |привиден сјај В=12,2 |привиден сјај Ч=13,1 |површински сјај=12,1 |привидни димензии=1,8' x 0,6' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[25 април]] [[1835]] |алтернативни ознаки=ESO 69-8 }} '''NGC 6183''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Јужен Триаголник (соѕвездие)|Јужен Триаголник]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6183 се споменува и како ESO 69-8. == Откривање == Објектот е откриен на [[25 април]] [[1835]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 6183 е од видот Sa.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 12,2 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13,1 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 12,1 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 6183 има привидни димензии од 1,8' х 0,6'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 16 ч 41 м 41,8 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -69° 22' 21"". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 36°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 6183 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 58785. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 454; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 9274. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (6001-6500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Јужен Триаголник (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Sulentic, Jack W., and William G. Tifft, "The Revised New General Catalogue of Nonstellar Astronomical Objects (RNGC)", Tucson, Arizona: University of Arizona Press, 1973. (4016,0). == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC6183 Прегледувач на длабокото небо — NGC 6183]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC6183 Поправени информации за NGC 6183] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%206183 NGC 6183] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%206183 NGC 6183] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Јужен Триаголник (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1835 година]] e8acpaqweqgjxfpbzntgx516l0sutk3 0 1049593 5641017 5270898 2026-10-05T22:05:18Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_6192_DSS.jpg|NGC_6192_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5641017 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=16 ч 40 м 20,8 с |деклинација=-43° 21' 55"" |положбен агол= |вид на објект= [[расеано ѕвездено јато]] |морфолошки вид=I2p |привиден сјај В=8,5 |привиден сјај Ч= |површински сјај= |привидни димензии=9' x ?' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џејмс Данлоп]] |датум на откривање=[[13 мај]] [[1826]] |алтернативни ознаки=OCL 988, ESO 277-SC3 |слика=}} '''NGC 6192''' — [[расеано ѕвездено јато]] во соѕвездието [[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]], заведено во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6192 се споменува и како OCL 988, ESO 277-SC3. == Откривање == Објектот е откриен на [[13 мај]] [[1826]] година од страна на [[Џејмс Данлоп]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 9&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 6192 е од видот I2p.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 8,5 ''m''.<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 6192 има само една позната привидна димензија, која изнесува 9'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 16 ч 40 м 20,8 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -43° 21' 55"". == Други поделби == Проучување на NGC 6192 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката . Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 407; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 7879. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (6001-6500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Скорпија (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC6192 Прегледувач на длабокото небо — NGC 6192]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC6192 Поправени информации за NGC 6192] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%206192 NGC 6192] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%206192 NGC 6192] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Скорпија (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1826 година]] b4gpntm4gpjn20ucmvpkvpck46pcoi8 0 1049601 5641016 5270928 2026-10-05T22:05:14Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_6200_DSS.jpg|NGC_6200_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5641016 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |слика = |соѕвездие=[[Олтар (соѕвездие)|Олтар]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=16 ч 44 м 8,6 с |деклинација=-47° 28' 11"" |положбен агол= |вид на објект= [[расеано ѕвездено јато]] |морфолошки вид=III2m |привиден сјај В=7,4 |привиден сјај Ч= |површински сјај= |привидни димензии=15' x ?' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[1 јули]] [[1834]] |алтернативни ознаки=OCL 978, ESO 277-SC8 }} '''NGC 6200''' — [[расеано ѕвездено јато]] во соѕвездието [[Олтар (соѕвездие)|Олтар]], заведено во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6200 се споменува и како OCL 978, ESO 277-SC8. == Откривање == Објектот е откриен на [[1 јули]] [[1834]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 6200 е од видот III2m.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 7,4 ''m''.<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 6200 има само една позната привидна димензија, која изнесува 15'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 16 ч 44 м 8,6 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -47° 28' 11"". == Други поделби == Проучување на NGC 6200 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката . Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 407; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 8330. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (6001-6500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Олтар (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC6200 Прегледувач на длабокото небо — NGC 6200]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC6200 Поправени информации за NGC 6200] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%206200 NGC 6200] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%206200 NGC 6200] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Олтар (соѕвездие)]] [[Категорија:Расеани ѕвездени јата]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1834 година]] 4x3cga533tcne8x31bkhxxm9zo3tyc3 0 1049610 5641015 5270949 2026-10-05T22:05:08Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_6209_DSS.jpg|NGC_6209_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5641015 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |слика = |соѕвездие=[[Рајска Птица (соѕвездие)|Рајска Птица]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=16 ч 54 м 57,7 с |деклинација=-72° 35' 12"" |положбен агол=10 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=Sbc |привиден сјај В=11,8 |привиден сјај Ч=12,6 |површински сјај=12,9 |привидни димензии=2' x 1,6' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[28 јуни]] [[1835]] |алтернативни ознаки=ESO 43-8, AM 1649-723, IRAS 16489-7230 }} '''NGC 6209''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Рајска Птица (соѕвездие)|Рајска Птица]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6209 се споменува и како ESO 43-8, AM 1649-723, IRAS 16489-7230. == Откривање == Објектот е откриен на [[28 јуни]] [[1835]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 6209 е од видот Sbc.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 11,8 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 12,6 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 12,9 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 6209 има привидни димензии од 2' х 1,6'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 16 ч 54 м 57,7 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -72° 35' 12"". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 10°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 6209 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 59252. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 468; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 9283. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (6001-6500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Рајска Птица (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Sulentic, Jack W., and William G. Tifft, "The Revised New General Catalogue of Nonstellar Astronomical Objects (RNGC)", Tucson, Arizona: University of Arizona Press, 1973. (4016,0). == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC6209 Прегледувач на длабокото небо — NGC 6209]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC6209 Поправени информации за NGC 6209] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%206209 NGC 6209] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%206209 NGC 6209] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Рајска Птица (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1835 година]] 7yyy5n5u2q1yovi5ji2uneuf9w1z92b 0 1049616 5641011 5270969 2026-10-05T22:04:18Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_6215_DSS.jpg|NGC_6215_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5641011 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |слика = |опис = Галаксијата NGC 6215 |соѕвездие=[[Олтар (соѕвездие)|Олтар]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=16 ч 51 м 7 с |деклинација=-58° 59' 35"" |положбен агол=78 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=Sc |привиден сјај В=11,5 |привиден сјај Ч=12 |површински сјај=12,8 |привидни димензии=2,2' x 2' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[9 јули]] [[1836]] |алтернативни ознаки=ESO 137-46, IRAS 16467-5854 }} '''NGC 6215''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Олтар (соѕвездие)|Олтар]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6215 се споменува и како ESO 137-46, IRAS 16467-5854. == Откривање == Објектот е откриен на [[9 јули]] [[1836]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 6215 е од видот Sc.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 11,5 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 12 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 12,8 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 6215 има привидни димензии од 2,2' х 2'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 16 ч 51 м 7 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -58° 59' 35"". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 78°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 6215 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 59112. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 433; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 8725. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (6001-6500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Олтар (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC6215 Прегледувач на длабокото небо — NGC 6215]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC6215 Поправени информации за NGC 6215] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%206215 NGC 6215] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%206215 NGC 6215] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Олтар (соѕвездие)]] [[Категорија:Непречкести спирални галаксии]] [[Категорија:PGC-објекти]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1836 година]] jpzopwr7ctrn4z6jutrtxassdocaenx 0 1049618 5641013 5270973 2026-10-05T22:04:41Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_6216_DSS.jpg|NGC_6216_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5641013 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |слика = |соѕвездие=[[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=16 ч 49 м 23,5 с |деклинација=-44° 43' 53"" |положбен агол= |вид на објект= [[расеано ѕвездено јато]] |морфолошки вид=II2p |привиден сјај В=10,1 |привиден сјај Ч= |површински сјај= |привидни димензии=4' x ?' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џејмс Данлоп]] |датум на откривање=[[13 мај]] [[1826]] |алтернативни ознаки=NGC 6222, OCL 989, ESO 277-SC14 }} '''NGC 6216''' — [[расеано ѕвездено јато]] во соѕвездието [[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]], заведено во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6216 се споменува и како NGC 6222, OCL 989, ESO 277-SC14. == Откривање == Објектот е откриен на [[13 мај]] [[1826]] година од страна на [[Џејмс Данлоп]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 9&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 6216 е од видот II2p.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 10,1 ''m''.<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 6216 има само една позната привидна димензија, која изнесува 4'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 16 ч 49 м 23,5 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -44° 43' 53"". == Други поделби == Проучување на NGC 6216 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката . Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 407; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 7879. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (6001-6500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Скорпија (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC6216 Прегледувач на длабокото небо — NGC 6216]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC6216 Поправени информации за NGC 6216] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%206216 NGC 6216] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%206216 NGC 6216] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Скорпија (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1826 година]] 5qox1on6aufn8dzg381fix37z8jx9sm 0 1049652 5640986 5271080 2026-10-05T21:54:33Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_6249_DSS.jpg|NGC_6249_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5640986 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија | слика = |соѕвездие=[[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=16 ч 57 м 41,7 с |деклинација=-44° 48' 17"" |положбен агол= |вид на објект= [[расеано ѕвездено јато]] |морфолошки вид=II1p |привиден сјај В=8,2 |привиден сјај Ч= |површински сјај= |привидни димензии=6' x ?' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џејмс Данлоп]] |датум на откривање=[[31 јули]] [[1826]] |алтернативни ознаки=OCL 994, ESO 277-SC19 }} '''NGC 6249''' — [[расеано ѕвездено јато]] во соѕвездието [[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]], заведено во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6249 се споменува и како OCL 994, ESO 277-SC19. == Откривање == Објектот е откриен на [[31 јули]] [[1826]] година од страна на [[Џејмс Данлоп]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 9&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 6249 е од видот II1p.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 8,2 ''m''.<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 6249 има само една позната привидна димензија, која изнесува 6'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 16 ч 57 м 41,7 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -44° 48' 17"". == Други поделби == Проучување на NGC 6249 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката . Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 407; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 7880. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (6001-6500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Скорпија (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC6249 Прегледувач на длабокото небо — NGC 6249]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC6249 Поправени информации за NGC 6249] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%206249 NGC 6249] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%206249 NGC 6249] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Скорпија (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1826 година]] jur06ylhz9cuoz8cl1udy80zyvuf49u 0 1049656 5641009 5271094 2026-10-05T22:03:56Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_6253_DSS.jpg|NGC_6253_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5641009 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија | слика = |соѕвездие=[[Олтар (соѕвездие)|Олтар]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=16 ч 59 м 6,1 с |деклинација=-52° 42' 57"" |положбен агол= |вид на објект= [[расеано ѕвездено јато]] |морфолошки вид=I3m |привиден сјај В=10,2 |привиден сјај Ч= |површински сјај= |привидни димензии=4' x ?' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џејмс Данлоп]] |датум на откривање=[[14 мај]] [[1826]] |алтернативни ознаки=OCL 972, ESO 180-SC2 }} '''NGC 6253''' — [[расеано ѕвездено јато]] во соѕвездието [[Олтар (соѕвездие)|Олтар]], заведено во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6253 се споменува и како OCL 972, ESO 180-SC2. == Откривање == Објектот е откриен на [[14 мај]] [[1826]] година од страна на [[Џејмс Данлоп]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 9&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 6253 е од видот I3m.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 10,2 ''m''.<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 6253 има само една позната привидна димензија, која изнесува 4'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 16 ч 59 м 6,1 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -52° 42' 57"". == Други поделби == Проучување на NGC 6253 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката . Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 433; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 8726. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (6001-6500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Олтар (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC6253 Прегледувач на длабокото небо — NGC 6253]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC6253 Поправени информации за NGC 6253] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%206253 NGC 6253] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%206253 NGC 6253] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Олтар (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1826 година]] blfq511lhmgls7ped5bj3y6tsrbdzrp 0 1049663 5641010 5271109 2026-10-05T22:04:15Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_6259_DSS.jpg|NGC_6259_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5641010 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]] |податотека = |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=17 ч 0 м 45,3 с |деклинација=-44° 39' 18"" |положбен агол= |вид на објект= [[расеано ѕвездено јато]] |морфолошки вид=III2m |привиден сјај В=8 |привиден сјај Ч= |површински сјај= |привидни димензии=15' x ?' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џејмс Данлоп]] |датум на откривање=[[13 мај]] [[1826]] |алтернативни ознаки=OCL 996, ESO 277-SC22 }} '''NGC 6259''' — [[расеано ѕвездено јато]] во соѕвездието [[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]], заведено во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6259 се споменува и како OCL 996, ESO 277-SC22. == Откривање == Објектот е откриен на [[13 мај]] [[1826]] година од страна на [[Џејмс Данлоп]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 9&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 6259 е од видот III2m.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 8 ''m''.<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 6259 има само една позната привидна димензија, која изнесува 15'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 17 ч 0 м 45,3 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -44° 39' 18"". == Други поделби == Проучување на NGC 6259 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката . Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 407; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 7881. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (6001-6500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Скорпија (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC6259 Прегледувач на длабокото небо — NGC 6259]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC6259 Поправени информации за NGC 6259] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%206259 NGC 6259] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%206259 NGC 6259] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Скорпија (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1826 година]] 6eu2sv2tcdyhy02brinfhawvce8axts 0 1049729 5641007 5271305 2026-10-05T22:03:37Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_6322_DSS.jpg|NGC_6322_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5641007 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]] |податотека = |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=17 ч 18 м 25,7 с |деклинација=-42° 56' 2"" |положбен агол= |вид на објект= [[расеано ѕвездено јато]] |морфолошки вид=I2p |привиден сјај В=6 |привиден сјај Ч= |површински сјај= |привидни димензии=5' x ?' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[1 јуни]] [[1834]] |алтернативни ознаки=OCL 1000, ESO 278-SC6 }} '''NGC 6322''' — [[расеано ѕвездено јато]] во соѕвездието [[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]], заведено во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6322 се споменува и како OCL 1000, ESO 278-SC6. == Откривање == Објектот е откриен на [[1 јуни]] [[1834]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 6322 е од видот I2p.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 6 ''m''.<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 6322 има само една позната привидна димензија, која изнесува 5'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 17 ч 18 м 25,7 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -42° 56' 2"". == Други поделби == Проучување на NGC 6322 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката . Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 408; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 7878. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (6001-6500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Скорпија (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC6322 Прегледувач на длабокото небо — NGC 6322]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC6322 Поправени информации за NGC 6322] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%206322 NGC 6322] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%206322 NGC 6322] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Скорпија (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1834 година]] 878yrk1bljd3ekrcne378a5jsr863ps 0 1049743 5641008 5271333 2026-10-05T22:03:46Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_6337_DSS.jpg|NGC_6337_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5641008 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]] |податотека = |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=17 ч 22 м 15,7 с |деклинација=-38° 28' 59"" |положбен агол= |вид на објект= [[планетарна маглина]] |морфолошки вид=PN |привиден сјај В=12,3 |привиден сјај Ч=11,9 |површински сјај= |привидни димензии=0,85' x ?' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[28 јуни]] [[1834]] |алтернативни ознаки=PK 349-1.1, ESO 333-PN5, AM 1718-382, CS=14.8 }} '''NGC 6337''' — [[планетарна маглина]] во соѕвездието [[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6337 се споменува и како PK 349-1.1, ESO 333-PN5, AM 1718-382, CS=14.8. == Откривање == Објектот е откриен на [[28 јуни]] [[1834]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 6337 е од видот PN.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 12,3 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 11,9 ''m''.<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 6337 има само една позната привидна димензија, која изнесува 0,85'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 17 ч 22 м 15,7 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -38° 28' 59"". == Други поделби == Проучување на NGC 6337 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката . Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 376; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 7883. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (6001-6500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Скорпија (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC6337 Прегледувач на длабокото небо — NGC 6337]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC6337 Поправени информации за NGC 6337] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%206337 NGC 6337] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%206337 NGC 6337] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Скорпија (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1834 година]] 7ph80rhlm71zgkdx3usvg0vs113ow5g 0 1049799 5640984 5264554 2026-10-05T21:53:53Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_6392_DSS.jpg|NGC_6392_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5640984 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Рајска Птица (соѕвездие)|Рајска Птица]] |податотека = |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=17 ч 43 м 30,6 с |деклинација=-69° 47' 4"" |положбен агол= |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=Sab |привиден сјај В=11,6 |привиден сјај Ч=12,4 |површински сјај=12 |привидни димензии=1,3' x 1,3' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[17 јуни]] [[1835]] |алтернативни ознаки=ESO 70-12, IRAS 17379-6945 }} '''NGC 6392''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Рајска Птица (соѕвездие)|Рајска Птица]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6392 се споменува и како ESO 70-12, IRAS 17379-6945. == Откривање == Објектот е откриен на [[17 јуни]] [[1835]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 6392 е од видот Sab.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 11,6 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 12,4 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 12 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 6392 има привидни димензии од 1,3' х 1,3'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 17 ч 43 м 30,6 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -69° 47' 4"". == Други поделби == Проучување на NGC 6392 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 60753. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 455; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 9293. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (6001-6500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Рајска Птица (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Corwin, Harold G., Jr., A. de Vaucouleurs, and G. de Vaucouleurs, ""Southern Galaxy Catalogue"", Austin, Texas: University of Texas Monographs in Astronomy No. 4, 1985. (152,564) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC6392 Прегледувач на длабокото небо — NGC 6392]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC6392 Поправени информации за NGC 6392] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%206392 NGC 6392] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%206392 NGC 6392] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Рајска Птица (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1835 година]] om8c9y1tdp71qza6ywrmurn24j4nw20 0 1049805 5641004 5264578 2026-10-05T22:02:31Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_6398_DSS.jpg|NGC_6398_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5641004 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Паун (соѕвездие)|Паун]] |податотека = |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=17 ч 42 м 43,9 с |деклинација=-61° 41' 38" |положбен агол=6 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=SBa |привиден сјај В=12,7 |привиден сјај Ч=13,6 |површински сјај=13,9 |привидни димензии=2' x 1,7' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[7 јули]] [[1836]] |алтернативни ознаки=ESO 139-18, AM 1738-614 }} '''NGC 6398''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Паун (соѕвездие)|Паун]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6398 се споменува и како ESO 139-18, AM 1738-614. == Откривање == Објектот е откриен на [[7 јули]] [[1836]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 6398 е од видот SBa.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 12,7 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13,6 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 13,9 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 6398 има привидни димензии од 2' х 1,7'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 17 ч 42 м 43,9 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -61° 41' 38". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 6°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 6398 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 60735. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 455; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 9053. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (6001-6500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Паун (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Archinal, Brent A. Version 4.0 of an unpublished list of errata to the RNGC, dated March 19, 1987. (110,0) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC6398 Прегледувач на длабокото небо — NGC 6398]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC6398 Поправени информации за NGC 6398] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%206398 NGC 6398] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%206398 NGC 6398] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Паун (соѕвездие)]] cyxwkjy3nez5fc17vkii8w0hpumamei 0 1049810 5640962 5264602 2026-10-05T21:48:23Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_6403_DSS.jpg|NGC_6403_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5640962 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Паун (соѕвездие)|Паун]] |податотека = |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=17 ч 43 м 23,6 с |деклинација=-61° 40' 55" |положбен агол= |вид на објект= [[леќеста галаксија]] |морфолошки вид=S0 |привиден сјај В=13,5 |привиден сјај Ч=14,5 |површински сјај=11,9 |привидни димензии=0,5' x 0,5' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[28 јуни]] [[1834]] |алтернативни ознаки=ESO 139-19 }} '''NGC 6403''' — [[леќеста галаксија]] во соѕвездието [[Паун (соѕвездие)|Паун]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6403 се споменува и како ESO 139-19. == Откривање == Објектот е откриен на [[28 јуни]] [[1834]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 6403 е од видот S0.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 13,5 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 14,5 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 11,9 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 6403 има привидни димензии од 0,5' х 0,5'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 17 ч 43 м 23,6 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -61° 40' 55". == Други поделби == Проучување на NGC 6403 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 60750. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 455; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 9054. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (6001-6500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Паун (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Archinal, Brent A. Version 4.0 of an unpublished list of errata to the RNGC, dated March 19, 1987. (110,0) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC6403 Прегледувач на длабокото небо — NGC 6403]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC6403 Поправени информации за NGC 6403] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%206403 NGC 6403] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%206403 NGC 6403] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Паун (соѕвездие)]] ov4r18a8ppc34x6rg16inomry1brf4t 0 1049811 5640963 5264606 2026-10-05T21:48:44Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_6404_DSS.jpg|NGC_6404_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5640963 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]] |податотека = |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=17 ч 39 м 37,3 с |деклинација=-33° 14' 48"" |положбен агол= |вид на објект= [[расеано ѕвездено јато]] |морфолошки вид=III3m |привиден сјај В=10,6 |привиден сјај Ч= |површински сјај= |привидни димензии=6' x ?' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[јуни]] [[1837]] |алтернативни ознаки=OCL 1024, ESO 393-SC13 }} '''NGC 6404''' — [[расеано ѕвездено јато]] во соѕвездието [[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]], заведено во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6404 се споменува и како OCL 1024, ESO 393-SC13. == Откривање == Објектот е откриен на [[јуни]] [[1837]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 6404 е од видот III3m.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 10,6 ''m''.<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 6404 има само една позната привидна димензија, која изнесува 6'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 17 ч 39 м 37,3 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -33° 14' 48"". == Други поделби == Проучување на NGC 6404 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката . Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 376; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 7380. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (6001-6500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Скорпија (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC6404 Прегледувач на длабокото небо — NGC 6404]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC6404 Поправени информации за NGC 6404] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%206404 NGC 6404] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%206404 NGC 6404] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Скорпија (соѕвездие)]] gky39o0qmm0zg6wzlw2uol00nsgje1q 0 1049814 5640961 5264614 2026-10-05T21:48:04Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_6407_DSS.jpg|NGC_6407_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5640961 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Паун (соѕвездие)|Паун]] |податотека = |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=17 ч 44 м 57,8 с |деклинација=-60° 44' 23"" |положбен агол=60 |вид на објект= [[леќеста галаксија]] |морфолошки вид=S0 |привиден сјај В=11,5 |привиден сјај Ч=12,5 |површински сјај=12,7 |привидни димензии=2,1' x 1,6' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[7 август]] [[1834]] |алтернативни ознаки=ESO 139-22 }} '''NGC 6407''' — [[леќеста галаксија]] во соѕвездието [[Паун (соѕвездие)|Паун]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6407 се споменува и како ESO 139-22. == Откривање == Објектот е откриен на [[7 август]] [[1834]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 6407 е од видот S0.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 11,5 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 12,5 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 12,7 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 6407 има привидни димензии од 2,1' х 1,6'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 17 ч 44 м 57,8 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -60° 44' 23"". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 60°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 6407 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 60796. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 434; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 9054. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (6001-6500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Паун (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Corwin, Harold G., Jr., A. de Vaucouleurs, and G. de Vaucouleurs, ""Southern Galaxy Catalogue"", Austin, Texas: University of Texas Monographs in Astronomy No. 4, 1985. (152,564) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC6407 Прегледувач на длабокото небо — NGC 6407]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC6407 Поправени информации за NGC 6407] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%206407 NGC 6407] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%206407 NGC 6407] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Паун (соѕвездие)]] 946xalg3eeynuzligxoxohvik2oftzp 0 1049823 5640964 5264654 2026-10-05T21:48:49Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_6416_DSS.jpg|NGC_6416_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5640964 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]] |податотека = |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=17 ч 44 м 19,9 с |деклинација=-32° 21' 40"" |положбен агол= |вид на објект= [[расеано ѕвездено јато]] |морфолошки вид=IV1p |привиден сјај В=5,7 |привиден сјај Ч= |површински сјај= |привидни димензии=15' x ?' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џејмс Данлоп]] |датум на откривање=[[3 август]] [[1834]] |алтернативни ознаки=OCL 1031, ESO 455-SC32 }} '''NGC 6416''' — [[расеано ѕвездено јато]] во соѕвездието [[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]], заведено во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6416 се споменува и како OCL 1031, ESO 455-SC32. == Откривање == Објектот е откриен на [[3 август]] [[1834]] година од страна на [[Џејмс Данлоп]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 9&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 6416 е од видот IV1p.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 5,7 ''m''.<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 6416 има само една позната привидна димензија, која изнесува 15'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 17 ч 44 м 19,9 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -32° 21' 40"". == Други поделби == Проучување на NGC 6416 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката . Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 377; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 7381. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 90. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (6001-6500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Скорпија (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC6416 Прегледувач на длабокото небо — NGC 6416]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC6416 Поправени информации за NGC 6416] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%206416 NGC 6416] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%206416 NGC 6416] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Скорпија (соѕвездие)]] kdlifgzzuvhkt956n1bttag8bi63af3 0 1049832 5640960 5264695 2026-10-05T21:47:31Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_6425_DSS.jpg|NGC_6425_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5640960 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]] |податотека = |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=17 ч 47 м 0 с |деклинација=-31° 31' 48"" |положбен агол= |вид на објект= [[расеано ѕвездено јато]] |морфолошки вид=I1p |привиден сјај В=7,2 |привиден сјај Ч= |површински сјај= |привидни димензии=10' x ?' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[3 август]] [[1834]] |алтернативни ознаки=OCL 1033, ESO 455-SC38 }} '''NGC 6425''' — [[расеано ѕвездено јато]] во соѕвездието [[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]], заведено во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6425 се споменува и како OCL 1033, ESO 455-SC38. == Откривање == Објектот е откриен на [[3 август]] [[1834]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 6425 е од видот I1p.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 7,2 ''m''.<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 6425 има само една позната привидна димензија, која изнесува 10'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 17 ч 47 м 0 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -31° 31' 48"". == Други поделби == Проучување на NGC 6425 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката . Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 377; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 7377. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 90. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (6001-6500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Скорпија (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC6425 Прегледувач на длабокото небо — NGC 6425]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC6425 Поправени информации за NGC 6425] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%206425 NGC 6425] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%206425 NGC 6425] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Скорпија (соѕвездие)]] h6nwjqpsd0c69pqekxaakkr4d38vx94 0 1049877 5640958 5264905 2026-10-05T21:46:07Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_6469_DSS.jpg|NGC_6469_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5640958 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Стрела (соѕвездие)|Стрела]] |податотека = |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=17 ч 52 м 56,5 с |деклинација=-22° 18' 43"" |положбен агол= |вид на објект= [[расеано ѕвездено јато]] |морфолошки вид=III2p |привиден сјај В=8,2 |привиден сјај Ч= |површински сјај= |привидни димензии=8' x ?' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[27 јуни]] [[1837]] |алтернативни ознаки=OCL 21, ESO 589-SC18 }} '''NGC 6469''' — [[расеано ѕвездено јато]] во соѕвездието [[Стрела (соѕвездие)|Стрела]], заведено во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6469 се споменува и како OCL 21, ESO 589-SC18. == Откривање == Објектот е откриен на [[27 јуни]] [[1837]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 6469 е од видот III2p.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 8,2 ''m''.<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 6469 има само една позната привидна димензија, која изнесува 8'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 17 ч 52 м 56,5 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -22° 18' 43"". == Други поделби == Проучување на NGC 6469 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката . Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 339; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 6262. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 175. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (6001-6500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Стрела (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC6469 Прегледувач на длабокото небо — NGC 6469]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC6469 Поправени информации за NGC 6469] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%206469 NGC 6469] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%206469 NGC 6469] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Стрела (соѕвездие)]] czkrypqjtdh3o23zhe2d6c35gn2lvi4 0 1049891 5640959 5264969 2026-10-05T21:46:48Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_6483_DSS.jpg|NGC_6483_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5640959 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Паун (соѕвездие)|Паун]] |податотека = |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=17 ч 59 м 30,5 с |деклинација=-63° 40' 7"" |положбен агол=122 |вид на објект= [[елиптична галаксија]] |морфолошки вид=E4 |привиден сјај В=11,9 |привиден сјај Ч=13 |површински сјај=12,3 |привидни димензии=1,6' x 0,9' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[8 јуни]] [[1836]] |алтернативни ознаки=ESO 102-20, FAIR 486, AM 1754-634 }} '''NGC 6483''' — [[елиптична галаксија]] во соѕвездието [[Паун (соѕвездие)|Паун]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6483 се споменува и како ESO 102-20, FAIR 486, AM 1754-634. == Откривање == Објектот е откриен на [[8 јуни]] [[1836]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 6483 е од видот E4.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 11,9 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 12,3 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 6483 има привидни димензии од 1,6' х 0,9'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 17 ч 59 м 30,5 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -63° 40' 7"". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 122°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 6483 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 61233. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 455; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 9058. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (6001-6500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Паун (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Sulentic, Jack W., and William G. Tifft, ""The Revised New General Catalogue of Nonstellar Astronomical Objects (RNGC)"", Tucson, Arizona: University of Arizona Press, 1973. (4016,0). == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC6483 Прегледувач на длабокото небо — NGC 6483]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC6483 Поправени информации за NGC 6483] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%206483 NGC 6483] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%206483 NGC 6483] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Паун (соѕвездие)]] 7akesx1b1a942yg7pkhgy1z3xefevth 0 1049900 5640957 5265009 2026-10-05T21:45:49Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_6492_DSS.jpg|NGC_6492_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5640957 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Паун (соѕвездие)|Паун]] |податотека = |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=18 ч 2 м 48,3 с |деклинација=-66° 25' 50"" |положбен агол=75 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=Sbc |привиден сјај В=11,5 |привиден сјај Ч=12,3 |површински сјај=12,6 |привидни димензии=2,5' x 1,2' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[22 јули]] [[1835]] |алтернативни ознаки=ESO 102-22, AM 1757-662, IRAS 17576-6625 }} '''NGC 6492''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Паун (соѕвездие)|Паун]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6492 се споменува и како ESO 102-22, AM 1757-662, IRAS 17576-6625. == Откривање == Објектот е откриен на [[22 јули]] [[1835]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 6492 е од видот Sbc.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 11,5 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 12,3 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 12,6 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 6492 има привидни димензии од 2,5' х 1,2'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 18 ч 2 м 48,3 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -66° 25' 50"". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 75°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 6492 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 61315. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 455; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 9067. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (6001-6500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Паун (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Sulentic, Jack W., and William G. Tifft, ""The Revised New General Catalogue of Nonstellar Astronomical Objects (RNGC)"", Tucson, Arizona: University of Arizona Press, 1973. (4016,0). == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC6492 Прегледувач на длабокото небо — NGC 6492]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC6492 Поправени информации за NGC 6492] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%206492 NGC 6492] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%206492 NGC 6492] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Паун (соѕвездие)]] 5m3n69510e4en92z3dezqkh0gqgi48l 0 1050177 5641005 5266034 2026-10-05T22:02:35Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_6730_DSS.jpg|NGC_6730_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5641005 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Паун (соѕвездие)|Паун]] |податотека = |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=19 ч 7 м 33,6 с |деклинација=-68° 54' 44"" |положбен агол=25 |вид на објект= [[елиптична галаксија]] |морфолошки вид=E1 |привиден сјај В=11,2 |привиден сјај Ч=12,2 |површински сјај=13,2 |привидни димензии=1,8' x 1,5' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[23 јули]] [[1835]] |алтернативни ознаки=ESO 72-9, SAO 254465 (6.8) 1.5' nf }} '''NGC 6730''' — [[елиптична галаксија]] во соѕвездието [[Паун (соѕвездие)|Паун]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6730 се споменува и како ESO 72-9, SAO 254465 (6.8) 1.5' nf. == Откривање == Објектот е откриен на [[23 јули]] [[1835]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 6730 е од видот E1.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 11,2 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 12,2 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 13,2 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 6730 има привидни димензии од 1,8' х 1,5'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 19 ч 7 м 33,6 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -68° 54' 44"". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 25°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 6730 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 62796. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 456; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 9292. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (6501-7000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Паун (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Corwin, Harold G., Jr., A. de Vaucouleurs, and G. de Vaucouleurs, ""Southern Galaxy Catalogue"", Austin, Texas: University of Texas Monographs in Astronomy No. 4, 1985. (152,564) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC6730 Прегледувач на длабокото небо — NGC 6730]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC6730 Поправени информации за NGC 6730] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%206730 NGC 6730] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%206730 NGC 6730] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Паун (соѕвездие)]] rfnj2rbhbbwl7fh28mjks21lzta5412 0 1050237 5641006 5266291 2026-10-05T22:03:00Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_6784_DSS.jpg|NGC_6784_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5641006 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Паун (соѕвездие)|Паун]] |податотека = |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=19 ч 26 м 31,2 с |деклинација=-65° 37' 36"" |положбен агол=170 |вид на објект= [[елиптична галаксија]] |морфолошки вид=E-S0 |привиден сјај В=13,8 |привиден сјај Ч=14,8 |површински сјај=12,8 |привидни димензии=0,9' x 0,5' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[23 јуни]] [[1835]] |алтернативни ознаки=ESO 104-55, AM 1921-654 }} '''NGC 6784''' — [[елиптична галаксија]] во соѕвездието [[Паун (соѕвездие)|Паун]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6784 се споменува и како ESO 104-55, AM 1921-654. == Откривање == Објектот е откриен на [[23 јуни]] [[1835]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 6784 е од видот E-S0.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 13,8 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 14,8 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 12,8 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 6784 има привидни димензии од 0,9' х 0,5'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 19 ч 26 м 31,2 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -65° 37' 36"". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 170°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 6784 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 63209. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 456; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 9096. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (6501-7000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Паун (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Corwin, Harold G., Jr., A. de Vaucouleurs, and G. de Vaucouleurs, ""Southern Galaxy Catalogue"", Austin, Texas: University of Texas Monographs in Astronomy No. 4, 1985. (152,564) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC6784 Прегледувач на длабокото небо — NGC 6784]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC6784 Поправени информации за NGC 6784] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%206784 NGC 6784] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%206784 NGC 6784] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Паун (соѕвездие)]] 1k9lo73l9u334lxyeigke79pw7yh20w 0 1050242 5641001 5266310 2026-10-05T22:02:02Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_6788_DSS.jpg|NGC_6788_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5641001 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Телескоп (соѕвездие)|Телескоп]] |податотека = |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=19 ч 26 м 49,7 с |деклинација=-54° 57' 2" |положбен агол=71 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=Sab |привиден сјај В=11,9 |привиден сјај Ч=12,7 |површински сјај=12,8 |привидни димензии=2,9' x 0,9' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[9 јули]] [[1834]] |алтернативни ознаки=ESO 184-67, AM 1922-550, IRAS 19227-5503 }} '''NGC 6788''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Телескоп (соѕвездие)|Телескоп]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6788 се споменува и како ESO 184-67, AM 1922-550, IRAS 19227-5503. == Откривање == Објектот е откриен на [[9 јули]] [[1834]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 6788 е од видот Sab.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 11,9 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 12,7 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 12,8 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 6788 има привидни димензии од 2,9' х 0,9'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 19 ч 26 м 49,7 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -54° 57' 2". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 71°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 6788 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 63214. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 435; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 8765. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (6501-7000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Телескоп (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Dreyer, J.L.E., ibid. Errata on pages 237, 281-283, and 366-378. (158,28) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC6788 Прегледувач на длабокото небо — NGC 6788]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC6788 Поправени информации за NGC 6788] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%206788 NGC 6788] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%206788 NGC 6788] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Телескоп (соѕвездие)]] r6vduvd28xd6rdicgkdr1qm3qcwirv5 0 1050343 5641002 5562719 2026-10-05T22:02:05Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_6876_DSS.jpg|NGC_6876_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5641002 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Паун (соѕвездие)|Паун]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=20 ч 18 м 19,1 с |деклинација=-70° 51' 30"" |положбен агол=80 |вид на објект= [[елиптична галаксија]] |морфолошки вид=E3 |привиден сјај В=11,3 |привиден сјај Ч=12,1 |површински сјај=13,2 |привидни димензии=2,7' x 2,4' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[27 јуни]] [[1835]] |алтернативни ознаки=ESO 73-35, AM 2014-710 |податотека= |опис=<center>NGC 6876 }} '''NGC 6876''' — [[елиптична галаксија]] во соѕвездието [[Паун (соѕвездие)|Паун]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6876 се споменува и како ESO 73-35, AM 2014-710. == Откривање == Објектот е откриен на [[27 јуни]] [[1835]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 6876 е од видот E3.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 11,3 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 12,1 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 13,2 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 6876 има привидни димензии од 2,7' х 2,4'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 20 ч 18 м 19,1 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -70° 51' 30"". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 80°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 6876 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 64447. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 457; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 9311. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (6501-7000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Паун (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC6876 Прегледувач на длабокото небо — NGC 6876]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC6876 Поправени информации за NGC 6876] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%206876 NGC 6876] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%206876 NGC 6876]{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Паун (соѕвездие)]] 2k0124l0uiuumxcnrvv8jp0iobfmdu5 0 1050345 5641000 5266746 2026-10-05T22:01:30Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_6876_DSS.jpg|NGC_6876_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5641000 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Паун (соѕвездие)|Паун]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=20 ч 18 м 35,9 с |деклинација=-70° 51' 10"" |положбен агол=169 |вид на објект= [[елиптична галаксија]] |морфолошки вид=E6 |привиден сјај В=12,2 |привиден сјај Ч=13,2 |површински сјај=12,6 |привидни димензии=1,1' x 0,6' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[27 јуни]] [[1835]] |алтернативни ознаки=ESO 73-36, AM 2014-710 |податотека= |опис=<center>NGC 6877 }} '''NGC 6877''' — [[елиптична галаксија]] во соѕвездието [[Паун (соѕвездие)|Паун]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6877 се споменува и како ESO 73-36, AM 2014-710. == Откривање == Објектот е откриен на [[27 јуни]] [[1835]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 6877 е од видот E6.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 12,2 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13,2 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 12,6 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 6877 има привидни димензии од 1,1' х 0,6'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 20 ч 18 м 35,9 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -70° 51' 10"". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 169°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 6877 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 64457. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 457; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 9311. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (6501-7000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Паун (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC6877 Прегледувач на длабокото небо — NGC 6877]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC6877 Поправени информации за NGC 6877] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%206877 NGC 6877] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%206877 NGC 6877] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Паун (соѕвездие)]] 3las7qupuxflry1vrq0t47rh10gln2a 0 1050346 5641003 5266751 2026-10-05T22:02:21Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_6878_DSS.jpg|NGC_6878_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5641003 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Стрела (соѕвездие)|Стрела]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=20 ч 13 м 53,2 с |деклинација=-44° 31' 36"" |положбен агол=111 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=SBb |привиден сјај В=12,7 |привиден сјај Ч=13,5 |површински сјај=13,3 |привидни димензии=1,6' x 1,3' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[27 јули]] [[1834]] |алтернативни ознаки=ESO 284-31, MCG -7-41-15, IRAS 20104-4440 |податотека= |опис=<center>NGC 6878 }} '''NGC 6878''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Стрела (соѕвездие)|Стрела]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6878 се споменува и како ESO 284-31, MCG -7-41-15, IRAS 20104-4440. == Откривање == Објектот е откриен на [[27 јули]] [[1834]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 6878 е од видот SBb.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 12,7 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13,5 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 13,3 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 6878 има привидни димензии од 1,6' х 1,3'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 20 ч 13 м 53,2 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -44° 31' 36"". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 111°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 6878 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 64317. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 411; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 7960. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (6501-7000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Стрела (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC6878 Прегледувач на длабокото небо — NGC 6878]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC6878 Поправени информации за NGC 6878] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%206878 NGC 6878] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%206878 NGC 6878] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Стрела (соѕвездие)]] 3gtxuh9ttehube6knw8lgg9lrzt6ezh 0 1050381 5640998 5266898 2026-10-05T22:00:45Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_6909_DSS.jpg|NGC_6909_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5640998 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Телескоп (соѕвездие)|Телескоп]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=20 ч 27 м 38,8 с |деклинација=-47° 1' 38"" |положбен агол=68 |вид на објект= [[елиптична галаксија]] |морфолошки вид=E5 |привиден сјај В=11,7 |привиден сјај Ч=12,6 |површински сјај=12,6 |привидни димензии=2,2' x 1,1' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[1 јули]] [[1834]] |алтернативни ознаки=ESO 285-12, AM 2024-471 |податотека= |опис=<center>NGC 6909 }} '''NGC 6909''' — [[елиптична галаксија]] во соѕвездието [[Телескоп (соѕвездие)|Телескоп]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6909 се споменува и како ESO 285-12, AM 2024-471. == Откривање == Објектот е откриен на [[1 јули]] [[1834]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 6909 е од видот E5.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 11,7 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 12,6 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 12,6 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 6909 има привидни димензии од 2,2' х 1,1'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 20 ч 27 м 38,8 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -47° 1' 38"". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 68°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 6909 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 64725. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 412; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 8410. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (6501-7000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Телескоп (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC6909 Прегледувач на длабокото небо — NGC 6909]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC6909 Поправени информации за NGC 6909] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%206909 NGC 6909] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%206909 NGC 6909] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Телескоп (соѕвездие)]] gzo82ji51tyzxdnmn9u0m2lwxxntxd7 0 1050390 5640995 5266935 2026-10-05T21:59:52Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_6918_DSS.jpg|NGC_6918_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5640995 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Индијанец (соѕвездие)|Индијанец]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=20 ч 30 м 46,9 с |деклинација=-47° 28' 27"" |положбен агол=178 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=SB0-a |привиден сјај В=13,6 |привиден сјај Ч=14,5 |површински сјај=12,9 |привидни димензии=0,9' x 0,7' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[1 јули]] [[1834]] |алтернативни ознаки=ESO 234-40, FAIR 345, IRAS 20272-4738 |податотека= |опис=<center>NGC 6918 }} '''NGC 6918''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Индијанец (соѕвездие)|Индијанец]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6918 се споменува и како ESO 234-40, FAIR 345, IRAS 20272-4738. == Откривање == Објектот е откриен на [[1 јули]] [[1834]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 6918 е од видот SB0-a.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 13,6 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 14,5 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 12,9 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 6918 има привидни димензии од 0,9' х 0,7'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 20 ч 30 м 46,9 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -47° 28' 27"". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 178°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 6918 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 64851. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 412; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 8410. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (6501-7000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Индијанец (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Corwin, Harold G., Jr., A. de Vaucouleurs, and G. de Vaucouleurs, ""Southern Galaxy Catalogue"", Austin, Texas: University of Texas Monographs in Astronomy No. 4, 1985. (152,564) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC6918 Прегледувач на длабокото небо — NGC 6918]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC6918 Поправени информации за NGC 6918] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%206918 NGC 6918] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%206918 NGC 6918] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Индијанец (соѕвездие)]] seyvanpw39zx6olgyj8u26zpdeoeokr 0 1050391 5640996 5266939 2026-10-05T21:59:54Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_6919_DSS.jpg|NGC_6919_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5640996 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Микроскоп (соѕвездие)|Микроскоп]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=20 ч 31 м 38 с |деклинација=-44° 13' 0"" |положбен агол=145 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=SBc |привиден сјај В=13 |привиден сјај Ч=13,6 |површински сјај=13,6 |привидни димензии=1,6' x 1,2' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[2 септември]] [[1836]] |алтернативни ознаки=ESO 285-27, MCG -7-42-11, IRAS 20282-4423 |податотека= |опис=<center>NGC 6919 }} '''NGC 6919''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Микроскоп (соѕвездие)|Микроскоп]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6919 се споменува и како ESO 285-27, MCG -7-42-11, IRAS 20282-4423. == Откривање == Објектот е откриен на [[2 септември]] [[1836]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 6919 е од видот SBc.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 13 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13,6 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 13,6 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 6919 има привидни димензии од 1,6' х 1,2'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 20 ч 31 м 38 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -44° 13' 0"". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 145°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 6919 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 64883. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 412; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 7962. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (6501-7000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Микроскоп (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Sulentic, Jack W., and William G. Tifft, "The Revised New General Catalogue of Nonstellar Astronomical Objects (RNGC)", Tucson, Arizona: University of Arizona Press, 1973. (4016,0). == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC6919 Прегледувач на длабокото небо — NGC 6919]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC6919 Поправени информации за NGC 6919] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%206919 NGC 6919] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%206919 NGC 6919] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Микроскоп (соѕвездие)]] hx7qy6x0pnjg6g2u8g6ydt4esowm6en 0 1050421 5640997 5267071 2026-10-05T22:00:22Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_6947_DSS.jpg|NGC_6947_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5640997 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Микроскоп (соѕвездие)|Микроскоп]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=20 ч 41 м 15 с |деклинација=-32° 29' 11"" |положбен агол=51 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=SBb |привиден сјај В=13,5 |привиден сјај Ч=14,3 |површински сјај=13,9 |привидни димензии=1,6' x 1' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[28 септември]] [[1834]] |алтернативни ознаки=ESO 401-3, MCG -5-48-28, AM 2038-323 |податотека= |опис=<center>NGC 6947 }} '''NGC 6947''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Микроскоп (соѕвездие)|Микроскоп]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6947 се споменува и како ESO 401-3, MCG -5-48-28, AM 2038-323. == Откривање == Објектот е откриен на [[28 септември]] [[1834]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 6947 е од видот SBb.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 13,5 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 14,3 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 13,9 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 6947 има привидни димензии од 1,6' х 1'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 20 ч 41 м 15 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -32° 29' 11"". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 51°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 6947 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 65193. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 381; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 7460. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (6501-7000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Микроскоп (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Corwin, Harold G., Jr., A. de Vaucouleurs, and G. de Vaucouleurs, ""Southern Galaxy Catalogue"", Austin, Texas: University of Texas Monographs in Astronomy No. 4, 1985. (152,564) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC6947 Прегледувач на длабокото небо — NGC 6947]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC6947 Поправени информации за NGC 6947] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%206947 NGC 6947] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%206947 NGC 6947] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Микроскоп (соѕвездие)]] repevalriei0ci4fz3093oas9brp8zx 0 1050444 5640993 5239913 2026-10-05T21:59:06Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_6970_DSS.jpg|NGC_6970_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5640993 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Индијанец (соѕвездие)|Индијанец]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=20 ч 52 м 9,4 с |деклинација=-48° 46' 41"" |положбен агол=123 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=SBa |привиден сјај В=12,6 |привиден сјај Ч=13,2 |површински сјај=12,6 |привидни димензии={{#if: 1|1' x|}} {{#if: 0,6|0,6'|{{#if: 1|?'|}}}} |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[2 октомври]] [[1834]] |алтернативни ознаки=ESO 235-8{{#if: AM 2048-485|,|}} AM 2048-485{{#if: IRAS 20486-4857|,|}} IRAS 20486-4857{{#if: |,|}} {{#if: |,|}} {{#if: |,|}} {{#if: |,|}} {{#if: |,|}} {{#if: |,|}} {{#if: |,|}} {{#if: |,|}} |податотека= |опис=<center>NGC 6970 }} '''NGC 6970''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Индијанец (соѕвездие)|Индијанец]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. {{#if: ESO 235-8|Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6970 се споменува и како ESO 235-8{{#if: AM 2048-485|, AM 2048-485{{#if: IRAS 20486-4857|, IRAS 20486-4857{{#if: |, {{#if: |, {{#if: |, {{#if: |, {{#if: |, {{#if: |, {{#if: |, {{#if: |, .|.}}|.}}|.}}|.}}|.}}|.}}|.}}|.}}|.}}|.}}|}} == Откривање == {{#if: Џон Хершел|Објектот е откриен на [[2 октомври]] [[1834]] година од страна на [[Џон Хершел]]{{#if: рефлекторски телескоп|, со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см.|.}}|}} == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 6970 е од видот SBa.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> {{#if: 12,6|Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 12,6 ''m''{{#if: 13,2|, а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13,2 ''m''{{#if: 12,6|, додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 12,6 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref>|.<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref>}}|.<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref>}}|{{#if: 13,2|Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] во рамките на интервалот од минималната до максималната честота изнесува 13,2 ''m''{{#if: 12,6|, а [[Површински сјај|површинскиот сјај]] 12,6 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref>|.<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref>}}|{{#if: 12,6|[[Површински сјај|Површинскиот сјај]] на објектот изнесува 12,6 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref>|}}}}}} {{#if: 1|{{#if: 0,6|NGC 6970 има привидни димензии од 1' х 0,6'.|NGC 6970 има само една позната привидна димензија, која изнесува 1'.}}|{{#if: 0,6|NGC 6970 има само една позната привидна димензија, која изнесува 0,6'.}}|}}{{#if: 1|{{#if: 12,6|<ref name="SEDS"/>|{{#if: 13,2|<ref name="SEDS"/>|{{#if: 12,6|<ref name="SEDS"/>|<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref>}}}}}}|{{#if: 1|{{#if: 12,6|<ref name="SEDS"/>|{{#if: 13,2|<ref name="SEDS"/>|{{#if: 12,6|<ref name="SEDS"/>|<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref>}}}}}}|}}}} === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. {{#if: 20 ч 52 м 9,4 с|Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 20 ч 52 м 9,4 с{{#if: -48° 46' 41""|, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -48° 46' 41"".<ref name="simbad.u-strasbg.fr">[http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-id?Ident=NGC+{{{n}}} NGC {{{n}}}], ''[[SIMBAD]]'', [[Центар за астрономски податоци во Стразбур]]</ref>|.}}|{{#if: -48° 46' 41""|Неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, изнесува -48° 46' 41"".<ref name="simbad.u-strasbg.fr">[http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-id?Ident=NGC+{{{n}}} NGC {{{n}}}], ''[[SIMBAD]]'', [[Центар за астрономски податоци во Стразбур]]</ref>}}|}} {{#if: 123|[[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 123°.|}}{{#if: 123|{{#if: 12,6|<ref name="SEDS"/>|{{#if: 13,2|<ref name="SEDS"/>|{{#if: 12,6|<ref name="SEDS"/>|{{#if: 1|<ref name="SEDS"/>|<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref>}}}}}}}}|}} == Други поделби == Проучување на NGC 6970 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 65608. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 412; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 8416. {{#if: N/A|Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A.|}} == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (6501-7000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Индијанец (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} {{#if: Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238)|== Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238)|}} == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC6970 Прегледувач на длабокото небо — NGC 6970]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC6970 Поправени информации за NGC 6970] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%206970 NGC 6970] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%206970 NGC 6970] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Индијанец (соѕвездие)]] nmdnpjzc4bgza6c9cg6df1bh5s0e6pv 0 1050448 5640994 5267178 2026-10-05T21:59:14Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_6974_79_DSS.jpg|NGC_6974_79_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Su 5640994 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Лебед (соѕвездие)|Лебед]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=20 ч 51 м 4 с |деклинација=+31° 49' 54"" |положбен агол= |вид на објект= [[оддавна маглина]] |морфолошки вид=EN |привиден сјај В= |привиден сјај Ч= |површински сјај= |привидни димензии= |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Лоренс Парсонс]] |датум на откривање=[[20 август]] [[1873]] |алтернативни ознаки=knot in Veil nebula |податотека= |опис=<center>NGC 6974 }} '''NGC 6974''' — [[оддавна маглина]] во соѕвездието [[Лебед (соѕвездие)|Лебед]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6974 се споменува и како knot in Veil nebula. == Откривање == Објектот е откриен на [[20 август]] [[1873]] година од страна на [[Лоренс Парсонс]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 72&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 6974 е од видот EN.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 20 ч 51 м 4 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, +31° 49' 54"". == Други поделби == Проучување на NGC 6974 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката . Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 120; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 2688. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 757. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (6501-7000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Лебед (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Sulentic, Jack W., and William G. Tifft, "The Revised New General Catalogue of Nonstellar Astronomical Objects (RNGC)", Tucson, Arizona: University of Arizona Press, 1973. (4016,0). == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC6974 Прегледувач на длабокото небо — NGC 6974]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC6974 Поправени информации за NGC 6974] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%206974 NGC 6974] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%206974 NGC 6974] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Лебед (соѕвездие)]] jyqjzcdogzq5j5gbkl0zj8yctpastqb 0 1051357 5640992 5267277 2026-10-05T21:57:55Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_7005_DSS.jpg|NGC_7005_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5640992 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Водолија (соѕвездие)|Водолија]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=21 ч 1 м 56 с |деклинација=-12° 52' 39" |положбен агол= |вид на објект= [[астеризам]] |морфолошки вид=*Grp |привиден сјај В= |привиден сјај Ч= |површински сјај= |привидни димензии=1,8' x ?' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Хајнрих Даре]] |датум на откривање=[[23 август]] [[1855]] |алтернативни ознаки= |податотека= |опис=<center>NGC 7005 }} '''NGC 7005''' — [[астеризам]] во соѕвездието [[Водолија (соѕвездие)|Водолија]], заведен во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. == Откривање == Објектот е откриен на [[23 август]] [[1855]] година од страна на [[Хајнрих Даре]], со помош на [[рефрактор]], чијашто леќа имала пречник од 4,6&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 7005 е од видот *Grp.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> NGC 7005 има само една позната привидна димензија, која изнесува 1,8'.<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 21 ч 1 м 56 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -12° 52' 39". == Други поделби == Проучување на NGC 7005 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката . Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 299; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 5778. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 791. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (7001-7500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Водолија (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Skiff, Brian, private communication of February 27, 1988. (93,36) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC7005 Прегледувач на длабокото небо — NGC 7005]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC7005 Поправени информации за NGC 7005] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%207005 NGC 7005] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%207005 NGC 7005] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Водолија (соѕвездие)]] rqegesppycch1b2sb6hp3sgo5ofypg1 0 1051467 5640975 5267626 2026-10-05T21:51:45Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_7106_DSS.jpg|NGC_7106_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5640975 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Индијанец (соѕвездие)|Индијанец]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=21 ч 42 м 36,5 с |деклинација=-52° 41' 57"" |положбен агол=81 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=SBc |привиден сјај В=13,4 |привиден сјај Ч=13,9 |површински сјај=13,8 |привидни димензии=1,7' x 1' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[8 јули]] [[1834]] |алтернативни ознаки=ESO 188-17, AM 2139-525 |податотека= |опис=<center>NGC 7106 }} '''NGC 7106''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Индијанец (соѕвездие)|Индијанец]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 7106 се споменува и како ESO 188-17, AM 2139-525. == Откривање == Објектот е откриен на [[8 јули]] [[1834]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 7106 е од видот SBc.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 13,4 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13,9 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 13,8 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 7106 има привидни димензии од 1,7' х 1'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 21 ч 42 м 36,5 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -52° 41' 57"". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 81°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 7106 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 67215. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 438; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 8807. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (7001-7500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Индијанец (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Corwin, Harold G., Jr., A. de Vaucouleurs, and G. de Vaucouleurs, ""Southern Galaxy Catalogue"", Austin, Texas: University of Texas Monographs in Astronomy No. 4, 1985. (152,564) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC7106 Прегледувач на длабокото небо — NGC 7106]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC7106 Поправени информации за NGC 7106] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%207106 NGC 7106] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%207106 NGC 7106] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Индијанец (соѕвездие)]] oo9stcdxz4hfm8o0p7p2850mip5lfor 0 1051468 5640976 5267629 2026-10-05T21:51:48Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_7107_DSS.jpg|NGC_7107_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5640976 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Жерав (соѕвездие)|Жерав]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=21 ч 42 м 26,5 с |деклинација=-44° 47' 31"" |положбен агол=128 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=SBdm |привиден сјај В=12,6 |привиден сјај Ч=13,2 |површински сјај=13,7 |привидни димензии=2,1' x 1,5' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[6 септември]] [[1834]] |алтернативни ознаки=ESO 287-52, AM 2139-450, IRAS 21392-4501 |податотека= |опис=<center>NGC 7107 }} '''NGC 7107''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Жерав (соѕвездие)|Жерав]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 7107 се споменува и како ESO 287-52, AM 2139-450, IRAS 21392-4501. == Откривање == Објектот е откриен на [[6 септември]] [[1834]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 7107 е од видот SBdm.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 12,6 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13,2 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 13,7 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 7107 има привидни димензии од 2,1' х 1,5'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 21 ч 42 м 26,5 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -44° 47' 31"". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 128°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 7107 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 67209. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 413; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 7993. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (7001-7500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Жерав (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC7107 Прегледувач на длабокото небо — NGC 7107]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC7107 Поправени информации за NGC 7107] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%207107 NGC 7107] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%207107 NGC 7107] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Жерав (соѕвездие)]] 5gefigic2n9i9jlvmv8pm2s2ng2y20h 0 1051470 5640979 5267635 2026-10-05T21:52:28Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_7109_DSS.jpg|NGC_7109_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5640979 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Јужна Риба (соѕвездие)|Јужна Риба]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=21 ч 41 м 58,5 с |деклинација=-34° 26' 46"" |положбен агол= |вид на објект= [[елиптична галаксија]] |морфолошки вид=E0 |привиден сјај В=13,3 |привиден сјај Ч=14,3 |површински сјај=12,6 |привидни димензии=0,7' x 0,7' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[25 септември]] [[1834]] |алтернативни ознаки=ESO 403-15, MCG -6-47-11, VV 376 |податотека= |опис=<center>NGC 7109 }} '''NGC 7109''' — [[елиптична галаксија]] во соѕвездието [[Јужна Риба (соѕвездие)|Јужна Риба]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 7109 се споменува и како ESO 403-15, MCG -6-47-11, VV 376. == Откривање == Објектот е откриен на [[25 септември]] [[1834]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 7109 е од видот E0.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 13,3 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 14,3 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 12,6 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 7109 има привидни димензии од 0,7' х 0,7'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 21 ч 41 м 58,5 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -34° 26' 46"". == Други поделби == Проучување на NGC 7109 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 67192. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 383; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 7490. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (7001-7500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Јужна Риба (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Sulentic, Jack W., and William G. Tifft, "The Revised New General Catalogue of Nonstellar Astronomical Objects (RNGC)", Tucson, Arizona: University of Arizona Press, 1973. (4016,0). == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC7109 Прегледувач на длабокото небо — NGC 7109]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC7109 Поправени информации за NGC 7109] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%207109 NGC 7109] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%207109 NGC 7109] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Јужна Риба (соѕвездие)]] r9yfch40kypfhwja71m14af3z9nyhqr 0 1051471 5640982 5267641 2026-10-05T21:53:14Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_7110_DSS.jpg|NGC_7110_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5640982 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Јужна Риба (соѕвездие)|Јужна Риба]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=21 ч 42 м 12 с |деклинација=-34° 9' 46"" |положбен агол=76 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=SBb |привиден сјај В=13,2 |привиден сјај Ч=14 |површински сјај=12,7 |привидни димензии=1,3' x 0,6' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[23 септември]] [[1834]] |алтернативни ознаки=ESO 403-16, MCG -6-47-12 |податотека= |опис=<center>NGC 7110 }} '''NGC 7110''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Јужна Риба (соѕвездие)|Јужна Риба]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 7110 се споменува и како ESO 403-16, MCG -6-47-12. == Откривање == Објектот е откриен на [[23 септември]] [[1834]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 7110 е од видот SBb.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 13,2 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 14 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 12,7 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 7110 има привидни димензии од 1,3' х 0,6'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 21 ч 42 м 12 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -34° 9' 46"". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 76°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 7110 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 67199. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 383; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 7490. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (7001-7500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Јужна Риба (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Sulentic, Jack W., and William G. Tifft, "The Revised New General Catalogue of Nonstellar Astronomical Objects (RNGC)", Tucson, Arizona: University of Arizona Press, 1973. (4016,0). == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC7110 Прегледувач на длабокото небо — NGC 7110]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC7110 Поправени информации за NGC 7110] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%207110 NGC 7110] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%207110 NGC 7110] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Јужна Риба (соѕвездие)]] 70ile3e7b1j23x0vet643llxjmije1l 0 1051478 5640980 5267659 2026-10-05T21:52:30Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_7117_DSS.jpg|NGC_7117_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5640980 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Жерав (соѕвездие)|Жерав]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=21 ч 45 м 47 с |деклинација=-48° 25' 16"" |положбен агол=27 |вид на објект= [[елиптична галаксија]] |морфолошки вид=E-S0 |привиден сјај В=12,8 |привиден сјај Ч=13,8 |површински сјај=12,9 |привидни димензии=1,4' x 0,8' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[30 септември]] [[1834]] |алтернативни ознаки=ESO 236-40, AM 2142-483 |податотека= |опис=<center>NGC 7117 }} '''NGC 7117''' — [[елиптична галаксија]] во соѕвездието [[Жерав (соѕвездие)|Жерав]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 7117 се споменува и како ESO 236-40, AM 2142-483. == Откривање == Објектот е откриен на [[30 септември]] [[1834]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 7117 е од видот E-S0.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 12,8 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13,8 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 12,9 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 7117 има привидни димензии од 1,4' х 0,8'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 21 ч 45 м 47 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -48° 25' 16"". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 27°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 7117 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 67303. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 413; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 8440. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (7001-7500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Жерав (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Sulentic, Jack W., and William G. Tifft, "The Revised New General Catalogue of Nonstellar Astronomical Objects (RNGC)", Tucson, Arizona: University of Arizona Press, 1973. (4016,0). == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC7117 Прегледувач на длабокото небо — NGC 7117]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC7117 Поправени информации за NGC 7117] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%207117 NGC 7117] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%207117 NGC 7117] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Жерав (соѕвездие)]] 0nrjkk6jyqrj9gkw0vsktfod8tghjsz 0 1051479 5640981 5267662 2026-10-05T21:52:50Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_7118_DSS.jpg|NGC_7118_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5640981 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Жерав (соѕвездие)|Жерав]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=21 ч 46 м 9,8 с |деклинација=-48° 21' 12"" |положбен агол=50 |вид на објект= [[елиптична галаксија]] |морфолошки вид=E-S0 |привиден сјај В=12,6 |привиден сјај Ч=13,5 |површински сјај=13 |привидни димензии=1,4' x 1,1' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[30 септември]] [[1834]] |алтернативни ознаки=ESO 236-45, AM 2142-483 |податотека= |опис=<center>NGC 7118 }} '''NGC 7118''' — [[елиптична галаксија]] во соѕвездието [[Жерав (соѕвездие)|Жерав]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 7118 се споменува и како ESO 236-45, AM 2142-483. == Откривање == Објектот е откриен на [[30 септември]] [[1834]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 7118 е од видот E-S0.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 12,6 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13,5 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 13 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 7118 има привидни димензии од 1,4' х 1,1'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 21 ч 46 м 9,8 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -48° 21' 12"". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 50°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 7118 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 67318. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 413; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 8440. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (7001-7500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Жерав (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Sulentic, Jack W., and William G. Tifft, "The Revised New General Catalogue of Nonstellar Astronomical Objects (RNGC)", Tucson, Arizona: University of Arizona Press, 1973. (4016,0). == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC7118 Прегледувач на длабокото небо — NGC 7118]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC7118 Поправени информации за NGC 7118] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%207118 NGC 7118] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%207118 NGC 7118] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Жерав (соѕвездие)]] pi375ayg42kga2yfrynnvdj3t98s8r9 0 1051502 5640974 5267740 2026-10-05T21:50:48Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_7140_DSS.jpg|NGC_7140_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5640974 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Индијанец (соѕвездие)|Индијанец]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=21 ч 52 м 15,1 с |деклинација=-55° 34' 11"" |положбен агол=18 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=SBbc |привиден сјај В=11,5 |привиден сјај Ч=12,2 |површински сјај=14,1 |привидни димензии=4,1' x 3' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[4 октомври]] [[1834]] |алтернативни ознаки=NGC 7141, ESO 189-7, FAIR 354, AM 2148-554, IRAS 21488-5548 |податотека= |опис=<center>NGC 7140 }} '''NGC 7140''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Индијанец (соѕвездие)|Индијанец]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 7140 се споменува и како NGC 7141, ESO 189-7, FAIR 354, AM 2148-554, IRAS 21488-5548. == Откривање == Објектот е откриен на [[4 октомври]] [[1834]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 7140 е од видот SBbc.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 11,5 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 12,2 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 14,1 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 7140 има привидни димензии од 4,1' х 3'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 21 ч 52 м 15,1 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -55° 34' 11"". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 18°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 7140 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 67532. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 438; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 8812. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (7001-7500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Индијанец (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Corwin, Harold G., Jr., A. de Vaucouleurs, and G. de Vaucouleurs, ""Southern Galaxy Catalogue"", Austin, Texas: University of Texas Monographs in Astronomy No. 4, 1985. (152,564) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC7140 Прегледувач на длабокото небо — NGC 7140]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC7140 Поправени информации за NGC 7140] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%207140 NGC 7140] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%207140 NGC 7140] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Индијанец (соѕвездие)]] 8d6n71pkyy9gdlvefmi07cn54l1wi8d 0 1051514 5640973 5562920 2026-10-05T21:50:37Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_7152_DSS.jpg|NGC_7152_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5640973 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Јужна Риба (соѕвездие)|Јужна Риба]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=21 ч 53 м 59 с |деклинација=-29° 17' 21"" |положбен агол=17 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=SBb |привиден сјај В=13,6 |привиден сјај Ч=14,4 |површински сјај=13,1 |привидни димензии=1,2' x 0,6' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[18 август]] [[1835]] |алтернативни ознаки=ESO 466-13, MCG -5-51-20 |податотека= |опис=<center>NGC 7152 }} '''NGC 7152''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Јужна Риба (соѕвездие)|Јужна Риба]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 7152 се споменува и како ESO 466-13, MCG -5-51-20. == Откривање == Објектот е откриен на [[18 август]] [[1835]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 7152 е од видот SBb.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 13,6 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 14,4 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 13,1 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 7152 има привидни димензии од 1,2' х 0,6'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 21 ч 53 м 59 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -29° 17' 21"". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 17°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 7152 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 67601. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 383; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 6959. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 15. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (7001-7500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Јужна Риба (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Sulentic, Jack W., and William G. Tifft, "The Revised New General Catalogue of Nonstellar Astronomical Objects (RNGC)", Tucson, Arizona: University of Arizona Press, 1973. (4016,0). == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC7152 Прегледувач на длабокото небо — NGC 7152]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC7152 Поправени информации за NGC 7152] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%207152 NGC 7152] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%207152 NGC 7152] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200911054217/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%207152 |date=2020-09-11 }} — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Јужна Риба (соѕвездие)]] 5r02ni052fdlmho0746j3jdmzn0ctv7 0 1051516 5640969 5267785 2026-10-05T21:50:27Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_7154_DSS.jpg|NGC_7154_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5640969 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Јужна Риба (соѕвездие)|Јужна Риба]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=21 ч 55 м 21,1 с |деклинација=-34° 48' 50"" |положбен агол=102 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=SBm |привиден сјај В=12,4 |привиден сјај Ч=12,9 |површински сјај=13,6 |привидни димензии=2,2' x 1,8' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[23 септември]] [[1834]] |алтернативни ознаки=ESO 404-8, MCG -6-48-5, IRAS 21523-3503 |податотека= |опис=<center>NGC 7154 }} '''NGC 7154''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Јужна Риба (соѕвездие)|Јужна Риба]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 7154 се споменува и како ESO 404-8, MCG -6-48-5, IRAS 21523-3503. == Откривање == Објектот е откриен на [[23 септември]] [[1834]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 7154 е од видот SBm.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 12,4 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 12,9 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 13,6 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 7154 има привидни димензии од 2,2' х 1,8'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 21 ч 55 м 21,1 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -34° 48' 50"". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 102°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 7154 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 67641. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 383; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 7491. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (7001-7500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Јужна Риба (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * de Vaucouleurs, G., A. de Vaucouleurs, and H.C. Corvin, Jr., Second Reference Catalogue of Bright Galaxies. Austin, Texas, University of Texas Press, 1976.(118,206) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC7154 Прегледувач на длабокото небо — NGC 7154]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC7154 Поправени информации за NGC 7154] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%207154 NGC 7154] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%207154 NGC 7154] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Јужна Риба (соѕвездие)]] h3ws7dy3ed2zenoy8afpf8bwvgzepw3 0 1051526 5640968 5267818 2026-10-05T21:50:21Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_7163_DSS.jpg|NGC_7163_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5640968 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Јужна Риба (соѕвездие)|Јужна Риба]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=21 ч 59 м 20,3 с |деклинација=-31° 53' 1"" |положбен агол=101 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=SBab |привиден сјај В=13,3 |привиден сјај Ч=14,5 |површински сјај=13,9 |привидни димензии=1,9' x 1,1' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[27 септември]] [[1834]] |алтернативни ознаки=ESO 466-30, MCG -5-51-35, IRAS 21564-3207 |податотека= |опис=<center>NGC 7163 }} '''NGC 7163''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Јужна Риба (соѕвездие)|Јужна Риба]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 7163 се споменува и како ESO 466-30, MCG -5-51-35, IRAS 21564-3207. == Откривање == Објектот е откриен на [[27 септември]] [[1834]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 7163 е од видот SBab.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 13,3 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 14,5 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 13,9 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 7163 има привидни димензии од 1,9' х 1,1'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 21 ч 59 м 20,3 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -31° 53' 1"". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 101°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 7163 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 67785. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 383; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 7488. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 15. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (7001-7500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Јужна Риба (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC7163 Прегледувач на длабокото небо — NGC 7163]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC7163 Поправени информации за NGC 7163] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%207163 NGC 7163] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%207163 NGC 7163] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Јужна Риба (соѕвездие)]] e57hgfyny7w297d4lvm1goi8hhto49u 0 1051530 5640971 5267830 2026-10-05T21:50:31Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_7166_DSS.jpg|NGC_7166_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5640971 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Жерав (соѕвездие)|Жерав]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=22 ч 0 м 32,7 с |деклинација=-43° 23' 24"" |положбен агол=14 |вид на објект= [[елиптична галаксија]] |морфолошки вид=E-S0 |привиден сјај В=11,9 |привиден сјај Ч=12,9 |површински сјај=12,6 |привидни димензии=2,4' x 0,9' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[5 септември]] [[1834]] |алтернативни ознаки=ESO 288-27, MCG -7-45-4, AM 2157-433 |податотека= |опис=<center>NGC 7166 }} '''NGC 7166''' — [[елиптична галаксија]] во соѕвездието [[Жерав (соѕвездие)|Жерав]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 7166 се споменува и како ESO 288-27, MCG -7-45-4, AM 2157-433. == Откривање == Објектот е откриен на [[5 септември]] [[1834]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 7166 е од видот E-S0.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 11,9 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 12,9 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 12,6 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 7166 има привидни димензии од 2,4' х 0,9'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 22 ч 0 м 32,7 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -43° 23' 24"". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 14°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 7166 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 67817. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 414; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 8001. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (7001-7500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Жерав (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC7166 Прегледувач на длабокото небо — NGC 7166]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC7166 Поправени информации за NGC 7166] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%207166 NGC 7166] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%207166 NGC 7166] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Жерав (соѕвездие)]] i32uzrkm0x38wyc4bb0en4kfknhv9kr 0 1051532 5640970 5267836 2026-10-05T21:50:28Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_7168_DSS.jpg|NGC_7168_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5640970 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Индијанец (соѕвездие)|Индијанец]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=22 ч 2 м 7,3 с |деклинација=-51° 44' 36"" |положбен агол=68 |вид на објект= [[елиптична галаксија]] |морфолошки вид=E3 |привиден сјај В=11,9 |привиден сјај Ч=12,9 |површински сјај=13,2 |привидни димензии=1,9' x 1,4' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[8 јули]] [[1834]] |алтернативни ознаки=ESO 237-26, AM 2158-515 |податотека= |опис=<center>NGC 7168 }} '''NGC 7168''' — [[елиптична галаксија]] во соѕвездието [[Индијанец (соѕвездие)|Индијанец]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 7168 се споменува и како ESO 237-26, AM 2158-515. == Откривање == Објектот е откриен на [[8 јули]] [[1834]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 7168 е од видот E3.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 11,9 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 12,9 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 13,2 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 7168 има привидни димензии од 1,9' х 1,4'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 22 ч 2 м 7,3 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -51° 44' 36"". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 68°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 7168 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 67882. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 438; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 8444. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (7001-7500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Индијанец (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC7168 Прегледувач на длабокото небо — NGC 7168]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC7168 Поправени информации за NGC 7168] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%207168 NGC 7168] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%207168 NGC 7168] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Индијанец (соѕвездие)]] drmi3q0c1u8ronw5ipwojmgiwqpfxq3 0 1051533 5640972 5267839 2026-10-05T21:50:33Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_7169_DSS.jpg|NGC_7169_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5640972 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Жерав (соѕвездие)|Жерав]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=22 ч 2 м 48,7 с |деклинација=-47° 41' 51"" |положбен агол=78 |вид на објект= [[елиптична галаксија]] |морфолошки вид=E/SB0 |привиден сјај В=13,6 |привиден сјај Ч=14,6 |површински сјај=12,7 |привидни димензии=1' x 0,5' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[30 септември]] [[1834]] |алтернативни ознаки=ESO 237-28 |податотека= |опис=<center>NGC 7169 }} '''NGC 7169''' — [[елиптична галаксија]] во соѕвездието [[Жерав (соѕвездие)|Жерав]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 7169 се споменува и како ESO 237-28. == Откривање == Објектот е откриен на [[30 септември]] [[1834]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 7169 е од видот E/SB0.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 13,6 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 14,6 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 12,7 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 7169 има привидни димензии од 1' х 0,5'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 22 ч 2 м 48,7 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -47° 41' 51"". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 78°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 7169 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 67913. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 414; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 8441. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (7001-7500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Жерав (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Corwin, Harold G., Jr., A. de Vaucouleurs, and G. de Vaucouleurs, ""Southern Galaxy Catalogue"", Austin, Texas: University of Texas Monographs in Astronomy No. 4, 1985. (152,564) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC7169 Прегледувач на длабокото небо — NGC 7169]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC7169 Поправени информации за NGC 7169] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%207169 NGC 7169] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%207169 NGC 7169] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Жерав (соѕвездие)]] 0w342x7tmlfawotkjohgi5yqkvm954w 0 1051555 5640967 5267914 2026-10-05T21:50:06Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_7191_DSS.jpg|NGC_7191_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5640967 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Индијанец (соѕвездие)|Индијанец]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=22 ч 6 м 51,2 с |деклинација=-64° 38' 1"" |положбен агол=136 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=SBc |привиден сјај В=12,9 |привиден сјај Ч=13,6 |површински сјај=12,7 |привидни димензии=1,6' x 0,6' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[22 јуни]] [[1835]] |алтернативни ознаки=ESO 108-13, IRAS 22031-6452 |податотека= |опис=<center>NGC 7191 }} '''NGC 7191''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Индијанец (соѕвездие)|Индијанец]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 7191 се споменува и како ESO 108-13, IRAS 22031-6452. == Откривање == Објектот е откриен на [[22 јуни]] [[1835]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 7191 е од видот SBc.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 12,9 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13,6 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 12,7 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 7191 има привидни димензии од 1,6' х 0,6'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 22 ч 6 м 51,2 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -64° 38' 1"". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 136°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 7191 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 68059. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 458; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 9120. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (7001-7500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Индијанец (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * de Vaucouleurs, G., A. de Vaucouleurs, and H.C. Corvin, Jr., Second Reference Catalogue of Bright Galaxies. Austin, Texas, University of Texas Press, 1976.(118,206) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC7191 Прегледувач на длабокото небо — NGC 7191]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC7191 Поправени информации за NGC 7191] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%207191 NGC 7191] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%207191 NGC 7191] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Индијанец (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1835 година]] [[Категорија:Преодни спирални галаксии]] [[Категорија:Откритија на Џон Хершел]] nw9vpoxlnsdnk5r5puhl4tgigejobea 0 1051556 5640966 5562964 2026-10-05T21:50:04Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_7192_DSS.jpg|NGC_7192_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5640966 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Индијанец (соѕвездие)|Индијанец]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=22 ч 6 м 49,9 с |деклинација=-64° 18' 58"" |положбен агол=27 |вид на објект= [[елиптична галаксија]] |морфолошки вид=E1 |привиден сјај В=11,2 |привиден сјај Ч=12,2 |површински сјај=12,7 |привидни димензии=1,9' x 1,8' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[22 јуни]] [[1835]] |алтернативни ознаки=ESO 108-12 |податотека= |опис=<center>NGC 7192 }} '''NGC 7192''' — [[елиптична галаксија]] во соѕвездието [[Индијанец (соѕвездие)|Индијанец]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 7192 се споменува и како ESO 108-12. == Откривање == Објектот е откриен на [[22 јуни]] [[1835]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 7192 е од видот E1.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 11,2 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 12,2 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 12,7 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 7192 има привидни димензии од 1,9' х 1,8'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 22 ч 6 м 49,9 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -64° 18' 58"". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 27°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 7192 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 68057. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 458; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 9120. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (7001-7500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Индијанец (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC7192 Прегледувач на длабокото небо — NGC 7192]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC7192 Поправени информации за NGC 7192] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%207192 NGC 7192] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%207192 NGC 7192] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20201101162150/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%207192 |date=2020-11-01 }} — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Индијанец (соѕвездие)]] rdhi6zxxh5jz6mu8098oqxh99vu85eb 0 1051560 5640965 5267929 2026-10-05T21:50:01Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_7196_DSS.jpg|NGC_7196_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5640965 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Индијанец (соѕвездие)|Индијанец]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=22 ч 5 м 54,8 с |деклинација=-50° 7' 9"" |положбен агол=53 |вид на објект= [[елиптична галаксија]] |морфолошки вид=E2 |привиден сјај В=11,5 |привиден сјај Ч=12,4 |површински сјај=13,1 |привидни димензии=2,5' x 1,9' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[2 октомври]] [[1834]] |алтернативни ознаки=ESO 237-36, AM 2202-502, IRAS 22026-5021 |податотека= |опис=<center>NGC 7196 }} '''NGC 7196''' — [[елиптична галаксија]] во соѕвездието [[Индијанец (соѕвездие)|Индијанец]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 7196 се споменува и како ESO 237-36, AM 2202-502, IRAS 22026-5021. == Откривање == Објектот е откриен на [[2 октомври]] [[1834]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 7196 е од видот E2.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 11,5 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 12,4 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 13,1 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 7196 има привидни димензии од 2,5' х 1,9'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 22 ч 5 м 54,8 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -50° 7' 9"". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 53°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 7196 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 68020. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 438; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 8444. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (7001-7500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Индијанец (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC7196 Прегледувач на длабокото небо — NGC 7196]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC7196 Поправени информации за NGC 7196] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%207196 NGC 7196] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%207196 NGC 7196] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Индијанец (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1834 година]] [[Категорија:Елиптични галаксии]] [[Категорија:Откритија на Џон Хершел]] 25awkyyxirq8cwmuj14dck695cqzko2 14 1072434 5641216 4712719 2026-10-06T09:31:16Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Математичка статистика]] → [[Категорија:Статистичка теорија]] 5641216 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{рв|Probability}} [[Категорија:Веројатност и статистика]] [[Категорија:Филозофска логика]] [[Категорија:Математика]] [[Категорија:Статистичка теорија]] 38dm2sp7f696wgbo36cikqvvccgtzr6 0 1073229 5641031 4921406 2026-10-05T22:09:45Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:IC_512_DSS.jpg|IC_512_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey NGC o 5641031 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Тукан (соѕвездие)|Тукан]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=22 ч 19 м 0,9 с |деклинација=-59° 52' 58"" |положбен агол=138 |вид на објект= [[галаксија]] |морфолошки вид=SBbc |привиден сјај В=14,2 |привиден сјај Ч=15 |површински сјај=14 |привидни димензии=1,2' x 0,7' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Ројал Харвуд Фрост]] |датум на откривање=[[16 јули]] [[1904]] |алтернативни ознаки=ESO 146-18 |слика=}} '''IC 512''' — [[галаксија]] во соѕвездието [[Тукан (соѕвездие)|Тукан]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како IC 512 се споменува и како ESO 146-18. == Откривање == Објектот е откриен на [[16 јули]] [[1904]] година од страна на [[Ројал Харвуд Фрост]]. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], IC 512 е од видот SBbc.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 14,2 mag, а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 15 mag, додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 14 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?IC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за IC {{{n}}}</ref> IC 512 има привидни димензии од 1,2' х 0,7'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 22 ч 19 м 0,9 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -59° 52' 58"".<ref>[http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-id?Ident=IC+{{{n}}} IC {{{n}}}], ''[[SIMBAD]]'', [[Центар за астрономски податоци во Стразбур]]</ref> [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 138°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на IC 512 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 68556. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на IC објекти (1-500)]]; * [[Индекс-каталог]]; * [[Тукан (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=IC512 Прегледувач на длабокото небо — IC 512]{{Мртва_врска|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?IC512 Поправени информации за IC 512] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?IC%20512 IC 512] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=IC%20512 IC 512] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:IC-објекти]] [[Категорија:Тукан (соѕвездие)]] 5xstuifa600bblkmyylrrcovioq0n3j 0 1077159 5641056 5425910 2026-10-06T04:47:26Z Gliwi 66636 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Oberboesa.png]] → [[File:DEU Oberbösa COA.svg]] PNG → SVG 5641056 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Место во Германија |image_photo = Kirche Oberbösa.JPG |image_caption = Селската црква |Wappen = DEU Oberbösa COA.svg |lat_deg = 51 |lat_min = 17 |lat_sec = 22 |lon_deg = 11 |lon_min = 0 |lon_sec = 59 |Lageplan = Oberbösa in KYF.png |Bundesland = Thüringen |Landkreis = Кифхојзер |Verwaltungsgemeinschaft = Гројсен |Höhe = 240 |Fläche = 11.99 |Einwohner = 415 |Stand = 2006-12-31 |PLZ = 99718 |Vorwahl = 036379 |Kfz = KYF |Gemeindeschlüssel = 16 0 65 051 |Gliederung = 2 |Adresse-Verband = Нојендорфштрасе 3<br />99706 Бенделебен |Bürgermeister = Јенс Штајнакер |Partei = PDS }} '''Обербеза''' ({{langx|de|Oberbösa}}) — општина во округот [[Кифхојзер (округ)|Кифхојзер]], во сојузната покраина [[Тирингија]], [[Германија]]. == Географија == === Општински единици === Кон општината Обербеза припаѓа и манастирскиот дворец Бонроде.<ref>{{нмс|author=Статистичко биро на Тирингија|url= http://wahlen.thueringen.de/datenbank/wahl1/wahl.asp?wahlart=BM&wJahr=2016&zeigeErg=GEM&wknr=065&gemnr=65051|title=Wahlen in Thüringen|accessdate=2017-10-25}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Oberbösa}} {{Градови во Кифхојзер (округ)}} {{Нормативна контрола}} {{Кифхојзер-никулец}} [[Категорија:Кифхојзер (округ)]] [[Категорија:Општини во Тирингија]] j1wj41p6imiu9hu9b9q10uohnqfond5 0 1077423 5641209 4884317 2026-10-06T09:30:52Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Математичка статистика]] → [[Категорија:Статистичка теорија]] 5641209 wikitext text/x-wiki Во многу практични проблеми, можат да се добијат различни [[непристрасни оценки]] и поради тоа треба да се изнајде некој метод за нивно избирање. Во оваа ситуација природно е да се претпочита оценка чијшто распоред е најблиску концентриран околу параметарот на популацијата која се оценува. Вредностите на таквата оценка е помалку веројатно дека ќе се разликуваат, а некој фиксен износ, од параметарот кој се оценува во споредба со нивните конкуренти. Со користење на [[варијанса]]та како мерка на концентрација, се воведува ''ефикасноста'' на оценката како критериум за претпочитање на една оценка во однос на друга оценка.<ref name="ReferenceA">Statistics for business and economics - Paul Newbold, William L.Carlson, Betty M.Thorne - 6th ed.</ref> Оцената Θ ќе биде подобра ако нејзината [[варијанса]] е помала (кога таа е [[непристрасна оценка]]). Поради тоа изразот '''Е (Θ-Θ)²''' т.е средната квадратна грешка ([[стандардна грешка]]) како оценка на параметарот, можеме да ја сметаме како мерка на ефикасноста на таа оцена.<ref>,,Статистика за бизнис и економија,,- Славе Ристески, Драган Тевдовски, четврто издание</ref> '''1.'''Доколку таа вредност е поблиска до 0, дотолку оценката е поефикасна. '''2.'''Релативната ефикасност на Θ₁ во однос на Θ₂ е количникот од нивните варијанси. ==Избор од конкурентни и непристрасни оценки== '''[[Релативна ефикасност]]''' (x₁, x₂,…, x_n) нека е случаен примерок од нормално распоредена популација со средина μ и варијанса σ². Дали треба да се користи [[аритметичка средина|аритметичката средина]] на примерокот или [[медијана]]та на примерокот за оценување на средината на популацијата? ''Решение'' Под претпоставка дека популацијата е нормално распоредена со многу голема големина на популацијата споредена со големината на примерокот, [[аритметичка средина|аритметичката средина]] на примерокот, е [[непристрасна оценка]] на средината на популацијата со [[варијанса]]: <gallery> Податотека:Statistika_formula11.JPG </gallery> Како алтернативна оценка би можело да се користи [[медијана]]та на опсервациите на примерокот. Може да се покаже дека оваа оценка е исто така непристрасна за μ и дека, кога не е голем, нејзината [[варијанса]] се пресметува: <gallery> Податотека:Formula statistika22.JPG </gallery> [[Аритметичката средина]] на примерокот е поефикасна отколку [[медијана]]та, при што релативната ефикасност на [[аритметичка средина|аритметичката средина]] во однос на [[медијана]]та е : <gallery> Податотека:Formula statistika33.JPG </gallery> [[Варијанса]]та на [[медијана]]та на примерокот е 57% повиска од онаа на [[аритметичка средина|аритметичката средина]] на примерокот. Овде со цел [[медијана]]та на примерокот да има колку што е можно помала [[варијанса]] од [[аритметичка средина|аритметичката средина]] на примерокот, таа би можела да биде заснована на опсервации чиј број е поголем за 57%. Една предност на [[медијана]]та во однос на [[аритметичка средина|аритметичката средина]] е дека таа им дава помала тежина на екстремните опсервации. Потенцијалниот недостаток од користење на [[медијана]]та на примерокот како мерка на централлна локација се наоѓа во нејзината релативна ефикасност. Ја нагласуваме важноста од користење на графиконот на нормална веројатност за одредување дали постои доказ за ненормалност. Ако популацијата не е нормално распоредена, [[ариметичка средина|ариметичката средина]] на примерокот може да не биде најефикасната оцена на популацијата. Особено ако екстремните вредности во голема мерка влијаат на распоредот на популацијата, [[аритметичка средина|аритметичката средина]] на примерокот е помалку ефикасна од другите оценки (како што е [[медијана]]та).<ref name="ReferenceA"/> ==Најефикасен оценувач== Општиот критериум за спроведување на оценувачи за ист непознат параметар Θ се темели врз споредбата за нивните [[средно квадратни грешки]] (MSE), односно нивните дисперзии доколки тие се [[непристрасни оценувачи]]. Подобриот оценувач се смета за поефикасен оценувач. Затоа, природно се наметнува задачата да се најде ( ако постои) најефикасен оценувач меѓу сите непристрасни оценувачи, односно уценувач со најмала дисперзија или барем да се одреди долната граница за вредностите на диспрезијата на сите можни непристрасни оценувачи на параметарот Θ. Постоењето на таков оценувач се разгледува при одредени услови на регуларност.<ref>,,Основи на статистика,,-Ирена Стојковска, Универзитет ,,СВ. КИРИЛ И МЕТОДИЈ,,- СКОПЈЕ</ref> == Користена литература == {{наводи}} [[Категорија:Статистичка теорија]] hkuhcpqnbb4y2tz82slszmu2vxts1t0 14 1077832 5641218 4835265 2026-10-06T09:31:24Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Математичка статистика]] → [[Категорија:Статистичка теорија]] 5641218 wikitext text/x-wiki {{Катпов|Статистичка проверка}} [[Категорија:Статистичка теорија|Проверки]] [[Категорија:Статистика|Проверки]] [[Категорија:Испитувања]] g7ln4km9qjbcdp8cu1aquo3piodctjx 14 1077834 5641205 3078132 2026-10-06T09:30:39Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Категорија:Математичка статистика]] на [[Категорија:Статистичка теорија]] без да остави пренасочување: (преку [[ВП:КМ|КМ]]) 3078132 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} [[Категорија:Статистика]] [[Категорија:Веројатност и статистика]] [[Категорија:Научни теории|Статистика]] pc7mvbmg7fkgzgb1pmwkcn3cw7stg3z 0 1078229 5641166 5603915 2026-10-06T08:13:44Z Bjankuloski06 332 5641166 wikitext text/x-wiki {{Викифицирање}} {{Инфокутија Веројатносна распределба | name = Поасонова | type = mass | pdf_image = [[Податотека:poisson pmf.svg|325п|График на Поасоновата веројатносна функција]]<br />Хоризонталната оска е показателот ''k'' - бројот на јавувања. Функцијата е зададена само за целобројни вредности на ''k''. Кривите линии што ги поврзуваат служат само како водилка за окото. | cdf_image = [[Податотека:poisson cdf.svg|325п|PГрафик на Поасоновата распределна функција]]<br />Хоризонталната оска е показателот ''k'' - бројот на јавувања. Распределната функција прекинува во целите броеви на ''k'', а на другите места е рамна поради тоа што Поасоново-распределната променлива прима само целобројни вредности. | notation = <math>\mathrm{Pois}(\lambda)\,</math> | parameters = ''λ'' > 0 ([[реален број|реални]]) | support = ''k'' ∈ { 0, 1, 2, 3, ... } | pdf = <math>\frac{\lambda^k}{k!}\cdot e^{-\lambda}</math> | cdf = <math>\frac{\Gamma(\lfloor k+1\rfloor, \lambda)}{\lfloor k\rfloor !}\!</math> --or-- <math>e^{-\lambda} \sum_{i=0}^{\lfloor k\rfloor} \frac{\lambda^i}{i!}\ </math> (for <math>k\ge 0</math>, при што <math>\Gamma(x, y)\,\!</math> is непотполната [[гама-функција]], а <math>\lfloor k\rfloor</math> е [[цел дел|подна функција]]) | mean = <math>\lambda\,\!</math> | median = <math>\approx\lfloor\lambda+1/3-0.02/\lambda\rfloor</math> | mode = <math>\lfloor\lambda\rfloor,\,\lceil\lambda\rceil - 1</math> | variance = <math>\lambda\,\!</math> | skewness = <math>\lambda^{-1/2}\,</math> | kurtosis = <math>\lambda^{-1}\,</math> | entropy = <math>\lambda[1\!-\!\log(\lambda)]\!+\!e^{-\lambda}\sum_{k=0}^\infty \frac{\lambda^k\log(k!)}{k!}</math> (за голема <math>\lambda</math>) <math>\frac{1}{2}\log(2 \pi e \lambda) - \frac{1}{12 \lambda} - \frac{1}{24 \lambda^2} -</math><br> &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; <math> \frac{19}{360 \lambda^3} + O(\frac{1}{\lambda^4})</math> | pgf = <math> \exp(\lambda(z - 1))\,</math> | mgf = <math>\exp(\lambda (e^{t}-1))\,</math> | char = <math>\exp(\lambda (e^{it}-1))\,</math> }} {{Веројатност}} '''Поасоновата распределба''' — [[систем]] кој ја искажува веројатноста да се случат одреден број на настани во одреден временски интервал или во одреден простор доколку овие настани се случуваат во одредена просечна стапка и независно од времето поминато од последниот настан.<ref name=haight>{{Наведена книга|author=Frank A. Haight|title=Handbook of the Poisson Distribution|url=https://archive.org/details/handbookofpoisso0000haig|publisher=John Wiley & Sons|location=New York|year=1967|.}}</ref> Пр. да претпоставиме дека секојдневно на е-пошта добиваме по 4 писма. Според ова ние ги градиме нашите очекувања, но сепак, ќе се појават промени во бројката на примени меилови на дневна база, некогаш поголеми, некогаш помали, а некогаш нема ниту воопшто да се појават промени.<ref name="umass1">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.umass.edu/wsp/statistics/lessons/poisson/index.html |title=Statistics &#124; The Poisson Distribution |publisher=Umass.edu |date=2007-08-24 |accessdate=2012-04-05 |archive-date=2012-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330184158/http://www.umass.edu/wsp/statistics/lessons/poisson/index.html |url-status=dead }}</ref> Историската позадина зад Поасоновата распределба е објаснета од Гулберг во 1997 година.<ref>{{Наведена книга |pages=[https://archive.org/details/mathematicsfromb1997gull/page/963 963]–965 |authorlink=Jan Gullberg |first=Jan |last=Gullberg |title=Mathematics from the birth of numbers |url=https://archive.org/details/mathematicsfromb1997gull |publisher=W. W. Norton |location=New York |year=1997 |isbn=0-393-04002-X }}</ref> == Историски развиток == Овој концепт е создаден од [[Симеон Дени Поасон]] (1781-1840) и публикуван заедно со неговата теорија на веројатноста во 1837 во неговото дело „Recherches sur la probabilité des jugements en matière criminelle et en matière civile“.<ref>S.D. Poisson, ''Probabilité des jugements en matière criminelle et en matière civile, précédées des règles générales du calcul des probabilitiés'' (Paris, France: Bachelier, 1837), [http://books.google.com/books?id=uovoFE3gt2EC&pg=PA206#v=onepage&q&f=false page 206].</ref> Ова дело е насочено кон објаснување на [[случајна променлива|случајните променливи]] N преку кои се пресметува и бројот на одделни настани кои се случуваат во одреден временски период и во одреден простор. Резултатите биле претставени и претходно од страна на [[Абрахам де Моавр]] (1711) во „De Mensura Sortis seu; de Probabilitate Eventuum in Ludis a Casu Fortuito Pendentibus“. 1Практична примена на овој концепт била направена и од страна на познатиот научник [[Ладислав Боркиевич]] во 1898 кога му била дадена задача да го истражи бројот на мртви војници на Пруската армија усмртени случајно од удар на коњ, а овој експеримент ја доведе Поасоновата распределба во полето на областа на сигурносното инженерство.<ref>Ladislaus von Bortkiewicz, Das Gesetz der kleinen Zahlen [The law of small numbers] (Leipzig, Germany: B.G. Teubner, 1898). On page 1, Bortkiewicz presents the Poisson distribution. On pages 23–25, Bortkiewicz presents his famous analysis of "4. Beispiel: Die durch Schlag eines Pferdes im preussischen Heere Getöteten." (4. Example: Those killed in the Prussian army by a horse's kick.).</ref> === Пресметување на Поасоновата распределба === За да ја пресметаме величината на Поасоновата распределба ја користиме следната формула : :<math>f(k;\lambda)=\Pr(X=k)=\frac{\lambda^k e^{-\lambda} }{k!}</math> каде : #. е =база на природниот [[логаритам]], #. к! е [[факториел]] од к, #. λ= λТ кога бројот на интервали се одвива во временска единица T=1. Позитивниот реален број λ=очекуваната вредност на X, а исто и на неговата [[променлива]], така ја добиваме формулата : :<math>\lambda=\operatorname{E}(X)=\operatorname{Var}(X)</math> [[Случаен процес]] е семејство на случајни променливи (Xt), tL за кое Т е некој бесконечен збир. Со t овде го означуваме времето. За T најчесто го земаме интервалот [0, +∞) или некој подзбир на овој интервал. Поасоновиот збир e [[случаен процес]] зададен од збирот T=[0, +∞) ако за него важи: #.P(X0=0)=1, #.Xt-Xs i Xv-Xu, #.s,t (s<t) Случајниот процес го нарекуваме [[Стационарен процес|стационарен]] ако неговите конечни димензионални распределби се инваријантни во однос на времето. Овој случај го иразуваме со формулата: :<math>(Xt_1,Xt_2,\ldots,Xt_n)i(Xt_1+s,Xt_2+s,\ldots,Xt_n+s)</math> ==== Изведување на Поасоновата распределба ==== Поасоновата распределба се изведува на тој начин што се разгледуваат според бројот на настани [[λ]]([[позитивен број]]) кои се случуваат во одреден [[интервал]]. Интервалот е поделен на n [[субинтервали]] изразени со формулата : :<math>I_1,\ldots,I_n</math> Карактеристично за сите овие интервали е што имаат еднаква вредност. Можноста еден настан да се случи во субинтервалот Ik за секое k е еднаков на λ/n. Бројот на вкупните X настани ќе биде изведен на биномeн начин со параметри n и λ/n. Потоа доколку n се зголеми ќе ја добиеме формулата : :<math>B(n,\lambda/n)</math> Со ова ја добиваме Поасоновата распределба со параметар λ. Во одредени настани n е со многу голема вредност ,а p со многу мала вредност . Во овој случај Поасоновата распределба ја пресметуваме со формулата : :<math>X\sim\operatorname{Pois}(np)</math> Правилото да се случуваат вакви настани е наречено [[закон за ретки настани|законот за ретки настани.]] ===== Можности за пресметување ===== '''Во математичката теорија се појавуваат повеќе случаи каде се применуваат различни методи на решавање : ''' 1.Пресметување на прави -Очекуваната вредност на променливата на Поасоновата распределба е еднаква на λ ([[позитивен реален број]]), а еднаква е и на варијациите на овој број -Коефициентот на варијација е λ-1 /2, додека показателот на дисперзија е еднаков на 1 Отстапувањето на правата во однос на Поасоновата распределба ја пресметуваме со формулата: :<math>\operatorname{E}\vert X-\lambda\vert=2\exp(-\lambda)\frac{\lambda^{\lfloor\lambda\rfloor+1} }{\lfloor\lambda\rfloor!}</math> 2.Пресметување на [[медијана]] Граничните вредности на медијаната (v) од дистрибуцијата се претставени со формулата: :<math>\lambda-\ln 2\le\nu<\lambda+\frac{1}{3}</math> 3.Пресметување на поважни моменти Поважните моменти во Поасоновата распределба ги претставуваме со Mk и по нивното потекло тие претставуваат експоненцијални полиноми за λ([[позитивен број]])) и се изразуваат со формулата: :<math>m_k=\sum_{i=1}^k\lambda^i\begin{Bmatrix}k\\i\end{Bmatrix}</math> Коефициентите на [[полиноми]]те имаат комбинирано значење. 4.Други пресметки на [[дистрибуција]] -Поасоновата распределба е неограничено диверзен модел и постојат голем број на различни настани и променливи кои можат да се разгледуваат -Директната дивергенција на Кулбег и Либлер за Pois ( λ0) и Pois( λ) е дадена со формулата: :<math>D_\text{KL}(\lambda\Vert\lambda_0)=\lambda_0-\lambda+\lambda\log\frac{\lambda}{\lambda_0}</math> <ref>^ E. L. Lehmann (1986). Testing Statistical Hypotheses (second ed.). New York: Springer Verlag.</ref> ===== Примена на Поасоновата распредделба ===== Примената на Поасоновата распределба, може успешно да ни ги даде веројатностите на бројот на јавувања на некој настан во единица време и простор, а за тоа да се случи постојат и одредени услови за пресметување на Поасоновиот процес: * Бројот на јавувањата на настаните е независен од една до друга единица на време или простор. * Веројатноста на јавување на некој настан е пропорционална со должината на определената единица време и простор. * Веројатноста на истовременото јавувње на два или повеќе настани во сосема мала единица на време или простор е занемарувачки мала. * Се пресметува само колку настани се случиле, а се игнорира бројката на настани кои не се случиле. Овој последен услов ни ја претставува разликата на Поасоновата распределба со биномната распределба во која бројот на настани помеѓу две вредности кои се во сооднос (p и q) е познат и ни покажува колкав е бројот на настани кои се случиле и колкав е бројот на настани кои не се случиле. Главната одлика на Поасоновата распределба е [[асиметрија]]та и оваа одлика останува константна без разлика на промената на вредноста на r. Поради ова Поасоновата распределба е наречен а[[биномна распределба]] без настанот q. Поасоновата распределба е поврзана и со други распределби освен биномниот: -[[Хипергеометриска распределба]] -[[Експоненцијална распределба]] Поради своите врски со овие видови на распределби можеме да заклучиме дека Поасоновата распределба е екстремен случај од сите нив. Кога постои случајност кај настаните испитувани со Поасоновата распределба ние всушност нив ги класифицираме како настани кои ја сочинуваат Поасоновата распределба. Доколку резултатите се премногу различни и комплексни за анализа тогаш се истражува причината. '''Примена на Поасоновата распределба имаме во повеќе полиња поврзани со пресметување : ''' -[[Електрични системи]] -[[Астрономија]] -[[Биологија]] -[[Менаџмент]] -[[градежно инженерство]] -[[Финансии]] -[[Осигурување]] -[[Сеизмологија]] -[[Радиоактивност]] Примери за настани кои се пресметувале/пресметуваат со Поасоновата распределба се следните : -Бројот на војници убиени од страна на случаен удар од коњ во Пруската армија -Бројот на повици кои доаѓаат во центарот за повици во текот на една минута -Бројот на бодови во одреден спорт со вклучување на два противнички тима во одреден временски период -Број на смртни случаи во текот на една година пресметан за одредена старосна група -Бројот на промени на ДНК информации под одредено дејство на зрачење -Бројот на скокови на вредноста на акциите на берзата во одреден временски период <ref>E. L. Lehmann (1986). Testing Statistical Hypotheses (second ed.). New York: Springer Verlag.</ref> ===== Повеќедимензионална Поасонова распределба ===== Поасоновата распределба расте доколку распределбата на пресметувања во повеќедимензионален интервал и повеќедимензионален Поасонов процес во еквивалентност со резултатот еднодимензионалните распределби. [[Повеќедимензионална Поасоновата распределба|Повеќедимензионалната Поасоновата распределба]] можеме да ја пресметаме со формулата: :<math>P(N(D)=k)=\frac{(\lambda\vert D\vert)^k e^{-\lambda\vert D\vert} }{k!}</math> каде : * D е просторот, * IDI е простор во одреден регион, и * N(D) е бројот на настани во D(просторот) ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://tesla.rcub.bg.ac.rs/~doctor/prs/07/index07.html Врска 1] * [http://en.wikipedia.org/wiki/Poisson_distribution Врска 2] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Прекинати распределби]] [[Категорија:Стохастички процеси]] [[Категорија:Веројатносни распределби]] 3z21la1zjinupxx82of0zd3kbu57e1p 0 1078273 5641207 4817488 2026-10-06T09:30:44Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Математичка статистика]] → [[Категорија:Статистичка теорија]] 5641207 wikitext text/x-wiki '''Делумната корелација''' („парцијална корелација“) го покажува степенот на праволиниското слагање на варијации на зависната променлива и едната независна променлива, при што влијанието на другата независна променлива е исклучено.<ref>Ристески Славе, Тевдовски, Драган (2010): „Статистика за бизнис и економија“, четврто издание, Скопје: Економски факултет - Скопје</ref> == Формална дефиниција == Формално, делумната корелација помеѓу Х и Y за дадена група на n контролни променливи Z={Z1,Z2,…Zn}, запишано ρXY•Z, е [[корелација]] помеѓу резидуалите RX и RY кои произлегуваат од [[линеарната регресија]] од X со Z и од Y со Z,соодветно. Всушност, корелацијата од прв ред (кога n=1) е ништо друго туку разлика помеѓу корелација и производот од преносливите корелации поделени со производот од коефициентите на отуѓување на преносливите корелации.Коефициентот на отуѓување, и неговата врска со заедничката [[варијанса]] преку [[корелацијата]] се достапни во Гилфорд(1973, стр.344-345). == Пресметка == === Со користење на [[линеарна регресија]] === Едноставен начин да се пресмета делумната корелација за одредени податоци е да се решат проблемите со две поврзани [[линеарни регресии]], да се најдат резидуалите, и да се пресмета [[корелација]] помеѓу нив.Ако запишеме xi, yi и zi примероци од одредени заеднички веројатности претставени преку X, Y и Z, решавањето на проблемот со [[линеарната регресија]] се сведува на пронаоѓање на n-димензиони вектори <br /> : <math>\mathbf{w}_X^* = \arg\min_{\mathbf{w}} \left\{ \sum_{i=1}^N (x_i - \langle\mathbf{w}, \mathbf{z}_i \rangle)^2 \right\} </math> : <math>\mathbf{w}_Y^* = \arg\min_{\mathbf{w}} \left\{ \sum_{i=1}^N (y_i - \langle\mathbf{w}, \mathbf{z}_i \rangle)^2 \right\} </math> со тоа што N ќе биде бројот на примероци на скаларниот производ помеѓу векторите v и w. Имајте на ум дека во некои имплементации регресијата вклучува константни термини така што матрицата ќе има дополнителна колона од нив. <br /> Тогаш резидуалите се:<br /> :<math>r_{X,i} = x_i - \langle\mathbf{w}_X^*,\mathbf{z}_i \rangle</math> :<math>r_{Y,i} = y_i - \langle\mathbf{w}_Y^*,\mathbf{z}_i \rangle</math> И примерокот за делумна корелација е :<math>\hat{\rho}_{XY\cdot\mathbf{Z}}=\frac{N\sum_{i=1}^N r_{X,i}r_{Y,i}-\sum_{i=1}^N r_{X,i}\sum_{i=1}^N r_{Y,i}} {\sqrt{N\sum_{i=1}^N r_{X,i}^2-\left(\sum_{i=1}^N r_{X,i}\right)^2}~\sqrt{N\sum_{i=1}^N r_{Y,i}^2-\left(\sum_{i=1}^N r_{Y,i}\right)^2}}.</math> <big>'''Со користење на рекурзивна формула:'''</big><br /> Може да биде пресметковно скапо да се решат проблемите со [[линеарна регресија]]. Всушност,n-тиот дел од делумната корелација(со |Z| = n) може лесно да се пресмета од третиот (n - 1) дел на делумната корелација. Нултиот дел од делумната корелација ρXY•Ø е дефиниран да биде редовен [[коефициент на корелација]] ρXY.<br /> Таа го зафаќа ,за секој <math>Z0=Z </math>:<br /> :<math>\rho_{XY\cdot \mathbf{Z} } = \frac{\rho_{XY\cdot\mathbf{Z}\setminus\{Z_0\}} - \rho_{XZ_0\cdot\mathbf{Z}\setminus\{Z_0\}}\rho_{Z_0Y\cdot\mathbf{Z}\setminus\{Z_0\}}} {\sqrt{1-\rho_{XZ_0\cdot\mathbf{Z}\setminus\{Z_0\}}^2} \sqrt{1-\rho_{Z_0Y\cdot\mathbf{Z}\setminus\{Z_0\}}^2}}.</math> Наивно спроведување на оваа пресметка, како рекурзивен алгоритам дава време за експоненцијална комплексност. Како и да е, оваа пресметка има проблеми со преклопување, како што се користење на динамично програмирање или едноставно кеширање на резултатите од рекурзивните повици на приносите на комплексноста<math>O(n^3) </math>.<br /> Имајте на ум во случај кога Z е една променлива, ова се сведува на: :<math>\rho_{XY\cdot Z } = \frac{\rho_{XY} - \rho_{XZ}\rho_{ZY}} {\sqrt{1-\rho_{XZ}^2} \sqrt{1-\rho_{ZY}^2}}.</math> === Со користење на матрична инверзија === Во <math>O(n^3) </math> , друг пристап којшто овозможува сите делумни корелации да бидат пресметани помеѓу било кои две променливи Xi и Xj во збир од V од кардиналните n, со оглед на сите останати <math>V\begin{Bmatrix} Xi,Xj\end{Bmatrix} </math> ,ако корелационата матрица (или алтернативната коваријансна матрица) Ω = (ωij),каде што ωij = ρXiXj,е инверзна. Ако го дефинираме P = Ω−1, ќе добиеме: :<math>\rho_{X_iX_j\cdot \mathbf{V} \setminus \{X_i,X_j\}} = -\frac{p_{ij}}{\sqrt{p_{ii}p_{jj}}}.</math> == Интерпретација == === Геометриска === Нека три променливи X, Y, Z (каде x e независна променлива, y e зависна променлива, и z e контролната или екстра променлива) бидат избрани од заедничка дистрибутивна веројатност преку n променливи V.Понатаму нека, vi, 1 ≤ i ≤ N биде N , n-димензионални примероци преземени од заедничката дистрибутивна веројатност преку V.Потоа ги вклучуваме N-димензионалните вектори x(формиранo од страна на последователните вредности на X преку примероците), y( формиранo преку вредностите на Y) и z(формирано преку вредностите на Z). Може да се согледа дека резидуалите RX кои произлегуваат од [[линеарната регресија]] на X користејќи го Z, ако биде разгледуван како N-димензионален вектор <math>r_x </math>, којшто има нула скаларен производ со векторот z генериран од Z.<br /> Истото се однесува на резидуалите RY генерирајќи го векторот <math>r_y </math>. Посакуваната делумна корелација е косинусна функција од аголот φ помеѓу проекциите rX и rY од x и y, соодветно, кон хипер рамнината и нормално кон z. === Како условен тест на независност === Со претпоставката дека сите вклучени променливи се многуваријантни Гаусивни, делумната корелација ρXY•Z е нула ако и само ако X e условно независна од Y за даденo Z. Ова својство не се користи за во општ случај. За да се тестира дали примерокот за делумна корелација исчезнува ја користиме Фишеровата Z-трансформација за делумна корелација:<br /> :<math>z(\hat{\rho}_{XY\cdot\mathbf{Z}}) = \frac{1}{2} \ln\left(\frac{1+\hat{\rho}_{XY\cdot\mathbf{Z}}}{1-\hat{\rho}_{XY\cdot\mathbf{Z}}}\right).</math> [[Нулта хипотеза]] е <Math>H_0: \hat{\rho}_{XY\cdot\mathbf{Z}} = 0</math> , и е тестирана наспроти двостраната [[алтернативна хипотеза]] <math>H_A: \hat{\rho}_{XY\cdot\mathbf{Z}} \neq 0</math>. Ја одбиваме [[нулта хипотеза]] ''H''₀ со [[ниво на значајност]] α ако:<br /> :<math>\sqrt{N - |\mathbf{Z}| - 3}\cdot |z(\hat{\rho}_{XY\cdot\mathbf{Z}})| > \Phi^{-1}(1-\alpha/2),</math> Каде што Φ(•) е кумулативно дистрибутивна функција на Гаусовата распределба со средна вредност нула и [[стандардно отстапување]] еден, и N како големина на примерокот.Забележете дека оваа Z-трансформација е приближна и дека вистинската распределба на [[коефициент на корелација]] кај примерокот(делумен) не е јасна. Сепак точниот [[t-тест]] е заснован врз основа на комбинација од коефициентот на делумната регресија, делумниот [[коефициент на корелација]] и делумните разлики кои се на располагање. Распределбата на примерокот со делумна корелација бил опишан од страна на [[Фишер]]. === Полуделумна корелација (дел корелација) === Полуделумната корелација е слична на [[статистика]] на делумната корелација. Двете мерки на [[варијанса]] по одредени фактори се контролирани за, но за да се пресмета полуделумната [[корелација]] има трета променлива константа или за X или за Y, додека за делумната корелација има трета променлива и за двете. Полуделумната корелација мери единствена и заедничка [[варијанса]] додека делумната корелација мери единствена [[варијанса]]. Полуделумната корелација може да се гледа како попрактична и релевантна, бидејќи таа е прилагодена со (т.е во однос на) вкупниот варијабилитет на зависната променлива. Спротивно на тоа, таа е помалку теоретски корисна, бидејќи таа е помалку прецизна за уникатниот придонес на независната променлива. Иако тоа може да изгледа парадоксално, полуделумната корелација од X со Y е секогаш помала или еднаква на делумната корелација од X со Y. === Употреба во анализа на временските низи === Во анализата на временските низи, функцијата на делумната автокорелација (понекогаш функција на делумната корелација) на временски редови е дефинирана,за заостанат ''h'', како <br /> :<math>\phi(h)= \rho_{X_0X_h\cdot \{X_1,\dots,X_{h-1} \}}. </math> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Статистичка теорија]] [[Категорија:Анализа на временски редови]] fsfkcdf78my71q3s8oixe6inja9h008 0 1078387 5641213 4827607 2026-10-06T09:31:04Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Математичка статистика]] → [[Категорија:Статистичка теорија]] 5641213 wikitext text/x-wiki [[Стандардно отстапување|Стандардното отстапување]] на вредностите на параметрите на примероците се дефинира како '''стандардна грешка''' и претставува просечна мерка на отстапување на можните вредности на набљудуваните параметри. Стандардната грешка е правопропорционална со големината на варијациите на белегот, а обратнопропорционална со големината на примеркот . Термините стандардна грешка и стандардно отстапување често се поклопуваат. Контрастот помеѓу овие два термина се одразува на важна разлика помеѓу податоците опис и заклучок.Стандардна грешка е проценка на стандардното отстапување на статистиката. [[Податотека:Standard deviation diagram (decimal comma).svg|мини|центар|300п|Стандардна грешка во еден распоред]] '''Стандардна грешка на оцената на аритметичката средина на популацијата''' Најчесто не располагаме со податоци за целата основна маса и поради тоа непознатата вредност на аритметичката средина М ја оценуваме врз основа на реализираната вредност во примерокот (ẍ). Бидејќи σ претставува мерка на отстапување помеѓу ẍ и М, таа покажува колкава грешка во просек правиме при оценувањето. Ако не е познато стандардното отстапување на основната масаа тогаш стандардната грешка се пресметува непосредно при тоа користејќи ја аритметичката средина на примерокот (ẍ) и големината на примерокот. За негрупирани податоци: <math> \delta_p = \sqrt{\frac { \sum_{i=1}^n x_i^2-n \bar x^2} {n(n-1)}} </math> За групирани податоци: <math> \delta_p = \sqrt{\frac {\sum_{i=1}^n x_i^2f_i-n \bar x^2} {n(n-1)}} </math> Доколку е познато стандардното отстапување на основната маса тогаш стандардната грешка на оцената на аритметичката средина се пресметува врз основа на следната формула: <math> \delta_x = \frac {\delta} {\sqrt {n}} </math> Стандардна грешка се пресметува од познат примерок , а тоа обезбедува непристрасна оценка на стандардното отстапување. '''Стандардна грешка на оцената на пропорцијата на популацијата''' Оцената на пропорцијата на основната маса (р0) ја добиваме така што пропорцијата на примерокот р ќе ја намалиме односно зголемиме за одреден број на стандардни грешки на оценетата релативна честота (составот), σр. Бидејќи можниот распоред на пропорциите кај доволно големите примероци(n≥30) тежи кон нормалниот распоред на масата, поради тоа интервалот на доверба се утврдува според бројот на стандардните грешки на нормалниот распоред. Реализацијата на основната вредност на р примерокот претставува оценета вредндост на стандардната грешка. '''Стандардна грешка на оцената на пропорцијата''' <math> \delta_p = \sqrt{\frac {p(1-p)} {n-1}} </math> Кога примерокот е голем, наместо n-1 во именителот можеме да користиме само n. Стандардна грешка на средната вредност зависи и стандардното отстапување и големината на примерокот. При пресметување на стандардната грешка на оценка на параметрите на основната маса со конечен број на единици и кога изборот на примерокот го обавуваме без повторување го употребуваме поправниот корективен фактор: <math> c'= \sqrt{\frac {N-n} {N-1}} </math> Стандардната грешка на аритметичката средина од примероци избрани од конечни популации е помала од стандардната грешка на аритметичките средини на примероците избрани од бесконечни популации и поради тоа добиваме потесен интервал на доверба. Смислата на поправниот фактор е во следното: стандардната грешка се намалува со зголемување на примерокот, така да кога n=N стандардната грешка е еднаква на 0. Претпоставка е дека изборот на примерокот од поголема маса за резултат ќе даде и поизразена варијација особено кога примеркот се издвојува од конечни маси. == Наводи == *„Статистика за бизнис и економија“ - Др, Славе Ристески, Д-р Драган Тевдовски Скопје,2010 [[Категорија:Статистичка теорија]] qro1zuucc34iuzach322iuhhmm0ylcc 0 1078451 5641215 4610407 2026-10-06T09:31:12Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Математичка статистика]] → [[Категорија:Статистичка теорија]] 5641215 wikitext text/x-wiki Во теоретските и емпириските [[статистика|статистички]] истражувања во многу случаи не го знаеме обликот на основната маса, или тој значајно отстапува од нормалниот распоред. Но сепак користејќи ги резултатите на централната гранична теорема, можеме да го одредиме обликот на распоредот на [[аритметичка средина|аритметичките средини]] на примероците. Во [[теорија на веројатноста|теоријата за веројатност]], се наведува дека '''централно гранична теорема''' ('''ЦГТ''') во одредени дадени услови, ако основната маса има распоред со произволен облик, со аритметичка средина М и со [[варијанса]] σ² во тој случај распоредот на аритметичката срединa на сите прости случајни примероци со големина ''n'' ќе тежи кон нормалниот распоред, кога ''n'' → ∞. Централно граничната теорема има голем број на варијанти. Во нејзината општа форма, независните [[случајна променлива|случаjни променливи]] (непознатите) мора да бидат идентично распределени. Постојат различни варијанти на оваа [[теорема]], во кои не е задолжително променливите да имаат идентична веројатност, под услов ниту една од нив да нема доминантно влијание на конечната маса. Во практика сосема логично се поставува прашањето: колкав треба да биде примерокот за да можеме да ја користиме централната гранична теорема. Потребната големина на примерокот зависи од обликот на распоредот на основната маса. Доколку распоредот на основната маса повеќе отстапува од нормалниот, дотолку е потребен поголем примерок, и обратно. Правило е дека за голем примерок се смета примерокот од 30 и повеќе елементи, односно кога ''n'' ≥ 30 ќе сметаме дека важи Централната гранична теорема. Примерокот помал од 30 елементи го нарекуваме мал примерок. ==Централна гранична теорема за независни секвенци (низи)== ===Класична централна гранична теорема=== [[Податотека:Central Limit Theorem by distribution1.png|рамка|350px|На сликата се гледа дека, со зголемување на ''n'', односно на примерокот, различните распределби тежат кон нормална распределба]] Нека {X₁, ..., X_''n''} биде случаен примерок со големина ''n'', а низата на самостојни и идентично распределени случајни променливи извлечени од [[статистички распоред|распоредот]] на очекуваните вредности дадени од страна на ''µ'' и конечните варијанти (разлики) дадени од страна на σ². Да претпоставиме дека сме заинтересирани за средина на примерокот од овие случајни променливи. Според законот на големи броеви, во просек примерокот конвергира на веројатност и речиси сигурно на очекуваната вредност ''µ'' како ''n'' → ∞. Класичната централна гранична теорема ја опишува големината и распоредниот облик на стохастички флуктуации околу детерминистичкиот број ''µ'' во текот на оваа конвергенција. Поточно, стои дека како што ''n'' се зголемува, распоредот на разликата помеѓу просекот на примерокот S_''n'' и неговиот лимит ''µ'', кога ќе се помножи со факторот √''n'' (тоа е √''n'' (S_''n'' − ''µ'')),ќе се добие приближно нормален распоред со средна вредност 0 и варијанса σ². За доволно голем број на примероци распоредот на аритметичките средини на примероците е приближно нормален со средна вредност ''µ'' и варијанса σ². Корисноста на теоремата е дека распоредот на √''n''(S_''n'' − ''µ'') пристапува нормално без оглед на обликот на распоредот на поединечниот X_''is''. Други дополнителни теореми кои ја опишуваат централната гранична теорема се : '''[[Теорема на Линдеберг-Леви|Lindeberg–Lévy ЦГТ]]''' '''[[Теорема на Лиапунов|Lyapunov ЦГТ]]''' '''[[Теорема на Линдеберг|Lindeberg ЦГТ]]''' '''[[Мултидимензионална централна гранична теорема|Multidimensional ЦГТ]]''' ==Историја== Централната гранична теорема има интересна историја.<ref>[http://books.google.mk/books?id=v7kTwafIiPsC&pg=PA382&lpg=PA382&dq=Aleksandr+Lyapunov+1901&source=bl&ots=qYtRhfyE31&sig=T5BwlA-0a4BBwFpTETDvwh0rwRs&hl=mk&sa=X&ei=Hfh6Uci4KcSwPO6ggdAK&ved=0CDIQ6AEwAjgK#v=onepage&q=Aleksandr%20Lyapunov%201901&f=false History of the Central Limit Theorem: From Classical to Modern Probability]</ref> Првата верзија на оваа теорема била објавена од страна на францускиот математичар [[Абрахам де Моавр|Abraham de Moivre]] кој во извонреден напис објавен во 1733 год, ја употребил нормалната распределба за да ја пресмета веројатноста на добиени „глави“ како резултат од фрлања на паричка. Ова откритие било далеку пред своето време, и било речиси заборавено сè додека познатиот француски математичар [[Пјер Симон Лаплас]] го спасил од анонимност во неговото монументално дело Théorie Analytique des Probabilités, кое било објавено во 1812&nbsp;г.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://math-doc.ujf-grenoble.fr/cgi-bin/oeitem?id=OE_LAPLACE__7_R2_0 |title=Théorie Analytique des Probabilités by Pierre-Simon Laplace |accessdate=2013-04-26 |archive-date=2011-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721023408/http://math-doc.ujf-grenoble.fr/cgi-bin/oeitem?id=OE_LAPLACE__7_R2_0 |url-status=dead }}</ref>. Laplace го проширил De Moivre-овото откритие преку приближување на биномната распределба со нормална распределба. Но како и со De Moivre, наодите на Laplace добиле малку внимание во нивното време. Сè до крајот на XIX век не беше распознаена важноста на централната гранична теорема, кога во 1901-та Рускиот математичар [[Александр Лиапунов|Aleksandr Lyapunov]] ја дефинирал во генерални рамки и докажал како таа функционира математички.<ref>[http://facta.junis.ni.ac.rs/macar/macar200701/macar200701-19.pdf NONLINEAR DYNAMICS AND ALEKSANDR MIKHAILOVICH LYAPUNOV(1857 – 1918): Dedicated to 150th anniversary of academician A.M. Lyapunov]</ref> Во денешно време централната гранична теорема се смета за неофицијална врховност на теоријата на веројатност. == Поврзано == * [[Теорија на веројатноста]] * [[Статистика]] * [[Варијанса]] * [[Аритметичка средина]] * [[Теорема]] * [[Случајна променлива]] * [[Конвергенција]] * [[Стадардна девијација]] * [[Нормална распределба]] * [[Интервал на доверба]] == Наводи == {{reflist}} == Надворешни врски == {{рв|Central limit theorem}} * [http://www.eccf.ukim.edu.mk/statistika/ Статистика за бизнис и економија - проф.д-р. Славе Ристески, проф.д-р. Драган Тевдовски] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120828145112/http://www.eccf.ukim.edu.mk/statistika/ |date=2012-08-28 }} * [http://books.google.mk/books?id=6-vLk8VuNbQC&pg=PA58&lpg=PA58&dq=Aleksandr+Lyapunov+1901+theorem&source=bl&ots=WoWPGxdoiw&sig=A_iv7tN_dWgPq41o-7ZphXs_QuA&hl=mk&sa=X&ei=_fh6UZeSDMi5O4uvgIAF&ved=0CEwQ6AEwBjgK#v=onepage&q=Aleksandr%20Lyapunov%201901%20theorem&f=false The Life and Times of the Central Limit Theorem] * [http://books.google.mk/books?id=rlBUTabMo4wC&pg=PA158&lpg=PA158&dq=Aleksandr+Lyapunov+1901+theorem&source=bl&ots=mG5QVdjwkw&sig=B2IP3uJN7LyWgeZ5lFr1oD-42wY&hl=mk&sa=X&ei=_fh6UZeSDMi5O4uvgIAF&ved=0CEgQ6AEwBTgK#v=onepage&q=Aleksandr%20Lyapunov%201901%20theorem&f=false Statistical Visions in Time: A History of Time Series Analysis, 1662-1938] [[Категорија:Статистика]] [[Категорија:Анализа на податоци]] [[Категорија:Теорија на веројатноста]] [[Категорија:Статистичка теорија]] tdtf25iozlenkdyeywy6rk1yf7csfem 0 1078473 5641210 4835234 2026-10-06T09:30:56Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Математичка статистика]] → [[Категорија:Статистичка теорија]] 5641210 wikitext text/x-wiki {{внимание}} '''Статистичка значајност''' подразбира донесување одлука за тоа дали врската помеѓу две или повеќе променливи настанала под дејство на експерименталните фактори или е случајна. Таа одлука се донесува врз основа на адекватна [[статистичка проверка]] и прецизно формулирано правило со кое одлучуваме дали ја прифаќаме или отфрламе нултата хипотеза (нејзиното отфрлање значи дека врската помеѓу двете променливи е статистички значајна и веројатно е условена од фактот што поставената хипотеза не е точна). Одлуката дали ќе се прифати или отфрли нултата хипотеза е заснована на контрастот помеѓу добиените резултати и оние резултати кои се очекувани кога нултата хипотеза би била точна <ref name="точна" />. Од наведеното, статистичката значајност е тесно поврзана и неодвоива од статистичкото проверка на хипотези, односно не можеме да ги претставиме како два одделни процеси. ==Видови на статистички проверки на значајност== [[Студентова t-проверка|Студентова ''t''-проверка]] [[Еднофакторска анализа на варијанса (F)]] [[Двофакторска анализа на варијанса ( FA, FB, FAxB)]] [[Регресиона анализа (а, bn, βn, r, r2, R, R2)]] [[Хи-квадратна проверка]] …. ==Дефинирање на статистичката значајност преку проверување на хипотези== Истрежувањата кои се спроведуваат на целата основна маса често се скапи и бараат многу време. Затоа често во праксата се користат методи и техники на статистичко заклучување врз основа на податоците од примерокот,од кои се донесуваат заклучоци за основната маса. При таквото заклучување се поставуваат различни претпоставки или [[хипотези]]. Потребно е да се разликуваат научните од статистичките хипотези <ref name="хипотези" />. [[Научните хипотези]] претставуваат претпоставка, очекување или знаење кое го мотивира истражувачот. Од научните хипотези,односно хипотезата на истражувачот (која е најчесто афирмативна) се изведува статистичката хипотеза. [[Статистичките хипотези]] се претставуваат на начин на кој ќе можат да бидат вреднувани со статистичко-аналитички постапки. Тоа е всушност математички израз кој претставува појдовна основа на која се темели пресметката на статистичката проверка. ==Нулта и алтернативна хипотеза== * [[Нулта хипотеза]] H0 – се претпоставува на непостоење на ефект т.е. не постои разлика помеѓу примероците во набљудуваната популација. Таа почетна хипотеза е всушност онаа претпоставка која се проверува и која се настојува да се отфрли. *[[Алтернативна хипотеза]] H1 – оваа хипотеза има вредност ако нултата хипотеза не е вистинита. Таа е дадена во облик на сложена хипотеза и може да се каже дека алтернативната хипотеза е хипотеза на истражувачот. ==Ризици за грешка при проверката на хипотези== Со оглед на тоа дека заклучувањето се одвива врз основа на информациите од [[примерокот]], можно е да се погреши и да се донесе неточен заклучок. Притоа, зависно од донесената одлука, можат да се појават два вида на грешки.Големината на сигнификантноста или значајноста на проверката α во литературата е позната како “Грешка од прв вид” (α),односно како веројатност да се отфрли нултата хипотеза кога таа е точна. “Грешка од втор вид” (β) претставува веројатност да се прифати нултата хипотеза кога таа не е точна. А јачина на проверката (1 – β) е веројатност да се прифати лажната нулта хипотеза.<ref name="нулта хипотеза" /> Критичните вредности или прагови на значајност се вредности на статистиката на проверката со кои се разделува областа на прифаќање од областа на отфрлање на нултата хипотеза. Доколку критичната вредност е поголема од добиениот резултат на проверената статистика не се отфрла нултата хипотеза, бидејќи веројатноста за појавување на таков резултат е поголема од избраното ниво на значајност. Нивото на значајност (α) го бира самиот истражувач. Тоа може да биде било која вредност од интервалот 0-100% , но вообичаено се избира ниво на значајност од 5% или 1%, затоа што за нив најчесто се пресметани вредностите во статистичките таблици. Доколку на пример се користи ниво на значајност од 0.05, тоа практично значи дека постои веројатност од 5% да воочената врска помеѓу променливите настанала под влијание на случајноста. <big>'''ПРИМЕР 1:'''</big> Да претпоставиме дека врз основа на податоци за БДП и финална лична потрошувачка од 7 земји сме ја добиле следната регресија <ref name="регресија" /> y = -16268,22 + 0,641722x со стандардни грешкa на регресијата 0,38208 за b1. Со ниво на значајност од 0.05, да ја испитаме статистичката значајност за добиените коефициенти. '''Решение''': Хипотезите во овој пример ќе ги поставиме на следниот начин: H0: β1=0 и H1: β1≠0 и tb1=16,7978, што претставува проверка статистиката на коефициентот b1.Критичната вредност t за ниво на значајност од 0,05 и n-2 степени на слобода изнесува t5;0,05/2 = 2,5706.Бидејќи проверената статистика (16,7978) е поголема од критичната вредност (2,5706) ја отфрламе нултата хипотеза и заклучуваме дека со ниво на значајност од 0,05 оценката за параметарот β1 е статистички значајна. H0: β1=0 и H1: β1≠0 <br> [[File:Grafici corel 2.jpg|400px|center|Одредување на статистичка значајност со помош на p-вредност]] ==Определување на статистичката значајност со користење на ''p''-вредност== [[p-вредноста]] e поврзана со проверената статистика. Таа е случајна променлива и нејзината популарност се состои во тоа што ''p''-вредноста содржи информација за силината на отфрлање на нултата хипотеза. Таа е еднаква на нивото на значајност на проверката за кое „само што“ би ја отфрлиле нултата хипотеза. ''p''-вредноста се споредува со посакуваното ниво на значајност на проверката и доколку е помала, резултатот е значаен. Тоа значи дека нултата хипотеза, на ниво на значајност од 5%, би се отфрлила кога ''p''<0,05. Мали вредности на p,сугерираат дека нултата хипотеза е помалку веројатно да биде вистинита, т.е. колку е помала нејзината вредност,толку поубедливи се аргументите дека нултата хипотеза е неточна. На пример, на ниво на значајност од 1% доколку веројатноста ''p''<0,01 се отфрла нултата хипотеза,а доколку веројатноста ''p''>0,01 се прифаќа нултата хипотеза. Во нашиот претходен пример со регресијата на БДП и финалната лична потрошувачка, ''p''-вредноста изнесува 0,00001 што значи дека и според овој метод [[коефициент на наклон|коефициентот на наклон]] од регресијата е статистички значаен. H0: β1=0 и H1: β1≠0 <br>[[File:Grafici corel jpg1.jpg||700px|center|Проверка на хипотези]] ==Импликации на статистичката значајност кај регресионата анализа== * Статистичката значајност не е исто што и практична значајност. Мала разлика може да биде статистички значајна, а да нема практична значајност. Статистичката значајност всушност значи дека воочените разлики помеѓу променливите настанале како резултат на влијанието на експерименталните фактори, а не на случајноста. * Статистичката значајност на независната променлива целосно се определува преку големината на статистиката tb1, додека економската или практичната значајност е поврзана со големината и знакот на b1. * Проверената статистика може да укаже на статистичка значајност поради две причини: Прво поради што стандардната грешка(sb1) е мала Второ поради што оценката b1 е голема. Голем дел од авторите настојуваат со зголемувањето на примерокот да се користат помали нивоа на сигнификантност како начин за делумно компензирање на фактот што стандардните грешки стануваат помали. ==Литература== <references> <ref name="точна">http://www.e-statistika.rs/index.php?pa=56&idTeksta=53</ref> <ref name="хипотези">http://www.sfzg.unizg.hr/_download/repository/Testiranje_hipoteza.pdf{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name="нулта хипотеза">Статистика за бизнис и економија – Славе Ристески; Драган Тевдовски; 2010</ref> <ref name="регресија">Економетрија со примена на EVIEWS – Проф. Д-р Весна Буцевска 2009</ref> </references> ==КОРИСТЕНА ЛИТЕРАТУРА:== 1. Statistical methods for financial engineering – Bruno Remillard, HEC Montreal, Quebec, Canada; 2013 2. Probability and Stohastic Modeling – Vladimir I Rotar, San Diego State University, California; 2012 3. Statistics – Alan Agresti, Christine Franklin; 2012 4. Introduction to Research Methods (3rd Edition) – Dennis Howitt, Duncan Cramer; 5. Introductory Statistics (9th edition) – Neil Weiss 2010 [[Категорија:Статистичка теорија|Значајност]] [[Категорија:Статистички проверки|Значајност]] [[Категорија:Економетрија]] [[Категорија:Проверка на статистички хипотези]] rw0n0x4ybydio9lgg747kqi8vt1j971 0 1078557 5641219 5607896 2026-10-06T09:31:31Z Bjankuloski06 332 додадена [[Категорија:Статистичка случајност]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5641219 wikitext text/x-wiki == Вовед == Случајност претставува збир од два или повеќе настани и услови ,условно поврзани во времето , просторот и формата. Поимот случајност потекнува од Латинскиот збор “cum” што всушност значи ”со” ,”заедно” и “incidere” што значи “да се случи” .Во науката овој поим најчесто се употребува за појави за коишто не постои адекватно објаснување односно отстапуваат од нормалното и самите случувања се изненадувачки. Од статистичка перспектива , случајностите се неизбежни и најчесто помалку значајни отколку што делуваат интуитивно.Пример за тоа е "роденденскиот проблем", каде што случајноста за два поединци коишто го делат го делат истиот датум на раѓање вредностите достигнуваат до 50 % а во група само 23%. == Зошто постои случајност == Случајностите не опколуваат во секојдневниот живот. Во одредени случаи не воодушевуваат, збунуваат, неретко не водат кон нови откритија, можат да го променат текот на нашиот живот, местото каде што работиме, како и одредени рутини од секојдневието коишто ги препуштаме на случајности. Случајност претставува изненадувачко постоење на моменти меѓусебно поврзани без директно видлива врска. Шансата за да се случи редок настан на некој и некаде зависи од бројот на можности за тоа да се случи.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://understandinguncertainty.org/node/129 |title=архивски примерок |accessdate=2013-04-27 |archive-date=2021-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211223212052/http://understandinguncertainty.org/node/129 |url-status=dead }}</ref> Употребувајќи ја [[Теорија на веројатноста]] ја пресметуваме можноста да се случи одреден настан. '''Постојат 4 фази за анализа на случајностите: ''' 1.Колкава е веројатноста да се случи специфичен настан ,на пример како 1 во 365 можности(шанси), двајца различни поеднинци да имаат ист датум на раѓање. 2.Колку можности постојат сличен настан да се повтори . Пример еден поединец има 1000 можности да сретне некој со ист датум на раѓање. 3.Мултиплицирајќи ги настаните според бројот на можности ќе се добие она што е познато како очекуваниот број на настани. Во овој случај се очекува бројот е 1/365 × 1000 ≈ 3, па се очекува да се сретнат околу 3 луѓе со ист датум на раѓање. 4.Колкава е шансата да се случи најмалку еден од тие настани .(Табела бр1) Доколку се очекува да се сретнат тројца поединци со ист датум на раѓање тогаш веројатноста да се сретне ниту еден со ист ден на раѓање е околу 5 %. Со оглед на тоа би било многу поизненадувачки доколку не се сретне ниту еден од примерокот од 1000 поединци кои го делат истиот датум на раѓање.== http://understandinguncertainty.org/node/129 {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20211223212052/http://understandinguncertainty.org/node/129 |date=2021-12-23 }} == {| class="wikitable" |- ! очекуван број настани !! да не се случи ниеден настан !! да се случи барем еден настан |- | 1 || 37% || 63% |- | 2 || 13% ||87% |- | 3 || 5% || 95% |- | 4 || 2% || 98% |- | 5 || 1% || 99% |- |} == Стремежот кон рационалната теорија на случајност == И покрај тоа што сè уште не постои општа и задоволителна теорија на случајности неколку принципи покриваат голем дел од тоа што е потребно да се објасни. Меѓутоа принципите се всушност индиректни примери за тоа каков пристап да имаме кон случајноста.== http://www.math.northwestern.edu/~fcale/CCC/DC.pdf {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120526002655/http://www.math.northwestern.edu/~fcale/CCC/DC.pdf |date=2012-05-26 }} == ''' 3.1 Скриена причинa''' Повеќето од научните откритија зависат од пронаоѓањето на причините за збунувачката случајност . Секојдневните промени во светот создаваат случајности кои водат кон промени во нашето лично однесување , пример: нов шаблон на толкување. Зачестеноста на предвидувањата на непосакуван претскажан настан ги зголемуваат шансите за истовремено претсткажување на исходот .Занемерувајќи ги многуте неточни тези , самиот успех делува уште повеќе зачудувачки.Во исто време , значаен број на случајности произлегуваат од скриени причини кои сè уште не се откриени.Во овој момент не постои мерка за големината на количината на овие причини ,слично на тоа не постои општ начин да се објаснат односно не смее да се дозволи погрешно да се толкуваат и искористуваат .==http://www.math.northwestern.edu/~fcale/CCC/DC.pdf {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120526002655/http://www.math.northwestern.edu/~fcale/CCC/DC.pdf |date=2012-05-26 }} == ''' 3.2 Психологија''' Човечкото битие перцепира одредини појави и случувања.Аналогно на тоа она што упева да го перцепира и обратно е во зависност од тоа на што сетилата реагираат. Одредени истражувања покажуваат дека всушност претходното искуство претставува линк за идентификување на случајностите. Класичните студии на помнењето не потсетуваат на интензитетот ,блискоста и значајноста на претходното искуство коишто се отповикува на препознавање на случајностите.Оваа студија на психологијата ни докажува дека случајностите зависат од она на кое што ние се отповикуваме и препознаваме од претходното искуство.== http://www.math.northwestern.edu/~fcale/CCC/DC.pdf {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120526002655/http://www.math.northwestern.edu/~fcale/CCC/DC.pdf |date=2012-05-26 }} == <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.math.northwestern.edu/~fcale/CCC/DC.pdf |title=архивски примерок |accessdate=2013-04-28 |archive-date=2012-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120526002655/http://www.math.northwestern.edu/~fcale/CCC/DC.pdf |url-status=dead }}</ref> ''' 3.3 Законот на големи броеви''' Првиот чекор во законот за големи броеви го направил [[Јакоб Бернули]].Тој покажал дека доколку априори е позната веројатноста, на долг рок и под одредени услови може да се добијат очекуваните резултати при одредена и детерминирана [[честота]] на настанот.Во 19 век [[Поасо]] ја проширува Бернулиевата теорија за големите броеви и ја нарекува (Закон на големите броеви) . [[Поасо]] утврдил дека во целиот свет случајните и варијабилните настани, без оглед на очигледниот неред се јавува како систем кој може да се открие.Постојаните причинители постојано реагираат и на долг рок само го потврдуваат своето дејствие при што секоја класа на случувања се случува одреден број пати и во одредена пропорција. Законот за големи броеви тврди , доколку еден експеримент се повторува повеќепати ,под истите услови и независно [[релативната честота]] на случување на настанот А е приближно еднаква на веројатноста на настанот А. Стабилноста на статистичките честоти со оглед на тоа што не се зборува за закон во вистинска смисла туку во овој контекст треба да се имплицира дека секоја класа на настани покажува статистичка регуларност на случувања и дека е возможно да се утврди стабилна пропорција со самиот факт дека се испитува поголем број настани. Голем акцент се става на тоа дека оваа претпоставка не секогаш мора да биде точна. Постоењето на овој закон е од големо значење за индуктивното [[статистичко оценување]].Тоа овозможува стабилност на долгорочните резултати од случајните настани.Врз основа на законот се заснова и предвидувањето на иднината врз основа на прибраните честоти , што доведува до тоа дека законот за големи броеви е еден од клучните статистички концепти. Растењето и опаѓањето на веројатноста (да се случи настанот) зависи од големината на примерокот односно колку поголем примерок - поголема веројатност и обратно. == http://www.e-statistika.rs/index.php?pa=56&idTeksta=79 == <ref>[http://www.e-statistika.rs/index.php?pa=56&idTeksta=79]</ref> "=== == Наводи == === {{наводи}}" [[Категорија:Статистичка случајност| ]] 5jpqd507r50h4ld4tnbtdk0s4jo8fn0 5641220 5641219 2026-10-06T09:32:36Z Bjankuloski06 332 5641220 wikitext text/x-wiki == Вовед == Случајност претставува збир од два или повеќе настани и услови ,условно поврзани во времето , просторот и формата. Поимот случајност потекнува од Латинскиот збор “cum” што всушност значи ”со” ,”заедно” и “incidere” што значи “да се случи” .Во науката овој поим најчесто се употребува за појави за коишто не постои адекватно објаснување односно отстапуваат од нормалното и самите случувања се изненадувачки. Од статистичка перспектива , случајностите се неизбежни и најчесто помалку значајни отколку што делуваат интуитивно.Пример за тоа е "роденденскиот проблем", каде што случајноста за два поединци коишто го делат го делат истиот датум на раѓање вредностите достигнуваат до 50 % а во група само 23%. == Зошто постои случајност == Случајностите не опколуваат во секојдневниот живот. Во одредени случаи не воодушевуваат, збунуваат, неретко не водат кон нови откритија, можат да го променат текот на нашиот живот, местото каде што работиме, како и одредени рутини од секојдневието коишто ги препуштаме на случајности. Случајност претставува изненадувачко постоење на моменти меѓусебно поврзани без директно видлива врска. Шансата за да се случи редок настан на некој и некаде зависи од бројот на можности за тоа да се случи.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://understandinguncertainty.org/node/129 |title=архивски примерок |accessdate=2013-04-27 |archive-date=2021-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211223212052/http://understandinguncertainty.org/node/129 |url-status=dead }}</ref> Употребувајќи ја [[Теорија на веројатноста]] ја пресметуваме можноста да се случи одреден настан. '''Постојат 4 фази за анализа на случајностите: ''' 1.Колкава е веројатноста да се случи специфичен настан ,на пример како 1 во 365 можности(шанси), двајца различни поеднинци да имаат ист датум на раѓање. 2.Колку можности постојат сличен настан да се повтори . Пример еден поединец има 1000 можности да сретне некој со ист датум на раѓање. 3.Мултиплицирајќи ги настаните според бројот на можности ќе се добие она што е познато како очекуваниот број на настани. Во овој случај се очекува бројот е 1/365 × 1000 ≈ 3, па се очекува да се сретнат околу 3 луѓе со ист датум на раѓање. 4.Колкава е шансата да се случи најмалку еден од тие настани .(Табела бр1) Доколку се очекува да се сретнат тројца поединци со ист датум на раѓање тогаш веројатноста да се сретне ниту еден со ист ден на раѓање е околу 5 %. Со оглед на тоа би било многу поизненадувачки доколку не се сретне ниту еден од примерокот од 1000 поединци кои го делат истиот датум на раѓање.== http://understandinguncertainty.org/node/129 {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20211223212052/http://understandinguncertainty.org/node/129 |date=2021-12-23 }} == {| class="wikitable" |- ! очекуван број настани !! да не се случи ниеден настан !! да се случи барем еден настан |- | 1 || 37% || 63% |- | 2 || 13% ||87% |- | 3 || 5% || 95% |- | 4 || 2% || 98% |- | 5 || 1% || 99% |- |} == Стремежот кон рационалната теорија на случајност == И покрај тоа што сè уште не постои општа и задоволителна теорија на случајности неколку принципи покриваат голем дел од тоа што е потребно да се објасни. Меѓутоа принципите се всушност индиректни примери за тоа каков пристап да имаме кон случајноста.== http://www.math.northwestern.edu/~fcale/CCC/DC.pdf {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120526002655/http://www.math.northwestern.edu/~fcale/CCC/DC.pdf |date=2012-05-26 }} == === Скриена причинa === Повеќето од научните откритија зависат од пронаоѓањето на причините за збунувачката случајност . Секојдневните промени во светот создаваат случајности кои водат кон промени во нашето лично однесување , пример: нов шаблон на толкување. Зачестеноста на предвидувањата на непосакуван претскажан настан ги зголемуваат шансите за истовремено претсткажување на исходот .Занемерувајќи ги многуте неточни тези , самиот успех делува уште повеќе зачудувачки.Во исто време , значаен број на случајности произлегуваат од скриени причини кои сè уште не се откриени.Во овој момент не постои мерка за големината на количината на овие причини ,слично на тоа не постои општ начин да се објаснат односно не смее да се дозволи погрешно да се толкуваат и искористуваат .==http://www.math.northwestern.edu/~fcale/CCC/DC.pdf {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120526002655/http://www.math.northwestern.edu/~fcale/CCC/DC.pdf |date=2012-05-26 }} == === Психологија=== Човечкото битие перцепира одредини појави и случувања.Аналогно на тоа она што упева да го перцепира и обратно е во зависност од тоа на што сетилата реагираат. Одредени истражувања покажуваат дека всушност претходното искуство претставува линк за идентификување на случајностите. Класичните студии на помнењето не потсетуваат на интензитетот ,блискоста и значајноста на претходното искуство коишто се отповикува на препознавање на случајностите.Оваа студија на психологијата ни докажува дека случајностите зависат од она на кое што ние се отповикуваме и препознаваме од претходното искуство.== http://www.math.northwestern.edu/~fcale/CCC/DC.pdf {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120526002655/http://www.math.northwestern.edu/~fcale/CCC/DC.pdf |date=2012-05-26 }} == <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.math.northwestern.edu/~fcale/CCC/DC.pdf |title=архивски примерок |accessdate=2013-04-28 |archive-date=2012-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120526002655/http://www.math.northwestern.edu/~fcale/CCC/DC.pdf |url-status=dead }}</ref> === Закон на големи броеви=== Првиот чекор во законот за големи броеви го направил [[Јакоб Бернули]].Тој покажал дека доколку априори е позната веројатноста, на долг рок и под одредени услови може да се добијат очекуваните резултати при одредена и детерминирана [[честота]] на настанот.Во 19 век [[Поасо]] ја проширува Бернулиевата теорија за големите броеви и ја нарекува (Закон на големите броеви) . [[Поасо]] утврдил дека во целиот свет случајните и варијабилните настани, без оглед на очигледниот неред се јавува како систем кој може да се открие.Постојаните причинители постојано реагираат и на долг рок само го потврдуваат своето дејствие при што секоја класа на случувања се случува одреден број пати и во одредена пропорција. Законот за големи броеви тврди , доколку еден експеримент се повторува повеќепати ,под истите услови и независно [[релативната честота]] на случување на настанот А е приближно еднаква на веројатноста на настанот А. Стабилноста на статистичките честоти со оглед на тоа што не се зборува за закон во вистинска смисла туку во овој контекст треба да се имплицира дека секоја класа на настани покажува статистичка регуларност на случувања и дека е возможно да се утврди стабилна пропорција со самиот факт дека се испитува поголем број настани. Голем акцент се става на тоа дека оваа претпоставка не секогаш мора да биде точна. Постоењето на овој закон е од големо значење за индуктивното [[статистичко оценување]].Тоа овозможува стабилност на долгорочните резултати од случајните настани.Врз основа на законот се заснова и предвидувањето на иднината врз основа на прибраните честоти , што доведува до тоа дека законот за големи броеви е еден од клучните статистички концепти. Растењето и опаѓањето на веројатноста (да се случи настанот) зависи од големината на примерокот односно колку поголем примерок - поголема веројатност и обратно. == http://www.e-statistika.rs/index.php?pa=56&idTeksta=79 == <ref>[http://www.e-statistika.rs/index.php?pa=56&idTeksta=79]</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Статистичка случајност| ]] o3y41n8916uuaoa0ipoodqkms85e0ft 5641221 5641220 2026-10-06T09:34:02Z Bjankuloski06 332 5641221 wikitext text/x-wiki == Вовед == Случајност претставува збир од два или повеќе настани и услови ,условно поврзани во времето , просторот и формата. Поимот случајност потекнува од Латинскиот збор “cum” што всушност значи ”со” ,”заедно” и “incidere” што значи “да се случи” .Во науката овој поим најчесто се употребува за појави за коишто не постои адекватно објаснување односно отстапуваат од нормалното и самите случувања се изненадувачки. Од статистичка перспектива , случајностите се неизбежни и најчесто помалку значајни отколку што делуваат интуитивно.Пример за тоа е "роденденскиот проблем", каде што случајноста за два поединци коишто го делат го делат истиот датум на раѓање вредностите достигнуваат до 50 % а во група само 23%. == Зошто постои случајност == Случајностите не опколуваат во секојдневниот живот. Во одредени случаи не воодушевуваат, збунуваат, неретко не водат кон нови откритија, можат да го променат текот на нашиот живот, местото каде што работиме, како и одредени рутини од секојдневието коишто ги препуштаме на случајности. Случајност претставува изненадувачко постоење на моменти меѓусебно поврзани без директно видлива врска. Шансата за да се случи редок настан на некој и некаде зависи од бројот на можности за тоа да се случи.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://understandinguncertainty.org/node/129 |title=архивски примерок |accessdate=2013-04-27 |archive-date=2021-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211223212052/http://understandinguncertainty.org/node/129 |url-status=dead }}</ref> Употребувајќи ја [[Теорија на веројатноста]] ја пресметуваме можноста да се случи одреден настан. '''Постојат 4 фази за анализа на случајностите: ''' 1.Колкава е веројатноста да се случи специфичен настан ,на пример како 1 во 365 можности(шанси), двајца различни поеднинци да имаат ист датум на раѓање. 2.Колку можности постојат сличен настан да се повтори . Пример еден поединец има 1000 можности да сретне некој со ист датум на раѓање. 3.Мултиплицирајќи ги настаните според бројот на можности ќе се добие она што е познато како очекуваниот број на настани. Во овој случај се очекува бројот е 1/365 × 1000 ≈ 3, па се очекува да се сретнат околу 3 луѓе со ист датум на раѓање. 4.Колкава е шансата да се случи најмалку еден од тие настани .(Табела бр1) Доколку се очекува да се сретнат тројца поединци со ист датум на раѓање тогаш веројатноста да се сретне ниту еден со ист ден на раѓање е околу 5 %. Со оглед на тоа би било многу поизненадувачки доколку не се сретне ниту еден од примерокот од 1000 поединци кои го делат истиот датум на раѓање.<ref>[http://understandinguncertainty.org/node/129] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20211223212052/http://understandinguncertainty.org/node/129 |date=2021-12-23 }}</ref> {| class="wikitable" |- ! очекуван број настани !! да не се случи ниеден настан !! да се случи барем еден настан |- | 1 || 37% || 63% |- | 2 || 13% ||87% |- | 3 || 5% || 95% |- | 4 || 2% || 98% |- | 5 || 1% || 99% |- |} == Стремежот кон рационалната теорија на случајност == И покрај тоа што сè уште не постои општа и задоволителна теорија на случајности неколку принципи покриваат голем дел од тоа што е потребно да се објасни. Меѓутоа принципите се всушност индиректни примери за тоа каков пристап да имаме кон случајноста.== http://www.math.northwestern.edu/~fcale/CCC/DC.pdf {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120526002655/http://www.math.northwestern.edu/~fcale/CCC/DC.pdf |date=2012-05-26 }} == === Скриена причинa === Повеќето од научните откритија зависат од пронаоѓањето на причините за збунувачката случајност . Секојдневните промени во светот создаваат случајности кои водат кон промени во нашето лично однесување , пример: нов шаблон на толкување. Зачестеноста на предвидувањата на непосакуван претскажан настан ги зголемуваат шансите за истовремено претсткажување на исходот .Занемерувајќи ги многуте неточни тези , самиот успех делува уште повеќе зачудувачки.Во исто време , значаен број на случајности произлегуваат од скриени причини кои сè уште не се откриени.Во овој момент не постои мерка за големината на количината на овие причини ,слично на тоа не постои општ начин да се објаснат односно не смее да се дозволи погрешно да се толкуваат и искористуваат .==http://www.math.northwestern.edu/~fcale/CCC/DC.pdf {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120526002655/http://www.math.northwestern.edu/~fcale/CCC/DC.pdf |date=2012-05-26 }} == === Психологија=== Човечкото битие перцепира одредини појави и случувања.Аналогно на тоа она што упева да го перцепира и обратно е во зависност од тоа на што сетилата реагираат. Одредени истражувања покажуваат дека всушност претходното искуство претставува линк за идентификување на случајностите. Класичните студии на помнењето не потсетуваат на интензитетот ,блискоста и значајноста на претходното искуство коишто се отповикува на препознавање на случајностите.Оваа студија на психологијата ни докажува дека случајностите зависат од она на кое што ние се отповикуваме и препознаваме од претходното искуство.== http://www.math.northwestern.edu/~fcale/CCC/DC.pdf {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120526002655/http://www.math.northwestern.edu/~fcale/CCC/DC.pdf |date=2012-05-26 }} == <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.math.northwestern.edu/~fcale/CCC/DC.pdf |title=архивски примерок |accessdate=2013-04-28 |archive-date=2012-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120526002655/http://www.math.northwestern.edu/~fcale/CCC/DC.pdf |url-status=dead }}</ref> === Закон на големи броеви=== Првиот чекор во законот за големи броеви го направил [[Јакоб Бернули]].Тој покажал дека доколку априори е позната веројатноста, на долг рок и под одредени услови може да се добијат очекуваните резултати при одредена и детерминирана [[честота]] на настанот.Во 19 век [[Поасо]] ја проширува Бернулиевата теорија за големите броеви и ја нарекува (Закон на големите броеви) . [[Поасо]] утврдил дека во целиот свет случајните и варијабилните настани, без оглед на очигледниот неред се јавува како систем кој може да се открие.Постојаните причинители постојано реагираат и на долг рок само го потврдуваат своето дејствие при што секоја класа на случувања се случува одреден број пати и во одредена пропорција. Законот за големи броеви тврди , доколку еден експеримент се повторува повеќепати ,под истите услови и независно [[релативната честота]] на случување на настанот А е приближно еднаква на веројатноста на настанот А. Стабилноста на статистичките честоти со оглед на тоа што не се зборува за закон во вистинска смисла туку во овој контекст треба да се имплицира дека секоја класа на настани покажува статистичка регуларност на случувања и дека е возможно да се утврди стабилна пропорција со самиот факт дека се испитува поголем број настани. Голем акцент се става на тоа дека оваа претпоставка не секогаш мора да биде точна. Постоењето на овој закон е од големо значење за индуктивното [[статистичко оценување]].Тоа овозможува стабилност на долгорочните резултати од случајните настани.Врз основа на законот се заснова и предвидувањето на иднината врз основа на прибраните честоти , што доведува до тоа дека законот за големи броеви е еден од клучните статистички концепти. Растењето и опаѓањето на веројатноста (да се случи настанот) зависи од големината на примерокот односно колку поголем примерок - поголема веројатност и обратно. == http://www.e-statistika.rs/index.php?pa=56&idTeksta=79 == <ref>[http://www.e-statistika.rs/index.php?pa=56&idTeksta=79]</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Статистичка случајност| ]] o11dlz9ykn2ki4rdgvzel3l8mp9mo95 0 1078979 5641163 5475573 2026-10-06T08:09:55Z Bjankuloski06 332 5641163 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Dice Distribution (bar).svg|мини|десно|300п|Дискретна веројатносна распределба на збир од две коцки]] '''Веројатносна распределба''' (или '''веројатносен распоред''') — односот помеѓу вредностите кои ги зема [[Случајна променлива|случајната променлива]] и нивните [[Теорија на веројатноста|веројатности]]. Распределбата на веројатностите може да биде едноваријатна и повеќеваријантна. Едноваријантната распределба ги дава веројатностите на една случајна променива да преземе разни алтернативни вредности. Повеќеваријантната распределба ги дава веројатностите на еден случаен [[вектор]] – збир на два или повеќе случајни променливи – преземање разни вредносни [[комбинација|комбинации]]. Од едноваријантните веројатносни распределби најчесто се среќаваат и се многу важни слендиве: [[биномна распределба|биномна веројатност]], [[хипергеометриска распределба|хипергеометриска]] веројатност и [[нормална распределба|нормалната распределба]]. == Вовед == [[Податотека:Standard deviation diagram (decimal comma).svg|мини|десно|Дијаграм на [[стандардно отстапување]] на [[нормална распределба]]]] За да ја дефинираме веројатносната распределба за наједноставните случаи, најпрво треба да правиме разлика помеѓу прекинатата и непрекинатата случајна променлива. == Прекината случајна променлива == Ако променливата X случајно може да земе една од вредностите x₁, x₂, x_n, со соодветни веројатности (релативни честоти) p₁, p₂,... , p_n при што p₁+ p₂+... + p_n = 1 во тој случај X претставува прекината случајна променлива. Со други зборови, ако ''S'' е простор на можни настани, тогаш случајната променлива претставува функција ''x'' која му доделува бројан вредност на секој исход од ''S''. Притоа, ако множеството од вредности кои може да ги земе случајната променлива е конечно, тогаш случајната променлива се нарекува прекината (дискретна).<ref>Roland E. Larson, Bruce H. Edwards, David E. Heyd, ''Finite Mathematics''. D. C. Heath and Company, Lexington, Massachusetts and Toronto, 1991, стр. 305.</ref> == Распределба на веројатностите == Односот помеѓу вредностите кои ги зема случајната променлива и веројатностите со кои тие вредности ги зема се нарекува распределба (закон или функција) на веројатностите на случајната променлива. Во општ случај, веројатносната распределба на прекината случајна променлива може да се дефинира како збир на паровите на вредности со соодветни веројатности, при што збирот на сите веројатности е 1. {| class="wikitable" |- ! Веројатносна распределба на !! Прекинатата случајан променлива |- | Различни вредности на X || x₁, x₂...., x_n |- | Веројатности P( X ) || p₁, p₂, ... , p_n |} каде што Σp_i = 1 {{Веројатност}} Пример: Фрлање на две коцки, за појавување на страните на коцките означени со 6, случајната променлива X може да ги земе вредностите 0,1 и 2. Веројатноста случајната променлива X да земе некоја од наведните вредности ќе ја означиме со P(X = x_i) = p_i. Значи, <br /> [[Податотека:Формули.png|ниеден|центар]] Притоа, ако секој исход од просторот на можни настани ''S'' има подеднакви изгледи да се случи, тогаш веројатноста на Х е дадена како:<ref>Roland E. Larson, Bruce H. Edwards, David E. Heyd, ''Finite Mathematics''. D. C. Heath and Company, Lexington, Massachusetts and Toronto, 1991, стр. 308.</ref> <br /> :<math>\ \frac{f(x)}{n}</math>, каде: ''f''(''x'') е честотата на ''x'', додека ''n'' е бројот на исходи во ''S''. Графичкото толкување на законот на веројатностите на прекината случајна променлива најчесто се врши со помош на дијаграмот на веројатностите или со т.н. веројатносен хистограм. [[Податотека:Графикони.png|рамка|центар|Веројатносен дијаграм]] [[Податотека:Хистограм.png|рамка|центар|Веројатносен хистограм]] Општите одлики на сите прекинати случајни променливи: Ниту една веројатност во веројатносната распределба не може да биде негативна, т.е. * P( X = x_i ) ≥ 0 за секое i * Збирот на веројатностите кои одговараат на сите вредности на случајната променлива мора да биде еднакво на 1, т.е. ∑ pi= 1 == Функција на распределба == Функција на распределба претставува кумулативна функција на законот (распределбата) на веројатностите на случајната променлива. функцијата на распределбата на случајната променлива X се означува со F(x) и е дадена со веројатноста '''Функција на распределба''' '''F(x) = P( X ≤ x )''' каде што x може да биде било кој реален број. Кај прекинатата алеаторна променлива X, која зема вредности x₁, x₂, ... , x_н функцијата на распоредот е '''F(x) = P( X ≤ x ) = P( X = x₁ ) + P(X = x₂ ) + ... + P(X=x_n ) = ∑pi = 1''' '''Секоја функција на распределбата мора да ги задоволи следните математички одлики: # за која било вредност а, 0 ≤ F(a) ≤ 1 што е и разбирливо, бидејќи тоа е функција на веројатносна распределба; # F(- ∞) = 0 и F(+ ∞) = 1 бидејќи F( -∞) = P(X ≤ -∞) е не моженнастан, а F(+∞) = P(X ≤ +∞) е сигурен настан; # ако а < b тогаш F(a) ≤ F(b) т.е. функцијата на распределба на било која случајна променлива е неопаѓачка функција. Функцијата на распределба за прекинатата алеатрна променлива X се добива со кумулирање на веројатностите. Функцијата на распределба за дадена вредност x на случајната променлива X ја претставува веројатноста случајната променлива X да ги земе сите вредности помали или еднакви на таа вредност x. '''Функцијата на веројатносна распределба на прекината случајна променлива мора да ги задоволува следниве две својства.''' # 0 ≤ P( x ) ≤ 1 за која било вредност на x и # Збирот на поединечните веројатности е 1 , односно ∑ P( x ) = 1 каде што ознаката покажува збир на сите можни вредности на x. '''Очекувана вредност''' - (математичкото очекување ) на прекинатата случајна променлива X е еднаква на збирот од производот на секоја можна вредност на X и соодветните веројатности, односно Очекувана вредност на прекината случајна променлива '''∑(X) = ∑x_i p_i''' '''Варијанса'''- просек на квадратите на отстапувањата на вредностите на случајната променлива X од нејзината очекувана вредност. ==Модели на прекинати распределби на веројатноста== Под модел на распределбата се подразбира функционалната врска помеѓу вредностите на случајната променлива и соодветните веројатности, дефинирана со определен тип на функција. Кај прекинатата случајна променлива моделот на распределба претставува функционална врска помеѓу вредностите x₁, x₂, ... , x_n, и соодветните веројатности p₁, p₂, ..., p_n односно p_i = f(x_i) каде што i = 1,2, ... , n. Кај непрекинатат случајна променлива функционалната врска се сведува на законот на веројатностите дефинирани со функцијата f(x) за секое x во интервалот ( a,b). '''Најпознати модели на прекинати веројатносни распределби се:''' * [[Биномна распределба]] (Бернулиева распределба) * [[Хипергеометриска распределба]] * [[Поасонова распределба]] * [[Рамномерна распределба]] '''Биномна распределба''' – во применетата статистика најчесто употребуван прекината распределба е биномниата распределба. За негово поцелосно согледување ќе го објасниме Бернулиевата распределба. Бернулиевиот модел на распределба го карактеризира случајната променлива X која може да земе само една од алтернативните вредности:0 е q ,а вредноста 1 е p, притоа p+q = 1. {| class="wikitable" |- | x || 0 1 |- | p || 1-p p |} '''Параметрите на Бернулиевата распределба се:''' # Очекувана вредност. E(X) = M = p. # Варијанса: Бернулиевиот модел на распределба е дефиниран само со еден параметар: p. Секој опит резултира во еден од двата можни исходи “успех” и “неуспех”. Таквиот опит кој може да продуцира само со две резултати се нарекува Бернулиев опит. == Непрекинати веројатносни распределби == Веројатносната распределба на непрекинатата случајна променлива x претставува [[функција]] на f(x) . За секоја вредност на непрекинатата случајна променлива x во интервалот ( a,b ) ,функцијата f(x) е поголема од 0 . Непрекинатата случајна променлива x не може да земе една определена вредност (P(X=x)), ако се има предвид фактот дека такви вредности има бесконечно многу , и оттаму таа веројатност е еднаква на нула за секое x . Кај непрекинатата случајна променлива може да се определува само веројатноста дека x се наоѓа во некој интервал. Функцијата f(x) го претставува веројатносната распределба на континуираната алеаторна променлива X , ако ги задоволи следните услови: * 0 ≤ f(x) ≤ 1 значи дека функцијата не е негативна , т.е. f(x) ≥ 0 * ∫_(-∞)^(+∞)Σ〖f(x)〗dx = 1 вкупната површина под кривата на f(x) секогаш е еднаква на 1 . Веројатноста X да земе вредност во некој интервал , на пример ( a, b ) еднаква е на површината помеѓу кривата f(x) и оската X во должина на интервалот ( a,b ). Ако функцијата f(x) е интеграбилна таа површина може да се изрази преку определен интеграл . P ( a < X ≤ b ) = ∫_(-∞)^(+∞)Σ〖f(x)〗dx Бидејќи континуираната алеаторна променлива може да зема бесконечно многу вредности , веројатноста да земе една определена вредност е еднаква на 1⁄∞ = 0.Значи P ( a < X < b ) = P ( a < X ≤ b ) = P ( a ≤ X < b ) = P ( a ≤ X ≤ b ) . Кога е веќе познат математичкиот израз на функцијата f(x) на непрекинатата алеаторна променлива , проблемот во врска со изнаоѓањето на веројатностите X да земе вредност во некој интервал се сведува на пресметување на соодветна површина под кривата . Постојат неколку модели на непрекинати веројатносни распределби: # [[Нормална распределба]] : нормалната случајна порменлива X претставува непрекината променлива која зема бесконечен број можни вредности од - ∞ до + ∞ со функцијата f(x) која претставува веројатносна распределба во дадениот интервал. Стандарфдизиран нормална распределба # [[Студентова т-распределба]] # [[Хи-квадратна проверка|x²-проверка]] == Извори == * Ристески Славе, Тевдовски Драган (2010): „Статистика за бизнис и економија“, четврто издание, Скопје: Економски факултет – Скопје. ISBN 978-608-212-009-6 * Paul Newbold, William Carlson, Betty Thorne (2012): Statistics for Business and Economics (8th Edition). ISBN 978-0132745659. == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Веројатносни распределби| ]] [[Категорија:Веројатност|Распределба]] [[Категорија:Статистика]] duw8f8258ob9iy0bsu9bvcq4bq4fmjq 0 1079000 5641208 5467159 2026-10-06T09:30:49Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Математичка статистика]] → [[Категорија:Статистичка теорија]] 5641208 wikitext text/x-wiki '''''Доволна оцена''''' ([[англиски јазик|англиски]]: ''Sufficient Estimation''). Оцената е ''доволна'' ако ги користи сите информации кои ги содржи примерокот за дадениот [[Параметар|параметар]]. Параметарот '''<math>\bar{x}</math>''' е доволна оцена на параметарот '''''М''''', додека '''''Ме''' не е, бидејќи не зависи од вредноста на сите елементи во примерокот, туку претставува позицоона средна вредност. Исто така, пропорцијата на примерокот '''''p''''' претставува доволна оцена на пропорцијата на основната маса, P. Наведените одлики претставуваат критериум за споредување на повеќе оцени на ист параметар. Врз основа на овие критериуми ја избираме најдобрата оцена со која ја оценуваме непознатата вредност на параметарот '''''Θ'''''. [[Аритметичка средина|Аритметичката]] средина на примерокот, ''x'', покрај тоа што ги задоволува наведените одлики таа претставува итн. линеарна оцена на параметарот на основната маса М. Одликата на линеарност значи дека оцената на Ө претставува линеарна (праволиниска) функција на n опсервации во примерокот. '''Θ=a₁x₁+a₂x₂+...+a_nx_n''' каде константите а_i не зависат на x_i. Аритметичката средина можеме да ја претставиме во следниот облик: <math>\bar{x} =(1/n)+(1/n)x_2 +...+(1/n)</math> •Сите константи а_i, овде се еднакви на 1/n. За разлика од <math>\bar{x}</math>,медијаната на примерокот не е линеарна оцена на аритметичката средина на популацијата. Врз основа на одликите на оцените на останатите параметри на мсата, непознатата вредност на пропорцијата на масата, ќе ја оценуваме преку пропорцијата на примерокот ''p'',додека варијансата <math>\sigma^2</math> ќе ја оценуваме преку n-тата варијанса. Оцената на n-тата варијанса или S^2 заслужува поголемо внимание. Имено, се наложува потребата за објаснување зошто сумата на квадратните отстапувања Σ(x_i- <math>\bar{x}</math>)^2 ја делиме со n-1, а не со n. Во примерок со големина n , аритметичката средина на примерокот се однесува како ограничување кое за нас ни остава n-1 степени на слобода. '''Бројот ''степени на слобода'' го дефинираме како број на независни вредности или опсервации во примерокот, намален за бројот на ограничувањата кои се наметнуваат на овие вредности'''. Ограничувањето кое го наметнува аритметичката средина можеме да го прикажеме и преку остапувањето (d_i) на пооделни вредност од аритметичката средина. Познато е дека сумата на овие отстапувања е еднаква на нула: <gallery> Otstapuvanja-dvolna ocena.jpg| </gallery> '''Пример:''' Ако имаме три броја, така што отстапувањето на првиот брј од аритметичката средина е еднаква d_i = x_i - <math>\bar{x}</math> =2, а на вториот d₂ = x₂ - <math>\bar{x}</math> =1,тогаш третото отстапување е одредено со условот 2+1+d₃=0 и оттука следи дека d₃=-3. Во општ случај, после случајните отстапувања, n-тото отстапување е целосно одредено и имаме n-1 степени на слобода. Од изложеното можеме да објасниме зошто сумата на квадратните отстапувања Σ(x_i- <math>\bar{x}</math>)^2, ја делиме со n-1, а не со n кога ја пресметуваме варијансата на примерокот <math>\sigma^2(S^2)</math>. Условот Σ(x_i- <math>\bar{x}</math>)=0 мора да биде задоволен и поради тоа после n-тото квадратно отстапување целосно е определено. Тоа значи, дека варијансата <math>\sigma^2(S^2)</math> е одредена со n-1 слободни опсервации. '''Со делење на сумата на квадратните отстапувања во примерокот со бројот на степени на слобода ја добиваме ''непристрасната оцена'' на варијансата <math>\sigma^2</math>''' на основната маса според формулата: <gallery> 222.tif| </gallery> за негрупирани податоци и според формулата: <gallery> 333.tif| </gallery> за групирани податоци. == Наводи == <references/> * Ристески Славе, Тевдоски Драган(2010):,,Статистика за бизнис и економија'',четврто издание, Скопје:Економски факултет-Скопје * S.S. Wilks,''Mathematical statistics'',Wiley(1962) [[Категорија:Статистичка теорија]] kfrmuopmywjp8hbbwxqnj686us3mr4b 0 1079006 5641122 5079025 2026-10-06T07:18:04Z Bjankuloski06 332 5641122 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Comparison standard deviations.svg|мини|Пример на примероци од две популации со иста средна но различна расеаност. Сината популација е многу повеќе расеана од црвената популација]] '''Расејување''' или '''дисперзија''' (наречено и „раширеност/стеснетост“ или „варијабилитет“) — мерка во [[статистика]]та која изразува колку е раширена или стеснета [[Статистичка распределба|распределбата]] (теоретски или во [[статистички примерок]]). Средната вредност на [[Статистички белези|белегот]] ја изразува тенденцијата на групирањето на вредностите на белегот околу една вредност на белегот. Разликите помеѓу единиците на некоја маса во нивото на белегот претставуваат варијабилитет. Овој поим се сопоставува наспроти положбата или средишната тенденција, а заедно тие се најчесто користени својства на распределба.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.princeton.edu/~achaney/tmve/wiki100k/docs/Statistical_dispersion.html |title=архивски примерок |accessdate=2013-04-29 |archive-date=2013-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130209214925/http://www.princeton.edu/~achaney/tmve/wiki100k/docs/Statistical_dispersion.html |url-status=dead }}</ref> __TOC__ == Мерки на расејување == Мерката на статистичкото расејување е исклучиво позитивен [[реален број]] кој е нула ако податоците се исти и се зголемува како што податоците се менуваат. Повеќето мерки на расејување ги имаат истите единици кога се мери квантитетот. Варијабилитетот може да се измери на различни начини, а сите мерки на варијација се делат на апсолутни и релативни. === Апсолутни мерки на расејување === Апсолутните мерки на расејување го изразуваат варијабилитетот во апсолутни износи во оние [[единици мерки]], во кои се дадени модалитетите на [[Статистички белези|белегот]]. Со други зборови, ако мерките се во метри или секунди, такви ќе бидат и мерките на расејување <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.statistics.com/index.php?page=glossary&term_id=748 |title=архивски примерок |accessdate=2013-04-29 |archive-date=2013-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130301152213/http://www.statistics.com/index.php?page=glossary&term_id=748 |url-status=dead }}</ref>. '''Апсолутни мерки на расејување''' се: :* [[Интервал на варијација]] :* [[Интерквартилна разлика]] :* [[Средно апсолутно отстапување]] :* [[Варијанса]] :* [[Стандардно отстапување]]<ref>[http://statistika.com.mk/?page_id=89 Портал за статистика] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130811185020/http://statistika.com.mk/?page_id=89 |date=2013-08-11 }} {{mk}}</ref> Овие мерки често се користат како проценители или параметри на расејување. Попрецизни и поадекватни мерки на расејување се тие на кои невлијаат малите цифри или заокружени бројки. Тука спаѓаат [[Стандардно отстапување|стандардното отстапување]] и [[Интерквартилна разлика|интерквартилната разлика]]. Сите горенаведени мерки на статистичко расејување имаат корисни особености, бидејќи се со непроменлива положба, како и линеарни по градација. Така што, ако произволна променлива '' X '' има расејување'' SX '', тогаш линеарната трансформација '' Y = aX + b'' за реални a и b треба да има расејување '' SY = |a|SX ''. Претходно споменатите показатели на варијациите претставуваат мерки на апсолутниот варијабилитет, бидејќи се изразени во [[единици мерки]] на набљудуваниот [[Статистички белези|белег]]. Оттука не е можна компарација помеѓу варијабилитетот на белезите со различни [[Единици мерки|единични мерки]]. Во ваквите случаи се наложува потребата апсолутното варирање да се сведе на некоја друга мерка, добиена од односот на апсолутното варирање и некоја мерка на тенденција кон средината <ref>Џорџ К. Канавос, Дон М. Милер. Вовед во современата деловна статистика. (1993).</ref>. === Релативни мерки на расејување === Релативните мерки на расејување се користат за споредување на варијабилитетот на сериите кои се искажуваат во различни мерни единици. '''Релативни мерки на расејување''' се: :* [[Коефициент на варијација]] :* [[Коефициент на интерквартилна разлика]] :* [[Стандардизирано отстапување]] Тие се без димензија. Со други зборови, тие немаат единици дури и ако самите променливи имаат единици. Се јавуваат поради тоа што [[апсолутните мерки на расејување]] не овозможуваат компарирање на варијабилитетот на белезите со различни единични мерки. Така на пример: не би можело да се споредат варирањата на еден белег чии вредности се изразуваат во метри, со друг белег чии вредности се изразуваат во секунди, врз основа на стандардното отстапување на овие белези, бидејќи таа се искажува во различни единични мерки. Сите споменати мерки на расејување се разликуваат меѓусебно, со оглед на нивната пресметка. Нивниот избор зависи од тоа за што се користат, односно бараната точност при изразување на варијабилитетот. Како адекватна и прецизна мерка на расејување се смета онаа која ги исполнува следните услови: # Мерката на расејување да е пресметана врз основа на сите вредности на [[Статистички серии|серијата]]. # Мерката на расејување да не се менува при промена на сите вредности на [[Статистички белези|белегот]] за ист износ. # Мерката на расејување се зголемува или намалува онолку пати колку ќе се зголемат или намалат сите вредности на [[Статистички белези|белегот]] во дадената серија.<ref>Ристески Славе, Тевдовски Драган (2010): „Статистика за бизнис и економија“, четврто издание, Скопје: Економски факултет - Скопје</ref> . == Поврзано == * [[Статистички примерок]] * [[Статистичка единица]] * [[Анализа на варијанса]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.statistics.com/ Сè за статистиката] {{en}} [[Категорија:Математичка статистика]] o71p4304ix6o33e5ofk1vrix390m91o 5641148 5641122 2026-10-06T07:50:01Z Bjankuloski06 332 5641148 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Comparison standard deviations mk.svg|мини|Пример на примероци од две популации со иста [[просек|средина]] но различна расеаност. Сината популација е многу повеќе расеана од црвената.]] '''Расејување''' или '''дисперзија''' (наречено и „раширеност/стеснетост“ или „варијабилитет“) — мерка во [[статистика]]та која изразува колку е раширена или стеснета [[Статистичка распределба|распределбата]] (теоретски или во [[статистички примерок]]). Средната вредност на [[Статистички белези|белегот]] ја изразува тенденцијата на групирањето на вредностите на белегот околу една вредност на белегот. Разликите помеѓу единиците на некоја маса во нивото на белегот претставуваат варијабилитет. Овој поим се сопоставува наспроти положбата или средишната тенденција, а заедно тие се најчесто користени својства на распределба.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.princeton.edu/~achaney/tmve/wiki100k/docs/Statistical_dispersion.html |title=архивски примерок |accessdate=2013-04-29 |archive-date=2013-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130209214925/http://www.princeton.edu/~achaney/tmve/wiki100k/docs/Statistical_dispersion.html |url-status=dead }}</ref> __TOC__ == Мерки на расејување == Мерката на статистичкото расејување е исклучиво позитивен [[реален број]] кој е нула ако податоците се исти и се зголемува како што податоците се менуваат. Повеќето мерки на расејување ги имаат истите единици кога се мери квантитетот. Варијабилитетот може да се измери на различни начини, а сите мерки на варијација се делат на апсолутни и релативни. === Апсолутни мерки на расејување === Апсолутните мерки на расејување го изразуваат варијабилитетот во апсолутни износи во оние [[единици мерки]], во кои се дадени модалитетите на [[Статистички белези|белегот]]. Со други зборови, ако мерките се во метри или секунди, такви ќе бидат и мерките на расејување <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.statistics.com/index.php?page=glossary&term_id=748 |title=архивски примерок |accessdate=2013-04-29 |archive-date=2013-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130301152213/http://www.statistics.com/index.php?page=glossary&term_id=748 |url-status=dead }}</ref>. '''Апсолутни мерки на расејување''' се: :* [[Интервал на варијација]] :* [[Интерквартилна разлика]] :* [[Средно апсолутно отстапување]] :* [[Варијанса]] :* [[Стандардно отстапување]]<ref>[http://statistika.com.mk/?page_id=89 Портал за статистика] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130811185020/http://statistika.com.mk/?page_id=89 |date=2013-08-11 }} {{mk}}</ref> Овие мерки често се користат како проценители или параметри на расејување. Попрецизни и поадекватни мерки на расејување се тие на кои невлијаат малите цифри или заокружени бројки. Тука спаѓаат [[Стандардно отстапување|стандардното отстапување]] и [[Интерквартилна разлика|интерквартилната разлика]]. Сите горенаведени мерки на статистичко расејување имаат корисни особености, бидејќи се со непроменлива положба, како и линеарни по градација. Така што, ако произволна променлива '' X '' има расејување'' SX '', тогаш линеарната трансформација '' Y = aX + b'' за реални a и b треба да има расејување '' SY = |a|SX ''. Претходно споменатите показатели на варијациите претставуваат мерки на апсолутниот варијабилитет, бидејќи се изразени во [[единици мерки]] на набљудуваниот [[Статистички белези|белег]]. Оттука не е можна компарација помеѓу варијабилитетот на белезите со различни [[Единици мерки|единични мерки]]. Во ваквите случаи се наложува потребата апсолутното варирање да се сведе на некоја друга мерка, добиена од односот на апсолутното варирање и некоја мерка на тенденција кон средината <ref>Џорџ К. Канавос, Дон М. Милер. Вовед во современата деловна статистика. (1993).</ref>. === Релативни мерки на расејување === Релативните мерки на расејување се користат за споредување на варијабилитетот на сериите кои се искажуваат во различни мерни единици. '''Релативни мерки на расејување''' се: :* [[Коефициент на варијација]] :* [[Коефициент на интерквартилна разлика]] :* [[Стандардизирано отстапување]] Тие се без димензија. Со други зборови, тие немаат единици дури и ако самите променливи имаат единици. Се јавуваат поради тоа што [[апсолутните мерки на расејување]] не овозможуваат компарирање на варијабилитетот на белезите со различни единични мерки. Така на пример: не би можело да се споредат варирањата на еден белег чии вредности се изразуваат во метри, со друг белег чии вредности се изразуваат во секунди, врз основа на стандардното отстапување на овие белези, бидејќи таа се искажува во различни единични мерки. Сите споменати мерки на расејување се разликуваат меѓусебно, со оглед на нивната пресметка. Нивниот избор зависи од тоа за што се користат, односно бараната точност при изразување на варијабилитетот. Како адекватна и прецизна мерка на расејување се смета онаа која ги исполнува следните услови: # Мерката на расејување да е пресметана врз основа на сите вредности на [[Статистички серии|серијата]]. # Мерката на расејување да не се менува при промена на сите вредности на [[Статистички белези|белегот]] за ист износ. # Мерката на расејување се зголемува или намалува онолку пати колку ќе се зголемат или намалат сите вредности на [[Статистички белези|белегот]] во дадената серија.<ref>Ристески Славе, Тевдовски Драган (2010): „Статистика за бизнис и економија“, четврто издание, Скопје: Економски факултет - Скопје</ref> . == Поврзано == * [[Статистички примерок]] * [[Статистичка единица]] * [[Анализа на варијанса]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.statistics.com/ Сè за статистиката] {{en}} [[Категорија:Математичка статистика]] h40mmblfs5nbzi0rrzt3m2pnvlgeinf 5641149 5641148 2026-10-06T07:50:19Z Bjankuloski06 332 5641149 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Comparison standard deviations mk.svg|мини|десно|300п|Пример на примероци од две популации со иста [[просек|средина]] но различна расеаност. Сината популација е многу повеќе расеана од црвената.]] '''Расејување''' или '''дисперзија''' (наречено и „раширеност/стеснетост“ или „варијабилитет“) — мерка во [[статистика]]та која изразува колку е раширена или стеснета [[Статистичка распределба|распределбата]] (теоретски или во [[статистички примерок]]). Средната вредност на [[Статистички белези|белегот]] ја изразува тенденцијата на групирањето на вредностите на белегот околу една вредност на белегот. Разликите помеѓу единиците на некоја маса во нивото на белегот претставуваат варијабилитет. Овој поим се сопоставува наспроти положбата или средишната тенденција, а заедно тие се најчесто користени својства на распределба.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.princeton.edu/~achaney/tmve/wiki100k/docs/Statistical_dispersion.html |title=архивски примерок |accessdate=2013-04-29 |archive-date=2013-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130209214925/http://www.princeton.edu/~achaney/tmve/wiki100k/docs/Statistical_dispersion.html |url-status=dead }}</ref> __TOC__ == Мерки на расејување == Мерката на статистичкото расејување е исклучиво позитивен [[реален број]] кој е нула ако податоците се исти и се зголемува како што податоците се менуваат. Повеќето мерки на расејување ги имаат истите единици кога се мери квантитетот. Варијабилитетот може да се измери на различни начини, а сите мерки на варијација се делат на апсолутни и релативни. === Апсолутни мерки на расејување === Апсолутните мерки на расејување го изразуваат варијабилитетот во апсолутни износи во оние [[единици мерки]], во кои се дадени модалитетите на [[Статистички белези|белегот]]. Со други зборови, ако мерките се во метри или секунди, такви ќе бидат и мерките на расејување <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.statistics.com/index.php?page=glossary&term_id=748 |title=архивски примерок |accessdate=2013-04-29 |archive-date=2013-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130301152213/http://www.statistics.com/index.php?page=glossary&term_id=748 |url-status=dead }}</ref>. '''Апсолутни мерки на расејување''' се: :* [[Интервал на варијација]] :* [[Интерквартилна разлика]] :* [[Средно апсолутно отстапување]] :* [[Варијанса]] :* [[Стандардно отстапување]]<ref>[http://statistika.com.mk/?page_id=89 Портал за статистика] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130811185020/http://statistika.com.mk/?page_id=89 |date=2013-08-11 }} {{mk}}</ref> Овие мерки често се користат како проценители или параметри на расејување. Попрецизни и поадекватни мерки на расејување се тие на кои невлијаат малите цифри или заокружени бројки. Тука спаѓаат [[Стандардно отстапување|стандардното отстапување]] и [[Интерквартилна разлика|интерквартилната разлика]]. Сите горенаведени мерки на статистичко расејување имаат корисни особености, бидејќи се со непроменлива положба, како и линеарни по градација. Така што, ако произволна променлива '' X '' има расејување'' SX '', тогаш линеарната трансформација '' Y = aX + b'' за реални a и b треба да има расејување '' SY = |a|SX ''. Претходно споменатите показатели на варијациите претставуваат мерки на апсолутниот варијабилитет, бидејќи се изразени во [[единици мерки]] на набљудуваниот [[Статистички белези|белег]]. Оттука не е можна компарација помеѓу варијабилитетот на белезите со различни [[Единици мерки|единични мерки]]. Во ваквите случаи се наложува потребата апсолутното варирање да се сведе на некоја друга мерка, добиена од односот на апсолутното варирање и некоја мерка на тенденција кон средината <ref>Џорџ К. Канавос, Дон М. Милер. Вовед во современата деловна статистика. (1993).</ref>. === Релативни мерки на расејување === Релативните мерки на расејување се користат за споредување на варијабилитетот на сериите кои се искажуваат во различни мерни единици. '''Релативни мерки на расејување''' се: :* [[Коефициент на варијација]] :* [[Коефициент на интерквартилна разлика]] :* [[Стандардизирано отстапување]] Тие се без димензија. Со други зборови, тие немаат единици дури и ако самите променливи имаат единици. Се јавуваат поради тоа што [[апсолутните мерки на расејување]] не овозможуваат компарирање на варијабилитетот на белезите со различни единични мерки. Така на пример: не би можело да се споредат варирањата на еден белег чии вредности се изразуваат во метри, со друг белег чии вредности се изразуваат во секунди, врз основа на стандардното отстапување на овие белези, бидејќи таа се искажува во различни единични мерки. Сите споменати мерки на расејување се разликуваат меѓусебно, со оглед на нивната пресметка. Нивниот избор зависи од тоа за што се користат, односно бараната точност при изразување на варијабилитетот. Како адекватна и прецизна мерка на расејување се смета онаа која ги исполнува следните услови: # Мерката на расејување да е пресметана врз основа на сите вредности на [[Статистички серии|серијата]]. # Мерката на расејување да не се менува при промена на сите вредности на [[Статистички белези|белегот]] за ист износ. # Мерката на расејување се зголемува или намалува онолку пати колку ќе се зголемат или намалат сите вредности на [[Статистички белези|белегот]] во дадената серија.<ref>Ристески Славе, Тевдовски Драган (2010): „Статистика за бизнис и економија“, четврто издание, Скопје: Економски факултет - Скопје</ref> . == Поврзано == * [[Статистички примерок]] * [[Статистичка единица]] * [[Анализа на варијанса]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.statistics.com/ Сè за статистиката] {{en}} [[Категорија:Математичка статистика]] dgy8vhd42ct6r54rre8tf2w2qbq2wcv 5641214 5641149 2026-10-06T09:31:08Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Математичка статистика]] → [[Категорија:Статистичка теорија]] 5641214 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Comparison standard deviations mk.svg|мини|десно|300п|Пример на примероци од две популации со иста [[просек|средина]] но различна расеаност. Сината популација е многу повеќе расеана од црвената.]] '''Расејување''' или '''дисперзија''' (наречено и „раширеност/стеснетост“ или „варијабилитет“) — мерка во [[статистика]]та која изразува колку е раширена или стеснета [[Статистичка распределба|распределбата]] (теоретски или во [[статистички примерок]]). Средната вредност на [[Статистички белези|белегот]] ја изразува тенденцијата на групирањето на вредностите на белегот околу една вредност на белегот. Разликите помеѓу единиците на некоја маса во нивото на белегот претставуваат варијабилитет. Овој поим се сопоставува наспроти положбата или средишната тенденција, а заедно тие се најчесто користени својства на распределба.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.princeton.edu/~achaney/tmve/wiki100k/docs/Statistical_dispersion.html |title=архивски примерок |accessdate=2013-04-29 |archive-date=2013-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130209214925/http://www.princeton.edu/~achaney/tmve/wiki100k/docs/Statistical_dispersion.html |url-status=dead }}</ref> __TOC__ == Мерки на расејување == Мерката на статистичкото расејување е исклучиво позитивен [[реален број]] кој е нула ако податоците се исти и се зголемува како што податоците се менуваат. Повеќето мерки на расејување ги имаат истите единици кога се мери квантитетот. Варијабилитетот може да се измери на различни начини, а сите мерки на варијација се делат на апсолутни и релативни. === Апсолутни мерки на расејување === Апсолутните мерки на расејување го изразуваат варијабилитетот во апсолутни износи во оние [[единици мерки]], во кои се дадени модалитетите на [[Статистички белези|белегот]]. Со други зборови, ако мерките се во метри или секунди, такви ќе бидат и мерките на расејување <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.statistics.com/index.php?page=glossary&term_id=748 |title=архивски примерок |accessdate=2013-04-29 |archive-date=2013-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130301152213/http://www.statistics.com/index.php?page=glossary&term_id=748 |url-status=dead }}</ref>. '''Апсолутни мерки на расејување''' се: :* [[Интервал на варијација]] :* [[Интерквартилна разлика]] :* [[Средно апсолутно отстапување]] :* [[Варијанса]] :* [[Стандардно отстапување]]<ref>[http://statistika.com.mk/?page_id=89 Портал за статистика] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130811185020/http://statistika.com.mk/?page_id=89 |date=2013-08-11 }} {{mk}}</ref> Овие мерки често се користат како проценители или параметри на расејување. Попрецизни и поадекватни мерки на расејување се тие на кои невлијаат малите цифри или заокружени бројки. Тука спаѓаат [[Стандардно отстапување|стандардното отстапување]] и [[Интерквартилна разлика|интерквартилната разлика]]. Сите горенаведени мерки на статистичко расејување имаат корисни особености, бидејќи се со непроменлива положба, како и линеарни по градација. Така што, ако произволна променлива '' X '' има расејување'' SX '', тогаш линеарната трансформација '' Y = aX + b'' за реални a и b треба да има расејување '' SY = |a|SX ''. Претходно споменатите показатели на варијациите претставуваат мерки на апсолутниот варијабилитет, бидејќи се изразени во [[единици мерки]] на набљудуваниот [[Статистички белези|белег]]. Оттука не е можна компарација помеѓу варијабилитетот на белезите со различни [[Единици мерки|единични мерки]]. Во ваквите случаи се наложува потребата апсолутното варирање да се сведе на некоја друга мерка, добиена од односот на апсолутното варирање и некоја мерка на тенденција кон средината <ref>Џорџ К. Канавос, Дон М. Милер. Вовед во современата деловна статистика. (1993).</ref>. === Релативни мерки на расејување === Релативните мерки на расејување се користат за споредување на варијабилитетот на сериите кои се искажуваат во различни мерни единици. '''Релативни мерки на расејување''' се: :* [[Коефициент на варијација]] :* [[Коефициент на интерквартилна разлика]] :* [[Стандардизирано отстапување]] Тие се без димензија. Со други зборови, тие немаат единици дури и ако самите променливи имаат единици. Се јавуваат поради тоа што [[апсолутните мерки на расејување]] не овозможуваат компарирање на варијабилитетот на белезите со различни единични мерки. Така на пример: не би можело да се споредат варирањата на еден белег чии вредности се изразуваат во метри, со друг белег чии вредности се изразуваат во секунди, врз основа на стандардното отстапување на овие белези, бидејќи таа се искажува во различни единични мерки. Сите споменати мерки на расејување се разликуваат меѓусебно, со оглед на нивната пресметка. Нивниот избор зависи од тоа за што се користат, односно бараната точност при изразување на варијабилитетот. Како адекватна и прецизна мерка на расејување се смета онаа која ги исполнува следните услови: # Мерката на расејување да е пресметана врз основа на сите вредности на [[Статистички серии|серијата]]. # Мерката на расејување да не се менува при промена на сите вредности на [[Статистички белези|белегот]] за ист износ. # Мерката на расејување се зголемува или намалува онолку пати колку ќе се зголемат или намалат сите вредности на [[Статистички белези|белегот]] во дадената серија.<ref>Ристески Славе, Тевдовски Драган (2010): „Статистика за бизнис и економија“, четврто издание, Скопје: Економски факултет - Скопје</ref> . == Поврзано == * [[Статистички примерок]] * [[Статистичка единица]] * [[Анализа на варијанса]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.statistics.com/ Сè за статистиката] {{en}} [[Категорија:Статистичка теорија]] kxfv1xs2r3vbb84obct24zr0ck7w7j1 0 1084715 5641159 5232042 2026-10-06T07:59:47Z Bjankuloski06 332 /* Основни принципи во веројатноста */ 5641159 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Christiaan Huygens-painting.jpeg|мини|140п|[[Кристијан Хајгенс]], кој ја објавил првата книга за веројатност]] Секоја реализација на „случка“ при однапред определени услови се нарекува „опит“. Притоа, '''веројатноста''' е процена на можноста да се случи одреден резултат (исход, настан) при спроведување на некој опит. ==Историја на веројатноста== Научната работа на полето на веројатноста потекнува од творештвото на [[Џироламо Кардано]] (''Girolamo Cardano'') кој бил страстен љубител на комарот. Во 1565 година, Кардолано го објавил [[есеј]]от за комарот „Liber de Ludo Alae“, кој претставува првиот сериозен обид да се постават основните принципи на веројатноста. Голем чекор напред во развојот на веројатноста се случил во 1654 година, кога еден француски [[Благородништво|благордник]] го замолил [[Блез Паскал]] да реши еден проблем поврзан со комарот. Во таа прилика, Паскал ги поставил основите на веројатноста. Кардано и Паскал го дефинирале [[Веројатносна распределба|веројатносната распределба]], кој покажува колку пати одредена вредност може да се случи при спроведувањето на некој замислен опит.<ref>Philippe Jorion, ''Value at Risk: The New Benchmark for Controlling Market Risk''. New York et al.: McGraw-Hill, 1997, стр. 68.</ref> ==Основни принципи во веројатноста== Настанот кој е потполно сигурен има веројатност еднаква на 1 или 100%. Настан кој е невозможен има веројатност еднаква на 0 или 0%. Сите други можни веројатности се наоѓаат меѓу 0 и 1. {| class="wikitable" border="1" cellspacing="2" cellpadding="2" | <font color="#0000CC"><strong>Опит</strong></font> | <div align="center"><strong>Резултат</strong></div> | <div align="center"><strong>Веројатност</strong></div> | <div align="center"><strong>Веројатност</strong> (%)</div> |- | <font color="#0000CC">Извлекување топче од кутија со црвени топчиња</font> | <div align="center"><font color="#006600">извлечиме црвено топче</font></div> | <div align="center"><font color="#006600">p=1</font></div> | <div align="center"><font color="#006600">p=100%</font></div> |- | <font color="#0000CC">Извлекување топче од кутија со црвени топчиња</font> | <div align="center"><font color="#FF0000">извлечиме бело топче</font></div> | <div align="center"><font color="#FF0000">p=0</font></div> | <div align="center"><font color="#FF0000">p=0%</font></div> |- | <font color="#0000CC">Фрлање фер монета</font> | <div align="center"><font color="#0000CC">паѓа глава</font></div> | <div align="center"><font color="#0000CC">p=0.5</font></div> | <div align="center"><font color="#0000CC">p=50%</font></div> |- | <font color="#0000CC">Фрлање две фер коцки</font> | <div align="center"><font color="#0000CC">разликата е 1</font></div> | <div align="center"><font color="#0000CC">p={{Дропка|10|36}}=0.278</font></div> | <div align="center"><font color="#0000CC">p=27.8%</font></div> |- | <font color="#0000CC">Жена патник на Титаник</font> | <div align="center"><font color="#0000CC">опстане</font></div> | <div align="center"><font color="#0000CC">p=0.73</font></div> | <div align="center"><font color="#0000CC">p=73%</font></div> |} ==Опит== Еден опит е добро дефиниран ако: * Опитот може под исти услови да се повтори голем број (безброј) пати * Познати се сите можни исходи (резултати) од спроведувањето на опитот * Еден и само еден исход е можен при секое спроведување на опитот Во веројатноста, секој настан чиј исход е неизвесен се нарекува ''експеримент'', а секое повторување на експерименот се нарекува ''опит''. Можните резултати од експериментот се нарекуваат ''исходи'', [[множество]]то од сите можни исходи од еден експеримент се нарекува ''простор на исходите'', додека секое подмножество на просторот на исходите се нарекува ''настан''. Настанот што се состои од еден исход се нарекува ''едноставен (прост) настан''. Притоа, во рамките на просторот на исходите, одделните исходи може да имаат иста или различна можност за да се случат. На пример, ако фрламе дена монета, тогаш постојат два можни исхода: да падне „писмо“ или „глава“. Оттука, ако овие два исхода ги означиме со П и Г, тогаш просторот на исходите е: S = {П, Г}. Ако пак фрламе две монети истворемено, тогаш се можни следниве настани: да паднат две „глави“, да паднат две „писма“, да падне „глава“ на првата монета и писмо на втората, и да падне „писмо“ на првата монета и глава на втората. Оттука, просторот на исходите е: S = {ГГ, ПП, ГП, ПГ}.<ref>Roland E. Larson, Bruce H. Edwards, David E. Heyd, ''Finite Mathematics''. D. C. Heath and Company, Lexington, Massachusetts and Toronto, 1991, стр. 257-258.</ref> Зборот експеримент најчесто се користи за повторување на истиот опит одреден број пати. Еден опит се вика стохастичен или случаен ако опитот е добро дефиниран. При спроведувањето на опитот, исходот не се знае однапред. На пример, фрлањето [[монета]] е стохастичен опит, зашто можните исходи се знаат: „глава“ и „петка“, но при фрлањето не се знае однапред кој исход ќе се оствари. Веројатноста е наука во која се проучуваат стохастични процеси (опити). Емпириската веројатност на еден исход ''х'' при спроведување на еден опит N пати е еднаков на {{Дропка|M|N}}, каде: M = „колку пати се случил исходот ''х''. Емпириската веројатност е број помеѓу 0 и 1, односно процент помеѓу 0% и 100%. Теоретската веројатност на еден исход при спроведувањето на еден опит е број помеѓу 0 и 1 и претставува математичка проценка на емпириската веројатност на исходот при безбројно многу спроведувања. Значи, доколку се спроведува опитот голем број пати, тогаш би требало емпириската веројатност и теоретската веројатност да бидат приближно еднакви. Веројатноста ''P'' на еден исход ''х'' од еден опит се означува: ''P(x)''. Ако ''х'' е можен исход на еден опит, тогаш: 0 ≤ P(x)≤ 1, а збирот на сите можни исходи = 1. ==Својства на веројатноста== Ако настанот ''A'' има ''n''(''A'') исходи со подеднакви изгледи и ако просторот на исходите има ''n''(''S'') исходи со еднакви изгледи, тогаш веројатноста да се случи настанот ''A'' изнесува:<ref name="Roland E. Larson 1991">Roland E. Larson, Bruce H. Edwards, David E. Heyd, ''Finite Mathematics''. D. C. Heath and Company, Lexington, Massachusetts and Toronto, 1991, стр. 259.</ref> ::<math>P(A) = \ \frac{n(A)}{n(S)}</math> Ако ''A'' е настан кој претставува подмножество од конечен простор на исходи ''S'', тогаш:<ref name="Roland E. Larson 1991"/> * 0 ≤ ''P''(''A'') ≤ 1 * ''P''(Ø) = 0 * ''P''(''S'') = 1 * Ако ''P''(''A'') = 0, тоа значи дека настанот ''A'' не може да се случи и тој се нарекува невозможен настан * Ако ''P''(''A'') = 1, тоа значи дека настанот ''A'' мора да се случи и тој се нарекува извесен настан. ==Пресметка на веројатноста== ===Меѓусебно исклучиви настани=== Два настани, ''A'' и ''B'' кои припаѓаат на истиот простор на исходи меѓусебно се исклучуваат ако немаат заеднички исход, односно нивниот пресек е празно множество. Веројатноста за да се случи еден од двата меѓусебно исклучиви настани се пресметува како збир на веројатностите за случување на секој поедничен настан. Оттука, ако ''A'' и ''B'' се два меѓусебно исклучиви настани, тогаш веројатноста да се случи ''A'' или ''B'' е: ''P''(''A'' ∪ ''B'') = ''P''(''A'') + ''P''(''B''). Во општ случај, ако ''A''<small>1</small>, ''A''<small>2</small>, ''A''<small>3</small>... ''A''<small>''n''</small> се меѓусебно исклучиви настани од истиот простор на исходи, тогаш: ''P''(''A''<small>1</small> ∪ ''A''<small>2</small> ∪ ''A''<small>3</small>... ∪ ''A''<small>''n''</small>) = ''A''<small>1</small> + ''A''<small>2</small> + ''A''<small>3</small> + ... ''A''<small>''n''</small>. Притоа, ако ''A''<small>1</small>, ''A''<small>2</small>, ''A''<small>3</small>, .... ''A''<small>''n''</small> се меѓусебно исклучиви настани кои припаѓаат на просторот на исходи ''S'' така што ''A''<small>1</small> ∪ ''A''<small>2</small> ∪ ''A''<small>3</small>... ∪ ''A''<small>''n''</small>) = ''S'', тогаш важи принципот на собирање на веројатноста според кој ''P''(''A''<small>1</small> + ''A''<small>2</small> + ''A''<small>3</small>... + ''A''<small>''n''</small>) = 1. Доколку ''A'' и ''B'' не се неопходно меѓусебно исклучиви настани, но се наоѓаат во истиот простор на исходи ''S'', тогаш веројатноста на унијата на двата настана, ''P''(''A'' ∪ ''B'') = ''P''(''A'') + ''P''(''B'') - ''P''(''A''∩''B''). Се разбира, со примена на оваа формула може да се најде и веројатноста на пресекот на два настана, која се пресметува на следниов начин: ''P''(''A'' ∩ ''B'') = ''P''(''A'') + ''P''(''B'') - ''P''(''A''∪''B''). Ако пак ''A'' е еден настан, тогаш множеството на сите исходи во просторот на исходи ''S'' кои не влегуваат во ''A'' се нарекува комплемент на настанот ''A''. Притоа, ''A'' и неговиот комплемент се меѓусебно исклучиви настани зашто нивниот пресек е празно множество. Исто така, бидејќи настанот ''A'' и неговиот комплемент припаѓаат на истиот простор на исходи, збирот на нивните веројатности е еднаков на 1. На тој начин, веројатноста да се случи комплементот на ''A'' е еднаква на 1 - ''P''(''A'').<ref>Roland E. Larson, Bruce H. Edwards, David E. Heyd, ''Finite Mathematics''. D. C. Heath and Company, Lexington, Massachusetts and Toronto, 1991, стр. 265-270.</ref> ===Условна веројатност=== Условна веројатност е веројатноста да се случи еден настан доколку веќе се случил некој друг настан. Веројатноста да се случи настанот ''A'' под услов да се случил настанот ''B'' се означува како ''P''(''A''|''B''). Притоа, условната веројатност се пресметува на следниов начин: <math>P(A \mid B) = \frac{P(A \cap B)}{P(B)}</math>.<ref>Roland E. Larson, Bruce H. Edwards, David E. Heyd, ''Finite Mathematics''. D. C. Heath and Company, Lexington, Massachusetts and Toronto, 1991, стр. 278-279.</ref> ===Бајесова теорема=== Англискиот математичар [[Томас Бајес]] (''Thomas Bayes'') ја поставил формулата која овозможува условната веројатност да се пресмета и на друг начин. Според неа, условната веројатност да се случи настанот ''A'' доколу се случил настанот ''B'' се пресметува како: {{Equation box 1 |indent = |title= |equation = <math>P(A\mid B) = \frac{P(B \mid A) P(A)}{P(B)}</math> |cellpadding= 6 |border |border colour = #0073CF |background colour=#F5FFFA}} ===Независни настани=== Два настана се независни ако случувањето на едниот настан нема никакво влијание врз случувањето на другиот настан. Оттука, два настана се независни ако ''P''(''A''|''B'') = ''P''(''A'') или ако ''P''(''B''|''A'') = ''P''(''B''). Наспроти тоа, два настана кои не се независни се нарекуваат зависни. Ако два настана се независни, тогаш веројатноста да се случат двата настана заедно изнесува: ''P''(''A'' ∩ ''B'') = ''P''(''A'') • ''P''(''B'').<ref>Roland E. Larson, Bruce H. Edwards, David E. Heyd, ''Finite Mathematics''. D. C. Heath and Company, Lexington, Massachusetts and Toronto, 1991, стр. 282.</ref> ==Литература== #[http://en.wikipedia.org/wiki/Probability/ Probability on Wikipedia] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130425011711/http://en.wikipedia.org/wiki/Probability |date=2013-04-25 }} #[http://en.wikipedia.org/wiki/Empirical_probability/ Empirical Probability on Wikipedia] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120302101035/http://en.wikipedia.org/wiki/Empirical_probability |date=2012-03-02 }} == Наводи == {{наводи}} [[Описна статистика]] {{информатика}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Веројатност]] [[Категорија:Бездимензионални броеви]] 7i430yxptfmj5dhcm8m1tqhyspx7efy 5641160 5641159 2026-10-06T08:01:35Z Bjankuloski06 332 5641160 wikitext text/x-wiki {{Веројатност}} [[Податотека:Christiaan Huygens-painting.jpeg|мини|140п|[[Кристијан Хајгенс]], кој ја објавил првата книга за веројатност]] Секоја реализација на „случка“ при однапред определени услови се нарекува „опит“. Притоа, '''веројатноста''' е процена на можноста да се случи одреден резултат (исход, настан) при спроведување на некој опит. ==Историја на веројатноста== Научната работа на полето на веројатноста потекнува од творештвото на [[Џироламо Кардано]] (''Girolamo Cardano'') кој бил страстен љубител на комарот. Во 1565 година, Кардолано го објавил [[есеј]]от за комарот „Liber de Ludo Alae“, кој претставува првиот сериозен обид да се постават основните принципи на веројатноста. Голем чекор напред во развојот на веројатноста се случил во 1654 година, кога еден француски [[Благородништво|благордник]] го замолил [[Блез Паскал]] да реши еден проблем поврзан со комарот. Во таа прилика, Паскал ги поставил основите на веројатноста. Кардано и Паскал го дефинирале [[Веројатносна распределба|веројатносната распределба]], кој покажува колку пати одредена вредност може да се случи при спроведувањето на некој замислен опит.<ref>Philippe Jorion, ''Value at Risk: The New Benchmark for Controlling Market Risk''. New York et al.: McGraw-Hill, 1997, стр. 68.</ref> ==Основни принципи во веројатноста== Настанот кој е потполно сигурен има веројатност еднаква на 1 или 100%. Настан кој е невозможен има веројатност еднаква на 0 или 0%. Сите други можни веројатности се наоѓаат меѓу 0 и 1. {| class="wikitable" border="1" cellspacing="2" cellpadding="2" | <font color="#0000CC"><strong>Опит</strong></font> | <div align="center"><strong>Резултат</strong></div> | <div align="center"><strong>Веројатност</strong></div> | <div align="center"><strong>Веројатност</strong> (%)</div> |- | <font color="#0000CC">Извлекување топче од кутија со црвени топчиња</font> | <div align="center"><font color="#006600">извлечиме црвено топче</font></div> | <div align="center"><font color="#006600">p=1</font></div> | <div align="center"><font color="#006600">p=100%</font></div> |- | <font color="#0000CC">Извлекување топче од кутија со црвени топчиња</font> | <div align="center"><font color="#FF0000">извлечиме бело топче</font></div> | <div align="center"><font color="#FF0000">p=0</font></div> | <div align="center"><font color="#FF0000">p=0%</font></div> |- | <font color="#0000CC">Фрлање фер монета</font> | <div align="center"><font color="#0000CC">паѓа глава</font></div> | <div align="center"><font color="#0000CC">p=0.5</font></div> | <div align="center"><font color="#0000CC">p=50%</font></div> |- | <font color="#0000CC">Фрлање две фер коцки</font> | <div align="center"><font color="#0000CC">разликата е 1</font></div> | <div align="center"><font color="#0000CC">p={{Дропка|10|36}}=0.278</font></div> | <div align="center"><font color="#0000CC">p=27.8%</font></div> |- | <font color="#0000CC">Жена патник на Титаник</font> | <div align="center"><font color="#0000CC">опстане</font></div> | <div align="center"><font color="#0000CC">p=0.73</font></div> | <div align="center"><font color="#0000CC">p=73%</font></div> |} ==Опит== Еден опит е добро дефиниран ако: * Опитот може под исти услови да се повтори голем број (безброј) пати * Познати се сите можни исходи (резултати) од спроведувањето на опитот * Еден и само еден исход е можен при секое спроведување на опитот Во веројатноста, секој настан чиј исход е неизвесен се нарекува ''експеримент'', а секое повторување на експерименот се нарекува ''опит''. Можните резултати од експериментот се нарекуваат ''исходи'', [[множество]]то од сите можни исходи од еден експеримент се нарекува ''простор на исходите'', додека секое подмножество на просторот на исходите се нарекува ''настан''. Настанот што се состои од еден исход се нарекува ''едноставен (прост) настан''. Притоа, во рамките на просторот на исходите, одделните исходи може да имаат иста или различна можност за да се случат. На пример, ако фрламе дена монета, тогаш постојат два можни исхода: да падне „писмо“ или „глава“. Оттука, ако овие два исхода ги означиме со П и Г, тогаш просторот на исходите е: S = {П, Г}. Ако пак фрламе две монети истворемено, тогаш се можни следниве настани: да паднат две „глави“, да паднат две „писма“, да падне „глава“ на првата монета и писмо на втората, и да падне „писмо“ на првата монета и глава на втората. Оттука, просторот на исходите е: S = {ГГ, ПП, ГП, ПГ}.<ref>Roland E. Larson, Bruce H. Edwards, David E. Heyd, ''Finite Mathematics''. D. C. Heath and Company, Lexington, Massachusetts and Toronto, 1991, стр. 257-258.</ref> Зборот експеримент најчесто се користи за повторување на истиот опит одреден број пати. Еден опит се вика стохастичен или случаен ако опитот е добро дефиниран. При спроведувањето на опитот, исходот не се знае однапред. На пример, фрлањето [[монета]] е стохастичен опит, зашто можните исходи се знаат: „глава“ и „петка“, но при фрлањето не се знае однапред кој исход ќе се оствари. Веројатноста е наука во која се проучуваат стохастични процеси (опити). Емпириската веројатност на еден исход ''х'' при спроведување на еден опит N пати е еднаков на {{Дропка|M|N}}, каде: M = „колку пати се случил исходот ''х''. Емпириската веројатност е број помеѓу 0 и 1, односно процент помеѓу 0% и 100%. Теоретската веројатност на еден исход при спроведувањето на еден опит е број помеѓу 0 и 1 и претставува математичка проценка на емпириската веројатност на исходот при безбројно многу спроведувања. Значи, доколку се спроведува опитот голем број пати, тогаш би требало емпириската веројатност и теоретската веројатност да бидат приближно еднакви. Веројатноста ''P'' на еден исход ''х'' од еден опит се означува: ''P(x)''. Ако ''х'' е можен исход на еден опит, тогаш: 0 ≤ P(x)≤ 1, а збирот на сите можни исходи = 1. ==Својства на веројатноста== Ако настанот ''A'' има ''n''(''A'') исходи со подеднакви изгледи и ако просторот на исходите има ''n''(''S'') исходи со еднакви изгледи, тогаш веројатноста да се случи настанот ''A'' изнесува:<ref name="Roland E. Larson 1991">Roland E. Larson, Bruce H. Edwards, David E. Heyd, ''Finite Mathematics''. D. C. Heath and Company, Lexington, Massachusetts and Toronto, 1991, стр. 259.</ref> ::<math>P(A) = \ \frac{n(A)}{n(S)}</math> Ако ''A'' е настан кој претставува подмножество од конечен простор на исходи ''S'', тогаш:<ref name="Roland E. Larson 1991"/> * 0 ≤ ''P''(''A'') ≤ 1 * ''P''(Ø) = 0 * ''P''(''S'') = 1 * Ако ''P''(''A'') = 0, тоа значи дека настанот ''A'' не може да се случи и тој се нарекува невозможен настан * Ако ''P''(''A'') = 1, тоа значи дека настанот ''A'' мора да се случи и тој се нарекува извесен настан. ==Пресметка на веројатноста== ===Меѓусебно исклучиви настани=== Два настани, ''A'' и ''B'' кои припаѓаат на истиот простор на исходи меѓусебно се исклучуваат ако немаат заеднички исход, односно нивниот пресек е празно множество. Веројатноста за да се случи еден од двата меѓусебно исклучиви настани се пресметува како збир на веројатностите за случување на секој поедничен настан. Оттука, ако ''A'' и ''B'' се два меѓусебно исклучиви настани, тогаш веројатноста да се случи ''A'' или ''B'' е: ''P''(''A'' ∪ ''B'') = ''P''(''A'') + ''P''(''B''). Во општ случај, ако ''A''<small>1</small>, ''A''<small>2</small>, ''A''<small>3</small>... ''A''<small>''n''</small> се меѓусебно исклучиви настани од истиот простор на исходи, тогаш: ''P''(''A''<small>1</small> ∪ ''A''<small>2</small> ∪ ''A''<small>3</small>... ∪ ''A''<small>''n''</small>) = ''A''<small>1</small> + ''A''<small>2</small> + ''A''<small>3</small> + ... ''A''<small>''n''</small>. Притоа, ако ''A''<small>1</small>, ''A''<small>2</small>, ''A''<small>3</small>, .... ''A''<small>''n''</small> се меѓусебно исклучиви настани кои припаѓаат на просторот на исходи ''S'' така што ''A''<small>1</small> ∪ ''A''<small>2</small> ∪ ''A''<small>3</small>... ∪ ''A''<small>''n''</small>) = ''S'', тогаш важи принципот на собирање на веројатноста според кој ''P''(''A''<small>1</small> + ''A''<small>2</small> + ''A''<small>3</small>... + ''A''<small>''n''</small>) = 1. Доколку ''A'' и ''B'' не се неопходно меѓусебно исклучиви настани, но се наоѓаат во истиот простор на исходи ''S'', тогаш веројатноста на унијата на двата настана, ''P''(''A'' ∪ ''B'') = ''P''(''A'') + ''P''(''B'') - ''P''(''A''∩''B''). Се разбира, со примена на оваа формула може да се најде и веројатноста на пресекот на два настана, која се пресметува на следниов начин: ''P''(''A'' ∩ ''B'') = ''P''(''A'') + ''P''(''B'') - ''P''(''A''∪''B''). Ако пак ''A'' е еден настан, тогаш множеството на сите исходи во просторот на исходи ''S'' кои не влегуваат во ''A'' се нарекува комплемент на настанот ''A''. Притоа, ''A'' и неговиот комплемент се меѓусебно исклучиви настани зашто нивниот пресек е празно множество. Исто така, бидејќи настанот ''A'' и неговиот комплемент припаѓаат на истиот простор на исходи, збирот на нивните веројатности е еднаков на 1. На тој начин, веројатноста да се случи комплементот на ''A'' е еднаква на 1 - ''P''(''A'').<ref>Roland E. Larson, Bruce H. Edwards, David E. Heyd, ''Finite Mathematics''. D. C. Heath and Company, Lexington, Massachusetts and Toronto, 1991, стр. 265-270.</ref> ===Условна веројатност=== Условна веројатност е веројатноста да се случи еден настан доколку веќе се случил некој друг настан. Веројатноста да се случи настанот ''A'' под услов да се случил настанот ''B'' се означува како ''P''(''A''|''B''). Притоа, условната веројатност се пресметува на следниов начин: <math>P(A \mid B) = \frac{P(A \cap B)}{P(B)}</math>.<ref>Roland E. Larson, Bruce H. Edwards, David E. Heyd, ''Finite Mathematics''. D. C. Heath and Company, Lexington, Massachusetts and Toronto, 1991, стр. 278-279.</ref> ===Бајесова теорема=== Англискиот математичар [[Томас Бајес]] (''Thomas Bayes'') ја поставил формулата која овозможува условната веројатност да се пресмета и на друг начин. Според неа, условната веројатност да се случи настанот ''A'' доколу се случил настанот ''B'' се пресметува како: {{Equation box 1 |indent = |title= |equation = <math>P(A\mid B) = \frac{P(B \mid A) P(A)}{P(B)}</math> |cellpadding= 6 |border |border colour = #0073CF |background colour=#F5FFFA}} ===Независни настани=== Два настана се независни ако случувањето на едниот настан нема никакво влијание врз случувањето на другиот настан. Оттука, два настана се независни ако ''P''(''A''|''B'') = ''P''(''A'') или ако ''P''(''B''|''A'') = ''P''(''B''). Наспроти тоа, два настана кои не се независни се нарекуваат зависни. Ако два настана се независни, тогаш веројатноста да се случат двата настана заедно изнесува: ''P''(''A'' ∩ ''B'') = ''P''(''A'') • ''P''(''B'').<ref>Roland E. Larson, Bruce H. Edwards, David E. Heyd, ''Finite Mathematics''. D. C. Heath and Company, Lexington, Massachusetts and Toronto, 1991, стр. 282.</ref> ==Литература== #[http://en.wikipedia.org/wiki/Probability/ Probability on Wikipedia] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130425011711/http://en.wikipedia.org/wiki/Probability |date=2013-04-25 }} #[http://en.wikipedia.org/wiki/Empirical_probability/ Empirical Probability on Wikipedia] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120302101035/http://en.wikipedia.org/wiki/Empirical_probability |date=2012-03-02 }} == Наводи == {{наводи}} [[Описна статистика]] {{информатика}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Веројатност]] [[Категорија:Бездимензионални броеви]] jhglsuizr2vcfxoyp4tf81x94nso2rf 0 1097446 5641161 5174697 2026-10-06T08:07:41Z Bjankuloski06 332 5641161 wikitext text/x-wiki {{Веројатност}} [[Податотека:Three fair coin flips tree diagram.svg|мини|250п|Дрвовиден дијаграм на фрлени три фер парички.]] '''Опит''' — активност која може да се повторува безброј пати во реално време под истите услови, а за кој сите можни исходи на активностa секогаш се исти и познати. Множеството на можните исходи се вика '''просторот на елементарните настани''' и најчесто во РМ се означува со Ω (види [[веројатност]]). Опит се вика '''случаен опит''' или '''стохастичен опит''' или '''случаен настан''' ако *има повеќе од еден можен исход, *унапред при секое изведување на опитот не се знае конкретниот исход на тоа изведување, *секое изведување на опитот е независен од резултатите од минати и од идни изведувања на опитот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://cnx.org/content/m13470/|title=What is a random experiment?|last=Chikalimba-Gama|first=Christopher|year=2006|language=англиски|accessdate=Ноевмври 2013}}</ref> Во [[веројатност]]a се работи само со опити кои се случајни и честопати пишуваме само опит. (Случаен) опит со точно два можни исходи се нарекува [[Бернулиев опит]]. '''Експеримент''' е процедура која се состој од еден или повеќе опити.<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://web.cortland.edu/matresearch/OxfordDictionaryMathematics.pdf |title=Oxford Concise Dictionary of Mathematics, Trial | first1=C.|last1=Clapham|first2=J.|last2=Nicholson | publisher =Addison-Wesley | year =2009|page=795|language=англиски|accessdate=Ноевмври 2013}}</ref>. Експеримент кој може да се смета за случаен опит, се нарекува '''случаен експеримент''' или '''стохастичен експеримент'''. Случајни експерименти се анализираат користејќи [[веројатност]]. '''Емпириски експеримент''' е множество податоци како резултат од N повторувања на некој експеримент. Податоци од емпириски експеримент се анализираат користејќи [[статистика]]. ==Опити и експерименти== '''Пример 1:''' Фрлање на чесна [[коцка]] и запишување на резултатот (т.е. бројот на горната страна) е опит (случаен опит, случаен експеримент) со просторот на елементарните настани Ω={1,2,3,4,5,6}. '''Пример 2:''' Во една кутија има 4 црвени и 6 сини топки. Се извлекува една топка без гледање од кутијата и се запишува нејзината боја. Ова е опит со просторот на елементарните настани Ω={Ц,С} каде што Ц=„црвена“ и С=„сина“. '''Пример 3:''' Во една кутија има 4 црвени и 6 сини топки. Се извлекува една топка без гледање од кутијата и се запишува нејзината боја. Потоа ја враќаме топката во кутијата, се измешат и повторно се извлекува една топка без гледање и се запишува нејзината боја запазувајќи го редоследот на извлекувањето. Ова е случаен експеримент кој се смета дека се состој од два (независни) опити. Двата опити се како во пример 2, а просторот на елементарните настани на експериментот е Ω={ЦЦ,ЦС,СЦ,СС}. '''Пример 4:''' Извлекување на две топка одеднаш без гледање од кутија со 4 црвени топки и 6 сини топки и запишување ги нивни бои. Ова е експеримент кој се смета дека се состој од (зависни) опити. Првиот опит е како во пример 2, а другите опити зависат од резултатот од првиот опит. (Ако резултатот од првиот опит е „црвена“, тогаш вториот опит е: Извлекување на топка без гледање од кутија со 3 црвени и 6 сини топки, а ако резултатот од првиот опит е „сина“, тогаш вториот опит е: Извледкување на топка без гледање од кутија со 4 црвени и 5 сини топки. Просторот на елементарните настани на експериментот е Ω={2Ц, 1Ц1С, 2С}. ==Стохастички и емпириски експерименти== '''Пример 1:''' Фрлање на чесна коцка и запишување на резултатот (т.е. бројот на горната страна) е опит (случаен опит, случаен експеримент) и (на пример) теоретската веројатност на исход {4} e Pr({4})=<span style="font-size:1.2em">⅙</span>≈0.167. '''Пример 2:''' Фрлање на чесна коцка 30 пати и запишување на резултатите е емпириски експеримент. Обемот на податоците е N=30. Секое правење на овој емпириски експеримент е посебен експеримент со посебно множество на податоци. Се разбира дека со толку мал обем, статистичката анализа на секој ваков експеримент вклучувајќи ги релативните честоти на можните исходи, драстично ќе се разликуваат од теоретските веројатности. Би требало: *при емпириски експеримент со огромен обем N да релативните честоти приближуваат кон соодветните теоретски веројатности, т.е. (на пример) при 6.000.000 фрлања на коцка се очекува <span style="font-size:1.2em">⅙</span> ≈ 1.000.000 исходи да бидат 4}. Честопати, ваквов емпириски експеримент со огромен N се прават со компјутерска симулација (а алгоритмите за генерирање на вистински случајни броеви во овој контекст е посебна наука).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://en.wikipedia.org/wiki/Random_number_generation|title=Random number generation|publisher=Wikipedia|language=англиски|accessdate=Ноевмври 2013}}</ref> *при правење на повеќе емпириски експерименти со помали N, аритметичките средини на релативните честоти ќе приближуваат кон теоретските веројатности (и ќе се распределуваат со „[[нормална распределба]]“). Честопати, вакви емпириски експерименти кои се повторуваат повеќепати со помал N се реално мерења (а процесите за утврдување на „под истие услови“ во овој контекст е посебна наука).<ref>{{Наведена книга|title=Applied statistics and probability for engineers, 5th ed.|first1=D.|last1=Montgomery|first2=G.|last2=Runger|year=2010|isbn=978-0470053041|publisher=Wiley|pages=784|language=англиски}}</ref> ==Наводи== {{наводи}} ==Поврзани теми== *[[Веројатност]] *[[Бернулиев опит]] *[[Веројатносен простор]] == Надворешни врски == *{{Наведена мрежна страница|url=http://www.emathforall.com/wiki/Aktivnosti/2Topcinja1Kutija|title=Две топки во една кутија|last=Стојановска|first=Л|accessdate=October 2013|language=македонски|year=2010|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305031630/http://www.emathforall.com/wiki/Aktivnosti/2Topcinja1Kutija|url-status=dead}} интерактивен *{{Наведена мрежна страница|url=http://www.emathforall.com/wiki/Aktivnosti/6Topcinja3Kutii|title=Две топки во една кутија|last=Стојановска|first=Л|accessdate=October 2013|language=македонски|year=2010|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305031714/http://www.emathforall.com/wiki/Aktivnosti/6Topcinja3Kutii|url-status=dead}} интерактивен *{{Наведена мрежна страница|url=http://www.emathforall.com/wiki/Main/Doma#statistika|title=АВО за веројатност и статистика|last=Стојановска|first=Л|accessdate=October 2013|language=македонски|year=2010|archive-date=2013-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20131116120731/http://www.emathforall.com/wiki/Main/Doma#statistika|url-status=dead}} АВО (аудиовизуелно објаснување YouTube) *{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fmi.uni-sofia.bg/vesta/Virtual_Labs/prob/prob1.html|title=Random Experiments|language=англиски|accessdate=October 2013|archive-date=2013-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20130813133408/http://www.fmi.uni-sofia.bg/vesta/Virtual_Labs/prob/prob1.html|url-status=dead}} интерактивен [[Категорија:Веројатност]] [[Категорија:Статистика]] [[Категорија:Математика]] 6xq9e36p6rc956psgan74ulvyjio2mw 5641162 5641161 2026-10-06T08:07:56Z Bjankuloski06 332 5641162 wikitext text/x-wiki {{Веројатност}} [[Податотека:Three fair coin flips tree diagram.svg|мини|250п|Дрвовиден дијаграм на фрлени три фер парички. (Г = глава, П = писмо).]] '''Опит''' — активност која може да се повторува безброј пати во реално време под истите услови, а за кој сите можни исходи на активностa секогаш се исти и познати. Множеството на можните исходи се вика '''просторот на елементарните настани''' и најчесто во РМ се означува со Ω (види [[веројатност]]). Опит се вика '''случаен опит''' или '''стохастичен опит''' или '''случаен настан''' ако *има повеќе од еден можен исход, *унапред при секое изведување на опитот не се знае конкретниот исход на тоа изведување, *секое изведување на опитот е независен од резултатите од минати и од идни изведувања на опитот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://cnx.org/content/m13470/|title=What is a random experiment?|last=Chikalimba-Gama|first=Christopher|year=2006|language=англиски|accessdate=Ноевмври 2013}}</ref> Во [[веројатност]]a се работи само со опити кои се случајни и честопати пишуваме само опит. (Случаен) опит со точно два можни исходи се нарекува [[Бернулиев опит]]. '''Експеримент''' е процедура која се состој од еден или повеќе опити.<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://web.cortland.edu/matresearch/OxfordDictionaryMathematics.pdf |title=Oxford Concise Dictionary of Mathematics, Trial | first1=C.|last1=Clapham|first2=J.|last2=Nicholson | publisher =Addison-Wesley | year =2009|page=795|language=англиски|accessdate=Ноевмври 2013}}</ref>. Експеримент кој може да се смета за случаен опит, се нарекува '''случаен експеримент''' или '''стохастичен експеримент'''. Случајни експерименти се анализираат користејќи [[веројатност]]. '''Емпириски експеримент''' е множество податоци како резултат од N повторувања на некој експеримент. Податоци од емпириски експеримент се анализираат користејќи [[статистика]]. ==Опити и експерименти== '''Пример 1:''' Фрлање на чесна [[коцка]] и запишување на резултатот (т.е. бројот на горната страна) е опит (случаен опит, случаен експеримент) со просторот на елементарните настани Ω={1,2,3,4,5,6}. '''Пример 2:''' Во една кутија има 4 црвени и 6 сини топки. Се извлекува една топка без гледање од кутијата и се запишува нејзината боја. Ова е опит со просторот на елементарните настани Ω={Ц,С} каде што Ц=„црвена“ и С=„сина“. '''Пример 3:''' Во една кутија има 4 црвени и 6 сини топки. Се извлекува една топка без гледање од кутијата и се запишува нејзината боја. Потоа ја враќаме топката во кутијата, се измешат и повторно се извлекува една топка без гледање и се запишува нејзината боја запазувајќи го редоследот на извлекувањето. Ова е случаен експеримент кој се смета дека се состој од два (независни) опити. Двата опити се како во пример 2, а просторот на елементарните настани на експериментот е Ω={ЦЦ,ЦС,СЦ,СС}. '''Пример 4:''' Извлекување на две топка одеднаш без гледање од кутија со 4 црвени топки и 6 сини топки и запишување ги нивни бои. Ова е експеримент кој се смета дека се состој од (зависни) опити. Првиот опит е како во пример 2, а другите опити зависат од резултатот од првиот опит. (Ако резултатот од првиот опит е „црвена“, тогаш вториот опит е: Извлекување на топка без гледање од кутија со 3 црвени и 6 сини топки, а ако резултатот од првиот опит е „сина“, тогаш вториот опит е: Извледкување на топка без гледање од кутија со 4 црвени и 5 сини топки. Просторот на елементарните настани на експериментот е Ω={2Ц, 1Ц1С, 2С}. ==Стохастички и емпириски експерименти== '''Пример 1:''' Фрлање на чесна коцка и запишување на резултатот (т.е. бројот на горната страна) е опит (случаен опит, случаен експеримент) и (на пример) теоретската веројатност на исход {4} e Pr({4})=<span style="font-size:1.2em">⅙</span>≈0.167. '''Пример 2:''' Фрлање на чесна коцка 30 пати и запишување на резултатите е емпириски експеримент. Обемот на податоците е N=30. Секое правење на овој емпириски експеримент е посебен експеримент со посебно множество на податоци. Се разбира дека со толку мал обем, статистичката анализа на секој ваков експеримент вклучувајќи ги релативните честоти на можните исходи, драстично ќе се разликуваат од теоретските веројатности. Би требало: *при емпириски експеримент со огромен обем N да релативните честоти приближуваат кон соодветните теоретски веројатности, т.е. (на пример) при 6.000.000 фрлања на коцка се очекува <span style="font-size:1.2em">⅙</span> ≈ 1.000.000 исходи да бидат 4}. Честопати, ваквов емпириски експеримент со огромен N се прават со компјутерска симулација (а алгоритмите за генерирање на вистински случајни броеви во овој контекст е посебна наука).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://en.wikipedia.org/wiki/Random_number_generation|title=Random number generation|publisher=Wikipedia|language=англиски|accessdate=Ноевмври 2013}}</ref> *при правење на повеќе емпириски експерименти со помали N, аритметичките средини на релативните честоти ќе приближуваат кон теоретските веројатности (и ќе се распределуваат со „[[нормална распределба]]“). Честопати, вакви емпириски експерименти кои се повторуваат повеќепати со помал N се реално мерења (а процесите за утврдување на „под истие услови“ во овој контекст е посебна наука).<ref>{{Наведена книга|title=Applied statistics and probability for engineers, 5th ed.|first1=D.|last1=Montgomery|first2=G.|last2=Runger|year=2010|isbn=978-0470053041|publisher=Wiley|pages=784|language=англиски}}</ref> ==Наводи== {{наводи}} ==Поврзани теми== *[[Веројатност]] *[[Бернулиев опит]] *[[Веројатносен простор]] == Надворешни врски == *{{Наведена мрежна страница|url=http://www.emathforall.com/wiki/Aktivnosti/2Topcinja1Kutija|title=Две топки во една кутија|last=Стојановска|first=Л|accessdate=October 2013|language=македонски|year=2010|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305031630/http://www.emathforall.com/wiki/Aktivnosti/2Topcinja1Kutija|url-status=dead}} интерактивен *{{Наведена мрежна страница|url=http://www.emathforall.com/wiki/Aktivnosti/6Topcinja3Kutii|title=Две топки во една кутија|last=Стојановска|first=Л|accessdate=October 2013|language=македонски|year=2010|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305031714/http://www.emathforall.com/wiki/Aktivnosti/6Topcinja3Kutii|url-status=dead}} интерактивен *{{Наведена мрежна страница|url=http://www.emathforall.com/wiki/Main/Doma#statistika|title=АВО за веројатност и статистика|last=Стојановска|first=Л|accessdate=October 2013|language=македонски|year=2010|archive-date=2013-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20131116120731/http://www.emathforall.com/wiki/Main/Doma#statistika|url-status=dead}} АВО (аудиовизуелно објаснување YouTube) *{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fmi.uni-sofia.bg/vesta/Virtual_Labs/prob/prob1.html|title=Random Experiments|language=англиски|accessdate=October 2013|archive-date=2013-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20130813133408/http://www.fmi.uni-sofia.bg/vesta/Virtual_Labs/prob/prob1.html|url-status=dead}} интерактивен [[Категорија:Веројатност]] [[Категорија:Статистика]] [[Категорија:Математика]] 4m7njzu5eu3hfaqh7zt015sxbwbn91u 0 1097451 5641152 5141251 2026-10-06T07:53:43Z Bjankuloski06 332 /* Примери */ 5641152 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Распределба | name = Бернулиев опит | image1 = Bernouli_trial_pdf_p35.png | caption1 = Закон на распределба (pdf) со ''p''=0.65 | image2 = Bernouli_trial_cdf_p35.png | caption2 = Кумулативна распределба (cdf) со ''p''=0.65 | type = Дискретна | notation = ''B''(''1'', ''p'' ), ''p''&isin;(0,1) | parameters = ''p'' ∈ [0,1] = веројатност успех по опит | support = ''k''&isin;{0,1} | pdf = <math>f(k) = \left\{ {\begin{array}{*{20}{l}} {1 - p}&{k = 0}\\ p&{k = 1} \end{array}} \right.</math> | cdf = <math>F(x) = \left\{ {\begin{array}{*{20}{l}} 0&{x < 0}\\ {1 - p}&{0 \le x < 1}\\ 1&{x \ge 1} \end{array}} \right.</math> | mean = ''p'' | variance = ''p''(1 − ''p'') }} Во [[веројатност]]a и во [[статистика]]та, '''Бернулиев опит''' B(1,''p''), ''p''&isin;(0,1) е случаен [[опит (теорија на веројатноста)|опит]] кој има точно два можни исходи.<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://web.cortland.edu/matresearch/OxfordDictionaryMathematics.pdf |title=Oxford Concise Dictionary of Mathematics, "Bernoulli distribution" | first1=C.|last1=Clapham|first2=J.|last2=Nicholson | publisher =Addison-Wesley | year =2009|page=83|language=англиски|accessdate=1 септември 2013}}</ref> *Обичајно е да едниот исход се „именува“ '''успех''', а другиот '''неуспех''' (не мора да се согласува со реалното значење на исходите). *Соодветно на тоа, [[Случајна променлива|случајната променлива]] на Бернулиев опит е ''Х''={0,1} каде што <div style="margin-top:6px;font-size:1.4em; font-family:'Times New Roman', Times, serif"> :''Х''('''успех''')=1 :''Х''('''неуспех''')=0 </div> <div style="margin-top:6px;"> Нека веројатноста на ''успех'' е ''p'' на еден Бернулиев опит. Тогаш веројатноста на ''неуспех'' е ''q''=1-''p''. Следува дека <div style="line-height:30px"> :<math>Pr(X=1) = p </math>. :<math>Pr(X=0) = 1-p </math> </div> ==Одлики на Бернулиев опит B(1,''p'')== *Бернулиев опит е [[потполна определеност|потполно определен]] со веројатноста на успехот, односно со број ''p'', 0&lt;''p''&lt;1. *Бернулиев опит е [[дискретна случајна променлива|дискретна распределба]] со [[дискретна случајна променлива|дискретната случајна променлива]] со 2 елементи: X={0,1}. *Pr(X=''k'') е веројатноста на ''k'' успеси во ''1'' повторувањe на опитот, ''k''&isin;X. (Види [[Биномна распределба]], [[Геометриска распределба]]) ==Распределби на Бернулиев опит== *Бернулиев опит ја има [[Дискретна случајна променлива|дискретната случајна променлива]]: X={0,1}. ===Закон на распределба - PDF на B(1,p)=== <div style="font-size:1.2em"> {| class="wikitable" |- align="center" width=1 ! colspan="3"| PDF на B(1,''p'') |- align="center" |width="120"|X=x |width="70"|0 |width="70"|1 |- align="center" | Pr(X=''x'')=''f''(''x'') |1-''p'' |''p'' |} </div> ===Кумулативна распределба - CDF на B(1,p)=== <div style="font-size:1.2em"> {| class="wikitable" |- align="center" ! colspan="4"|CDF на B(1,''p'') |- align="center" |width="120"|x&isin; |width="70"|(-&infin;,0) |width="70"|[0,1) |width="70"|[1,&infin;) |- align="center" | Pr(X&lt;''x'')=''F''(''x'') |0 |1-''p'' |1 |} </div> ==Други одлики на Бернулиев опит== *Бидејќи секој Бернулиев опит има точно два можни исходи, опитот секогаш може да се преформулира како прашање со можни одговори ''да'' или ''не''. *Експеримент каде што Бернулиев опит со веројатноста ''р'' се повторува точно ''n'' пати се вика [[Биномна распределба|Биномен експеримент]] и се означува со ''B''(''n'',''p''), ''n''&isin &#8469;. Треба да се прави разлика помеѓу еден Бернулиев опит со веројатност ''р'' на успех со безброј биномните експерименти заснован на тој опит (секој со свој број ''n''). (Види [[Биномна распределба|Биномен експеримент]]) ==Мерки на Бернулиев опит== *[[Очекувана вредност]] ''E''(''x'') = [[Аритметичка средина]] &mu; :<math>E(x)= \mu = \sum\limits_{j = 1}^2 {{x_j} \cdot {p_j} = 0(1 - p) + 1 \cdot p = p}</math> *[[Расејување (статистика)|Расејување]] &sigma;² :<math>\sigma ^2 = \sum\limits_{j = 1}^2 {{{({x_j} - \mu )}^2} \cdot {p_j} = {{(0 - p)}^2}(1 - p) + {{(1 - p)}^2} \cdot p = p(1 - p)}</math> ==Примери== '''Пример 1:''' Еден стрелец има 65% шанса за погодок при секое гаѓање. Каков е соодветниот Бернулиев опит? <div style="margin-left:15px"> Претпоставиме дека погодок е „успех“. Тогаш ''p''=65%=0,65. {| class="wikitable" valign="top" |- ! PDF на B(1,''0,65'') ! CDF на B(1,''0,65'') |- | {| class="wikitable" |- align="center" |width="120"|X=x |width="70"|0 |width="70"|1 |- align="center" | Pr(X=''x'')=''f''(''x'') |0,35 |0,65 |} | {| class="wikitable" |- align="center" |width="120"|x&isin; |width="70"|(-&infin;,0) |width="70"|[0,1) |width="70"|[1,&infin;) |- align="center" | Pr(X&lt;''x'')=''F''(''x'') |0 |0,35 |1 |} |- |align=center|<math>f(x) = \left\{ {\begin{array}{*{20}{l}} {0,35}&{x = 0}\\ 0,65&{x = 1} \end{array}} \right.</math> |align=center|<math>F(x) = \left\{ {\begin{array}{*{20}{l}} 0&{x < 0}\\ {0,35}&{0 \le x < 1}\\ 1&{x \ge 1} \end{array}} \right.</math> |- |[[Податотека:Bernouli_trial_pdf_p35.png|200п|center]] |[[Податотека:Bernouli_trial_cdf_p35.png|200п|center]] |} {|class=wikitable |- |Очекуваната вредност: |<span style="font-size:1.2em">''E''(''x'')=&mu;=0,65</span> |- |Расејувањето е: |<span style="font-size:1.2em">&sigma;²=0,65 &middot;0,35=0.2275</span> |- |Стандардното отстапување е: |<span style="font-size:1.2em">&sigma; &asymp; 0,4770</span> |} </div> '''Пример 2:''' Опитот е: Фрлање на коцка и пишување П за победа ако бројот на горната страна е 4-ка, а Г за губиток (пораз) за сите други исходи. Каков е соодветниот Бернулиев опит? <div style="margin-left:15px"> Претпоставиме дека победа е „успех“. Тогаш ''p''=<span style="font-size:1.2em">⅙</span>&asymp;0.167 (види ги примерите кај [[случајна променлива]]). {| | {| class="wikitable" |- align="center" width=1 ! colspan="3"| PDF на B(1,''0,65'') |- align="center" |width="120"|X=x |width="70"|0 |width="70"|1 |- align="center" | Pr(X=''x'')=''f''(''x'') |0.833 |0.167 |} | {| class="wikitable" |- align="center" ! colspan="4"|CDF на B(1,''0,65'') |- align="center" |width="120"|x&isin; |width="70"|(-&infin;,0) |width="70"|[0,1) |width="70"|[1,&infin;) |- align="center" | Pr(X<''x'')=''F''(''x'') |0 |0.833 |1 |} |} </div> ==Поврзано== * [[Бернулиева распределба]] * [[Опит (теорија на веројатноста)]] * [[Биномна распределба]] * [[Дискретна случајна променлива]] * [[Веројатност]] ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == *{{Наведена мрежна страница|url=http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/BernulievOpit|title=Бернулиев опит|last=Стојановска|first=Л|accessdate=1 October 2013|language=македонски|year=2010|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305094233/http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/BernulievOpit|url-status=dead}} интерактивен *{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cut-the-knot.org/Probability/BernoulliTrials.shtml|last=Bogomolny|first=Alexander|publisher=cut-the-knot.org|title=Bernoulli Trials|year=2007|accessdate=1 October 2013|language=англиски}} *{{Наведена мрежна страница|url=http://www.math.wm.edu/~leemis/chart/UDR/UDR.html|title=Univariate Distribution Relationships|last=Leemis|first=L.|publisher=William and Mary, VA, USA|year=2007|accessdate=1 October 2013|language=англиски}} *{{Наведена мрежна страница|url=http://en.wikibooks.org/wiki/R_Programming/Probability_Functions/Bernoulli|title=Bernoulli Trial with R-programming Language|accessdate=1 October 2013|language=англиски}} со алгоритми за генерирање на случајни податоци [[Категорија:Непрекинати распределби]] [[Категорија:Опити]] 01lpmlnjmqsxdicpvz5sp5fi8mxg4yd 5641155 5641152 2026-10-06T07:57:50Z Bjankuloski06 332 5641155 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Распределба | name = Бернулиев опит | image1 = Bernouli_trial_pdf_p35.png | caption1 = Закон на распределба (pdf) со ''p''=0.65 | image2 = Bernouli_trial_cdf_p35.png | caption2 = Кумулативна распределба (cdf) со ''p''=0.65 | type = Дискретна | notation = ''B''(''1'', ''p'' ), ''p''&isin;(0,1) | parameters = ''p'' ∈ [0,1] = веројатност успех по опит | support = ''k''&isin;{0,1} | pdf = <math>f(k) = \left\{ {\begin{array}{*{20}{l}} {1 - p}&{k = 0}\\ p&{k = 1} \end{array}} \right.</math> | cdf = <math>F(x) = \left\{ {\begin{array}{*{20}{l}} 0&{x < 0}\\ {1 - p}&{0 \le x < 1}\\ 1&{x \ge 1} \end{array}} \right.</math> | mean = ''p'' | variance = ''p''(1 − ''p'') }} Во [[веројатност]]a и во [[статистика]]та, '''Бернулиев опит''' B(1,''p''), ''p''&isin;(0,1) е случаен [[опит (теорија на веројатноста)|опит]] кој има точно два можни исходи.<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://web.cortland.edu/matresearch/OxfordDictionaryMathematics.pdf |title=Oxford Concise Dictionary of Mathematics, "Bernoulli distribution" | first1=C.|last1=Clapham|first2=J.|last2=Nicholson | publisher =Addison-Wesley | year =2009|page=83|language=англиски|accessdate=1 септември 2013}}</ref> *Обичајно е да едниот исход се „именува“ '''успех''', а другиот '''неуспех''' (не мора да се согласува со реалното значење на исходите). *Соодветно на тоа, [[Случајна променлива|случајната променлива]] на Бернулиев опит е ''Х''={0,1} каде што <div style="margin-top:6px;font-size:1.4em; font-family:'Times New Roman', Times, serif"> :''Х''('''успех''')=1 :''Х''('''неуспех''')=0 </div> <div style="margin-top:6px;"> Нека веројатноста на ''успех'' е ''p'' на еден Бернулиев опит. Тогаш веројатноста на ''неуспех'' е ''q''=1-''p''. Следува дека <div style="line-height:30px"> :<math>Pr(X=1) = p </math>. :<math>Pr(X=0) = 1-p </math> </div> ==Одлики на Бернулиев опит B(1,''p'')== *Бернулиев опит е [[потполна определеност|потполно определен]] со веројатноста на успехот, односно со број ''p'', 0&lt;''p''&lt;1. *Бернулиев опит е [[дискретна случајна променлива|дискретна распределба]] со [[дискретна случајна променлива|дискретната случајна променлива]] со 2 елементи: X={0,1}. *Pr(X=''k'') е веројатноста на ''k'' успеси во ''1'' повторувањe на опитот, ''k''&isin;X. (Види [[Биномна распределба]], [[Геометриска распределба]]) ==Распределби на Бернулиев опит== *Бернулиев опит ја има [[Дискретна случајна променлива|дискретната случајна променлива]]: X={0,1}. ===Закон на распределба - PDF на B(1,p)=== <div style="font-size:1.2em"> {| class="wikitable" |- align="center" width=1 ! colspan="3"| PDF на B(1,''p'') |- align="center" |width="120"|X=x |width="70"|0 |width="70"|1 |- align="center" | Pr(X=''x'')=''f''(''x'') |1-''p'' |''p'' |} </div> ===Кумулативна распределба - CDF на B(1,p)=== <div style="font-size:1.2em"> {| class="wikitable" |- align="center" ! colspan="4"|CDF на B(1,''p'') |- align="center" |width="120"|x&isin; |width="70"|(-&infin;,0) |width="70"|[0,1) |width="70"|[1,&infin;) |- align="center" | Pr(X&lt;''x'')=''F''(''x'') |0 |1-''p'' |1 |} </div> ==Други одлики на Бернулиев опит== *Бидејќи секој Бернулиев опит има точно два можни исходи, опитот секогаш може да се преформулира како прашање со можни одговори ''да'' или ''не''. *Експеримент каде што Бернулиев опит со веројатноста ''р'' се повторува точно ''n'' пати се вика [[Биномна распределба|Биномен експеримент]] и се означува со ''B''(''n'',''p''), ''n''&isin &#8469;. Треба да се прави разлика помеѓу еден Бернулиев опит со веројатност ''р'' на успех со безброј биномните експерименти заснован на тој опит (секој со свој број ''n''). (Види [[Биномна распределба|Биномен експеримент]]) ==Мерки на Бернулиев опит== *[[Очекувана вредност]] ''E''(''x'') = [[Аритметичка средина]] &mu; :<math>E(x)= \mu = \sum\limits_{j = 1}^2 {{x_j} \cdot {p_j} = 0(1 - p) + 1 \cdot p = p}</math> *[[Расејување (статистика)|Расејување]] &sigma;² :<math>\sigma ^2 = \sum\limits_{j = 1}^2 {{{({x_j} - \mu )}^2} \cdot {p_j} = {{(0 - p)}^2}(1 - p) + {{(1 - p)}^2} \cdot p = p(1 - p)}</math> ==Примери== '''Пример 1:''' Еден стрелец има 65% шанса за погодок при секое гаѓање. Каков е соодветниот Бернулиев опит? <div style="margin-left:15px"> Претпоставиме дека погодок е „успех“. Тогаш ''p''=65%=0,65. {| class="wikitable" valign="top" |- ! PDF на B(1,''0,65'') ! CDF на B(1,''0,65'') |- | {| class="wikitable" |- align="center" |width="120"|X=x |width="70"|0 |width="70"|1 |- align="center" | Pr(X=''x'')=''f''(''x'') |0,35 |0,65 |} | {| class="wikitable" |- align="center" |width="120"|x&isin; |width="70"|(-&infin;,0) |width="70"|[0,1) |width="70"|[1,&infin;) |- align="center" | Pr(X&lt;''x'')=''F''(''x'') |0 |0,35 |1 |} |- |align=center|<math>f(x) = \left\{ {\begin{array}{*{20}{l}} {0,35}&{x = 0}\\ 0,65&{x = 1} \end{array}} \right.</math> |align=center|<math>F(x) = \left\{ {\begin{array}{*{20}{l}} 0&{x < 0}\\ {0,35}&{0 \le x < 1}\\ 1&{x \ge 1} \end{array}} \right.</math> |- |[[Податотека:Bernouli_trial_pdf_p35.png|200п|center]] |[[Податотека:Bernouli_trial_cdf_p35.png|200п|center]] |} {|class=wikitable |- |Очекуваната вредност: |<span style="font-size:1.2em">''E''(''x'')=&mu;=0,65</span> |- |Расејувањето е: |<span style="font-size:1.2em">&sigma;²=0,65 &middot;0,35=0.2275</span> |- |Стандардното отстапување е: |<span style="font-size:1.2em">&sigma; &asymp; 0,4770</span> |} </div> '''Пример 2:''' Опитот е: Фрлање на коцка и пишување П за победа ако бројот на горната страна е 4-ка, а Г за губиток (пораз) за сите други исходи. Каков е соодветниот Бернулиев опит? <div style="margin-left:15px"> Претпоставиме дека победа е „успех“. Тогаш ''p''=<span style="font-size:1.2em">⅙</span>&asymp;0.167 (види ги примерите кај [[случајна променлива]]). {| | {| class="wikitable" |- align="center" width=1 ! colspan="3"| PDF на B(1,''0,65'') |- align="center" |width="120"|X=x |width="70"|0 |width="70"|1 |- align="center" | Pr(X=''x'')=''f''(''x'') |0,833 |0,167 |} | {| class="wikitable" |- align="center" ! colspan="4"|CDF на B(1,''0,65'') |- align="center" |width="120"|x&isin; |width="70"|(-&infin;,0) |width="70"|[0,1) |width="70"|[1,&infin;) |- align="center" | Pr(X<''x'')=''F''(''x'') |0 |0.833 |1 |} |} </div> ==Поврзано== * [[Бернулиева распределба]] * [[Опит (теорија на веројатноста)]] * [[Биномна распределба]] * [[Дискретна случајна променлива]] * [[Веројатност]] ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == *{{Наведена мрежна страница|url=http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/BernulievOpit|title=Бернулиев опит|last=Стојановска|first=Л|accessdate=1 October 2013|language=македонски|year=2010|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305094233/http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/BernulievOpit|url-status=dead}} интерактивен *{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cut-the-knot.org/Probability/BernoulliTrials.shtml|last=Bogomolny|first=Alexander|publisher=cut-the-knot.org|title=Bernoulli Trials|year=2007|accessdate=1 October 2013|language=англиски}} *{{Наведена мрежна страница|url=http://www.math.wm.edu/~leemis/chart/UDR/UDR.html|title=Univariate Distribution Relationships|last=Leemis|first=L.|publisher=William and Mary, VA, USA|year=2007|accessdate=1 October 2013|language=англиски}} *{{Наведена мрежна страница|url=http://en.wikibooks.org/wiki/R_Programming/Probability_Functions/Bernoulli|title=Bernoulli Trial with R-programming Language|accessdate=1 October 2013|language=англиски}} со алгоритми за генерирање на случајни податоци [[Категорија:Непрекинати распределби]] [[Категорија:Опити]] taq2gce15ths9ttugyy0cqir1qwwlr7 5641158 5641155 2026-10-06T07:59:19Z Bjankuloski06 332 /* Примери */ 5641158 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Распределба | name = Бернулиев опит | image1 = Bernouli_trial_pdf_p35.png | caption1 = Закон на распределба (pdf) со ''p''=0.65 | image2 = Bernouli_trial_cdf_p35.png | caption2 = Кумулативна распределба (cdf) со ''p''=0.65 | type = Дискретна | notation = ''B''(''1'', ''p'' ), ''p''&isin;(0,1) | parameters = ''p'' ∈ [0,1] = веројатност успех по опит | support = ''k''&isin;{0,1} | pdf = <math>f(k) = \left\{ {\begin{array}{*{20}{l}} {1 - p}&{k = 0}\\ p&{k = 1} \end{array}} \right.</math> | cdf = <math>F(x) = \left\{ {\begin{array}{*{20}{l}} 0&{x < 0}\\ {1 - p}&{0 \le x < 1}\\ 1&{x \ge 1} \end{array}} \right.</math> | mean = ''p'' | variance = ''p''(1 − ''p'') }} Во [[веројатност]]a и во [[статистика]]та, '''Бернулиев опит''' B(1,''p''), ''p''&isin;(0,1) е случаен [[опит (теорија на веројатноста)|опит]] кој има точно два можни исходи.<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://web.cortland.edu/matresearch/OxfordDictionaryMathematics.pdf |title=Oxford Concise Dictionary of Mathematics, "Bernoulli distribution" | first1=C.|last1=Clapham|first2=J.|last2=Nicholson | publisher =Addison-Wesley | year =2009|page=83|language=англиски|accessdate=1 септември 2013}}</ref> *Обичајно е да едниот исход се „именува“ '''успех''', а другиот '''неуспех''' (не мора да се согласува со реалното значење на исходите). *Соодветно на тоа, [[Случајна променлива|случајната променлива]] на Бернулиев опит е ''Х''={0,1} каде што <div style="margin-top:6px;font-size:1.4em; font-family:'Times New Roman', Times, serif"> :''Х''('''успех''')=1 :''Х''('''неуспех''')=0 </div> <div style="margin-top:6px;"> Нека веројатноста на ''успех'' е ''p'' на еден Бернулиев опит. Тогаш веројатноста на ''неуспех'' е ''q''=1-''p''. Следува дека <div style="line-height:30px"> :<math>Pr(X=1) = p </math>. :<math>Pr(X=0) = 1-p </math> </div> ==Одлики на Бернулиев опит B(1,''p'')== *Бернулиев опит е [[потполна определеност|потполно определен]] со веројатноста на успехот, односно со број ''p'', 0&lt;''p''&lt;1. *Бернулиев опит е [[дискретна случајна променлива|дискретна распределба]] со [[дискретна случајна променлива|дискретната случајна променлива]] со 2 елементи: X={0,1}. *Pr(X=''k'') е веројатноста на ''k'' успеси во ''1'' повторувањe на опитот, ''k''&isin;X. (Види [[Биномна распределба]], [[Геометриска распределба]]) ==Распределби на Бернулиев опит== *Бернулиев опит ја има [[Дискретна случајна променлива|дискретната случајна променлива]]: X={0,1}. ===Закон на распределба - PDF на B(1,p)=== <div style="font-size:1.2em"> {| class="wikitable" |- align="center" width=1 ! colspan="3"| PDF на B(1,''p'') |- align="center" |width="120"|X=x |width="70"|0 |width="70"|1 |- align="center" | Pr(X=''x'')=''f''(''x'') |1-''p'' |''p'' |} </div> ===Кумулативна распределба - CDF на B(1,p)=== <div style="font-size:1.2em"> {| class="wikitable" |- align="center" ! colspan="4"|CDF на B(1,''p'') |- align="center" |width="120"|x&isin; |width="70"|(-&infin;,0) |width="70"|[0,1) |width="70"|[1,&infin;) |- align="center" | Pr(X&lt;''x'')=''F''(''x'') |0 |1-''p'' |1 |} </div> ==Други одлики на Бернулиев опит== *Бидејќи секој Бернулиев опит има точно два можни исходи, опитот секогаш може да се преформулира како прашање со можни одговори ''да'' или ''не''. *Експеримент каде што Бернулиев опит со веројатноста ''р'' се повторува точно ''n'' пати се вика [[Биномна распределба|Биномен експеримент]] и се означува со ''B''(''n'',''p''), ''n''&isin &#8469;. Треба да се прави разлика помеѓу еден Бернулиев опит со веројатност ''р'' на успех со безброј биномните експерименти заснован на тој опит (секој со свој број ''n''). (Види [[Биномна распределба|Биномен експеримент]]) ==Мерки на Бернулиев опит== *[[Очекувана вредност]] ''E''(''x'') = [[Аритметичка средина]] &mu; :<math>E(x)= \mu = \sum\limits_{j = 1}^2 {{x_j} \cdot {p_j} = 0(1 - p) + 1 \cdot p = p}</math> *[[Расејување (статистика)|Расејување]] &sigma;² :<math>\sigma ^2 = \sum\limits_{j = 1}^2 {{{({x_j} - \mu )}^2} \cdot {p_j} = {{(0 - p)}^2}(1 - p) + {{(1 - p)}^2} \cdot p = p(1 - p)}</math> ==Примери== {{Веројатност}} '''Пример 1:''' Еден стрелец има 65% шанса за погодок при секое гаѓање. Каков е соодветниот Бернулиев опит? <div style="margin-left:15px"> Претпоставиме дека погодок е „успех“. Тогаш ''p''=65%=0,65. {| class="wikitable" valign="top" |- ! PDF на B(1,''0,65'') ! CDF на B(1,''0,65'') |- | {| class="wikitable" |- align="center" |width="120"|X=x |width="70"|0 |width="70"|1 |- align="center" | Pr(X=''x'')=''f''(''x'') |0,35 |0,65 |} | {| class="wikitable" |- align="center" |width="120"|x&isin; |width="70"|(-&infin;,0) |width="70"|[0,1) |width="70"|[1,&infin;) |- align="center" | Pr(X&lt;''x'')=''F''(''x'') |0 |0,35 |1 |} |- |align=center|<math>f(x) = \left\{ {\begin{array}{*{20}{l}} {0,35}&{x = 0}\\ 0,65&{x = 1} \end{array}} \right.</math> |align=center|<math>F(x) = \left\{ {\begin{array}{*{20}{l}} 0&{x < 0}\\ {0,35}&{0 \le x < 1}\\ 1&{x \ge 1} \end{array}} \right.</math> |- |[[Податотека:Bernouli_trial_pdf_p35.png|200п|center]] |[[Податотека:Bernouli_trial_cdf_p35.png|200п|center]] |} {|class=wikitable |- |Очекуваната вредност: |<span style="font-size:1.2em">''E''(''x'')=&mu;=0,65</span> |- |Расејувањето е: |<span style="font-size:1.2em">&sigma;²=0,65 &middot;0,35=0.2275</span> |- |Стандардното отстапување е: |<span style="font-size:1.2em">&sigma; &asymp; 0,4770</span> |} </div> '''Пример 2:''' Опитот е: Фрлање на коцка и пишување П за победа ако бројот на горната страна е 4-ка, а Г за губиток (пораз) за сите други исходи. Каков е соодветниот Бернулиев опит? <div style="margin-left:15px"> Претпоставиме дека победа е „успех“. Тогаш ''p''=<span style="font-size:1.2em">⅙</span>&asymp;0.167 (види ги примерите кај [[случајна променлива]]). {| | {| class="wikitable" |- align="center" width=1 ! colspan="3"| PDF на B(1,''0,65'') |- align="center" |width="120"|X=x |width="70"|0 |width="70"|1 |- align="center" | Pr(X=''x'')=''f''(''x'') |0,833 |0,167 |} | {| class="wikitable" |- align="center" ! colspan="4"|CDF на B(1,''0,65'') |- align="center" |width="120"|x&isin; |width="70"|(-&infin;,0) |width="70"|[0,1) |width="70"|[1,&infin;) |- align="center" | Pr(X<''x'')=''F''(''x'') |0 |0.833 |1 |} |} </div> ==Поврзано== * [[Бернулиева распределба]] * [[Опит (теорија на веројатноста)]] * [[Биномна распределба]] * [[Дискретна случајна променлива]] * [[Веројатност]] ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == *{{Наведена мрежна страница|url=http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/BernulievOpit|title=Бернулиев опит|last=Стојановска|first=Л|accessdate=1 October 2013|language=македонски|year=2010|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305094233/http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/BernulievOpit|url-status=dead}} интерактивен *{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cut-the-knot.org/Probability/BernoulliTrials.shtml|last=Bogomolny|first=Alexander|publisher=cut-the-knot.org|title=Bernoulli Trials|year=2007|accessdate=1 October 2013|language=англиски}} *{{Наведена мрежна страница|url=http://www.math.wm.edu/~leemis/chart/UDR/UDR.html|title=Univariate Distribution Relationships|last=Leemis|first=L.|publisher=William and Mary, VA, USA|year=2007|accessdate=1 October 2013|language=англиски}} *{{Наведена мрежна страница|url=http://en.wikibooks.org/wiki/R_Programming/Probability_Functions/Bernoulli|title=Bernoulli Trial with R-programming Language|accessdate=1 October 2013|language=англиски}} со алгоритми за генерирање на случајни податоци [[Категорија:Непрекинати распределби]] [[Категорија:Опити]] 3z740frdhdkpg5t2fifzqxpdfv2pydu 0 1097797 5641165 5299272 2026-10-06T08:13:10Z Bjankuloski06 332 5641165 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Распределба | name = Биномна распределба | image1 = Binomial distribution pmf.svg | caption1 = Закон на распределба (pdf) | image2 = Binomial distribution cdf.svg | caption2 = Кумулативна распределба (cdf) | type = Дискретна | notation = ''B''(''n'', ''p'' ) | parameters = ''p''&isin;[0,1] = веројатност на успех по опит, <br /> ''n''&isin;&#8469; = број повторување на опитот | support = ''k''&isin;{0,1,2,...,''n''} | pdf = <math>f(k) = \left( {\begin{array}{*{20}{c}}n\\k\end{array}} \right){p^k}{{(1 - p)}^{n - k}}</math><br /> k=0,1,2,...,''n'' | cdf = <math>F(x) = \left\{ {\begin{array}{*{20}{l}}{0\,\,\,\,\,x < 0}\\{\sum\limits_{k = 0}^{k \le x} {f(k)\,\,\,\,\,x \ge 0} }\end{array}} \right.</math> | mean = ''np'' | variance = ''np''(1 − ''p'') | skewness = <math>\frac{1-2p}{\sqrt{np(1-p)}}</math> | kurtosis = <math>\frac{1-6p(1-p)}{np(1-p)}</math> }} {{Веројатност}} '''Биномна распределба''' ''B''(''n'', ''p'' ), ''n''&isin;&#8469;, ''p''&isin;(0,1) — случаен [[опит (теорија на веројатноста)|опит]] во [[веројатност]]a и [[статистика]]та, кој се повторува ''n'' пати [[Бернулиев опит]] со веројатност на успех ''p'' запишувајќи го бројот ''k'' на успеси во ''n''-тите повторувања.<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://web.cortland.edu/matresearch/OxfordDictionaryMathematics.pdf |title=Oxford Concise Dictionary of Mathematics, "Binomial distribution" | first1=C.|last1=Clapham|first2=J.|last2=Nicholson | publisher =Addison-Wesley | year =2009|page=92|language=англиски|accessdate=1 септември 2013}}</ref> ==Одлики на биномната распределба B(''n'',''p'')== *Биномна распределба е [[потполна определеност|потполно определена]] со веројатноста на успехот ''p'' на Бернулиевиот опит заедно со бројот на повторувања ''n''. *Биномна распределба е [[дискретна случајна променлива|дискретна распределба]] со [[дискретна случајна променлива|дискретната случајна променлива]] со ''n''+1 елементи: X={0,1,2,...,''n''}. *Pr(X=''k'') е веројатноста на ''k'' успеси во ''n'' повторувања на Бернулиевиот опит со веројатноста на успех ''p'', ''k''&isin;X. '''Пример:''' B(5;0,8). <div style="margin-left:15px"> B(5;0,8) значи биномен опит каде што се повторува ''n''=5 пати Бернулиев опит со ''p''=0,8. Има ''n''+1=5+1=6 исходите, т.е. случајната променлива е X={0,1,2,3,4,5}. Елементот ''k''=0 на Х е исходот каде што во 5-те повторувања на Бернулиевиот опит, немале ниту еден успех, елементот ''k''=1 е каде што имало точно еден успех, ..., а елементот ''k''=5 е каде што во 5-те повторувања на опитот сите биле успешни. Во табелата се наведени сите подредени исходи (пишувајќи 0 за неуспех, а 1 за успех како што е вообичаено за Бернулиев опит). Овие '''не''' се исходи на биномниот опит, бидејќи во опитот редоследот не е важен. Тука само гледаме на колку начини можат да се добијат ''k'' успеси во ''n'' повторувања. На пример, има само еден начин да се добие ''k''=0, односно сите исходи на опитот да се неуспеси 00000. {| class="wikitable" |- align="center" !''k'' !0 !1 !2 !3 !4 !5 |-align="center" |&nbsp; |00000 |10000 |11000 |00111 |01111 |11111 |-align="center" |&nbsp; |&nbsp; |01000 |10100 |01011 |10111 |&nbsp; |-align="center" |&nbsp; |&nbsp; |00100 |10010 |01001 |11011 |&nbsp; |-align="center" |&nbsp; |&nbsp; |00010 |10001 |01110 |01110 |&nbsp; |-align="center" |&nbsp; |&nbsp; |00001 |01100 |10011 |11110 |&nbsp; |-align="center" |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |01010 |10101 |&nbsp; |&nbsp; |-align="center" |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |01001 |10110 |&nbsp; |&nbsp; |-align="center" |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |00110 |11001 |&nbsp; |&nbsp; |-align="center" |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |00101 |11010 |&nbsp; |&nbsp; |-align="center" |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |00011 |11100 |&nbsp; |&nbsp; |-align="center" |# |1 |5 |10 |10 |5 |1 |} </div> *Во последниот ред од табелата e запишан бројот на подредените исходи во таа колона. Гледаме дека тој број го следи т.н. [[биномен коефициент]] ::<math>\# = \left( {\begin{array}{*{20}{c}}n\\k\end{array}} \right) = \frac{{n!}}{{k!(n - k)!}}</math> :каде што знакот '''!''' значи [[факториел]], т.е. ''n''!=''n''&middot;(''n''-1)&middot;(''n''-2)...&middot;(2)&middot;(1) (види и [[комбинаторика]]). *Од друга страна, бидејќи секое повторување на [[Бернулиев опит|Бернулиевиот опит]] е независно од минатите како и од идните повторувања, веројатноста на секој подреден исход со ''k'' успеси во ''n'' повторувања е ::<math>p^k \cdot(1-p)^{n-k}</math>. Следува дека веројатноста на секоја елемент ''k'' на Х e производот на овие два броја, односно <math>Pr(X=k)=\left( {\begin{array}{*{20}{c}}n\\k\end{array}} \right) p^k (1-p)^{n-k}</math> Се разбира дека може да се докаже дека збирот на веројатностите е 1.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.proofwiki.org/wiki/Binomial_Distribution_PMF|title=Proof of PMF of Binomial Distribution|language=англиски|accessdate=1 ноември 2013|archive-date=2012-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404042323/http://www.proofwiki.org/wiki/Binomial_Distribution_PMF}}</ref> :<math>\sum\limits_k {\Pr (X = k)} = \sum\limits_{k = 0}^n {\left( {\begin{array}{*{20}{c}}n\\k\end{array}} \right)} \,{p^k}{(1 - p)^{n - k}} = 1</math> ==Распределби на биномна распределба== *Биномен опит B(''n'',''p'') ја има [[Дискретна случајна променлива|дискретната случајна променлива]]: X={0,1,...,''n''}. ===Закон на распределба - PDF на B(''n'',''p'')=== <div style="margin-left:15px"> {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" |- align="center" width=1 ! colspan="3" style="background: #F3F3F3;font-size:1.1em" | PDF на B(''n'',''p'') |- align="center" style="background: #F9F9F9;;font-size:1.1em" !align="center"|X=''k'' !align="left"|Биномен коефициент !align="center"| Pr(X=''k'')=''f''(''k'') |- |align="center"|0 |align="left"|<math>\left( {\begin{array}{*{20}{c}}n\\0\end{array}} \right) = \frac{{n!}}{{0!(n - 0)!}} = 1</math> |align="center"|<math>1 \cdot p^0 \cdot (1-p)^n=(1-p)^n</math> |- |align="center"|1 |align="left"|<math>\left( {\begin{array}{*{20}{c}}n\\1\end{array}} \right) = \frac{{n!}}{{1!(n - 1)!}} = n</math> |align="center"|<math>n \cdot p^1 \cdot (1-p)^{n-1}=n p(1-p)^{n-1}</math> |- |align="center"|2 |align="left"|<math>\left( {\begin{array}{*{20}{c}}n\\2\end{array}} \right) = \frac{{n!}}{{2!(n - 2)!}} = \frac{n \cdot (n-1)}{2}</math> |align="center"|<math>\frac{n \cdot (n-1)}{2} \cdot p^2 \cdot p(1-p)^{n-2}</math> |- |align="center"|... |align="left"|... |align="center"|... |- |align="center"|''n'' |align="left"|<math>\left( {\begin{array}{*{20}{c}}n\\n\end{array}} \right) = \frac{{n!}}{{n!(n - n)!}} = 1</math> |align="center"|<math>1 \cdot p^n \cdot (1-p)^0=p^n</math> |} </div> ===Кумулативна распределба - CDF на B(''n'',''p'')=== Бидејќи при собирање на соодветните веројатности во општа форма не доаѓа до некоја скратена форма ги даваме само неколку. <div style="margin-left:15px"> {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" |- align="center" width=1 ! colspan="3" style="background: #F3F3F3;;font-size:1.1em" | CDF на B(''n'',''p'') |- align="center" style="background: #F9F9F9;;font-size:1.1em" !align="center"|x&isin;&#8477; !align="center"| F(x) |- |align="center"|x&lt;0 |align="center"|0 |- |align="center"|0&le;x&lt;1 |align="center"|(1-p)ⁿ |- |align="center"|... |align="center"|... |- |align="center"|x&ge;''n'' |align="center"|1 |} </div> ==Мерки на биномен опит== *[[Очекувана вредност]] ''E''(''x'') &nbsp;<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.proofwiki.org/wiki/Expectation_of_Binomial_Distribution|title=Proof of Expectation of Binomial Distribution|language=англиски|accessdate=1 ноември 2013|archive-date=2013-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20130106213509/http://www.proofwiki.org/wiki/Expectation_of_Binomial_Distribution|url-status=dead}}</ref> :<math>E(x) = \sum\limits_j {{x_j} \cdot {p_j} = \sum\limits_{k = 0}^n {k \cdot \left( {\begin{array}{*{20}{c}}n\\k\end{array}} \right)} } \,{p^k}{(1 - p)^{n - k}} = np</math> *[[Дисперзија (статистика)|Дисперзија]] &sigma;² &nbsp;<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.proofwiki.org/wiki/Variance_of_Binomial_Distribution|title=Proof of Variance of Binomial Distribution|language=англиски|accessdate=1 ноември 2013|archive-date=2013-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005072458/http://www.proofwiki.org/wiki/Variance_of_Binomial_Distribution|url-status=dead}}</ref> :<math>\sigma ^2 = \sum\limits_j {{{({x_j} - E(x))}^2} \cdot {p_j} = np(1 - p)}</math> ==Примери== '''Пример (прод.):''' B(5,0.8) Приказ на распределбите, ... <div style="margin-left:15px"> {|border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" |- | {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" align="center" |- align="center" ! colspan=2 style="background: #F3F3F3;" |PDF-от на B(5,0.8) |- align="center" |align="center" |X=''k'' |f(k)=Pr(X=''k'') |- |align="center"|0 |align="left"|&nbsp;1 &middot; 0,8⁰&middot;0,2⁵=0,0003 |- |align="center"|1 |align="left"|&nbsp;5 &middot; 0,8¹&middot;0,2⁴=0,0064 |- |align="center"|2 |align="left"|10 &middot; 0,8²&middot;0,2³=0,0512 |- |align="center"|3 |align="left"|10 &middot; 0,8³&middot;0,2²=0,2048 |- |align="center"|4 |align="left"|&nbsp;5 &middot; 0,8⁴&middot;0,2¹=0,4096 |- |align="center"|5 |align="left"|&nbsp;1 &middot; 0,8⁵&middot;0,2⁰=0,3277 |-style="background: #F9F9F9;" |align="right"|&Sigma; |align="left"|1,0000 |} | {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" align="center" |- align="center" ! colspan=2 style="background: #F3F3F3;" |CDF-от на Б(5,0.8) |- align="center" |align="center"|''x'' |align="left"|F(x) |- |align="center"|x&lt;0 |align="left"|0 |- |align="center"|0&le;x&lt;1 |align="left"|0,0003 |- |align="center"|1&le;x&lt;2 |align="left"|0,0067 |- |align="center"|2&le;x&lt;3 |align="left"|0,0579 |- |align="center"|3&le;x&lt;4 |align="left"|0,2627 |- |align="center"|4&le;x&lt;5 |align="left"|0,6723 |- |align="center"|x&ge;5 |align="left"|1 |} |- |[[Податотека:Binomial_pdf_5_80.png|200п|center]] |[[Податотека:Binomial_cdf_5_80.png|200п|center]] |} {|border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" |- |'''Очекувана вредност:''' |<span style="font-size:1.2em">''E''(''x'')=''np''=5&middot;0,8=4</span> |- |'''Дисперзијата е:''' |<span style="font-size:1.2em">&sigma;²=''np''(1-''p'')=5&middot;0,8&middot;0,2=0,8</span> |- |'''Стандардното отстапување е:''' |<span style="font-size:1.2em">&sigma; &asymp; 0,89</span> |} </div> '''Пример:''' Еден стрелец има веројатност ''p''=0,8 да ја погоди целта. Колку е веројатноста во пет стрелања стрелецот да ја погоди целта барем 3 пати? Одговор: B(5;0,8) и 1-Pr(x&lt;3)=1-0,0579=0,9421=94,2%. ==Претставување на биномната распределба со Геогебра== За графички приказ на PDF-от, т.е. законот на распределба и на CDF-от, т.е. кумулативна распределба на биномна распределба може да се користи бесплатниот софтвер [[Геогебра]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/BinomnaRas|title=Биномна Распределба|last=Стојановска|first=Л|accessdate=1 October 2013|language=македонски|year=2013|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305033756/http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/BinomnaRas|url-status=dead}} интерактивен</ref> Дефиниции специфични за биномната распределба се: <div style="margin-left:15px"> n=10&nbsp;&nbsp;&nbsp; (или соодветен лизгач) p=0,8 &nbsp;(или соодветен лизгач) N=n+1 list1=Sequence[k-1,k,1,N] &nbsp; Ја дефинира list1 со елементите на случајната променлива. list2=Sequence[BinomialCoefficient[n, k] p^(k) (1 - p)^(n - k), k, 0, n] &nbsp; Ја дефинира list2 со веројатностите. </div> Соодветните наредби на македонски (внимавате на кирилица и латиница) се: <div style="margin-left:15px"> листа1=Низа[k-1,k,1,N] листа2=Низа[БиноменКоефициент[n, k] p^(k) (1 - p)^(n - k), k, 0, n] </div> Понатамошните дефиниции се исти за сите дискретни случајни променливи (види [[дискретна случајна променлива]]). <!-- Needs more here: e.g. sum of binomial distributions, ... --> ==Наводи== {{наводи}} ==Поврзано== *[[Бернулиев опит]] *[[Дискретна случајна променлива]] *[[Опит (теорија на веројатноста)]] *[[Веројатност]] ==Надворешни врски== *{{Наведена мрежна страница|url=http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/BinomnaRas|title=Биномна Распределба|last=Стојановска|first=Л|accessdate=1 October 2013|language=македонски|year=2013|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305033756/http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/BinomnaRas|url-status=dead}} интерактивен *{{Наведена мрежна страница|url=http://wiki.geogebra.org/mk/%D0%91%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%A0%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B1%D0%B0|title=Геогебра наредба: Биномна Распределба|author=Geogebra Institute и Институт за Геогебра на МКД (превод)|year=2013|language=македонски|archive-url=https://web.archive.org/web/20200926083759/https://wiki.geogebra.org/mk/%D0%91%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%A0%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B1%D0%B0|archive-date=2020-09-26|accessdate=1 November 2013|url-status=dead}} *{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cut-the-knot.org/Curriculum/Probability/BinomialDistribution.shtml|last=Bogomolny|first=Alexander|publisher=cut-the-knot.org|title=Binomial Distribution|year=2007|accessdate=1 October 2013|language=англиски}} интерактивен *{{Наведена мрежна страница|url=http://onlinestatbook.com|last1=Lane|first1=D. M., (Editor) |title=Online Statistics Education: An Interactive Multimedia Course of Study |year=2013|accessdate=1 October 2013|language=англиски}} *{{Наведена мрежна страница|url=http://www.math.wm.edu/~leemis/chart/UDR/UDR.html|title=Univariate Distribution Relationships|last=Leemis|first=L.|publisher=William and Mary, VA, USA|year=2007|accessdate=1 October 2013|language=англиски}} *{{Наведена мрежна страница|url=http://en.wikibooks.org/wiki/R_Programming/Probability_Functions/Binomial|title=Binomial Distribution with R-programming Language|accessdate=1 October 2013|language=англиски}} со алгоритми за генерирање на случајни податоци {{Портал|Математика}} {{Математички полиња}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Веројатност]] [[Категорија:Статистика]] [[Категорија:Распределби]] [[Категорија:Математика]] [[Категорија:Прекинати распределби]] nl4j6grts42k17r8mosdbn1r4efsldu 0 1107890 5640791 5616244 2026-10-05T14:39:46Z ~2026-53479-67 137441 /* Биографиja */ Печатна грешка во името на државата Швајцарија,предходно беше Швајрација. 5640791 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Иван Петров | портрет = Ivan Kraynichanets.jpg | портрет-описание = | px = | опис = македонски фолклорист и фармацевт | наставка = | роден-дата = [[2 февруари]] [[1869]] | роден-место = [[Крајници (село)|Крајници]], [[Велешко]], [[Отоманско Царство]] | починал-дата = [[октомври]] [[1945]] | починал-место = [[Прилеп]], [[Југославија]] }} '''Иван Петров''', познат како '''Крајничанец''' — македонски преродбеник и [[фолклорист]], како и еден од првите македонски [[фармацевт]]и. == Биографиja == Роден е во 1869 г. во [[велешко]]то село [[Крајници (село)|Крајници]]. Од 1876 г. учи во село [[Војница]], а подоцна (1882 - 1889 г.) завршува [[Солунска машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“|Солунската машка гимназиja „Св. Кирил и Методиј“]]. Меѓу неговите учители биле [[Григор Прличев]], [[Трајко Китанчев]], [[Димитар Матов]] и други за кои раскажува во своите спомени.<ref>Иван Петров Крайничанец. [http://strumski.com/biblioteka/?id=325 "Спомени от изминалия път в живота ми"], Скопие, 1942 година</ref> Во 1896 г. го објавува трудот „Свадбарски обичаи од велешко“. Во 1897 г. го завршува Фармацевтскиот факултет на [[Лозански универзитет|Лозанскиот универзитет]], Швајцарија. По покана на бугарскиот бакалски еснаф во Солун во градот ја отвора аптеката „Зора“, која станува собиралиште за македонските преродбеници. Аптеката често е затворана од турските власти. Во 1906 г. е принуден да го напушти Солун и отвора аптека „Зора“ во [[Прилеп]], која работи сè до неговата смрт во 1945 г.<ref>Македонска енциклопедија, МАНУ, Скопие, 2009, стр. 753.</ref> Во 1942 г. за време на [[бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|бугарската окупација]] во Скопје ги издал своите [[мемоари]] „Спомени од изминатиот пат во мојот живот“ (''Спомени от изминалия път в живота ми''). == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Македонски фармацевти]] [[Категорија:Македонски фолклористи]] [[Категорија:Луѓе од Крајници (село)]] [[Категорија:Починати во Прилеп]] [[Категорија:Четврта генерација на воспитаници од Солунската машка гимназија]] [[Категорија:Родени во 1869 година]] [[Категорија:Починати во 1945 година]] [[Категорија:Македонски стопанственици]] rlv4qghrbvxlh19gd991tjnhw0fuluw 0 1125269 5640798 5563796 2026-10-05T14:56:58Z Виолетова 1975 додадена [[Категорија:Флора на Македонија]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5640798 wikitext text/x-wiki {{другизначења2|Леќа}} {{Taxobox | name = Леќа | image = Illustration Lens culinaris0.jpg | image_caption = [[Леќа]] (''Lens culinaris'') | regnum = [[Plantae]] | unranked_divisio = [[Скриеносеменици]] | ordo = [[Бобовидни]] | familia = [[Бобови]] | subfamilia = [[Глушини]] | genus = '''Леќа''' | genus_authority = [[Филип Милер|Mill.]] | subdivision_ranks = Видови&nbsp;<ref>[http://www.ildis.org/ ILDIS, верзија 6.05]</ref> | subdivision = *''[[Lens culinaris]]'' — леќа *''[[Lens ervoides]]'' *''[[Lens lamottei]]'' *''[[Lens nigricans]]'' }} '''Леќа''' ({{науч|Lens}}) — [[род (биологија)|род]] растенија од [[семејство (биологија)|семејството]] на [[бобови]]те (''Fabaceae'') познато по зрната кои се користат во исхраната. Опфаќа четри вида на мали исправени или ползечки [[билка|билки]] со перести [[лист]]ови, мали, слабо забележливи бели цветови и мали сплеснати мешунки. Најзастапена во исхраната е прехранбената [[леќа]] (''Lens culinaris''). == Поврзано == * [[Глушини]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Lens (Fabaceae)}} {{викивидови-ред|Lens|Леќа}} * {{EOL|27812}} [[Категорија:Глушини]] [[Категорија:Бобови]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 9sqgacd3ep6jt4oaajxkk9mjnvhsph6 5640801 5640798 2026-10-05T15:03:33Z Виолетова 1975 5640801 wikitext text/x-wiki {{другизначења2|Леќа}} {{Taxobox | name = Леќа | image = Illustration Lens culinaris0.jpg | image_caption = [[Леќа]] (''Lens culinaris'') | regnum = [[Plantae]] | unranked_divisio = [[Скриеносеменици]] | ordo = [[Бобовидни]] | familia = [[Бобови]] | subfamilia = [[Глушини]] | genus = '''Леќа''' | genus_authority = [[Филип Милер|Mill.]] | subdivision_ranks = Видови&nbsp;<ref>[http://www.ildis.org/ ILDIS, верзија 6.05]</ref> | subdivision = *''[[Lens culinaris]]'' — леќа *''[[Lens ervoides]]'' *''[[Lens lamottei]]'' *''[[Lens nigricans]]'' }} '''Леќа''' ({{науч|Lens}}) — [[род (биологија)|род]] растенија од [[семејство (биологија)|семејството]] на [[бобови]]те (''Fabaceae'') познато по зрната кои се користат во исхраната. Опфаќа четри вида на мали исправени или ползечки [[билка|билки]] со перести [[лист]]ови, мали, слабо забележливи бели цветови и мали сплеснати мешунки. Најзастапена во исхраната е прехранбената [[леќа]] (''Lens culinaris''), а во [[Македонија]] расте и видот ''[[Lens  nigricans]]''.<nowiki><ref name=":0"></nowiki>{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1231}}<nowiki></ref></nowiki> == Поврзано == * [[Глушини]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Lens (Fabaceae)}} {{викивидови-ред|Lens|Леќа}} * {{EOL|27812}} [[Категорија:Глушини]] [[Категорија:Бобови]] [[Категорија:Флора на Македонија]] dbggmb2m3gohvpxcr4acvdwb477euf3 5640802 5640801 2026-10-05T15:04:01Z Виолетова 1975 5640802 wikitext text/x-wiki {{другизначења2|Леќа}} {{Taxobox | name = Леќа | image = Illustration Lens culinaris0.jpg | image_caption = [[Леќа]] (''Lens culinaris'') | regnum = [[Plantae]] | unranked_divisio = [[Скриеносеменици]] | ordo = [[Бобовидни]] | familia = [[Бобови]] | subfamilia = [[Глушини]] | genus = '''Леќа''' | genus_authority = [[Филип Милер|Mill.]] | subdivision_ranks = Видови&nbsp;<ref>[http://www.ildis.org/ ILDIS, верзија 6.05]</ref> | subdivision = *''[[Lens culinaris]]'' — леќа *''[[Lens ervoides]]'' *''[[Lens lamottei]]'' *''[[Lens nigricans]]'' }} '''Леќа''' ({{науч|Lens}}) — [[род (биологија)|род]] растенија од [[семејство (биологија)|семејството]] на [[бобови]]те (''Fabaceae'') познато по зрната кои се користат во исхраната. Опфаќа четри вида на мали исправени или ползечки [[билка|билки]] со перести [[лист]]ови, мали, слабо забележливи бели цветови и мали сплеснати мешунки. Најзастапена во исхраната е прехранбената [[леќа]] (''Lens culinaris''), а во [[Македонија]] расте и видот ''[[Lens  nigricans]]''.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1231}}</ref> == Поврзано == * [[Глушини]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Lens (Fabaceae)}} {{викивидови-ред|Lens|Леќа}} * {{EOL|27812}} [[Категорија:Глушини]] [[Категорија:Бобови]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 0rai80v5k55fxzxayat3tv4kh5tkqpm 0 1125275 5640803 5565640 2026-10-05T15:09:01Z Виолетова 1975 5640803 wikitext text/x-wiki {{другизначења2|Леќа}} {{taxobox |name = Леќа |image = 3 types of lentil.jpg |image_caption = Три сорти леќа |regnum = [[Растенија]] |ordo = [[Бобовидни]] |familia = [[Бобови]] |subfamilia = [[Глушини]] |genus = [[Леќа (род)|Леќа]] |species = '''Кујнска леќа''' |binomial = ''Lens culinaris'' |binomial_authority = Medikus }} [[Податотека:Llenties maig.JPG|мини|десно|Леќини растенија пред цветање]] '''Леќа''' („кујнска леќа“ или „обична леќа“; [[науч.]]: ''Lens culinaris'') — грмушесто [[едногодишно растение]] од семејството на [[бобови]] (''Fabaceae'') кое нашироко се одгледува како [[зрнеста култура]]. Достигнува 40&nbsp;см во висина и има обично по две сплеснати семки сместени во [[мешунка]]. Човекот ја користи леќата за исхрана уште од предгрнчарскиот период на [[ново камено време|новото камено време]] и со тоа е една од првите [[припитомување|припитомени]] растителни култури на Блискиот Исток. Археолошките наоди укажуваат на нејзина употреба пред 9.500 до 13.000 години.<ref name="zeldes">{{нмс | author=Leah A. Zeldes | title=Eat this! Lentils, a prehistoric foodstuff | work=Dining Chicago | publisher=Chicago's Restaurant & Entertainment Guide | date=16 February 2011 | url=http://www.diningchicago.com/blog/2011/02/16/eat-this-lentils-a-prehistoric-foodstuff/ | accessdate=4 August 2011 | archive-date=2015-05-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150524035007/http://www.diningchicago.com/blog/2011/02/16/eat-this-lentils-a-prehistoric-foodstuff/ | url-status=dead }}</ref> По боја, леќата може да биде жолта, портокалово-црвена, зелена, кафеава или црна.<ref name="zeldes" /> Сортите се разликуваат и по големина и се продаваат со или без лупка, располовени или цели. [[Податотека:Illustration Lens culinaris0.jpg|мини|десно|Ботаничка илустрација на леќата од 1885 г.]] ==Хранлива вредност и здравствени особини== {{Хранлива вредност | name = Леќа, сирова | kJ=1477 | water=10.4 г | protein=26 г | fat=1 г | carbs = 60 г | sugars = 2 г | fiber=3.1 г | calcium_mg=56 | iron_mg=7.54 | magnesium_mg=122 | phosphorus_mg=451 | potassium_mg=955 | sodium_mg=6 | zinc_mg=4.78 | vitC_mg=4.4 | thiamin_mg=0.87 | riboflavin_mg=0.211 | niacin_mg=2.605 | pantothenic_mg=2.120 | vitB6_mg=0.54 | folate_ug=479 | source_usda=1 | note=[http://ndb.nal.usda.gov/ndb/search/list?qlookup=16069&format=Full Хранлива вредност на леќата] — [[USDA]] }} Со приближно 30% од калориите во белковински облик, леќата го зазема третото место по застапеност на [[белковина|белковини]] по единица тежина од сите зрнести, оревести и мешункасти плодови, веднаш по [[соја]]та и [[коноп]]от.<ref>Callaway JC (2004). Hempseed as a nutritional resource: an overview. Euphytica 140:65–72.</ref> Во белковините се застапени [[неопходна аминокиселина|неопходните аминокиселини]] [[изолеуцин]] и [[лизин]]. Како таква, леќата има голема улога како важен извор на белковини кај земјите од [[Западна Азија]] и [[Индиски Потконтинент|Индискиот Потконтинент]] кои имаат големо [[вегетаријанство|вегетаријанско]] население.<ref>{{нмс|url=http://www.glisonline.com/aminoacids.php|title=Essential Amino Acids|publisher=|accessdate=19 September 2014|archive-date=2010-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20100125035213/http://www.glisonline.com/aminoacids.php|url-status=dead}}</ref> Од друга страна, растението е недостатно на две еденцијални аминокиселини: [[метионин]]от и [[цистеин]]от.<ref>{{нмс |url= http://www.ag.ndsu.edu/pubs/alt-ag/lentil.htm |title= Lentil |author= Randy Sell |publisher= North Dakota State University Department of Agricultural Economics |accessdate= 14 December 2011 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20090621014402/http://www.ag.ndsu.edu/pubs/alt-ag/lentil.htm |archivedate= 2009-06-21 |url-status= live }}</ref> Леќата содржи и [[прехранбени влакна]], [[фолна киселина]], [[витамин Б1|витамин Б₁]] и минерали. Црвената (или розова) леќа има пониска концентрација на влакна од зелената (11% наспроти 31%).<ref>{{нмс|url=http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/search/|title=База на хранливи вредности на USDA|publisher=|accessdate=19 септември 2014|archive-date=2015-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20150303184216/http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/search/|url-status=dead}} {{en}}</ref> Важи за мошне добар извор на [[железо]]. Една шолја сварена леќа задоволува преку половина од дневната потреба од железо кај човекот.<ref>{{нмс|url=http://www.vrg.org/nutrition/iron.htm|title="Iron: food sources"|publisher=|accessdate=19 September 2014}}</ref> Бидејќи леќата има мали количества на лесносварлив скроб (5%), а доста бавносварлив скроб (30%), таа е особено погодна за лица со [[шеќерна болест]]. Останатите 65% се отпорен скроб од класата RS1,<ref>Kawaljit Singh Sandhu, Seung-Taik Lim ''Digestibility of legume starches as influenced by their physical and structural properties'' Elsevier, 16 март 2007</ref> кој е висококвалитетен отпорен скроб со 32% [[амилоза]]. Леќата има и извесни противхранлици чинители, како што се [[трипсин]]ски забавувачи и релативно големата количина на [[фитска киселина|фитати]]. Трипсинот е ензим со улога во варењето на храната, а фитатите ја намалуваат биорасположивоста на прехранбените минерали.<ref>[http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/jf00046a039 "Effect of processing on some anti-nutritional factors of lentils"], ''J. Agric. Food Chem.''</ref> Количеството на фитати може да се намали со чување на леќата во топла вода одвечер. ==Производство== [[Податотека:Lentiloutput.png|мини|десно|Производство на леќа во светот]] Растението се одгледува ширум целиот свет и е релативно отпорно на [[суша]]. Според [[Организација за исхрана и земјоделство на ООН|Организацијата за исхрана и земјоделство на ООН]] (ФАО) во 2009 г. во светот се произведени 3,917 милиони тони леќа, од кои најголемиот дел во Канада, Индија, Турција и Австралија. Во [[Република Македонија]] производството на леќа бележи голем пад во последните две децении. Во 2007 г. се произведени 87 тони, споредено со 177 тони во 1999 г. и 254 тони во 1992 г.<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://www.quandl.com/data/UFAO/CR_LNTL_MKD-Lentils-Production-in-The-former-Yugoslav-Republic-of-Macedonia|title=Производство на леќа во Република Македонија — податоци од 1992 до 2007 г.|publisher=Организација за исхрана и земјоделство на ООН|accessdate=9 март 2015}}{{Мртва_врска|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{en}}</ref> Околу една четвртина од леќата во светот се произведува во [[Индија]] и речиси сета се троши на домашниот пазар. [[Канада]] е најголем извозник на леќа во светот, при што 99% од неа се произведува во [[Саскачеван]].<ref name="pulsecanada">{{нмс|url=http://www.pulsecanada.com/about-us/what-is-a-pulse/lentil|title=Lentil (Lens culinaris)|publisher=Pulse Canada|accessdate=24 January 2015|archive-date=2015-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20150128132402/http://www.pulsecanada.com/about-us/what-is-a-pulse/lentil|url-status=dead}}</ref> Во сезоната 2009/10 во земјата се произведени рекордни 1,5 милиони тони.<ref>{{нмс|url=http://www.agr.gc.ca/pol/mad-dam/index_e.php?s1=pubs&s2=spec&PHPSESSID=1d7c05ebd65aa90dd7ff96aba3cc7f64|title=Crops Market Information - Canadian Industry|publisher=|accessdate=19 September 2014|archive-date=2010-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20100725143021/http://www.agr.gc.ca/pol/mad-dam/index_e.php?s1=pubs&s2=spec&PHPSESSID=127b3f0ed6bd443362c40a84cafa1338|url-status=dead}}</ref> Најзастапена сорта е светлокафеавата.<ref name="pulsecanada"/> {| class="sortable wikitable" style="float:left; |+ 10 најголеми производители на леќа (во тони) !Место !Земја !2010 !2011 !2012 |- | 1 || {{CAN}} || 1.947.100 || 1.531.900 || 1.493.620 |- | 2 || {{IND}} || 1.031.600 || 943.800 || 950.000 |- | 3 || {{AUS}} || 140.000 || 379.659 || 463.000 |- | 4 || {{TUR}} || 447.400 || 405.952 || 438.000 |- | 5 || {{USA}} || 392.675 || 214.640 || 240.490 |- | 6 || {{NEP}} || 151.757 || 206.969 || 208.201 |- | 7 || {{ETH}} || 80.952 || 128.009 || 151.500 |- | 8 || {{CHN}} || 125.000 || 150.000 || 145.000 |- | 9 || {{SYR}} || 77.328 || 112.470 || 130.229 |- | 10 || {{IRN}} || 100.174 || 71.808 || 85.000 |-bgcolor="#CCCCCC" | — || ''Цел свет'' || 4.686.673 || 4.386.870 || 4.522.097 |- |colspan=5 | <center> ''Извор: [[Организација за исхрана и земјоделство на ООН]]''<ref>{{нмс|url=http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx|publisher=[[Организација за исхрана и земјоделство на ООН]]|title=Производство на леќа по земји|year=2012|accessdate=21 февруари 2014|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226063410/http://www.fao.org/faostat/en/|url-status=dead}} {{en}}</ref> |} == Поврзано == * [[Дал (јадење)]] * [[Зрнеста култура]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{ризница|Lens culinaris}} {{викивидови-ред|Lens culinaris|Леќа}} * {{EOL|647510}} * [http://zdravjeihrana.mk/leka-dobar-izvor-na-belkovini/ Леќа – добар извор на белковини] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150217061123/http://zdravjeihrana.mk/leka-dobar-izvor-na-belkovini/ |date=2015-02-17 }} — „Здравје и храна“ {{mk}} * {{наведени вести|url=http://www.utrinski.mk/?ItemID=B3AC7FFD4495454E96F6BDA9110C8864|title=Леќа - одлична замена за месо|date=3 март 2013|work=[[Утрински Весник]]}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{mk}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Бобови]] [[Категорија:Глушини]] [[Категорија:Зеленчук]] bfeodp8l7p1aua65rgh4uuvhhm0a24s 5640805 5640803 2026-10-05T15:12:00Z Виолетова 1975 5640805 wikitext text/x-wiki {{другизначења2|Леќа}} {{taxobox |name = Леќа |image = 3 types of lentil.jpg |image_caption = Три сорти леќа |regnum = [[Растенија]] |ordo = [[Бобовидни]] |familia = [[Бобови]] |subfamilia = [[Глушини]] |genus = [[Леќа (род)|Леќа]] |species = '''Кујнска леќа''' |binomial = ''Lens culinaris'' |binomial_authority = Medikus }} [[Податотека:Llenties maig.JPG|мини|десно|Леќини растенија пред цветање]] '''Леќа''' („кујнска леќа“ или „обична леќа“; [[науч.]]: ''Lens culinaris'') — грмушесто [[едногодишно растение]] од семејството на [[бобови]] (''Fabaceae'') кое нашироко се одгледува како [[зрнеста култура]]. Достигнува 40&nbsp;см во висина и има обично по две сплеснати семки сместени во [[мешунка]]. Човекот ја користи леќата за исхрана уште од предгрнчарскиот период на [[ново камено време|новото камено време]] и со тоа е една од првите [[припитомување|припитомени]] растителни култури на Блискиот Исток. Археолошките наоди укажуваат на нејзина употреба пред 9.500 до 13.000 години.<ref name="zeldes">{{нмс | author=Leah A. Zeldes | title=Eat this! Lentils, a prehistoric foodstuff | work=Dining Chicago | publisher=Chicago's Restaurant & Entertainment Guide | date=16 February 2011 | url=http://www.diningchicago.com/blog/2011/02/16/eat-this-lentils-a-prehistoric-foodstuff/ | accessdate=4 August 2011 | archive-date=2015-05-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150524035007/http://www.diningchicago.com/blog/2011/02/16/eat-this-lentils-a-prehistoric-foodstuff/ | url-status=dead }}</ref> По боја, леќата може да биде жолта, портокалово-црвена, зелена, кафеава или црна.<ref name="zeldes" /> Сортите се разликуваат и по големина и се продаваат со или без лупка, располовени или цели. [[Податотека:Illustration Lens culinaris0.jpg|мини|десно|Ботаничка илустрација на леќата од 1885 г.]] ==Хранлива вредност и здравствени особини== {{Хранлива вредност | name = Леќа, сирова | kJ=1477 | water=10.4 г | protein=26 г | fat=1 г | carbs = 60 г | sugars = 2 г | fiber=3.1 г | calcium_mg=56 | iron_mg=7.54 | magnesium_mg=122 | phosphorus_mg=451 | potassium_mg=955 | sodium_mg=6 | zinc_mg=4.78 | vitC_mg=4.4 | thiamin_mg=0.87 | riboflavin_mg=0.211 | niacin_mg=2.605 | pantothenic_mg=2.120 | vitB6_mg=0.54 | folate_ug=479 | source_usda=1 | note=[http://ndb.nal.usda.gov/ndb/search/list?qlookup=16069&format=Full Хранлива вредност на леќата] — [[USDA]] }} Со приближно 30% од калориите во белковински облик, леќата го зазема третото место по застапеност на [[белковина|белковини]] по единица тежина од сите зрнести, оревести и мешункасти плодови, веднаш по [[соја]]та и [[коноп]]от.<ref>Callaway JC (2004). Hempseed as a nutritional resource: an overview. Euphytica 140:65–72.</ref> Во белковините се застапени [[неопходна аминокиселина|неопходните аминокиселини]] [[изолеуцин]] и [[лизин]]. Како таква, леќата има голема улога како важен извор на белковини кај земјите од [[Западна Азија]] и [[Индиски Потконтинент|Индискиот Потконтинент]] кои имаат големо [[вегетаријанство|вегетаријанско]] население.<ref>{{нмс|url=http://www.glisonline.com/aminoacids.php|title=Essential Amino Acids|publisher=|accessdate=19 September 2014|archive-date=2010-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20100125035213/http://www.glisonline.com/aminoacids.php|url-status=dead}}</ref> Од друга страна, растението е недостатно на две еденцијални аминокиселини: [[метионин]]от и [[цистеин]]от.<ref>{{нмс |url= http://www.ag.ndsu.edu/pubs/alt-ag/lentil.htm |title= Lentil |author= Randy Sell |publisher= North Dakota State University Department of Agricultural Economics |accessdate= 14 December 2011 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20090621014402/http://www.ag.ndsu.edu/pubs/alt-ag/lentil.htm |archivedate= 2009-06-21 |url-status= live }}</ref> Леќата содржи и [[прехранбени влакна]], [[фолна киселина]], [[витамин Б1|витамин Б₁]] и минерали. Црвената (или розова) леќа има пониска концентрација на влакна од зелената (11% наспроти 31%).<ref>{{нмс|url=http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/search/|title=База на хранливи вредности на USDA|publisher=|accessdate=19 септември 2014|archive-date=2015-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20150303184216/http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/search/|url-status=dead}} {{en}}</ref> Важи за мошне добар извор на [[железо]]. Една шолја сварена леќа задоволува преку половина од дневната потреба од железо кај човекот.<ref>{{нмс|url=http://www.vrg.org/nutrition/iron.htm|title="Iron: food sources"|publisher=|accessdate=19 September 2014}}</ref> Бидејќи леќата има мали количества на лесносварлив скроб (5%), а доста бавносварлив скроб (30%), таа е особено погодна за лица со [[шеќерна болест]]. Останатите 65% се отпорен скроб од класата RS1,<ref>Kawaljit Singh Sandhu, Seung-Taik Lim ''Digestibility of legume starches as influenced by their physical and structural properties'' Elsevier, 16 март 2007</ref> кој е висококвалитетен отпорен скроб со 32% [[амилоза]]. Леќата има и извесни противхранлици чинители, како што се [[трипсин]]ски забавувачи и релативно големата количина на [[фитска киселина|фитати]]. Трипсинот е ензим со улога во варењето на храната, а фитатите ја намалуваат биорасположивоста на прехранбените минерали.<ref>[http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/jf00046a039 "Effect of processing on some anti-nutritional factors of lentils"], ''J. Agric. Food Chem.''</ref> Количеството на фитати може да се намали со чување на леќата во топла вода одвечер. ==Производство== [[Податотека:Lentiloutput.png|мини|десно|Производство на леќа во светот]] Растението се одгледува ширум целиот свет и е релативно отпорно на [[суша]]. Според [[Организација за исхрана и земјоделство на ООН|Организацијата за исхрана и земјоделство на ООН]] (ФАО) во 2009 г. во светот се произведени 3,917 милиони тони леќа, од кои најголемиот дел во Канада, Индија, Турција и Австралија. Во [[Република Македонија]] производството на леќа бележи голем пад во последните две децении. Во 2007 г. се произведени 87 тони, споредено со 177 тони во 1999 г. и 254 тони во 1992 г.<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://www.quandl.com/data/UFAO/CR_LNTL_MKD-Lentils-Production-in-The-former-Yugoslav-Republic-of-Macedonia|title=Производство на леќа во Република Македонија — податоци од 1992 до 2007 г.|publisher=Организација за исхрана и земјоделство на ООН|accessdate=9 март 2015}}{{Мртва_врска|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{en}}</ref> Околу една четвртина од леќата во светот се произведува во [[Индија]] и речиси сета се троши на домашниот пазар. [[Канада]] е најголем извозник на леќа во светот, при што 99% од неа се произведува во [[Саскачеван]].<ref name="pulsecanada">{{нмс|url=http://www.pulsecanada.com/about-us/what-is-a-pulse/lentil|title=Lentil (Lens culinaris)|publisher=Pulse Canada|accessdate=24 January 2015|archive-date=2015-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20150128132402/http://www.pulsecanada.com/about-us/what-is-a-pulse/lentil|url-status=dead}}</ref> Во сезоната 2009/10 во земјата се произведени рекордни 1,5 милиони тони.<ref>{{нмс|url=http://www.agr.gc.ca/pol/mad-dam/index_e.php?s1=pubs&s2=spec&PHPSESSID=1d7c05ebd65aa90dd7ff96aba3cc7f64|title=Crops Market Information - Canadian Industry|publisher=|accessdate=19 September 2014|archive-date=2010-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20100725143021/http://www.agr.gc.ca/pol/mad-dam/index_e.php?s1=pubs&s2=spec&PHPSESSID=127b3f0ed6bd443362c40a84cafa1338|url-status=dead}}</ref> Најзастапена сорта е светлокафеавата.<ref name="pulsecanada"/> {| class="sortable wikitable" style="float:left; |+ 10 најголеми производители на леќа (во тони) !Место !Земја !2010 !2011 !2012 |- | 1 || {{CAN}} || 1.947.100 || 1.531.900 || 1.493.620 |- | 2 || {{IND}} || 1.031.600 || 943.800 || 950.000 |- | 3 || {{AUS}} || 140.000 || 379.659 || 463.000 |- | 4 || {{TUR}} || 447.400 || 405.952 || 438.000 |- | 5 || {{USA}} || 392.675 || 214.640 || 240.490 |- | 6 || {{NEP}} || 151.757 || 206.969 || 208.201 |- | 7 || {{ETH}} || 80.952 || 128.009 || 151.500 |- | 8 || {{CHN}} || 125.000 || 150.000 || 145.000 |- | 9 || {{SYR}} || 77.328 || 112.470 || 130.229 |- | 10 || {{IRN}} || 100.174 || 71.808 || 85.000 |-bgcolor="#CCCCCC" | — || ''Цел свет'' || 4.686.673 || 4.386.870 || 4.522.097 |- |colspan=5 | <center> ''Извор: [[Организација за исхрана и земјоделство на ООН]]''<ref>{{нмс|url=http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx|publisher=[[Организација за исхрана и земјоделство на ООН]]|title=Производство на леќа по земји|year=2012|accessdate=21 февруари 2014|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226063410/http://www.fao.org/faostat/en/|url-status=dead}} {{en}}</ref> |} == Поврзано == * [[Дал (јадење)]] * [[Зрнеста култура]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{ризница|Lens culinaris}} {{викивидови-ред|Lens culinaris|Леќа}} * {{EOL|647510}} * [http://zdravjeihrana.mk/leka-dobar-izvor-na-belkovini/ Леќа – добар извор на белковини] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150217061123/http://zdravjeihrana.mk/leka-dobar-izvor-na-belkovini/ |date=2015-02-17 }} — „Здравје и храна“ {{mk}} * {{наведени вести|url=http://www.utrinski.mk/?ItemID=B3AC7FFD4495454E96F6BDA9110C8864|title=Леќа - одлична замена за месо|date=3 март 2013|work=[[Утрински Весник]]}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{mk}} {{Нормативна контрола}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Бобови]] [[Категорија:Глушини]] [[Категорија:Зеленчук]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 1spgbg01jd3wklgjsqkkzfvnth8r8f2 10 1150836 5641227 5637767 2026-10-06T10:13:27Z Тиверополник 1815 5641227 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Западни уметнички правци | title = Предмодерни, [[Модерна уметност|модерни]] и [[Современа уметност|современи]] уметнички правци | bodyclass = hlist | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | basestyle = background:#EAE0C8; | above = [[Список на уметнички правци]]/[[Периоди во историјата на западната уметност|периоди]] | group1 = Предмодерна<br/>(западна) | list1 = {{Navbox|subgroup | basestyle = background: #EAE0C8 | group1 = [[Античка уметност|Античка]] | list1 = *[[Тракиско богатство|Тракиска]] ** [[Дачка уметност|Дачка]] * [[Нурагиска цивилизација#Култура|Нурагиска]] * [[Егејска уметност|Егејска]] ** [[Кикладска уметност|Кикладска]] ** [[Минојска уметност|Минојска]] ** [[Минијска керамика]] ** [[Микенска Грција#Уметност и керамика|Микенска]] * [[Старогрчка уметност|Грчка]] ** [[Субмикенска керамика|Субмикенска]] ** [[Протогеометриски стил|Протогеометриска]] ** [[Геометриска уметност|Геометриска]] ** [[Ориентализирачки период|Ориентализирачка]] ** [[Архаична грчка уметност|Архаична]] ** [[Црнофигурална керамика|Црнофигурална]] ** [[Црвенофигурална керамика|Црвенофигурална]] ** [[Строг стил|Строг стил]] ** [[Старогрчка уметност#Класична|Класична]] ** [[Керчки стил]] ** [[Хеленистичка уметност|Хеленистичка]] *** [[Хеленистичка уметност#„Барок“|„Барок“]] *** [[Индогрчка уметност|Индогрчка]] **** [[Грчко-будистичка уметност|Грчко-будистичка]] *** [[Неоатички стил]] * [[Етрурска уметност|Етрурска]] * [[Скитска уметност|Скитска]] * [[Ибериска скулптура|Ибериска]] * [[Гали#Уметност|Галска]] * [[Римска уметност|Римска]] ** [[Римска републиканска уметност|Републиканска]] ** [[Гало-римска уметност|Гало-римска]] ** [[Августовска и јулиско-клавдиевска уметност|Јулиско-клавдиевска]] ** [[Помпејски стилови]] ** [[Трајанска уметност|Трајанска]] ** [[Северовска уметност|Северовска]] <!-- 193–253 --> | group2 = [[Средновековна уметност|Средновековна]] | list2 = * [[Доцноантичка уметност|Доцноантичка]] ** [[Ранохристијанска уметност и архитектура|Ранохристијанска]] <!-- 260–525 --> * [[Коптска уметност|Коптска]] ** [[Етиопска уметност|Етиопска]] * [[Уметност од периодот на преселбата на народите|Период на преселбата на народите]] <!-- 300–900 de --> ** [[Англосаксонска уметност|Англосаксонска]] <!-- 400–1066 uk --> ** [[Хунска уметност|Хунска]] ** [[Островска уметност|Островска]] <!-- 600–1200 --> ** [[Ломбарди|Лангобардска]] ** [[Визиготска уметност и архитектура|Визиготска]] <!-- 415–711 Iberia --> * [[Дарителски портрет]] <!-- 500–1500 --> * [[Пикти#Уметност|Пиктска]] * [[Мозарапска уметност и архитектура|Мозарапска]] <!-- 711–1100 Iberia --> ** ''[[Уметност и архитектура на Репобласион|Репобласион]]'' * [[Викиншка уметност|Викиншка]] <!-- 700–1100 --> * [[Византиска уметност|Византиска]] ** [[Византиско иконоборство|Иконоборечка]] ** [[Македонска уметност (Византија)|Македонска]] ** [[Палеолошка ренесанса#Уметност и архитектура|Палеолошка]] ** [[Итало-византиска уметност|Итало-византиска]] * [[Франки#Уметност и архитектура|Франкиска]] ** [[Меровиншка уметност|Меровиншка]] ** [[Каролиншка уметност|Каролиншка]] ** [[Предроманика|Предроманичка]] <!-- 500–1000 --> * [[Отонска уметност|Отонска]] * [[Романика|Романичка]] <!-- 1000–1200 --> ** [[Мосанска уметност|Мосанска]] ** [[Шпанска романика|Шпанска]] * [[Нормани#Визуелни уметности|Норманска]] ** [[Норманско-арапско-византиска култура|Норманско-сицилијанска]] <!-- 1100–1200 Sicily --> * ''[[Opus Anglicanum]]'' * [[Готска уметност|Готска]] <!-- 1100–1400 --> ** [[Готска уметност во Милано]] ** [[Меѓународна готика]] ** [[Меѓународна готска уметност во Италија]] * [[Лукеска школа]] * [[Крстоносна уметност|Крстоносни војни]] * [[Московска школа]] * [[Новгородска школа]] * [[Владимирско-суздаљска школа]] * [[Дуеченто]] <!-- 1200–1300 --> ** [[Сиенско училиште|Сиенска школа]] * [[Мудехарска уметност|Мудехарска]] <!-- 1200–1500 --> * Средновековна [[Историја на картографијата#Средновековна Европа|картографија]] ** [[Историја на картографијата#Италијанската картографија и појавата на портоланските карти|Италијанска школа]] ** [[Мајорканска картографска школа|Мајорканска школа]] ** ''[[Mappa mundi]]'' | group3 = [[Раноренесансно сликарство|Ренесанса]] | list3 = * [[Италијанско ренесансно сликарство|Италијанска ренесанса]] <!-- доц. 13–доц. 16 век --> ** [[Треченто]] *** [[Италијанско ренесансно сликарство#Проторенесансно сликарство|Проторенесанса]] *** [[Фирентинско сликарство|Фирентинска школа]] *** ''[[Pittura infamante]]'' ** [[Кватроченто]] *** [[Ферарска школа|Ферарска школа]] *** [[Форливеска школа на уметноста|Форливеска школа]] *** [[Венецијанско сликарство|Венецијанска школа]] ** [[Чинквеченто]] *** [[Висока ренесанса]] *** [[Болоњска школа]] *** [[Маниризам]] <!-- 1520–1580 Италија --> *** [[Контраманиеризам|Контра-''маниера'']] * [[Северна ренесанса]] ** [[Ранохоландско сликарство|Ранохоландска]] <!-- 1420–1520 --> *** [[Светски пејзаж]] ** [[Гентско-брижска школа]] ** [[Северен маниризам]] <!-- 1530–1580 fr cz nl --> ** [[Германска ренесанса]] <!-- 15 и 16 век --> *** [[Келнска школа на сликарството|Келнска школа]] <!-- 15 век de --> *** [[Дунавска школа]] <!-- 1500–1530 de at --> ** [[Холандско и фламанско ренесансно сликарство|Холандска и фламанска ренесанса]] <!-- 16 век --> *** [[Антверпенски маниризам]] <!-- 1500–1530 --> *** [[Романизам (сликарство)|Романизам]] <!-- 16 век nl --> *** [[Мртва природа]] * [[Англиска ренесанса#Визуелни уметности|Англиска ренесанса]] ** [[Уметници на Тјудорскиот двор|Тјудорски двор]] * [[Критска школа]] * [[Туркерија]] <!-- продолжува до крајот на раниот нов век --> * [[Фонтенбловска школа]] <!-- 1530–1610 fr --> * [[Уметност од доцниот 16 век во Милано]] | group4 = 17 век | list4 = * [[Барок]] <!-- 1563–1740, најзастапен во 17 век --> ** [[Барок во Милано]] ** [[Фламанско барокно сликарство|Фламански барок]] <!-- крај на 16 век nl --> ** [[Караваџисти]] <!-- почеток на 17 век --> *** [[Утрехтски караваџизам|Во Утрехт]] *** [[Тенебризам]] ** [[Стил на Луј XIII]] ** [[Лутерански барок|Лутерански барок]] * [[Строгановска школа]] * [[Сликарство на животни|Сликарство на животни]] * [[Гилда на романистите]] * [[Златно време на холандското сликарство|Холандско златно доба]] <!-- 1625–1672 --> ** [[Делфтска школа (сликарство)|Делфтска школа]] * [[Капричо (уметност)|Капричо]] * [[Јонска школа (сликарство)|Хептанеска школа]] * [[Класицизам#Во ликовните уметности|Класицизам]] ** [[Стил на Луј XIV]] ** [[Пусенисти и рубенсисти]] <!-- 1671–1717 --> | group5 = 18 век | list5 = * [[Рококо]] <!-- 1740–1790 --> ** [[Рокај]] <!-- 1710–1760 --> ** [[Стил на Луј XV]] ** [[Фридерициски рококо|Фридерициски]] ** [[Шиноазерија]] ** ''[[Fête galante]]'' * [[Неокласицизам]] <!-- 1760–1830 --> ** ''[[Goût grec]]'' ** [[Стил на Луј XVI]] ** [[Адамов стил]] ** [[Стил на Директоратот]] ** [[Неокласична архитектура во Милано]] * [[Пиктуреск]] |group6 = Колонијална уметност |list6 = * Уметност на [[Африканска дијаспора|африканската дијаспора]] ** [[Афроамериканска уметност|Афроамериканска]] ** [[Карипска уметност|Карипска]] *** [[Хаитска уметност|Хаитска]] * Колонијална азиска уметност ** [[Уметност на Филипините]] *** [[Letras y figuras]] *** [[Tipos del País]] ** [[Барок#Барок во шпанска и португалска колонијална Азија|Колонијален азиски барок]] ** [[Корпоративен стил]] * [[Латиноамериканска уметност]] ** [[Каста сликарство]] ** [[Индохристијанска уметност]] *** [[Чилотска школа на религиозна иконографија|Чилотска школа]] *** [[Куско школа]] *** [[Кито школа]] ** [[Барок#Барок во шпанските и португалските колонијални Америки|Латиноамерикански барок]] |group7 = Уметност со<br>позајмени западни елементи |list7 = * [[Исламска уметност|Исламска]] ** [[Ал-Андалус#Уметност и архитектура|Маварска]] * [[Манихејска уметност|Манихејска]] * [[Могулска уметност|Могулска]] * [[Каџарска уметност|Каџарска]] * [[Кинг занаетчиска уметност]] * Западно влијание во [[Јапонска уметност|Јапонија]] ** [[Акита ранга]] ** [[Уки-е]] | group8 = [[Историја на уметноста#Западна уметност по 1770|Премин<br>кон модерната]]<br>(околу 1770 – 1862) | list8 = * [[Романтизам#Визуелни уметности|Романтизам]] <!-- 1770–1850 --> ** [[Бајковито сликарство]] ** [[Данско златно доба]] ** [[Трубадурски стил]] ** [[Назаренско движење]] <!-- почеток на 19 век --> ** [[Пуризам]] ** [[Античари (уметничка група)|Шоремски античари]] ** [[Диселдорфска школа на сликарството|Диселдорфска школа]] ** [[Предрафаелитско братство|Предрафаелити]] ([[Американски предрафаелити|американски]])<!-- 1848–1854; уметници активни најдоцна до 1950-тите --> ** [[Школа на реката Хадсон]] <!-- 1840-ти–1860-ти --> *** [[Луминизам (американски уметнички стил)|Американски луминизам]] * [[Ориентализам#Ориенталистичка уметност|Ориентализам]] <!-- 1798–почеток на 20 век (?) --> * [[Норичка школа на сликари|Норичка школа]] <!-- 1803–1833 --> * [[Империски стил]] * [[Историцизам (уметност)|Историцизам]] ** [[Ревивалистичка архитектура|Ревивалистичка уметност]] * [[Бидермаер]] <!-- 1815–1848 --> * [[Реализам (уметничко движење)|Реализам]] <!-- 1840-ти+ --> ** [[Барбизонска школа]] <!-- 1830–1870 --> ** [[Костумбризам]] ** [[Веризам (сликарство)|Веризам]] *** [[Макиајоли]] <!-- 1850-ти–1890-ти --> * [[Академска уметност]] <!-- 1820-ти–1900-ти --> ** [[Минхенска школа]] *** [[Грчка академска уметност во 19 век|во Грција]] ** [[Неогрек#Сликарство|Неогрек]] * [[Ренесанса на бакрорезот]] }} | group2 = [[Модерна уметност|Модерна]]<br/>(1863–1944) | list2 = {{Navbox|subgroup | basestyle = background: #EAE0C8 |group1 = 1863–1899 |list1 = * [[Неоромантизам]] ** [[Романтичен национализам#Уметности|Национален романтизам]] * [[Јога (сликарство)]] <!-- 1850-ти–1940-ти --> * [[Нихонга]] * ''[[Јапонизам]]'' <!-- 1860-ти–1910-ти --> ** [[Англо-јапонски стил]] <!-- 1860-ти–1910-ти --> * [[Беуронска школа]] <!-- 1860-ти–90-ти --> * [[Хашка школа]] <!-- 1860-ти–90-ти --> * [[Передвижници]] * [[Импресионизам]] <!-- 1870-ти–1880-ти --> ** [[Американски импресионизам|Американски]] *** [[Хузиерска група]] *** [[Бостонска школа (сликарство)|Бостонска школа]] <!-- 1880-ти–1940-ти --> ** [[Амстердамски импресионизам|Амстердамски]] ** [[Канадски импресионизам|Канадски]] ** [[Хајделбершка школа]] <!-- 1885–1900 --> * [[Естетицизам]] <!-- 1870-ти–1890-ти --> * [[Движење „Уметности и занаети“|Уметности и занаети]] <!-- 1870-ти–1910-ти --> ** [[Уметничка керамика]] <!-- 1870–1930 --> * [[Тонализам]] <!-- 1880-ти --> * [[Декадентско движење]] <!-- 1880-ти --> * [[Симболизам (движење)|Симболизам]] <!-- 1880-ти–1900-ти --> ** [[Симболистичко движење во Романија|Романски]] ** [[Руски симболизам#Визуелни уметности|Руски]] * [[Вулканска школа]] <!-- 1880-ти–1890-ти --> * [[Инкохеренти]] <!-- 1882–средина на 1890-ти --> * [[Постимпресионизам]] <!-- 1880-ти–1890-ти --> ** [[Неоимпресионизам]] <!-- 1884–1886 --> *** [[Луминизам (импресионизам)|Луминизам]] ** [[Дивизионизам]] ** [[Поентилизам]] <!-- 1880-ти–1920-ти --> ** [[Школа Понт-Авен]] ** [[Клуазонизам]] <!-- 1890-ти --> ** [[Синтетизам]] <!-- околу 1890 --> ** [[Наби]] <!-- 1888–1900 --> * [[Американска барбизонска школа]] <!-- 1880-ти–1920-ти --> ** [[Калифорниски тонализам]] <!-- 1890-ти–1920-ти --> * [[Вилхелминизам]] * [[Костумбризам#Визуелен костумбризам во Америка|Костумбризам]] |group2 = 1900–1914 |list2 = * [[Југендстил]] <!-- 1892–1914 --> ** [[Арт нуво во Милано]] <!-- 1900-ти–1915 --> * [[Примитивизам]] <!-- 1890-ти–1910-ти --> * [[Калифорниски импресионизам]] <!-- 1890-ти–1920-ти --> * [[Сецесионизам (уметност)|Сецесионизам]] <!-- 1890-ти–1930-ти --> * [[Париска школа]] <!-- 1910-ти–1940-ти --> ** [[Минхенска сецесија]] <!-- 1892–1938 --> ** [[Виенска сецесија]] <!-- 1897–1905 --> ** [[Берлинска сецесија]] <!-- 1898–1913 --> ** [[Зондербунд|Зондербунд]] * [[Пенсилваниски импресионизам]] <!-- 1890-ти–1940-ти --> * [[Светот на уметноста]] <!-- 1898–1927 --> * [[Десет американски сликари]] <!-- 1900-ти–1910-ти --> * [[Фовизам]] <!-- 1904–1908 --> * [[Експресионизам]] <!-- почеток на 20 век --> ** [[Мост (уметност)|Мост]] <!-- 1905–13 --> ** [[Дер Блауе Рајтер]] <!-- 1911–14 --> * [[Ночентизам]] * [[Германски сојуз на работилници]] <!-- 1907–38 --> * [[Американски реализам]] ** [[Школа Ашкан]] <!-- 1908–1910-ти --> * [[Кубизам]] <!-- 1908+ --> ** [[Протокубизам]] ** [[Орфизам (уметност)|Орфизам]] <!-- 1912–13 --> * ''[[Осумтемина (сликари)|Осумтемина]]'' <!-- 1935–40 --> * [[Нова уметничка асоцијација Минхен]] <!-- 1909–12 --> * [[Футуризам]] <!-- 1909–14 --> ** [[Кубофутуризам]] * [[Арт деко]] <!-- 1910–39 --> ** [[Арт деко архитектурата на Њујорк|Арт деко во Њујорк]] * [[Метафизичко сликарство|Метафизичко]] <!-- 1911–20 --> * [[Раjонизам]] <!-- 1911–14 --> * [[Продуктивизам (уметност)|Продуктивизам]] * [[Синхромизам]] <!-- 1912–13 --> * [[Вортицизам]] <!-- 1913–15 --> |group3 = 1915–1944 |list3 = * [[Сосаку-ханга]] <!-- 1910-ти–40-ти --> * [[Супрематизам]] <!-- 1915–18 --> * [[Париска школа]] <!-- 1910-ти–1940-ти --> * [[Кристален кубизам]] <!-- 1915–19 --> * [[Конструктивизам (уметност)|Конструктивизам]] <!-- 1915–28 --> ** [[Латиноамериканска уметност#Конструктивистичко движење|Латиноамерикански]] *** [[Универзален конструктивизам]] * [[Дада]] <!-- 1915–20+ --> * [[Шин-ханга]] <!-- 1915–42 --> * [[Неопластицизам]] ** ''[[Де Стајл]]'' <!-- 1917 --> * [[Пуризам]] <!-- 1918–25 --> * [[Враќање кон редот]] <!-- 1918–20-ти --> ** [[Новеченто Италијано]] * [[Фигуративен конструктивизам]] <!-- 1918–20-ти --> ** [[Глупаво (уметничко движење)|Глупаво]] ** [[Келнски прогресивисти]] * [[Работнички совет за уметност]] ** [[Ноемвриска група (Германија)|Ноемвриска група]] * [[Австралиски тонализам]] <!-- 1918–30+ --> * [[Дрезденска сецесија]] <!-- 1919–1925 --> * [[Социјалистички реализам]] <!-- 1920-ти и 30-ти, до 60-ти --> * [[Функционализам (архитектура)|Функционализам]] ** [[Баухаус]] <!-- 1919–33 --> * [[Кинетичка уметност]] <!-- околу 1919–60+ --> * [[Антропофагија (манифест)|Антропофагија]] * [[Мингеј]] * [[Група од седум (уметници)|Група од седум]] <!-- 1920–33 --> * [[Нова објективност]] <!-- 1920-ти --> * [[Гросвенорска школа за модерна уметност|Гросвенорска школа]] <!-- самата школа во текот на 1920-тите–1940-тите; уметници до 1992 и најдоцна до почетокот на 2000-тите --> * [[Ноес Зехен]] <!-- 1920-ти и 30-ти --> * [[Надреализам]] <!-- 1920-ти --> ** [[Иранска модерна и современа уметност#Надреализам во Иран|Ирански]] ** [[Латиноамериканска уметност#Надреализам|Латиноамерикански]] * [[Мексикански мурализам]] * [[Неофовизам]] <!-- средина на 1920-тите --> * [[Прецизионизам]] <!-- 1920-ти и 30-ти --> * ''[[Аеросликарство]]'' * [[Здружение на револуционерни визуелни уметници|Асо]] <!-- 1928–33 --> * [[Римска школа]] <!-- 1928–45 --> * [[Керкл е Квадрат]] <!-- 1929–31 --> * [[Групата (новозеландска уметност)|Групата]] <!-- 1927–77 --> * [[Харлемска ренесанса]] * [[Каписти]] <!-- 1930-ти --> * [[Регионализам (уметност)|Регионализам]] <!-- 1930-ти --> ** [[Сликарство на калифорниската сцена]] <!-- 1920-ти – 1960-ти --> * [[Херојски реализам]] ** [[Социјалистички реализам]] <!-- 1932–88 Русија --> ** [[Уметност во нацистичка Германија|Нацистичка уметност]] <!-- 1933–45 --> * [[Стримлајн модерн]] <!-- 1930–50 --> * [[Конкретна уметност]] <!-- 1930-ти–денес --> ** [[Апстракција-Креација]] <!-- 1931–60-ти (?) --> * [[Тики култура|Тики]] * [[Десеттемина (експресионисти)|Десеттемина]] <!-- 1935–40 --> * [[Четврта димензија во уметноста#Димензионистички манифест|Димензионизам]] <!-- 1936 --> * [[Бостонски експресионизам]] <!-- 1930-ти–70-ти+ --> * [[Ленинградска школа на сликарството|Ленинградска школа]] <!-- 1930–1991 --> }} | group3 = [[Современа уметност|Современа]]<br/>и [[Постмодерна уметност|постмодерна]]<br/>(1945–денес) | list3 = {{Navbox|subgroup | basestyle = background: #EAE0C8 |group1 = 1945–1959 |list1 = * [[Меѓународен типографски стил]] <!-- Почеток во 1920-тите, најактивен во 1950-тите и 1960-тите --> * [[Апстрактен експресионизам]] <!-- 1940-ти --> ** [[Вашингтонска школа на бојата]] * [[Визионерска уметност]] ** [[Виенска школа на фантастичниот реализам]] <!-- 1946–? --> * [[Просторизам]] * [[сликарство на обоено поле|Обоено поле]] <!-- 1940-ти и 50-ти --> * [[Лирска апстракција]] <!-- 1945–47 (Европа); 60-ти–70-ти (САД); обновување 1970-ти–2000+ --> ** [[Тахизам]] <!-- 40-ти–50-ти --> ** [[Арте информале]] ** [[КОБРА (уметничко движење)|КОБРА]] <!-- 1948–51 --> ** [[Нуажизам]] <!-- 1955–73 --> * [[Генерација на раскинот]] * [[Џикен Кобо]] * [[Меткалф Шато]] * [[Моно-ха]] * [[Нанјангски стил]] * [[Акционо сликарство]] <!-- 1940-ти–почеток на 60-ти --> * [[Американски фигуративен експресионизам]] <!-- 1940-ти–60-ти --> ** [[Њујоршки фигуративен експресионизам|во Њујорк]] <!-- 1950-ти–60-ти --> * [[Нова медиумска уметност]] <!-- главно во втората половина на 20 век --> * [[Њујоршка школа (уметност)#Визуелни уметности|Њујоршка школа]] * [[Сликарство со остри рабови]] <!-- 1950-ти–60-ти --> * [[Фигуративно движење на Заливската област]] <!-- 1950-ти–60-ти --> * [[Ле Пластисиен]] * [[Здружение за уметност Гутаи]] <!-- 1952 --> * [[Гендаи Биџуцу Конданкаи]] <!-- 1954 --> * [[Поп-арт]] <!-- 1955–1960-ти --> * [[Ситуационистичка интернационала]] <!-- 1957–72 --> * [[Советска неконформистичка уметност|Советска неконформистичка уметност]] <!-- 1950-ти–80-ти --> ** [[Украинско подземје]] * [[Летристизам]] <!-- 50-ти–70-ти+ --> ** [[Летристичка интернационала]] <!-- 1952–57 --> ** [[Ултралетристизам]] * [[Флорида Хајвејмен]] * [[Кибернетичка уметност]] * [[Антиподејци]] <!-- 1959 --> |group2 = 1960–1969 |list2 = * [[Отра фигурасион]] * [[Афрофутуризам]] * [[Нуева Пресенсија]] * [[Зеро (уметност)|ЗЕРО]] <!-- 1959–60-ти --> * [[Хепенинг]] * [[Неодада]] <!-- 1960-ти --> ** [[Организатори на неодада]] * [[Оп-арт]] <!-- главно 1960-ти --> * [[Ново реализам]] <!-- 1960-ти --> * [[Нова тенденција]] * [[Капиталистички реализам]] * [[Уметност и јазик]] <!-- 1960-ти–70-ти --> * [[Арте повера]] <!-- 1960-ти–70-ти --> * [[Движење на црните уметности]] * [[Карипско уметничко движење]] * [[Чикано (уметничко движење)|Чикано]] * [[Концептуална уметност]] <!-- 1960-ти–70-ти --> * [[Ленд арт]] <!-- 1968–80-ти+ --> * [[Системска уметност]] <!-- 1960-ти–70-ти --> * [[Видео уметност]] <!-- 1960-ти–70-ти+ --> * [[Минимализам (визуелни уметности)|Минимализам]] <!-- 60-ти и 70-ти --> * [[Флуксус]] <!-- 1960-ти–70-ти --> * [[Генеративна уметност]] * [[Постсликарска апстракција]] * [[Интермедија]] * [[Психоделична уметност]] * [[Нат арт]] <!-- доцни 60-ти до почеток на 70-ти --> * [[Фотореализам]] <!-- доцни 60-ти до 70-ти и понатаму --> * [[Еколошка уметност]] * [[Перформанс]] <!-- 1960-ти–2000-ти+ --> * [[Процесна уметност]] * [[Институционална критика]] * [[Светлина и простор]] <!-- 1960-ти+ --> * [[Улична уметност]] <!-- 1960-ти+ --> * [[Феминистичко уметничко движење]] <!-- 1960-ти+ --> ** [[Феминистичко уметничко движење во Соединетите Држави|во САД]] * [[Иранска модерна и современа уметност#Движење Сакаханех|Движење Сакаханех]] * [[Уметничка група „Ѕвездите“]] * [[Тропикалија]] * [[Јору но Каи]] * [[Визуелна уметност со вештачка интелигенција]] <!-- 1960-ти+ --> |group3 = 1970–1999 |list3 = * [[Постконцептуална уметност]] * [[Инсталациска уметност]] <!-- 1970-ти–90-ти --> * [[Арцсин]] <!-- 1970-ти–денес --> * [[Постминимализам]] <!-- 1971+ --> * [[Уметност на издржливоста]] <!-- 1971–2012+ --> * [[Соц арт]] <!-- 1970-ти–80-ти --> ** [[Московски концептуалисти]] * [[Шема и декорација]] <!-- средина на 1970-ти–почеток на 80-ти --> * [[Плионтанизам]] * [[Панк визуелна уметност|Панк уметност]] * [[Неоекспресионизам]] <!-- доцни 1970-ти–средина на 80-ти --> ** [[Трансавангарда]] * [[Хаитска уметност#Школа Сен Солеи|Школа Сен Солеи]] * [[Герилска уметност]] <!-- доцни 70-ти–2000+ --> * [[Лоуброу (уметничко движење)|Лоуброу уметност]] <!-- доцни 70-ти–2000+ --> * [[Телематска уметност]] * [[Присвојување (уметност)|Уметност на присвојување]] * [[Неоконцептуална уметност]] * [[Ново европско сликарство]] * [[Туниско колаборативно сликарство]] * [[Мемфиска група]] <!-- 1980–87 --> * [[Киберделик]] <!-- 1980-ти–90-ти --> * [[Neue Slowenische Kunst]] <!-- 1984–денес --> * [[Скреч видео]] * [[Трансгресивна уметност|Трансгресивна]] * [[Ретрофутуризам]] * [[Млади британски уметници]] <!-- 1988–1990-ти+ --> * [[Суперфикција]] <!-- 1989–денес --> * [[Таринг Пади]] * [[Суперфлет]] * [[Нова Лајпцишка школа|Нова Лајпцишка школа]] * [[Иницијатива управувана од уметници]] * [[Артивизам]] * [[Република на дизајнерите]] <!-- главно 1990-ти --> * [[Гранџ#Графички дизајн|Гранџ дизајн]] * [[Вердадизам]] * [[Кинеска апартманска уметност]] * [[Осцилоскопска музика]] | group4 = 2000–<br/>денес | list4 = * [[Амазонска поп-арт уметност]] * [[Алтермодерн]] * [[Уметност заради уметност]] * [[Уметничка игра]] * [[Уметничка интервенција]] * [[Брендализам]] * [[Класичен реализам]] * [[Современа африканска уметност]] ** [[Афрофутуризам]] * [[Современа домородна австралиска уметност]] * [[Незаменлив токен#Дигитална уметност|Крипто уметност]] * [[Киборг уметност]] * [[Ексцесивизам]] * [[Фиктивна уметност]] * [[Рамен дизајн]] ** [[Корпоративен Мемфис]] * [[Хипермодернизам (уметност)|Хипермодернизам]] * [[Хиперреализам (визуелни уметности)|Хиперреализам]] * [[Идејна уметност]] * [[Интернет уметност]] ** [[Пост-интернет]] * [[Ајфон уметност]] * [[Кич движење]] * [[Светлосно сликање]] * [[Масурреализам]] * [[Современо европско сликање со мастило]] * [[Неофутуризам]] * [[Неомодерна#Уметничка група|Неомодерна]] * [[Неосимболизам]] * [[Пасионизам]] * [[Пост-ЈБА]] * [[Релациска уметност]] * [[Скеуморфизам#Во дизајнот|Скеуморфизам]] * [[Софтверска уметност]] * [[Звучна уметност]] * [[Стакизам]] * [[Суперфлет]] ** [[СоФло Суперфлет]] ** [[Суперстроук]] * [[Тојизам]] * [[Вејпорвејв]] * [[Мрежа на уметници што пешачат]] }} | group10 = Поврзано | list10 = * [[Историја на уметноста]] * [[Апстрактна уметност]] ** [[Асемично пишување]] * [[Антиуметност]] * [[Авангарда]] * [[Балет Рус]] * [[Христијанска уметност]] ** [[Уметност во протестантската реформација и контрареформацијата]] ** [[Католичка уметност]] ** [[Икона]] ** [[Лутеранска уметност]] * [[Дигитална уметност]] * [[Фантастична уметност]] * [[Народна уметност]] * [[Хиерархија на жанрови]] ** [[Жанровско сликарство]] ** [[Историско сликарство]] * [[Илуминиран ракопис]] * [[Илустрација]] * [[Интерактивна уметност]] * [[Еврејска уметност]] * [[Кич]] * [[Пејзажно сликарство]] * [[Модернизам]] ** [[Модерна скулптура]] ** [[Доцниот модернизам]] * [[Наивна уметност]] * [[Аутсајдерска уметност]] * [[Портрет]] * [[Праисториска уметност#Европа|Праисториска европска уметност]] * [[Квир уметност]] * [[Реализам (уметности)|Реализам]] * [[Шок уметност]] * ''[[Trompe-l'œil]]'' * [[Западно сликарство]] | below = * {{icon|Category}} [[:Предлошки за уметнички правци и движења|Категорија]] }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> qoj8gq2s1fy8m0obh26shmwkr1qvuph 0 1189263 5641068 5407514 2026-10-06T06:18:07Z Bjankuloski06 332 5641068 wikitext text/x-wiki '''Историјата на [[хебрејски јазик|хебрејскиот јазик]]''' е една од најдокументираните меѓу јазиците во светот. Според класификацијата, хебрејскиот е дел од [[ханански јазици|кананските јазици]], кои пак се дел од [[северозападни семитски јазици|северозападните семитски јазици]] од големото семејство на семитски јазици.<ref>Ross, Allen P. ''Introducing Biblical Hebrew'', Baker Academic, 2001.</ref> Според [[Аврахам Бен Јосеф]], хебрејскиот јазик се воздигнал како секојдневен јазик на широките маси во [[Израелско Кралство (Самарија)|Израелското Кралство]] и во [[Јудејско Кралство|Јудејското Кралство]] во периодот од 1200 до 586 година п.н.е.<ref> אברהם בן יוסף ,מבוא לתולדות הלשון העברית (Avraham ben-Yosef, Introduction to the History of the Hebrew Language), page 38, אור-עם, Tel-Aviv, 1981.</ref> Помеѓу научниците се развила дебата за тоа до кој степен хебрејскиот бил секојдневен јазик на општење во древните времиња по [[Вавилонско ропство|Вавилонскиот егзил]], кога во тој период доминантен меѓународен јазик бил [[староарамејски јазик|староарамејскиот]]. Во доцниот [[Антички период|Древен период]] хебрејскиот исчезнал како секојдневен јазик на општење, но продолжил да биде употребуван како книжевен јазик на [[Јудаизам|Јудаизмот]]. Во тој период се развиле различни писмени форми на јазикот, па така овој период започнува со средновековниот хебрејски па сè до неговото повторно [[Оживување на хебрејскиот јазик|оживувањето како секојдневен јазик]] на општење во доцниот 19 век.<ref>{{Наведена книга |last1=Share |first1=David L. |year=2017 |chapter=Learning to Read Hebrew |editor1-last=Verhoeven |editor1-first=Ludo |editor2-last=Perfetti |editor2-first=Charles |editor2-link=Charles Perfetti |title=Learning to Read Across Languages and Writing Systems |url=https://books.google.com/?id=t-w0DwAAQBAJ&pg=PA156&dq=%22colloquial+usage+ceased+for+some%22#v=onepage&q=%22colloquial%20usage%20ceased%20for%20some%22&f=false |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |page=156 |isbn=9781107095885 |access-date=1 November 2017 }}</ref><ref>{{Наведена книга |last1=Fellman |first1=Jack |year=1973 |title=The Revival of a Classical Tongue: Eliezer Ben Yehuda and the Modern Hebrew Language |url=https://books.google.com/?id=eH_6deaHk8IC&pg=PA12&dq=%22hebrew+died+as+a+spoken%22#v=onepage&q=%22hebrew%20died%20as%20a%20spoken%22&f=false |location=The Hague |publisher=Mouton |page=12 |isbn=9789027924957 |access-date=1 November 2017 }}</ref> == Најрани хебрејски записи == [[File:Silwan-inscr.jpg|десно|thumb|[[Шебнов натпис|Шебновиот натпис]], од гробот кој бил пронајден во Силоам. Натписот датира од 7 век п.н.е.]] Во јули 2008 година израелскиот археолог Јосеф Гарфинкел открил керамички остатоци во [[Кирбет Кејафа]], за кои тврдел дека се најстарите записи на хебрејскиот, кои пак ги датира на старост од 3000 години.<ref>{{наведени вести |work=BBC News |date=30 October 2008 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7700037.stm |title='Oldest Hebrew script' is found |access-date=3 March 2010}}</ref> Археологот Амихај Мазар од Хебрејскито Универзитет изјавил дека записите се „праканански“, но предупредил дека „разликите помеѓу писмото, и помеѓу самите јазици во тој период остануваат нејасни“ и додал дека да се именува тој натпис како „хебрејски“ е преголем залак.<ref>{{наведени вести |url=http://www.haaretz.com/jewish-world/news/have-israeli-archaeologists-found-world-s-oldest-hebrew-inscription-1.256305 |title=Have Israeli Archaeologists Found World's Oldest Hebrew Inscription? |work=Haaretz |agency=AP |date=30 October 2008 |access-date=8 November 2010 |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806071612/http://www.haaretz.com/jewish-world/news/have-israeli-archaeologists-found-world-s-oldest-hebrew-inscription-1.256305 |archive-date=6 August 2011 }}</ref> [[Гезерски календар|Гезерскиот календар]] исто така датира од 10 век п.н.е., од почетокот на „монархискиот период“, традиционално име на периодот од владеењето на кралевите [[Крал Давид|Давид]] и [[Соломон]]. Натписот на календарот се класифицирал како архаичен библиски хебрејски јазик и тој всушност претставува список на сезонски и поврзани земјоделски активности. Календарот, кој е именуван според градот каде е пронајден, е испишан на старосемитско писмо, слично на феникиското и истиот нема употреба на самогласки. Бројни постари табли се пронајдени во регионот соо слични писма напишани на други семитски јазици. Се верува дека оригиналниот извор на ова писмо е [[Египетски хиероглифи|египетското хиероглифско писмо]]. Фонетските вредности се зададени според [[акрофонија|акрофонските]] принципи. Заедничкиот предок на хебрејскиот и феникискиот се нарекува [[Канански јазици|канански]] и тој бил првиот кој користел семитско писмо различно од египетскиот. Еден древен документ за хеберскиот е [[Моапски камен|Моапскиот камен]], како и [[Силоамски натпис|Силоамскиот натпис]], кој е пронајден во близина на [[Ерусалим]]. Понатака, значаен за развојот на хебрејскиот и историјата на раниот развикот на јазикот се и [[остракон]]ите кои се пронајдени во близина на [[Лахиш]] кои пак даваат објаснување за настаните поврзани со последното заземање на Ерусалим од страна на Вавилон во 586 п.н.е. == Библиски хебрејски == {{Главна|Библиски хебрејски јазик}} [[File:Shiloach.jpg|thumb|right|Силоамскиот натпис денес се чува во Археолошкиот музеј во Истанбул.]] Класичниот хебрејски јазик, или попознат како библиски хебрејски јазик, во поширока смисла на зборот бил во својот подем од 10 век п.н.е. до 4 век.<ref name="dvbrbw">[http://www.arts.ualberta.ca/JHS/Articles/article_36.pdf William M. Schniedewind, "Prolegomena for the Sociolinguistics of Classical Hebrew", The Journal of Hebrew Scriptures vol. 5 article 6] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120204035409/http://www.arts.ualberta.ca/JHS/Articles/article_36.pdf |date=4 February 2012 }}</ref> Самиот поим „библиски хебрејски“ опфаќа неколку значајни и меѓусебно совпаѓачки дијалекти. Така, етапниот развој на јазикот, односно неговите фази се именувани според одредени значајни книжевни дела: * [[архаичен библиски хебрејски јазик]] - развојниот период на хебрејскиот од 10 до 6 век п.н.е., кој патем се совпаѓа со т.н. „монархиски период“ (Јудејското Царство и Израелското Царство) па сè до Вавилонското ропство. Овој период се создале одредени дела од Еврејската Библија, [[Танах]], особено ''Мејсеевата песна'' и ''Деборината песна''. Овој период исто така се именува и како ''старохебрејски'' или ''палеохебрејски'' и се запишувал на [[палеохебреско писмо]]. Од ова писмо произлегло [[самаритско писмо|самаритското писмо]], кое и денес се користи. * [[библиски хебрејски јазик]] - развојниот период на јазикот од 8 до 6 век п.н.е., кој пак се совпаѓа со доцниот ''монархиски период''. За време на овој перид бил напишан поголем дел од содржината на Еврејската Библија. Формата на јазикот е зачувана и денес во светите дела на [[Јудаизам|Јудаизмот]]. Оваа фаза на јазикот е позната и како ''ран библиски хебрејски'', ''класичен библиски хебрејски'' или само ''класичен хебрејски''. * [[доцен библиски хебрејски јазик]] - развојниот период на јазикот од 5 до 3 век п.н.е. Овој период се совпаѓа со ''[[Персиска Империја|персискиот период]]'' и е претставен со помал број дела од Еврејската Библија, како што се книгите според [[Ездра (библиска книга)|Ездра]] и [[Нееемија (библиска книга)|Нееемија]]. Претежно овој период е скоро ист со библискиот период, само што на пример во овој период се забележуваат странски зборови од законодваната сфера (поради влијанието на помоќните држави). Покрај тоа, во овој период се користо претставката „ше-“ наместо „ашер“ (''кој, кое''). Во овој период се прифатило [[арамејско писмо|арамејското писмо]] како осново писмо за пишување на јазикот, што како директна последица го имаме денешното современо [[хебрејско писмо]]. * [[израелски библиски јазик]] - предложен дијалект на библискиот хебрејски јазик. По т.н. библиски период на хебрејскиот јазик, јазичарите опишуваат уште два „пост-библиски“ периоди: [[File:Barkokhba-silver-tetradrachm.jpg|thumb|right|200px|Монети издадени од времето кога се дигнало востанието. Се забележува палехебрејски текст.]] * [[Свитоци од Мртвото Море|хебрејскиот јазик од Свитоците од Мртвото Море]] - според јазичните описи овој период е од 3 век п.н.е. па до 1 век. Овој период се совпаѓа со хеленскиот и римскиот период, пред разрушувањето на [[Соломонов храм|Храмот во Ерусалим]]. [[Кумранови свитоци|Кумрановите свитоци]] се претставници на овој период, кои пак се составен дел од ''Свитоците од Мртвото Море''. Поради тоа, понекогаш овој период се именува и како „кумранов хебрејски период“. Империското арамејско писмо од 3 век п.н.е. се развило во современото [[Хебрејска азбука|хебрејско квадратно писмо]]. * [[мишнајски хебрејски јазик]] - историски период на хебрејскиот јазик од 3 или 4 век. Овој период се совпаѓа со римскиот период и падот на Храмот во Ерусалим. Периодот е претставен од делата [[Мишна]] и [[Тосефта]] од [[Талмуд]]от, како и од Свитоците од Мртвото Море. Периодот исто така е познат како „танајски период“ или „ранорабински хебрејски“. Понекогаш, горе напоменатите развојни фази на јазикот се сместуваат во „библискиот хебрејски“, вклучително и дијалектите од 10 век п.н.е. па до 2 век, како и мишнајскиот хебрејски, вклучувајќи ги дијалектите од 3 век п.н.е. па до 3 век.<ref name=Segal>M. Segal, ''A Grammar of Mishnaic Hebrew'' (Oxford: Clarendon Press, 1927).</ref> Како и да е, денес, повеќето хебрејски јазичари ги класифицираат дијалектите од Свитоците од Мртвото Море како дијалектна група која се развила од доцниот библиски хебрејски јазик во мичнајскиот хебрејски, па така вклучувале елементи и од двете фази но сепак ја задржале својата посебност и одделност.<ref name=Qimron>Elisha Qimron, ''The Hebrew of the Dead Sea Scrolls'', Harvard Semitic Studies 29 (Atlanta: Scholars Press 1986).</ref> Со почетокот на [[Византија|византискиот период]] во 4 век, класичниот хебрејски престанал да се употребува како секојдневен јазик за општење, односно грубо кажано еден век по објавувањето на Мишна. Ова е делумно како директна последица на [[Востание на Бар Кохба|Востанието на Бар Кохба]] во 135 година и катастрофалниот прогон о терор врз еврејското население од страна на [[Римско Царство|Римското Царство]]. == Падот на хебрејскиот == {{Главна|Арамејски јазик}} [[File:Psalms_Scroll.jpg|thumb|right|200px|Псалмите од Свитоците од Мртвото Море. Овие се значајни дела за изучување на историјата на Јудаизмот и хебрејскиот јазик воопшто.]] [[File:Neo-Babylonian_Empire.png|thumb|right|200px|Карта на територијалната експанзија на Нововавилонското царство. Јудеја е дел од Вавилонското царство и арамејскиот автоматски станал административен јазик.]] Во околу 6 век п.н.е. [[Нововавилонско Царство|Нововавилонското царство]] го освоило древното [[Јудејско Кралство]]. При тоа освојување голем дел од [[Ерусалим]] бил уништен и како последица на тоа населението пребегнало источно од [[Вавилон]]. За време на [[Вавилонско ропство|Вавилонското ропство]], голем дел од Изаелитите го изучиле [[арамејски јазик|арамејскиот јазик]], кој пак бил нивен сроден јазик. Така, еден значаен период еврејската елита потпаднала под големо влијание на арамејскиот.<ref>Nicholas Ostler, ''Empires of the Word: A Language History of the World'', Harper Perennial, London, New York, Toronto, Sydney 2006 p80</ref> Откако [[Кир Велики]] го освоил Вавилон, тој им дозволил на Евреите да излезат од ропството. Како последица на тоа, во Израелската земја покрај хебрејскиот била донесена и нова верзија (дијалект) на арамејскиот. До почетокот на новата ера, арамејскиот се воспоставил како првенствен секојдневен јазик на [[Самарија]], [[Вавилон]] и [[Галилеја]]. Во Галилеја се зборувала рабинската форма на хебрејскиот донекаде 3 век од нашата ера. Луѓето, Евреите, се идентификувале со хебрејскиот преку негување на разни песни, поговорки и цитати од хебрејски текстови, а [[Рабин]]ите и свештенството го користеле како свет јазик на Јудаизмот.<ref name="Sáenz-Badillos 1996. P.170-171">Sáenz-Badillos, Ángel and John Elwolde. 1996. A history of the Hebrew language. P.170-171</ref><ref name="Sáenz-Badillos 1996. P.170-171"/><ref name="Spolsky P.9">Spolsky, Bernard and Elana Goldberg Shohamy. The languages of Israel: policy, ideology and practice. P.9</ref><ref name=Fernandez>Miguel Perez Fernandez, ''An Introductory Grammar of Rabbinic Hebrew'' (Leiden, Netherlands: Koninklijke Brill 1997).</ref> Иако не постојат двоумици за тоа дека во одреден период од историјата хебрејскиот престанал да се користи како секојдневен јазик и негов наследник како општ јазик на [[Блискиот Исток]] се јавил [[арамејски јазик|арамејскиот]],<ref name="Spolsky P.9"/> научните мислења за точниот датум сè уште не се поместени.<ref name=OxfordDictionaryChristianChurch>"Hebrew" in ''The Oxford Dictionary of the Christian Church'', edit. F.L. Cross, first edition (Oxford, 1958), 3rd edition (Oxford 1997). ''The Oxford Dictionary of the Christian Church'' which once said, in 1958 in its first edition, that Hebrew "ceased to be a spoken language around the fourth century BCE", now says, in its 1997 (third) edition, that Hebrew "continued to be used as a spoken and written language in the New Testament period".</ref> Во првата половина на 20 век, повеќето научници ги следеле Гајгер и Далман и нивното тврдење дека арамејскиот јазик станал секојдневен јазик во [[Израелска Земја|Израелската земја]] уште во почетокот на израелскиот хеленистички период во 4 век п.н.е. Со тоа, хебрејскиот ја изгубил функцијата на секојдневен јазик во тој временски период. Сегал, Клауснер и Бен Јехуда не се согласуваат со ова општо мислење за изумирање на хебрејскиот . За време на втората половина на 20 век, насобраните археолошки докази и особено јазичните анализи на [[Свитоци од Мртвото Море|Свитоците од Мртвото Море]] го оспориле ова тврдење. Свитоците всушност откриле древен еврејски текст, кој во најголем дел бил на хебрејски, а не на арамејски. Свитоците потврдиле дека јазикот или хебрејскиот кој бил употребуван за свитоците бил разбирлив и читлив за еден просечен Израелит и пишаниот јазик еволуирал од библиското време како што еволуирал говорниот јазик.{{refn|Fernández & Elwolde: "It is generally believed that the Dead Sea Scrolls, specifically the Copper Scroll and also the Bar Kokhba letters, have furnished clear evidence of the popular character of MH [Mishnaic Hebrew]."<ref>''An Introductory Grammar of Rabbinic Hebrew'' (Fernández & Elwolde 1999, p.2)</ref>|group="белешка"}} Скорешните истражувања од ова поле исто така потврдуваат дека Евреите зборувале и арамејски, што пак индицира постоење на повеќејазично општество, што значи дека немало ексклузивитет на еден јазик. Така се верува дека хебрејскиот постоел и се користел паралелно со арамејскиот.<ref name="Judaism 2006. P.460">The Cambridge History of Judaism: The late Roman-Rabbinic period. 2006. P.460</ref><!--the quote refers to the last sentence--> Повеќето научници го датираат изумирањето на хебрејскиот јазик со крајот на римската покраина Јудеја, односно 200 година.<ref>Borrás, Judit Targarona and Ángel Sáenz-Badillos. 1999. Jewish Studies at the Turn of the Twentieth Century. P.3</ref> Сепак тоа изумирање важело за говорниот јазик. Пишаниот хебрејски продолжил и понатака да биде [[литургиски јазик|литургиски]] и свет јазик за [[Јудаизам|Јудаизмот]]. Точните меѓусебни врски на доминантните јазици во регионот се сè уште жешка тема на дебата. Во овој римски период и периодот пред и после него се предлага сценарио со три јазика за Галилеја. Хебрејскиот јазик бил мајчин јазик на Евреите и силна врска со историјата, потеклото и златното доба на Израел. Арамејскиот имал функција на административен и меѓународен јазик или „[[лингва франка]]“ за Блискиот Исток. Во меѓувреме навлегле и други јазици, помали, но и европски како што е старогрчкиот. Така, полека и старогрчкиот, заедно со латинскиот, станал јазик за меѓународна комуникација, но не со толкав подем како арамејскиот во своето златно доба. Според одреден број јазичари, меѓу кои и Сполски, можеби постоело и географско распоредување на јазиците на почетокот на нашата ера. Така, според оваа теорија, јудео-арамејскиот претежно се користел во северниот дел од Галилеја, старогрчкиот се користел во териториите кои биле поранешни нивни колонии, а хебрејскиот се користел претежно во јужните села на [[Јудеја]].<ref name="Spolsky P.9"/> Со други зборови, тогашната територија на Палестина можела да се подели на арамејско-говорна [[Самарија]] и [[Галилеја]] и мали делови на Јудеја каде се зборувал [[Мишнајски хебрејски јазик|мишнајскиот хебрејски]].<ref name="Sáenz-Badillos 1996. P.170-171"/><ref name=Fernandez/> По задушувањето на [[Востанието на Бар Коха]] во 2 век, Јудејците биле прогонети. Голем дел се преселиле во Галилеја па така се верува дека последните говорници на хебрејски би можеле да се најдат на север во [[Света земја|Израелската Земја]].<ref name=spolsky2>Spolsky, B., "Jewish Multilingualism in the First century: An Essay in Historical Sociolinguistics", Joshua A. Fishman (ed.), ''Readings in The Sociology of Jewish Languages'', Leiden: E. J. Brill, 1985, p. 40. and ''passim''</ref> == Мишнајски период == {{Главна|Мишнајски хебрејски јазик}} [[File:KaufmannManuscript.jpg|thumb|right|200px|Дел од Мишнах.]] Поимот „мишнајски хебрејски јазик“ или „мишнајски период“ често се употребува за хебрејските дијалекти кои се користат во [[Талмуд]], освен за директните цитати од [[Еврејска Библија|Еврејската Библија]]. Овие дијалекти се делат на две групи, односно: ''мишнајски хебрејски'' (''ранотрабински хебрејски'' или [[танаим]]ски) кој е говорниот јазик и ''[[амораим]]ски хебрејски'' (''доцнорабински хебрејски'') кој е всушност пишаниот јазик. Најраните делови на Талмудот се мишнајски и биле напишани во 200 година, иако голем дел од самите приказни се одвиваат многу порано. Овој дијалект или форма на хебрејски се наоѓа и во свитоците од Мртвото Море. Денес понекогаш се смета дека мишнајскиот е еден од дијалектите на класичниот хебрејски кој функционирал како жив јазик во Израелската Земја. Транзициона форма на јазикот настанала во другите дена на танаимската книжевност, кои датираат еден век пред [[Мишнах]]. Овие дела се [[Мидраш халаха]], [[Мидраш]] ([[Сифра]], [[Мехилта на Рабин Ишмаел]], итн) и проширената колекција на материјали поврзани со Мишнах познати како [[Тосефта]]. Талмудот содржи исечоци од овие дела. Еден век откако се објавила Мишна, мишнајскиот хебрејски престанал да се користи како говорен јазик. Така, подоцнежмната секција на Талмудот позната како [[Гемара]] дава општи коментари за Мишнах и [[Бараитот]] на арамејски. Како и да е, хебрејскиот, иако не се користел за секојдневна комуникација, преживеал како литургиски и книжевен јазик во форма на ''амроаимски хебрејски''. Бидејќи уште времето кога се препишувала [[Тора]]та, јазикот имал висока функција и се сметал за јазик на израелската вера, историја и национална гордост. Дури и кога престанал да се користи како секојдневен јазик, сепак јазикот се користел како „лингва франка“ меѓу еврејските трговци од различни земи.<ref>[http://www.nvtc.gov/lotw/months/august/Hebrew.html Languages of the World (Hebrew)] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090117194849/http://www.nvtc.gov/lotw/months/august/Hebrew.html |date=17 January 2009 }}</ref> == Средновековен период == [[File:Aleppo_Codex_(Deut).jpg|thumb|right|200px|Страница од Кодексот од Алеп.]] По [[Талмуд]]от, различни регионални книжевни варијанти се појавиле на средновековниот хебрејски. Најважен од нив е [[тибериски хебрејски јазик|тиберискиот хебрејски јазик]], или нарекуван и како ''масоретски хебрејски'', книжевна форма која се развила на локалниот тибериски дијалект. Овој дијалект станал стандард за вокализирање на Еврејската Библија и така сè уште влијае врз другите регионални дијалекти на хебрејскиот. Овој тибериски дијалект од 7 до 10 век е понекогаш нарекуван „библиски хебрејски“, но сепак не е исто и треба да се разликува од историскиот древен јазик од 6 в.п.н.е. Тиберискиот хебрејски го вклучува и изучувањето на [[Масорети]]те, вклучително и нивните надредни знаци ([[никуд]]) и [[кантилацијата]] (граматички точки) на хебрејските букви за да се зачува многу порани одлики на хебрејскиот во однос на пеењето на Библијата. Масоретите сметале дека буквите од хебрејската азбука се многу свети и дека нивна модификација не е можна, па поради тоа тие создале систем на точки кои се користеле за означување на самогласките во дадените зборови. Паралелно во тоа време и [[сириско писмо|сириското писмо]] развило систем на точки за означување на самогласките. [[Кодексот од Алеп]] е напишан на овој нов принцип и датира од 10 век. Тој е еден од најважните хебрејски ракописи денес. За време на златното доба на еврејската култура во Шпанија, значајни дела биле напишани од граматичари кои ја објасниле граматиката, но и зборовите, на библискито хебрејски. Значајни хебрејски граматичари биле [[Џуда бен Давид Хајуи]], [[Џуда ибн Џанах]], [[Абрахам ибн Езра]]<ref>Abraham ibn Ezra, [http://www.hebrewbooks.org/19685 ''Hebrew Grammar''], Venice 1546 (Hebrew)</ref> и Давид Кимхи. Покрај нив, се појавиле и значајни поети како што се на пример [[Дунаш бен Лабрат]], [[Соломон ибн Габирол]], [[Џуда хе-Леви]], [[Мосес ибн Езра]] и [[Абрахам ибн Езра]]. Хебрејскиот бил зачуван низ вековите како пишан јазик за пишана комуникација на еврејската заедница во светот. Оваа пишана комуникација не се однесува само на литургијата, туку и за поезија, проза, трговија, секодневен контакт и договори. Така, Еверите од целиот свет и од различни земји имале заеднички јазик за комуникација и општење. Ова било слично со [[Христијани]]те од тој период, односно заеднички јазик на образованите Христијани и свештеници бил [[Латински јазик|латинскиот]]. == Оживување == [[File:Eliezer Ben-Yehuda at his desk in Jerusalem - c1912.jpg|thumb|200px|[[Елиезер Бен Јехуда]] на неговата работна маса во Ерусалим.]] Хебрејскиот бил [[Оживеан јазик|оживеан]] како книжевен јазик неколкупати во својата историја, а најзначајно е оживувањето како книжевен јазик за време на преродбата позната како [[хаскалах]] во средината на 19 век во [[Германија]]. Кон крајот на векот еврејскиот активист [[Елиезер Бен Јехуда]], предводен од идеологијата на национална преродба (שיבת ציון, ''шиват цијон''), денес позната како [[ционизам]], започнал со оживување на хебрејскиот како современ говорен јазик. Како резултат на локалното движење кое тој го создал, но повеќе како последица на новите групи имигранти познати под името „[[Втор Алијах]]“, хебрејскиот ги заменил јазиците кои претходно ги зборувале тие луѓе. Тие јазици биле всушност еврејски дијалекти на јазиците на државата каде живееле, од кои денес познати се [[ладино]], [[јидиш]], [[Јудеоарапски јазик|јудео-арапски]] и [[бухориски дијалект|бухориски]]. Главниот резултат на книжевната работа на хебрејските интелектуалци во 19 век била лексичката модернизација на хебрејскиот. Нови зборови и изрази биле присвоени како неологизми од различниот корпус на хебрејски писанија, или преку позајмување од [[арапски јазик|арапскиот]] (претежно од страна на Елиезер Бен Јехуда), како и постари [[арамејски јазик|арамејски]] и [[латински јазик|латински]] зборови. Забележливо е и влијанието на европските јазици, особено од [[англиски јазик|англискиот]], [[руски јазик|рускиот]], [[германски јазик|германскиот]] и [[француски јазик|францускиот]]. Современиот хебрејски станал службен јазик на британскиот мандат [[Палестина (мандат)|Палестина]] во 1921 година, покрај арапскиот и англискиот. По прогласувањето на независноста на Израел, новокодифицираниот хебрејски бил прогласен за службен јазик на државата. Денес, хебрејскиот го зборуваат 10 милиони луѓе и е главно средство за комуникација во државата. Хебрејската книжевна форма во 19 век оживеала и станала говорна форма на јазикот и денес се нарекува со повеќе имиња, покрај основиот 'хебрејски јазик': ''современ израелски хебрејски, израелски хебрејски, новохебрејски, стандарден хебрејски'' или ''стандарден израелски хебрејски''. Оваа стандардна форма изразува одлики на [[Сефардски хебрејски јазик|сефардскиот хебрејски]] од локалните ерусалимски традиции, но со присвојување на голем број неологизми. [[File:HavivSchool03.jpg|thumb|right|200px|Првото училиште за хебрејски јазик во [[Ришон Лецион]], [[Израел]].]] Книжевната и расказната употреба на хебрејскиот била оживеана на почетокот на движењето хаскалах. Првиот секуларен месечник на хебрејски, „[[Меасефим]]“ ('Собирач'), бил објавен во [[Калининград]] во 1783.<ref>[[Shalom Spiegel]],''Hebrew Reborn'',(1930) Meridian Books reprint 1962, New York p.56</ref> Во средината на 19 век се зголемил бројот на списанија објавени на хебрејски јазик низ Европа. Исто така се зголемил и бројот на автори на хебрејски јазик, како што се на пример познатите [[Хајим Нахман Биалик]] и [[Шаул Черниховски]]. Додека постоел пишаниот книжевен јазик, говорниот активен секојдневен хебрејски не постоел. Оживувањето на хебрејскиот како прв, мајчин, јазик на Евреите започнало во 19 век со подвизите на Елиезер Бен Јехуда. Тој се приклучил кон Ционизмот и во 1881 година се преселил во тогашната покраина Палестина, дел од [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Мотивиран од идеите за обнова и отфрлување на животниот стил на дијаспората, Јехуда решил да постави алатки сè со цел книжевниот и свет јазик да го претвори во секојдневен јазик за комуникација. Сепак, неговиот стил следел норми кои биле заменети во [[Источна Европа]] со други граматички стилови. Неговите обиди да воспостави училишта и учебници полека земале замав и прифаќање од еврејската заедница. Како и да е, дури во периодот од 1904 до 1914 година, период познат како Втор Алијах, хебрејскиот го зазел вистинскиот моментум кога се појавиле поорганизирани организации на имигранти и ја разработувале идејата. Кога британскиот мандат Палестина го прифатила новиот основан хебрејски како службен јазик во регионот, тоа значително помогнало во етаблирањето на јазикот меѓу населението. Голем број на Евреи на почетокот го сметале ова оживување како „грев“<ref>[http://www.jewishmag.com/43mag/ben-yehuda/ben-yehuda.htm Eliezer Ben Yehuda and the Resurgence of the Hebrew Language] by Libby Kantorwitz</ref> сметајќи дека јазикот на Тората не смее да се користи за секојдневни цели. Сепак, луѓето набрзо сфатиле дека Евреите во Израел имаат потреба од еден заеднички јазик, бидејќи Евреите доаѓале од различни земји од светот и зборувале на јазиците на државите од каде доаѓале. Набрзо бил основан ''Комитет за хебрејски јазик'', кој по озновањето на Израел се преименувал во [[Академија на хебрејскиот јазик]]. Работата на Бен Јехуди била објавена во речник насловен како „Целосен речник на стар и современ хебрејски“. Така, од мртов јазик со ниту еден активен говорник, хебрејскиот станал мајчин јазик на околу 10 милиони Евреи во светот. Ова е единствен успешен и добро познат пример на [[јазично оживување]] во светот. ==Белешки== {{#tag:references| |group="белешка"}} ==Наводи== {{Наводи}} ==Поврзано== * [[Хебрејски јазик]] * [[Библиски хебрејски јазик]] {{Хебрејски јазик}} [[Категорија:Историја на хебрејскиот јазик]] o163swa72aw6okuyo5gzhkmsu6sgrrr 0 1191471 5640922 5609706 2026-10-05T19:34:10Z Aprilija50.A.D 119801 /* Театарски претстави */ 5640922 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Нино Леви | image = Нино Леви.jpg | image_size = 240px | birth_date = {{роден на и возраст|df=yes|1960|1|19}} | birth_place = [[Скопје]], [[НР Македонија]], [[ФНРЈ]] | death_date = | death_place = | nationality = [[Македонија|Македонец]] | known = по улогата во: <br>[[Македонски народни приказни]]<br> [[Тетовирање (филм)|Тетовирање]]<br>[[Во светот на бајките (телевизиска серија)|Во светот на бајките]]<br>[[Вистинска љубов (филм)|Вистинска љубов]]<br>[[Преспав]]<br>[[Среќна Нова 1903 (филм)|Среќна Нова 1903]]<br>[[Сенки (филм)|Сенки]] | occupatiob = [[глумец]] | spouse = | years_active = 1985 - сѐ уште }} '''Нино Леви''' (роден на {{роден на|19|јануари|1960}} во [[Скопје]]) — [[Македонија|македонски]] театарски, филмски и телевизиски [[глумец]]. Завршил [[Факултет за драмски уметности - Скопје|Факултет за драмски уметности]] во [[Скопје]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.maccinema.com/Person.aspx?p=173|title=Леви Нино|last=|first=|date=|work=Кинотека на Македонија|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022011107/http://www.maccinema.com/Person.aspx?p=173|archive-date=2020-10-22|dead-url=|accessdate=|url-status=dead}}</ref>. Работел во Драмата при [[Македонскиот народен театар]] од 1989 до неговото пензионирање во 2024 година. ==Филмографија== {{Филмографија-домаћи|глумца=Нино Леви }} |- style="background: Lavender; text-align:center; " | colspan="4" |1980-ти[[#1|&#9650;]]<div id="1980"/> |- | 1985 || [[Тетовирани души]] ТВ-филм || |- | 1987 || [[Хај-фај (филм)|Хај-фај]] ТВ-филм || |- | 1989 || [[Мугра (филм)|Мугра]] Краток филм|| |- style="background: Lavender; text-align:center; " | colspan="4" |1990-ти[[#1|&#9650;]]<div id="1990"/> |- | 1990 || [[Еурека]] ТВ-серија || Вториот агент |- | 1991 || [[Тетовирање (филм)|Тетовирање]] филм || |- | 1993 || [[Светлосиво (филм)|Светлосиво]] ТВ-филм || Трендафил |- | 1994 || [[Пред дождот (филм)|Пред дождот]] ТВ-филм || Поштар |- | 1994 || [[Прекалени]] ТВ-серија || |- | 1994-1995 || [[Бумбари (ТВ-серија)|Бумбари]] ТВ-серија || Џуле |- | 1995 || [[Во светот на бајките (телевизиска серија)|Во светот на бајките]] ТВ-серија || |- | 1997 || [[Добредојдовте во Сарајево]] ТВ-филм || Живко |- | 1997 || [[Преку езерото]] ТВ-филм || Даре |- | 1999 || [[Наше маало (телевизиска серија)|Наше маало]] ТВ-серија || |- |- style="background: Lavender; text-align:center; " | colspan="4" |2000-ти[[#1|&#9650;]]<div id="2000"/> |- | 2000-2001 || [[Во светот на бајките (телевизиска серија)|Во светот на бајките]] ТВ-серија || |- | 2001 || [[Прашина (филм)|Прашина]] ТВ-филм || |- | 2002 || [[Наше маало]] ТВ-серија || Ристо |- | 2005 || [[Обични луѓе]] ТВ-серија|| Цаци |- | 2006 || [[Патување со Рабробил]] ТВ-филм || |- | 2007 || [[Сенки (филм)|Сенки]] ТВ-филм|| Михо |- | 2007-2010 || [[Народни приказни]] ТВ-серија || |- | 2009-2010 || [[Македонски народни приказни]] ТВ-серија|| |- |- style="background: Lavender; text-align:center; " | colspan="4" |2010-ти[[#1|&#9650;]]<div id="2010"/> |- | 2010 || [[Мајки (филм)|Мајки]] ТВ-филм || |- | 2010 || [[Крајот на светот]] ТВ-филм || |- | 2010 || [[Како да ме нема (филм)|Како да ме нема]] ТВ-филм || Првиот силувач |- | 2012 || [[Македонски стари приказни (телевизиска серија)|Македонски стари приказни]] ТВ-серија || |- | 2012 || [[Бардо (филм)|Бардо]] Краток филм || Продавач на свеќи |- | 2013 || [[Соба со пијано]] ТВ-филм || Советник |- | 2014 || [[Среќна Нова 1903 (филм)|Среќна Нова 1903]] ТВ-филм || Наку Влавот |- | 2014-2017 || [[Македонски приказни]] ТВ-серија || |- | 2015-2017 || [[5+ фамилија]] ТВ-серија || Полицаец |- | 2016 || [[Вистинска љубов (филм)|Вистинска љубов]] ТВ-филм || градоначалникот |- | 2016 || [[Операција Дијамант (серија)|Операција Дијамант]] ТВ-серија || Киро |- | 2016 || [[Среќа во Вреќа (серија)|Среќа во Вреќа]] ТВ-серија || Продавачот, Келнерот |- | 2016-2020 || [[Преспав (телевизиска серија)|Преспав]] ТВ-серија || Полицаец, Гостин |- | 2017-2019 || [[Фамилијата Марковски (телевизиска серија)|Фамилијата Марковски]] ТВ-филм || Миленко |- | 2017 || [[Гледајќи настрана]] ТВ-филм || Татко |- | 2018 || [[Ругање со Христос]] ТВ-филм || Работник |- | 2019 || [[Дајте музика]] ТВ-серија || Полицаецот Ванчо |- |-style="background: Lavender; text-align: center; " | colspan="4" |2020-ти [[#1|&#9650;]]<div id="2020"/> |- | 2020 || [[5+ фамилија]] ТВ-серија || Полицаец |- | 2020-2023 || [[Македонски народни приказни (ТВ серија)|Македонски народни приказни]] ТВ-серија || |- | 2021 || [[Кино „Љубов“]] ТВ-филм || |- | 2022 || [[Зад стоговите сено]] ТВ-филм || |- | 2022 || [[Куќен притвор]] ТВ-серија || Цанде |- | 2022-2023 || [[Бистра вода (серија)|Бистра вода]] ТВ-серија || Мишо Павличин |- | 2024 || [[Црвениот поет (серија)|Црвениот поет]] ТВ-серија || Учителот |- | 2024 || [[Убиј ги прво децата]] ТВ-филм || Мите |- | 2025 || [[Утре наутро (филм)|Утре наутро]] ТВ-филм || Доктор |- | 2025 || [[Езерото]] ТВ-филм || |- | 2026 || [[Нема да ви се верува што се случи претходно]] ТВ-филм || Големиот |- | 2026 || [[Утре наутро (серија)|Утре наутро]] ТВ-серија || Доктор |} == Театарски претстави == * Тетовирани души од [[Горан Стефановски]], режисер: [[Паоло Маџели]], [[Драмски театар - Скопје]] 1985; * Онуфрие - Денови на нашиот живот од Леонид Андреев, режисер: Васил Христов, [[МНТ]] 1989; * Караман - Рекламна бајка од [[Русомир Богдановски]], режисер: [[Коле Ангеловски]], [[МНТ]] 1989; * Синот - Посета на старата дама од Фридрих Диренмат, режисер: [[Бранко Ставрев]], [[МНТ]] 1990; * Мирче - Крик од [[Блаже Миневски]], режисер: [[Владимир Милчин]], [[МНТ]] 1991; * Младен - Народен пратеник од Бранислав Нушиќ, режисер: [[Димитрие Османли]], [[МНТ]] 1993; * Инспектор - Бунт во домот за старци од [[Венко Андоновски]], режисер: [[Бранко Ставрев]], [[МНТ]] 1994; * Гела - Буре барут од [[Дејан Дуковски]], режисер: [[Сашо Миленковски]], [[МНТ]] 1994; * Спасе - [[Македонска крвава свадба]] од [[Војдан Чернодрински]], режисер: [[Сашо Миленковски]], [[МНТ]] 1995; * Епиходов - Вишновата градина од [[Антон Павлович Чехов]], режисер: [[Љубиша Георгиевски]], [[МНТ]] 1997; * Дионис - Жаби од [[Аристофан]], режисер: [[Бранко Ставрев]], [[МНТ]] 1998; * Мате - Гроф Миливој од [[Ристо Крле]], режисер: [[Димитрие Османли]], [[МНТ]] 2001; * Липутин - Демони од Фјодор Достоевски, режисер: [[Владимир Милчин]], [[МНТ]] 2001; * Христов - Црнила од [[Коле Чашуле]], режисер: [[Виолета Џолева]], [[МНТ]] 2001; * Лудото момче - Ослободување на Скопје од Душан Јовановиќ, режисер: Срѓан Јанаќиевиќ, [[МНТ]] 2002; * Д-р Стоилов - Белите коњи од Петре Бакевски, режисер: [[Виолета Џолева]], [[МНТ]] 2003; * Шенкс - Сцени од животот од Овен мак Каферти, режисер: Филип ле Моан, [[МНТ]] 2004; * Луко - Оркестар Титаник од Христо Бојчев, режисер: [[Димитар Станковски]], [[МНТ]] 2006; * Таса - Сомнително лице од [[Бранислав Нушиќ]], режисер: Синиша Евтимов, [[МНТ]] 2007: * Васе - Госпоѓа министерка од [[Бранислав Нушиќ]], режисер: [[Наташа Поплавска]], [[МНТ]] 2009; * Троил и Кресида од [[Вилијам Шекспир]], режисер: Љубиша Ристиќ, [[МНТ]] 2009; * Грофот - Свадбата на Фигаро од Пјер Бомарше, режисер: Леван Цуладзе, [[МНТ]] 2011; * Лебре - Подемот и падот на кабарето од Артур Шницлер, режисер: [[Владимир Милчин]], [[МНТ]] 2013; * Вилијам - Вечната куќа од [[Јордан Плевнеш]], режисер: Дејан Пројковски, [[МНТ]] 2013; * Телегин Иља - Вујко Вања од [[Антон Павлович Чехов]], режисер: [[Зоја Бузалковска]], [[МНТ]] 2015; * Бескудников - Мајсторот и Маргарита од Михаил Булгаков, режисер: Иван Поповски, [[МНТ]] 2015; * Божин - Силјан штркот шанца од [[Дејан Дуковски]], режисер: Срѓан Јанаќиевиќ, [[МНТ]] 2016; * Најкратките драми на светот, режисер: [[Трајче Ѓоргиев]], [[МНТ]] 2019; * Чарли - Бесачи од Мартин Мегдона, режисер: Јавор Грдев, [[МНТ]] 2019; * Аслаксен - Народен непријател од Хенрих Ибзен, режисер: Нина Николиќ, [[МНТ]] 2022; * Мажот - За нас почнува живот од Ѓерѓ Шпиро, режисер: Дејан Пројковски, [[Драмски театар - Скопје]] 2022; * 12, од Реџиналд Роуз, режисер: Синиша Евтимов, [[МНТ]] 2025; * Сонцето, колку е блиску сонцето од [[Дејан Дуковски]], режисер: Дејан Пројковски, [[МНТ]] 2025; * Трпко Трајков - Вонземјани од Игор Кузмановски, режисер: [[Васил Михаил]], МНТ 2026. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.mnt.mk/ansambl/umetnicki-ansambl/akteri/Nino-Levi-2-2 Животопис на Нино Леви] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20240118155649/https://www.mnt.mk/ansambl/umetnicki-ansambl/akteri/Nino-Levi-2-2 |date=2024-01-18 }}, [[Македонски народен театар]]. * {{IMDb name|0505475}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Леви, Нино}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Глумци од Скопје]] [[Категорија:Македонски театарски глумци]] [[Категорија:Македонски филмски глумци]] [[Категорија:Македонски телевизиски глумци]] [[Категорија:Македонски гласовни глумци]] [[Категорија:Глумци во Македонскиот народен театар]] [[Категорија:Апсолвенти на Факултетот за драмски уметности - Скопје]] ta7nw9x9s3wrw3eh0mgxdq9dgmoazc9 2 1202230 5641060 5636837 2026-10-06T05:08:51Z ListeriaBot 65467 Wikidata list updated [V2] 5641060 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . ?item wdt:P27 wd:Q221 . ?sitelink schema:about ?item . FILTER NOT EXISTS { ?wfr schema:about ?item . ?wfr schema:inLanguage "mk" } } limit 1000 |sort=label |columns=number:#,label:Article,description,p569,p570,p18,item |thumb=100 |links=red }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Article ! description ! датум на раѓање ! датум на смрт ! слика ! item |- | style='text-align:right'| 1 | [[Александра Боканча]] | македонско-молдавска фудбалерка | data-sort-value="1989" | 1989-10-22 | | | [[:d:Q93769838|Q93769838]] |- | style='text-align:right'| 2 | [[Александра Коловска]] | македонска ракометарка | data-sort-value="2004" | 2004-02-23 | | | [[:d:Q116690280|Q116690280]] |- | style='text-align:right'| 3 | [[Амелија Уце-Николов]] | македонска пингпонгарка | | | [[Податотека:20220814 ECM22 Table Tennis 9053.jpg|center|100px]] | [[:d:Q113638918|Q113638918]] |- | style='text-align:right'| 4 | [[Ана Марија Зафировска]] | македонска спортистка | data-sort-value="2002" | 2002-05-11 | | [[Податотека:2020-01-12 Biathlon Single Mixed Relay (2020 Winter Youth Olympics) by Sandro Halank–033.jpg|center|100px]] | [[:d:Q81908280|Q81908280]] |- | style='text-align:right'| 5 | [[Ана Цветановска]] | македонска скијачка | data-sort-value="2000" | 2000-12-06 | | [[Податотека:46 Ana Cvetanovska 7723.jpg|center|100px]] | [[:d:Q28870411|Q28870411]] |- | style='text-align:right'| 6 | [[Анастасија Овнарска]] | македонска одбојкарка | data-sort-value="2005" | 2005-06-24 | | | [[:d:Q125416835|Q125416835]] |- | style='text-align:right'| 7 | [[Анастасија Спасевска]] | музичар | data-sort-value="2005" | 2005-07-21 | | | [[:d:Q130259088|Q130259088]] |- | style='text-align:right'| 8 | [[Андреа Седлоска]] | македонска ракометарка | data-sort-value="2003" | 2003-03-06 | | [[Податотека:Andrea Sedloska 31 Üsküdar Bld. SK WH TWHSL 20261003 (14).JPG|center|100px]] | [[:d:Q115003412|Q115003412]] |- | style='text-align:right'| 9 | [[Андријана Бошкоска]] | македонска глумица | data-sort-value="1979" | 1979-09-07 | | | [[:d:Q130760296|Q130760296]] |- | style='text-align:right'| 10 | [[Андријана Цветковиќ]] | македонска режисерка, амбасадор | data-sort-value="1981" | 1981-04-05 | | [[Податотека:Ambassador Cvetkovik.jpg|center|100px]] | [[:d:Q55085022|Q55085022]] |- | style='text-align:right'| 11 | [[Арта Биљали-Зендели]] | македонска политичарка | data-sort-value="1981" | 1981-04-11 | | | [[:d:Q106645258|Q106645258]] |- | style='text-align:right'| 12 | [[Артина Ќазими]] | политичарка | data-sort-value="1997" | 1997-04-13 | | | [[:d:Q106645209|Q106645209]] |- | style='text-align:right'| 13 | [[Ашли Парис]] | | data-sort-value="1987" | 1987-09-21 | | [[Податотека:Ashley Paris 55.jpg|center|100px]] | [[:d:Q4805546|Q4805546]] |- | style='text-align:right'| 14 | [[Биг Мама]] | албанско-македонска пејачка | data-sort-value="1986" | 1986-02-28 | | | [[:d:Q539335|Q539335]] |- | style='text-align:right'| 15 | [[Бисера Паскал]] | македонска ракометарка | | | | [[:d:Q130172645|Q130172645]] |- | style='text-align:right'| 16 | [[Валбона Исмаили]] | | data-sort-value="2003" | 2003-02-24 | | [[Податотека:2019-11-13 Volleyball, 1. Bundesliga Frauen, Schwarz-Weiss Erfurt - Nawaro Straubing 1DX 5028 by Stepro.jpg|center|100px]] | [[:d:Q68313478|Q68313478]] |- | style='text-align:right'| 17 | [[Вангелина Маркудова]] | македонска судијка | data-sort-value="1956" | 1956 | | | [[:d:Q64005921|Q64005921]] |- | style='text-align:right'| 18 | [[Весна Стојаноска]] | македонска математичарка | | | | [[:d:Q102382710|Q102382710]] |- | style='text-align:right'| 19 | [[Викторија Недева]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="2003" | 2003-06-20 | | | [[:d:Q98090292|Q98090292]] |- | style='text-align:right'| 20 | [[Габриела Коскоска]] | македонска шахистка | data-sort-value="1969" | 1969-02-14 | | | [[:d:Q9265219|Q9265219]] |- | style='text-align:right'| 21 | [[Девона Бонер]] | американско-македонска кошаркарка | data-sort-value="1987" | 1987-08-21 | | [[Податотека:Bonner9-20180601.jpg|center|100px]] | [[:d:Q866093|Q866093]] |- | style='text-align:right'| 22 | [[Драгана Волкановска]] | македонска спортистка | data-sort-value="1993" | 1993-06-06 | | | [[:d:Q1254659|Q1254659]] |- | style='text-align:right'| 23 | [[Елена Гошева]] | македонска судијка | data-sort-value="1948" | 1948-03-02 | | | [[:d:Q64005776|Q64005776]] |- | style='text-align:right'| 24 | [[Елена Панеска]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="2002" | 2002-07-10 | | | [[:d:Q98069004|Q98069004]] |- | style='text-align:right'| 25 | [[Елита Речи]] | македонска пејачка | data-sort-value="1981" | 1981-02-04 | | | [[:d:Q13038573|Q13038573]] |- | style='text-align:right'| 26 | [[Ема Никочевиќ]] | | data-sort-value="1994" | 1994-03-20 | | [[Податотека:Ema Nikochevikj 20250822 (6) (cropped).jpg|center|100px]] | [[:d:Q135977663|Q135977663]] |- | style='text-align:right'| 27 | [[Емилијана Ризоска]] | македонска ракометарка | data-sort-value="2005" | 2005-05-21 | | | [[:d:Q116690278|Q116690278]] |- | style='text-align:right'| 28 | [[Ермира Мехмети]] | политичарка | data-sort-value="1979" | 1979-10-06 | | [[Податотека:Ermira Mehmeti (born 1979) in the video 'ARGUMENT - 08.03.2016'.png|center|100px]] | [[:d:Q13038677|Q13038677]] |- | style='text-align:right'| 29 | [[Жанина Мирчевска]] | македонска писателка | data-sort-value="1967" | 1967-10-20 | | | [[:d:Q18643152|Q18643152]] |- | style='text-align:right'| 30 | [[Ивана Арсениевска]] | македонска ракометарка | data-sort-value="2003" | 2003-12-08 | | | [[:d:Q116690274|Q116690274]] |- | style='text-align:right'| 31 | [[Ивана Гакидова]] | македонска ракометарка | data-sort-value="1995" | 1995-02-27 | | | [[:d:Q85981516|Q85981516]] |- | style='text-align:right'| 32 | [[Илза Бафтиари]] | македонска виолончелистка | | | | [[:d:Q44509407|Q44509407]] |- | style='text-align:right'| 33 | [[Катерина Кузмановска]] | македонска политичарка | data-sort-value="1968" | 1968-06-15 | | | [[:d:Q31155330|Q31155330]] |- | style='text-align:right'| 34 | [[Кети Смилеска]] | македонска политичарка | data-sort-value="1974" | 1974-12-13 | | | [[:d:Q31207147|Q31207147]] |- | style='text-align:right'| 35 | [[Криси Гивенс]] | американско-македонска кошаркарка | data-sort-value="1985" | 1985-07-26 | | | [[:d:Q40451177|Q40451177]] |- | style='text-align:right'| 36 | [[Лариса Кисељова]] | руско-македонска ракометарка | data-sort-value="1970" | 1970-03-11 | | | [[:d:Q2679524|Q2679524]] |- | style='text-align:right'| 37 | [[Лидија Милкова]] | | data-sort-value="1970" | 1970-12-26 | | | [[:d:Q3832051|Q3832051]] |- | style='text-align:right'| 38 | [[Лилјана Кузмановска]] | македонска политичарка | data-sort-value="1962" | 1962-07-15 | | | [[:d:Q31030756|Q31030756]] |- | style='text-align:right'| 39 | [[Лилјана Ѓузелова-Хаџи Бошкова]] | македонска уметница | data-sort-value="1935" | 1935 | data-sort-value="2018" | 2018-07-17 | | [[:d:Q111715706|Q111715706]] |- | style='text-align:right'| 40 | [[Линдита Алиу - Тахири]] | македонска новинарка | data-sort-value="1962" | 1962 | | | [[:d:Q13041633|Q13041633]] |- | style='text-align:right'| 41 | [[Магдалена Манаскова]] | македонска политичарка | data-sort-value="1981" | 1981-06-22 | | | [[:d:Q31030803|Q31030803]] |- | style='text-align:right'| 42 | [[Марија Гугуљанова]] | македонска ракометарка | data-sort-value="1999" | 1999-11-11 | | | [[:d:Q116690276|Q116690276]] |- | style='text-align:right'| 43 | [[Марија Петровиќ]] | македонска одбојкарка | data-sort-value="1987" | 1987-04-15 | | | [[:d:Q15262810|Q15262810]] |- | style='text-align:right'| 44 | [[Матеа Николиќ]] | | data-sort-value="2002" | 2002-08-01 | | | [[:d:Q119555659|Q119555659]] |- | style='text-align:right'| 45 | [[Маја Бојаџиевска]] | македонска писателка | data-sort-value="1962" | 1962 | | | [[:d:Q12286337|Q12286337]] |- | style='text-align:right'| 46 | [[Мери Лазарова]] | македонска политичарка | data-sort-value="1984" | 1984-09-17 | | | [[:d:Q31207150|Q31207150]] |- | style='text-align:right'| 47 | [[Милева Горгиева]] | македонска политичарка | data-sort-value="1963" | 1963-03-17 | | | [[:d:Q31207158|Q31207158]] |- | style='text-align:right'| 48 | [[Мимоза Несторова-Томиќ]] | македонска архитектка | data-sort-value="1929" | 1929-06-21 | data-sort-value="2024" | 2024-05-22 | | [[:d:Q19594838|Q19594838]] |- | style='text-align:right'| 49 | [[Мира Стојчевска]] | македонска политичарка | data-sort-value="1966" | 1966-07-19 | | | [[:d:Q31207162|Q31207162]] |- | style='text-align:right'| 50 | [[Моника Јанеска]] | македонска ракометарка | data-sort-value="1993" | 1993-05-17 | | [[Податотека:Beach handball Euro 2019 Consolation Round Women SUI-MKD 067- Monika Janeska.jpg|center|100px]] | [[:d:Q115104244|Q115104244]] |- | style='text-align:right'| 51 | [[Мојца Седеу]] | македонски перкусионист | data-sort-value="1970" | 1970 | | | [[:d:Q1943115|Q1943115]] |- | style='text-align:right'| 52 | [[Нада Ципушева]] | македонска политичарка | data-sort-value="1958" | 1958-01-22 | | | [[:d:Q31030839|Q31030839]] |- | style='text-align:right'| 53 | [[Наташа Илиевска]] | македонска каратистка | data-sort-value="1983" | 1983-04-04 | | | [[:d:Q24237389|Q24237389]] |- | style='text-align:right'| 54 | [[Наташа Коцевска]] | македонска ракометарка | data-sort-value="1984" | 1984-04-07 | | | [[:d:Q1966367|Q1966367]] |- | style='text-align:right'| 55 | [[Никица Корубин]] | македонска политичарка | data-sort-value="1976" | 1976-05-22 | | | [[:d:Q31207202|Q31207202]] |- | style='text-align:right'| 56 | [[Нора Бектеши]] | македонска пејачка | data-sort-value="1992" | 1992 | | | [[:d:Q51856376|Q51856376]] |- | style='text-align:right'| 57 | [[Павлинче Честојнова]] | македонска политичарка | data-sort-value="1974" | 1974-03-15 | | | [[:d:Q31030855|Q31030855]] |- | style='text-align:right'| 58 | [[Радица Чонева]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="2001" | 2001-11-08 | | | [[:d:Q97738214|Q97738214]] |- | style='text-align:right'| 59 | [[Светлана Карапетрова]] | македонска политичарка | data-sort-value="1965" | 1965-03-31 | | | [[:d:Q30306429|Q30306429]] |- | style='text-align:right'| 60 | [[Селвие Салиу]] | македонска политичарка | data-sort-value="1970" | 1970-08-20 | | | [[:d:Q39250871|Q39250871]] |- | style='text-align:right'| 61 | [[Симона Маџовска]] | македонска ракометарка | data-sort-value="1993" | 1993-11-02 | | | [[:d:Q116202543|Q116202543]] |- | style='text-align:right'| 62 | [[Славица Бабамова]] | | data-sort-value="1971" | 1971 | | [[Податотека:Slavica Babamova 2024 (cropped).jpg|center|100px]] | [[:d:Q113813072|Q113813072]] |- | style='text-align:right'| 63 | [[Славица Грковска-Лошкова]] | македонска политичарка | data-sort-value="1970" | 1970-07-27 | | [[Податотека:Slavica Grkovska official portrait 2022.jpg|center|100px]] | [[:d:Q110628915|Q110628915]] |- | style='text-align:right'| 64 | [[Славица Шуманска-Mитева]] | македонска политичарка | data-sort-value="1980" | 1980-10-20 | | | [[:d:Q31207167|Q31207167]] |- | style='text-align:right'| 65 | [[Тања Вујисиќ-Тодоровска]] | македонска актерка | data-sort-value="1961" | 1961-08-28 | | | [[:d:Q44059834|Q44059834]] |- | style='text-align:right'| 66 | [[Теодора Гулицоска]] | македонска ракометарка | | | | [[:d:Q130172852|Q130172852]] |- | style='text-align:right'| 67 | [[Теодора Ѓорѓевска]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="2000" | 2000-03-19 | | | [[:d:Q109993253|Q109993253]] |- | style='text-align:right'| 68 | [[Теодора Јанковска]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="2002" | 2002-01-16 | | | [[:d:Q98088309|Q98088309]] |- | style='text-align:right'| 69 | [[Теута Биљали]] | Политичар од Македонија | data-sort-value="1980" | 1980-05-25 | | | [[:d:Q30557491|Q30557491]] |- | style='text-align:right'| 70 | [[Фитнете Туда]] | македонска новинарка | | | | [[:d:Q13038964|Q13038964]] |- | style='text-align:right'| 71 | [[Фросина Стојковска]] | македонска писателка | data-sort-value="1986" | 1986 | | | [[:d:Q106258742|Q106258742]] |- | style='text-align:right'| 72 | [[Ширет Елези]] | македонска политичарка | data-sort-value="1981" | 1981-03-20 | | | [[:d:Q24470416|Q24470416]] |- | style='text-align:right'| 73 | [[Шпреса Хадри]] | Политичар од Македонија | data-sort-value="1964" | 1964-03-06 | | | [[:d:Q30528658|Q30528658]] |- | style='text-align:right'| 74 | [[Јована Мицевска]] | македонска ракометарка | data-sort-value="2000" | 2000-07-26 | | | [[:d:Q115104246|Q115104246]] |- | style='text-align:right'| 75 | [[Љиљана Меѓеши]] | македонска глумица | data-sort-value="1956" | 1956-04-20 | | | [[:d:Q31185200|Q31185200]] |- | style='text-align:right'| 76 | [[Џансевер]] | турско-македонска пејачка | data-sort-value="1967" | 1967-07-08 | data-sort-value="2026" | 2026-08-08 | | [[:d:Q101064387|Q101064387]] |} {{Wikidata list end}} a6eky97cza6o82zdl7d2g4i3ifocg4f 0 1202396 5641223 5415591 2026-10-06T09:38:41Z PetarM 13136 /* Галерија */ фонтани побај се зумирани 5641223 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Зграда|name=Каскада|image=File:Yerevan-Cascade-02-2019-gje.jpg|caption=Каскадата во Ереван|building_type=скали|location={{знамеикона|Armenia}} [[Ереван]], [[Ерменија]]|coordinates={{coord|40|11|28|N|44|30|56|E|type:landmark|display=title,inline}}|altitude={{convert|118|m|ft|0|abbr=on}}|start_date=1971|completion_date=1980|inauguration_date=17 ноември 2009|owner=Градски совет на Ереван|architect=[[Џим Торосјан]], [[Аслан Мкитарјан]], [[Саргис Гурзадјан]]}} '''Каскада''' ({{Langx|hy|Կասկադ}} ''Kaskad'') се гигантски скали направени од варовник во [[Ереван]], [[Ерменија]]. Ги поврзува центарот на областа Кетрон во Ереван со споменикот „Соседство“. Каскадата била дизајнирана од страна на архитектите Џим Торосјан, Аслан Мекитарјан, и Саргис Гурзадјан. Изградбата на каскадата започна во 1971 година и била делумно завршена во 1980 година.<ref>[http://www.cmf.am/ За Каскада на страницата на Кафесијански музеј на уметноста]</ref> Во внатрешноста на Каскадата, под надворешниот дел, се наоѓаат седум лифтови кои се искачуваат по должината на комплексот. Постојат, исто така, изложбени сали поврзани со некои од платформите кои го сочинуваат Кафесијанскиот музеј на уметноста. Надворешноста на Каскадата содржи повеќе нивоа, украсени со фонтани и модерни скулптури од колекцијата Кафесијан. Скалите им пружаат на пешаците непречен поглед кон центарот на Ереван и планината [[Арарат]]. Во основата на Каскадата има градина со статуи од современи вајари, како на пример статуи од Фернандо Ботеро. Постојат голем број на кафулиња и ресторани од двете страни на Каскадата, често посетувани од страна на месните жители и туристите. Често се одржуваат класични и џез концерти на Каскадата за време на пролетта, летото и раната есен, а гледачите седат на скалите. == Историја == [[Податотека:Yerevan_Opera_House_from_Cascade.jpg|мини|Поглед кон Ереван од Каскада]] Изградбата започнала во 1971 година, за време на [[Сојуз на Советските Социјалистички Републики|советската]] ера. Првата фаза била завршена во 1980 година. Втората фаза започнала во 2002 година и траела до 2009 година. Комплексот бил предаден на американско-ерменскиот магнат и колектор Жерар Кафесијан во почетокот на 2000-те години, кога бил подложен на комплексно дополнително реновирање. Голем музејски комплекс бил планиран да се изгради, но останал во застој и е сè уште во раните фази на изградба. == Галерија == <gallery class="center" widths="150" heights="150"> Податотека:Cascada, Ereván, Armenia, 2016-10-03, DD 20.jpg|Прво ниво Податотека:Yerevan Cascade, Armenia.jpg|Прво ниво Податотека:2014 Erywań, Kaskady (03).jpg|Второ ниво Податотека:Yerevan, Cascade of Yerevan, Art 2, Armenia.jpg|Трето ниво Податотека:2014 Erywań, Kaskady (18).jpg|Четврто ниво Податотека:Yerevan, Divers, Statue, Cascade of Yerevan, Armenia.jpg|Петто ниво Податотека:Cascada, Ereván, Armenia, 2016-10-03, DD 18.jpg|Каскадата и паркот Податотека:Cascada, Ereván, Armenia, 2016-10-03, DD 19.jpg|„Жена пуши цигара“ од Фернандо Ботеро Податотека:2014 Erywań, Park przy Kaskadach (20).jpg|„Мачка“ (Gatto) од Фернандо Ботеро Податотека:Centurion (5211881978).jpg|„Статуа на римски воин“ од Фернандо Ботеро Податотека:2014 Erywań, Park przy Kaskadach (07).jpg|„Сенки I“ од Жауме Пленса Податотека:2014 Erywań, Pomnik Aleksandra Tamaniana (03).jpg|Споменик на Александар Таманијан </gallery> == Поврзано == * [[Кафесијански музеј на уметноста]] * [[Скали Потемкин]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Згради и градби во Ереван]] 474owbkmiwqq48wkj2vt722inlh5xku 10 1203533 5641046 5447780 2026-10-06T01:14:54Z Xqbot 10137 Бот: Исправка на двојни пренасочувања од [[Предлошка:Состав на Германија на ЕП фудбал за играчи под 21 година 2015]] кон [[Предлошка:Состав на Германија на ЕП фудбал под 21 година 2015]] 5641046 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Предлошка:Состав на Германија на ЕП фудбал под 21 година 2015]] 2og885jqobhshpwsqzwoy12bnni87wj 0 1203854 5641069 5521340 2026-10-06T06:18:26Z Bjankuloski06 332 5641069 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Река | name = Балсас | native_name = Balsas / Mezcala | image = Mezcala (or Balsas) River in Guerrero, Mexico.jpg | image_size = 260px | image_caption = Балсас во Гереро | map = Depresion del balsas.png | map_size = 260px | map_caption = Сливот на Балсас | source1_location = | mouth_location = Мангровски ’Рт, Тихи Океан | subdivision_type1 = Земја | subdivision_name1 = {{знаме|Мексико}} | progression = | length = 771 км | source1_elevation = | mouth_elevation = | discharge1_avg = | basin_size = | river_system = слевање на реките Сан Мартин и Савапан | tributaries_left = | tributaries_right = }} [[Податотека:Río Balsas desde Coyuca de Catalán.JPG|мини|десно|250п|Балсас во Којука де Каталан.]] '''Балсас''' ({{langx|es|Río Balsas}}) или '''Мескала''' (''Mezcala'') — [[река]] во јужно-средно [[Мексико]], една од најголемите во државата со должина од 771&nbsp;км и [[сливна површина]] од {{км2|105.900}}<ref name="Salas(1991)">{{наведена книга|author=Guillermo P. Salas|title=Economic geology, Mexico|url=https://books.google.com/books?id=CcFcAAAAMAAJ|page=3|accessdate=28 December 2010|year=1991|publisher=Geological Society of America|isbn=978-0-8137-5213-6}}</ref>. Речниот слив на Балсас се протега во сојузните држави [[Пуебла]], [[Морелос]], [[Гереро]] и [[Мексико (сојузна држава)|Мексико]]. Реката тече низ планинскиот венец [[Јужна Сиера Мадре]], а се празни во [[Тихи Океан|Тихиот Океан]] кај градот Ласаро Карденас.<ref name=Brit>{{нмс|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/50897/Balsas-River|title=Balsas River|accessdate=26 December 2010|publisher=Encyclopædia Britannica}}</ref><ref name="Mining and engineering world">{{наведена книга |title=Mining and engineering world|page=37|url=https://books.google.com/books?id=EywAAAAAMAAJ|accessdate=26 December 2010|year=1909|publisher=Mining and Engineering World}}</ref> По течението има неколку [[слап]]ови кои ја огрнаичуваат пловноста, па затоа реката се користи претежно за добивање на [[хидроенергија]], спречување на поплави и [[наводнување]].<ref name=Brit/> ==Историја== Долината на Балсас е веројатно првото место кајшто е [[припитомување|припитомена]] [[пченка]]та, уште пред 9200 години.<ref name="KennettWinterhalder2006">{{наведена книга|last1=Kennett|first1=Douglas J.|last2=Winterhalder|first2=Bruce|title=Behavioral ecology and the transition to agriculture|url=https://books.google.com/books?id=wdGm0BFqtiMC&pg=PA121|accessdate=27 December 2010|year=2006|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-24647-8|pages=121–}}</ref> Познато е дека во долината живееле разни народи како Јопите, Коишиканците, Матлацинките (Чонтали), Тлавиките и Шочимилките, а потоа и Наванците, но археологијата сè уште го нема утврдено редоследот на нивното населување.<ref name="Mayor(2000)">{{наведена книга|author=Aracely Burguete Cal y Mayor|title=Indigenous autonomy in Mexico|url=https://books.google.com/books?id=P49NZVncUOIC&pg=PA141|accessdate=25 December 2010|year=2000|publisher=IWGIA|isbn=978-87-90730-19-2|pages=141}}</ref> Во периодот од 1100 до 480 п.н.е. подрачјето помеѓу долното течение на Балсас и реката Лерма-Сантјаго потпаднало под власта на државата на Пурепечите (Тараскан).<ref name="Peregrine2001">{{наведена книга|last=Peregrine|first=Peter N.|title=Middle America|url=https://books.google.com/books?id=LnZn1kfWeL8C&pg=PA416|accessdate=27 December 2010|date=31 декември 2001|publisher=Springer|isbn=978-0-306-46259-7|pages=416–17}}</ref> Според пописот од 1980 г. во поречието на Балсас живееле вкупно 47.000 луѓе, распоредени во 37 населени места во рамките на шест општини. Од нив, 47 % биле [[навански народи]], 23 % биле [[Миштеци]], 19 % биле Тлапенци, а 4% Амузги.<ref name="Mayor(2000)"/> во 1990-тите населението пораснало на 60.000 жители. Иако засебни, овие заедници се во блиско културно и јазично сродство.<ref name="McDowell(1996)">{{наведена книга|author=Chris McDowell|title=Understanding impoverishment: the consequences of development-induced displacement|url=https://books.google.com/books?id=ZuQsTLf8IK0C&pg=PA162|accessdate=25 February 2011|year=1996|publisher=Berghahn Books|isbn=978-1-57181-927-7|pages=162–}}</ref> ==Географија иа клима== Балсас настанува со слевањето на реките Сан Мартин и Савапан во реката '''Атојак''' (''Atoyac'') во сојузната држава [[Пуебла]]. Оттука тече на југозапад, а потоа свртува на запад, минувајќи низ [[котлина]]та во државата [[Гереро]], и завршува во Тихиот Океан<ref name=Brit/><ref>Местоположба на устието: {{coord|17|56|24|N|102|08|16|W|}}</ref>. Горниот дел од [[речен слив|сливот]] им припаѓа на сојузните држави Пуебла, Мексико, Морелос и Гереро. Тука спаѓаат и неколку други речни системи во [[Мексиканска Висорамнина|Мексиканската (Централна) Висорамнина]], од кои главен е оној на реката Тлапанек со неговите притоки кои дотекуваат од планината Оашака Миштека. Поголема составна притока е Амацусак, која пак настанува од потоците околу вулканот Шонакантепек и реките Сан Херонимо и Чонталкоатлан. Последните две извираат од познатиот вулкан [[Попокатепетл]] и течат низ државата Морелос.<ref name="Mayor(2000)"/> Климата по течението се движи од [[умерена клима|умерена]] до [[суптропска клима|суптропска]], со средна годишна температура помеѓу 12,5 и 28&nbsp;°C.<ref name="Peregrine2001"/> [[Врнежи]]те се сезонски — 90 % од количеството паѓа од мај до септември. Просечните врнежи се движат од 546&nbsp;мм во сувите предели на долината до 1.000–1.600&nbsp;мм кај горските езера во горното течение.<ref name="Peregrine2001"/> == Стопанство == Долината на Балсас се [[земјоделство|обработува]] веќе илјадници години. Во денешно време земјиштата се наводнуваат од вештачките езера на двете брани, кои воедно произведуваат струја. Акумулацијата над Тјерра Калиенте наводнува полиња со [[памук]] и [[ориз]] == Поврзано == * [[Јужна Сиера Мадре]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Balsas River}} * [http://archaeology.about.com/od/glossary/qt/xihuatoxtla.htm Скривалиште Шиватоштла — наоди за палеоиндиската употреба на пченката] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090327135241/http://archaeology.about.com/od/glossary/qt/xihuatoxtla.htm |date=2009-03-27 }} {{en}} * [https://bigenc.ru/geography/text/1848339 Балсас — Голема руска енциклопедија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20201203193752/https://bigenc.ru/geography/text/1848339 |date=2020-12-03 }} {{ru}} {{coord|17|56|25|N|102|08|10|W|region:MX_type:waterbody_source:kolossus-dewiki|display=title}} [[Категорија:Реки во Мексико]] [[Категорија:Пуебла]] [[Категорија:Гереро]] [[Категорија:Мексико (сојузна држава)]] nshi94zdtcovaroretzvh4vsg52bqu1 0 1224935 5640928 4952917 2026-10-05T19:38:25Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Културни споменици во Хамбург]] → [[Категорија:Споменици на културата во Хамбург]] 5640928 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Зграда|name=Chilehaus|native_name=|image=Chilehaus - Hamburg.jpg|caption=Chilehaus in Hamburg by Fritz Höger|map_type=Германија Hamburg#Germany|map_caption=Shown within Hamburg|former_names=|building_type=Office building|architectural_style=[[Brick Expressionism]]|structural_system=|location=Hamburg, Germany|owner=Union Investment Real Estate AG|current_tenants=|landlord=|coordinates={{coord|53.5480|10.0016|display=inline}}|start_date=1921|completion_date=1924|demolition_date=|height=|diameter=|other_dimensions=|floor_count=10|floor_area=|main_contractor=|architect=[[Fritz Höger]]|structural_engineer=|services_engineer=|civil_engineer=|other_designers=|quantity_surveyor=|awards=|embedded={{Designation list | embed = yes | designation1 = World Heritage Site | designation1_offname = Chilehaus | designation1_type = cultural | designation1_criteria = iv | designation1_date = 2015 | delisted1_date = | designation1_partof = [[Speicherstadt]] and [[Altstadt, Hamburg|Kontorhaus District]] with Chilehaus | designation1_number = [http://whc.unesco.org/en/list/1467 1467] }}}} '''Чилихаус''' ([[Чиле]] куќа; ''Палата Чиле'') — деловна зграда со десет катови во [[Хамбург]], [[Германија]] . Таа се наоѓа во Конторхаусвиетел . Претставува исклучителен пример за архитектонскиот стил на Циглен експресионизам од 1920-тите години на XX век. Оваа голема аголна зграда се наоѓа на локација од приближно 6.000 м ², која се протега на улицата Фишервиете во Хамбург. Зградата била дизајнирана од германскиот архитект [[Јохан Фридрих Хегер|Фриц Хогер]] и завршил во 1924 година. == Дизајн == [[Податотека:Innenhof_Chilehaus_Hamburg.jpg|лево|мини| Чилехаус: Внатрешен двор]] Зградата Chilehaus е позната по својот врв, кој потсетува на клун на бродот, и фасади, кои се спојуваат на многу остар агол во аголот на улиците ''Pumpen-'' и ''Niedernstrasse.'' Најдобар поглед на зградата е од исток. Поради акцентираните вертикални елементи и вдлабнатите високи катови, како и закривената фасада на улицата Пумпен, зградата, и покрај огромната големина, има допир на леснотија. [[Категорија:Знаменитости во Хамбург]] [[Категорија:Споменици на културата во Хамбург]] [[Категорија:Светско наследство во Германија]] gx2qutts7q1wxs9uelvdp6xcemupqn8 0 1224964 5640934 4588375 2026-10-05T19:39:17Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Културно наследство во Германија]] → [[Категорија:Споменици на културата во Германија]] 5640934 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Juelich-Franzosen-MaxAusPlan-1805.jpg|мини|250п|Конечниот план за изградба на Јилишката тврдина изработен од страна на Французите]] '''Јилишка тврдина''' — целокупност на утврдувањето околу рајнскиот [[Јилих|истоимен град]], која постоела во раниот современ период од 1547 до 1860 година. Таа е една од најстарите и најнеобични сведоштва за архитектурата на тврдините од оваа епоха, која се наоѓа северно од [[Алпи|Алпите]]. Нејзините остатоци со ренесансната [[Јилишка цитадела|цитадела]] ренесансата и наполеонското [[Јилишко предмостие|предмостие]] претставуваат еден од најважните претставници на раната современа одбранбена архитектура во Германија. == Литература == * Büren, Guido von; Kupka, Andreas: ''Schloss und Zitadelle Jülich''. 2004. [[:de:Special:BookSources/3795414822|ISBN 3-7954-1482-2]] * Eberhard, Jürgen: ''Die Zitadelle von Jülich'', Verlag Jos. Fischer, Jülich 1993. [[:de:Special:BookSources/3872270443|ISBN 3-87227-044-3]] * Neumann, Hartwig: ''Stadt und Festung Jülich auf bildlichen Darstellungen'', Bonn 1991. [[:de:Special:BookSources/3763758631|ISBN 3-7637-5863-1]] * Neumann, Hartwig: ''Die Zitadelle Jülich: Ein Gang durch die Geschichte''. Verlag Jos. Fischer (Jülich), 1971. * Neumann, Hartwig: ''Der Brückenkopf Jülich''. Verlag Jos. Fischer (Jülich). 1973. * Neumann, Hartwig: ''Das Ende einer Festung''. Verlag Jos. Fischer (Jülich), 1987. [[:de:Special:BookSources/3872270168|ISBN 3-87227-016-8]] * Neumann, Hartwig: ''Zitadelle Jülich: Großer Kunst- und Bauführer''. Verlag Jos. Fischer (Jülich), 1986. [[:de:Special:BookSources/387227015X|ISBN 3-87227-015-X]] == Надворешни врски == * [http://www.juelich.de/virtuell/ Виртуелна прошетка низ тридимензионален реконструиран модел на градот и тврдината] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20161228090051/http://juelich.de/virtuell// |date=2016-12-28 }} [[Категорија:Споменици на културата во Германија]] c3ikz0a1uop536pyzv3pgwde7hoifnz 0 1224989 5640924 5447948 2026-10-05T19:37:01Z Bjankuloski06 332 додадена [[Категорија:Фогтланд]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5640924 wikitext text/x-wiki {| class="infobox wikitable float-right toptextcells" style="font-size:100%; min-width:18em; width:25%; max-width:26em; margin-top:0;" summary="Infobox Brücke" ! colspan="2" style="text-align:center; background-color:#F2E3CD; font-size:130%;" |Гелцшталски мост |- | colspan="2" style="text-align:center;" |[[Податотека:Netzschkau - Göltzschtalbrücke 2009 1 (aka).jpg|мини|<small>Воздушна снимка на Гелцшталскиот мост</small>]] |- |Употреба: |[[Железница|Железнички сообраќај]] |- |Местоположба: |[[Фогтланд (округ)|Округ Фогтланд]], |- |Конструкција: |Лачен мост |- |Целосна должина: |574 метри |- |Ширина: |7,93–23 метри |- |Број на отвори: |29 (во најгорниот дел) |- |Висина: |78 метри |- |Почеток на градбата: |31 мај 1846 |- |Отворање: |15 јули 1851 |- |Архитект: |[[Јохан Андреас Шуберт]] |} <div class="noprint" style="display:none">[[Vorlage:Infobox Brücke/Höhe fehlt|f1]]</div> '''Гелцшталскиот мост''' во округот [[Фогтланд (округ)|Фогтланд]] во [[Саксонија]] е најголемиот камен мост направен од тули во светот. Вијадуктот со вкупно 98 лакови се смета за обележје на [[Фогтланд (округ)|Фогтланд]]. [[Податотека:Album_der_Sächsischen_Industrie_Band_2_0121.jpg|мини|Гелцшталскиот мост на разгледница од 1856]] Еден од најголемите предизвици за време на изградбата на железничката линија Лајпциг-Хоф, која се протега како [[Лајпциг]] преку [[Плауен]] и [[Хоф]] до [[Нирнберг]] било премостувањето на Гелцшката долина. Бидејќи саксонско-баварските железници располагале со малку пари, објавиле вест во сите големи германски весници дека оној што ќе изнајде евтин начин да го реши проблемот ќе добие награда од 1000 талири. Од 81 пристигнат предлог, никој не можел со статички пресметки да покаже дека нивното решение би можело да се справи со товарот на планираниот железнички сообраќај. Паричната награда затоа била поделена на четири предлози, но никој од нив не бил реализиран. Шефот на комисијата што ги испитувала предлозите, професор [[Јохан Андреас Шуберт]], потоа го искористил своето искуство со статички пресметки, особено во изградбата вијадуктот во [[Лојбниц]] во летото 1845 за да најде сопствено решение, притоа користејќи и замисли од испратените предлози. Поради ова, мостот станал првиот статички пресметан мост во светот. За изградбата како главен материјал била избрана тулата, што бил многу необичен избор за тоа време, но била брзо и евтино достапна во регионот. [[Податотека:Netzschkau_-_Göltzschtalbrücke_2009_2_(aka).jpg|мини|Детали на мостот]] Поставувањето на камен-темелникот се одржало на 31 мај 1846 година. По завршувањето и пуштањето во употреба на 15 јули 1851 мостот станал највисокиот железнички мост во светот. {{Панорама|2012-08-19 Göltschtalbrücke Panorama.jpg|2000|Панорамска фотографија сликана од мостот}} [[Податотека:Göltzschtalbrücke_Größenvergleich_mit_Auto.jpg|мини|Големината на мостот во споредба со автомобил]] [[Категорија:Мостови во Европа]] [[Категорија:Архитектура од 1850-тите]] [[Категорија:Камени мостови]] [[Категорија:Лачни мостови]] [[Категорија:Железнички мостови]] [[Категорија:Културно наследство на Германија]] [[Категорија:Културно наследство во Германија]] [[Категорија:Фогтланд]] nfqcwwtvda8jroouv2alxb4iae3itu8 5640933 5640924 2026-10-05T19:39:14Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Културно наследство во Германија]] → [[Категорија:Споменици на културата во Германија]] 5640933 wikitext text/x-wiki {| class="infobox wikitable float-right toptextcells" style="font-size:100%; min-width:18em; width:25%; max-width:26em; margin-top:0;" summary="Infobox Brücke" ! colspan="2" style="text-align:center; background-color:#F2E3CD; font-size:130%;" |Гелцшталски мост |- | colspan="2" style="text-align:center;" |[[Податотека:Netzschkau - Göltzschtalbrücke 2009 1 (aka).jpg|мини|<small>Воздушна снимка на Гелцшталскиот мост</small>]] |- |Употреба: |[[Железница|Железнички сообраќај]] |- |Местоположба: |[[Фогтланд (округ)|Округ Фогтланд]], |- |Конструкција: |Лачен мост |- |Целосна должина: |574 метри |- |Ширина: |7,93–23 метри |- |Број на отвори: |29 (во најгорниот дел) |- |Висина: |78 метри |- |Почеток на градбата: |31 мај 1846 |- |Отворање: |15 јули 1851 |- |Архитект: |[[Јохан Андреас Шуберт]] |} <div class="noprint" style="display:none">[[Vorlage:Infobox Brücke/Höhe fehlt|f1]]</div> '''Гелцшталскиот мост''' во округот [[Фогтланд (округ)|Фогтланд]] во [[Саксонија]] е најголемиот камен мост направен од тули во светот. Вијадуктот со вкупно 98 лакови се смета за обележје на [[Фогтланд (округ)|Фогтланд]]. [[Податотека:Album_der_Sächsischen_Industrie_Band_2_0121.jpg|мини|Гелцшталскиот мост на разгледница од 1856]] Еден од најголемите предизвици за време на изградбата на железничката линија Лајпциг-Хоф, која се протега како [[Лајпциг]] преку [[Плауен]] и [[Хоф]] до [[Нирнберг]] било премостувањето на Гелцшката долина. Бидејќи саксонско-баварските железници располагале со малку пари, објавиле вест во сите големи германски весници дека оној што ќе изнајде евтин начин да го реши проблемот ќе добие награда од 1000 талири. Од 81 пристигнат предлог, никој не можел со статички пресметки да покаже дека нивното решение би можело да се справи со товарот на планираниот железнички сообраќај. Паричната награда затоа била поделена на четири предлози, но никој од нив не бил реализиран. Шефот на комисијата што ги испитувала предлозите, професор [[Јохан Андреас Шуберт]], потоа го искористил своето искуство со статички пресметки, особено во изградбата вијадуктот во [[Лојбниц]] во летото 1845 за да најде сопствено решение, притоа користејќи и замисли од испратените предлози. Поради ова, мостот станал првиот статички пресметан мост во светот. За изградбата како главен материјал била избрана тулата, што бил многу необичен избор за тоа време, но била брзо и евтино достапна во регионот. [[Податотека:Netzschkau_-_Göltzschtalbrücke_2009_2_(aka).jpg|мини|Детали на мостот]] Поставувањето на камен-темелникот се одржало на 31 мај 1846 година. По завршувањето и пуштањето во употреба на 15 јули 1851 мостот станал највисокиот железнички мост во светот. {{Панорама|2012-08-19 Göltschtalbrücke Panorama.jpg|2000|Панорамска фотографија сликана од мостот}} [[Податотека:Göltzschtalbrücke_Größenvergleich_mit_Auto.jpg|мини|Големината на мостот во споредба со автомобил]] [[Категорија:Мостови во Европа]] [[Категорија:Архитектура од 1850-тите]] [[Категорија:Камени мостови]] [[Категорија:Лачни мостови]] [[Категорија:Железнички мостови]] [[Категорија:Културно наследство на Германија]] [[Категорија:Споменици на културата во Германија]] [[Категорија:Фогтланд]] faoldxxtlary1fxbtcqm4hwlasp8h3z 2 1226300 5641064 5639227 2026-10-06T06:13:10Z Bjankuloski06 332 /* Религија */ 5641064 wikitext text/x-wiki == Археологија == * [[Ѓобекли Тепе]] — {{вп|214944}} * [[Мали Дол (Тремник)]] — {{вп|104604765}} * [[Мохенџо-даро]] — {{вп|5725}} == Архитектура == * [[пагода]] — {{вп|Q199451}} == Астрономија == * [[активно галактичко јадро]] — {{вп|46587}} * [[вселенски лет]] — {{вп|5916}} * [[вселенски простор]] — {{вп|4169}} * [[галактичка астрономија]] — {{вп|58908}} * [[галактичка нишка]] — {{вп|1133705}} * [[Галактичко Средиште]] — {{вп|649112}} * [[гравитациска леќа]] — {{вп|185243}} * [[гравитациска микролеќа]] — {{вп|1028022}} * [[двоен астероид]] — {{вп|947662}} * [[длабоконебесно тело]] — {{вп|249389}} * [[ефемерида]] — {{вп|120200}} * [[геоцентризам]] — {{вп|Q165800}} * [[Земјин полупречник]] — {{вп|1155470}} * [[Земјина орбита]] — {{вп|1348808}} * [[затемнување]] — {{вп|141022}} * [[затемнување на Месечината]] — {{вп|44235}} * [[коронограф]] — {{вп|835032}} * [[кулминација]] — {{вп|611114}} * [[меѓугалактичка ѕвезда]] — {{вп|2731563}} * [[меѓуѕвездена средина]] — {{вп|41872}} * [[настанок и развој на галаксиите]] — {{вп|1995140}} * [[небесен меридијан]] — {{вп|148901}} * [[осна прецесија]] — {{вп|83094}} * [[празнина (астрономија)]] — {{вп|845371}} * [[премин на Венера]] — {{вп|185203}} * [[прикривање (астрономија)]] — {{вп|202746}} * [[протогалаксија]] — {{вп|64286159}} * [[Сејфертова галаксија]] — {{вп|213930}} * [[темна материја]] — {{вп|79925}} * [[Хаблов закон]] — {{вп|179916}} * [[ширење на вселената]] — {{вп|1129469}} == Биологија == === Ботаника === * [[васкуларни растенија]] — {{вп|27133}} * [[изумирање]] — {{вп|123509}} * [[јута (материјал)]] — {{вп|107211}} * [[котиледон]] — {{вп|193026}} * [[лепавец]] — {{вп|161581}} * [[опрашување]] — {{вп|134624}} * [[прицветник]] — {{вп|729496}} * [[сисал]] — {{вп|159221}} * [[ф’стак]] — {{вп|36071}} * [[филотаксија]] — {{вп|839659}} === Зоологија === * [[етологија]] — {{вп|7155}} * [[гасеница]] — {{вп|81825}} * [[капибара]] — {{вп|131538}} * [[киви (птица)]] — {{вп|43642}} * [[орнитологија]] — {{вп|44703}} * [[преживар]] — {{вп|192164}} * [[трилобити]] — {{вп|17170}} == Географија == === Поими === * [[облачна шума]] — {{вп|214469}} * [[палеогеографија]] — {{вп|52151}} * [[полдер]] — {{вп|106259}} === Мориња === * [[Јадранско Море]] — {{вп|13924}} ('''минијатурен никулец''') === Острови === * [[Амстердам (остров)]] — {{вп|194215}} * [[Курилски Острови]] — {{вп|80389}} ** [[Кунашир]] — {{вп|847285}} * [[Маскаренски Острови]] — {{вп|205695}} * [[Никобарски Острови]] — {{вп|157286}} * [[Молучки Острови]] — {{вп|3827}} * [[Сокотра]] — {{вп|82859}} * [[Хиспаниола]] — {{вп|25277}} === Планини === * [[Вогези]] — {{вп|187843}} * [[Јура (планински венец)]] — {{вп|178611}} * [[Каскадски Планини]] — {{вп|4558}} * [[Кишава (планина во Тесалија)]] — {{вп|1471677}} === Поединечни образби === * [[Ѓаволски Ѕид]] — {{вп|20499020}} (Светиниколско) === Реки === * [[Адиџе]] — {{вп|13696}} * [[Ајсел]] — {{вп|217818}} * [[Залцах]] — {{вп|152661}} * [[Колумбија (река)]] — {{вп|2251}} * [[Лајта]] — {{вп|659817}} * [[Самбра]] — {{вп|208267}} * [[Мегна]] — {{вп|930773}} * [[Неман]] — {{вп|5622}} * [[Падма]] — {{вп|1125242}} * [[Прилепска Река]] — {{вп|20935613}} === Геологија === * [[Земјин плашт]] — {{вп|101949}} * [[геологија на Македонија]] — {{вп|58407214}} * [[геоморфологија]] — {{вп|52109}} * [[геохемија]] — {{вп|161764}} * [[карбонатни минерали]] — {{вп|1073138}} * [[континентална кора]] — {{вп|858571}} * [[минералогија]] — {{вп|83353}} * [[петрологија]] — {{вп|163082}} === Градови === * [[Карачи]] — {{вп|8660}} * [[Лублин]] — {{вп|37333}} === Целини === * [[Голема Низина]] — {{вп|12707}} * [[Гондвана]] — {{вп|80583}} * [[Француска Фландрија]] — {{вп|36769}} * [[Прекуморска Франција]] — {{вп|203396}} === Подрачја === * [[Ниски Земји]] — {{вп|476033}} * [[Населица]] * [[Черкезија]] — {{вп|1408764}} === Хидрографски објекти === * [[Коринтски Залив]] — {{вп|209682}} * [[Коринтски Канал]] — {{вп|182873}} * [[Коринтска Провлака]] — {{вп|Q215200}} === Предлошки === * [[Предлошка:Еласона]] — {{вп|Q22715874}} == Земјоделство == * [[добиток]] — {{вп|103459}} == Историја == * [[Ареопаг]] — {{вп|202487}} * [[Пелопонеска војна]] — {{вп|33745}} * [[Прилепски панаѓур]] — {{вп|12291436}} == Јазици и лингвистика == * [[ву (јазик)]] — {{вп|34290}} * [[коптски јазик]] — {{вп|36155}} * [[лексикографија]] — {{вп|184524}} * [[ливонски јазик]] — {{вп|33698}} * [[народен латински јазик]] — {{вп|37560}} == Личности == === Архитекти === * [[Арнолфо ди Камбио]] — {{вп|315249}} * [[Атанас Митровски]] — {{вп|100316118}} === Воени дејци === * [[Себастјен Ле Претр де Вобан]] — {{вп|192839}} * [[Хелмут фон Молтке Постариот]] — {{вп|44205}} * [[Помпеј]] — {{вп|125414}} * [[Ервин Ромел]] — {{вп|14060}} === Духовни дејци и библиски личности === * [[Дионисиј Ареопагит]] — {{вп|310686}} * [[Седмочисленици]] — {{вп|3625012}} * [[Јероним Стридонски]] — {{вп|44248}} * [[Кипријан Картагенски]] — {{вп|190240}} * [[Кирил Ерусалимски]] — {{вп|298654}} * [[Праведна Елисавета]] — {{вп|235849}} * [[Тертулијан]] — {{вп|174929}} * [[Симеон Метафраст]] — {{вп|439491}} === Историчари === * [[Георги Амартол]] — {{вп|529263}} * [[Георги Синкел]] — {{вп|366382}} * [[Јован Малала]] — {{вп|312491}} * [[Касиј Дион]] — {{вп|185223}} * [[Константин Манасиј]] — {{вп|561934}} * [[Нестор Летописец]] — {{вп|320935}} * [[Леополд фон Ранке]] — {{вп|77184}} * [[Такит]] — {{вп|2161}} === Композитори === * [[Пабло де Сарасате]] — {{вп|204503}} * [[Франсиско Тарега]] — {{вп|313372}} === Музичари === * [[Фернандо Сор]] — {{вп|254110}} === Научници === ==== Астрономи ==== * [[Џон Куч Адамс]] — {{вп|20015}} * [[Франсоа Араго]] — {{вп|154353}} * [[Валтер Баде]] — {{вп|57299}} * [[Јохан Елерт Боде]] — {{вп|76966}} * [[Јохан Готфрид Гале]] — {{вп|76431}} * [[Николај Кардашов]] — {{вп|318814}} * [[Џовани Доменико Касини]] — {{вп|14279}} * [[Никола Луј де Лакај]] — {{вп|202703}} * [[Жером Лаланд]] — {{вп|168419}} * [[Вилијам Ласел]] — {{вп|110869}} * [[Жорж Леметр]] — {{вп|12998}}<!-- ја вовел теоријата за Големата експлозија --> * [[Хајнрих Вилхелм Олберс]] — {{вп|75828}} * [[Џузепе Пјаци]] — {{вп|14280}} * [[Региомонтан]] — {{вп|76365}} * [[Џон Флемстид]] — {{вп|242388}} ==== Биолози ==== * [[Ернст Хекел]] — {{вп|48246}} ==== Ботаничари ==== * [[Август Гризебах]] — {{вп|76351}} ==== Зоолози ==== * [[Џон Џејмс Одибон]] — {{вп|182882}} ==== Инженери ==== * [[Константин Циолковски]] — {{вп|41239}} ==== Математичари ==== * [[Брамагупта]] — {{вп|202943}} * [[Шриниваса Рамануџан]] — {{вп|83163}} ==== Минералози ==== * [[Георгиј Агрикола]] — {{вп|76579}} ==== Физичари ==== * [[Теодор фон Карман]] — {{вп|164384}} ==== Хемичари ==== * [[Мартин Хајнрих Клапрот]] — {{вп|160196}} * [[Хамфри Дејви]] — {{вп|131761}} === Општествени мислители и дејци === * [[Иван Иљин]] — {{вп|1282198}} * [[Патрик Пирс]] — {{вп|274143}} * [[Самуел фон Пуфендорф]] — {{вп|57186}} * [[Томо Томоски (преродбеник)]] — {{вп|59159648}} === Револуционери === === Уметници === ==== Вајари ==== * [[Фредерик Огист Бартолди]] — {{вп|223274}} * [[Антонио Канова]] — {{вп|5547}} ==== Сликари ==== * [[Вилијам-Адолф Бугро]] — {{вп|483992}} * [[Виктор Васнецов]] — {{вп|204138}} * [[Станислав Виспјањски]] — {{вп|312627}} * [[Клод Жозеф Верне]] — {{вп|315819}} * [[Јакоб Јорданс]] — {{вп|270658}} * [[Андон Китанов]] — {{вп|19205338}} * [[Петрус Кристус]] — {{вп|312616}} * [[Карл Ларсон]] — {{вп|187310}} * [[Мазачо]] — {{вп|5811}} * [[Ханс Мемлинг]] — {{вп|106851}} * [[Хосе де Рибера]] — {{вп|297838}} * [[Џејмс Тисо]] — {{вп|381248}} * [[Паоло Учело]] — {{вп|192488}} * [[Филипо Липи]] — {{вп|205148}} * [[Фра Анџелико]] — {{вп|5664}} * [[Чимабуе]] — {{вп|15790}} * [[Џото ди Бондоне]] — {{вп|7814}} ===== Зографи ===== * [[Гаврил Атанасов]] — {{вп|5528385}} * [[Димитар Вангелов]] — {{вп|50374783}} * [[Крсте Коловски]] — {{вп|19205475}} * [[Кузман Фрчковски]] — {{вп|19205453}} == Климатологија == * [[циклон]] — {{вп|79602}} == Општествени науки == * [[историографија]] — {{вп|50675}} == Религија == * [[апостолски отци]] — {{вп|536985}} * [[Благодатен оган]] — {{вп|1466845}} * [[Григориј Палама]] — {{вп|243787}} * [[девтероканонски книги]] — {{вп|201410}} * [[Дидахе]] — {{вп|210752}} ([https://ortos.wordpress.com/2007/08/09/учењето-на-дванаесетте-апостоли-дида/ макед. текст на делото]) * [[Добротољубие]] — {{вп|929140}} * [[Ездра]] — {{вп|191787}} * [[кинески зодијак]] (кинески хороскоп) — {{вп|1976204}} * [[Маркион]] — {{вп|201346}} * [[проповед]] — {{вп|60797}} * [[Псалми]] — {{вп|41064}} * [[Свети Патрик]] — {{вп|165479}} * [[Синоптички евангелија]] — {{вп|106046}} * [[спасение]] — {{вп|192054}} * [[Трулски собор]] — {{вп|862495}} == Математика == * [[алгебарска геометрија]] — {{вп|180969}} * [[арапски бројки]] — {{вп|29961325}} * [[векторско поле]] — {{вп|186247}} * [[Венов дијаграм]] — {{вп|190763}} * [[двозимензионален простор]] — {{вп|222032}} * [[диференцијална геометрија]] — {{вп|188444}} * [[елипсоид]] — {{вп|190046}} * <s>[[интеграл]] — {{вп|80091}} (треба да биде одделна статија)</s> * [[коефициент]] — {{вп|50700}} * <s>[[крива]] — {{вп|161973}} (да се преработи, '''премала''')</s> * [[математиката и уметноста]] — {{вп|2864650}} * [[негативен број]] — {{вп|200227}} * [[неевклидова геометрија]] — {{вп|233858}} * [[нормала]] — {{вп|273176}} * [[парност]] — {{вп|230967}} * [[Паскалов триаголник]] — {{вп|177051}} * [[полукруг]] — {{вп|1133242}} * [[равенство]] — {{вп|842346}} * [[скаларно поле]] — {{вп|193460}} * [[спирала]] — {{вп|189114}} * [[тридимензионален простор]] — {{вп|34929}} * [[Фибоначиева низа]] — {{вп|47577}} — '''речиси празна''' * [[филотаксија]] — {{вп|839659}} == Музика == * [[октава]] — {{вп|386025}} == Наука и технологија == * [[космонаут]] — {{вп|11631}} * [[кристализација]] — {{вп|Q284256}} * [[радар]] — {{вп|47528}} * [[растојание]] — {{вп|126017}} * [[согорување]] — {{вп|133235}} * [[хидраулика]] — {{вп|177784}} === Применета техника === * [[толкување (екран)]] (титлови) — {{вп|204028}} == Физика == * [[аеродинамика]] — {{вп|Q8424}} * [[бранова предница]] — {{вп|461533}} * [[вибрација]] — {{вп|3695508}} * [[гаус (единица)|гаус]] — {{вп|177493}} * [[елементарен полнеж]] — {{вп|2101}} * [[звучен ѕид]] — {{вп|1031651}} * [[зрак]] — {{вп|633620}} * [[зрачење]] — {{вп|18335}} * [[јадрена енергија]] — {{вп|12739}} * [[јонизирачко зрачење]] — {{вп|186161}} * [[класична физика]] — {{вп|81745}} * [[лет]] — {{вп|206021}} * [[нуклеосинтеза]] — {{вп|471702}} * [[Њутново нишало]] — {{вп|211786}} * [[појава]] — {{вп|483247}} * [[рад (единица)]] — {{вп|1052397}} * [[реологија]] — {{вп|271707}} * [[топлинска енергија]] — {{вп|209233}} * [[топлинско ширење]] — {{вп|6583695}} * [[хидростатичка рамнотежа]] — {{вп|208641}} == Филозофија == * [[етиологија]] — {{вп|156318}} * [[зло]] — {{вп|15292}} * [[појава]] — {{вп|483247}} * [[свест]] — {{вп|7087}} == Хемија == * [[бензин]] — {{вп|39558}} * [[биосинтеза]] — {{вп|851162}} * [[благороден метал]] — {{вп|585302}} * [[витамин К]] — {{вп|182338}} * [[етилен]] — {{вп|151313}} * [[јонски полупречник]] — {{вп|908801}} * [[квантна хемија]] — {{вп|188403}} * [[кондензација (хемија)]] — {{вп|910058}} * [[масти]] — {{вп|127980}} * [[меѓумолекулска сила]] — {{вп|245031}} * [[нитрат]] — {{вп|182168}} * [[реткоземен елемент]] — {{вп|190444}} * [[сулфат]] — {{вп|172290}} * [[тешки метали]] — {{вп|105789}} * [[токсин]] — {{вп|184651}} * [[физичко својство]] — {{вп|4373292}} * [[флуорид]] — {{вп|44793182}} * [[халит]] — {{вп|5314}} * [[хемиска структура]] — {{вп|500256}} * [[хемиско својство]] — {{вп|764285}} * [[хлорид]] — {{вп|44791900}} * [[холин]] — {{вп|193166}} * [[хранлива материја]] — {{вп|181394}} 01ky6uu3eb6hdmmnvrdb315kk6rxys2 0 1230752 5640935 5592198 2026-10-05T19:39:19Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Културно наследство во Германија]] → [[Категорија:Споменици на културата во Германија]] 5640935 wikitext text/x-wiki {{Светско наследство|Name=Класичен Вајмар|Link=http://whc.unesco.org/en/list/846}} [[Податотека:Residenzschloss Weimar 18.JPG|мини|Замок Вајмар (Резиденцијална палата)]] '''Класичен Вајмар''' се збир од споменици во Вајмар кои од 2-ри. Декември 1998 година влегле во [[Светско наследство на УНЕСКО|Светското наследство]] под заштита на [[Светско наследство на УНЕСКО|УНЕСКО]], во кое се вклучени единаесет различни споменици, кои асоцираат споменици на градот [[Вајмар]], чија вредност е одредена врз основа на историски настани, архитектонски изглед и автентична опрема. == Културно историска класификација == [[Ансамблот]] „Класичен Вајмар“ претставува уникатно обележје на една мината но многу влијателна културна епоха - „Вајмарската Класика“, која преку европското и граѓанско поимање ја оформила дворјанската и граѓанската култура во еден современ средноевропски град во 1800. == Наводи == [[Категорија:Споменици на културата во Германија]] [[Категорија:Светско наследство во Германија]] cipviw960mwymfx1bbmfyqrpms60j6r 0 1233275 5640823 4477194 2026-10-05T15:49:16Z Carshalton 30527 /* Финале */ 5640823 wikitext text/x-wiki {{Infobox basketball national league |име = <center><big>Куп на Шпанија 1998</big></center> |слика = |федерација = {{flagsport|ESP}} [[Кошаркарска федерација на Шпанија|ФЕБ]] |издание = 62-ро |дата_почеток = 30 јануари 1998 |дата_крај = 2 февруари 1998 |екипи = 8 |град = [[Ваљадолид]] |арена = [[Пабелјон Полидепортиво Писуерга]] |првак = {{Basket Valencia}} |број_титула = 1 |мвп = {{flagsport|ESP}} [[Начо Родилја]] |претходна = Кошаркарски куп на Шпанија 1997 |следна = Кошаркарски куп на Шпанија 1999 }} '''Кошаркарски куп на Шпанија 1998''' било 62-рото издание на [[Кошаркарски куп на Шпанија|Кошаркарскиот куп на Шпанија за мажи]]. == Жреб == {{Турнир-четвртфинале | RD1 = Четвртфинале | RD2 = Полуфинале | RD3 = Финале | 30 јануари | '''{{Basket Valladolid}}''' | '''75''' | {{Basket Real Madrid}} | 73 | 30 јануари | {{Basket Baskonia}} | 64 | '''{{Basket Valencia}}''' | '''72''' | 31 јануари | '''{{Basket Joventut Badalona}}''' | '''86''' | {{Basket Barcelona}} | 85 | 31 јануари | {{Basket Estudiantes}} | 82 | '''{{Basket Manresa}}''' | '''87''' | 1 февруари | {{Basket Valladolid}} | 73 | '''{{Basket Valencia}}''' | '''78''' | 1 февруари | '''{{Basket Joventut Badalona}}''' | '''82''' | {{Basket Manresa}} | 70 | 2 февруари | '''{{Basket Valencia}}''' | '''89''' | {{Basket Joventut Badalona}} | 75 }} ==Финале== {{Клупски натпревари |Ден-месец=2 февруари |Година=1998 |Екипа 1=[[КК Валенсија|Валенсија]] |Резултат 1=89 |Знаме 1=600px Valencian sports teams colours.svg |Екипа 2='''[[КК Ховентут Бадалона|Ховентут Бадалона]]''' |Знаме 2=600px bisection vertical HEX-1D913D Black.svg |Резултат 2=75 |Град=Ваљадолид |Стадион=[[Пабелјон Полидепортиво Писуерга]] |Гледачи = 5.000 |Поени 1 = [[Арон Свинсон|Свинсон]]{{0}} 19 |Поени 2 = 15 {{0}}[[Џеки Еспиноса|Еспиноса]] |Асистенции 1 = [[Виктор Луенго|Луенго]], [[Саша Радуновиќ|Радуновиќ]]{{0}} 3 |Асистенции 2 = {{0}}8 {{0}}[[Андре Тарнер|Тарнер]] |Скокови 1 = [[Начо Родилја|Родилја]]{{0}} 7 |Скокови 2 = 11 {{0}}[[Танока Бирд|Бирд]] }} == Надворешни врски == [http://archivo.marca.com/baloncesto/coparey98/home.html Copa del Rey 1999 en MARCA.com] [[Категорија:Кошаркарски куп на Шпанија|1998]] i2yleddkrmv2soxagiof3q55mz46yin 0 1240789 5641229 4890548 2026-10-06T11:00:53Z Makenzis 67668 * {{LTU|#}} Edgaras Jankauskas (2023–2026)<ref>[https://www.sportas.lt/naujiena/550403/edgaras-jankauskas-palieka-lietuvos-vyru-rinktines-vyriausiojo-trenerio-posta Edgaras Jankauskas palieka Lietuvos vyrų rinktinės vyriausiojo trenerio postą]</ref> 5641229 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за фудбалска репрезентација | Name = Литванија | Nickname = ''Ринктин'' (репрезентација) | Badge = | Badge_size = 170px | Association = [[Литванска фудбалска федерација]]<br />(''Lietuvos futbolo federacija – LFF'') | Confederation = [[УЕФА]] (Европа) | Coach = | Captain = [[Федор Черних]] | Most caps = [[Андриус Скерла]], [[Саулиус Миколиунас]] (84) | Top scorer = [[Томас Данилевичиус]] (19) | Home Stadium = [[Стадион ЛФФ]] | FIFA Trigramme = LTU | FIFA Rank = Литванија | FIFA max = 37 | FIFA max date = октомври 2008 | FIFA min = 148 | FIFA min date = ноември 2017 | Elo Rank = Литванија | Elo max = 47 | Elo max date = 10 септември 2008 | Elo min = 150 | Elo min date = 27 мај 1990 | pattern_la1 = _ltu18h | pattern_b1 = _ltu18h | pattern_ra1 = _ltu18h | pattern_sh1 = _ltu18h | pattern_so1 = _ltu18h | leftarm1 = FFDE00 | body1 = FFDE00 | rightarm1 = FFDE00 | shorts1 = 007564 | socks1 = FFDE00 | pattern_la2 = _ltu18a | pattern_b2 = _ltu18a | pattern_ra2 = _ltu18a | pattern_sh2 = _ltu18a | pattern_so2 = _ltu18a | leftarm2 = FF0000 | body2 = FF0000 | rightarm2 = FF0000 | shorts2 = FF0000 | socks2 = FF0000 | First game = {{flagicon|LIT|1918}} '''Литванија''' 0–5 {{fb-rt|EST}} <br> ([[Kaunas]], [[Lithuania]]; 24 June 1923) | Largest win = {{flagicon|LIT|1988}} '''Lithuania''' 7–0 {{fb-rt|EST}} <br> ([[Riga]], [[Latvia]]; 20 May 1995) | Largest loss = {{fb|EGY|1922}} 10–0 '''Lithuania''' {{flagicon|LIT|1918}} <br> ([[Paris]], [[France]]; 27 May 1924) | no World Cup apps = none | Regional name = [[UEFA European Championship|European Championship]] | no Regional cup apps = none }} '''Фудбалска репрезентација на Литванија''' – национална репрезентација на [[Литванија]] под управа на [[Литванска фудбалска федерација|Литванската фудбалска репрезентација]] (Лиетувос футболо федерација). Член е на [[ФИФА|Светската фудбалска федерација ФИФА]] од 1923 годин, повторно од 1992 године, а на [[УЕФА|Европската фудбалска унија УЕФА]] од 1992 година. Првиот натпревар го одиграла на 24 јуни 1923 година кога изгубила од [[Фудбалска репрезентација на Естонија|Естонија]]. Во 1940 година [[Литванија]] била припоена на [[СССР]], а по осамостојувањето во 1990 година, првиот натпревар го одиграла на 27 мај против [[Фудбалска репрезентација на Грузија|Грузија]]. Најголема победа Литванците постигнале во 1995 година на [[Балтички куп|Балтичкиот куп]] против [[Фудбалска репрезентација на Естонија|Естонија]]. Според резултатите Литванија е една од послабите фудбалки репрезентации во [[Европа]], главно затоа што фудбалот не е најпопуларен спорт во државата. Тој случај се појавува само уште во мал број држави. Главен спорт во Литванија е [[кошарка]]та, бидејќи Литванците по статистика се едни од највисоките луѓе на светот. Репрезентацијата на Литванија до денес не учествувала на [[Светско првенство во фудбал|светските]] и [[Европско првенство во фудбал|европските првенства]], како и на [[Олимписки игри|Олимписките игри]]. На ранг списокот на [[ФИФА]] за јануари 2008 гоидна Литванија се наоѓала на 68. место, а на ранг списокот на УЕФА на 33. место. Бојата на дресовите на репрезентацијат е [[жолта боја|жолта]] и [[зелена боја|зелена]]. == Досегашни тренери == * [[Бењаминас Зелкевичиус]] (1990 – 1991; 1995 – 1997; 2000 – 2003) * [[Кеститус Латожа]] (1998 – 1999) * [[Робертас Тауткус]] (1999) * [[Стасиус Станкус]] (1999 – 2000) * [[Јулијс Кведарас]] (2000) * [[Алгиментас Лиубианкис]] (1992 – 1994 и 2003 - денес) == Попознати фудбалери == * [[Девидас Шемберас]] 2005 [[УЕФА Лига Европа]] со [[ФК ЦСКА Москва]] * [[Едгарас Јанкаускас]] 2003 [[УЕФА Лига Европа]] и 2004 [[УЕФА Лига на шампиони]] со [[ФК Порто]] * [[Томас Данилевичиус]] [[ФК Болоња]] капитен на репрезентацијата * [[Аурелијус Скарбалиус]] репрезентативец со најмногу настапи == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Lithuania national football team}} * [http://www.futbolas.lt/ семрежно место на Фудбалскиот сојуз на Литванија] [[Категорија:Фудбалот во Литванија]] [[Категорија:Фудбалски репрезентации од Европа|Литванија]] lj3rwgfu0oq02qzu21tzbzzjwtqw9pc 0 1243331 5640901 5574308 2026-10-05T18:52:02Z ~2026-53651-96 137451 /* Победници */ 1994,1995,1996,1997 5640901 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Повторлив настан|име=Скопски фестивал|целосно име=(Скопје Фест)|лого=|опис на лого=|слика=|големина=|опис слика=|датум=|почнува=1968|завршува=|зачестеност=годишно|локација=[[Универзална сала]] (првично), [[Скопје]], [[Македонија]]|постоење=1968–1980; 1994–денес|првпат=26 јуни 1968|последен пат=|учесници=|посетители=|жанр=забавна музика|спорт=|буџет=|организатор=[[Македонска радио телевизија|РТВ Скопје]] / [[Македонска радио телевизија|МРТ]]|поддржувач=|веб страна=|фусноти=}}<!-- Скопје фест — подобрена/усогласена верзија со проширување за 1968 --> '''Скопје фест''' (понекогаш и: '''Скопски фестивал''') — музички фестивал во [[Скопје]], основан во 1968 година во организација на Радио-телевизија Скопје (денес [[Македонска радио-телевизија|МРТ]]). Првото издание било одржано под името „Скопје 68“ во [[Универзална сала – Скопје|Универзална сала]] во Скопје<ref name="MR_13_19680612">{{Cite news|title=15 пеачи за 12 композиции|date=12 јуни 1968|newspaper=Музичка разгледница|issue=13|language=mk}}</ref> и продолжил до 1980. Во ова кратко време, фестивалот станал еден од најголемите музички настани во [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|Југославија]]. Скопје фест било местото каде познати македонски пејачи како [[Славе Димитров]], [[Зафир Хаџиманов]], [[Нина Спирова]], настапувале заедно со југословенски изведувачи. Публиката уживала во повеќе од 50 песни. Откако Македонија се осамостоила од Југославија, Скопје фест оживеал во 1994, и ја презел титулата за прв музички фестивал на Македонија од [[Макфест]]. Фестивалот вклучува некои од најдобрите македонски изведувачи, пеејќи изворни песни испратени до [[Македонска радиотелевизија|МРТ]], обично придружувани од оркестарот на МРТ (освен некои од последните изданија). Во одделни периоди, фестивалот бил користен и како национален избор за [[Евровизија|Песна на Евровизија]].<ref name="EBU_Vlado1998">{{Cite web|url=https://eurovision.tv/participant/vlado-janevski|title=Vlado Janevski — „Ne zori, zoro“ (North Macedonia 1998)|language=en|website=Eurovision.tv|access-date=22 јануари 2026}}</ref> == Историја == === Прво издание: „Скопје 68“ (1968) === Првиот фестивал на македонската забавна музика бил одржан на 26 јуни 1968 година во Универзалната сала во Скопје. Биле изведени 12 композиции од домашни композитори, а песните биле изведени од страна на 15 пејачи (дел од нив во алтернации/дуети). Настанот бил пренесуван и на Телевизија Скопје.<ref name="MR_13_19680612" /> Во програмата, покрај солистите, настапиле и составите '''„Безимени“''' и '''„[[Бис без|Бис-Без]]“''', како и вокалниот квартет '''„Ехо“'''.<ref name="MR_13_19680612" /> За дел од композициите се достапни снимки на интернет (види „Надворешни врски“). ==== Програма (1968) ==== {| class="wikitable sortable" !Песна !Изведба (наведени алтернации/дуети) !Композитор |- |„Без повраток“ |Тихомир Петровиќ (алтернација: Зоран Милосављевиќ) |[[Драган Ѓаконовски-Шпато|Драган Ѓаконовски - Шпато]] |- |„Месечево ноктурно“ |Елда Вилер (алтернација: Тихомир Петровиќ) |[[Љубомир Бранѓолица]] |- |„Јужна ѕвезда“ |Крста Петровиќ (алтернација: Зоран Георгиев) |[[Александар Џамбазов]] |- |„Срамежливи“ |[[Виолета Томовска]] — Диме Поповски (алтернација: [[Љупка Димитровска]] - [[Зафир Хаџиманов]]) |[[Александар Џамбазов]] |- |„На тој ден“ |Сека Којадиновиќ (алтернација: [[Славе Димитров]]) |Славе Димитров |- |„Мелодија за нас“ |Елда Вилер (алтернација: Зоран Милосављевиќ) |[[Христо Крстевски]] |- |„Шеговита песна“ |Ирена Кохонт — Жарко Данчуо (алтернација: Виолета Томовска — Зафир Хаџиманов) |[[Љубомир Бранѓолица]] |- |„Земи го овој цвет“ |Сека Којадиновиќ — Златко Голубовиќ (алтернација: Диме Поповски) |Трајче Органџиев |- |„Планино моја рудино“ |Виолета Томовска (алтернација: Диме Поповски) |[[Јане Коџабашија]] |- |„Битници, хипици“ |Љупка Димитровска (алтернација: Златко Голубовиќ) |[[Димитар Масевски]] |- |„Твоите очи“ |Зоран Милосављевиќ (алтернација: Жарко Данчуо) |Петар Пешев |- |„Неповратни дни“ |Зафир Хаџиманов (алтернација: Лиљана Петровиќ) |Драган Ѓаконовски - Шпато |} <ref name="MR_13_19680612" /> ==== Награди (1968) ==== '''Награди на публиката (први три места):'''<ref name="Pobednici_Skopje68_1968">{{Cite news|title=Победници на „Скопје 68“|date=јуни 1968|newspaper=(непознат дневен печат)|language=mk}}</ref> * '''1. награда:''' Александар Џамбазов — „Срамежливи“ (интерпретации: Виолета Томовска — Диме Поповски; Љупка Димитровска — Зафир Хаџиманов) — '''3.000 динари''' * '''2. награда:''' Јане Коџабашија — „Планино моја рудино“ (интерпретации: Виолета Томовска; Диме Поповски) — '''2.000 динари''' * '''3. награда:''' Трајче Органџиев — „Земи го овој цвет“ (интерпретации: Сека Којадиновиќ; Диме Поповски) — '''1.000 динари''' '''Награда на стручното жири:''' Љубомир Бранголица — „Месечево ноктурно“ (интерпретатори: Лиљана Петровиќ и Тихомир Петровиќ) — '''3.000 динари'''.<ref name="StrucnoZiri_1968">{{Cite news|title=Награда на стручното жири|date=јуни 1968|newspaper=(непознат дневен печат)|language=mk}}</ref> '''Награда за текст:''' Ѓоко Георгиев — текст за „Планино моја рудино“ (композитор: Јане Коџабашија) — '''100.000 стари динари'''.<ref name="NagradaTekst_1968">{{Cite news|title=Награда за текст|date=јуни 1968|newspaper=(непознат дневен печат)|language=mk}}</ref> '''Дополнителни признанија (1968):'''<ref name="AwardsMisc_1968">{{Cite news|title=Најведра мелодија / Најдобар пеач|date=јуни 1968|newspaper=(непознат дневен печат)|language=mk}}</ref> * „'''Најведра мелодија'''“: „Срамежливи“ (Александар Џамбазов) — '''1.000 динари''' * „'''Најдобар пеач'''“ (неофицијално новинарско жири): '''Тихомир Петровиќ''' (за изведбата на „Месечево ноктурно“) Во медиумските извештаи е забележан и случај со најавениот учесник '''Златко Голубовиќ''', кој по телеграма испратена на денот на почетокот на фестивалот не настапил, по што една од песните била изведена во изменета форма (без алтернација).<ref name="Golubovik_1968">{{Cite news|title=Неодговорен однос на Златко Голубовиќ|date=јуни 1968|newspaper=(непознат дневен печат)|language=mk}}</ref> === Второ издание: „Скопје 69“ (1969) === Вториот фестивал на забавни мелодии „Скопје 69“ се одржал на '''15 ноември 1969 година''' во Универзалната сала во Скопје. Фестивалот бил организиран како дел од прославата на 25-годишнината на Радио Телевизија Скопје.<ref name=":0">Почнува фестивалот „СКОПЈЕ 69“ (непознат дневен печат). ноември1969.</ref> На фестивалот биле изведени '''12 композиции''' во два аранжмана. Изведувачите ги придружувал Фестивалскиот оркестар под диригентство на '''Александар Џамбазов''' и '''Драган Ѓаконовски — Шпато'''. Водители на манифестацијата биле '''Бранка Станковска''' и '''Ацо Ацев'''. Покрај солистите, настапиле и групите „Безимени“, „Бис-Без“, „Македонски секстет“, ансамблот „Чичак“, „Београд диск“ и квартетот „Адмира“.<ref>Скопје 1969 (непознат дневен печат) ноември1969.</ref> ==== Програма (1969) ==== {| class="wikitable" !Песна !Изведба (алтернации/дуети) !Композитор |- |„Некогаш и ти ќе бидеш сам“ |Лидија Кодрич (алт: Ансамбл „Чичак“) |Мирко Шоуц |- |„О, езеро мое“ |Нина Спирова (алт: Ирена Кохонт) |Љубомир Бранѓолица |- |„Крај на нашата љубов“ |Славе Димитров (алт: Зоран Милосављевиќ) |Славе Димитров |- |„Ирена“ |Григор Копров (алт: Тихомир Петровиќ) |Љубомир Бранѓолица |- |„Дај ми збор“ |Диме Поповски (алт: Ансамбл „Београд диск“) |Славе Димитров |- |„Како Струга нема друга“ |Квартет „4М“ (алт: „Македонски секстет“) |Александар Џамбазов |- |„Македонски кавал“ |Христо Крстевски (алт: Виолета Томовска) |Христо Крстевски |- |„Даниела“ |Љупка Димитровска (алт: ВИС „Бис-Без“) |Драган Ѓаконовски — Шпато |- |„Гласот на срцето“ |Лада Кос (алт: Ладо Лесковар) |Трајче Органџиев |- |„Соул Македонијо“ |Миро Унгар (алт: ВИС „Безимени“ со Армен Сурмејан) |Љубомир Бранѓолица |- |„Билјана“ |Лео Мартин (алт: Ѓани Маршан) |Александар Џамбазов |- |„Довидување“ |Јосипа Лисац (алт: Елда Вилер) |Александар Џамбазов |} ''(Извор: Официјална програма и прес-клипинг од фестивалот)''<ref name=":0" /> ==== Награди (1969) ==== ===== Награди на публиката ===== # '''Љубомир Бранѓолица''' — „Соул Македонијо“ (интерпретација: Миро Унгар и ВИС „Безимени“) # '''Александар Џамбазов''' — „Билјана“ (интерпретација: Лео Мартин и Ѓани Маршан) # '''Славе Димитров''' — „Крај на нашата љубов“ (интерпретација: Славе Димитров и Зоран Милосављевиќ) ===== Награди на стручното жири (Жири комисија во состав: Томислав Зографски, Бранко Глигоров, Ладислав Палфи, Влада Урошевиќ и Димитар Масевски) ===== * '''Прва награда:''' '''Љубомир Бранѓолица''' — „Езеро мое“ (интерпретација: Нина Спирова и Ирена Кохонт) * '''Втора награда:''' '''Александар Џамбазов''' — „Довидување“ (интерпретација: Јосипа Лисац и Елда Вилер) * '''Трета награда:''' Делена помеѓу '''Славе Димитров''' („Крај на нашата љубов“) и '''Љубомир Бранѓолица''' („Соул Македонијо“) ===== Други признанија ===== * Награда на Друштвото на композиторите на Македонија: '''Љубомир Бранѓолица''' (за „Езеро мое“). * Награда за најдобар текст: '''Ѓоко Георгиев'''. * Специјална награда од ревијата „Журнал“ (уметничка слика): '''Љубомир Бранѓолица'''. ===== Хуманитарен гест ===== Победниците Љубомир Бранѓолица и Александар Џамбазов своите парични награди ги донирале за настраданите од земјотресот во Бања Лука (октомври 1969).<ref>Најмногу награди за Љубомир Бранѓолица (непознат дневен печат) ноември 1969</ref> === Трето издание: „Скопје 70“ (1970) === ''Главна статија: [[Скопје 70 (фестивал)]]'' Третото издание на фестивалот, одржано под името „Скопје 70“, се одржало на 12, 13 и 14 ноември 1970 година во Универзалната сала во Скопје. Организатор била Радио-телевизија Скопје. За разлика од претходните две изданија, фестивалот траел три вечери, со два натпреварувачки дена и финална вечер. На фестивалот биле изведени 19 композиции во две верзии, а настапиле околу 40 вокални солисти и вокално-инструментални состави од повеќе југословенски центри. Музичката придружба ја изведувал Големиот забавен оркестар на Домот на ЈНА од Белград, а сите три фестивалски вечери биле директно пренесувани од Радио Скопје и Телевизија Скопје. Првата награда на фестивалското жири ја добила композицијата „Последен ден на разделбата“ од Драган Ѓаконовски. Втората награда ја добила „Сети се“ од Љубомир Бранѓолица, а третата „Да нема разделби“ од Александар Џамбазов. Според гласовите на публиката, првото место го освоила „Земи момче Македонче“ од Александар Кораќ, во изведба на Зафир Хаџиманов и Златко Голубовиќ. Во тогашниот печат „Скопје 70“ бил забележан и по пофестивалските критики и полемики, меѓу кои се спомнуваат организациски пропусти, реакции околу најавувањето на авторите, измени во текстови на песни, критики за изговорот на македонскиот јазик кај дел од изведувачите, како и осврти за сценскиот изглед на учесниците. == Победници == {| class="wikitable sortable" !Година !Песна !Изведувач(и) |- |1968 |„Срамежливи“ |Виолета Томовска — Диме Поповски Љупка Димитровска — Зафир Хаџиманов<ref>{{Cite news|title=Победници на „Скопје 68“|date=јуни 1968|newspaper=(непознат дневен печат)|language=mk}}</ref> |- |1969 |„Соул Македонија“ |Безимени |- |1971 |„Само ти“ |Зоран Милосављевиќ Мики Јевремовиќ |- |1972 |„Камен“ „Слушни ги тишините“ |Тихомир Петровиќ Слободанка Петкова |- |1973 |„Љубовта е игра“ |Зафир Хаџиманов |- |1974 |„Секоја љубов една летна ноќ“ |Алка Вуица |- |1978 |„Градот“ |Љубиша Стојановиќ |- |1994 |„Не допирај ме“ |Маја Оџаклиевска |- |1995 |„Што те нема“ |Лидија Кочовска |- |1996 |„Само ти“ |Калиопи |- |1997 |„Манастирски сон“ |Пеце Огненовски |- |1998 |„Не зори, зоро“ |Владо Јаневски |- |1999 |„Сејачот“ |Сашо Гигов Гиш |- |2000 |„100% те љубам“ |XXL |- |2001 |„Носталгија“ |Андријана Јаневска |- |2002 |„Од нас зависи“ |Каролина |- |2007 |„Мојот свет“ |Каролина |- |2008 |„Во име на љубовта“ |Тамара Тодевска, Врчак и Адријан Гаџа |- |2009 |„Нешто што ќе остане“ |„Некст Тајм“ |- |2010 |„Јас ја имам силата“ |Ѓоко Танески |- |2011 |„Русинка“ |Влатко Илиевски |- |2013 |„Ќе те чекам јас“ |Ламбе Алабаковски |- |2014 |„Лисја Есенски“ |Даниел Кајмакоски |- |2015 |„Убава“ |„Ај Кју“ |} == Евровизија == Во повеќе изданија, фестивалот бил користен и како национален избор за претставникот на Македонија на [[Евровизија 1998]]. На пример, во рамките на „Скопје фест 1998“ победил Владо Јаневски со песната „[[Не зори зоро|Не зори, зоро]]“.<ref name="EW_SF1998">{{Наведена мрежна страница|url=https://zenskimagazin.mk/pred-22-godini-vlado-janevski-vleze-vo-istorijata-kako-prv-pretstavnik-na-makedonija-za-evrovizija|title=Пред 22 години: Владо Јаневски влезе во историјата како прв претставник на Македонија за Евровизија|work=Женски Магазин|language=en|accessdate=2020-05-24}}</ref> == Наводи == <references /> == Надворешни врски == * [https://www.muzichkiregistar.com/skopskifestival.aspx Профил страна за Скопје фест на ВБУ Музички регистар. {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20241204160620/https://www.muzichkiregistar.com/skopskifestival.aspx|date=2024-12-04}}] * [https://www.youtube.com/watch?v=JS4FF1tH3vk „Срамежливи“ — (YouTube)] * [https://www.youtube.com/watch?v=zOrztTuXttE „Без повраток“ — Квартет „Импулси“ (снимка со Квартет „Импулси"; од албумот „Драган Ѓаконовски — Шпато / Музичка легенда“, 2025) — (YouTube)] * [https://www.shazam.com/song/1821722510/na-toj-den-1968-feat-vera-jankova „На тој ден“ (Славе Димитров) — изведба: Вера Јанкова; албум „Славе Димитров: Фестивалски мелодии 1“ (2025) — (Shazam)] * [https://www.youtube.com/watch?v=Rf0qGpIl_yQ „Планино моја рудино“ (Јане Коџабашија) — изведба: Диме Поповски — (YouTube)] * [https://www.youtube.com/watch?v=C6AE0bv4N20 „О, езеро мое“ — Нина Спирова] (YouTube) * [https://volt.fm/track/1531091741/krajot-na-nasata-ljubov-1968-by-slave-dimitrov „Крај на нашата љубов“ — Славе Димитров] (volt.fm) * [https://www.youtube.com/watch?v=691XjLx2fbo „Дај ми збор“ — Славе Димитров; изведувач: Диме Поповски] (YouTube) * [https://www.youtube.com/watch?v=DmrL8DaENrQ „Даниела“ — Драган Ѓаконовски — Шпато; изведба: Љупка Димитровска] (YouTube) [[Категорија:Музички фестивали во Македонија]] [[Категорија:Музика во СФРЈ]] [[Категорија:Појавено во 1968 година во Македонија]] [[Категорија:Култура на Скопје]] i7oh6zqcgah6ek9a2p4ccybe40t3qs0 0 1246291 5640983 5381434 2026-10-05T21:53:37Z ГП 23995 /* Босанска епска народна поезија */ дополнување 5640983 wikitext text/x-wiki '''Епската народна поезија''' е дел од народната [[поезија]] во која се пее за некој историски или измислен лик, или за некој историски настан. ==Епската поезија на балканските народи== Според [[стих]]от во кој се испеани, епските народни песни се делат на две групи: гусларски и [[бугарштици]]. Првите се испеани во десетерец (краток стих), со цезура по четвртиот слог и без [[припев]]. Бугарштиците се испеани во долг стих, најчесто од 15 или 16 слогови, со цезура по седмиот или осмиот слог, (ако стихот е пократок од 15 или подолг од 16 слогови, тогаш [[цезура]]та е зад петтиот или шестиот, т.е. зад деветтиот или десеттиот слог) и често со припев зад секој стих, секој втор стих или на неколку стихоа при што припевот се состои од шест, а поретко од пет слога и најчесто не додава ништо ново, туку само го проширува претходниот стих. Гусларските песни го добиле името по тоа што се пееле со [[Гусла|гусли]], додека името „бугарштици“ потекнува или од глаголот „бугарити“ кој означува тажно пеење или од ''carmen vulgare'' што означува народна песна. Постои дилема за тоа кои од нив се постари: бугарштиците се запишани порано и порано излегле од употреба, па тоа наведува на заклучокот дека тие се постари; но, судејќи по другите својства, се чини дека пократкиот стих е постар, зашто во гусларските песни често се употребува [[генитив]] наместо [[акузатив]], [[вокатив]] наместо [[номинатив]], номинатив наместо другите [[падежи]], често се користи [[деминутив]] или удвоен [[предлог]], или некој збор од претходниот стих се повторува во следниот; овие својства не ги бара подолгиот стих, но се среќаваат и во него, а од тоа се заклучува дека бугарштиците биле под влијание на пократкиот стих. Инаку, гусларските песни се побројни од бугарштиците, а според тематиката се делат на повеќе циклуси: неисториски, преткосовски, косовски, песни за [[Крале Марко]], ајдучки, ускочки итн. [[Вук Караџиќ]], пак, ги поделил епските песни на три циклуси: песни од постаро време, песни од средното време и песни од поново време.<ref>В.Ђ., „Поговор - О врстама епских песама“, во: Војислав Ђурић, А''нтологија српских народних јуначких песама''. Београд: Српска књижевна задруга, 2012, стр. 485-486.</ref> Иако не е познато кога се создадени, нема сомнение дека потеклото на епските народни песни е многу старо: во некои од нив се препознава духот на [[Паганство|паганските]] времиња, некои се создадени за време на [[Среден век|средновековните]] владетели, додека некои потекнуваат од времето на [[Османлиското царство]], а некои се создадени во [[Ајдутство|ајдучките]] дружини. Убавината на епската народна песна се состои во нивната посебна тематика и во уметничката градба. Така, во нив доминира херојската трагедија, т.е. пораката дека сјајот на овој свет се мери низ страдањето и умирањето, а вредноста на човекот се изразува низ верноста кон својот род и низ борбата за [[слобода]]. Оттука, убавината на [[Хуманизам|хуманизмот]] во народната песна е запишана со [[крв]] и со тага. Притоа, опишувањето на трагичните настани барале говор полн со возбуда, па затоа дури и во [[Епска поезија|епската поезија]] е застапен силно изразен лиризам.<ref>Војислав Ђурић, „Лепота народног стиха“, во: ''Народне епске песме I''. Београд: Просвета (без дата), стр. 5.</ref> Сепак, поради усното кажување, често се среќава недоработеност и расипување на стихот, така што целокупната епска народна поезија не е со подеднаков квалитет, т.е. во многу случаи, првобитната поетска замисла не отишла подалеку од стереотипна и схематична скица. Меѓутоа, во своите најдобри творби, епската народна песна се одликува со виртуозна композиција и со извонредни сликарски и [[Музика|музички]] квалитети карактеристични за совршените поетски градби. Во нив, прикажувањето на настаните и личностите се врши во драмска форма (со [[монолог]] или [[дијалог]]) или со епска форма (со раскажување), а најчесто на двата начина истовремено. Често, во опишувањето предност добива час настанот час личноста: во некои случаи, во центарот на песната е настанот; во други случаи, настаните и лицата служат само за да се истакне една личност; понекога, како се појавуваат двајца главни лика (двајцата домашни или еден домашен, а еден непријателски); а во некои песни, главната улога ја играат многу луѓе.<ref>Војислав Ђурић, „Лепота народног стиха“, во: ''Народне епске песме I''. Београд: Просвета (без дата), стр. 6-7.</ref> [[Сликарство|Сликарските]] ефекти во епските песни се постигнати со помош на градацијата и контрастот, но тоа се остварува на различни начини - некогаш, контрастот е потчинет на [[градација]]та, некогаш обратно, а другпат тие се во рамнотежа. Исто така, често, овие два сликарски ефекти се комбинирани со други ефекти, кои понекогаш дури имаат и предност во однос на градацијата и контрастот. Така, во епскиет песни често се среќаваат: [[Словенска антитеза|словенската]] и обичната [[антитеза]], [[Хипербола (лингвистика)|хиперболата]], [[компарација]]та, [[метафора]]та, [[персонификација]]та, итн. Понекогаш, овие сликарски описи заземаат големи делови од песните и можат да постај како посебни целини, а некогаш се работи за мали делови од песните, еден или два-три [[стих]]а, или само неколку [[збор]]а. Музичките ефекти во епските песни произлегуваат од виртуозната употреба на [[рима]]та и од [[Мелодија|мелодичниот]] распоред на [[самогласка|самогласките]] и [[согласка|согласките]]. Притоа, римите не се појавуваат редовно, ниту пак на точно одредени места, но токму поради тоа оставаат силен впечаток. Истовремено, употребата на самогласките и согласките предизвикува ненадминато играње со [[звук]]от, како што се случајот со употребата на „р“ во песната „[[Смртта на Крале Марко]]“ (''Смрт Марка Краљевића''), употребата на „а“ во „[[Смртта на мајката на Југовиќи]]“ (''Смрт мајке Југовића''), употребата на „е“ во „[[Стариот Вујадин]]“ (''Стари Вујадин''), итн.<ref>Војислав Ђурић, „Лепота народног стиха“, во: ''Народне епске песме I''. Београд: Просвета (без дата), стр. 8-10.</ref> ===Собирачи на епски народни песни=== Најстарите запишани епски народни песни потекнуваат од [[16 век]] во делата на [[Петар Хекторовиќ]] (од кои е една е за „[[Крале Марко и брат му Андријаш]]“. Во [[17 век]], [[Јурај Бараковиќ]] и [[Петар Зрински]] оставиле записи за книжевната народна практика со која се опевуваат херојските дела на [[Крале Марко]], [[Милош Обилиќ]] и др. Првите песни испеани во десетерец се запишани во [[XVIII век]]: еден запис на непознат [[Германец]] од околу 1730 година, две песни во делото „Разговор угоден“ на Качиќ од 1756 година, песната „[[Хасанагиница (песна)|Хасанагиница]]“ објавена во Фортисовата книга „Пат во Далмација“ од 1774 година и една песна објавена во делото „Сатир“ на Рељковиќ од 1779 година. Вистинскиот подем во воскреснувањето и поширокото претставување на народната (усна) книжевност започнал во [[XIX век]], со [[Вук Стефановиќ-Караџиќ]], кој пак под влијание на [[браќата Грим]], собрал и објавил значителен дел од српската народна проза и поезија. По него, народни творби објавувале и [[Сима Милутиновиќ]] („Пјеванија црногорска и херцеговачка“, 1837), [[Петар Петровиќ Његош]] („Огледало српско“, 1845), [[Богољуб Петрановиќ]] „Српске народне пјесме из Босне и Херцеговине“, 1867, 1879) и други. Во 1814-1815 година, со посредство на [[Јернеј Копитар]], со српските епски народни песни се запознал [[Јакоб Грим]] кој бил воодушевен од нив, пишувајќи дека „нашите народни германски песни пред нив би требало да се скријат“ и „дека би можеле да се споредат со шпанските јуначки песни, но и нив ги надминуваат“. Според Јакоб Грим, „од [[Хомер]]овите епови наваму, во цела [[Европа]] нема ниедна појава која толку јасно би можела да нè извести за суштината и настанокот на епот како српските народни песни“. Исто така, и [[Гете]] бил воодушевен од српските епски песни при што некои од нив ги превел на [[германски јазик]]. Најпосле, од овие песни биле воодушевени и [[Пушкин]], [[Ламартин]], [[Адам Мицкевич|Мицкјевич]], [[Проспер Мериме|Мериме]], [[Џон Локхарт]] итн.<ref>В.Ђ., „Поговор - О врстама епских песама“, во: Војислав Ђурић, ''Антологија српских народних јуначких песама''. Београд: Српска књижевна задруга, 2012, стр. 491-493.</ref> ==Српска епска народна поезија== Посебен циклус историски народни епски песни се оние кои се посветени на српските деспоти од династијата [[Бранковиќ (династија)|Бранковиќ]] и нивните современици. Всушност, овде станува збор за неколку помали циклуси кои се групирани околу одредени личности и се поврзани во еден поголем циклус, кој го опфаќа времето на пропаѓањето на [[Србија во средниот век|српската средновековна држава]] (до крајот на [[15 век|15]] и почетокот на [[16 век]]). Во циклусот посветен на династијата Бранковиќ најмногу е опеан деспотот [[Ѓураѓ Бранковиќ]], но исто така и неговата жена Екатерина Кантакузен (прикажана како злобна), како и синовите Гргур, [[Лазар Бранковиќ|Лазар]] и Стеван, внуците Ѓураѓ и Јован (синовите на Лазар), а особено синот на Гргур, Змај деспот Вук. Истовремено, во оовј циклус се опеани и бројни современици на династијата Бранковиќ, како: [[војвода|војводата]] Пријезда, Тодор од Сталаќ, Облак Радосав, Јован Косовац, Јово Деспотовиќ итн., заедно со некои турски, унгарски и хрватски великодостојници.<ref>„Песме о Бранковићима, Јакшићима, Црнојевићима, Угричићима и Хрваћанима “, во: ''Црнојевићи, Бранковићи и Јакшићи''. Београд: Народна књига, 1965, стр. 137-139.</ref> Циклусот епски песни посветени на династијата Јакшиќ временски се поклопува со песните за династијата Бранковиќ, но со некои содржински разлики — во овие песни обично се пее за семејните односи кои се непосредно и интимно прикажани. Освен тоа, кругот на ликовите во овие песни е потесен: стариот каптеан Јакша од Брезник (Брежица) за кого е познато дека во 1453 година учестувал во турската опсада на [[Цариград]] во војската која деспотот Ѓураѓ морал да му ја даде на султанот; неговите синови Дмитар и Стеван (во песните наречени уште и Тодор и Богдан) од кои првиот бил погубен во 1485 година во [[Смедерево]], а другиот умрел во [[Виена]] во 1489 година. Во песните е опеана нивната братска љубов, стапувањето во брак, ловот, борбите и ропството, кавгата и поделбата, како и нивната смрт („Женидбата на Тодор Јакшиќ“, „Ропството и женидбата на Јакшиќ Шќепан“, „Женидбата на Јакшиќ Митар“, „[[Јакшиќи ги проверуваат жените]]“, „[[Делбата на Јакшиќи]]“ итн.). Притоа, освен историските настани, во овие песни се внесени и бројни општи мотиви, како и произволни и неисториски настани, па и фантастични елементи („Како планинската вила ги скарува двајцата браќа Јакшиќи“). И овој циклус опфаќа како песни со краток, така и песни со долг [[стих]].<ref>„Песме о Бранковићима, Јакшићима, Црнојевићима, Угричићима и Хрваћанима “, во: ''Црнојевићи, Бранковићи и Јакшићи''. Београд: Народна књига, 1965, стр. 139-139.</ref> Циклусот песни посветени на династијата Црнојевиќ е мал и се состои само од неколку песни, а интересно е тоа што за оваа династија нема песни со долг стих. Тематиката на песните е тесно ограничена на последните денови на Зетската држава и некои личности од тоа време — [[Иван Црнојевиќ]] (1465-1490) и неговите синови Ѓураѓ и Станиша. Тие се опеани само во неколку ситуации, но многу успешно, иако надвор од историската веродостојност, т.е. фантазијата на народниот пејач целосно ги измешала фактите со различни мотиви. Овие песни најчесто пеат за женидбата на Иван и Ѓураѓ (Максим) Црнојевиќ, но и за потурчувањето на помладиот брат Станиша. Најубава е песната „[[Женидбата на Максим Црнојевиќ]]“ која е една од најдолгите српски епски песни (1226 стихови), но истовремено и една од најпознатите и најуспешните.<ref>„Песме о Бранковићима, Јакшићима, Црнојевићима, Угричићима и Хрваћанима “, во: ''Црнојевићи, Бранковићи и Јакшићи''. Београд: Народна књига, 1965, стр. 140-141.</ref> ==Босанска епска народна поезија== Собирачката активност на босанските народни песни започнала во 1774 година, кога за време на своето патување низ [[Далмација]], италијанскиот [[Биологија|биолог]] и патописец [[Алберто Фортис]] ја запишал песната „[[Хасанагиница]]“, која ја објавил две години подоцна во својата книга, и тоа оригиналниот текст заедно со [[Италијански јазик|италијанскиот]] превод. Неговиот превод го прочитал [[Јохан Волфганг фон Гете|Гете]], кој ја препеал песната и ја објавил во [[Хердер|Хердеровата]] збирка „Народни песни“ (германски: ''Volkslieder'') од 1788 година. Во 1799 година, [[Волтер Скот]] ја превел песната на [[Англиски јазик|англиски]], јазик, додека Шарл Нодје (во 1821) и [[Проспер Мериме]] (во 1827) ја препеале на [[Француски јазик|француски јазик]]. Најголема заслуга во собирањето и објавувањето на народните песни од [[Босна (регион)|Босна]] имаат [[Вук Караџиќ]], како и [[Иван Фрањо Јукиќ]] и фра [[Грга Мартиќ]]. Првата голема збирка која содржи само [[Бошњаци|муслимански]] народни песни од Босна се појавила во 1888 година во [[Сараево]], со наслов „Народни песни на Мухамеданците во Босна и Херцеговина“ (''Narodne pjesne Muhamedovaca u Bosni i Hercegovini''). Книгата ја уредил високиот советник во тогашната Земска влада за Босна и Херцеговина, Коста Херман (''Kosta Hörmann''), кој следната година објавил уште една збирка. Притоа, двете негови книги (со обем од 1 276 страници) содржат 75 епски песни со околу 50 000 стихови. Големиот успех на двете збирки го поттикнал да подготви и трета книга која била објавена дури во 1966 година (во скратен облик) со наслов „Народни песни на Муслиманите во Босна и Херцеговина“ (''Narodne pjesme Muslimana u Bosni i Hercegovini''), а во редакција на Џенана Бутуровиќ. Ова издание на Земскиот музеј во Сараево било испечатено во илјада примероци со намера да послужи претежно во научни цели. Во Архивот за [[Славистика|словенска филологија]], [[Ватрослав Јагиќ]] во основа позитивно ја оценил собирачката активност на Коста Херман, но му забележал што [[Икавски изговор|икавските]] песни ги преточил во [[Иекавски изговор|иекавско]] наречје, оштетувајќи ја автентичноста на песните.<ref>Nasko Frndić, „Od junaštva i od vojevanja...“, во: ''Muslimanske junačke pjesme''. Sarajevo: Stvarnost, 1969, стр. VII-IX.</ref> Во 1898 година, во издание на [[Матица хрватска]], се појавила уште една книга со босански епски песни со наслов „Јуначки песни (мухамедовски)“ со обем од 672 страници, чиј уредник бил Лука Марјановиќ. Подоцна, во 1899 година била објавена уште една таква збирка со обем од 736 страници. За разлика од Херман, Марјановиќ дава детален опис на народните пејачи од кои ги презел песните од кои особено го истакнал Мехмед Колак-Колаковиќ од [[Орашац (Хрватска)|Орашац]], кој во текот на 1886-1887 година престојувал во [[Загреб]] на трошок на Матицата хрватска. Марјановиќ нагласува дека, иако по јазикот и распоредот муслиманските народни песни се исти како другите јуначки песни, сепак тие имаат и посебни одлики: во прв ред, со ретки исклучоци, повеќето муслимански народни песни се полни со романтицизам, зашто повеќето мотиви во нив (битките, двобоите, свадбите, грабнувањето на девојките, откупувањето на заробените јунаци, одмаздата за извршеното насилство итн.) се поврзани со девојките и жените. Интересно е тоа што многу муслимански народни песни ги пееле народните пејачи кои биле [[Римокатоличка црква|католици]] од Далмација и [[Босна и Херцеговина]], а за тоа сведочи и присуството на икавскиот говор во овие песни.<ref>Nasko Frndić, „Od junaštva i od vojevanja...“, во: ''Muslimanske junačke pjesme''. Sarajevo: Stvarnost, 1969, стр. IX-X.</ref> Покрај останатите јунаци, посебно место во босанските (муслимански) епски песни има [[Алија Ѓерзелез]], главниот јунак од централна Босна, кој живеел кон крајот на [[15 век|15]]. и првата половина на [[16 век|16. век]]. Исто така, често се пее и за Мустај-бег лички, најпопуларниот јунак од [[Босанска Краина|Краина]], кој бил управник на [[Лика]] и [[Крбава]]. Особено интересен лик во муслиманските епски песни е Тале Личанин, познат по атрибутот Будалетинката Тале, кој се истакнува не само со храброста, туку и со своите посебни сфаќања. Така, тој поседува некои особини од класичните ликови на народната поезија (на пример, [[Крал Марко|Крале Марко]]), а неговото потсмевање на раскошот потсетува на ликот Терзит од [[Хомер|Хомеровата]] „[[Илијада]]“. Иако неговата надворешноста е неугледна и необична, тој е таков поради длабокото филозофско убедување, а не заради формата. Имено, тој го брани најблагородниот хуманизам, залагајќи се за почитување на луѓето според нивната вредност, а не според положбата и имотот.<ref>Nasko Frndić, „Od junaštva i od vojevanja...“, во: ''Muslimanske junačke pjesme''. Sarajevo: Stvarnost, 1969, стр. XII-XIII.</ref> Исто како и другите народни песни, така и муслиманските имаат историска позадина, изразувајќи ја поделеноста на луѓето кои живееле во различни држави: [[Венецијанска Република|Венецијанската Република]], [[Австроунгарија|Австро-Унгарија]] и [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Ваквата поделеност е многу често, но сепак во некои песни се пее и за пријателството меѓу луѓето од одделните царства и вери. Слично на тоа, во некои песни се опишува побратимството меѓу јунаците, кои никогаш не го прекршуваат дадениот збор, како и посестримството меѓу јунаците и некоја девојка. Посебна одлика на муслиманските народни песни е стремежот на народниот пејач за детално опишување на надворешниот изглед на главниот јунак, заедно со неговата воена опрема, облеката и коњот, при што во описот преовладува [[Злато|златото]] како главниот прикажана украсен елемент. На пример, во песната „Филип Маџарин и дебелиот Халил“, облеката на Халил е опишана во 38 стихови, а потоа народниот пејач посветува дури 55 [[Стих|стихови]] за да го опише неговото [[Оружје|оружје]]. Во продолжение, особено силно се опишани некои моменти од боевите во кои е изразена трагиката на погинувањето на воините. Покрај тоа, во песните се среќаваат и описи на пејзажите на околината во која се случува дејствието, а во описите на убавиците се присутни и богати [[Лирика|лирски]] елементи.<ref>Nasko Frndić, „Od junaštva i od vojevanja...“, во: ''Muslimanske junačke pjesme''. Sarajevo: Stvarnost, 1969, стр. XIII-XXII.</ref> ==Македонската епска народна поезија== Иако во македонското народно творештво доминира [[Лирска поезија|лирската поезија]], сепак и епската песна зазема значајно место. Едно од поважните обележја на македонската епска поезија е совпаѓањето на уметничката со историската вистина, т.е. со богат поетски јазик, народниот творец ги толкувал поважните историски настани и ликови. Македонските епски песни најчесто се испеани во десетосложен [[стих]], а поретко и во осумсложен стих (ајдутските и комитските). Според [[Томе Саздов]], во зависност од времето и настаните што се обработуваат, македонската епска поезија може да се подели во неколку групи:<ref>Томе Саздов, „Предговор“, во: Томе Саздов, ''Грива тресе, бисер рони'' (епска народна поезија). Скопје: Заштита, 1970, стр. 5-8.</ref> * митолошко-религиозни песни - тие се најстари народни песни и во нив се пее за натприродните сили и суштества ([[духови]], [[змеј]]ови, [[Самовила|самовили]]) или за ликовите од [[христијанство]]то ([[Богородица]], [[Христос]], [[светци]]те, [[ангел]]ите итн.); но, иако ликовите се фантастични, тие се опеани со реалистични својства. * историски песни - опфаќаат мотиви од [[средниот век]] и во нив се пее за страдањето на народот за време на турското ропство, како и за отпорот против поробувачот. * јуначки песни - иако не претставуваат целосен и заокружен епос, сепак сочинуваат прилично развиен состав од поголем број песни во кои народниот пејач со својата творечка фантазија го трансформирал родољубивото чувство во јуначки ликови; во рамките на оваа група, најзначаен е циклусот песни посветени на [[Крале Марко]], а освен него, како главни ликови во македонските јуначки песни се јавуваат: Болен Дојчин, Момчил војвода, Јанкула војвода, Релјо Шестокрило и низа детски ликови - Дете Татулиџе, Секула Детенце, Дете Голомеше итн.; во македонските јуначки песни доминираат деталните описи, развиеното епско дејствие, честите повторувања и дијалози; овие песни се одликуваат со типизирана композиција и со богата стилско-изразна фактиура. * ајдутски песни - тие се јавиле како одраз на [[Ајдутство|ајдучкото]] движење како израз на народниот протест против социјалната неправда; во нив преовладуваат борбените мотиви, но исто така се застапени и мотиви од семејниот живот на ајдуците, верното другарство итн.; главни ликови во овие песни се: [[Дедо Иљо Малешевски|Иљо Малешсвски]], [[Сирма војвода]] од [[Тресонче]], Кузман Капидан, Страхил страшен војвода, Мануш војвода, Јане Плетикоса, Чавдар војвода итн.; ајдутските песни се одликуваат со изразена поетичност, со пореалистично прикажување на ликовите и настаните, со умерена употреба на [[хипербола]]та, поеластична композиција, разновидна творечка постапка, како и значајна застапеност на женските ликови и на [[Лирска поезија|лирските]] елементи; во оваа група спаѓа песната за Кузман Капидан која е најдолгата македонска народна песна, составена од 1 142 стиха. * револуционерно-комитски песни - претежно се создадени кон крајот на [[XIX век]], за време на македонската национална преродба; во многуте ликови на македонските револуционери доминираат песните за [[Гоце Делчев]], а чести ликови се и: [[Питу Гули]], [[Јане Сандански]], [[Александар Турунџев]], [[Даме Груев]] итн.; за разлика од јуначките песни, овие се одликуваат со пократка форма, со мошне чести дијалози и со крајно едноставна композиција. * партизански песни - тие се најновиот вид македонски епски народни песни во кое се опејува [[Народноослободителна борба|народноослободителната борба]]. [[Кирил Пенушлиски]] ги дели македонските епски народни песни во две основни групи: во првата, постарата, се опишуваат неверојатни настани и ликови поврзани со митолошките и христијанските легенди, додека втората група ја сочинуваат борбените народни песни. Песните од првата група имаат митолошка и христијанска тематика со моралистичко-религиозна тенденција. Во митолошките песни често се застапени измислените суштества, како самовилои, змејови, чуми итн., при што некои мотиви во овие песни се позајмени од туѓите митологии, додека христијанските мотиви се преземени од [[Библија|Библијата]] и од средновековната црковна литература. Тематиката во овие песни е блиска на онаа во лирските митолошки и обредни песни. Најпосле, во оваа општа група можат да се сместат и епските песни за разни семејни и општествени настани кои се непознати во историјата.<ref>''Народна поезија'' (приредил Кирил Пенушлиски), „Кочо Рацин“, Скопје, 1964, стр. 77.</ref> Втората група, борбени епски песни, е далеку побројна во македонската народна епика, а главниот мотив во овие песни е борбата на народот или на поединците против разни непријатели – од османлиските поробувачи до фашистичките окупатори за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Јуначките песни се најстарите борбени епски песни и тие се одликуваат со богата и разновидна содржина, а основата најчесто ја сочинуваат делата на средновековните јунаци. Оттука, овие песни имаат некои феудални белези (дворците, гозбите, оружјето итн.). Освен за борбените подвизи на главните ликови, во јуначките песни се пее и за нивните свадби, кумства и други семејни настани. И ајдутските песни имаат централно место во македонската народна епика, а нивниот основен мотив е заштитата на народот од турските поробувачи. Во овие песни се опеани победите, но и неуспесите на [[Ајдутство|ајдуците]], причините поради кои станале ајдуци, мачењето на ајдуците, нивната смрт, предавствата итн. Карактеристично за овие борбени песни е тоа што во нив се појавуваат и женски главни ликови ([[Сирма Војвода|Сирма војвода]], [[Румена Војвода|Румена војвода]], [[Бојана Војвода|Бојана војвода]] итн.). Во 1880-тите се појавиле револуционерните народни песни, поврзани со организираната борба против турското ропство. Овие песни се надоврзуваат на јуначките и на ајдутските песни, користејќи го нивното сиже и поетика, но во нив се застапени нови пароли и идеи (поимите за слободата, за татковината итн.). Исто така, овие песни се разликуваат од јуначките и од ајдутските по тоа што во нив не е потенцирана идеализацијата, така што тие се пореални, а описите на ликовите се попластични и полирски. Во некои револуционерни песни е присутно и литературното влијание. Најновите револуционерни песни потекнуваат од Втората светска војна, а најчестите мотиви во нив се: борбата против непријателот, разделбата со блиските, ранувањето или смртта во борбата. Често, во овие песни се преземени старите мотиви и содржини од ајдутските песни, само со мало приспособување, но во некои песни, старите мотиви добиваат сосема нова содржина.<ref>''Народна поезија'' (приредил Кирил Пенушлиски), „Кочо Рацин“, Скопје, 1964, стр. 77-80.</ref> ===Македонски народни песни=== ====Митолошко-религиозни песни==== * [[Свети Петар и неговата мајка]] * [[Стана самовила]] ====Историски песни==== * [[Војник Огнен]] * Девет браќа јунаци * Турчин низ гора врвеше * [[Бела Јана се дави од Турци]] * [[Мома војник го одменува татка си]] * Неда и три синџири робје * [[Ајрадин-паша во село Галешник]] ====Јуначки песни==== * [[Момчула војвода]] * [[Марко и три наречници|Крале Марко и трите наречници]] * [[Крале Марко ја губи силата]] * [[Марко Крале и црна Арапина (втора верзија)|Марко Крале и црна Арапина]] * [[Крали Марко и мајстор Ѓуро]] * [[Марко и цар Мурат|Марко и Мурат-бег]] * [[Болен Дојчин]] * [[Марко ја одменува свадбарината|Марко Крале ја укинува свадбарината]] * [[Огнен и латински крал]] ====Ајдутски песни==== * [[Јане Плетикоса]] * [[Сирма Војвотка (песна)|Сирма војвода]] * [[Чавдар војвода и Лалуш]] * [[Иљо војвода]] * [[Ранет јунак]] * [[Страил страшен војвода]] * [[Стојане, сину море, Стојане]] * [[Џемаил ага и Иванчо војвода]] * [[Тодор и земски сејмени]] * [[Кузман Кареман (песна)|Кузман Кареман]] * [[Стојан и сестра му Проја]] * Арамија куќа нема * [[Датунџо војвода]] ====Револуционерно-комитски песни==== * Ранет јунак и црна орлица * Песна за Гоце Делчев * Ранет Делчев војвода * [[Заплакало е Мариово]] * Славни комити, сè Македонци * Мануш војвода * Станиш војвода * Песна за Питу Гулев * Петре Михов и дервиш Полиц * Џемо и Мицко комита * Стојан комита * [[Низ Петлец идат трима војводи]] * [[Малина мома и Гоце Делчев]] * [[Спиро Црне и Ќучук Сулејман]] * Болен ми лежи Миле Поп-Орданов * Дека ќе одеш, Апостоле? * Селим ага и Ѓорѓија Лажот * [[Црна се чума зададе]] * Колјо Капидан ====Партизански песни==== * Листај се, горо, шумај се * Силна ми војска идеше * Таму горе во планина * Гледај ме мило либе * Ајде ќе те прашам * Абер дојде од Тетово * Таму ле, мајко, близу Битола * Што ми е мило ем драго * А бре Македонче * Темен се облак зададе == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Поезија]] [[Категорија:Народна поезија]] [[Категорија:Епика]] b90u67jl9xt805drwi60wilwrex2fi5 0 1248064 5640793 5390758 2026-10-05T14:45:10Z МечоМКД 137442 Одстранета буква 5640793 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Павле Игновски | портрет = | px = | опис = | родено-име = | роден-дата = {{роден на|2|ноември|1921}} | роден-место = [[Крајници (село)|Крајници]], [[Кралство СХС]] | починал-дата = {{починал на и возраст|df=yes|2002|12|18|1921|11|2}} | починал-место = {{починал во|Скопје}}, [[Македонија]] | починал-причина = | националност = [[Македонија|Македонец]] | народност = [[Македонци|Македонец]] | познат = | занимање = [[Народноослободителна војска на Македонија|партизан]] | сопружник = | татко = | мајка = | родители = | роднини = | деца = }} '''Павле Игновски - Секула''' ({{роден|2|ноември|1921}} во {{Роден во|Крајници (село){{!}}Крајници}} — {{починат|18|декември|2002}} во {{Починат во|Скопје}}) — [[Македонија|македонски]] партизан, борец за слобода на [[Македонија]], учесник во работничкото и комунистичкото движење и во [[Народноослободителна борба во Вардарска Македонија|НОБ]], носител на [[Партизанска споменица од 1941|Партизанска споменица 1941]].<ref name="МакЕнц">{{МакЕнц|592|Игновски|I}}</ref> ==Животопис== Во 1941 година, тој активно се вклучил во [[Велес]] во разни незаконски активности, особено во активностите за собирање и пренесување оружје, муниција и експлозивни материјали.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Македонски историски речник|first=|last2=д-р Стојан Киселиновски и др.|first2=|publisher=ИНИ|year=2000|isbn=9989-624-46-1|location=Скопје|pages=195}}</ref> Од [[21 април]] 1942 година бил борец на [[Велешки народноослободителен партизански одред „Пере Тошев“|Велешкиот народноослободителен партизански одред „Пере Тошев“]], а од средината на мај до реорганизацијата на одредот на 22 септември 1942 година, бил негов командант. Потоа бил борец во [[Велешки партизански одред „Димитар Влахов“|Велешкиот партизански одред „Димитар Влахов”]], [[Тиквешки НОПО „Добри Даскалов“|Тиквешкиот народно-ослободителен партизански одред „Добри Даскалов“ ]], на [[Народноослободителен баталјон „Страшо Пинџур“|баталјонот „Страшо Пинџур”]] и на [[Втор баталјон на Третата оперативна зона|Вториот баталјон на Третата Оперативна Зона]], а во [[1944]] година и борец на [[Втора македонска ударна бригада|Втората]], [[Петта македонска ударна бригада|Петтата]], [[Осма македонска ударна бригада|Осмата]] и [[Деветта македонска ударна бригада|Деветтата македонска ударна бригада]], каде што заземал функции од командир на чета до командант на бригада.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://ororm.org/backend/DataFiles/Oficer%20br.%206.pdf |title=Весник Офицер, бр. 6, 2001, стр. 7 |accessdate=2020-08-05 |archive-date=2014-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129025234/http://ororm.org/backend/DataFiles/Oficer%20br.%206.pdf |url-status=dead }}</ref> По војната бил пратеник во [[Собранието на Македонија|Собранието на СРМ]] во повеќе мандати.<ref name=":0" /> == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Игновски, Павле}} [[Категорија:Луѓе од Крајници (село)]] [[Категорија:Македонски партизани]] [[Категорија:Македонски политичари]] [[Категорија:Носители на Партизанска споменица од 1941]] h6jf0ukglc96jajmanisek2bhc2st6d 0 1248306 5640776 5623740 2026-10-05T12:00:28Z NadyBarbieGirl 63459 5640776 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=јуни 2026}}{{Внимание}}{{Infobox musical artist |name =Андреа |background = solo_singer |image = Andrea performing at the Planeta Summer Tour 2014.jpg |caption = |birth_name =Теодора Руменова Андреева |alias = |birth_date = {{роден на|23|јануари|1987}} |birth_place ={{роден во|Софија}} |origin = [[Бугарија]] |occupation = [[пејачка]] |genre = [[фолк музика|фолк]], [[популарна музика|поп-фолк]], |years_active = 2006 –сѐ уште |instrument = вокал |First_album = |Latest_album = |Notable_albums = |Notable_songs = |label = [[Пајнер мјузик]] |associated_acts = [[Галена]] |website = }}{{Infobox Artist Discography |Artist = [[Андреа]] |Image = |Image size = 250px |Caption = |Studio = 4 |Option = |Option name = Компилации |Option link = Компилации |Option color = |Music videos = 72 |Singles = |1Option = 1 |1Option name = Видео албуми |1Option link = ДВД-а |1Option color = Beige |Референци = yes |Ref link = Наводи }}'''Андреа''', уметничко име на '''Теодора Руменова Андреева''' (р. {{роден на|23|јануари|1987}}во {{родена во|Софија}}) — поп-фолк [[пејач]]ка од [[Бугарија]]. == Дискографија == === Албуми === * Оган во крвта (Огън в кръвта) (2008) * Мене си ме барал (Мен си търсил) (2009) * Андреа (2010) * Лоша (2012) === Спотови === {| class="wikitable" |- ! Спот !! Година !! Режисер |- | ''Като непознат'' || 2006 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Не съм такава'' || 2006 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Хладна нежност'' || 2007 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Без теб'' || 2007 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Красива лъжа'' || 2007 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Страх'' || 2008 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Фалшиво щастие'' || 2008 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Няма те'' || 2008 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Нямам причина'' || 2008 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Само мой'' || 2008 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Най-велик'' || 2008 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Дай ми всичко'' || 2008 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Избирам теб'' || 2009 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Мен си търсил'' || 2009 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Употребена'' || 2009 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Tyalee'' || 2009 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Bellezza'' || 2009 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Моята порода'' || 2009 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Излъжи ме'' || 2009 || Николај Нанков |- | ''С теб да бъдем пак'' || 2010 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Неблагодарен'' || 2010 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''I wanna'' || 2010 || |- | ''Mine'' || 2010 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Блясък на кристали'' || 2010 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Хайде, опа'' || 2010 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Не ги прави тия работи'' || 2010 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''На екс'' || 2011 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Докрай'' || 2011 || Георги Манов, Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Предай се'' || 2011 || Мартин Макариев |- | ''Champagne'' || 2011 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Едно'' || 2011 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Лоша'' || 2012 || Мартин Макариев |- | ''Пробвай се'' || 2012 || Николај Скерлев |- | ''Only you'' || 2012 || Мартин Макариев |- | ''Искам искам'' || 2012 || Станислав Христов – Стенли |- | ''Лош герой'' || 2013 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Без окови'' || 2013 || Bashmotion |- | ''Никой друг'' || 2013 || Андреа, Bashmotion |- | ''Hayati'' || 2013 || Костадин Крстев – Коко |- | ''Pozovi me/Обади ми се'' || 2013 || Андреј Илиќ |- | ''Няма да съм аз'' || 2013 || Андреа, Јордан Петков |- | ''Zvuk'' || 2013 || Visual Fever |- | ''Пий едно от мене'' || 2013 || Андреа, Јордан Петков |- | ''Chupa song (Chupacabra)'' || 2014 || Јордан Петков |- | ''Най-добрата'' || 2014 || Станислав Христов – Стенли |- | ''Искам нещо от теб'' || 2014 || Станислав Христов – Стенли |- | ''Bésame'' || 2014 || Станислав Христов – Стенли |- | ''Секс за ден'' || 2015 || Станислав Христов — Стенли |- | ''Universal love'' || 2015 || Станислав Христов — Стенли |- | ''Passión'' || 2015 || Станислав Христов — Стенли |- | ''Полудей'' || 2015 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Love is mine'' || 2016 || Edward Aninaru, Станислав Христов, Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Всичко ми взе'' || 2016 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Vitamin'' || 2017 || Станислав Христов — Стенли |- | ''Строго забранено'' || 2017 || Станислав Христов – Стенли |- | ''Heart Beating Hard'' || 2018 || Станислав Христов — Стенли |- | ''Miss California'' || 2018 || Станислав Христов — Стенли |- | ''Amor Peligroso'' || 2019 || Андреа, Ричард Стан |- | ''Soledad'' || 2020 || Станислав Христов — Стенли |- | ''Егоист'' || 2020 || Станислав Христов – Стенли |- | ''Интуиција'' || 2022 || Aren Bayadyan |- | ''In love'' || 2023 || Max Production |- | ''Lights'' || 2023 || |- | ''Džanum'' || 2023 ||Стамбини |- | ''Повече от думи'' || 2023 || Станислав Христов – Стенли |- | ''Miss me when i am gone'' || 2024 || |- | ''Burning my whole'' || 2024 || |- | ''Ma acum •Целуни ме сега '' || 2024 ||Bogdan Boier Bibescu |- | ''Нямам сърце '' || 2024 ||Иван Димитров – Torex |- | ''Peaceful Place'' || 2024 ||Радостин Сјабев – Шошо |- | ''Без коз'' || 2025 ||Иван Димитров – Torex |- | ''Топа'' || 2025 || Станислав Христов – Стенли |- | ''Ти върви '' || 2026|| Иван Димитров – Torex |- | ''TBA'' || 2026 ||Станислав Христов – Стенли |} == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски == * [http://andreasite.eu/ Официјален портал на Андреа] * [http://andrea-daily.blogspot.bg/ Фен сайт на Андреа] * [http://andreaofficialsite.blogspot.bg/ Фен сайт на Андреа 2] * [http://www.vmusic.bg/artist/Андреа Профил във Vmusic] * [https://www.facebook.com/OfficialPageAndrea/ Официјален Facebook Профил] * [http://www.youtube.com/user/AndreaProfile?feature=watch Официјален Youtube Канал] * [http://twitter.com/andreamusic_bg Официјален Twitter Профил] * [https://www.instagram.com/andreabulgaria/ Официјален Instagram Профил] * [http://www.vbox7.com/user:andrea_official Официјален Vbox7 канал]{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *dailymotion na Andrea production Bulgaria [[Категорија:Бугарски пејачи]] [[Категорија:Бугарски поп-фолк пејачи]] [[Категорија:Живи луѓе]] 6grgcp6otdxm4iq0h9p7t8mqen96h9l 0 1250425 5640804 5624600 2026-10-05T15:09:02Z NadyBarbieGirl 63459 5640804 wikitext text/x-wiki {{превод}}{{Infobox musical artist |name =Анелија |background = solo_singer |image = Anelia 2007.jpg |caption = |birth_name =Анелија Георгиева Атанасова |alias = |birth_date = {{роден на|1|јули|1982}} |birth_place ={{роден во|Стара Загора}} |origin = [[Бугарија]] |occupation = [[пејачка]] |genre = [[фолк музика|фолк]], [[популарна музика|поп-фолк]], |years_active = 2002 –сѐ уште |instrument = вокал |First_album = |Latest_album = |Notable_albums = |Notable_songs = |label = |associated_acts =[[Преслава]],[[Емануела]] |website = }}{{Infobox Artist Discography |Artist = [[Анелија]] |Image = |Image size = 250px |Caption = |Studio = 9 |Option = |Option name = Компилации |Option link = Компилации |Option color = |Music videos = 102 |Singles = |1Option = 1 |1Option name = Видео албуми |1Option link = ДВД-а |1Option color = |Референци = yes |Ref link = Наводи }}'''Анелија Георгиева Атанасова''', повеќе позната како '''Анелија''' (р. {{роден на|1|јули|1982}} во {{роден во|Стара Загора}}) — поп-фолк пејачка од [[Бугарија]]. == Дискографија == === Албуми === * [[Погледни ме в очите (албум)]] (2002) * [[Не поглеждай назад]] (2004) * [[Всичко води към теб (албум)|Всичко води към теб]] (2005) * [[Пепел от рози]] (2006) * [[Единствен ти (албум)]] (2008) * [[Добрата, лошата]] (2010) * [[Игри за напреднали (албум)|Игри за напреднали]] (2011) * [[Феноменална]] (2014) * [[Дай ми още]] (2018) * [[TBA]] (2026) === Спотови === {| class="wikitable" |- ! Спот !! Година !! Режисер |- | ''Чужди устни'' || 2002 || Николај Скерлев |- | ''Погледни ме в очите'' || 2002 || Румен Атанасов/Георги Колев |- | ''Погледни ме в очите – remix'' || 2003 || Николај Скерлев |- | ''Само мене нямаш'' || 2003 || Георги Колев |- | ''Обичай ме'' || 2003 || Николај Скерлев |- | ''Искам те'' || 2004 || Николај Скерлев |- |'' За теб любов'' || 2004 || Николај Скерлев |- | ''Не знаеш'' || 2004 || Николај Скерлев |- | ''Не поглеждай назад'' || 2005 || Николај Скерлев |- | ''Всичко води към теб'' || 2005 || Николај Скерлев |- | ''Как предаде любовта'' || 2005 || Николај Скерлев |- | ''Не спирай'' || 2006 || Николај Скерлев |- | ''Не мога да спра да те обичам'' || 2006 || Николај Скерлев |- | ''До зори'' || 2006 || Николај Скерлев |- | ''Само за миг'' || 2006 || Николај Скерлев |- | ''Вятър в косите ти'' || 2006 || Николај Скерлев |- | ''Ден без теб'' || 2006 || Николај Скерлев |- | ''Щом си до мен'' || 2007 || Николај Скерлев |- | ''Ти си слънцето в мен'' || 2007 || Тенчо Јанчев |- | ''Завинаги'' || 2007 || Васил Стефанов |- | ''Единствен ти'' || 2007 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Дъх'' || 2007 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Следа от любовта'' || 2008 || Николај Нанков |- | ''Все едно ми е'' || 2008 || Тенчо Јанчев |- | ''Трети път'' || 2008 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Поръчай пак'' || 2008 || Николај Скерлев |- | ''Продължавам'' || 2008 || Николај Нанков |- | ''Не ме принуждавай'' || 2009 || Николај Нанков |- | ''Добрата, лошата'' || 2009 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Две неща'' || 2009 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Обичам те'' || 2009 || Николај Скерлев |- | ''Ако с теб не съм'' || 2010 || Николај Нанков |- | ''Обичам те – remix'' || 2010 || Николај Скерлев |- | ''Четири секунди'' || 2010 || Николај Нанков |- | ''Раздялата'' || 2010 || Николај Нанков |- | ''Така ме кефиш'' || 2011 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Проба-грешка – remix'' || 2011 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Игри за напреднали'' || 2011 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Сложно-невъзможно'' || 2012 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Яко ми действаш'' || 2012 || Станислав Христов – Стенли |- | ''Не исках да те нараня'' || 2012 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Да ти викна ли такси'' || 2012 || Станислав Христов – Стенли |- | ''Виж ме сега'' || 2012 || Васил Стефанов |- | ''Аз и ти'' || 2013 || Станислав Христов – Стенли |- | ''Искам те, полудявам'' || 2013 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Няма да съм друга'' || 2013 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Предадох те'' || 2013 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Феноменална'' || 2014 || Александар Моллов |- | ''Твоя съм'' || 2014 || Николај Нанков |- | ''Изведнъж'' || 2014 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Не мога да губя'' || 2014 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Генерал'' || 2015 || Станислав Христов – Стенли |- | ''Сърцето ще плати'' || 2015 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Аз съм дяволът'' || 2015 || Станислав Христов – Стенли |- | ''Гот ми е'' || 2016 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''В моя ум'' || 2016 || Bashmotion |- | ''Моят мъж'' || 2016 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Дай ми още'' || 2016 || Bashmotion |- | ''Колеги'' || 2016 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Не лъжи жена'' || 2017 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''За патрона'' || 2017 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Кажи ми'' || 2017 || Георги Марков |- | ''На Маями'' || 2017 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''С тебе ми е най'' || 2017 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Зоопарк'' || 2018 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Бръммм'' || 2018 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Обичам те'' || 2018 || Радина Миленчева |- | ''Копакабана'' || 2018 || Стефан Маринов |- | ''Просяци'' || 2018 || Bashmotion |- | ''Подлудяваш ме'' || 2018 || Александар Моллов |- | ''Сърцето ми'' || 2019 || Александар Моллов |- | ''Заради теб'' || 2019 || Александар Моллов |- | ''Шампион'' || 2019 || Стефан Маринов |- | ''Гъзарка'' || 2019 || Стефан Маринов |- | ''Ти си'' || 2019 || Стефан Маринов |- | ''Милион'' || 2020 || Стефан Маринов |- | ''Пие ми се'' || 2020 || Стефан Маринов |- | ''Двама'' || 2020 || Стефан Маринов |- | ''Котка'' || 2021 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Влез, влез'' || 2021 || Виктор Антонов – Rikk |- | ''Няма драма'' || 2022 || Bashmotion |- | ''Наранихме се'' || 2022 || Bashmotion |- | ''Към вратата'' || 2022 || Иван Димитров – Torex |- | ''Любо(в)'' || 2023 || Иван Димитров – Torex |- | ''Loca, loca'' || 2023 || Иван Димитров – Torex |- | ''Нямаш мене'' || 2023 || Иван Димитров – Torex |- | ''Не можеш да ме замениш'' || 2024 || Иван Димитров – Torex |- | '' Цял живот '' || 2024 || Иван Димитров – Torex |- | ''Съжалявам '' || 2024 || Иван Димитров – Torex |- | ''Буря'' || 2024 || Chameleon |- | ''Имам друг '' || 2024 || Иван Димитров – Torex |- | ''Party'' || 2024 || Chameleon |- | ''Мой'' || 2025 || Стефан Маринов |- | ''До събота'' || 2025 || Bashmotion |- | ''Фирмата '' || 2025|| Иван Димитров – Torex |- | ''Влюбен до уши '' || 2025|| Bashmotion |- | ''Великан '' || 2025|| Иван Димитров – Torex |- | ''След 100 години'' || 2026|| Иван Димитров – Torex |- | ''Заби ми ножа'' || 2026|| Иван Димитров – Torex |- | ''Вярно с оригинала'' || 2026|| Иван Димитров – Torex |- | ''Пума'' || 2026|| Иван Димитров – Torex |- | ''Запали'' || 2026|| Иван Тодоров |- | ''TBA'' || 2026|| Иван Димитров – Torex |- | ''TBA'' || 2026|| Иван Димитров – Torex |} == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски == * [[Категорија:Бугарски пејачи]] [[Категорија:Бугарски поп-фолк пејачи]] [[Категорија:Живи луѓе]] hm1ccfbygp217lida0noloxo600l121 0 1269648 5641023 5494919 2026-10-05T22:06:58Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:NGC_3590_DSS.jpg|NGC_3590_DSS.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey N 5641023 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Астрономски попис}} '''Колиндеров каталог''' ({{langx|en|Collinder catalogue}}) — [[астрономски каталог]] од 471 [[расеано ѕвездено јато]] изготвен од шведскиот астроном [[Пер Колиндер]]. Објавен е во 1931 г. како прилог кон неговиот труд „За структурните својства на расеаните галактички јата и нивната просторна распределба“ (''On structural properties of open galactic clusters and their spatial distribution'').<ref name="Collinder">{{наведено списание | last = Collinder | first = Per | date = 1931 | title = On Structural Properties of Open Galactic Clusters and their Spatial Distribution. Catalog of Open Galactic Clusters | journal = Annals of the Observatory of Lund | volume = 2 | pages = B1-B46 | bibcode = 1931AnLun...2....1C }}</ref> Телата од каталогот се означени со „Колиндер“ (''Collinder''), како на пр. „Колиндер 399“. Застарените претставки се од обликот ''Col + каталошки број'' или ''Cr + каталошки број'', како н апр. „Cr 399“.<ref name="Simbad">{{нмс |url=http://cds.u-strasbg.fr/cgi-bin/Dic-Simbad?Collinder |title=Dictionary of Nomenclature of Celestial Objects |date=1 декември 2014 |website=Simbad |publisher=Centre de Données astronomiques de Strasbourg |access-date=18 декември 2014 |archive-date=2017-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170914125308/http://cds.u-strasbg.fr/cgi-bin/Dic-Simbad?Collinder |url-status=dead }}</ref> == Накратко == * Каталогот содржи 471 тело: 452 [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]], 11 [[Збиено ѕвездено јато|збиени јата]], 6 [[астеризам|астеризми]], 1 [[ѕвездена кинематика#Подвижни групи|подвижна група]] и 1 [[ѕвездено здружение]]. * Телата се распространети ширум целата небесна сфера. * [[NGC 188|Cr 8]] е најсеверното тело, сместено на деклинација од +85º во соѕвездието [[Жирафа (соѕвездие)|Жирафа]]. * Cr 411 е најјужното тело, сместено на деклинација од -79º во соѕвездието [[Октант (соѕвездие)|Октант]]. == Колиндерови тела кои воедно се Месјеови == Колиндеровиот каталог опфаќа 29 тела кои се дел од [[Месјеов каталог|Месјеовиот каталог]]: {{Div col}} * [[Месје 6]] (Пеперутка) * [[Месје 7]] (Птоломеево Јато) * [[Месје 11]] (Дива Патка) * [[Месје 16]] (расеано јато во маглината Орел) * [[Месје 18]] * [[Месје 21]] * [[Месје 23]] * [[Месје 25]] * [[Месје 26]] * [[Месје 29]] * [[Месје 34]] * [[Месје 35]] * [[Месје 36]] * [[Месје 37]] * [[Месје 38]] * [[Месје 39]] * [[Месје 41]] * [[Месје 44]] (Јасли) * [[Месје 45]] (Плејади) * [[Месје 46]] * [[Месје 47]] * [[Месје 48]] * [[Месје 50]] * [[Месје 52]] * [[Месје 67]] * [[Месје 71]] * [[Месје 73]] * [[Месје 93]] * [[Месје 103]] {{div col end}} == Колиндерови тела кои воедно се Колдвелови == Мелотовиот каталог е изработен 64 години пред познатиот [[Колдвелов каталог]]. Колиндеровиот содржи 28 тела кои се опфатени во него: {{Div col}} * C1 [[NGC 188]] * C8 [[NGC 559]] * C10 [[NGC 663]] * C13 [[NGC 457]] (Був или ET) * C14 [[NGC 869]] и [[NGC 884]] (Двојно Јато) * C16 [[NGC 7243]] * C19 [[IC 5146]] (Кожурец) * C28 [[NGC 752]] * C41 ([[Хијади (ѕвездено јато)|Хијади]]) * C50 [[NGC 2244]] * C54 [[NGC 2506]] * C58 [[NGC 2360]] (Каролинино Јато) * C64 [[NGC 2362]] (Тау Големо Куче) * C71 [[NGC 2477]] * C75 [[NGC 6124]] * C76 [[NGC 6231]] * C81 [[NGC 6352]] * C82 [[NGC 6193]] * C85 [[IC 2391]] (Омикрон Едро) * C88 [[NGC 5823]] * C89 [[NGC 6087]] (S Рамнило) * C91 [[NGC 3532]] (Желбовен Бунар) * C94 [[NGC 4755]] (Кутија за Накит) * C95 [[NGC 6025]] * C96 [[NGC 2516]] (Јужни Јасли) * C97 [[NGC 3766]] (Бисерно Јато) * C98 [[NGC 4609]] * C102 [[IC 2602]] (Тета Кобилица) {{div col end}} == Колиндерови тела == {| class="wikitable sortable" ! Колиндеров<br/>број ! [[Нов општ каталог|NGC]]/[[Индекс-каталог|IC]]-<br/>број ! Други имиња ! class="unsortable"|Слика ! Вид на тело <!-- ! Оддалеченост <br/>([[светлосна година|исг]]) --> ! [[Соѕвездие]] ! [[Привидна ѕвездена величина|Прив.<br/>велич.]] |- | Cr 1 || [[NGC 103]] || || [[Податотека:NGC 103 PanS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Касиопеја (соѕвездие)|Касиопеја]] || 9,8 |- | Cr 2 || [[NGC 129]] || || [[Податотека:NGC 0129 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Касиопеја (соѕвездие)|Касиопеја]] || 6,5 |- | Cr 3 || [[NGC 133]] || || [[Податотека:NGC 133.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Касиопеја (соѕвездие)|Касиопеја]] || 9,4 |- | Cr 4 || [[NGC 136]] || || [[Податотека:NGC 136 PanS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Касиопеја (соѕвездие)|Касиопеја]] || 11,3 |- | Cr 5 || [[NGC 146]] || || [[Податотека:NGC 146 PanS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Касиопеја (соѕвездие)|Касиопеја]] || 9,1 |- | Cr 6 || [[NGC 188]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кефеј (соѕвездие)|Кефеј]] || 8,1 |- | Cr 7 || [[NGC 225]] || || [[Податотека:NGC225HunterWilson.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Касиопеја (соѕвездие)|Касиопеја]] || 7,0 |- | Cr 8 || [[IC 1590]] || || [[Податотека:NGC 0281 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Касиопеја (соѕвездие)|Касиопеја]] || 7,4 |- | Cr 9 || [[NGC 366]] || || [[Податотека:NGC 0366 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Касиопеја (соѕвездие)|Касиопеја]] || 12,0 |- | Cr 10 || [[NGC 381]] || || [[Податотека:NGC 381 PanS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Касиопеја (соѕвездие)|Касиопеја]] || 9,3 |- | Cr 11 || [[NGC 436]] || || [[Податотека:NGC 0436 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Касиопеја (соѕвездие)|Касиопеја]] || 8,8 |- | Cr 12 || [[NGC 457]] || Був или ET || [[Податотека:NGC457.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Касиопеја (соѕвездие)|Касиопеја]] || 6,4 |- | Cr 13 || [[NGC 559]] || || [[Податотека:NGC 559.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Касиопеја (соѕвездие)|Касиопеја]] || 9,5 |- | Cr 14 || [[NGC 581]] || || [[Податотека:NGC 0581 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Касиопеја (соѕвездие)|Касиопеја]] || 7,4 |- | [[Трумплер 1|Cr 15]] || <center>—</center> || Трумплер 1 || [[Податотека:Trumpler 1.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Касиопеја (соѕвездие)|Касиопеја]] || 8,1 |- | Cr 16 || [[NGC 609]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Касиопеја (соѕвездие)|Касиопеја]] || 11,0 |- | Cr 17 || [[NGC 637]] || || [[Податотека:NGC 0637 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Касиопеја (соѕвездие)|Касиопеја]] || 8,2 |- | Cr 18 || [[NGC 654]] || || [[Податотека:NGC 654,VdB6,LDN 1332,1334,1337 (Cassiopeia).jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Касиопеја (соѕвездие)|Касиопеја]] || 6,5 |- | Cr 19 || [[NGC 659]] || || [[Податотека:NGC 659.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Касиопеја (соѕвездие)|Касиопеја]] || 7,9 |- | Cr 20 || [[NGC 663]] || || [[Податотека:NGC663HunterWilson.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Касиопеја (соѕвездие)|Касиопеја]] || 7,1 |- | Cr 21 || <center>—</center> || || || [[астеризам]] || [[Триаголник (соѕвездие)|Триаголник]] || 7,3 |- | Cr 22 || [[NGC 744]] || || [[Податотека:NGC 0744 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Персеј (соѕвездие)|Персеј]] || 7,9 |- | Cr 23 || [[NGC 752]] || || [[Податотека:NGC 752.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Андромеда (соѕвездие)|Андромеда]] || 5,7 |- | Cr 24 || [[NGC 869]] || h Персеј од [[Двојно Јато|Двојното Јато]] || [[Податотека:NGC869NGC884.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Персеј (соѕвездие)|Персеј]] || 5,3 |- | Cr 25 || [[NGC 884]] || χ Персеј од [[Двојно Јато|Двојното Јато]] || [[Податотека:NGC869NGC884.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Персеј (соѕвездие)|Персеј]] || 6,1 |- | Cr 26 || [[IC 1805]] || || [[Податотека:Melotte15HunterWilson.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Касиопеја (соѕвездие)|Касиопеја]] || 7,9 |- | Cr 27 || [[NGC 956]] || || [[Податотека:NGC956 - SDSS DR14.jpg|65п]] || [[астеризам]] || [[Андромеда (соѕвездие)|Андромеда]] || 8,9 |- | Cr 28 || [[NGC 957]] || || [[Податотека:NGC 0957 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Персеј (соѕвездие)|Персеј]] || 7,6 |- | [[Трумплер 2|Cr 29]] || <center>—</center> || Трумплер 2 || [[Податотека:Tr 2.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Персеј (соѕвездие)|Персеј]] || 5,9 |- | Cr 30 || [[NGC 1027]] || || [[Податотека:NGC 1027.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Касиопеја (соѕвездие)|Касиопеја]] || 6,7 |- | Cr 31 || [[NGC 1039]] || || [[Податотека:M34 2mass atlas.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Персеј (соѕвездие)|Персеј]] || 5,2 |- | Cr 32 || [[IC 1848]] || Вестерхаут 5 || [[Податотека:IC1848 JeffJohnson.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Касиопеја (соѕвездие)|Касиопеја]] || 6,5 |- | Cr 33 || [[IC 1848]] || Вестерхаут 5 || [[Податотека:IC1848 JeffJohnson.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Касиопеја (соѕвездие)|Касиопеја]] || 5,9 |- | Cr 34 || [[IC 1848]] || Вестерхаут 5 || [[Податотека:IC1848 JeffJohnson.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Касиопеја (соѕвездие)|Касиопеја]] || 6,8 |- | Cr 35 || [[NGC 1193]] || || [[Податотека:NGC 1193 SDSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Персеј (соѕвездие)|Персеј]] || 12,6 |- | [[Трумплер 3|Cr 36]] || <center>—</center> || Трумплер 3 || [[Податотека:Tr 3.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Касиопеја (соѕвездие)|Касиопеја]] || 7,0 |- | Cr 37 || [[NGC 1220]] || || [[Податотека:NGC 1220 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Персеј (соѕвездие)|Персеј]] || 11,8 |- | Cr 38 || [[NGC 2169]] || јато 37 || [[Податотека:NGC 2169.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Орион (соѕвездие)|Орион]] || 8,4 |- | [[Колиндер 39|Cr 39]] || <center>—</center> || Алфа Персеј || [[Податотека:Alpha Persei Cluster.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Персеј (соѕвездие)|Персеј]] || 1,2 |- | Cr 40 || [[NGC 1342]] || || [[Податотека:NGC 1342.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Персеј (соѕвездие)|Персеј]] || 6,7 |- | Cr 41 || [[IC 348]] || || [[Податотека:Omicron Persei.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Персеј (соѕвездие)|Персеј]] || 7,3 |- | [[Плејади|Cr 42]] || <center>—</center> || Плејади || [[Податотека:Pleiades large.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Бик (соѕвездие)|Бик]] || 1,2 |- | Cr 43 || [[NGC 1444]] || || [[Податотека:NGC 1444 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Персеј (соѕвездие)|Персеј]] || 6,6 |- | Cr 44 || [[NGC 1496]] || || [[Податотека:NGC 1496 DSS.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Персеј (соѕвездие)|Персеј]] || 9,6 |- | Cr 45 || [[NGC 1502]] || || [[Податотека:NGC 1502.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Жирафа (соѕвездие)|Жирафа]] || 6,9 |- | Cr 46 || [[NGC 1513]] || || [[Податотека:NGC 1513 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Персеј (соѕвездие)|Персеј]] || 8,4 |- | Cr 47 || [[NGC 1528]] || || [[Податотека:Ngc1528-RGB-crop.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Персеј (соѕвездие)|Персеј]] || 6,4 |- | Cr 48 || [[IC 361]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Жирафа (соѕвездие)|Жирафа]] || 11,7 |- | Cr 49 || [[NGC 1545]] || || [[Податотека:NGC 1545.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Персеј (соѕвездие)|Персеј]] || 6,2 |- | [[Хијади (ѕвездено јато)|Cr 50]] || <center>—</center> || Хијади || [[Податотека:Hyades.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Бик (соѕвездие)|Бик]] || 0,5 |- | Cr 51 || [[NGC 1582]] || || [[Податотека:NGC 1582.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Персеј (соѕвездие)|Персеј]] || 7,0 |- | Cr 52 || [[NGC 1605]] || || [[Податотека:NGC 1605 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Персеј (соѕвездие)|Персеј]] || 10,7 |- | Cr 53 || [[NGC 1624]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Персеј (соѕвездие)|Персеј]] || 11,8 |- | Cr 54 || [[NGC 1647]] || || [[Податотека:(palle)NGC 1647.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Бик (соѕвездие)|Бик]] || 6,4 |- | Cr 55 || [[NGC 1662]] || || [[Податотека:NGC 1662.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Орион (соѕвездие)|Орион]] || 6,4 |- | Cr 56 || [[NGC 1664]] || || [[Податотека:NGC1664.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кочијаш (соѕвездие)|Кочијаш]] || 7,6 |- | Cr 57 || [[NGC 1746]] || || [[Податотека:NGC 1758.jpg|65п]] || [[астеризам]] || [[Бик (соѕвездие)|Бик]] || 6,1 |- | Cr 58 || [[NGC 1778]] || || [[Податотека:NGC 1778 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кочијаш (соѕвездие)|Кочијаш]] || 7,7 |- | Cr 59 || [[NGC 1807]] || || [[Податотека:NGC 1817 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Орион (соѕвездие)|Орион]], [[Бик (соѕвездие)|Бик]] || 7,0 |- | Cr 60 || [[NGC 1817]] || || [[Податотека:NGC 1817 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Бик (соѕвездие)|Бик]] || 7,7 |- | Cr 61 || [[NGC 1857]] || || [[Податотека:NGC 1857 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кочијаш (соѕвездие)|Кочијаш]] || 7,0 |- | Cr 62 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кочијаш (соѕвездие)|Кочијаш]] || 4,2 |- | Cr 63 || [[NGC 1893]] || || [[Податотека:NGC 1893 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кочијаш (соѕвездие)|Кочијаш]] || 7,5 |- | Cr 64 || [[NGC 1883]] || || [[Податотека:NGC 1883 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кочијаш (соѕвездие)|Кочијаш]] || 12,0 |- | Cr 65 || <center>—</center> || || [[Податотека:Cr 65.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Бик (соѕвездие)|Бик]] || 3,0 |- | Cr 66 || [[NGC 1907]] || || [[Податотека:IC 405 - IC 410 - M38 dss B (18857141595).jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кочијаш (соѕвездие)|Кочијаш]] || 8,2 |- | Cr 67 || [[NGC 1912]] || || [[Податотека:M38 Open Cluster.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кочијаш (соѕвездие)|Кочијаш]] || 6,4 |- | Cr 68 || [[NGC 1931]] || || [[Податотека:NGC1931HunterWilson.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кочијаш (соѕвездие)|Кочијаш]] || 10,1 |- | [[Ламбда Орион (ѕвездено јато)|Cr 69]] || <center>—</center> || Ламбда Орион || [[Податотека:Collinder 69.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Орион (соѕвездие)|Орион]] || 2,8 |- | [[Колиндер 70|Cr 70]] || <center>—</center> || Орионов Појас || [[Податотека:Orion Belt.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Орион (соѕвездие)|Орион]] || 0,6 |- | Cr 71 || [[NGC 1960]] || || [[Податотека:M36 2mass.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кочијаш (соѕвездие)|Кочијаш]] || 6,0 |- | Cr 72 || [[NGC 1980]] || Долен Меч || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Орион (соѕвездие)|Орион]] || 2,5 |- | Cr 73 || [[NGC 1981]] || Горен Меч || [[Податотека:NGC 1981.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Орион (соѕвездие)|Орион]] || 4,2 |- | Cr 74 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Орион (соѕвездие)|Орион]] || 14,4 |- | Cr 75 || [[NGC 2099]] || || [[Податотека:M37a.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кочијаш (соѕвездие)|Кочијаш]] || 5,6 |- | Cr 76 || [[NGC 2112]] || || [[Податотека:NGC 2112 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Орион (соѕвездие)|Орион]] || 9,1 |- | Cr 77 || [[NGC 2129]] || || [[Податотека:NGC2129 - SDSS DR14 (panorama).jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Близнаци (соѕвездие)|Близнаци]] || 6,7 |- | Cr 78 || [[NGC 2126]] || || [[Податотека:NGC 2126 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кочијаш (соѕвездие)|Кочијаш]] || 10,2 |- | Cr 79 || [[NGC 2141]] || || [[Податотека:NGC 2141 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Орион (соѕвездие)|Орион]] || 9,4 |- | [[Трумплер 4|Cr 80]] || <center>—</center> || Трумплер 4 || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Близнаци (соѕвездие)|Близнаци]] || 8,4 |- | Cr 81 || [[NGC 2158]] || || [[Податотека:M35atlas.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Близнаци (соѕвездие)|Близнаци]] || 8,6 |- | Cr 82 || [[NGC 2168]] || || [[Податотека:M35atlas.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Близнаци (соѕвездие)|Близнаци]] || 5,1 |- | Cr 83 || [[NGC 2169]] || јато 37 || [[Податотека:NGC 2169.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Орион (соѕвездие)|Орион]] || 5,9 |- | Cr 84 || [[NGC 2175]] || || [[Податотека:NGC2175 CDK Small 03.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Орион (соѕвездие)|Орион]] || 6,8 |- | Cr 85 || [[NGC 2186]] || || [[Податотека:NGC 2186 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Орион (соѕвездие)|Орион]] || 8,7 |- | Cr 86 || [[NGC 2192]] || || [[Податотека:NGC 2192 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кочијаш (соѕвездие)|Кочијаш]] || 10,9 |- | Cr 87 || [[NGC 2194]] || || [[Податотека:NGC 2194 AOFPK.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Орион (соѕвездие)|Орион]] || 8,5 |- | Cr 88 || [[NGC 2204]] || || [[Податотека:NGC 2204 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Големо Куче (соѕвездие)|Големо Куче]] || 8,6 |- | Cr 89 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Близнаци (соѕвездие)|Близнаци]] || 5,7 |- | Cr 90 || [[NGC 2215]] || || [[Податотека:NGC 2215 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Еднорог (соѕвездие)|Еднорог]] || 8,4 |- | Cr 91 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Еднорог (соѕвездие)|Еднорог]] || 6,4 |- | Cr 92 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Еднорог (соѕвездие)|Еднорог]] || 8,6 |- | Cr 93 || [[NGC 2232]] || || [[Податотека:NGC 2232.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Еднорог (соѕвездие)|Еднорог]] || 4,2 |- | Cr 94 || [[NGC 2236]] || || [[Податотека:NGC 2236 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Еднорог (соѕвездие)|Еднорог]] || 8,5 |- | Cr 95 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Еднорог (соѕвездие)|Еднорог]] || — |- | Cr 96 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Еднорог (соѕвездие)|Еднорог]] || 7,3 |- | Cr 97 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Еднорог (соѕвездие)|Еднорог]] || 5,4 |- | Cr 98 || [[NGC 2243]] || || [[Податотека:NGC 2243 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Големо Куче (соѕвездие)|Големо Куче]] || 9,4 |- | Cr 99 || [[NGC 2244]] || Сателит || [[Податотека:Rosette Nebula in Monoceros.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Еднорог (соѕвездие)|Еднорог]] || 4,8 |- | Cr 100 || [[NGC 2250]] || || [[Податотека:NGC 2250.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Еднорог (соѕвездие)|Еднорог]] || 8,9 |- | Cr 101 || [[NGC 2251]] || || [[Податотека:NGC 2251.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Еднорог (соѕвездие)|Еднорог]] || 7,3 |- | Cr 102 || [[NGC 2252]] || || [[Податотека:NGC 2252.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Еднорог (соѕвездие)|Еднорог]] || 7,7 |- | Cr 103 || [[NGC 2254]] || || [[Податотека:NGC 2254.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Еднорог (соѕвездие)|Еднорог]] || 9,1 |- | Cr 104 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Еднорог (соѕвездие)|Еднорог]] || 9,6 |- | [[Трумплер 5|Cr 105]] || <center>—</center> || Трумплер 5 || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Еднорог (соѕвездие)|Еднорог]] || 10,9 |- | Cr 106 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Еднорог (соѕвездие)|Еднорог]] || 4,6 |- | Cr 107 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Еднорог (соѕвездие)|Еднорог]] || 5,1 |- | Cr 108 || [[NGC 2259]] || || [[Податотека:NGC 2259.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Еднорог (соѕвездие)|Еднорог]] || 10,8 |- | Cr 109 || [[NGC 2262]] || || [[Податотека:NGC 2262.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Еднорог (соѕвездие)|Еднорог]] || 11,3 |- | Cr 110 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Еднорог (соѕвездие)|Еднорог]] || 10,5 |- | Cr 111 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Еднорог (соѕвездие)|Еднорог]] || 7,0 |- | Cr 112 || [[NGC 2264]] || Новогодишна Елка || [[Податотека:NGC 2264 Christmas Tree Nebula.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Еднорог (соѕвездие)|Еднорог]] || 4,1 |- | Cr 113 || [[NGC 2266]] || || [[Податотека:NGC2266 - SDSS DR14 (panorama).jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Близнаци (соѕвездие)|Близнаци]] || 9,5 |- | Cr 114 || [[NGC 2269]] || || [[Податотека:NGC 2269.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Еднорог (соѕвездие)|Еднорог]] || 10,0 |- | Cr 115 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Еднорог (соѕвездие)|Еднорог]] || 9,2 |- | Cr 116 || [[NGC 2281]] || || [[Податотека:NGC 2281.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кочијаш (соѕвездие)|Кочијаш]] || 5,4 |- | Cr 117 || [[NGC 2286]] || || [[Податотека:NGC 2286.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Еднорог (соѕвездие)|Еднорог]] || 7,5 |- | Cr 118 || [[NGC 2287]] || || [[Податотека:Messier 041 2MASS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Големо Куче (соѕвездие)|Големо Куче]] || 4,5 |- | Cr 119 || [[NGC 2301]] || || [[Податотека:NGC2301 - SDSS DR14 (panorama).png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Еднорог (соѕвездие)|Еднорог]] || 6,0 |- | Cr 120 || [[NGC 2304]] || || [[Податотека:NGC 2304 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Близнаци (соѕвездие)|Близнаци]] || 10,0 |- | Cr 121 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Големо Куче (соѕвездие)|Големо Куче]] || 2,6 |- | Cr 122 || [[NGC 2309]] || || [[Податотека:NGC 2309 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Еднорог (соѕвездие)|Еднорог]] || 10,5 |- | Cr 123 || [[NGC 2311]] || || [[Податотека:NGC 2311 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Еднорог (соѕвездие)|Еднорог]] || 9,6 |- | Cr 124 || [[NGC 2323]] || || [[Податотека:M50a.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Еднорог (соѕвездие)|Еднорог]] || 5,9 |- | Cr 125 || [[NGC 2324]] || || [[Податотека:NGC 2324 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Еднорог (соѕвездие)|Еднорог]] || 8,4 |- | Cr 126 || [[NGC 2331]] || || [[Податотека:NGC 2331 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Близнаци (соѕвездие)|Близнаци]] || 8,5 |- | Cr 127 || [[NGC 2335]] || || [[Податотека:NGC 2335 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Еднорог (соѕвездие)|Еднорог]] || 7,2 |- | Cr 128 || [[NGC 2343]] || || [[Податотека:NGC 2343 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Еднорог (соѕвездие)|Еднорог]] || 6,7 |- | Cr 129 || [[NGC 2345]] || || [[Податотека:NGC 2345 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Големо Куче (соѕвездие)|Големо Куче]] || 7,7 |- | Cr 130 || [[NGC 2353]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Еднорог (соѕвездие)|Еднорог]] || 7,1 |- | Cr 131 || [[NGC 2354]] || || [[Податотека:NGC 2354.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Големо Куче (соѕвездие)|Големо Куче]] || 6,5 |- | Cr 132 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Големо Куче (соѕвездие)|Големо Куче]] || 3,6 |- | Cr 133 || [[NGC 2355]] || || [[Податотека:NGC2355 - SDSS DR14 (panorama).jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Близнаци (соѕвездие)|Близнаци]] || 9,7 |- | Cr 134 || [[NGC 2360]] || Каролинино Јато || [[Податотека:NGC 2360.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Големо Куче (соѕвездие)|Големо Куче]] || 7,2 |- | [[Колиндер 135|Cr 135]] || <center>—</center> || Пи Крма || [[Податотека:Pi Puppis Cluster.PNG|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Крма (соѕвездие)|Крма]] || 2,1 |- | Cr 136 || [[NGC 2362]] || Тау Големо Куче || [[Податотека:Starshine in Canis Major NGC 2362.tif|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Големо Куче (соѕвездие)|Големо Куче]] || 3,8 |- | Cr 137 || [[NGC 2367]] || || [[Податотека:NGC 2367 DSS.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Големо Куче (соѕвездие)|Големо Куче]] || 7,9 |- | Cr 138 || [[NGC 2368]] || || [[Податотека:NGC 2368 DSS.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Еднорог (соѕвездие)|Еднорог]] || 11,8 |- | Cr 139 || [[NGC 2374]] || || [[Податотека:NGC2374 - SDSS DR14 (panorama).jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Големо Куче (соѕвездие)|Големо Куче]] || 8,0 |- | [[Колиндер 140|Cr 140]] || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Големо Куче (соѕвездие)|Големо Куче]] || 3,5 |- | Cr 141 || [[NGC 2383]] || || [[Податотека:NGC 2384 DSS.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Големо Куче (соѕвездие)|Големо Куче]] || 8,4 |- | Cr 142 || [[NGC 2384]]a || || [[Податотека:NGC 2384 DSS.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Големо Куче (соѕвездие)|Големо Куче]] || 7,4 |- | Cr 143 || [[NGC 2384]]b || || [[Податотека:NGC 2384 DSS.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Големо Куче (соѕвездие)|Големо Куче]] || 7,4 |- | Cr 144 || [[NGC 2395]] || || [[Податотека:NGC 2395 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Близнаци (соѕвездие)|Близнаци]] || 8,0 |- | [[Трумплер 6|Cr 145]] || <center>—</center> || Трумплер 6 || [[Податотека:Trumpler 6.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Големо Куче (соѕвездие)|Големо Куче]] || 10,0 |- | [[Трумплер 7|Cr 146]] || <center>—</center> || Трумплер 7 || [[Податотека:Trumpler 7.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Крма (соѕвездие)|Крма]] || 7,9 |- | Cr 147 || <center>—</center> || Мелот 66 || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Крма (соѕвездие)|Крма]] || 7,8 |- | Cr 148 || [[NGC 2396]] || || [[Податотека:NGC 2396 DSS.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Крма (соѕвездие)|Крма]] || 7,4 |- | Cr 149 || [[NGC 2401]] || || [[Податотека:NGC 2401 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Крма (соѕвездие)|Крма]] || 12,6 |- | Cr 150 || [[NGC 2414]] || || [[Податотека:NGC 2414 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Крма (соѕвездие)|Крма]] || 7,9 |- | Cr 151 || [[NGC 2421]] || || [[Податотека:NGC 2421 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Крма (соѕвездие)|Крма]] || 8,3 |- | Cr 152 || [[NGC 2422]] || || [[Податотека:Eso1441a.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Крма (соѕвездие)|Крма]] || 4,4 |- | Cr 153 || [[NGC 2423]] || || [[Податотека:NGC 2423 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Крма (соѕвездие)|Крма]] || 6,7 |- | Cr 154 || [[NGC 2420]] || || [[Податотека:NGC 2420 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Близнаци (соѕвездие)|Близнаци]] || 8,3 |- | Cr 155 || <center>—</center> || Мелот 71 || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Крма (соѕвездие)|Крма]] || 7,1 |- | Cr 156 || <center>—</center> || Мелот 72 || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Еднорог (соѕвездие)|Еднорог]] || 10,1 |- | Cr 157 || [[NGC 2432]] || || [[Податотека:NGC 2432 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Крма (соѕвездие)|Крма]] || 10,2 |- | Cr 158 || [[NGC 2439]] || || [[Податотека:NGC 2439.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Крма (соѕвездие)|Крма]] || 6,9 |- | Cr 159 || [[NGC 2437]] || || [[Податотека:Messier 46 - NGC 2437.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Крма (соѕвездие)|Крма]] || 6,1 |- | Cr 160 || [[NGC 2447]] || || [[Податотека:Messier object 093.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Крма (соѕвездие)|Крма]] || 6,2 |- | Cr 161 || [[NGC 2451]] || || [[Податотека:NGC 2451.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Крма (соѕвездие)|Крма]] || 2,8 |- | Cr 162 || [[NGC 2453]] || || [[Податотека:NGC 2453 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Крма (соѕвездие)|Крма]] || 8,3 |- | Cr 163 || [[NGC 2455]] || || [[Податотека:NGC 2455 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Крма (соѕвездие)|Крма]] || 10,2 |- | Cr 164 || [[NGC 2467]] || || [[Податотека:NGC 2467 and Surroundings.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Крма (соѕвездие)|Крма]] || 7,1 |- | Cr 165 || [[NGC 2477]] || || [[Податотека:NGC2477.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Крма (соѕвездие)|Крма]] || 5,8 |- | Cr 166 || [[NGC 2482]] || || [[Податотека:NGC 2482 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Крма (соѕвездие)|Крма]] || 7,3 |- | [[Трумплер 8|Cr 167]] || <center>—</center> || Трумплер 8 || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Крма (соѕвездие)|Крма]] || 9,6 |- | [[Трумплер 9|Cr 168]] || <center>—</center> || Трумплер 9 || [[Податотека:Trumpler 9.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Крма (соѕвездие)|Крма]] || 8,7 |- | Cr 169 || [[NGC 2489]] || || [[Податотека:NGC 2489 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Крма (соѕвездие)|Крма]] || 7,9 |- | Cr 170 || [[NGC 2506]] || || [[Податотека:NGC 2506.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Еднорог (соѕвездие)|Еднорог]] || 7,6 |- | Cr 171 || [[NGC 2509]] || || [[Податотека:NGC 2509 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Крма (соѕвездие)|Крма]] || 9,3 |- | Cr 172 || [[NGC 2516]] || Јужни Јасли || [[Податотека:NGC 2516.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кобилица (соѕвездие)|Кобилица]] || 3,8 |- | Cr 173 || <center>—</center> || || [[Податотека:Cr 173 (Vela OB2).jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Крма (соѕвездие)|Крма]], [[Едро (соѕвездие)|Едро]] || 0,6 |- | Cr 174 || [[NGC 2527]] || || [[Податотека:NGC 2527.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Крма (соѕвездие)|Крма]] || 6,5 |- | Cr 175 || [[NGC 2533]] || || [[Податотека:NGC 2533 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Крма (соѕвездие)|Крма]] || 7,6 |- | Cr 176 || [[NGC 2539]] || || [[Податотека:NGC 2539.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Крма (соѕвездие)|Крма]] || 6,5 |- | Cr 177 || [[NGC 2547]] || || [[Податотека:Star cluster NGC 2547.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Едро (соѕвездие)|Едро]] || 4,7 |- | Cr 178 || [[NGC 2546]] || || [[Податотека:NGC 2546.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Крма (соѕвездие)|Крма]] || 6,3 |- | Cr 179 || [[NGC 2548]] || || [[Податотека:M48a.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Водна Змија (соѕвездие)|Водна Змија]] || 5,8 |- | Cr 180 || [[NGC 2567]] || || [[Податотека:NGC 2567 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Крма (соѕвездие)|Крма]] || 7,4 |- | Cr 181 || [[NGC 2571]] || || [[Податотека:NGC 2571 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Крма (соѕвездие)|Крма]] || 7,0 |- | Cr 182 || [[NGC 2579]] || || [[Податотека:NGC 2579 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Крма (соѕвездие)|Крма]] || 7,5 |- | Cr 183 || [[NGC 2580]] || || [[Податотека:NGC 2580 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Крма (соѕвездие)|Крма]] || 9,7 |- | Cr 184 || [[NGC 2587]] || || [[Податотека:NGC 2587 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Крма (соѕвездие)|Крма]] || 9,2 |- | [[Колиндер 185|Cr 185]] || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Крма (соѕвездие)|Крма]] || 7,8 |- | Cr 186 || [[NGC 2588]] || || [[Податотека:NGC 2588 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Крма (соѕвездие)|Крма]] || 11,8 |- | Cr 187 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Крма (соѕвездие)|Крма]] || 9,6 |- | Cr 188 || [[NGC 2627]] || || [[Податотека:NGC 2627 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Компас (соѕвездие)|Компас]] || 8,4 |- | Cr 189 || [[NGC 2632]] || Јасли || [[Податотека:Bf64580dfb9f301a0949e60106526057.1824x0 q100 watermark watermark opacity-10 watermark position-6 watermark text-Copyright Intihuatana.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Рак (соѕвездие)|Рак]] || 3,1 |- | Cr 190 || [[NGC 2635]] || || [[Податотека:NGC 2635 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Компас (соѕвездие)|Компас]] || 11,2 |- | Cr 191 || [[IC 2391]] || Омикрон Едро || [[Податотека:IC 2391 in Vele.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Едро (соѕвездие)|Едро]] || 2,0 |- | Cr 192 || [[IC 2395]] || || [[Податотека:IC 2395.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Едро (соѕвездие)|Едро]] || 4,0 |- | Cr 193 || [[NGC 2660]] || || [[Податотека:NGC 2660 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Едро (соѕвездие)|Едро]] || 8,8 |- | Cr 194 || [[NGC 2659]] || || [[Податотека:NGC 2659 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Едро (соѕвездие)|Едро]] || 8,6 |- | Cr 195 || [[NGC 2658]] || || [[Податотека:NGC 2658 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Компас (соѕвездие)|Компас]] || 9,2 |- | [[Колиндер 196|Cr 196]] || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Компас (соѕвездие)|Компас]] || 10,5 |- | [[Колиндер 197|Cr 197]] || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Едро (соѕвездие)|Едро]] || 6,7 |- | [[Колиндер 198|Cr 198]] || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Компас (соѕвездие)|Компас]] || 11,2 |- | Cr 199 || [[NGC 2669]] || || [[Податотека:NGC 2669 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Едро (соѕвездие)|Едро]] || 6,1 |- | Cr 200 || [[NGC 2670]] || || [[Податотека:NGC 2670 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Едро (соѕвездие)|Едро]] || 7,8 |- | Cr 201 || [[NGC 2671]] || || [[Податотека:NGC 2671 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Едро (соѕвездие)|Едро]] || 11,6 |- | Cr 202 || [[NGC 2669]] || Харвард 3 || [[Податотека:NGC 2669 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Едро (соѕвездие)|Едро]] || 6,1 |- | [[Трумплер 10|Cr 203]] || <center>—</center> || Трумплер 10 || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Едро (соѕвездие)|Едро]] || 5,0 |- | Cr 204 || [[NGC 2682]] || || [[Податотека:Messier object 067.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Рак (соѕвездие)|Рак]] || 6,9 |- | [[Колиндер 205|Cr 205]] || <center>—</center> || Маркарјан 18 || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Рак (соѕвездие)|Рак]] || 7,8 |- | Cr 206 || [[NGC 2818|NGC 2818A]] || || [[Податотека:NGC 2818 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Компас (соѕвездие)|Компас]] || 8,2 |- | Cr 207 || [[NGC 2849]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Едро (соѕвездие)|Едро]] || 12,5 |- | Cr 208 || [[IC 2488]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Едро (соѕвездие)|Едро]] || 7,4 |- | Cr 209 || [[NGC 2910]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Едро (соѕвездие)|Едро]] || 7,2 |- | Cr 210 || [[NGC 2925]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Едро (соѕвездие)|Едро]] || 8,3 |- | Cr 211 || [[NGC 2972]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Едро (соѕвездие)|Едро]] || 9,9 |- | Cr 212 || [[NGC 3033]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Едро (соѕвездие)|Едро]] || 8,8 |- | Cr 213 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Едро (соѕвездие)|Едро]] || 9,2 |- | Cr 214 || [[NGC 3105]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Едро (соѕвездие)|Едро]] || 9,7 |- | Cr 215 || [[NGC 3114]] || || [[Податотека:NGC 3114.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кобилица (соѕвездие)|Кобилица]] || 4,2 |- | [[Трумплер 11|Cr 216]] || <center>—</center> || Трумплер 11 || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кобилица (соѕвездие)|Кобилица]] || 8,1 |- | [[Трумплер 12|Cr 217]] || <center>—</center> || Трумплер 12 || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кобилица (соѕвездие)|Кобилица]] || 8,8 |- | Cr 218 || [[NGC 3228]] || || [[Податотека:NGC 3228 DSS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Едро (соѕвездие)|Едро]] || 6,0 |- | [[Трумплер 13|Cr 219]] || <center>—</center> || Трумплер 13 || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кобилица (соѕвездие)|Кобилица]] || 11,3 |- | Cr 220 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кобилица (соѕвездие)|Кобилица]] || 7,6 |- | Cr 221 || [[NGC 3255]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кобилица (соѕвездие)|Кобилица]] || 11,0 |- | Cr 222 || [[IC 2581]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кобилица (соѕвездие)|Кобилица]] || 4,0 |- | Cr 223 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кобилица (соѕвездие)|Кобилица]] || 9,4 |- | Cr 224 || [[NGC 3293]] || || [[Податотека:Eso1422a.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кобилица (соѕвездие)|Кобилица]] || 4,7 |- | Cr 225 || [[NGC 3324]] || || [[Податотека:NGC 3324 The Nebula with a Face.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кобилица (соѕвездие)|Кобилица]] || 6,7 |- | Cr 226 || [[NGC 3330]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Едро (соѕвездие)|Едро]] || 7,4 |- | Cr 227 || <center>—</center> || Мелот 101 || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кобилица (соѕвездие)|Кобилица]] || 8,0 |- | Cr 228 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кобилица (соѕвездие)|Кобилица]] || 4,4 |- | Cr 229 || [[IC 2602]] || Тета Кобилица, Јужни Плејади || [[Податотека:The Southern Pleiades (IC 2602).jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кобилица (соѕвездие)|Кобилица]] || 1,0 |- | [[Трумплер 14|Cr 230]] || <center>—</center> || Трумплер 14 || [[Податотека:Widest adaptive optics view of the open star cluster Trumpler 14 (eso0947a).jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кобилица (соѕвездие)|Кобилица]] || 5,5 |- | [[Трумплер 15|Cr 231]] || <center>—</center> || Трумплер 15 || [[Податотека:Trumpler15.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кобилица (соѕвездие)|Кобилица]] || 7,0 |- | Cr 232 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кобилица (соѕвездие)|Кобилица]] || 6,8 |- | [[Трумплер 16|Cr 233]] || <center>—</center> || Трумплер 16 || [[Податотека:ESO - The Carina Nebula (by).jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кобилица (соѕвездие)|Кобилица]] || 5,0 |- | [[Трумплер 16|Cr 234]] || <center>—</center> || {{БелешкаОзнака|Го опфаќа само јужниот дел на [[Трумплер 16]].}} || [[Податотека:ESO - The Carina Nebula (by).jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кобилица (соѕвездие)|Кобилица]] || 5,0 |- | [[Трумплер 17|Cr 235]] || <center>—</center> || Трумплер 17 || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кобилица (соѕвездие)|Кобилица]] || 8,4 |- | Cr 236 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кобилица (соѕвездие)|Кобилица]] || 7,7 |- | Cr 237 || [[NGC 3496]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кобилица (соѕвездие)|Кобилица]] || 8,2 |- | Cr 238 || [[NGC 3532]] || Желбовен Бунар || [[Податотека:NGC 3532 in Carina.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кобилица (соѕвездие)|Кобилица]] || 3,0 |- | Cr 239 || [[NGC 3572]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кобилица (соѕвездие)|Кобилица]] || 6,6 |- | [[Колиндер 240|Cr 240]] || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кобилица (соѕвездие)|Кобилица]] || 3,9 <ref>{{нмс|title=Cl Collinder 240|url=http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-id?Ident=Cl+Collinder+240&submit=submit+id|access-date=10 јуни 2020|website=sim-id}}</ref> |- | [[Трумплер 18|Cr 241]] || <center>—</center> || Трумплер 18 || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кобилица (соѕвездие)|Кобилица]] || 6,9 |- | Cr 242 || [[NGC 3590]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кобилица (соѕвездие)|Кобилица]] || 8,2 |- | [[Трумплер 19|Cr 243]] || <center>—</center> || Трумплер 19 || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кобилица (соѕвездие)|Кобилица]] || 9,6 |- | Cr 244 || [[NGC 3603]] || || [[Податотека:Stellar nursery NGC 3603.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кобилица (соѕвездие)|Кобилица]] || 9,1 |- | Cr 245 || [[IC 2714]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кобилица (соѕвездие)|Кобилица]] || 8,0 |- | Cr 246 || <center>—</center> || Мелот 105 || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кобилица (соѕвездие)|Кобилица]] || 8,5 |- | Cr 247 || [[NGC 3680]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кобилица (соѕвездие)|Кобилица]] || 7,6 |- | Cr 248 || [[NGC 3766]] || Бисерно Јато || [[Податотека:Star cluster NGC 3766.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кентаур (соѕвездие)|Кентаур]] || 5,3 |- | Cr 249 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кентаур (соѕвездие)|Кентаур]] || 4,0 |- | Cr 250 || [[NGC 3960]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кентаур (соѕвездие)|Кентаур]] || 8,3 |- | Cr 251 || [[NGC 4052]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Јужен Крст (соѕвездие)|Јужен Крст]] || 8,8 |- | Cr 252 || [[NGC 4103]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Јужен Крст (соѕвездие)|Јужен Крст]] || 7,4 |- | Cr 253 || [[NGC 4203]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кентаур (соѕвездие)|Кентаур]] || 9,4 |- | Cr 254 || [[NGC 4337]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Јужен Крст (соѕвездие)|Јужен Крст]] || 8,9 |- | Cr 255 || [[NGC 4349]] || || [[Податотека:NGC 4349.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Јужен Крст (соѕвездие)|Јужен Крст]] || 7,4 |- | [[Колиндер 256|Cr 256]] || <center>—</center> || Коса || [[Податотека:ComaCluster.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Береникина Коса (соѕвездие)|Береникина Коса]] || 1,8 |- | Cr 257 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Јужен Крст (соѕвездие)|Јужен Крст]] || — |- | Cr 258 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Јужен Крст (соѕвездие)|Јужен Крст]] || 7,1 |- | Cr 259 || [[NGC 4439]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Јужен Крст (соѕвездие)|Јужен Крст]] || 8,4 |- | Cr 260 || [[NGC 4463]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Мува (соѕвездие)|Мува]] || 7,2 |- | Cr 261 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Мува (соѕвездие)|Мува]] || 10,7 |- | [[Трумплер 20|Cr 262]] || <center>—</center> || Трумплер 20 || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Јужен Крст (соѕвездие)|Јужен Крст]] || 10,1 |- | Cr 263 || [[NGC 4609]] || || [[Податотека:NGC 4609 large.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Јужен Крст (соѕвездие)|Јужен Крст]] || 6,9 |- | Cr 264 || [[NGC 4755]] || Кутија за Накит || [[Податотека:A Snapshot of the Jewel Box cluster with the ESO VLT.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Јужен Крст (соѕвездие)|Јужен Крст]] || 4,2 |- | Cr 265 || [[NGC 4815]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Мува (соѕвездие)|Мува]] || 8,6 |- | Cr 266 || [[NGC 4852]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кентаур (соѕвездие)|Кентаур]] || 8,9 |- | Cr 267 || [[NGC 5053]] || || [[Податотека:NGC5053 - SDSS DR14 (panorama).jpg|65п]] || [[збиено ѕвездено јато|збиено јато]] || [[Береникина Коса (соѕвездие)|Береникина Коса]] || 9,0 |- | Cr 268 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Мува (соѕвездие)|Мува]] || 9,5 |- | Cr 269 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Мува (соѕвездие)|Мува]] || 9,2 |- | Cr 270 || [[NGC 5138]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кентаур (соѕвездие)|Кентаур]] || 7,6 |- | Cr 271 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кентаур (соѕвездие)|Кентаур]] || 8,7 |- | Cr 272 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кентаур (соѕвездие)|Кентаур]] || 7,7 |- | Cr 273 || [[NGC 5168]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кентаур (соѕвездие)|Кентаур]] || 9,1 |- | [[Трумплер 21|Cr 274]] || <center>—</center> || Трумплер 21 || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кентаур (соѕвездие)|Кентаур]] || 7,7 |- | Cr 275 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кентаур (соѕвездие)|Кентаур]] || 10,2 |- | Cr 276 || [[NGC 5281]] || || [[Податотека:NGC 5281.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кентаур (соѕвездие)|Кентаур]] || 5,9 |- | Cr 277 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Шестар (соѕвездие)|Шестар]] || 9,2 |- | Cr 278 || [[NGC 5288]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Шестар (соѕвездие)|Шестар]] || 11,8 |- | Cr 279 || [[NGC 5316]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кентаур (соѕвездие)|Кентаур]] || 6,0 |- | Cr 280 || [[NGC 5460]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кентаур (соѕвездие)|Кентаур]] || 5,6 |- | Cr 281 || [[NGC 5606]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кентаур (соѕвездие)|Кентаур]] || 7,7 |- | Cr 282 || [[NGC 5617]] || || [[Податотека:NGC 5617.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кентаур (соѕвездие)|Кентаур]] || 6,3 |- | [[Трумплер 22|Cr 283]] || <center>—</center> || Трумплер 22 || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кентаур (соѕвездие)|Кентаур]] || 7,9 |- | Cr 284 || [[NGC 5662]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кентаур (соѕвездие)|Кентаур]] || 5,5 |- | [[Колиндер 285|Cr 285]] || <center>—</center> || подвижна група во Голема Мечка || [[Податотека:Ursa Major Łazy.jpg|65п]] || [[ѕвездена кинематика#Подвижни групи|подвижна група]] || [[Голема Мечка (соѕвездие)|Голема Мечка]] || 4,4 |- | Cr 286 || [[NGC 5715]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Шестар (соѕвездие)|Шестар]] || 9,8 |- | Cr 287 || [[NGC 5749]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Волк (соѕвездие)|Волк]] || 8,8 |- | Cr 288 || [[NGC 5764]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Волк (соѕвездие)|Волк]] || 12,6 |- | Cr 289 || [[NGC 5822]] || || [[Податотека:NGC 5822.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Волк (соѕвездие)|Волк]] || 6,5 |- | Cr 290 || [[NGC 5823]] || || [[Податотека:NGC 5823.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Шестар (соѕвездие)|Шестар]] || 7,9 |- | Cr 291 || [[NGC 5925]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Рамнило (соѕвездие)|Рамнило]] || 8,4 |- | Cr 292 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Рамнило (соѕвездие)|Рамнило]] || 7,9 |- | Cr 293 || [[NGC 5999]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Рамнило (соѕвездие)|Рамнило]] || 9,0 |- | Cr 294 || [[NGC 6005]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Рамнило (соѕвездие)|Рамнило]] || 10,7 |- | [[Трумплер 23|Cr 295]] || <center>—</center> || Трумплер 23 || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Рамнило (соѕвездие)|Рамнило]] || 11,2 |- | Cr 296 || [[NGC 6025]] || || [[Податотека:NGC 6025.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Јужен Триаголник (соѕвездие)|Јужен Триаголник]] || 5,1 |- | Cr 297 || [[NGC 6031]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Рамнило (соѕвездие)|Рамнило]] || 8,5 |- | Cr 298 || [[NGC 6067]] || || [[Податотека:NGC 6067.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Рамнило (соѕвездие)|Рамнило]] || 5,6 |- | Cr 299 || <center>—</center> || Харвард 10 || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Рамнило (соѕвездие)|Рамнило]] || 6,9 |- | Cr 300 || [[NGC 6087]] || S Рамнило || [[Податотека:NGC 6087 full.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Рамнило (соѕвездие)|Рамнило]] || 5,4 |- | Cr 301 || [[NGC 6124]] || || [[Податотека:NGC 6124 large.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]] || 5,8 |- | [[Скорпија-Кентаур (ѕвездено здружение)|Cr 302]] || <center>—</center> || Горноскорписко здружение || [[Податотека:Infrared Rho Ophiuchi Complex.jpg|65п]] || [[ѕвездено здружение]] || [[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]] || 1,0 |- | Cr 303 || [[NGC 6134]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Рамнило (соѕвездие)|Рамнило]] || 7,2 |- | Cr 304 || [[NGC 6152]] || || [[Податотека:Ngc 6152.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Рамнило (соѕвездие)|Рамнило]] || 8,1 |- | Cr 305 || [[NGC 6167]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Рамнило (соѕвездие)|Рамнило]] || 6,7 |- | Cr 306 || [[NGC 6169]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Рамнило (соѕвездие)|Рамнило]] || 6,6 |- | Cr 307 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Рамнило (соѕвездие)|Рамнило]] || 9,2 |- | Cr 308 || [[NGC 6178]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]] || 7,2 |- | Cr 309 || [[NGC 6192]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]] || 8,5 |- | Cr 310 || [[NGC 6193]] || || [[Податотека:Star cluster NGC 6193 and nebula NGC 6188.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Олтар (соѕвездие)|Олтар]] || 5,2 |- | Cr 311 || [[NGC 6200]] || || [[Податотека:NGC 6200.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Олтар (соѕвездие)|Олтар]] || 7,4 |- | Cr 312 || [[NGC 6204]] || || [[Податотека:NGC 6204.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Олтар (соѕвездие)|Олтар]] || 8,2 |- | Cr 313 || [[NGC 6208]] || || [[Податотека:NGC 6208.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Олтар (соѕвездие)|Олтар]] || 7,2 |- | Cr 314 || [[NGC 6222]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]] || 10,1 |- | Cr 315 || [[NGC 6231]] || || [[Податотека:NGC6231 Chandra.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]] || 2,6 |- | Cr 316 || <center>—</center> || {{БелешкаОзнака|Преклопено врз [[Трумплер 24]].}} || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]] || 6,6 |- | Cr 317 || [[NGC 6242]] || || [[Податотека:NGC 6242.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]] || 6,4 |- | [[Трумплер 24|Cr 318]] || <center>—</center> || Трумплер 24 || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]] || 8,6 |- | Cr 319 || [[NGC 6249]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]] || 8,2 |- | Cr 320 || [[NGC 6250]] || || [[Податотека:N6250s.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Олтар (соѕвездие)|Олтар]] || 5,9 |- | Cr 321 || [[NGC 6253]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Олтар (соѕвездие)|Олтар]] || 10,2 |- | Cr 322 || [[NGC 6259]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]] || 8,0 |- | Cr 323 || [[NGC 6268]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]] || 9,5 |- | Cr 324 || [[NGC 6281]] || || [[Податотека:NGC 6281.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]] || 5,4 |- | Cr 325 || [[NGC 6318]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]] || 11,8 |- | Cr 326 || [[NGC 6322]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]] || 6,0 |- | Cr 327 || [[IC 4651]] || || [[Податотека:The rich star cluster IC 4651.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Олтар (соѕвездие)|Олтар]] || 6,9 |- | Cr 328 || [[NGC 6352]] || || [[Податотека:NGC 6352.jpg|65п]] || [[збиено ѕвездено јато|збиено јато]] || [[Олтар (соѕвездие)|Олтар]] || 7,8 |- | [[Трумплер 25|Cr 329]] || <center>—</center> || Трумплер 25 || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]] || 11,7 |- | Cr 330 || [[NGC 6355]] || || [[Податотека:NGC 6355 hst 11628 R555B438.png|65п]] || [[збиено ѕвездено јато|збиено јато]] || [[Змијоносец (соѕвездие)|Змијоносец]] || 8,6 |- | [[Трумплер 26|Cr 331]] || <center>—</center> || Трумплер 26 || [[Податотека:Trumpler 26.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Змијоносец (соѕвездие)|Змијоносец]] || 9,5 |- | Cr 332 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]] || 8,9 |- | Cr 333 || <center>—</center> || || [[Податотека:Collinder 333.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]] || 9,8 |- | Cr 334 || [[NGC 6374]]<br/>[[NGC 6383]] || || [[Податотека:NGC 6383.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]] || 5,5 |- | Cr 335 || [[NGC 6383]] || || [[Податотека:NGC 6383.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]] || 5,5 |- | [[Трумплер 27|Cr 336]] || <center>—</center> || Трумплер 27 || [[Податотека:Trumpler 27.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]] || 6,7 |- | [[Трумплер 28|Cr 337]] || <center>—</center> || Трумплер 28 || [[Податотека:Trumpler 28.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]] || 7,7 |- | Cr 338 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]] || 8,0 |- | Cr 339 || [[NGC 6396]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]] || 8,5 |- | Cr 340 || [[NGC 6404]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]] || 10,6 |- | Cr 341 || [[NGC 6405]] || Пеперутка || [[Податотека:M6a.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]] || 4,2 |- | Cr 342 || [[NGC 6400]] || || [[Податотека:NGC 6400.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]] || 8,8 |- | [[Трумплер 29|Cr 343]] || <center>—</center> || Трумплер 29 || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]] || 7,5 |- | Cr 344 || [[NGC 6416]] || || [[Податотека:NGC 6416.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]] || 5,7 |- | Cr 345 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]] || 10,9 |- | Cr 346 || [[NGC 6426]] || || [[Податотека:NGC 6426 HST 11586 R814B606.png|65п]] || [[збиено ѕвездено јато|збиено јато]] || [[Змијоносец (соѕвездие)|Змијоносец]] || 10,9 |- | Cr 347 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Змијоносец (соѕвездие)|Змијоносец]] || 8,8 |- | Cr 348 || [[NGC 6425]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]] || 7,2 |- | Cr 349 || [[IC 4665]] || || [[Податотека:IC 4665.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Змијоносец (соѕвездие)|Змијоносец]] || 4,2 |- | Cr 350 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Змијоносец (соѕвездие)|Змијоносец]] || 6,1 |- | Cr 351 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Стрелец (соѕвездие)|Стрелец]] || 9,3 |- | Cr 352 || [[NGC 6451]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]] || 8,2 |- | Cr 353 || [[NGC 6469]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Стрелец (соѕвездие)|Стрелец]] || 8,2 |- | Cr 354 || [[NGC 6475]] || Птоломеево Јато || [[Податотека:Messier7.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]] || 3,3 |- | [[Трумплер 30|Cr 355]] || <center>—</center> || Трумплер 30 || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]] || 8,8 |- | Cr 356 || [[NGC 6494]] || || [[Податотека:Messier object 023.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Стрелец (соѕвездие)|Стрелец]] || 5,5 |- | [[Трумплер 31|Cr 357]] || <center>—</center> || Трумплер 31 || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Стрелец (соѕвездие)|Стрелец]] || 9,8 |- | Cr 358 || [[NGC 6507]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Стрелец (соѕвездие)|Стрелец]] || 9,6 |- | Cr 359 || <center>—</center> || Мелот 186 || [[Податотека:Mel 186.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Змијоносец (соѕвездие)|Змијоносец]] || 3,0 |- | Cr 360 || [[NGC 6514]] || Триделна Маглина || [[Податотека:TrifidHunterWilson.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Стрелец (соѕвездие)|Стрелец]] || 6,3 |- | Cr 361 || [[NGC 6520]] || || [[Податотека:The star cluster NGC 6520 and the strangely shaped dark cloud Barnard 86.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Стрелец (соѕвездие)|Стрелец]] || 7,6 |- | Cr 362 || [[NGC 6530]] || || [[Податотека:M8 rvb.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Стрелец (соѕвездие)|Стрелец]] || 4,6 |- | Cr 363 || [[NGC 6531]] || || [[Податотека:M21a.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Стрелец (соѕвездие)|Стрелец]] || 5,9 |- | Cr 364 || [[NGC 6540]] || || || [[збиено ѕвездено јато|збиено јато]] || [[Стрелец (соѕвездие)|Стрелец]] || 9,3 <ref>{{нмс|title=NGC 6540|url=http://spider.seds.org/spider/MWGC/n6540.html|access-date=15 јануари 2016}}</ref> |- | Cr 365 || [[NGC 6546]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Стрелец (соѕвездие)|Стрелец]] || 8,0 |- | Cr 366 || [[NGC 6544]] || || [[Податотека:NGC 6544 Hubble WikiSky.jpg|65п]] || [[збиено ѕвездено јато|збиено јато]] || [[Стрелец (соѕвездие)|Стрелец]] || 7,5 |- | Cr 367 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Стрелец (соѕвездие)|Стрелец]] || 6,4 |- | Cr 368 || [[NGC 6558]] || || [[Податотека:NGC 6558 HST 9799 R814B606.png|65п]] || [[збиено ѕвездено јато|збиено јато]] || [[Стрелец (соѕвездие)|Стрелец]] || 8,6 |- | Cr 369 || [[NGC 6568]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Стрелец (соѕвездие)|Стрелец]] || 8,6 |- | Cr 370 || [[NGC 6583]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Стрелец (соѕвездие)|Стрелец]] || 10,0 |- | Cr 371 || [[NGC 6595]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Стрелец (соѕвездие)|Стрелец]] || 7,0 |- | [[Трумплер 32|Cr 372]] || <center>—</center> || Трумплер 32 || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Змија (соѕвездие)|Змија]] || 12,2 |- | Cr 373 || [[NGC 6604]] || || [[Податотека:The star cluster NGC 6604 and its surroundings.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Змија (соѕвездие)|Змија]] || 6,5 |- | Cr 374 || [[NGC 6603]] || {{БелешкаОзнака|Сместено во [[Месје 24]].}} || [[Податотека:Caustiche.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Стрелец (соѕвездие)|Стрелец]] || 11,1 |- | Cr 375 || [[NGC 6611]] || маглина Орел || [[Податотека:Eagle Nebula from ESO.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Змија (соѕвездие)|Змија]] || 6,0 |- | Cr 376 || [[NGC 6613]] || || [[Податотека:Eso1628a-crop.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Стрелец (соѕвездие)|Стрелец]] || 6,9 |- | Cr 377 || <center>—</center> || {{БелешкаОзнака|Поврзано со [[Месје 17]].}} || [[Податотека:Omega Nebula M17.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Стрелец (соѕвездие)|Стрелец]] || 6,0 |- | [[Трумплер 33|Cr 378]] || <center>—</center> || Трумплер 33 || [[Податотека:Trumpler 33.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Стрелец (соѕвездие)|Стрелец]] || 7,8 |- | Cr 379 || [[NGC 6631]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Штит (соѕвездие)|Штит]] || 11,7 |- | Cr 380 || [[NGC 6633]] || || [[Податотека:NGC 6633.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Змијоносец (соѕвездие)|Змијоносец]] || 4,6 |- | Cr 381 || [[NGC 6642]] || || [[Податотека:Standing out from the Crowd.jpg|65п]] || [[збиено ѕвездено јато|збиено јато]] || [[Стрелец (соѕвездие)|Стрелец]] || 8,9 |- | Cr 382 || [[IC 4725]] || || [[Податотека:M025.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Стрелец (соѕвездие)|Стрелец]] || 4,6 |- | Cr 383 || [[NGC 6645]] || || [[Податотека:NGC 6645.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Стрелец (соѕвездие)|Стрелец]] || 8,5 |- | Cr 384 || [[NGC 6649]] || || [[Податотека:NGC 6649.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Штит (соѕвездие)|Штит]] || 8,9 |- | Cr 385 || [[NGC 6664]] || || [[Податотека:NGC 6664.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Штит (соѕвездие)|Штит]] || 7,8 |- | Cr 386 || [[IC 4756]] || || [[Податотека:IC 4756.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Змија (соѕвездие)|Змија]] || 4,6 |- | [[Трумплер 34|Cr 387]] || <center>—</center> || Трумплер 34 || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Штит (соѕвездие)|Штит]] || 8,6 |- | [[Трумплер 35|Cr 388]] || <center>—</center> || Трумплер 35 || [[Податотека:Trumpler 35.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Штит (соѕвездие)|Штит]] || 9,2 |- | Cr 389 || [[NGC 6694]] || || [[Податотека:Messier object 026.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Штит (соѕвездие)|Штит]] || 8,0 |- | Cr 390 || [[NGC 6704]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Штит (соѕвездие)|Штит]] || 9,2 |- | Cr 391 || [[NGC 6705]] || Дива Патка || [[Податотека:Eso1430a.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Штит (соѕвездие)|Штит]] || 5,8 |- | Cr 392 || [[NGC 6709]] || || [[Податотека:NGC 6709 large.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Орел (соѕвездие)|Орел]] || 6,7 |- | Cr 393 || [[NGC 6716]] || || [[Податотека:NGC 6716.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Стрелец (соѕвездие)|Стрелец]] || 7,5 |- | Cr 394 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Стрелец (соѕвездие)|Стрелец]] || 6,3 |- | Cr 395 || [[NGC 6717]] || || [[Податотека:Ngc 6717 HST 10775 R814 acsggct G606 13297 B438.png|65п]] || [[збиено ѕвездено јато|збиено јато]] || [[Стрелец (соѕвездие)|Стрелец]] || 8,4 |- | Cr 396 || [[NGC 6738]] || || || [[астеризам]] || [[Орел (соѕвездие)|Орел]] || 8,3 |- | Cr 397 || [[NGC 6755]] || || [[Податотека:NGC 6755.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Орел (соѕвездие)|Орел]] || 7,5 |- | Cr 398 || [[NGC 6756]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Орел (соѕвездие)|Орел]] || 10,6 |- | [[Колиндер 399|Cr 399]] || <center>—</center> || Елсуфиево Јато, Брокиево Јато, <br/>Закачалка || [[Податотека:Cr399.jpg|65п]] || [[астеризам]] || [[Лисица (соѕвездие)|Лисица]] || 3,6 |- | Cr 400 || [[NGC 6802]] || || [[Податотека:Ngc 6802 ver.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Лисица (соѕвездие)|Лисица]] || 8,8 |- | Cr 401 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Орел (соѕвездие)|Орел]] || 7,0 |- | Cr 402 || [[NGC 6811]] || || [[Податотека:NGC 6811.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Лебед (соѕвездие)|Лебед]] || 6,8 |- | Cr 403 || [[NGC 6819]] || || [[Податотека:NGC 6819 – An Open Cluster in the Constellation Cygnus.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Лебед (соѕвездие)|Лебед]] || 7,3 |- | Cr 404 || <center>—</center> || {{БелешкаОзнака|Поврзано со [[NGC 6820]].}} || [[Податотека:Sh 2-86RGBHaRGBHunter.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Лисица (соѕвездие)|Лисица]] || 14,9 |- | Cr 405 || [[NGC 6823]] || || [[Податотека:Sh 2-86RGBHaRGBHunter.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Лисица (соѕвездие)|Лисица]] || 7,1 |- | Cr 406 || [[NGC 6830]] || || [[Податотека:NGC 6830.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Лисица (соѕвездие)|Лисица]] || 7,9 |- | Cr 407 || [[NGC 6834]] || || [[Податотека:Ngc 6834.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Лебед (соѕвездие)|Лебед]] || 7,8 |- | Cr 408 || <center>—</center> || Харвард 20 || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Стрела (соѕвездие)|Стрела]] || 7,7 |- | Cr 409 || [[NGC 6838]] || || [[Податотека:Messier 71 Hubble WikiSky.jpg|65п]] || [[збиено ѕвездено јато|збиено јато]] || [[Стрела (соѕвездие)|Стрела]] || 8,4 |- | Cr 410 || [[NGC 6846]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Лебед (соѕвездие)|Лебед]] || 14,2 |- | Cr 411 || <center>—</center> || Мелот 227 || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Октант (соѕвездие)|Октант]] || 5,3 |- | Cr 412 || [[NGC 6866]] || || [[Податотека:NGC 6866.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Лебед (соѕвездие)|Лебед]] || 7,6 |- | Cr 413 || [[NGC 6871]] || || [[Податотека:NGC 6871.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Лебед (соѕвездие)|Лебед]] || 5,2 |- | Cr 414 || [[IC 1311]] || || [[Податотека:IC1311 - SDSS DR14.jpg|65п]] || [[збиено ѕвездено јато|збиено јато]] || [[Лебед (соѕвездие)|Лебед]] || 13,1 |- | Cr 415 || [[NGC 6883]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Лебед (соѕвездие)|Лебед]] || 8,0 |- | Cr 416 || [[NGC 6882]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Лисица (соѕвездие)|Лисица]] || 8,1 |- | Cr 417 || [[NGC 6885]] || || [[Податотека:NGC 6885 large.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Лисица (соѕвездие)|Лисица]] || 8,1 |- | Cr 418 || [[IC 4996]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Лебед (соѕвездие)|Лебед]] || 7,3 |- | Cr 419 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Лебед (соѕвездие)|Лебед]] || 7,6 |- | Cr 420 || [[NGC 6910]] || || [[Податотека:NGC 6910.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Лебед (соѕвездие)|Лебед]] || 7,4 |- | Cr 421 || <center>—</center> || || [[Податотека:Collinder 421.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Лебед (соѕвездие)|Лебед]] || 10,1 |- | Cr 422 || [[NGC 6913]] || || [[Податотека:Messier object 029.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Лебед (соѕвездие)|Лебед]] || 6,6 |- | Cr 423 || [[NGC 6939]] || || [[Податотека:NGC 6939.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кефеј (соѕвездие)|Кефеј]] || 7,8 |- | Cr 424 || [[NGC 6940]] || || [[Податотека:NGC 6940.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Лисица (соѕвездие)|Лисица]] || 6,3 |- | Cr 425 || [[NGC 6996]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Лебед (соѕвездие)|Лебед]] || 10,0 |- | Cr 426 || [[NGC 6994]] || || [[Податотека:Messier 073 2MASS.jpg|65п]] || [[астеризам]] || [[Водолија (соѕвездие)|Водолија]] || 8,9 |- | Cr 427 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кефеј (соѕвездие)|Кефеј]] || 13,8 |- | Cr 428 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Лебед (соѕвездие)|Лебед]] || 8,7 |- | Cr 429 || [[NGC 7023]] || {{БелешкаОзнака|Сместено во маглината [[Перуника (маглина)|Перуника]].}} || [[Податотека:Iris nebula ngc7023.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кефеј (соѕвездие)|Кефеј]] || 7,4 |- | Cr 430 || [[NGC 7031]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Лебед (соѕвездие)|Лебед]] || 9,1 |- | Cr 431 || [[IC 1369]] || || [[Податотека:IC 1369.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Лебед (соѕвездие)|Лебед]] || 7,6 |- | Cr 432 || [[NGC 7044]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Лебед (соѕвездие)|Лебед]] || 8,8 |- | Cr 433 || [[NGC 7062]] || || [[Податотека:NGC 7062.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Лебед (соѕвездие)|Лебед]] || 12,0 |- | Cr 434 || [[NGC 7063]] || || [[Податотека:NGC 7063.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Лебед (соѕвездие)|Лебед]] || 8,3 |- | Cr 435 || [[NGC 7067]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Лебед (соѕвездие)|Лебед]] || 7,0 |- | Cr 436 || [[NGC 7086]] || || [[Податотека:NGC 7086.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Лебед (соѕвездие)|Лебед]] || 9,7 |- | Cr 437 || [[NGC 7092]] || || [[Податотека:M39.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Лебед (соѕвездие)|Лебед]] || 8,4 |- | Cr 438 || [[NGC 7092]] || || [[Податотека:M39.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Лебед (соѕвездие)|Лебед]] || 4,6 |- | Cr 439 || [[IC 1396]] || Сурла || [[Податотека:54345main ic1396 highres.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кефеј (соѕвездие)|Кефеј]] || 3,5 |- | Cr 440 || [[NGC 7128]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Лебед (соѕвездие)|Лебед]] || 9,7 |- | Cr 441 || [[NGC 7129]] || || [[Податотека:Ngc7129 RGB2 Small2.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кефеј (соѕвездие)|Кефеј]] || 11,5 |- | Cr 442 || [[NGC 7142]] || || [[Податотека:NGC 7142.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кефеј (соѕвездие)|Кефеј]] || 9,3 |- | Cr 443 || [[NGC 7160]] || || [[Податотека:NGC 7160.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кефеј (соѕвездие)|Кефеј]] || 6,1 |- | Cr 444 || [[NGC 7209]] || || [[Податотека:NGC 7209.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Гуштер (соѕвездие)|Гуштер]] || 7,7 |- | Cr 445 || [[IC 1434]] || || [[Податотека:IC 1434.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Гуштер (соѕвездие)|Гуштер]] || 9,0 |- | Cr 446 || [[NGC 7226]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кефеј (соѕвездие)|Кефеј]] || 9,6 |- | Cr 447 || [[NGC 7235]] || || [[Податотека:NGC 7235.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кефеј (соѕвездие)|Кефеј]] || 7,7 |- | Cr 448 || [[NGC 7243]] || || [[Податотека:NGC 7243 .jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Гуштер (соѕвездие)|Гуштер]] || 6,4 |- | Cr 449 || [[NGC 7245]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Гуштер (соѕвездие)|Гуштер]] || 9,2 |- | Cr 450 || [[NGC 7261]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кефеј (соѕвездие)|Кефеј]] || 8,4 |- | Cr 451 || [[NGC 7296]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Гуштер (соѕвездие)|Гуштер]] || 9,7 |- | Cr 452 || [[NGC 7380]] || || [[Податотека:Wizard Nebula, NGC 7380.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кефеј (соѕвездие)|Кефеј]] || 7,2 |- | Cr 453 || [[NGC 7419]] || || [[Податотека:NGC 7419 2MASS.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кефеј (соѕвездие)|Кефеј]] || 13,0 |- | Cr 454 || [[NGC 7510]] || |||| [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кефеј (соѕвездие)|Кефеј]] || 7,9 |- | Cr 455 || [[NGC 7654]] || || [[Податотека:M52atlas.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Касиопеја (соѕвездие)|Касиопеја]] || 6,9 |- | Cr 456 || [[NGC 7686]] || || [[Податотека:NGC 7686.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Андромеда (соѕвездие)|Андромеда]] || 5,6 |- | Cr 457 || [[NGC 7762]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кефеј (соѕвездие)|Кефеј]] || 10,0 |- | Cr 458 || <center>—</center> || Харвард 21 || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Касиопеја (соѕвездие)|Касиопеја]] || 9,0 |- | Cr 459 || [[NGC 7788]] || || [[Податотека:NGC 7788.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Касиопеја (соѕвездие)|Касиопеја]] || 9,4 |- | Cr 460 || [[NGC 7789]] || Каролинина Роза || [[Податотека:NGC7789HunterWilson.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Касиопеја (соѕвездие)|Касиопеја]] || 6,7 |- | Cr 461 || [[NGC 7790]] || || [[Податотека:NGC 7790.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Касиопеја (соѕвездие)|Касиопеја]] || 8,5 |- | Cr 462 || [[NGC 189]] || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Касиопеја (соѕвездие)|Касиопеја]] || 8,8 |- | [[Колиндер 463|Cr 463]] || <center>—</center> || || [[Податотека:Cr 463.png|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Касиопеја (соѕвездие)|Касиопеја]] || 5,7 <ref>{{нмс|title=Cl Collinder 463|url=http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-id?Ident=Cl+Collinder+463&submit=submit+id|access-date=10 јуни 2020|website=sim-id}}</ref> |- | Cr 464 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Жирафа (соѕвездие)|Жирафа]] || 4,2 |- | Cr 465 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Еднорог (соѕвездие)|Еднорог]] || 10,1 |- | Cr 466 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Еднорог (соѕвездие)|Еднорог]] || 11,1 |- | Cr 467 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Еднорог (соѕвездие)|Еднорог]] || 10,1 |- | Cr 468 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Стрелец (соѕвездие)|Стрелец]] || 11,0 |- | Cr 469 || <center>—</center> || || || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Стрелец (соѕвездие)|Стрелец]] || 9,1 |- | Cr 470 || [[IC 5146]] || || [[Податотека:Cocoon-Nebula.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Лебед (соѕвездие)|Лебед]] || 7,2 |- | Cr 471 || <center>—</center> || {{БелешкаОзнака|Поврзано со [[IC 5146]].}} || [[Податотека:Cocoon-Nebula.jpg|65п]] || [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]] || [[Кефеј (соѕвездие)|Кефеј]] || — |} === Белешки === {{БелешкаПодножје}} == Грешки == [[Податотека:NGC 6426 HST 11586 R814B606.png|мини|десно|250п|[[NGC 6426|Колиндер 346]] бил погрешно сметан за [[расеано ѕвездено јато|расеано јато]], но впрочем е [[збиено ѕвездено јато|збиено]].]] Постојат извесни грешки во Колинеровиот список, или на места што се повикуваат на него. На пример:<ref name="BA">Archinal, B. A., and S. J. Hynes. 2003. ''Star Clusters'', Richmond, VA: Willmann-Bell</ref><ref>{{нмс|title=The Collinder Catalog (updated) - Articles|url=https://www.cloudynights.com/articles/cat/articles/the-collinder-catalog-updated-r2467|website=Cloudy Nights|language=en|access-date=29 мај 2020}}</ref> * Cr 21, [[NGC 956|27]], [[NGC 1746|57]], [[NGC 6738|396]], [[Колиндер 399|399]] и [[Месје 73|426]] се [[астеризам|астеризми]]. * Cr 32, 33 и 34 всушност се делови на многу поголемото јато [[IC 1848]]. * Постои сомнеж дали Cr [[NGC 2175|84]], 182, 221, 254, [[NGC 4815|265]], 269, 283, [[NGC 6005|294]], [[Трумплер 27|336]], 387, 404, 425, [[NGC 7686|456]] и 458 навистина се [[расеано ѕвездено јато|расеани јата]]. * Положбите на Cr 109 и 185 се неточни. * Cr 202 впрочем е средишниот згуснат дел на многу поголемото јато Cr 199. * За Cr 220 Колиндер сметал дека е NGC 3247, но ова е сосем ново јато. * Cr 234 се применува за јужниот дел на многу поголемото јато Cr 233. * Cr 240 впрочем е средишниот згуснат дел на многу поголемото јато Cr 239. * Cr [[NGC 5053|267]], [[NGC 6352|328]], [[NGC 6355|330]], [[NGC 6426|346]], [[NGC 6540|364]], [[NGC 6544|366]], [[NGC 6558|368]], [[NGC 6642|381]], [[NGC 6717|395]], [[NGC 6838|409]] и 414 се [[збиено ѕвездено јато|збиени јата]]. * Cr 334 и 335 се дупликати на едно исто тело. * Изворниот истозначник на даден на Cr 339 е галаксијата NGC 6393. Исправниот е NGC 6396. * Изворниот истозначник на даден на Cr 371 е маглината која опкружува расеано јато кое Колиндер го открил. Не бил свесен дека е првиот кој ја прави таа разлика. * Cr 374 е дел од многу поголемото јато [[Месје 24]]. * Колиндер погрешно сметал дека [[Месје 11]] е збиено јато. * Колиндеровиот опис на [[Месје 73]] впрочем се однесува на [[Месје 72]], кој е збиено јато, а не телото пердвидено да биде Cr. 426. == Поврзано == * [[Мелотов каталог]] — сличен каталог на ѕвездени јата објавен од Филибер Жак Мелот во 1915 г. * [[Роберт Јулиус Трумплер|Трумплеров каталог]] — сличен каталог на расеани јата објавен од Роберт Јулиус Трумплер во 1930 г. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Collinder catalogue}} * [http://www.cloudynights.com/item.php?item_id=2544 Колиндеровиот каталог во верзија со прибелешки од Томас Вотсон] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131205030752/http://www.cloudynights.com/item.php?item_id=2544 |date=2013-12-05 }} {{en}} [[Категорија:Астрономски каталози]] [[Категорија:Расеани ѕвездени јата]] [[Категорија:Колиндерови објекти| ]] 2rycf376xgodjhwkqsjjiyaivb70xnk 0 1270825 5640819 5018112 2026-10-05T15:36:55Z Carshalton 30527 5640819 wikitext text/x-wiki {{Infobox basketball biography 2 | image = 2023-05-19 ALBA Berlin gegen ratiopharm Ulm (Play-off-Viertelfinale 3, Basketball-Bundesliga 2022-23) by Sandro Halank–048.jpg | image_size = | caption = | name = Јаго дос Сантос | position = [[Организатор на игра|плејмејкер]] | height = 1,68 м | weight = 85 кг | league = | team = {{Basket Flamengo}} | number = 99 | nationality = {{flagsport|BRA}} [[Бразил]] | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1999|3|9}} | birth_place = [[Тупа]] | birth_country= [[Бразил]] | draft = | draft_team = | career = 2016— | years = 2016–2020<br/>2020–2022<br/>2022–2023<br/>2023–2026<br/>2026<br/>2026– | teams = {{Basket Paulistano}}<br/>{{Basket Flamengo}}<br/>{{Basket Ratiopharm Ulm}}<br/>{{Basket Crvena Zvezda}}<br/>{{Basket Virtus Bologna}}<br/>{{Basket Flamengo}} | nationalteamyears = 2017-<br> | nationalteam = {{Naz|BKrep|BRA|M}} | updated = 30.06.2021 }} '''Јаго Матеус дос Сантос''' (роден на 9 март 1999 година) е [[бразил]]ски [[кошарка]]р, [[Организатор на игра|плејмејкер]] на [[КК Фламенго|Фламенго]] и на [[Машка кошаркарска репрезентација на Бразил|бразилската репрезентација]]. ==Надворешни врски== *[https://www.basketball-reference.com/international/players/yago-mateus-dos-santos-1.html Јаго Матеус дос Сантос] на Basketball-reference.com, Sports Reference LLC. *[https://basketball.realgm.com/player/wd/Summary/92180 Јаго Матеус дос Сантос] на realgm.com, RealGM LLC. {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Јаго}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Бразилски кошаркари]] [[Категорија:Кошаркари на КК Црвена ѕвезда]] [[Категорија:Родени во 1999 година]] blh54wtyoubilvs79qz9owbh4ogi242 0 1282988 5640835 5631207 2026-10-05T16:04:53Z Andrew012p 85224 5640835 wikitext text/x-wiki {{Глобализирај|датум=септември 2026}} '''Црн петок''' е разговорен израз за денот петок што следи по [[Ден на благодарноста|Денот на благодарноста во САД]]. Традиционално го означува почетокот на божиќната шопинг сезона во САД. Многу продавници нудат високо промовирани продажби по намалени цени и често се отвораат многу рано, понекогаш дури на полноќ<ref name="midnight">{{Наведени вести|url=http://www.tampabay.com/news/business/retail/article1202742.ece|title=Holiday Shopping Strategy Guide for Black Friday|last=Albright|first=Mark|work=Tampa Bay Times|access-date=January 23, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120128233422/http://www.tampabay.com/news/business/retail/article1202742.ece|archive-date=January 28, 2012}}</ref> или дури и на Денот на благодарноста. Црн петок е најпрометниот шопинг ден во годината во САД од 2005 година.<ref name="holiday.icsc.org">{{Наведена мрежна страница|url=http://holiday.icsc.org/2006/hw06_fullguide.pdf|title=Holiday Watch: Media Guide 2006 Holiday Facts and Figure|last=International Council of Shopping Centers|archive-url=https://web.archive.org/web/20101129122823/http://shoppertrak.com/shoppertrak-reports-positive-response-early-holiday-promotions-boosts-projections-2010-holiday-seaso|archive-date=November 29, 2010}}</ref><ref name="Albert R. Karr 1982 p. 30">''E.g.,'' {{Наведени вести|title=Downtown Firms Aid Transit Systems to Promote Sales and Build Good Will \work= Wall Street Journal|last=Karr|first=Albert R.|date=November 26, 1982|page=6|postscript=;}}</ref> == Историја == Денот по Денот на благодарноста се смета за почеток на божиќната шопинг сезона во Соединетите држави од 1952 година. Практиката можеби е поврзана со идејата за парадите на Дедо Мраз. Парадите за прославување на Денот на благодарноста често вклучуваат појавување на Дедо Мраз на крајот од парадата, со идејата дека „Дедо Мраз пристигна“ или „Дедо Мраз е веднаш зад аголот“, бидејќи Божиќ е секогаш следниот голем празник по Денот на благодарноста. Кон крајот на 19 век и почетокот на 20 век, многу паради на Дедо Мраз или Денот на благодарноста биле спонзорирани од стоковните куќи. Тие ја вклучуваат континуираната парада на Дедо Мраз во Торонто во Канада од 1905 година, првично спонзорирана од Итон, и Парадата на Денот на благодарноста на Мејси што се одржува на [[Менхетн|Менхетен, во Њујорк]] од 1924 година, спонзорирана од Мејси. Стоковните куќи ги користеле парадите за да започнат голем рекламен притисок. На крајот, станало непишано правило дека ниту една продавница нема да се обиде да прави божиќно рекламирање пред да заврши парадата. Затоа, денот по Денот на благодарноста станал ден кога официјално започнаува сезоната за купување. Во 2015 година, [[Amazon.com]] прв понудил зделки за „Црн петок во јули“ на она што го нарекле „Прајм ден“, ветувајќи подобри зделки отколку на црниот петок. Амазон ја повторил практиката во 2016 и 2017 година, а други компании почнале да нудат слични зделки.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.usatoday.com/story/money/personalfinance/2016/06/29/just-how-good-black-friday-july-sales/86491196/|title=Just how good are Black Friday in July sales?|last=Jespersen|first=Courtney|date=June 29, 2016|work=[[USA Today]]|access-date=July 22, 2016}}</ref> Аналитичарот Маршал Коен од групата НПД во 2020 година тврдел дека црниот петок опаѓа во корист на купувањето преку интернет<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.investopedia.com/terms/b/blackfriday.asp|title=Black Friday (Holiday Shopping)|date=2021-10-30|work=Investopedia|language=en-US}}</ref> и дека [[Пандемија на КОВИД-19|пандемијата]] на коронавирус го забрзала овој процес. Пандемијата, исто така, резултирала со понудени зделки за одмор во подолг временски период, дури и во октомври.<ref name="Chang">{{Наведени вести|url=https://www.latimes.com/business/story/2020-11-24/black-friday-sales-shopping-preview|title=Retailers plan for a Black Friday like no other|last=Chang|first=Andrea|date=November 24, 2020|work=The Los Angeles Times|access-date=November 26, 2020}}</ref> Помалку луѓе купувале лично на Црниот петок во 2020 година, а повеќето деловни активности се одвивале преку интернет. Компанијата за истражување на пазарот „Нумератор“ изјавила дека продавачите на облека, алати и други предмети кои се сметале за несуштински за време на пандемијата, не биле толку многу промовирани бидејќи пониското производство значело помала достапност за продажба.<ref name="Olson">{{Наведени вести|url=https://apnews.com/article/shopping-coronavirus-pandemic-holidays-holiday-spending-economy-7309fe99ce2bce2fcfeacd1e17731c85|title=Virus keeps Black Friday crowds thin, shoppers shift online|last=Olson|first=Alexandra|date=November 27, 2020|work=[[Associated Press]]|access-date=November 28, 2020|last2=D'innocenzio|first2=Anna|last3=Pisano|first3=Joseph}}</ref> Адобе Аналитикс објавиле дека интернет продажбата достигнала 9 милијарди долари во 2020 година, 22% повеќе од претходната година. Посетата на продавниците се намалила за 48% во 2020 година од претходната година, односно за 52%.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.wsj.com/articles/black-friday-was-a-bust-for-many-stores-better-for-online-11606676355|title=Black Friday Was a Bust for Many Stores, Better for Online|last=Kapner|first=Sarah Nassauer and Suzanne|date=2020-11-29|work=Wall Street Journal|access-date=2020-11-30|language=en-US|issn=0099-9660}}</ref> == Црн петок ширум светот == [[Податотека:Black_Friday_2015_Cerdanyola.jpg|десно|мини| Високи попусти во продавница за време на црниот петок]] === Соединети Американски Држави === [[Податотека:DCUSA.Gallery10.TargetBlackFriday.Wikipedia.jpg|десно|мини| Внатрешност на продавницата Тарџет на црн петок]] Црн петок не е официјален празник во Соединетите држави, но [[Калифорнија]] и некои други држави го одбележуваат „Денот по Денот на благодарноста“ како празник за вработените во државната администрација. Понекогаш се одбележува наместо друг федерален празник, како што е Денот на Колумбо. Многу вработени и училишта кои не се во малопродажба имаат одмор наДенот на благодарноста како и петокот што следи. Заедно со следниот редовен викенд, ова го прави викендот за време на црниот петок четиридневен викенд, поради што се вели дека ќе го зголеми бројот на потенцијални купувачи. === Канада === Големите центри на населението на [[Онтарио (езеро)|езерото Онтарио]] во [[Канада]] отсекогаш привлекувале прекугранично купување во Соединетите Држави и како Црн петок ({{langx|fr|Vendredi Noir}}) станал попопуларен во САД, Канаѓаните често се собирале преку граница поради нивните пониски цени и посилниот канадски долар. По 2001 година, многумина патувале за зделките преку граница. Почнувајќи од 2008 и 2009 година, поради паритетот на [[Канадски долар|канадскиот долар]] во споредба со [[Американски долар|американскиот долар]], неколку големи канадски трговци на мало спровеле сопствени зделки за време на црниот петок за да ги охрабрат купувачите да останат во Канада.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.cbc.ca/news/business/story/2009/11/27/consumer-black-friday.html|title=Canadian Retailers Test Their Own Black Friday|date=November 27, 2009|publisher=CBC News}}</ref><ref name="Star">{{Наведени вести|url=https://www.thestar.com/specialsections/blackfriday/article/1291394--canadian-retailers-fight-back-against-black-friday-deals|title=Canadian Retailers Fight Back Against Black Friday Deals|date=2012|work=Toronto Star|access-date=August 24, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20121228180817/http://www.thestar.com/specialsections/blackfriday/article/1291394--canadian-retailers-fight-back-against-black-friday-deals|archive-date=December 28, 2012}}</ref> Во 2012 година се случил најголемиот црн петок досега во Канада, бидејќи канадските трговци на мало го прифатиле во обидот да ги спречат купувачите да патуваат преку граница.<ref>{{Наведени вести|url=http://business.financialpost.com/2012/11/23/canadian-retailers-embracing-black-friday-to-keep-shopping-dollars-on-home-turf/|title=Canadian Retailers Embracing Black Friday to Keep Shopping Dollars on Home Turf|date=2012|work=National Post}}</ref> === Обединето Кралство === Во Обединетото Кралство, терминот „црн петок“ потекнува од полицијата и се однесува на петокот пред Божиќ. Тоа е денот кога службите за итни случаи ги активираат плановите за вонредни состојби за да се справат со зголемувањето на обемот на работа поради големиот број на луѓе кои излегуваат да пијат во последниот петок пред Божиќ. Непредвидени ситуации може да вклучуваат поставување мобилни теренски болници во близина на местата за излегување во центарот на градот.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.telegraph.co.uk/topics/christmas/8962991/Field-hospital-set-up-for-Cardiffs-black-Friday-revellers.html|title=Field hospital set up for Cardiff's 'black Friday' revellers|last=Smith|first=Adam|date=December 17, 2011|via=www.telegraph.co.uk}}</ref> Во 2016 година, вкупното трошење преку интернет-страниците за малопродажба на црниот петок изнесувало 1,23 милијарди фунти, што претставува зголемување од 2,2% од годишното ниво во однос на 2015 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.netimperative.com/2016/12/black-friday-uk-stats-12-increase-last-year-lower-forecast/|title=Black Friday UK stats: 12% increase on last year (but lower than forecast)|date=December 1, 2016|work=Net Imperative}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/av/business-38066228/how-black-friday-came-to-the-uk|title=How Black Friday came to the UK|work=BBC News|access-date=2018-11-21|language=en-GB}}</ref> Во 2017 година, продажбата на мало во Велика Британија во ноември пораснала побрзо отколку во декември за првпат.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/business-46260739|title=Have eight years of Black Friday changed the UK?|last=Jones|first=Lora|date=21 November 2018|work=BBC News|access-date=7 January 2020|language=en-GB}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/business/2015/nov/26/what-is-black-friday-biggest-uk-shopping-day|title=What is Black Friday and who's to blame for it?|last=Ruddick|first=Graham|date=26 November 2015|work=The Guardian|access-date=7 January 2020|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> На [[Велшки јазик|велшки]], црн петок е познат како „Dydd Gwener y Gwario Gwirion“ (Петок на глупаво трошење). === Мексико === Во Мексико, црниот петок биле инспирација за владата и малопродажната индустрија да создадат годишен викенд со попусти и продолжени кредитни услови.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970203611404577044390371357010|title=Mexico Introduces Its Own Version of 'Black Friday'-Style Shopping Blitz|last=Guthrie|first=Amy|date=November 18, 2011|work=Wall Street Journal|access-date=June 20, 2013}}</ref> Постои од 2011 година и се одржува во ноември во викендот пред понеделникот во кој празникот на Мексиканската револуција е поместен од неговиот првичен датум на 20 ноември, како резултат на мерката преземена од владата за туркање на одредени празници во понеделник од нивната недела со цел да се избегнат работниците и студентите да спојат четиридневен викенд. На овој викенд, главните трговци на мало го продолжувале работното време на продавницата<ref>{{Наведени вести|url=http://www.excelsior.com.mx/node/784759|title=Las tiendas ampliarán horarios en Buen Fin|last=Espinosa|first=Eréndira|date=17 November 2011|work=Excélsior|language=es|trans-title=Stores will extend hours in Buen Fin|access-date=2021-11-25|archive-date=2021-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125230745/http://www.excelsior.com.mx/node/784759|url-status=dead}}</ref> и нуделе специјални промоции, вклучувајќи продолжени услови за кредитирање и промоции на цени. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Божик]] d2zxjkn4nb2a2kzpolhzsuvp34ctbcm 14 1307677 5641217 4835113 2026-10-06T09:31:20Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Математичка статистика]] → [[Категорија:Статистичка теорија]] 5641217 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{рв|Statistical inference}} [[Категорија:Статистичка теорија|Заклучување]] [[Категорија:Статистичка анализа|Заклучување]] [[Категорија:Индуктивно расудување]] gtghd6cff3kfnh74oknb92xp3ecfdbm 0 1307737 5641164 4836554 2026-10-06T08:11:09Z Bjankuloski06 332 5641164 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Веројатносна распределба| name =Бернулиева распределба| type =mass| pdf_image =[[Податотека:Bernoulli Distribution.PNG|325п]] Три примери за Бернулиева распределба: {{легенда|7F0000|2=<math>P(x=0) = 0{,}2</math> и <math>P(x=1) = 0{,}8</math>}} {{легенда|00007F|2=<math>P(x=0) = 0{,}8</math> и <math>P(x=1) = 0{,}2</math>}} {{легенда|007F00|2=<math>P(x=0) = 0{,}5</math> и <math>P(x=1) = 0{,}5</math>}}| cdf_image =| parameters =<math>0 \leq p \leq 1</math><br /> <math>q = 1 - p</math>| support =<math>k \in \{0,1\}</math>| pdf =<math>\begin{cases} q=1-p & \text{ако }k=0 \\ p & \text{ако }k=1 \end{cases} </math>| cdf =<math>\begin{cases} 0 & \text{ако } k < 0 \\ 1 - p & \text{ако } 0 \leq k < 1 \\ 1 & \text{ако } k \geq 1 \end{cases}</math>| mean =<math> p</math>| median =<math>\begin{cases} 0 & \text{ако } p < 1/2\\ \left[0, 1\right] & \text{ако } p = 1/2\\ 1 & \text{ако } p > 1/2 \end{cases}</math>| mode =<math>\begin{cases} 0 & \text{ако } p < 1/2\\ 0, 1 & \text{ако } p = 1/2\\ 1 & \text{ако } p > 1/2 \end{cases}</math>| variance =<math>p(1-p) = pq </math>| mad =<math>\frac{1}{2}</math>| skewness =<math>\frac{q - p}{\sqrt{pq}}</math>| kurtosis =<math>\frac{1 - 6pq}{pq}</math>| entropy =<math>-q\ln q - p\ln p</math>| mgf =<math>q+pe^t</math>| char =<math>q+pe^{it}</math>| pgf =<math>q+pz</math>| fisher =<math> \frac{1}{pq} </math>| }} {{Веројатност}} '''Бернулиева распределба''' во [[теорија на веројатноста|теоријата на веројатноста]] и [[статистика]]та — [[прекината веројатносна распределба|прекинатата веројатносна распределба]] на една [[случајна променлива]] која ја има вредноста 1 со веројатност <math>p</math> и вредноста 0 со веројатност <math>q = 1-p</math>. Понеформално, таа е модел за множество можни исходи од секој можен опит [[опит]] кој поставува прашање „да–не“. Ваквите прашања водат до исходи со една од две вредности: „успех“ (1) со [[веројатност]] ''p'' и „неуспех“ (0) со веројатност ''q''. Со оваа распределба може да се претстави [[фрлање паричка]] каде 1 и 0 би биле „глава“ и „писмо“, а ''p'' би била веројатноста да се падне глава (или обратно, каде 1 е писмо, а ''p'' ќе биде веројатноста за писмо). Нечесните парички би имале <math>p \neq 1/2.</math> Наречена е по швајцараскиот математичар [[Јакоб Бернули]]<ref>James Victor Uspensky: ''Introduction to Mathematical Probability'', McGraw-Hill, New York 1937, стр. 45</ref> и претставува посебен случај на [[биномна распределба|биномната распределба]] со еден спроведен опит (така што ''n'' би бил 1 за таква биномна распределба). Воедно таа претставува посебен случај на '''двоточкестата распределба''', чии можни исходи не мора да бидат 0 и 1. ==Својства== Ако <math>X</math> е случајна променлива со оваа распределба, тогаш: :<math>\Pr(X=1) = p = 1 - \Pr(X=0) = 1 - q.</math> [[Веројатносна фунција|Веројатносната фунција]] <math>f</math> на оваа распределба низ можните исходи ''k'' е :<math> f(k;p) = \begin{cases} p & \text{ако }k=1, \\ q = 1-p & \text {ако } k = 0. \end{cases}</math><ref name=":0">{{наведена книга|title=Introduction to Probability|last=Bertsekas|first=Dimitri P.|date=2002|publisher=Athena Scientific|others=Tsitsiklis, John N., Τσιτσικλής, Γιάννης Ν.|isbn=188652940X|location=Belmont, Mass.|oclc=51441829}}</ref> Ова може да се изрази и како :<math>f(k;p) = p^k (1-p)^{1-k} \quad \text{за } k\in\{0,1\}</math> или како :<math>f(k;p)=pk+(1-p)(1-k) \quad \text{за } k\in\{0,1\}.</math> Бернулиевата распределба е посебен случај на [[биномна распределба|биномната распределба]] со <math>n = 1.</math><ref name="McCullagh1989Ch422">{{наведена книга | last = McCullagh | first = Peter |author2=Nelder, John | title = Generalized Linear Models, Second Edition | publisher = Boca Raton: Chapman and Hall/CRC | year = 1989 | isbn = 0-412-31760-5 |ref=McCullagh1989 |at=Section 4.2.2 }}</ref> [[Зашиленост (статистика)|Зашиленоста]] оди до бесконечност за високи и ниски вредности на <math>p,</math> но за <math>p=1/2</math> двоточкестите распределби (вкл. Бернулиевата) имаат помалку [[зашиленост (статистика)|вишок зашиленост]] отколку било која друга веројатносна распределба, имено −2. Бернулиевите распределби за <math>0 \le p \le 1</math> сочинуваат експоненцијално семејство. [[Процена на максимална веројатност|Процената на максимална веројатност]] на <math>p</math> според случаен примерок е примерочната средина. == Средина == [[Очекувана вредност|Очекуваната вредност]] на една Бернулиева случајна променлива <math>X</math> е :<math>\operatorname{E}[X]=p</math> Ова се должи на тоа што, за Бернулиево распределена случајна променлива <math>X</math> со <math>\Pr(X=1)=p</math> и <math>\Pr(X=0)=q</math> имаме :<math>\operatorname{E}[X] = \Pr(X=1)\cdot 1 + \Pr(X=0)\cdot 0 = p \cdot 1 + q\cdot 0 = p.</math><ref name=":0" /> == Веријанса == [[Варијанса]]та на Бернулиево распределен <math>X</math> е :<math>\operatorname{Var}[X] = pq = p(1-p)</math> Прво имаме :<math>\operatorname{E}[X^2] = \Pr(X=1)\cdot 1^2 + \Pr(X=0)\cdot 0^2 = p \cdot 1^2 + q\cdot 0^2 = p = \operatorname{E}[X] </math> Од ова следи :<math>\operatorname{Var}[X] = \operatorname{E}[X^2]-\operatorname{E}[X]^2 = \operatorname{E}[X]-\operatorname{E}[X]^2 = p-p^2 = p(1-p) = pq</math><ref name=":0" /> Од овој резултат лесно е да се докаже дека, за секоја Бернулиева распределба, нејзината варијанса ќе има вредност во рамките на <math>[0,1/4]</math>. == Накосеност == [[Коефициент на асиметрија|Накосеноста]] (коефициентот на асиметрија) е <math>\frac{q-p}{\sqrt{pq}}=\frac{1-2p}{\sqrt{pq}}</math>. Кога ја ќе земеме стандардизираната Бернулиево распределена случајна променлива <math>\frac{X-\operatorname{E}[X]}{\sqrt{\operatorname{Var}[X]}}</math> излегува дека оваа случајна променлива добива <math>\frac{q}{\sqrt{pq}}</math> со веројатност <math>p</math> и добива <math>-\frac{p}{\sqrt{pq}}</math> со веројатност <math>q</math>. Така добиваме :<math>\begin{align} \gamma_1 &= \operatorname{E} \left[\left(\frac{X-\operatorname{E}[X]}{\sqrt{\operatorname{Var}[X]}}\right)^3\right] \\ &= p \cdot \left(\frac{q}{\sqrt{pq}}\right)^3 + q \cdot \left(-\frac{p}{\sqrt{pq}}\right)^3 \\ &= \frac{1}{\sqrt{pq}^3} \left(pq^3-qp^3\right) \\ &= \frac{pq}{\sqrt{pq}^3} (q-p) \\ &= \frac{q-p}{\sqrt{pq}}. \end{align}</math> ==Виши моменти и кумуланти== Сите сирови [[момент (математика)|моменти]] се еднакви поради тоа што <math>1^k=1</math> и <math>0^k=0</math>. :<math>\operatorname{E}[X^k] = \Pr(X=1)\cdot 1^k + \Pr(X=0)\cdot 0^k = p \cdot 1 + q\cdot 0 = p = \operatorname{E}[X].</math> Централниот момент со степен <math>k</math> се добива со :<math> \mu_k =(1-p)(-p)^k +p(1-p)^k. </math> Првите шест централни моменти се :<math>\begin{align} \mu_1 &= 0, \\ \mu_2 &= p(1-p), \\ \mu_3 &= p(1-p)(1-2p), \\ \mu_4 &= p(1-p)(1-3p(1-p)), \\ \mu_5 &= p(1-p)(1-2p)(1-2p(1-p)), \\ \mu_6 &= p(1-p)(1-5p(1-p)(1-p(1-p))). \end{align}</math> Вишите централни моменти може да се изразат покомпактно како <math>\mu_2</math> и <math>\mu_3</math> :<math>\begin{align} \mu_4 &= \mu_2 (1-3\mu_2 ), \\ \mu_5 &= \mu_3 (1-2\mu_2 ), \\ \mu_6 &= \mu_2 (1-5\mu_2 (1-\mu_2 )). \end{align}</math> Првите шест кумуланти се :<math>\begin{align} \kappa_1 &= p, \\ \kappa_2 &= \mu_2 , \\ \kappa_3 &= \mu_3 , \\ \kappa_4 &= \mu_2 (1-6\mu_2 ), \\ \kappa_5 &= \mu_3 (1-12\mu_2 ), \\ \kappa_6 &= \mu_2 (1-30\mu_2 (1-4\mu_2 )). \end{align}</math> ==Поврзани распределби== *Ако <math>X_1,\dots,X_n</math> се независни еднакво распределени случајни променливи, сите [[Бернулиев опит|Бернулиеви опити]] со веројатност за успех&nbsp;''p'', тогаш нивното множество е распределено според [[биномна распределба]] со параметри ''n'' и ''p'': *:<math>\sum_{k=1}^n X_k \sim \operatorname{B}(n,p)</math> (биномна распределба).<ref name=":0" /> :Бернулиевата распределба едноставно е <math>\operatorname{B}(1, p)</math>, и се запишува и како <math display="inline">\mathrm{Bernoulli} (p).</math> * Категоричната распределба е воопштувањето на Бернулиевата распределба за променливи со било кој постојан број на прекинати вредности. * [[Бета-распределба]]та е сврзувачкиот претходник of Бернулиевата распределба. * [[Геометрска распределба|Геометриската распределба]] го моделира бројот на независни и еднакви Бернулиеви опити потребни за да се добие еден успех. * Ако <math display="inline">Y \sim \mathrm{Bernoulli}\left(\frac{1}{2}\right)</math>, тогаш <math display="inline">2Y - 1</math> има Радемахерова распределба. == Поврзано == * [[Бернулиев опит]] * [[Бернулиев процес]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Bernoulli distribution}} *{{springer|title=Биномна распределба|id=p/b016420}}. *{{MathWorld|title=Бернулиева распределба|urlname=BernoulliDistribution}} * [http://www.math.wm.edu/~leemis/chart/UDR/UDR.html Интерактивна графика за односите на еднопроменливата распределба]. [[Категорија:Прекинати распределби]] 6zzb9wfg3m8dgkxnamd866bduxbvt97 0 1307947 5641045 5202556 2026-10-05T23:44:06Z ~2026-53757-03 137462 Update. 5641045 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија функционер|name=Елена Доцевска Божиновска|image=Елена_Доцевска_Божиновска.jpg|imagesize=300px|office=[[Член на Совет на Општина Куманово]]|president1=|primeminister1=|deputy1=|term_start1=[[23 ноември]] [[2021]]|term_end1=сѐ уште|predecessor1=|successor1=|birth_date={{роден на|df=yes|23|јуни|}}|birth_place=[[Куманово]], [[СР Македонија]], [[СФРЈ]]|death_date=|death_place=|nationality=[[Македонци|Македонка]]|party=[[ВМРО-ДПМНЕ]]|spouse=|children=|alma_mater=|profession=правник|religion=|website=}} '''Елена Доцевска Божиновска''' (родена на [[23 јуни]] во [[Куманово]]) - [[македонски]] [[политичар]] и поранешен член на Советот на [[Општина Куманово]] од партијата [[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]]. == Кариера == Доцевска Божиновска е дипломиран правник со положен [[правосуден испит]], раководител на Одделение за библиотека во [[Собрание на Македонија|Собранието на Република Македонија]]. Таа била првенец на генерација, во средношколски и студентски денови ангажирана во невладини организации, бројни еко-проекти, и проекти на НРИО [[Наш весник|Наш Весник]] и [[Радио Телевизија Куманово]], [[Здружение на новинарите на Македонија|ЗНМ]] и проектот „Булевар“. Била притворена и обвинета за [[тероризам]] за настаните од [[Упад во Собранието на Македонија (2017)|27-ми април]], но потоа аменстирана. Таа е сопруга и мајка на две деца. На функцијата советник во Советот на Општина Куманово доаѓа како носител на кандидатската листа на ВМРО-ДПМНЕ на [[Локални избори во Македонија (2021) — Град Скопје|локалните избори во 2021 година]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kumanovskimuabeti.mk/elena-docevska-bozhinovska-nositel-na-listata-kandidati-za-sovetnici-na-vmro-dpmne-za-kumanovo|title=Елена Доцевска Божиновска носител на листата кандидати за советници на ВМРО-ДПМНЕ за Куманово|date=12.09.2021|work=Кумановски Муабети}}</ref> == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Доцевска Божиновска, Елена}} [[Категорија:Политичари од Куманово]] lwxzgx54fual2nsi41hr8a0gzhxt2nm 0 1314417 5640845 5491317 2026-10-05T16:35:58Z Andrew012p 85224 5640845 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = Храм на зората | native_name = Ват/Уат арун ратчаварарам/ратчауварарам | image = 0000140 - Wat Arun Ratchawararam 005.jpg | image_size = | alt = | caption = Ват Арун ноќе, по возобновувањето во 2017 година | map_type = Thailand Bangkok | map_size = | map_alt = | map_caption = Location within Bangkok | location = | coordinates = {{coord|13|44|37|N|100|29|20|E|display=inline,title}} | religious_affiliation = [[Теравада|Теравадски]] [[будизам]] | deity = | country = [[Тајланд]] | functional_status = | website = {{url|www.watarun1.com}} | founded_by = | year_completed = {{Plainlist| *пред 1656 п.н.е. (основан) *1851 н.е. (изграден е главниот пранг (купола)) *2017 (последно обновување) }}}} '''Ват Арун Ратчаварарам Рачаварамахавихан''' ({{langx|th|วัดอรุณราชวราราม ราชวรมหาวิหาร}}) или '''Ват Арун''' ({{IPA-th|wát ʔarun}}, („Храмот на зората“) ― [[будизам|будистички]] [[храм]] (ват/уат) во областа Бангкок Јај во [[Бангкок]], [[Тајланд]], на западниот брег Тонбури на реката [[Чао Праја]]. Храмот го добил своето име од [[Хиндуизам|хиндускиот]] богот Аруна,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.watarun.net/|title=Wat Arun - The Temple of Dawn|last=Angova|first=Aneta|publisher=watarun.net|accessdate=2023-01-24|archive-date=2018-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20180222061803/http://www.vatarun.net/|url-status=dead}}</ref> често персонифициран како [[зрачење]]то на [[изгрејсонце]]то. Ват Арун е меѓу најпознатите знаменитости на Тајланд. Првата светлина од утринските часови се одбива од површината на храмот со бисерен ефект.<ref name="Liedtke">Liedtke 2011, p. 57</ref> Иако храмот постои од XVII век, неговиот карактеристичен пранг (кула) бил изграден во почетокот на деветнаесеттиот век за време на владеењето на Рама II и Рама III. [[Податотека:สหัสเดชะ.jpg|лево|мини|240x240пкс|Скулптурите на двата митски џиновски демони, Тоцакан и Сахасадеча, кои ја чуваат источната порта на главната капела на Ват Арун.]] Будистички храм постоел на местото Ват Арун уште од времето на Кралството Ајутаја. Тогаш бил познат како Ват Макок, по селото Банг Макок во кое бил изграден (Макок е тајландско име за растението ''Spondias pinnata''). Според историчарот, и принц Дамронг Раџанубаб, храмот бил прикажан на француските карти за време на владеењето на Нарај (1656–88). Храмот бил преименуван во Ват Чаенг од Таксин (1767–82) кога го основал својот нов главен град Тонбури во близина на храмот, по падот на Ајутаја.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.watarun.org/history.html|work=watarun.org|language=th|script-title=th:ประวัติวัดอรุณราชวราราม ราชวรมหาวิหาร|trans-title=History of Wat Arun|accessdate=28 September 2012|archive-date=2012-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20120207111252/http://www.watarun.org/history.html|url-status=dead}}</ref> Се верува дека Таксин ветил дека ќе го обнови храмот откако ќе го помине во зори. Храмот ја зачувал сликата на Смарагден Буда пред да биде пренесена во Ват Пра Каев на источниот брег на реката во 1784 година.<ref>Spooner 2011, p. 100</ref> Храмот се наоѓал на теренот на кралската палата за време на владеењето на Таксин, пред неговиот наследник Рама I (1782–1809) да ја премести палатата на другата страна на реката.<ref name="Liedtke">Liedtke 2011, p. 57</ref> Храмот бил напуштен до владеењето на Рама II (1809–24), кој го обновил храмот и почнал да планира да ја подигне главната пагода на 70м.<ref name="Liedtke" /> Работата на пагодата започнала за време на владеењето на Рама III(1824–51). Главниот пранг бил завршен во 1851 година, по девет години континуирана изградба.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.watarun1.com/th/architecture-detail/67|title=พระปรางค์ (Phra Prang)|work=วัดอรุณราชวราราม ราชวรมหาวิหาร (Wat Arun Ratchawaram)}}{{Мртва_врска|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Храмот претрпел големи реставрации за време на владеењето на Чулалонгкорн (Рама V, 1868–1910) и во 1980 година, пред прославата на двестегодишнината од основањето на Бангкок. Најобемните возобновувачки работи на прангот биле преземани од 2013 до 2017 година, при што биле заменети значителен број на скршени плочки и бел употребен варов малтер за доработување на многу од површините (заменувајќи го цементот, користен при претходните обновувања). Како што работата се приближувала до својот крај во 2017 година, фотографиите од резултатите предизвикале одредени критики за новиот изглед на храмот, кој изгледал многу бел во споредба со неговата претходна состојба. Одделот за ликовни уметности го бранел делото, наведувајќи дека тоа било внимателно направено за да го одрази првобитниот изглед на храмот.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.khaosodenglish.com/news/bangkok/2017/08/19/temple-dawn-makeover-meets-mixed-reactions/|title=New Dawn or Letdown? Iconic Temple Makeover Gets Mixed Reviews (Photos)|last=Rojanaphruk|first=Pravit|date=19 August 2017|work=Khaosod English|access-date=7 September 2017}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.bangkokpost.com/news/general/1307407/fine-arts-stands-by-wat-arun-stupa-repair-effort|title=Fine Arts stands by Wat Arun stupa repair effort|date=17 August 2017|work=Bangkok Post|access-date=7 September 2017}}</ref> == Архитектура == [[Податотека:Wat_Arun_in_the_morning,_27_October_2017.jpg|мини|Поглед на главниот пранг, по возобновувањето во 2017 година]] Главната одлика на Ват Арун е неговиот средишен пранг, кој е обложен со шарен порцелан.<ref>Emmons 2008, p. 17</ref> Ова се толкува како пагода слична на ступа обложена со обоени глинени садови.<ref>Norwich 2001, p. 266</ref> Висината е одредена од различни извори помеѓу 66,8 м и 86 м. Аглите се опкружени со четири помали споредни прангови. Пранговите се украсени со школки од ''Mauritia mauritiana'' и парчиња порцелан, кои претходно биле користени како [[баласт]] од чамците кои доаѓале во Бангкок од Кина.<ref name="Ridout">Ridout 2009</ref> Средишниот пранг е обложен со седумстран трозабец, кој многу извори го нарекуваат „Трозабезот на Шива“.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.watarun.org/index_en.html |title=Wat Arun |accessdate=2023-01-24 |archive-date=2007-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070628233856/http://www.watarun.org/index_en.html |url-status=dead }}</ref> Околу основата на пранг се наоѓаат различни фигури на древни кинески војници и животни. Над втората тераса се наоѓаат четири статуи на [[Хиндуизам|хинду]] богот Индра што јава на Ераван.<ref name="Emmons">Emmons 2008, pp. 26-27</ref> Во будистичката иконографија, средишниот пранг се смета дека има три симболични нивоа - основата за Трајпум што ги означува сите области на постоењето, средината за Таватимса, рајот Тусита каде што се задоволуваат сите желби и врвот што означува девафум што означува шест небеси во седум области на среќата.<ref name="Emmons" /> На брегот на реката има шест павиљони во кинески стил. Павилјоните се направени од зелен гранит и содржат мостови за слетување. [[Податотека:Bangkok_Wat_Arun_Phra_Prang_Indra_Erawan.jpg|лево|мини| Детал од Пра Пранг, средишнаата кула на Ват Арун („Храмот на зората“) во [[Бангкок]], [[Тајланд]], што ги прикажува античкиот ведски бог Индра и триглавиот Ераван ( Аравата).]] Веднаш до прангот е Салата за ракополагање со слика на Нирамитр Буда, наводно дизајнирана од Рама II. Предниот влез на Салата за ракополагање има покрив со централен шпиц, украсен со обоена керамика, обложена со обоен порцелан. Внатре има голем олтар со црвен, сив и бел мермерен украс. Има два демони, или фигури на чувари на храмот, напред.<ref name="Emmons">Emmons 2008, pp. 26-27</ref> Муралите се создадени за време на владеењето на Рама V.<ref name="Emmons" /> == Космологија == Средишниот пранг ја симболизира планината Меру на хиндуската космологија.<ref name="Emmons">Emmons 2008, pp. 26-27</ref> Споредните прангови се посветени на богот на ветрот, Пра Пај. Демоните (јакша) на влезот во убосот се од Рамакиен. Белата фигура е наречена Сахаса Деја, а зелената е позната како Тоцакан, демонот Равана од [[Рамајана]]. == Пристап == До Ват Арун може да се пристапи преку реката [[Чао Праја]], а фериботите патуваат преку реката кон пристаништето Махарај. За странците, храмот наплаќа влезница од 100 бахти (од јануари 2021 година). За време на Катина, кралот патува во Ват Арун во поворка од кралски бродови за да им подари нови облеки на тамошните монасите. == Галерија == <gallery mode="packed"> Податотека:0000140 - Wat Arun Ratchawararam 004.jpg Податотека:Wat Arun Prangs.jpg Податотека:Templo Wat Arun, Bangkok, Tailandia, 2013-08-22, DD 16.jpg Податотека:Templo Wat Arun, Bangkok, Tailandia, 2013-08-22, DD 15.jpg Податотека:Templo Wat Arun, Bangkok, Tailandia, 2013-08-22, DD 25.jpg Податотека:Templo Wat Arun, Bangkok, Tailandia, 2013-08-22, DD 20.jpg Податотека:Wat Arun Ratchawararam 2017-01.jpg Податотека:Wat Arun 2017-01.jpg Податотека:Wat Arun 2017-06.jpg Податотека:Wat Arun Ratchawararam 2017.jpg Податотека:Wat Arun 2020.jpg Податотека:Temple of Wat Arun, Bangkok, 1969 (6).jpg|Ват Арун во 1969 Податотека:Watarunportalyaksha.jpg Податотека:The sculptures of two mythical giant demons, Thotsakan and Sahatsadecha, guarding the eastern gate of the main chapel of Wat Arun, Bangkok.jpg Податотека:20171201 Wat Arun Bangkok 6444 DxO.jpg </gallery> == Поврзано == * {{Портал-ред|Тајланд}} * {{Портал-ред|Религија}} * {{Портал-ред|Архитектура}} {{Среди}} == Наводи == {{Наводи}} == Дополнителна литература == {{Refbegin}} * {{Citation|last=Emmons|first=Ron|title=Top 10 Bangkok|year=2008|publisher=DK|location=New York|isbn=978-0-7566-8850-9|url=https://books.google.com/books?id=ebnIm-cEt5sC&q=wat+arun&pg=PA26}} * {{Citation |last=Liedtke |first=Marcel |title=Thailand- The East (English Edition) |year=2011 |publisher=Books on Demand GmbH |location=Norderstedt |isbn=978-3-8423-7029-6 |url=https://books.google.com/books?id=KlspiSV3RP0C&q=wat+arun&pg=PA57 }} * {{Citation|last=Norwich|first=John Julius|title=Great architecture of the world|year=2001|publisher=Da Capo Press Inc.|location=USA|isbn=0-306-81042-5|url=https://books.google.com/books?id=Oo2BjGYRIT0C&pg=PA266}}{{Мртва_врска|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Citation |last1=Ridout |first1=Lucy |first2=Paul |last2=Gray |title=The Rough Guide to Thailand's Beaches & Islands |year=2009 |publisher=Rough Guides |location=India |isbn=978-1-84836-091-4 |url=https://books.google.com/books?id=SiusMRRcvS4C&q=wat+arun&pg=PT270 }} * {{Citation|last1=Spooner|first1=Andrew|first2=Hana|last2=Borrowman|first3=William|last3=Baldwin|title=Footprint Thailand|year=2011|publisher=footprintbooks.com|location=UK|isbn=978-1-904777-94-6|url=https://books.google.com/books?id=z9RsdHajfucC&pg=PA99}} {{Refend}} == Надворешни врски == * {{Матична|http://www.watarun1.com}} * [http://fotohm.com/360/HD/temple_of_down/ Панорамски поглед на храмот] * {{Osmway |23481741}} [[Категорија:Будистички храмови во Бангкок]] [[Категорија:Бангкок Јај]] [[Категорија:Згради и градби на Чао Праја]] [[Категорија:Регистрирани антички споменици во Бангкок]] [[Категорија:Тајландски теравадско будистички храмови и манастири]] [[Категорија:Тајланд]] kfv00vk7rjdhld26nw3b4fo9ho7bc7x 0 1324383 5641129 5475815 2026-10-06T07:30:13Z ~2026-53875-58 137466 /* Историја */ 5641129 wikitext text/x-wiki :''Оваа статија е за современиот [[словенски јазици|словенски јазик]]. За [[Туркиски јазици|туркискиот јазик]] видете [[прабугарски јазик]].'' {{Infobox language |name = Бугарски јазик |nativename = български език |pronunciation=''/ˈbɤɫɡɐrski]/'' |states = [[Бугарија]], [[Турција]], [[Србија]], [[Украина]], [[Молдавија]], [[Романија]] |region = [[Југоисточна Европа]] |speakers = 7.6 милиони |date=2005–2012 |ref=<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Bulgarian language|url=https://www.questia.com/read/1E1-BulgarLan/bulgarian-language|website=The Columbia Encyclopedia, 6th ed.|publisher=[[Columbia University]] Press}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|last1=Rehm|first1=Georg|last2=Uszkoreit|first2=Hans|title=The Bulgarian Language in the European Information Society|url=http://link.springer.com/chapter/10.1007%2F978-3-642-30168-1_8|publisher=Springer Science+Business Media}}</ref><ref>{{Наведена книга|last1=Strazny|first1=Philipp|title=Encyclopedia of Linguistics: M-Z|date=2005|publisher=Fitzroy Dearborn|isbn=1579583911|page=958|edition=1|url=http://www.academia.edu/7871376/Encyclopedia_of_Lingguistics_Volume_1|access-date=2023-07-04|archive-date=2017-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20170112165039/http://www.academia.edu/7871376/Encyclopedia_of_Lingguistics_Volume_1|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Britannica Concise Encyclopedia|date=2008|publisher=Encyclopaedia Britannica|url=https://books.google.bg/books?id=ea-bAAAAQBAJ&pg=PA292&dq=language+bulgarian+nine+million&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=language%20bulgarian%20nine%20million&f=false}}</ref> |familycolor = Indo-European |fam2 = [[Балтословенски јазици|балтословенски]] |fam3 = [[Словенски јазици|словенски]] |fam4 = [[Јужнословенски јазици|јужнословенски]] |fam5 = источни јужнословенски |dia1 = |script = [[кирилица]] ([[бугарска азбука]]) |nation = {{BUL}} |minority = {{EU}}<br>{{HUN}}<br>{{SRB}} |agency = |iso1=bg |iso2=bul |iso3=bul |glotto=bulg1262 |glottorefname=Бугариjа |lingua=53-AAA-hb < [[South Slavic languages|53-AAA-h]] |notice= |map= |mapcaption= }} '''Бугарскиот јазик''' спаѓа во источната група на [[Јужнословенски јазици|јужнословенските јазици]] и е службениот јазик во [[Република Бугарија]]. == Особености == [[Податотека:Number of grammatical cases.png|мини|лево|Број падежи во употреба во Европските јазици. Сивoто е дека нема падежи во јазикот.]] Бугарскиот јазик покажува неколку [[Лингвистика|јазични]] иновации кои го одделуваат од другите [[словенски јазици]] - елиминација на [[падеж]]ни форми, појава на постпозитивен [[Граматички член|член]], зачувување и понатамошно развивање на прасловенскиот [[Глаголица|глаголски]] систем и др. Овие особености ги дели со [[македонски јазик|македонскиот јазик]]. Бугарскиот јазик е дел од [[Балкански јазичен сојуз|балканскиот јазичен сојуз]], кој го вклучува македонскиот, [[грчки јазик|грчкиот]], [[романски јазик|романскиот]] и [[албански јазик|албанскиот јазик]], и некои источни [[српски дијалекти]].{{факт}} Повеќето од овие јазици ги споделуваат одликите споменати погоре (постпозитивен член, губење на падежот, сложениот глаголски систем) и многу други. == Историја == Бугарскиот јазик има пет главни периоди: * '''дописмен''' ([[прасловенски јазик|прасловенски]]) - меѓу [[Словенски преселби на Балканскиот Полуостров|словенската инвазија]] ([[6 век|6]] - [[7 век]]) на [[Балкански Полуостров|Балканот]] и мисијата на светците [[Кирил и Методиј]] во [[Велика Моравија]] во втората половина на [[9 век]]. * '''ран''' или '''старословенски период''', ([[9 век|9]] - [[11 век]]). Во бугарската лингвистика старословенскиот е познат уште и како '''старобугарски'''. Во македонската лингвистика, наспроти предлозите на неколку еминентни јазичари, терминот ''старомакедонски'' не е усвоен, туку се употребува меѓународно прифатеното име старословенски јазик. :За почеток на [[старословенски јазик|старословенскиот јазик]] се смета создавањето на првата словенска азбука (глаголица) во 862/863 година од Константин-Кирил Философ (св. Кирил) и првиот превод на [[Библија]]та на јазикот на словенските племиња од околината на [[Солун]]. [[Податотека:Volker_und_Sprachenkarte_der_Balkan_-_Halbinsel_1924,_Leipzig.jpg|thumb|left|300px|Бугарскиот јазик на Балканскиот Полуостров во 1924 со зелена боја, карта издадена во Германија. Бугарскиот јазик заедно со македонскиот и српскиот јазик на картата се прикажани во нијанси на зелена боја.]] * '''среден период''' ([[12 век|12]] – [[15 век]]). Во бугарската лингвистика познат како '''среднобугарски''', кога [[Преславска рецензија|Преславската рецензија]] била издигната на ниво на службен јазик на територијата на [[Второ Бугарско Царство|Второто Бугарско Царство]]. :Во овој период старословенскиот јазик на [[Прво Бугарско Царство|Првото Бугарско Царство]] претрпел големи промени - елиминација на прасловенските падежни форми (но зачувување на глаголскиот систем) и појава на постпозитивен член (развитокот во другите словенски јазици бил обратен). Така бугарскиот јазик почнал да се издвојува од старословенската основа и развил неколку значајни рецензии како Преславската рецензија. * '''доцен период''' ([[16 век|16]] - [[18 век]]). Во бугарската лингвистика припаѓа на '''новобугарски''' јазичен период. :Во овој период [[Бугари]]те, како и другите [[Јужни Словени|јужнословенски народи]], биле под [[Отоманско Царство|отоманско владеење]] и старословенскиот јазик се задржал само како јазик за црковна употреба. [[Податотека:Marin-drinov-portrait-rulexru.jpg|мини|десно|180п|[[Марин Дринов]], кодификатор на Бугарскиот јазик]] * '''новобугарски''' - кон крајот на [[18 век]], но најголемите промени настанале во средината на [[19 век]]. Претставници на преродбата, како [[Неофит Рилски]], [[Васил Априлов]] и други, работеле на создавање на унифицирана граматика и правопис. Неофит Рилски, на пример, објавил „''Болгарска граматика''“ (1835), која била еден од првите обиди за систематизација на јазикот. За значаен датум се смета [[1863]] година кога за првпат [[Библија]]та е во целост отпечатена на новиот бугарски јазик, заснован на североисточните говори од околината на [[Велико Трново]]. Новобугарскиот јазик позајмил голем дел зборови од [[Руски јазик|рускиот]] и [[Црковнословенски јазик|црковнословенскиот]], а многу од турските зборови били отстранети. Во втората половина на векот, реформатори како [[Марин Дринов]] (1870-те) предложиле поедноставен правопис, кој ги отстранил застарените букви (како ѫ и ѩ) и го приближил пишувањето до изговорот. Историскиот развој на бугарскиот јазик може да се опише како премин од високо синтетички јазик (старословенскиот) кон типично аналитички јазик (новобугарскиот), со средна точка во овој процес претставена преку среднобугарскиот. == Азбука == {{Main|Бугарска азбука}} [[File:Bulgarian cursive alphabet.png|319x319px|thumb|left|Азбуката на Бугарскиот литературен јазик]] Во [[886]] година [[Прво Бугарско Царство|Бугарија]] ја примила [[глаголица]]та, којашто била создадена од [[Византија|византиските]] мисионери<ref>''Columbia Encyclopedia'', Sixth Edition. 2001-05, s.v. "Cyril and Methodius, Saints"</ref><ref>''Encyclopedia Britannica'', Encyclopedia Britannica Incorporated, Warren E. Preece - 1972, p.846, s.v., "Cyril and Methodius, Saints"</ref><ref>''Encyclopedia Britannica'', 2008, O.Ed., s.v., "Eastern Orthodoxy, Missions ancient and modern"</ref><ref>''Encyclopedia of World Cultures'', David H. Levinson, 1991, p.239, s.v., "Social Science"</ref><ref>Eric M. Meyers, ''The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East'', p.151, 1997</ref><ref>Lunt, ''Slavic Review'', June, 1964, p. 216</ref><ref>Roman Jakobson, ''Crucial problems of Cyrillo-Methodian Studies''</ref><ref>Leonid Ivan Strakhovsky, ''A Handbook of Slavic Studies'', p.98</ref><ref>V.Bogdanovich , ''History of the ancient Serbian literature'', Belgrade, 1980, p.119</ref> [[Свети Кирил и Методиј]] нешто по [[860]] година. Во идните векови глаголицата постепено била заменета со [[кирилица]]та, која била создадена во [[Преславска книжевна школа|Преславската книжевна школа]] во почетокот на [[10 век]]. За нејзин создавач се смета [[Климент Охридски]]. Повеќето од буквите во кирилската азбука се земени од [[грчка азбука|грчката]]; оние гласови што немале грчки еквиваленти, се претставени со опростени глаголски букви. Под влијание на печатените книги од [[Руско Царство|Русија]], руското граѓанско писмо на [[Петар I (Русија)|Петар I]] го заменило старословенското (среднобугарско) писмо на крајот од [[XVIII век]]. Неколку кирилски азбуки со од 28 до 44 букви биле користени во почетокот и до средината на 19 век за време на обидите за стандардизирање на новобугарскиот книжевен јазик. Азбуката со 32 букви предложена од [[Марин Дринов]] била прифатена во [[1878]] - 1879. Во 1945 беше пак кодифицирана азбука и сегашната бугарска азбука има 30 букви: {| class="wikitable" align="center" cellpadding="6" cellspacing="0" style="text-align:center;" |- |'''А а'''||'''Б б'''<br />||'''В в'''<br />||'''Г г'''<br />||'''Д д'''<br />||'''Е е'''<br />||'''Ж ж'''<br />||'''З з'''<br />||'''И и'''<br />||'''Й й''' [Ј]<br /> |- |'''К к'''<br />||'''Л л'''<br />||'''М м'''<br />||'''Н н'''<br />||'''О о'''<br />||'''П п'''<br />|||'''Р р'''<br />||'''С с'''<br />||'''Т т'''<br />||'''У у'''<br /> |- |'''Ф ф'''<br />||'''Х х'''<br />||'''Ц ц'''<br />||'''Ч ч'''<br />||'''Ш ш'''<br />||'''Щ щ''' [Шт]<br />||'''Ъ ъ''' [ə]<br />||'''Ь ь''' [Ј]<br />||'''Ю ю''' [Ју]<br />||'''Я я''' [Ја]<br /> |} == Примери == {{Јазик-пример |име= Бугарски јазик |писмо= [[бугарска азбука|кирилица]] |пример= Прв член од „Декларацијата за човекови права“ |текст= Всички хора се раждат свободни и равни по достойнство и права. Те са надарени с разум и съвест и следва да се отнасят помежду си в дух на братство. |превод= Сите човечки суштества се раѓаат слободни и еднакви по достоинство и права. Тие се обдарени со разум и совест и треба да се однесуваат еден кон друг во духот на општо човечката припадност. }} * Здравей/Здрасти/Привет! — Здраво! * Добро утро! — Добро утро! * Добър ден! — Добар ден! * Добър вечер! — Добра вечер! * Лека нощ! — Добра ноќ! * Довиждане! — Довидување! * Чао! (неофицијално) — Чао!, Пријатно! * Как се казваш? (неофицијално) — Како се викаш? * На колко години си? (неофицијално) — Колку години имаш? * Как си? (неофицијално) — Како си? * Как сте? (официјално, и уште како множинска форма) — Како сте? * Какво правиш? (неофицијално) — Што правиш? Како си? * Какво правите? (официјално, или множинска форма) — Што правите? Како сте? * Добре съм — Добар/добра сум * Всичко най-добро!/Всичко най-хубаво! — Сѐ најдобро! * Поздравления!/Поздрави! — Поздрав! * Честит рожден ден! — Среќен роденден! * Весела Коледа! — Среќен Божик! * Благодаря (официјално и неофицијално) — Благодарам * Мерси (неофицијално, од француски) — Фала * Моля — Молам * Извинете! (официјално) — Извинете! * Извинявай!/Извини! (неофицијално) — Извини! * Съжалявам! — Жал ми е! * Колко е часът? — Колку е часот? * Говорите ли ...? — Дали зборувате ...? :...английски — англиски :...български — бугарски :...македонски — македонски :...сръбски — српски :...гръцки — грчки :...френски — француски :...немски — германски :...италиански — италијански :...испански — шпански * Да — Да * Не — Не * Може би — Можеби * Бира/Пиво — пиво * Ще се видим скоро — Ќе се видиме наскоро * Ще се видим утре — Ќе се видиме утре * Ще ти се обадя - Ќе ти се јавам {|class="wikitable" align="center" !colspan="15" | Лични местоимения/Лични заменки |- !rowspan="3" | число(брой)/број !rowspan="3" colspan="2" | лице/лице !rowspan="3" colspan="2" | подлог/подмет !colspan="4" rowspan="2" | пряко допълнение/<br />директен предмет !colspan="6" | непряко допълнение/<br />индиректен предмет |- !colspan="4"|без предлог/<br />без предлози ! rowspan="2" colspan="2"|с предлог/<br />со предлози |- !colspan="2"|пълна (дълга)/<br />долга !colspan="2"|кратка/<br />кратка !colspan="2"|пълна (дълга)/<br />долга !colspan="2"|кратка/<br />кратка присвојна |- !rowspan="5"| единствено число/<br />еднина !colspan="2"| I | аз/(диал.: я, яз) | јас | мене | мене | ме | ме | (мене) | мене | ми | ми | на мене | мене |- !colspan="2"|II | ти | ти | тебе | тебе | те | те | (тебе) | тебе | ти | ти | на тебе | тебе |- !rowspan="3"|III !м.р. | той/(он) | тој | него | него | го | го | (нему) | нему | му | му | на него | него |- !ж.р. | тя/(она) | таа | нея | неа | я | ја | (неи) | нејзе | ѝ | ѝ | на нея | неа |- !с.р. | то/(оно) | тоа | него | него | го | го | (нему) | нему | му | му | на него | него |- !rowspan="3"|множествено число/<br />множина !colspan="2"|I | ние | ние | нас | нас | ни | нè | (нам) | нам | ни | ни | на нас | нас |- !colspan="2"|II | вие | вие | вас | вас | ви | ве | (вам) | вам | ви | ви | на вас | вас |- !colspan="2"|III | те/(они) | тие | тях | нив | ги | ги | (тям) | ним | им | им | на тях | нив |} {{col-begin}} {{col-2}} Деклинация на някои глаголи: / Деклинацијата на некои глаголи изгледа вака: {| class="wikitable" ! || <span style="color:grey;">а-раздел<br />''гледам / гледа''</span>|| <span style="color:grey;">и-раздел<br />''нося / носи''</span>|| <span style="color:grey;">е-раздел<br />''ям / јаде''</span> |- !Аз / Јас |гледам / гледам||нося / носам ||ям / јадам |- !Ти / Ти |гледаш / гледаш || носиш / носиш || ядеш / јадеш |- !Той, тя, то / Тој, таа, тоа |гледа / гледа||носи / носи ||яде / јаде |- !Ние / Ние |гледаме / гледаме||носим(е) / носиме ||ядем(е) / јадеме |- !Вие / Вие |гледате / гледате ||носите / носите ||ядете / јадете |- !Те / Тие |гледат / гледаат||носят / носат ||ядат / јадат |} {{col-2}} Примери за употребата на сегашното време: / Примери за некои од употребите на сегашното време: : Аз ям хляб / ''Јас јадам леб.'' : Докато той яде, ти чисти стаята. / ''Додека тој јаде, ти чисти ја собата.'' : Автобусът за Скопие тръгва в 5 часа./ ''Автобусот за Скопје тргнува во 5 часот.'' : Ако нагрееш водата, тя ври (кипи). / ''Ако ја грееш водата, таа врие.'' : Аз гледам всеки ден сериен филм. / ''Секој ден јас гледам сериски филм.'' {{col-end}} Степенуване на прилагателни: / Степенување на придавки: # Моята книга е '''интересна''' / Мојата книга е '''интересна'''. # Моята книга е '''по-интересна''' от твоята / Мојата книга е '''<u>по</u>интересна''' од твојата. # Моята книга е '''най-интересна''' / Мојата книга е '''<u>нај</u>интересна'''. Числителни: / Броеви: {{col-begin}} {{col-2}} {| class="wikitable" align="center" ! симбол ! број <br> (''м.р.'') ! број <br> (''ж.р.'') ! број <br> (''с.р.'') |- | 0 || нула / нула || нула / нула || нула / нула |- | 1 || един / еден || една / една || едно / едно |- | 2 || два / два || две / две || две / две |- | 3 || три / три || три / три || три / три |- | 4 || четири / четири || четири / четири || четири / четири |- | 5 || пет / пет || пет / пет || пет / пет |- | 6 || шест / шест || шест / шест || шест / шест |- | 7 || седем / седум || седем / седум || седем / седум |- | 8 || осем / осум || осем / осум || осем / осум |- | 9 || девет / девет || девет / девет || девет / девет |- | 10 || десет / десет || десет / десет || десет / десет |} {{col-2}} {| class="wikitable" align="center" ! симбол ! реден број <br> (''м.р.'') ! реден број <br> (''ж.р.'') ! реден број <br> (''с.р.'') |- |0.|| нулев / нулти || нулева / нулта || нулево / нулто |- | 1 || първи(пръв) / прв || първа / прва || първо / прво |- | 2 || втори / втор || втора / втора || второ / второ |- | 3 || трети / трет || трета / трета || трето / трето |- | 4 || четвърти / четврти || четвърта / четврта || четвърто / четврто |- | 5 || пети / петти || пета / петта || пето / петто |- | 6 || шести / шести || шеста / шеста || шесто / шесто |- | 7 || седми / седми || седма / седма || седмо / седмо |- | 8 || осми / осми || осма / осма || осмо / осмо |- | 9 || девети / деветти || девета / деветта || девето / деветто |- | 10 || десети / десетти || десета / десетта || десето / десетто |- |} {{col-end}} == Поврзано == * [[Бугарска азбука]] * [[Бугарска книжевност]] * [[Граматика на Бугарскиот јазик]] * [[Фонологија на Бугарскиот јазик]] * [[Романизација на Бугарскиот јазик]] * [[Македонска транскрипција на Бугарскиот јазик]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{ИнтерВики|код=bg|јазик=Татарски јазик}} * [http://www.pneumafoundation.com/resources/articles/article_0025.pdf;jsessionid=0CEAA74EFBDB76393151B157DCCAA404] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070929161245/http://www.pneumafoundation.com/resources/articles/article_0025.pdf;jsessionid=0CEAA74EFBDB76393151B157DCCAA404 |date=2007-09-29 }} - Историја на преводот на Библијата на Татарски јазик * [https://dspace.gla.ac.uk/bitstream/1905/25/1/CMMacRobertEdit.pdf] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120130230451/https://dspace.gla.ac.uk/bitstream/1905/25/1/CMMacRobertEdit.pdf |date=2012-01-30 }} - За преславската редакција на црковнословенскиот јазик * [http://clover.slavic.pitt.edu/~repertorium/resources/fonts/fonts.html] - Старословенски скрипти * {{словенски јазици}} {{Navboxes |title= Јазичен статус |list= {{Јазици во Србија}} {{Јазици во Грција}} {{Јазици во Чешка}} }} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Јазици во Украина]] [[Категорија:Јазици во Бугарија]] [[Категорија:Јазици во Грција]] [[Категорија:Јазици во Србија]] [[Категорија:Јазици во Романија]] [[Категорија:Јазици во Молдавија]] [[Категорија:Јазици во Турција]] mdt292xcao5jyh3sd2im598cl8sknl6 0 1329056 5640780 5640772 2026-10-05T12:28:12Z Nikola Andonoski 58092 5640780 wikitext text/x-wiki {{Викифицирање}}{{Внимание}}{{Малку извори}}{{Инфокутија за личност | име = Јован Попоски | портрет = Јован Попоски.jpg | роден-дата = | роден-место = [[Прилеп]] | националност = | занимање = |date_of_birth=[[20 јануари]] [[1949]]}} '''Јован Попоски''' ([[20 јануари]] [[1949|1949]], во {{роден во|Прилеп}}) — македонски [[алпинист]], [[планинар]] и машински инженер, познат како водач на Македонските алпинистички експедиции. Живее во [[Скопје]]. == Планинарство == Во планинарска организација членува уште од 1960 година. Учествувал во изградба на планинарски домови, трасирање и маркирање на планинарски патеки, поминл курсеви за водач во планина и подоцна учествувал и како инструктор на истите.Еден е од реализаотирите на големиот сојузен слет на Водно во 1965 година, каде учествувале над 1200 планинари пионери од целата Југославија. Активно учествува во промотивното поставвање на планинарските трансферзали: Скопје-Охрид, Скопје-Крушево, Скопје-Прилеп и познатата зимска трансферзала Љуботен - Титов Врв. Член е на Планинарската Спасителна служба на Македонија уште од самото нејзино формирање и е носител на спасителна значка со реден број 15. Како спасител учествувал во многу планинарски спасувачки акции, како и повеќе акции заедно со специјалните единици на Армијата и Полицијата. Во Повеќе наврати бил член на претседателството на Планинарскиот сојуз на Македонија (ПСМ). == Алпинизам == Со алпинизам започнал дасе занимава во 1964 година, а инструктор му бил еден од основоположниците на македонскиот алпинизам, [[Јован Ангелов - Циго]], кога со него ја искачуваат „Отмаровата насока“ на Матка (посветена на [[Отмар Худомаљ]]).<ref>{{Наведување|title=MAKEDONSKI SPORTSKI LEGENDI - JOVAN POPOSKI - 1 DEL|url=https://www.youtube.com/watch?v=AcD-Re_AGmo|date=2017-12-05|accessdate=2026-06-16|last=Makedonski Sportski Legendi}}</ref> Истата година, на само 15 години е претставник на сојузниот алпинистички табор на северната стена на Триглав, заедно со Јован Ангелов - Циго и Владимир Андреевски - Пајо, со кои ги искачува насоките: „Долга Немшка“, „Скалашка“, „Цимерјанка“, „Баварска“, „Скалашка-Горењска“. [[Податотека:Stanko, Cigo i Jove.jpg|алт=Горењски турнц, северна Триглавска стена, Словенија, август 1964 година. Од лево кон десно: Станислав Гилиќ - Станко, Јован Ангелов - Циго, Јован Попоски - Јове.|мини|Горењски турнц, северна Триглавска стена, Словенија, август 1964 година. Од лево кон десно: Станислав Гилиќ - Станко, Јован Ангелов - Циго, Јован Попоски - Јове.]] Во рамките на таборот заедно со Владимир Андреевски спасуваат алпинисти од Чехословачка и добиваат пофалби од водачот на таборот, [[Јожа Чоп]]. Во 1975 година заедно со Здравко Стојков - Чаве и Петар Митров - Пепи се искачуваат на врвот Матерхорн, и со тоа се прва македонска наврска која се има искачено на овој врв. На 7. VII 1976 година Јован Попоски и Иво Ивчевски прават искачување на насоката „Чопов Стебер“ на Северната Триглавска Стена, Јулиски Алпи, Словенија. Учествува а во повеќето случаи бил и водач на повеќе алпинистички табори во Македонија, Југославија и низ светот. Бил организатор, инструктор и водач на десетици алпинистички курсеви, школи и обуки. Исто така бил и началник на комисијата за алпинизам при ПСМ во повеќе наврати, на подoлг период. [[Податотека:Pred Stara Zleznicka vo Skopje, trgnuvawe na pat za Materhorn, 1975 god..jpg|алт=|мини|Стара Железничка Станица во Скопје, 1975 година, пред тргнување на пат за искачување на Матерхорн. Од лево кон десно: Петар Митров - Пепи, Иван Жежовски - Жежо, Драги Ангелов, Јован Попоски - Јове, Здравко Стојков - Чаве.]] [[Податотека:Jove pred Namche Bazar, od kade sto prv pat se otvora pogled kon Everest.jpg|алт=Јован Попоски во Непал, за време на пристапот при VIII JAХЕ Лотсе 1981 година, пред Намче Базар. На ова место за при пристапот за првпат се отвора погледот кон Еверест.|мини|Јован Попоски во Непал, за време на пристапот при VIII JAХЕ Лотсе 1981 година, пред Намче Базар. На ова место за при пристапот за првпат се отвора погледот кон Еверест.]] [[Податотека:Jove posle Namche Bazar 1981.jpg|алт=Јован Попоски во Непал, за време на пристапот при VIII JAХЕ Лотсе 1981 година, после Намче Базар. Во позадина на средината се гледа Лотсе, лево е Еверест, а десно е Ама Даблам. Долу пред Ама Ааблам на хоризонталното со шума е покриен манастирот Тиангбоче.|мини|Јован Попоски во Непал, за време на пристапот при VIII JAХЕ Лотсе 1981 година, после Намче Базар. Во позадина на средината се гледа Лотсе, лево е Еверест, а десно е Ама Даблам. Долу пред Ама Ааблам на хоризонталното со шума е покриен манастирот Тиангбоче.]] [[Податотека:Учесниците на Осмата Југословенска Алпинистичка Хималајска Експедиција на Лотсе во 1981 година..jpg|алт=Учесниците на Осмата Југословенска Алпинистичка Хималајска Експедиција на Лотсе во 1981 година.|мини|Учесниците на Осмата Југословенска Алпинистичка Хималајска Експедиција на Лотсе во 1981 година.]] [[Податотека:Jove i Dime vo Demir Kapija.jpg|алт=Јован Попоски и Димитар Илиевски (десно) на врвот на карпите во Демиркаписката клисура, по алпинистички искачувања како тренинзи за подготовките на Македонските алпинистички хималајски експедиции, 1980-тите години.|мини|[[Јован Попоски-Јове|Јован Попоски]] (лево) и [[Димитар Илиевски-Мурато|Димитар Илиевски]] (десно) на врвот на карпите во Демиркаписката клисура, по алпинистички искачувања како тренинзи за подготовките на Македонските алпинистички хималајски експедиции, 1980-тите години.]] Во 1980 година Јован Попоски раководел со Првата Македонска алпинистичка експедиција, при кој се искачиле на врвот Ухуру (5895 m н.в.) на Килиманџаро, како и на врвот Батион (5199 m н.в.) на Маунт Кенија. Дел од оваа експедиција бил и [[Јован Ангелов - Циго|Јован Ангелов]]. Во 1981 година е учесник од Македонија на Осмата Југословенската Алпинистичка Експедиција на Јужната стена на Лотце (8150 м.н.в..) под водство на Алеш Кунавер каде биле 28 алпинисти Филип Бенце, Јанез Бенкович, Борут Бергант, Стипе Божиќ, Славко Франтар, Виктор Грошељ, Франчек Кнез, Иван Котник, Рајко Ковач, Марјан Крегар, Maрjaн Maнфрeдa, Петер Маркич, Вања Матијевец, Жељко Перко, Павел Подгорник, Петер Подгорник, Јован Попоски, Андреј Штремфељ, Марко Штремфељ, Миро Шуштерич, Изток Томазин, Јернеј Заплотник, Матија Хорват (лекар), Јанез Мајдич (радиоврски), Иван Скумавц (готвач), Петар Антонијевиќ (новинар), Мирослав Станковиќ (снимател). <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://gore-ljudje.net/novosti/alpinisticne-novice-11-1981/|title=Alpinistične novice 11/1981 - GORE LJUDJE|date=1981-03-09|language=sl-SI|accessdate=2025-11-21}}</ref>Јован Попоски бил и началник на комисијата за експедиции при ПСМ, и бил иницијатор и еден од предлагачите на програмата за Македонските алпинистички – хималајски експедиции (МАХЕ), со кои во циклус од 1981 до 1989 година крајната цел е да се искачи Монт Еверест (8848 м.н.в..). Бил и заменик претседател на Комитетот за македонски алпинистички хималајски експедиции, одговорен за алпинистичкиот дел од активностите на Комитетот, како и водач на подготовките, инструктор-тренер и селектор на алпинистичките тимови за сите четири МАХЕ. Во рамките на МАХЕ бил водач и качувач на сите четири експедиции од циклусот МАХЕ (1982-1989): Уаскаран (6878 м.н.в..) во рамките на [[Македонска алпинистичка експедиција „Анди '82“|Македонската алпинистичка експедиција „Анди '82“]] на Андите во 1982 година, Пик-Комунизам (7495 м.н.в..) на Памир во 1984 година, во рамките на [[Македонска Алпинистичка Експедиција „Памир '84“]], Манаслу (8163 м.н.в..) [[Македонска Алпинистичка Хималајска Eкспедиција „Манаслу '88“|Македонска Алпинистичка Хималајска Eкспедиција „Манаслу '86“]] на Хималаите во 1986 год и [[Македонска алпинистичка хималајска експедиција „Еверест ’89“|МАХЕ „Мoнт Еверест '89“]] во 1989 година.<ref>{{Наведување|title=MAKEDONSKI SPORTSKI LEGENDI - JOVAN POPOSKI - 2 DEL|url=https://www.youtube.com/watch?v=EMF7DdgQBZg|date=2017-12-05|accessdate=2026-06-16|last=Makedonski Sportski Legendi}}</ref> Како претставник на Македонија на светската конференција на алпинистите, наречена „Everest day”, што се одржала во мај 1997 год во Катманду, Непал, даде значаен придонес во работата на истата, па од 1996 до 1998 се обидуваше да организира Македонско-непалска експедиција со цел да се најде телото на Димитар Илиевски – „Мурато“, но Непал не даде дозвола за оваа експедиција. Во 2005 година во близина на Монт Еверест организира изградба на споменик во чест и спомен на македонскиот алпинистички великан, алпинистот [[Димитар Илиевски - Мурато|Димитар Илиевски – Мурато]]. == Признанија == Јован Попоски има добиено повеќе признанија од Планинрските сојузи на Македонија и Југославија за достигнувања во алпинизмот, а прогласуван е за спортист на Скопје (поединечно) и спортист на Македонија (екипно) за резултати во алпинизмот. Исто така, носител на државна награда „11 Ноември“ за резултати во спортот (во алпинизмот). == Друго == Во младоста малку тренирал атлетика, пливање и фудбал, а рекреативно се има бавено и со скијање, параглајдерство, планински велосипедизам. Негово хоби е фотографијата и печуркарството. pq38b1mz20s8ar1muxuovrusfakrm6g 0 1334670 5641071 5391340 2026-10-06T06:20:47Z Bjankuloski06 332 5641071 wikitext text/x-wiki {{Јудаизам}} [[Податотека:Emil Orlik - Portrait of a Rabbi.jpg|200px|мини|Портрет на рабин, од Емил Орлик]] '''Рабин''' ([[Хебрејски јазик|хебрејски]]: ''rabi'' — „мој учител“) — ракоположен толкувач на [[Библија]]та и усната наука. Поимот веројатно потекнува од [[Палестина (регион)|Палестина]] од почетокот на [[1 век|I век]] и се однесувал на секое лице чие познавање на рабинската книжевност било доволно за да му овозможи да одлучува за прашања од [[Евреи|еврејскиот]] закон.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hrleksikon.info/definicija/rabin.html|title=Rabin|work=Hrvatski leksikon Početna Sadržaj Pretraživanje Kontakt|accessdate=19 јануари 2019}}</ref> Институцијата на професионален, платен рабин се појавила дури во [[доцниот среден век]], кога рабините биле назначувани за верски водачи на заедниците и кога од нив се очекувало целото свое време да го посветат на дејностите на заедницата, што главно се одразувало во одлучување за сите прашања во областа на еврејското право, дејствувајќи како судија во граѓански и кривични предмети, водејќи јешива и надгледувајќи различни верски институции, како што се ритуалното колење, системот на основно училиште, ритуалните бањи ([[микве]]х) итн. До [[19 век|XIX]] [[19 век|век]], проповедањето не било главната дејност на рабинот. Статусот рабин се стекнува дури по долгогодишно проучување на [[Талмуд]]от и рабинските кодекси и полагање испити кај високоценети учени и побожни рабини. Во XIX век, биле основани рабински семинарии и установи, чија намена била да обучуваат рабини во [[Западна Европа]] и [[Соединети Американски Држави|САД]]. Улогата на современиот рабин, кој обично е високообразован, е сосема поинаква од улогата на рабинот од пред XIX век, особено меѓу американските Евреи. Освен во случајот со некои правоверни рабини, неговата главна дејност повеќе не е да биде правен стручњак и судија. Исто така, не е во негова надлежност да ја надгледува мрежата на верски институции што ја опфаќа целата заедница. Наместо тоа, тој служи како духовен водач на верска заедница или [[синагога]], а голем дел од своето време е посветен на водење услуги и проповедање, образование на младите и возрасните, [[Чинодејствовање|чинодејствување]] на [[Свадба|свадби]] и погреби, советување, меѓуверски дејности, учество во добротворни цели во заедницата итн. Ракополагањето за рабин во [[ортодокс]]ниот [[јудаизам]] го врши јешива или, во некои случаи, оној рабин што врз основа на својата ученост, го заслужил правото да ракополага други. Во [[Конзервативни јудаизам|конзервативниот јудаизам]], ова го прави семинаријата. некои конзервативни рабини се обидуваат да добијат и ортодоксно именување. Во [[Реформистички јудаизам|реформскиот јудаизам]], назначувањето го врши признато [[Теологија|теолошко]] училиште. Во сите овие гранки има рабини кои основале теолошки школи од други земји. Денес, голем број жени служат како рабини во реформистичките и реконструкционистичките конгрегации. Меѓу различните еврејски деноминации постојат различни барања за рабинско ракополагање и разлики во мислењата за тоа кој е признат како рабин. На пример, само мал број ортодоксни еврејски заедници прифаќаат ракополагање на женски рабини.<ref name="cohen2012">Israel-Cohen, Y. (2012). Chapter Five: Orthodox Women Rabbis?“It’s Only a Matter of Time”. In Between Feminism and Orthodox Judaism (pp. 69-78). Brill.</ref><ref name="nadell2019">Nadell, P. S. (2019). Paving the Road to Women Rabbis. Gender and Religious Leadership: Women Rabbis, Pastors, and Ministers, 89.</ref> Неортодоксните движења избрале да го сторат тоа, како што веруваат, од халахички причини ([[Конзервативни јудаизам|конзервативен јудаизам]]), како и етички причини ([[Реформски јудаизам|реформски]] и [[реконструкционистички јудаизам]]).<ref name="forward1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.forward.com/articles/106320/|title=Orthodox Women To Be Trained As Clergy, If Not Yet as Rabbis –|publisher=Forward.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20111206073454/http://www.forward.com/articles/106320/|archive-date=6 декември 2011.|accessdate=3 мај 2012.}}</ref> == Историски преглед == Рабин не е занимање што се наоѓа во хебрејската Библија и древните поколенија не користеле сродни титули како ''рабан'', ''раби'' или ''рав'' за да ги опишат мудреците од Вавилон или мудреците на Израел. На пример, [[Hillel the Elder|Хилел]] и [[Shammai|Шамаи]] (верски водачи од почетокот на првиот век) немале рабински титули со нивните имиња. Називите „рабан“ и „рабин“ за прв пат се спомнати во еврејската книжевност во Мишна. ''Рабан'' првпат се користел за рабинот Гамалиел Постариот, рабинот [[Simeon ben Gamliel|Симеон неговиот син]] и рабинот [[Yohanan ben Zakkai|Јоханан бен Закаи]], сите биле патријарси или претседатели на Синедрионот во првиот век. Раните носители на титулата ''рабин'' биле рабинот [[Rabbi Zadok|Задок]] и рабинот [[Rabbi Eliezer ben Jacob|Елиезер бен Јаков]], од времето на рабинот Јоханан бен Закаи. Називот „рабин“ се појавува (во грчката транслитерација ραββι) во книгите на [[Евангелие според Матеј|Матеј]], [[Евангелие според Марко|Марко]] и [[Евангелие според Јован|Јован]] во [[Нов завет|Новиот завет]], каде што се користи во контекст на „писарите и [[Фарисеј|фарисеите]]“, како и на [[Исус Христос|Исус]].<ref name="wigram">''Englishman's Greek Concordance of the New Testament'' by Wigram, George V.; citing Matthew 26:25, Mark 9:5 and John 3:2 (among others)</ref><ref>[[Catherine Hezser]], ''The social structure of the rabbinic movement in Roman Palestine'', 1997, page 59 "'''b – Rabbi as an Honorary Address''' ...&nbsp;Since Jesus was called "Rabbi" but did not conform to the traditional image of post-70 Jewish rabbis, and since pre-70 sages do not bear the title "Rabbi" in the Mishnah, 29 most scholars assume that the meaning and usage of the term "Rabbi" at the time of Jesus differed from the meaning which it acquired after the destruction of the Temple: in pre-70 times, "Rabbi" was used as an unofficial honorary address for any person held in high esteem; after 70 it was almost exclusively applied to ordained teachers of the Law."</ref> Според некои, титулата „рабин“ или „рабан“ првпат се користела по 70-тите години, и се однесувала на Јоханан бен Закаи и неговите ученици, а референци во рабинските текстови во Новиот завет за рабините претходно во I век се анахронизми или ретроактивни почести.<ref name="Hezser1997">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=bKMkEVSvCoUC&pg=PA64|title=The Social Structure of the Rabbinic Movement in Roman Palestine|last=Hezser|first=Catherine|publisher=Mohr Siebeck|year=1997|isbn=978-3-16-146797-4|pages=64–|quote=We suggest that the avoidance of the title "Rabbi" for pre-70 sages may have originated with the editors of the Mishnah. The editors attributed the title to some sages and not to others. The avoidance of the title for pre-70 sages may perhaps be seen as a deliberate program on the part of these editors who wanted to create the impression that the “rabbinic movement" began with R. Yochanan b. Zakkai and that the Yavnean "academy" was something new, a notion that is sometimes already implicitly or explicitly suggested by some of the traditions available to them. This notion is not diminished by the occasional claim to continuity with the past which was limited to individual teachers and institutions and served to legitimize rabbinic authority.|archive-url=https://web.archive.org/web/20180208031241/https://books.google.com/books?id=bKMkEVSvCoUC&pg=PA64|archive-date=8 февруари 2018.|df=mdy-all}}</ref> Други научници веруваат дека поимот „рабин“ бил добро познат неформална титула до почетокот на првиот век, и затоа еврејските и христијанските поменувања на рабините ги одразуваат титулите што всушност се користеле во ова раздобје.<ref>{{Наведено списание|last=Shanks|first=Hershel|year=1963|title=Is the Title "Rabbi" Anachronistic in the Gospels?|url=https://www.jstor.org/stable/pdf/1453387.pdf|journal=The Jewish Quarterly Review|volume=53|issue=4|pages=337–345|doi=10.2307/1453387|jstor=1453387}}</ref> Владите на [[Кралство Израел (Самарија)|израелското]] и [[Јудејско Царство|јудејското]] кралство биле засновани на систем кој ги вклучувал еврејските кралеви, еврејските пророци, законската власт на високиот суд во Ерусалим, Великиот [[Санхедрин]] и ритуалната власт на [[Kohen|свештенството]]. Членовите на Санхедрин морале да бидат ракоположени (''[[Semicha|семиха]]'') во непрекината линија на пренесување од [[Мојсеј]], но наместо да нарекуваат рабини, биле нарекувани свештеници или писари, као [[Ездра]], кој во Библијата се нарекува „Ездра, свештеник, писар, писар на зборовите од Божијите заповеди и Неговите одредби на Израел.“ „Раби“ како титула не се појавува во хебрејската Библија, иако подоцните рабински извори повремено го користат као назив за мудрите библиски личности. Со уништувањето на двата [[Ерусалимски храм]]а, кон крајот на еврејскат монархија и падот на двојните институции на пророци и свештенство, фокусот на научното и духовното водство кај еврејскиот народ се поместил кон мудреците од Големото собрание. Ова собрание било составено од најраните групи „рабини“ во современа смисла на зборот, во голема мера затоа што започнале формулирање и објаснување на она што станало познато како „устен закон“ на јудаизмот. Ова било кодирано и кодифицирано во Мишна и [[Талмуд]]от и подоцна рабинското учење, што довело до она што е познато као [[рабински јудаизам]]. === Талмудско раздобје === Од I до V век, титулата „раби“ им била давана на оние мудреци од земјата на Израел кои формално биле ракоположени (''семиха''), додека помалата титула „рав“ ја добивале мудреците кои предавале во [[Talmudic Academies in Babylonia|вавилонските академии]], бидејќи ракополагањето не можело да се врши надвор од земјата на Израел. (Меѓутоа, според друго мислење „раби“ и „рав“ се исти називи, различно се изговараат поради<ref name="breuer">{{Наведено списание|last=ברויאר|first=יוחנן|last2=Breuer|first2=Yochanan|year=1996|title='Rabbi is Greater than Rav, Rabban is Greater than Rabbi, the Simple Name is Greater than Rabban' / 'גדול מרב רבי, גדול מרבי רבן, גדול מרבן שמו'|url=https://www.jstor.org/stable/23599889?read-now=1&seq=1#page_scan_tab_contents|journal=Tarbiz / תרביץ|volume=סו|issue=א|pages=41–59|jstor=23599889}}</ref> на различни дијалекти). == Жени рабини == Со неколку ретки исклучоци, еврејските жени биле историски исклучени од служење како рабини. Ова се променило во 1970-тите, што се совпаднало со промената во американското општество што го вклучило [[Втор бран (феминизам)|феминизмот од вториот бран]], [[Hebrew Union College-Jewish Institute of Religion|Колеџ-еврејскиот институт]] на Хебрејската унија за религија почнал да ги ракополага жените за рабини.<ref name="NYT1972">Blau, Eleanor. [https://www.nytimes.com/1972/06/04/archives/1st-woman-rabbi-in-us-ordained-she-may-be-only-the-second-in.html "1st Woman Rabbi in U.S. Ordained; She May Be Only the Second in History of Judaism"], ''[[The New York Times]]'', June 4, 1972. Retrieved September 17, 2009. "Sally HJ. Priesand was ordained at the Isaac M. Wise Temple here today, becoming the first woman rabbi in this country and it is believed, the second in the history of Judaism."</ref> Денес, Еврејките служат како рабини во сите напредни гранки на јудаизмот, додека во ортодоксниот јудаизам жените рабини се спорно прашање, иако многу заедници дозволуваат алтернативни свештенички улоги за жените.<ref name="cohen2012"/><ref name="nadell2019"/> За жените рабини воведени се различни титули како „раба“ (רבה), „рабанит“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://hebrew-academy.org.il/2010/03/25/רַב-בנקבה/|title=רַב בנקבה|last=אנקין|first=מיכאל|date=2010-03-25|work=האקדמיה ללשון העברית|language=he-IL|accessdate=2022-12-05}}</ref> רבניט) и „махарат“ (מהר"ת). == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Rabbis}} *{{Cite EB1911|wstitle=Rabbi|short=x}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Јудаизам]] 6rv7o5sdyf2czh4rxpl17bqyv943k9j 0 1353911 5640783 5624346 2026-10-05T13:33:46Z Devi2003 84111 5640783 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Видеоигра | title = | image = [[Податотека:Tekken_8_cover_art.jpg|256px]] | caption = | developer = [[Bandai Namco Studios]]<br>[[Arika]] | publisher = [[Bandai Namco Entertainment]] | director = Кохеи Икеда<br>Јасуки Накабајаши | producer = [[Кацухиро Харада]]<br>Кохеи Икеда<br>Јохеи Шимори | designer = Јошинори Такахаши<br>Сакимори Нумата<br>Масајоши Нода | programmer = Кеи Кудо | composer = Јусуке Јамаучи<br>Акита Тохјама<br>Шого Номура<br>Јошихито Јано <br>[[Го Шина]]<br>[[Шинџи Хосое]] | series = ''[[Tekken (франшиза)|Tekken]]'' | released = 26 јануари 2024 г. | genre = [[боречка игра]] | modes = [[Едноиграчка игра|едноиграчки]], [[Повеќеиграчка игра|повеќеиграчки]] | platforms = [[PlayStation 5]], [[Xbox Series X/S]], [[Microsoft Windows]] | artist = Косуке пазувите<br>Шиничиро Озава<br>Хироши Асаи | engine = [[Unreal Engine 5]] }} '''''Tekken 8''''' (鉄拳8) — [[борбена]] видеоигра развиена од [[Bandai Namco Studios]] и [[Arika]]<ref name="Arika">{{cite web |url=https://www.arika.co.jp/news/press-release/arika-release_20230206en.pdf |title=Notice regarding contracted development work for the "TEKKEN" series. |website=Arika |date=February 6, 2023 |access-date=August 1, 2024}}</ref> и објавена од [[Bandai Namco Entertainment]]. Играта била објавена за [[PlayStation 5]], [[Windows]] и [[Xbox Series X/S]] на 26 јануари 2024 година. Тоа е осмото издание на канон и десеттото севкупно внесување во серијата [[Tekken (франшиза)|Tekken]]. Приказниот режим на основната игра, насловен како Темното се буди, се одвива шест месеци по настаните на неговиот претходник и се фокусира на последната конфронтација помеѓу главниот јунак [[Џин Казама (Текен)|Џин Казама]] и неговиот татко [[Казуја Мишима (Текен)|Казуја Мишима]]. Во меѓувреме, дополнителен режим на приказна се фокусира на Лидија Собиеска, [[Еди Гордо (Текен)|Еди Гордо]] и [[Јошимитсу (Текен)|Јошимитсу]] за откривање на античката историја на кланот Мишима, како и на воскреснувањето на самиот [[Хеихачи Мишима (Текен)|Хеихачи Мишима]]. Развојот на ''Tekken 8'' првпат беше закачен во август 2022 година на [[Evo 2022]], со официјална презентација направена следниот месец на настанот ''State of Play'' на [[Sony]]. Фокусирајќи се на поагресивни тонови, Tekken 8 беше развиен со помош на [[Unreal Engine 5]] и содржи надградени борбени елементи и системи од неговиот претходник. ''Tekken 8'', исто така, воведува сосема нова механика, како што се системот „Heat“ и „Tornado“ хитови. Arcade Quest беше уште еден додаток на нивниот онлајн режим, кој вклучува турнири, аркадни функции, приспособливи аватари и специјализирана валута што се прикажува во текот на играта. Тестовите на играта беа одржани во јули и октомври 2023 година за да се обезбеди севкупна стабилност пред објавувањето, а демо беше овозможено на конзолите во декември истата година. Пропусницата за првата сезона на играта, која вклучуваше содржини за преземање и нови ликови, беше достапна за време на периодот на преднарачка на играта. По објавувањето, ''Tekken 8'' доби признание од критиката, при што многу критичари го пофалија целокупниот напредок на играта во серијата, како и нејзината агресивна игра. ==Играчки процес== ''Tekken 8'' го следи истиот формат на [[борбена игра]] како и претходните игри на [[Tekken (франшиза)|Tekken]]. Katsuhiro Harada, продуцентот на играта, изјави дека ''Tekken 8'' ќе биде „поагресивен“ од неговиот претходник, што покажува дека системот ќе ги наградува играчите кои се проактивни во нападот, а не оние кои се дефанзивни. За да се постигне ова, играта воведе нов систем познат како „Топлина“. Кога ликот ја отклучува состојбата „Топлина“, тие предизвикуваат не само оштетување на чипот и дополнителни поместувања, туку и ги менуваат својствата на некои од нивните потези, како што е тежок прекин на заштитата. Овие борци, исто така, можат да ги откажат своите потези додека се во состојба „Топлина“. Тајмерот за топлина може да се запре ако се користат сетови на борци.<ref name="Arika"/><ref name="techraptor">{{cite web |last=Nelva |first=Giuseppe |date=February 5, 2023 |title=''Tekken 8'' Reveals Nina Williams, Gameplay, In-Depth Mechanics Explanation, & On-Site Closed Alpha |url=https://techraptor.net/gaming/news/tekken-8-reveals-nina-williams-gameplay-and-in-depth-mechanics-explanation |accessdate=January 6, 2023 |website=Tech Raptor |archive-date=July 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230708012900/https://techraptor.net/gaming/news/tekken-8-reveals-nina-williams-gameplay-and-in-depth-mechanics-explanation |url-status=live }}</ref> Борците, исто така, ќе добијат оштетување на чиповите кога ќе се заштитат од тешкиот напад на нормална држава или од знаците на Heat State, што ќе им овозможи да ги регенерираат нивните здравствени шипки. За разлика од системот за регенерација на здравствени шипки само во режим Tag од игрите ''[[Tekken Tag Tournament (видеоигра)|Tekken Tag Tournament]]'', здравјето на борците може да се врати само со напад на противникот.<ref name="Arika"/><ref name="techraptor"/> ''Tekken 8'' вклучува голем број технички ажурирања и преработени функции. Системот „Rage“, кој дебитираше во претходниот запис, се враќа во Tekken 8 со нови промени. На пример, „Rage Drive“ е одвоен и преработен како „Heat Smash“, супер потег на системот „Heat“. Механизмот „Screw“ беше отстранет од ''Tekken 8'' и заменет со екстендер „Tornado“; системот ги става противниците во состојба врзана за земја кога брзо паѓаат на земја. Специфичните фази во играта имаат и опасности, како што се некои со поцврсти ѕидови и подови кои мора да бидат скршени повеќе пати од потешките нокаут напади на борците, додека други ќе предизвикаат оштетените противници да експлодираат нагоре кога ќе ги погоди експлозив на ѕидовите и подот. Покрај техничките подобрувања, ''Tekken 8'' вклучува промени на други елементи. Харада изјави дека Текен 8 има за цел да обезбеди повеќе филмско борбено искуство, со фокус на уништувањето на сцената и реакциите на специфичните ликови на нив.<ref name="secondinter">{{cite web |last=Borger |first=Will |date=December 9, 2022 |title=''Tekken 8'': desglose del tráiler con el productor ejecutivo Katsuhiro Harada |trans-title=''Tekken 8'': Trailer Breakdown with Executive Producer Katsuhiro Harada |url=https://latam.ign.com/tekken-8/90135/news/tekken-8-desglose-del-trailer-con-el-productor-ejecutivo-katsuhiro-harada |accessdate=December 12, 2022 |website=[[IGN Latin America]] |language=es-la |archive-date=March 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330005902/https://latam.ign.com/tekken-8/90135/news/tekken-8-desglose-del-trailer-con-el-productor-ejecutivo-katsuhiro-harada |url-status=live }}</ref> Понатаму, сите модели на ликови и гласовно дејствување се целосно нови, наместо рециклирана содржина од претходните записи. Онлајн режимот вклучува борбено лоби наречено „Arcade Quest“, кое содржи аркадни средини, редовни онлајн битки и натпревари на турнири. „Arcade Quest“ им овозможува на корисниците да ги приспособат своите аватари и ќе користат валута „Fight Money“. ''Tekken 8'' се напојува со следната генерација на [[Unreal Engine 5]], со што стана првата голема [[борбена игра]] што го користи овој мотор. ''Tekken 8'' има [[вкрстена игра]],<ref>{{Cite web |last=Jones |first=Anthony |date=December 27, 2023 |title=Will Tekken 8 Be Crossplay? |url=https://www.escapistmagazine.com/will-tekken-8-be-crossplay/ |access-date=January 30, 2024 |website=The Escapist |language=en-US |archive-date=January 30, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130172716/https://www.escapistmagazine.com/will-tekken-8-be-crossplay/ |url-status=live }}</ref> овозможувајќи им на играчите на PlayStation 5, Windows и Xbox Series X/S да играат еден против друг за прв пат во историјата на франшизата. Репродукцијата меѓу платформи може да се овозможи или оневозможи во зависност од претпочитањето на играчот.<ref>{{Cite web |last=Bowen |first=Tom |date=January 25, 2024 |title=Tekken 8 Crossplay Guide (How to Enable / Disable Crossplay) |url=https://gamerant.com/tekken-8-how-to-enable-disable-crossplay-guide-cross-platform/ |access-date=January 30, 2024 |website=Game Rant |language=en |archive-date=February 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240209212139/https://gamerant.com/tekken-8-how-to-enable-disable-crossplay-guide-cross-platform/ |url-status=live }}</ref> Текен форс режимот базиран на Сценарио Кампања од ''[[Tekken 6 (видеоигра)|Tekken 6]]'' е ексклузивен само во поглавјето 10 од основната главна приказна. Овој режим има ексклузивни системи Heat и Rage кои ги немаа системите за оригинални сценарија за борба против глава, како што е Rage Burst, и Мерач на топлина што може автоматски да се регенерира и да стане повторно употреблив на полна лента. Дополнително, кога се борите против Азазел или во Tekken Ball Mode, Rage Arts се оневозможени, а вториот Rage Arts е заменет со Rage Burst. ==Заговор== Шест месеци по смртта на [[Хеихачи Мишима (Текен)|Хеихачи Мишима]], [[Џин Казама (Текен)|Џин Казама]], заедно со [[Ларс Александерсон (Текен)|Ларс Александерсон]] и [[Список на ликови од Текен|Ли Чаолан]] од бунтовничката армија Игдрасил, го заседа својот татко [[Казуја Мишима (Текен)|Казуја Мишима]] во [[Менхетен]], [[Њујорк]]. Меѓутоа, додека Џин е принуден да гледа како Казуја убива милиони во градот, предизвикувајќи го да биде прогонуван од визијата на Огр како ја убива својата мајка [[Џун Казама (Текен)|Џун Казама]], тој ја губи контролата над своите ѓаволски моќи и е поразен, предизвикувајќи операцијата да пропадне. . Среде хаосот, Казуја, сега отворено откривајќи ја својата ѓаволска форма на јавноста, најавува нов турнир „Кралот на железната тупаница“, каде претставници на различни нации се борат меѓу себе. Победничката нација ќе биде наградена, додека поразените ќе се соочат со уништување. Една недела подоцна, пред да започнат квалификациите за турнирот „Кралот на железната тупаница“ во шестиот ден, Џин, кој се опоравува од повредите, се бори со Ларс, додека Ли го анализира нивниот спаринг. Како што се плашеа Ларс и Ли, Џин открива дека повеќе не може да ги активира своите ѓаволски сили по своја волја. По краткиот разговор со [[Алиса Босконович (Текен)|Алиса Босконович]] на третиот ден пред турнирот, Џин се одлучи и се приклучува на квалификациите во [[Јапонија]], додека Алиса, која првично ќе го замени Џин на турнирот, е ангажирана да внимава на можниот сет - од страна на G Corporation. Таму, Џин ја запознава Реина, студентка од Политехничкиот факултет Мишима, чија борбена моќ наликува на Хеихачи, неговиот дедо. Џин успева да обезбеди место на главниот турнир, победувајќи ги Реина и неговиот стар ривал [[Хуоаранг (Текен)|Хуоаранг]], повремено покажувајќи ги рафалите на своите ѓаволски моќи во борба. По битката, Реина бара да му се придружи на Џин во неговата борба против Казуја, чувајќи ги нејзините вистински намери скриени. На друго место во [[Рим]], [[Список на ликови од Текен|Клаудио Серафино]], [[Список на ликови од Текен|Зафина]] и [[Линг Жаоју (Текен)|Линг Жаоју]] го гледаат турнирот. Зафина му открива на Клаудио зошто Џин објавил трета светска војна против Казуја за време на неговото раководење со Мишима Заибацу била да го намами демонското суштество [[Список на ликови од Текен|Азазел]] и да го уништи. левата рака. Таа открива дека растечката среброљубие на Казуја била главен извор зад растечката моќ на Азазел и го предупредува Клаудио дека треба да го бараат Џин за да го спречат тоа. Во меѓувреме, [[Лео Клизен (Текен)|Лео Клизен]] и нивниот татко Никлас пристигнуваат во базата Игдрасил, каде што вториот го открива своето истражување за Азазел и генот на ѓаволот. Тој открива дека Азазел му го дал генот на древниот човек, создавајќи ѓаволи да дејствуваат како негови слуги и за да се пристапи до неговата моќ, мора да се има силна желба. Кланот Хачиџо, од кој потекнуваат Џин и Казуја преку покојната сопруга на Хеихачи, [[Список на ликови од Текен|Казуми]], е еден од клановите на потомците на слугите. На главниот турнир во Рим, Ларс се среќава со водачот на Независните сили на [[ОН]] и основач на единицата Равен, Виктор Шевалие, кој се согласува да го поддржи Игдрасил во заземањето на Казуја, додека независно, Клаудио, Зафина и Жаоју се инфилтрираат на турнирот. Џин го поразува [[Список на ликови од Текен|Лерој Смит]], претставник на турнирот од источноамериканскиот брег, кој потоа го учи Џин да се ослободи од своите стравови и да го следи своето срце, а истовремено е благодарен за неговиот херојство против нападот на Казуја на Менхетен. Додека Игдрасил, ОН и тимот на Клаудио ги започнуваат своите напади, Џин и неговите проширени сојузници се премногу доцна за да сфатат дека турнирот бил поставен од Казуја за да ја намами Зафина и да соберат доволно мрачни енергии околу превирањата во Колосеум за време на финалето за да воскреснете ја физичката форма на Азазел. Кршејќи го печатот на раката на Зафина, Казуја го отпечатува Азазел и го поразува, впивајќи го за да стане вистински ѓавол. Реина, свесна за генот на ѓаволот, се бори со Казуја во оваа нова форма, но е поразена. Во обид да купи време за Џин и неговите сојузници да избегаат, Клаудио ги користи своите моќи и успева да го повреди Казуја, навидум по цена на неговиот живот. Сè уште се бори со Азазел, Казуја се повлекува. Верувајќи дека постои начин да ја врати контролата над своите ѓаволски моќи, Џин тргнува на патување до светилиштето Казама во неговото родно место во [[Јакушима]], длабоко во шумите на островот, каде што Џун веројатно умрел во рацете на Огре. На пат кон Јакушима, [[Лили (Текен)|Емили Де Рошфорт]] открива дека Џин сега е единствениот преживеан од главниот огранок на кланот Казама, кој се соочува со исчезнување по исчезнувањето на Џун. Казуја ги преместува своите преостанати сили во Јакушима, со намера да го забави Џин и да ја уништи бунтовничката војска. Коалицијата на Игдрасил, ОН и неколку борци од турнирот, вклучувајќи ги Лерој и Реина, се борат против армијата на G-Corporation, предводена од Нина Вилијамс и неколку други борци на турнирот под нивниот платен список, додека Жаоју сам го штити Џин од масовно произведени Џек-7 додека паѓа во длабок сон. Потоа се појавува Казуја, бришејќи ги двете страни. Ларс се повлекува во шумата за да го заштити Џин од Казуја, додека Реина, верувајќи дека блиската смрт ќе ѝ разбуди некаква моќ, дозволува да биде навидум убиена во експлозијата. На крајот, бидејќи успешно ја преживува експлозијата на Казуја и се буди од блиска смрт, се открива дека Реина е носител на Ѓаволски ген како Џин и Казуја. Длабоко во својата потсвест, Џин се среќава со своето ѓаволско јас, кое потоа се исмева со претходните неуспеси и злосторства на Џин. од нападот на Казуја. Казуја планира да го уништи островот, но Џин ја запира експлозијата. Откако видел визии на Џун кои го охрабруваат, Џин се буди во формата на ангел и ја напаѓа Казуја. Казуја и Џин се борат сè до вселената, како резултат на експлозијата од двете страни меѓусебно ги чисти Ѓаволските гени. Слетувајќи назад на Земјата, Џин и Казуја се впуштаат во последната битка помеѓу таткото и синот, при што Џин излегува како победник. Конечно ослободен од генот на ѓаволот, тој се заблагодарува на мајка си и заминува со Жаоју. На несвесниот Казуја подоцна му приоѓа навидум жив Џун. За време на кредитите, додека светот ја слави својата слобода од тиранијата на G Corporation, некои од борците на турнирот, вклучително и оние кои порано биле поврзани со Казуја за време на борбата во Јакушима, се прикажани како отвораат кујни за храна на Менхетен за да помогнат во обновувањето на градот, Лео и Никлас ги продолжуваат своите Експедиција до непознати делови, Игдрасил и ОН ги прославуваат своите успеси во Париз, каде што Шахин ја гледа прославата на јадрата, а Зафина и Клаудио се прикажани живи на [[Среден Исток]]. Во средна сцена, Реина стои од земја и вети дека ќе се одмазди на нејзиниот татко, Хеихачи, додека ја зема нејзината новоразбудена форма на Ѓавол. ==Ликови== Во моментов, има вкупно 35 ликови кои може да се репродуцираат. Беа најавени 32 за основниот список на ''Tekken 8''. Играта има и најавена прва сезона на DLC која ќе додаде уште четири ликови во списокот. Покрај тоа, играта има два газда што не можат да се играат, Азазел и Ѓавол Казуја во неговата вистинска форма, како и лик што може да се игра само за настани и еден од последните противници во Аркадниот режим. Харада коментираше дека гостинските ликови сè уште не се разгледани, но го призна барањето од обожавателите за вклучување на [[Казума Кирју]] од серијата [[Like a Dragon]], кој претходно беше најбараниот гостин лик во Tekken 7, како и [[Тифа Локхарт]] од [[Final Fantasy]]. ===Нови ликови=== * [[Џин Казама (Текен)|Ангел Џин]]: Ангелската трансформација на Џин Казама и прочистена форма на неговиот ѓаволски колега, проткаена со моќта за прочистување на Казама. Тој може да се репродуцира само во режимот на приказна The Dark Awakens и еден од последните противници во Arcade Mode. * [[Список на ликови од Текен|Азусена Милагрос Ортиз Кастиљо]]: Бестрашен среќен Перуанец мешан боречки уметник и ќерка на сопственик на компанија за кафе. * [[Список на ликови од Final Fantasy XVI|Клајв Розфилд]]: Главниот протагонист на [[Final Fantasy XVI]] на [[Square Enix]]. Тој е првороден син на војводата Елвин Росарија и доминантен домаќин на Еикон по име Ифрит. Во битката, тој е придружуван од неговиот домашен волк [[Торгал]] и ја позајмува моќта на Феникс Еикон од неговиот помлад брат [[Џошуа]]. * [[Џек (Текен)|Џек-8]]: Најновата надградба на моделот Џек на G Corporation, со нов глас и изглед. * [[Список на ликови од Текен|Номенџанаари Миари Зо Андрианавалона]]: Љубопитна љубителка на животните и нивните живеалишта, а ги открила боречките вештини имитирајќи ги нивните движења. Таа има блиска врска со два лемури со прстенести опашки, родител „Ванила“ и дете „Какао“. Нејзиниот стил на борба е Мораинги и други африкански боречки вештини. * [[Список на ликови од Текен|Реина]]: Тинејџерка облечена во виолетова боја која студира во Политехничкиот факултет Мишима. Таа е вонбрачна ќерка на Хеихачи Мишима и го поседува Ѓаволот. Таа, покрај Таидо, вежба и карате во стилот на Мишима. * [[Список на ликови од Текен|Виктор Шевалие]]: Легендарен воен ветеран, адмирал и супер шпион на Обединетите нации од кралската француска витешка лоза и основач на велемајсторот на единицата Рејвен со кодното име „Фантом Рејвен“, иако не го користи. Тој е близок борец кој користи и нож и карамбит за неговата стандардна борба, и технологија која му дава способност за телепортација и го подобрува неговиот вооружен пиштол, гранати и катана со обвивка наречена „Такемиказучи“. *[[Список на ликови од Текен|Јуџиро Ханма]]: Главниот антагонист во манга и аниме серијалот ''[[Baki the Grappler]]''. Тој е татко на протагонистот на серијалот. === Стари ликови === {{col-begin}} {{col-break}} * [[Алиса Босконович (Текен)|Алиса Босконович]] * [[Ана Вилијамс (Текен)|Ана Вилијамс]] * [[Армор Кинг (Текен)|Армор Кинг II]] * [[Асука Казама (Текен)|Асука Казама]] * [[Список на ликови од Текен|Азазел]] * [[Список на ликови од Текен|Боб Ричардс]] * [[Брајан Фјури (Текен)|Брајан Фјури]] * [[Список на ликови од Текен|Клаудио Серафино]] * [[Џин Казама (Текен)|Девил (Ѓавол) Џин]] * [[Еди Гордо (Текен)|Еди Гордо]] * [[Список на ликови од Текен|Фахкумрам]] * [[Список на ликови од Текен|Фенг Веи]] * [[Хеихачи Мишима (Текен)|Хеихачи Мишима]] {{col-break}} * [[Хуоаранг (Текен)|Хуоаранг]] * [[Џек (Текен)|Џек-7]] * [[Џин Казама (Текен)|Џин Казама]] * [[Џун Казама (Текен)|Џун Казама]] * [[Казуја Мишима (Текен)|Казуја Мишима]] / [[Казуја Мишима (Текен)|Ѓаволски Казуја]] * [[Кинг (Текен)|Кинг II]] * [[Кума и Панда (Текен)|Кума II]] * [[Список на ликови од Текен|Кунимитсу II]] * [[Ларс Александерсон (Текен)|Ларс Александерсон]] * [[Список на ликови од Текен|Ли Чаолан]] * [[Лео Клизен (Текен)|Лео Клизен]] * [[Список на ликови од Текен|Лерој Смит]] * [[Список на ликови од Текен|Лидија Собиеска]] {{col-break}} * [[Лили (Текен)|Лили Де Рошфорт]] * [[Линг Жаоју (Текен)|Линг Жаоју]] * [[Маршал Ло (Текен)|Маршал Ло]] * [[Нина Вилијамс (Текен)|Нина Вилијамс]] * [[Кума и Панда (Текен)|Панда]] * [[Пол Феникс (Текен)|Пол Феникс]] * [[Список на ликови од Текен|Рејвен]] * [[Список на ликови од Текен|Роџер Џуниор]] * [[Сергеј Драгунов (Текен)|Сергеј Драгунов]] * [[Список на ликови од Текен|Шахин]] * [[Стив Фокс (Текен)|Стив Фокс]] * [[Јошимитсу (Текен)|Јошимитсу]] * [[Список на ликови од Текен|Зафина]] {{col-end}} ==Развој== Текен 8 беше откриен со тепачка помеѓу Џин и неговиот татко Казуја, која се градеше веќе неколку години. Додека Џин веќе се соочуваше со своите роднини во претходните игри од франшизата, тој е прикажан во голем конфликт со неговиот Ѓаволски ген бидејќи тој продолжува да ја апсорбира неговата човечност до тој степен што станува Ѓавол Џин во средината на борбата. Сепак, Харада забележа дека последната сцена од трејлерот со скршени синџири делува како симболика за Џин да се ослободи од конфликтите со кои е поврзан веќе неколку игри. Вообичаено толкување на судбината на мајката на Џин, Џун Казама е дека таа била убиена пред настаните на Текен 3. Ова е истражено во приказна од гледна точка на Џин и е верување што го делат повеќето гејмери. Меѓутоа, Џин и гејмерите всушност биле неточни - Џун недостасува. Како резултат на тоа, Харада објасни дека што се однесува до ривалството меѓу Џин и Казуја, Џун ќе биде присутен на нивната евентуална конфронтација. Иако Џин се враќа како херој на приказната, тој забележал дека таквиот протагонист станал непопуларен во фандомите бидејќи го преработил како негативец во Текен 6. Според Харада, режимот на приказна е напишан за да биде достапен за новодојденците, нагласувајќи ги кинематиката и битките различни од вообичаените битки во борбените игри. Харада ја повтори оваа изјава со Arcade потрагата која игра поинаку од претходните аркадни режими бидејќи ги пречекува неквалификуваните играчи. На секој лик му беше даден специјален режим за да генерира поголема штета. Откако беше откриено нејзиното враќање во серијата, Харада беше задоволна од додавањето на Џун Казама во актерската екипа. ==Наводи== {{Наводи}} [[Категорија:Игри за PlayStation 5]] [[Категорија:Игри за Xbox Series X/S]] [[Категорија:Игри на Unreal Engine 5]] [[Категорија:Игри за Windows]] [[Категорија:Научнофантастични видеоигри]] 0obwswqlmv55j3hv89frtdvz7pffmrc 5640820 5640783 2026-10-05T15:37:06Z Andrew012p 85224 /* */ Не е добар преводот 5640820 wikitext text/x-wiki {{Лош превод|јазик=en|оригинал=Tekken 8|датум=2026-10-05}} {{Инфокутија Видеоигра | title = | image = [[Податотека:Tekken_8_cover_art.jpg|256px]] | caption = | developer = [[Bandai Namco Studios]]<br>[[Arika]] | publisher = [[Bandai Namco Entertainment]] | director = Кохеи Икеда<br>Јасуки Накабајаши | producer = [[Кацухиро Харада]]<br>Кохеи Икеда<br>Јохеи Шимори | designer = Јошинори Такахаши<br>Сакимори Нумата<br>Масајоши Нода | programmer = Кеи Кудо | composer = Јусуке Јамаучи<br>Акита Тохјама<br>Шого Номура<br>Јошихито Јано <br>[[Го Шина]]<br>[[Шинџи Хосое]] | series = ''[[Tekken (франшиза)|Tekken]]'' | released = 26 јануари 2024 г. | genre = [[боречка игра]] | modes = [[Едноиграчка игра|едноиграчки]], [[Повеќеиграчка игра|повеќеиграчки]] | platforms = [[PlayStation 5]], [[Xbox Series X/S]], [[Microsoft Windows]] | artist = Косуке пазувите<br>Шиничиро Озава<br>Хироши Асаи | engine = [[Unreal Engine 5]] }} '''''Tekken 8''''' (鉄拳8) — [[борбена]] видеоигра развиена од [[Bandai Namco Studios]] и [[Arika]]<ref name="Arika">{{cite web |url=https://www.arika.co.jp/news/press-release/arika-release_20230206en.pdf |title=Notice regarding contracted development work for the "TEKKEN" series. |website=Arika |date=February 6, 2023 |access-date=August 1, 2024}}</ref> и објавена од [[Bandai Namco Entertainment]]. Играта била објавена за [[PlayStation 5]], [[Windows]] и [[Xbox Series X/S]] на 26 јануари 2024 година. Тоа е осмото издание на канон и десеттото севкупно внесување во серијата [[Tekken (франшиза)|Tekken]]. Приказниот режим на основната игра, насловен како Темното се буди, се одвива шест месеци по настаните на неговиот претходник и се фокусира на последната конфронтација помеѓу главниот јунак [[Џин Казама (Текен)|Џин Казама]] и неговиот татко [[Казуја Мишима (Текен)|Казуја Мишима]]. Во меѓувреме, дополнителен режим на приказна се фокусира на Лидија Собиеска, [[Еди Гордо (Текен)|Еди Гордо]] и [[Јошимитсу (Текен)|Јошимитсу]] за откривање на античката историја на кланот Мишима, како и на воскреснувањето на самиот [[Хеихачи Мишима (Текен)|Хеихачи Мишима]]. Развојот на ''Tekken 8'' првпат беше закачен во август 2022 година на [[Evo 2022]], со официјална презентација направена следниот месец на настанот ''State of Play'' на [[Sony]]. Фокусирајќи се на поагресивни тонови, Tekken 8 беше развиен со помош на [[Unreal Engine 5]] и содржи надградени борбени елементи и системи од неговиот претходник. ''Tekken 8'', исто така, воведува сосема нова механика, како што се системот „Heat“ и „Tornado“ хитови. Arcade Quest беше уште еден додаток на нивниот онлајн режим, кој вклучува турнири, аркадни функции, приспособливи аватари и специјализирана валута што се прикажува во текот на играта. Тестовите на играта беа одржани во јули и октомври 2023 година за да се обезбеди севкупна стабилност пред објавувањето, а демо беше овозможено на конзолите во декември истата година. Пропусницата за првата сезона на играта, која вклучуваше содржини за преземање и нови ликови, беше достапна за време на периодот на преднарачка на играта. По објавувањето, ''Tekken 8'' доби признание од критиката, при што многу критичари го пофалија целокупниот напредок на играта во серијата, како и нејзината агресивна игра. ==Играчки процес== ''Tekken 8'' го следи истиот формат на [[борбена игра]] како и претходните игри на [[Tekken (франшиза)|Tekken]]. Katsuhiro Harada, продуцентот на играта, изјави дека ''Tekken 8'' ќе биде „поагресивен“ од неговиот претходник, што покажува дека системот ќе ги наградува играчите кои се проактивни во нападот, а не оние кои се дефанзивни. За да се постигне ова, играта воведе нов систем познат како „Топлина“. Кога ликот ја отклучува состојбата „Топлина“, тие предизвикуваат не само оштетување на чипот и дополнителни поместувања, туку и ги менуваат својствата на некои од нивните потези, како што е тежок прекин на заштитата. Овие борци, исто така, можат да ги откажат своите потези додека се во состојба „Топлина“. Тајмерот за топлина може да се запре ако се користат сетови на борци.<ref name="Arika"/><ref name="techraptor">{{cite web |last=Nelva |first=Giuseppe |date=February 5, 2023 |title=''Tekken 8'' Reveals Nina Williams, Gameplay, In-Depth Mechanics Explanation, & On-Site Closed Alpha |url=https://techraptor.net/gaming/news/tekken-8-reveals-nina-williams-gameplay-and-in-depth-mechanics-explanation |accessdate=January 6, 2023 |website=Tech Raptor |archive-date=July 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230708012900/https://techraptor.net/gaming/news/tekken-8-reveals-nina-williams-gameplay-and-in-depth-mechanics-explanation |url-status=live }}</ref> Борците, исто така, ќе добијат оштетување на чиповите кога ќе се заштитат од тешкиот напад на нормална држава или од знаците на Heat State, што ќе им овозможи да ги регенерираат нивните здравствени шипки. За разлика од системот за регенерација на здравствени шипки само во режим Tag од игрите ''[[Tekken Tag Tournament (видеоигра)|Tekken Tag Tournament]]'', здравјето на борците може да се врати само со напад на противникот.<ref name="Arika"/><ref name="techraptor"/> ''Tekken 8'' вклучува голем број технички ажурирања и преработени функции. Системот „Rage“, кој дебитираше во претходниот запис, се враќа во Tekken 8 со нови промени. На пример, „Rage Drive“ е одвоен и преработен како „Heat Smash“, супер потег на системот „Heat“. Механизмот „Screw“ беше отстранет од ''Tekken 8'' и заменет со екстендер „Tornado“; системот ги става противниците во состојба врзана за земја кога брзо паѓаат на земја. Специфичните фази во играта имаат и опасности, како што се некои со поцврсти ѕидови и подови кои мора да бидат скршени повеќе пати од потешките нокаут напади на борците, додека други ќе предизвикаат оштетените противници да експлодираат нагоре кога ќе ги погоди експлозив на ѕидовите и подот. Покрај техничките подобрувања, ''Tekken 8'' вклучува промени на други елементи. Харада изјави дека Текен 8 има за цел да обезбеди повеќе филмско борбено искуство, со фокус на уништувањето на сцената и реакциите на специфичните ликови на нив.<ref name="secondinter">{{cite web |last=Borger |first=Will |date=December 9, 2022 |title=''Tekken 8'': desglose del tráiler con el productor ejecutivo Katsuhiro Harada |trans-title=''Tekken 8'': Trailer Breakdown with Executive Producer Katsuhiro Harada |url=https://latam.ign.com/tekken-8/90135/news/tekken-8-desglose-del-trailer-con-el-productor-ejecutivo-katsuhiro-harada |accessdate=December 12, 2022 |website=[[IGN Latin America]] |language=es-la |archive-date=March 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330005902/https://latam.ign.com/tekken-8/90135/news/tekken-8-desglose-del-trailer-con-el-productor-ejecutivo-katsuhiro-harada |url-status=live }}</ref> Понатаму, сите модели на ликови и гласовно дејствување се целосно нови, наместо рециклирана содржина од претходните записи. Онлајн режимот вклучува борбено лоби наречено „Arcade Quest“, кое содржи аркадни средини, редовни онлајн битки и натпревари на турнири. „Arcade Quest“ им овозможува на корисниците да ги приспособат своите аватари и ќе користат валута „Fight Money“. ''Tekken 8'' се напојува со следната генерација на [[Unreal Engine 5]], со што стана првата голема [[борбена игра]] што го користи овој мотор. ''Tekken 8'' има [[вкрстена игра]],<ref>{{Cite web |last=Jones |first=Anthony |date=December 27, 2023 |title=Will Tekken 8 Be Crossplay? |url=https://www.escapistmagazine.com/will-tekken-8-be-crossplay/ |access-date=January 30, 2024 |website=The Escapist |language=en-US |archive-date=January 30, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130172716/https://www.escapistmagazine.com/will-tekken-8-be-crossplay/ |url-status=live }}</ref> овозможувајќи им на играчите на PlayStation 5, Windows и Xbox Series X/S да играат еден против друг за прв пат во историјата на франшизата. Репродукцијата меѓу платформи може да се овозможи или оневозможи во зависност од претпочитањето на играчот.<ref>{{Cite web |last=Bowen |first=Tom |date=January 25, 2024 |title=Tekken 8 Crossplay Guide (How to Enable / Disable Crossplay) |url=https://gamerant.com/tekken-8-how-to-enable-disable-crossplay-guide-cross-platform/ |access-date=January 30, 2024 |website=Game Rant |language=en |archive-date=February 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240209212139/https://gamerant.com/tekken-8-how-to-enable-disable-crossplay-guide-cross-platform/ |url-status=live }}</ref> Текен форс режимот базиран на Сценарио Кампања од ''[[Tekken 6 (видеоигра)|Tekken 6]]'' е ексклузивен само во поглавјето 10 од основната главна приказна. Овој режим има ексклузивни системи Heat и Rage кои ги немаа системите за оригинални сценарија за борба против глава, како што е Rage Burst, и Мерач на топлина што може автоматски да се регенерира и да стане повторно употреблив на полна лента. Дополнително, кога се борите против Азазел или во Tekken Ball Mode, Rage Arts се оневозможени, а вториот Rage Arts е заменет со Rage Burst. ==Заговор== Шест месеци по смртта на [[Хеихачи Мишима (Текен)|Хеихачи Мишима]], [[Џин Казама (Текен)|Џин Казама]], заедно со [[Ларс Александерсон (Текен)|Ларс Александерсон]] и [[Список на ликови од Текен|Ли Чаолан]] од бунтовничката армија Игдрасил, го заседа својот татко [[Казуја Мишима (Текен)|Казуја Мишима]] во [[Менхетен]], [[Њујорк]]. Меѓутоа, додека Џин е принуден да гледа како Казуја убива милиони во градот, предизвикувајќи го да биде прогонуван од визијата на Огр како ја убива својата мајка [[Џун Казама (Текен)|Џун Казама]], тој ја губи контролата над своите ѓаволски моќи и е поразен, предизвикувајќи операцијата да пропадне. . Среде хаосот, Казуја, сега отворено откривајќи ја својата ѓаволска форма на јавноста, најавува нов турнир „Кралот на железната тупаница“, каде претставници на различни нации се борат меѓу себе. Победничката нација ќе биде наградена, додека поразените ќе се соочат со уништување. Една недела подоцна, пред да започнат квалификациите за турнирот „Кралот на железната тупаница“ во шестиот ден, Џин, кој се опоравува од повредите, се бори со Ларс, додека Ли го анализира нивниот спаринг. Како што се плашеа Ларс и Ли, Џин открива дека повеќе не може да ги активира своите ѓаволски сили по своја волја. По краткиот разговор со [[Алиса Босконович (Текен)|Алиса Босконович]] на третиот ден пред турнирот, Џин се одлучи и се приклучува на квалификациите во [[Јапонија]], додека Алиса, која првично ќе го замени Џин на турнирот, е ангажирана да внимава на можниот сет - од страна на G Corporation. Таму, Џин ја запознава Реина, студентка од Политехничкиот факултет Мишима, чија борбена моќ наликува на Хеихачи, неговиот дедо. Џин успева да обезбеди место на главниот турнир, победувајќи ги Реина и неговиот стар ривал [[Хуоаранг (Текен)|Хуоаранг]], повремено покажувајќи ги рафалите на своите ѓаволски моќи во борба. По битката, Реина бара да му се придружи на Џин во неговата борба против Казуја, чувајќи ги нејзините вистински намери скриени. На друго место во [[Рим]], [[Список на ликови од Текен|Клаудио Серафино]], [[Список на ликови од Текен|Зафина]] и [[Линг Жаоју (Текен)|Линг Жаоју]] го гледаат турнирот. Зафина му открива на Клаудио зошто Џин објавил трета светска војна против Казуја за време на неговото раководење со Мишима Заибацу била да го намами демонското суштество [[Список на ликови од Текен|Азазел]] и да го уништи. левата рака. Таа открива дека растечката среброљубие на Казуја била главен извор зад растечката моќ на Азазел и го предупредува Клаудио дека треба да го бараат Џин за да го спречат тоа. Во меѓувреме, [[Лео Клизен (Текен)|Лео Клизен]] и нивниот татко Никлас пристигнуваат во базата Игдрасил, каде што вториот го открива своето истражување за Азазел и генот на ѓаволот. Тој открива дека Азазел му го дал генот на древниот човек, создавајќи ѓаволи да дејствуваат како негови слуги и за да се пристапи до неговата моќ, мора да се има силна желба. Кланот Хачиџо, од кој потекнуваат Џин и Казуја преку покојната сопруга на Хеихачи, [[Список на ликови од Текен|Казуми]], е еден од клановите на потомците на слугите. На главниот турнир во Рим, Ларс се среќава со водачот на Независните сили на [[ОН]] и основач на единицата Равен, Виктор Шевалие, кој се согласува да го поддржи Игдрасил во заземањето на Казуја, додека независно, Клаудио, Зафина и Жаоју се инфилтрираат на турнирот. Џин го поразува [[Список на ликови од Текен|Лерој Смит]], претставник на турнирот од источноамериканскиот брег, кој потоа го учи Џин да се ослободи од своите стравови и да го следи своето срце, а истовремено е благодарен за неговиот херојство против нападот на Казуја на Менхетен. Додека Игдрасил, ОН и тимот на Клаудио ги започнуваат своите напади, Џин и неговите проширени сојузници се премногу доцна за да сфатат дека турнирот бил поставен од Казуја за да ја намами Зафина и да соберат доволно мрачни енергии околу превирањата во Колосеум за време на финалето за да воскреснете ја физичката форма на Азазел. Кршејќи го печатот на раката на Зафина, Казуја го отпечатува Азазел и го поразува, впивајќи го за да стане вистински ѓавол. Реина, свесна за генот на ѓаволот, се бори со Казуја во оваа нова форма, но е поразена. Во обид да купи време за Џин и неговите сојузници да избегаат, Клаудио ги користи своите моќи и успева да го повреди Казуја, навидум по цена на неговиот живот. Сè уште се бори со Азазел, Казуја се повлекува. Верувајќи дека постои начин да ја врати контролата над своите ѓаволски моќи, Џин тргнува на патување до светилиштето Казама во неговото родно место во [[Јакушима]], длабоко во шумите на островот, каде што Џун веројатно умрел во рацете на Огре. На пат кон Јакушима, [[Лили (Текен)|Емили Де Рошфорт]] открива дека Џин сега е единствениот преживеан од главниот огранок на кланот Казама, кој се соочува со исчезнување по исчезнувањето на Џун. Казуја ги преместува своите преостанати сили во Јакушима, со намера да го забави Џин и да ја уништи бунтовничката војска. Коалицијата на Игдрасил, ОН и неколку борци од турнирот, вклучувајќи ги Лерој и Реина, се борат против армијата на G-Corporation, предводена од Нина Вилијамс и неколку други борци на турнирот под нивниот платен список, додека Жаоју сам го штити Џин од масовно произведени Џек-7 додека паѓа во длабок сон. Потоа се појавува Казуја, бришејќи ги двете страни. Ларс се повлекува во шумата за да го заштити Џин од Казуја, додека Реина, верувајќи дека блиската смрт ќе ѝ разбуди некаква моќ, дозволува да биде навидум убиена во експлозијата. На крајот, бидејќи успешно ја преживува експлозијата на Казуја и се буди од блиска смрт, се открива дека Реина е носител на Ѓаволски ген како Џин и Казуја. Длабоко во својата потсвест, Џин се среќава со своето ѓаволско јас, кое потоа се исмева со претходните неуспеси и злосторства на Џин. од нападот на Казуја. Казуја планира да го уништи островот, но Џин ја запира експлозијата. Откако видел визии на Џун кои го охрабруваат, Џин се буди во формата на ангел и ја напаѓа Казуја. Казуја и Џин се борат сè до вселената, како резултат на експлозијата од двете страни меѓусебно ги чисти Ѓаволските гени. Слетувајќи назад на Земјата, Џин и Казуја се впуштаат во последната битка помеѓу таткото и синот, при што Џин излегува како победник. Конечно ослободен од генот на ѓаволот, тој се заблагодарува на мајка си и заминува со Жаоју. На несвесниот Казуја подоцна му приоѓа навидум жив Џун. За време на кредитите, додека светот ја слави својата слобода од тиранијата на G Corporation, некои од борците на турнирот, вклучително и оние кои порано биле поврзани со Казуја за време на борбата во Јакушима, се прикажани како отвораат кујни за храна на Менхетен за да помогнат во обновувањето на градот, Лео и Никлас ги продолжуваат своите Експедиција до непознати делови, Игдрасил и ОН ги прославуваат своите успеси во Париз, каде што Шахин ја гледа прославата на јадрата, а Зафина и Клаудио се прикажани живи на [[Среден Исток]]. Во средна сцена, Реина стои од земја и вети дека ќе се одмазди на нејзиниот татко, Хеихачи, додека ја зема нејзината новоразбудена форма на Ѓавол. ==Ликови== Во моментов, има вкупно 35 ликови кои може да се репродуцираат. Беа најавени 32 за основниот список на ''Tekken 8''. Играта има и најавена прва сезона на DLC која ќе додаде уште четири ликови во списокот. Покрај тоа, играта има два газда што не можат да се играат, Азазел и Ѓавол Казуја во неговата вистинска форма, како и лик што може да се игра само за настани и еден од последните противници во Аркадниот режим. Харада коментираше дека гостинските ликови сè уште не се разгледани, но го призна барањето од обожавателите за вклучување на [[Казума Кирју]] од серијата [[Like a Dragon]], кој претходно беше најбараниот гостин лик во Tekken 7, како и [[Тифа Локхарт]] од [[Final Fantasy]]. ===Нови ликови=== * [[Џин Казама (Текен)|Ангел Џин]]: Ангелската трансформација на Џин Казама и прочистена форма на неговиот ѓаволски колега, проткаена со моќта за прочистување на Казама. Тој може да се репродуцира само во режимот на приказна The Dark Awakens и еден од последните противници во Arcade Mode. * [[Список на ликови од Текен|Азусена Милагрос Ортиз Кастиљо]]: Бестрашен среќен Перуанец мешан боречки уметник и ќерка на сопственик на компанија за кафе. * [[Список на ликови од Final Fantasy XVI|Клајв Розфилд]]: Главниот протагонист на [[Final Fantasy XVI]] на [[Square Enix]]. Тој е првороден син на војводата Елвин Росарија и доминантен домаќин на Еикон по име Ифрит. Во битката, тој е придружуван од неговиот домашен волк [[Торгал]] и ја позајмува моќта на Феникс Еикон од неговиот помлад брат [[Џошуа]]. * [[Џек (Текен)|Џек-8]]: Најновата надградба на моделот Џек на G Corporation, со нов глас и изглед. * [[Список на ликови од Текен|Номенџанаари Миари Зо Андрианавалона]]: Љубопитна љубителка на животните и нивните живеалишта, а ги открила боречките вештини имитирајќи ги нивните движења. Таа има блиска врска со два лемури со прстенести опашки, родител „Ванила“ и дете „Какао“. Нејзиниот стил на борба е Мораинги и други африкански боречки вештини. * [[Список на ликови од Текен|Реина]]: Тинејџерка облечена во виолетова боја која студира во Политехничкиот факултет Мишима. Таа е вонбрачна ќерка на Хеихачи Мишима и го поседува Ѓаволот. Таа, покрај Таидо, вежба и карате во стилот на Мишима. * [[Список на ликови од Текен|Виктор Шевалие]]: Легендарен воен ветеран, адмирал и супер шпион на Обединетите нации од кралската француска витешка лоза и основач на велемајсторот на единицата Рејвен со кодното име „Фантом Рејвен“, иако не го користи. Тој е близок борец кој користи и нож и карамбит за неговата стандардна борба, и технологија која му дава способност за телепортација и го подобрува неговиот вооружен пиштол, гранати и катана со обвивка наречена „Такемиказучи“. *[[Список на ликови од Текен|Јуџиро Ханма]]: Главниот антагонист во манга и аниме серијалот ''[[Baki the Grappler]]''. Тој е татко на протагонистот на серијалот. === Стари ликови === {{col-begin}} {{col-break}} * [[Алиса Босконович (Текен)|Алиса Босконович]] * [[Ана Вилијамс (Текен)|Ана Вилијамс]] * [[Армор Кинг (Текен)|Армор Кинг II]] * [[Асука Казама (Текен)|Асука Казама]] * [[Список на ликови од Текен|Азазел]] * [[Список на ликови од Текен|Боб Ричардс]] * [[Брајан Фјури (Текен)|Брајан Фјури]] * [[Список на ликови од Текен|Клаудио Серафино]] * [[Џин Казама (Текен)|Девил (Ѓавол) Џин]] * [[Еди Гордо (Текен)|Еди Гордо]] * [[Список на ликови од Текен|Фахкумрам]] * [[Список на ликови од Текен|Фенг Веи]] * [[Хеихачи Мишима (Текен)|Хеихачи Мишима]] {{col-break}} * [[Хуоаранг (Текен)|Хуоаранг]] * [[Џек (Текен)|Џек-7]] * [[Џин Казама (Текен)|Џин Казама]] * [[Џун Казама (Текен)|Џун Казама]] * [[Казуја Мишима (Текен)|Казуја Мишима]] / [[Казуја Мишима (Текен)|Ѓаволски Казуја]] * [[Кинг (Текен)|Кинг II]] * [[Кума и Панда (Текен)|Кума II]] * [[Список на ликови од Текен|Кунимитсу II]] * [[Ларс Александерсон (Текен)|Ларс Александерсон]] * [[Список на ликови од Текен|Ли Чаолан]] * [[Лео Клизен (Текен)|Лео Клизен]] * [[Список на ликови од Текен|Лерој Смит]] * [[Список на ликови од Текен|Лидија Собиеска]] {{col-break}} * [[Лили (Текен)|Лили Де Рошфорт]] * [[Линг Жаоју (Текен)|Линг Жаоју]] * [[Маршал Ло (Текен)|Маршал Ло]] * [[Нина Вилијамс (Текен)|Нина Вилијамс]] * [[Кума и Панда (Текен)|Панда]] * [[Пол Феникс (Текен)|Пол Феникс]] * [[Список на ликови од Текен|Рејвен]] * [[Список на ликови од Текен|Роџер Џуниор]] * [[Сергеј Драгунов (Текен)|Сергеј Драгунов]] * [[Список на ликови од Текен|Шахин]] * [[Стив Фокс (Текен)|Стив Фокс]] * [[Јошимитсу (Текен)|Јошимитсу]] * [[Список на ликови од Текен|Зафина]] {{col-end}} ==Развој== Текен 8 беше откриен со тепачка помеѓу Џин и неговиот татко Казуја, која се градеше веќе неколку години. Додека Џин веќе се соочуваше со своите роднини во претходните игри од франшизата, тој е прикажан во голем конфликт со неговиот Ѓаволски ген бидејќи тој продолжува да ја апсорбира неговата човечност до тој степен што станува Ѓавол Џин во средината на борбата. Сепак, Харада забележа дека последната сцена од трејлерот со скршени синџири делува како симболика за Џин да се ослободи од конфликтите со кои е поврзан веќе неколку игри. Вообичаено толкување на судбината на мајката на Џин, Џун Казама е дека таа била убиена пред настаните на Текен 3. Ова е истражено во приказна од гледна точка на Џин и е верување што го делат повеќето гејмери. Меѓутоа, Џин и гејмерите всушност биле неточни - Џун недостасува. Како резултат на тоа, Харада објасни дека што се однесува до ривалството меѓу Џин и Казуја, Џун ќе биде присутен на нивната евентуална конфронтација. Иако Џин се враќа како херој на приказната, тој забележал дека таквиот протагонист станал непопуларен во фандомите бидејќи го преработил како негативец во Текен 6. Според Харада, режимот на приказна е напишан за да биде достапен за новодојденците, нагласувајќи ги кинематиката и битките различни од вообичаените битки во борбените игри. Харада ја повтори оваа изјава со Arcade потрагата која игра поинаку од претходните аркадни режими бидејќи ги пречекува неквалификуваните играчи. На секој лик му беше даден специјален режим за да генерира поголема штета. Откако беше откриено нејзиното враќање во серијата, Харада беше задоволна од додавањето на Џун Казама во актерската екипа. ==Наводи== {{Наводи}} [[Категорија:Игри за PlayStation 5]] [[Категорија:Игри за Xbox Series X/S]] [[Категорија:Игри на Unreal Engine 5]] [[Категорија:Игри за Windows]] [[Категорија:Научнофантастични видеоигри]] lkfvch5i5y6z85u4pjqaa5nxuh6q5s5 5640821 5640820 2026-10-05T15:40:57Z Andrew012p 85224 Andrew012p ја премести страницата [[Tekken 8 (видеоигра)]] на [[Tekken 8]]: Беспотребно во заграда 5640820 wikitext text/x-wiki {{Лош превод|јазик=en|оригинал=Tekken 8|датум=2026-10-05}} {{Инфокутија Видеоигра | title = | image = [[Податотека:Tekken_8_cover_art.jpg|256px]] | caption = | developer = [[Bandai Namco Studios]]<br>[[Arika]] | publisher = [[Bandai Namco Entertainment]] | director = Кохеи Икеда<br>Јасуки Накабајаши | producer = [[Кацухиро Харада]]<br>Кохеи Икеда<br>Јохеи Шимори | designer = Јошинори Такахаши<br>Сакимори Нумата<br>Масајоши Нода | programmer = Кеи Кудо | composer = Јусуке Јамаучи<br>Акита Тохјама<br>Шого Номура<br>Јошихито Јано <br>[[Го Шина]]<br>[[Шинџи Хосое]] | series = ''[[Tekken (франшиза)|Tekken]]'' | released = 26 јануари 2024 г. | genre = [[боречка игра]] | modes = [[Едноиграчка игра|едноиграчки]], [[Повеќеиграчка игра|повеќеиграчки]] | platforms = [[PlayStation 5]], [[Xbox Series X/S]], [[Microsoft Windows]] | artist = Косуке пазувите<br>Шиничиро Озава<br>Хироши Асаи | engine = [[Unreal Engine 5]] }} '''''Tekken 8''''' (鉄拳8) — [[борбена]] видеоигра развиена од [[Bandai Namco Studios]] и [[Arika]]<ref name="Arika">{{cite web |url=https://www.arika.co.jp/news/press-release/arika-release_20230206en.pdf |title=Notice regarding contracted development work for the "TEKKEN" series. |website=Arika |date=February 6, 2023 |access-date=August 1, 2024}}</ref> и објавена од [[Bandai Namco Entertainment]]. Играта била објавена за [[PlayStation 5]], [[Windows]] и [[Xbox Series X/S]] на 26 јануари 2024 година. Тоа е осмото издание на канон и десеттото севкупно внесување во серијата [[Tekken (франшиза)|Tekken]]. Приказниот режим на основната игра, насловен како Темното се буди, се одвива шест месеци по настаните на неговиот претходник и се фокусира на последната конфронтација помеѓу главниот јунак [[Џин Казама (Текен)|Џин Казама]] и неговиот татко [[Казуја Мишима (Текен)|Казуја Мишима]]. Во меѓувреме, дополнителен режим на приказна се фокусира на Лидија Собиеска, [[Еди Гордо (Текен)|Еди Гордо]] и [[Јошимитсу (Текен)|Јошимитсу]] за откривање на античката историја на кланот Мишима, како и на воскреснувањето на самиот [[Хеихачи Мишима (Текен)|Хеихачи Мишима]]. Развојот на ''Tekken 8'' првпат беше закачен во август 2022 година на [[Evo 2022]], со официјална презентација направена следниот месец на настанот ''State of Play'' на [[Sony]]. Фокусирајќи се на поагресивни тонови, Tekken 8 беше развиен со помош на [[Unreal Engine 5]] и содржи надградени борбени елементи и системи од неговиот претходник. ''Tekken 8'', исто така, воведува сосема нова механика, како што се системот „Heat“ и „Tornado“ хитови. Arcade Quest беше уште еден додаток на нивниот онлајн режим, кој вклучува турнири, аркадни функции, приспособливи аватари и специјализирана валута што се прикажува во текот на играта. Тестовите на играта беа одржани во јули и октомври 2023 година за да се обезбеди севкупна стабилност пред објавувањето, а демо беше овозможено на конзолите во декември истата година. Пропусницата за првата сезона на играта, која вклучуваше содржини за преземање и нови ликови, беше достапна за време на периодот на преднарачка на играта. По објавувањето, ''Tekken 8'' доби признание од критиката, при што многу критичари го пофалија целокупниот напредок на играта во серијата, како и нејзината агресивна игра. ==Играчки процес== ''Tekken 8'' го следи истиот формат на [[борбена игра]] како и претходните игри на [[Tekken (франшиза)|Tekken]]. Katsuhiro Harada, продуцентот на играта, изјави дека ''Tekken 8'' ќе биде „поагресивен“ од неговиот претходник, што покажува дека системот ќе ги наградува играчите кои се проактивни во нападот, а не оние кои се дефанзивни. За да се постигне ова, играта воведе нов систем познат како „Топлина“. Кога ликот ја отклучува состојбата „Топлина“, тие предизвикуваат не само оштетување на чипот и дополнителни поместувања, туку и ги менуваат својствата на некои од нивните потези, како што е тежок прекин на заштитата. Овие борци, исто така, можат да ги откажат своите потези додека се во состојба „Топлина“. Тајмерот за топлина може да се запре ако се користат сетови на борци.<ref name="Arika"/><ref name="techraptor">{{cite web |last=Nelva |first=Giuseppe |date=February 5, 2023 |title=''Tekken 8'' Reveals Nina Williams, Gameplay, In-Depth Mechanics Explanation, & On-Site Closed Alpha |url=https://techraptor.net/gaming/news/tekken-8-reveals-nina-williams-gameplay-and-in-depth-mechanics-explanation |accessdate=January 6, 2023 |website=Tech Raptor |archive-date=July 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230708012900/https://techraptor.net/gaming/news/tekken-8-reveals-nina-williams-gameplay-and-in-depth-mechanics-explanation |url-status=live }}</ref> Борците, исто така, ќе добијат оштетување на чиповите кога ќе се заштитат од тешкиот напад на нормална држава или од знаците на Heat State, што ќе им овозможи да ги регенерираат нивните здравствени шипки. За разлика од системот за регенерација на здравствени шипки само во режим Tag од игрите ''[[Tekken Tag Tournament (видеоигра)|Tekken Tag Tournament]]'', здравјето на борците може да се врати само со напад на противникот.<ref name="Arika"/><ref name="techraptor"/> ''Tekken 8'' вклучува голем број технички ажурирања и преработени функции. Системот „Rage“, кој дебитираше во претходниот запис, се враќа во Tekken 8 со нови промени. На пример, „Rage Drive“ е одвоен и преработен како „Heat Smash“, супер потег на системот „Heat“. Механизмот „Screw“ беше отстранет од ''Tekken 8'' и заменет со екстендер „Tornado“; системот ги става противниците во состојба врзана за земја кога брзо паѓаат на земја. Специфичните фази во играта имаат и опасности, како што се некои со поцврсти ѕидови и подови кои мора да бидат скршени повеќе пати од потешките нокаут напади на борците, додека други ќе предизвикаат оштетените противници да експлодираат нагоре кога ќе ги погоди експлозив на ѕидовите и подот. Покрај техничките подобрувања, ''Tekken 8'' вклучува промени на други елементи. Харада изјави дека Текен 8 има за цел да обезбеди повеќе филмско борбено искуство, со фокус на уништувањето на сцената и реакциите на специфичните ликови на нив.<ref name="secondinter">{{cite web |last=Borger |first=Will |date=December 9, 2022 |title=''Tekken 8'': desglose del tráiler con el productor ejecutivo Katsuhiro Harada |trans-title=''Tekken 8'': Trailer Breakdown with Executive Producer Katsuhiro Harada |url=https://latam.ign.com/tekken-8/90135/news/tekken-8-desglose-del-trailer-con-el-productor-ejecutivo-katsuhiro-harada |accessdate=December 12, 2022 |website=[[IGN Latin America]] |language=es-la |archive-date=March 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330005902/https://latam.ign.com/tekken-8/90135/news/tekken-8-desglose-del-trailer-con-el-productor-ejecutivo-katsuhiro-harada |url-status=live }}</ref> Понатаму, сите модели на ликови и гласовно дејствување се целосно нови, наместо рециклирана содржина од претходните записи. Онлајн режимот вклучува борбено лоби наречено „Arcade Quest“, кое содржи аркадни средини, редовни онлајн битки и натпревари на турнири. „Arcade Quest“ им овозможува на корисниците да ги приспособат своите аватари и ќе користат валута „Fight Money“. ''Tekken 8'' се напојува со следната генерација на [[Unreal Engine 5]], со што стана првата голема [[борбена игра]] што го користи овој мотор. ''Tekken 8'' има [[вкрстена игра]],<ref>{{Cite web |last=Jones |first=Anthony |date=December 27, 2023 |title=Will Tekken 8 Be Crossplay? |url=https://www.escapistmagazine.com/will-tekken-8-be-crossplay/ |access-date=January 30, 2024 |website=The Escapist |language=en-US |archive-date=January 30, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130172716/https://www.escapistmagazine.com/will-tekken-8-be-crossplay/ |url-status=live }}</ref> овозможувајќи им на играчите на PlayStation 5, Windows и Xbox Series X/S да играат еден против друг за прв пат во историјата на франшизата. Репродукцијата меѓу платформи може да се овозможи или оневозможи во зависност од претпочитањето на играчот.<ref>{{Cite web |last=Bowen |first=Tom |date=January 25, 2024 |title=Tekken 8 Crossplay Guide (How to Enable / Disable Crossplay) |url=https://gamerant.com/tekken-8-how-to-enable-disable-crossplay-guide-cross-platform/ |access-date=January 30, 2024 |website=Game Rant |language=en |archive-date=February 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240209212139/https://gamerant.com/tekken-8-how-to-enable-disable-crossplay-guide-cross-platform/ |url-status=live }}</ref> Текен форс режимот базиран на Сценарио Кампања од ''[[Tekken 6 (видеоигра)|Tekken 6]]'' е ексклузивен само во поглавјето 10 од основната главна приказна. Овој режим има ексклузивни системи Heat и Rage кои ги немаа системите за оригинални сценарија за борба против глава, како што е Rage Burst, и Мерач на топлина што може автоматски да се регенерира и да стане повторно употреблив на полна лента. Дополнително, кога се борите против Азазел или во Tekken Ball Mode, Rage Arts се оневозможени, а вториот Rage Arts е заменет со Rage Burst. ==Заговор== Шест месеци по смртта на [[Хеихачи Мишима (Текен)|Хеихачи Мишима]], [[Џин Казама (Текен)|Џин Казама]], заедно со [[Ларс Александерсон (Текен)|Ларс Александерсон]] и [[Список на ликови од Текен|Ли Чаолан]] од бунтовничката армија Игдрасил, го заседа својот татко [[Казуја Мишима (Текен)|Казуја Мишима]] во [[Менхетен]], [[Њујорк]]. Меѓутоа, додека Џин е принуден да гледа како Казуја убива милиони во градот, предизвикувајќи го да биде прогонуван од визијата на Огр како ја убива својата мајка [[Џун Казама (Текен)|Џун Казама]], тој ја губи контролата над своите ѓаволски моќи и е поразен, предизвикувајќи операцијата да пропадне. . Среде хаосот, Казуја, сега отворено откривајќи ја својата ѓаволска форма на јавноста, најавува нов турнир „Кралот на железната тупаница“, каде претставници на различни нации се борат меѓу себе. Победничката нација ќе биде наградена, додека поразените ќе се соочат со уништување. Една недела подоцна, пред да започнат квалификациите за турнирот „Кралот на железната тупаница“ во шестиот ден, Џин, кој се опоравува од повредите, се бори со Ларс, додека Ли го анализира нивниот спаринг. Како што се плашеа Ларс и Ли, Џин открива дека повеќе не може да ги активира своите ѓаволски сили по своја волја. По краткиот разговор со [[Алиса Босконович (Текен)|Алиса Босконович]] на третиот ден пред турнирот, Џин се одлучи и се приклучува на квалификациите во [[Јапонија]], додека Алиса, која првично ќе го замени Џин на турнирот, е ангажирана да внимава на можниот сет - од страна на G Corporation. Таму, Џин ја запознава Реина, студентка од Политехничкиот факултет Мишима, чија борбена моќ наликува на Хеихачи, неговиот дедо. Џин успева да обезбеди место на главниот турнир, победувајќи ги Реина и неговиот стар ривал [[Хуоаранг (Текен)|Хуоаранг]], повремено покажувајќи ги рафалите на своите ѓаволски моќи во борба. По битката, Реина бара да му се придружи на Џин во неговата борба против Казуја, чувајќи ги нејзините вистински намери скриени. На друго место во [[Рим]], [[Список на ликови од Текен|Клаудио Серафино]], [[Список на ликови од Текен|Зафина]] и [[Линг Жаоју (Текен)|Линг Жаоју]] го гледаат турнирот. Зафина му открива на Клаудио зошто Џин објавил трета светска војна против Казуја за време на неговото раководење со Мишима Заибацу била да го намами демонското суштество [[Список на ликови од Текен|Азазел]] и да го уништи. левата рака. Таа открива дека растечката среброљубие на Казуја била главен извор зад растечката моќ на Азазел и го предупредува Клаудио дека треба да го бараат Џин за да го спречат тоа. Во меѓувреме, [[Лео Клизен (Текен)|Лео Клизен]] и нивниот татко Никлас пристигнуваат во базата Игдрасил, каде што вториот го открива своето истражување за Азазел и генот на ѓаволот. Тој открива дека Азазел му го дал генот на древниот човек, создавајќи ѓаволи да дејствуваат како негови слуги и за да се пристапи до неговата моќ, мора да се има силна желба. Кланот Хачиџо, од кој потекнуваат Џин и Казуја преку покојната сопруга на Хеихачи, [[Список на ликови од Текен|Казуми]], е еден од клановите на потомците на слугите. На главниот турнир во Рим, Ларс се среќава со водачот на Независните сили на [[ОН]] и основач на единицата Равен, Виктор Шевалие, кој се согласува да го поддржи Игдрасил во заземањето на Казуја, додека независно, Клаудио, Зафина и Жаоју се инфилтрираат на турнирот. Џин го поразува [[Список на ликови од Текен|Лерој Смит]], претставник на турнирот од источноамериканскиот брег, кој потоа го учи Џин да се ослободи од своите стравови и да го следи своето срце, а истовремено е благодарен за неговиот херојство против нападот на Казуја на Менхетен. Додека Игдрасил, ОН и тимот на Клаудио ги започнуваат своите напади, Џин и неговите проширени сојузници се премногу доцна за да сфатат дека турнирот бил поставен од Казуја за да ја намами Зафина и да соберат доволно мрачни енергии околу превирањата во Колосеум за време на финалето за да воскреснете ја физичката форма на Азазел. Кршејќи го печатот на раката на Зафина, Казуја го отпечатува Азазел и го поразува, впивајќи го за да стане вистински ѓавол. Реина, свесна за генот на ѓаволот, се бори со Казуја во оваа нова форма, но е поразена. Во обид да купи време за Џин и неговите сојузници да избегаат, Клаудио ги користи своите моќи и успева да го повреди Казуја, навидум по цена на неговиот живот. Сè уште се бори со Азазел, Казуја се повлекува. Верувајќи дека постои начин да ја врати контролата над своите ѓаволски моќи, Џин тргнува на патување до светилиштето Казама во неговото родно место во [[Јакушима]], длабоко во шумите на островот, каде што Џун веројатно умрел во рацете на Огре. На пат кон Јакушима, [[Лили (Текен)|Емили Де Рошфорт]] открива дека Џин сега е единствениот преживеан од главниот огранок на кланот Казама, кој се соочува со исчезнување по исчезнувањето на Џун. Казуја ги преместува своите преостанати сили во Јакушима, со намера да го забави Џин и да ја уништи бунтовничката војска. Коалицијата на Игдрасил, ОН и неколку борци од турнирот, вклучувајќи ги Лерој и Реина, се борат против армијата на G-Corporation, предводена од Нина Вилијамс и неколку други борци на турнирот под нивниот платен список, додека Жаоју сам го штити Џин од масовно произведени Џек-7 додека паѓа во длабок сон. Потоа се појавува Казуја, бришејќи ги двете страни. Ларс се повлекува во шумата за да го заштити Џин од Казуја, додека Реина, верувајќи дека блиската смрт ќе ѝ разбуди некаква моќ, дозволува да биде навидум убиена во експлозијата. На крајот, бидејќи успешно ја преживува експлозијата на Казуја и се буди од блиска смрт, се открива дека Реина е носител на Ѓаволски ген како Џин и Казуја. Длабоко во својата потсвест, Џин се среќава со своето ѓаволско јас, кое потоа се исмева со претходните неуспеси и злосторства на Џин. од нападот на Казуја. Казуја планира да го уништи островот, но Џин ја запира експлозијата. Откако видел визии на Џун кои го охрабруваат, Џин се буди во формата на ангел и ја напаѓа Казуја. Казуја и Џин се борат сè до вселената, како резултат на експлозијата од двете страни меѓусебно ги чисти Ѓаволските гени. Слетувајќи назад на Земјата, Џин и Казуја се впуштаат во последната битка помеѓу таткото и синот, при што Џин излегува како победник. Конечно ослободен од генот на ѓаволот, тој се заблагодарува на мајка си и заминува со Жаоју. На несвесниот Казуја подоцна му приоѓа навидум жив Џун. За време на кредитите, додека светот ја слави својата слобода од тиранијата на G Corporation, некои од борците на турнирот, вклучително и оние кои порано биле поврзани со Казуја за време на борбата во Јакушима, се прикажани како отвораат кујни за храна на Менхетен за да помогнат во обновувањето на градот, Лео и Никлас ги продолжуваат своите Експедиција до непознати делови, Игдрасил и ОН ги прославуваат своите успеси во Париз, каде што Шахин ја гледа прославата на јадрата, а Зафина и Клаудио се прикажани живи на [[Среден Исток]]. Во средна сцена, Реина стои од земја и вети дека ќе се одмазди на нејзиниот татко, Хеихачи, додека ја зема нејзината новоразбудена форма на Ѓавол. ==Ликови== Во моментов, има вкупно 35 ликови кои може да се репродуцираат. Беа најавени 32 за основниот список на ''Tekken 8''. Играта има и најавена прва сезона на DLC која ќе додаде уште четири ликови во списокот. Покрај тоа, играта има два газда што не можат да се играат, Азазел и Ѓавол Казуја во неговата вистинска форма, како и лик што може да се игра само за настани и еден од последните противници во Аркадниот режим. Харада коментираше дека гостинските ликови сè уште не се разгледани, но го призна барањето од обожавателите за вклучување на [[Казума Кирју]] од серијата [[Like a Dragon]], кој претходно беше најбараниот гостин лик во Tekken 7, како и [[Тифа Локхарт]] од [[Final Fantasy]]. ===Нови ликови=== * [[Џин Казама (Текен)|Ангел Џин]]: Ангелската трансформација на Џин Казама и прочистена форма на неговиот ѓаволски колега, проткаена со моќта за прочистување на Казама. Тој може да се репродуцира само во режимот на приказна The Dark Awakens и еден од последните противници во Arcade Mode. * [[Список на ликови од Текен|Азусена Милагрос Ортиз Кастиљо]]: Бестрашен среќен Перуанец мешан боречки уметник и ќерка на сопственик на компанија за кафе. * [[Список на ликови од Final Fantasy XVI|Клајв Розфилд]]: Главниот протагонист на [[Final Fantasy XVI]] на [[Square Enix]]. Тој е првороден син на војводата Елвин Росарија и доминантен домаќин на Еикон по име Ифрит. Во битката, тој е придружуван од неговиот домашен волк [[Торгал]] и ја позајмува моќта на Феникс Еикон од неговиот помлад брат [[Џошуа]]. * [[Џек (Текен)|Џек-8]]: Најновата надградба на моделот Џек на G Corporation, со нов глас и изглед. * [[Список на ликови од Текен|Номенџанаари Миари Зо Андрианавалона]]: Љубопитна љубителка на животните и нивните живеалишта, а ги открила боречките вештини имитирајќи ги нивните движења. Таа има блиска врска со два лемури со прстенести опашки, родител „Ванила“ и дете „Какао“. Нејзиниот стил на борба е Мораинги и други африкански боречки вештини. * [[Список на ликови од Текен|Реина]]: Тинејџерка облечена во виолетова боја која студира во Политехничкиот факултет Мишима. Таа е вонбрачна ќерка на Хеихачи Мишима и го поседува Ѓаволот. Таа, покрај Таидо, вежба и карате во стилот на Мишима. * [[Список на ликови од Текен|Виктор Шевалие]]: Легендарен воен ветеран, адмирал и супер шпион на Обединетите нации од кралската француска витешка лоза и основач на велемајсторот на единицата Рејвен со кодното име „Фантом Рејвен“, иако не го користи. Тој е близок борец кој користи и нож и карамбит за неговата стандардна борба, и технологија која му дава способност за телепортација и го подобрува неговиот вооружен пиштол, гранати и катана со обвивка наречена „Такемиказучи“. *[[Список на ликови од Текен|Јуџиро Ханма]]: Главниот антагонист во манга и аниме серијалот ''[[Baki the Grappler]]''. Тој е татко на протагонистот на серијалот. === Стари ликови === {{col-begin}} {{col-break}} * [[Алиса Босконович (Текен)|Алиса Босконович]] * [[Ана Вилијамс (Текен)|Ана Вилијамс]] * [[Армор Кинг (Текен)|Армор Кинг II]] * [[Асука Казама (Текен)|Асука Казама]] * [[Список на ликови од Текен|Азазел]] * [[Список на ликови од Текен|Боб Ричардс]] * [[Брајан Фјури (Текен)|Брајан Фјури]] * [[Список на ликови од Текен|Клаудио Серафино]] * [[Џин Казама (Текен)|Девил (Ѓавол) Џин]] * [[Еди Гордо (Текен)|Еди Гордо]] * [[Список на ликови од Текен|Фахкумрам]] * [[Список на ликови од Текен|Фенг Веи]] * [[Хеихачи Мишима (Текен)|Хеихачи Мишима]] {{col-break}} * [[Хуоаранг (Текен)|Хуоаранг]] * [[Џек (Текен)|Џек-7]] * [[Џин Казама (Текен)|Џин Казама]] * [[Џун Казама (Текен)|Џун Казама]] * [[Казуја Мишима (Текен)|Казуја Мишима]] / [[Казуја Мишима (Текен)|Ѓаволски Казуја]] * [[Кинг (Текен)|Кинг II]] * [[Кума и Панда (Текен)|Кума II]] * [[Список на ликови од Текен|Кунимитсу II]] * [[Ларс Александерсон (Текен)|Ларс Александерсон]] * [[Список на ликови од Текен|Ли Чаолан]] * [[Лео Клизен (Текен)|Лео Клизен]] * [[Список на ликови од Текен|Лерој Смит]] * [[Список на ликови од Текен|Лидија Собиеска]] {{col-break}} * [[Лили (Текен)|Лили Де Рошфорт]] * [[Линг Жаоју (Текен)|Линг Жаоју]] * [[Маршал Ло (Текен)|Маршал Ло]] * [[Нина Вилијамс (Текен)|Нина Вилијамс]] * [[Кума и Панда (Текен)|Панда]] * [[Пол Феникс (Текен)|Пол Феникс]] * [[Список на ликови од Текен|Рејвен]] * [[Список на ликови од Текен|Роџер Џуниор]] * [[Сергеј Драгунов (Текен)|Сергеј Драгунов]] * [[Список на ликови од Текен|Шахин]] * [[Стив Фокс (Текен)|Стив Фокс]] * [[Јошимитсу (Текен)|Јошимитсу]] * [[Список на ликови од Текен|Зафина]] {{col-end}} ==Развој== Текен 8 беше откриен со тепачка помеѓу Џин и неговиот татко Казуја, која се градеше веќе неколку години. Додека Џин веќе се соочуваше со своите роднини во претходните игри од франшизата, тој е прикажан во голем конфликт со неговиот Ѓаволски ген бидејќи тој продолжува да ја апсорбира неговата човечност до тој степен што станува Ѓавол Џин во средината на борбата. Сепак, Харада забележа дека последната сцена од трејлерот со скршени синџири делува како симболика за Џин да се ослободи од конфликтите со кои е поврзан веќе неколку игри. Вообичаено толкување на судбината на мајката на Џин, Џун Казама е дека таа била убиена пред настаните на Текен 3. Ова е истражено во приказна од гледна точка на Џин и е верување што го делат повеќето гејмери. Меѓутоа, Џин и гејмерите всушност биле неточни - Џун недостасува. Како резултат на тоа, Харада објасни дека што се однесува до ривалството меѓу Џин и Казуја, Џун ќе биде присутен на нивната евентуална конфронтација. Иако Џин се враќа како херој на приказната, тој забележал дека таквиот протагонист станал непопуларен во фандомите бидејќи го преработил како негативец во Текен 6. Според Харада, режимот на приказна е напишан за да биде достапен за новодојденците, нагласувајќи ги кинематиката и битките различни од вообичаените битки во борбените игри. Харада ја повтори оваа изјава со Arcade потрагата која игра поинаку од претходните аркадни режими бидејќи ги пречекува неквалификуваните играчи. На секој лик му беше даден специјален режим за да генерира поголема штета. Откако беше откриено нејзиното враќање во серијата, Харада беше задоволна од додавањето на Џун Казама во актерската екипа. ==Наводи== {{Наводи}} [[Категорија:Игри за PlayStation 5]] [[Категорија:Игри за Xbox Series X/S]] [[Категорија:Игри на Unreal Engine 5]] [[Категорија:Игри за Windows]] [[Категорија:Научнофантастични видеоигри]] lkfvch5i5y6z85u4pjqaa5nxuh6q5s5 0 1357003 5640789 5633066 2026-10-05T14:32:52Z Ji-Elle 71653 2026 picture 5640789 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Karen SETO - Festival international de géographie 2026 par Mickaël Schauli.jpg|мини|Кaрен Сето]] '''Карен Чинг-Ји Сетo''' е географ, научник за урбанизација и промена на земјиштето и професор по географија и наука за урбанизација на [[Јејл|Универзитетот Јеил]]. Таа е експерт за урбанизација и одржливост и сателитски далечински сензори. Таа била ко-водач на поглавјето за урбано ублажување во [[6. Извештај за проценка|6-тиот извештај за проценка]] на [[Меѓувладин панел за климатски промени|Меѓувладиниот панел за климатски промени]] (МПКП) и [[ИПЦЦ Петти Извештај за проценка|5-тиот извештај за проценка на МПКП]]. Од 2014 до 2020 година била [[Главен уредник|главен и одговорен уредник]] на научното списание ''Глобал Енвајерментал Чјнџ''. Била избрана за член на [[Национална академија на науките на САД|Националната академија на науките на САД]], [[Конектикат Академија за наука и инженерство|Академијата за наука и инженерство во Конектикат]], [[Американска академија на уметностите и науките|Американската академија за уметности и науки]], [[Советот за надворешни односи]] и член на [[Американско здружение за унапредување на науката|Американската асоцијација за Унапредување на науката]]. == Ран живот и образование == Сето е родена во Хонгконг и емигрирала во САД како дете.<ref>{{Наведена книга|title=Key thinkers on cities|date=2017-08-09|others=Koch, Regan,, Latham, Alan|isbn=9781473907744|location=London|oclc=985695509}}</ref> Таа се образовала во католичкото средно училиште Помона и на Универзитетот во Калифорнија, Санта Барбара, каде што се стекнала со диплома по [[политички науки]].<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://environment.yale.edu/profile/seto/|title=Karen C. Seto {{!}} Yale School of Forestry & Environmental Studies|work=environment.yale.edu|accessdate=2019-05-11}}</ref><ref name="YN">{{Наведена мрежна страница|url=https://news.yale.edu/2017/05/15/karen-seto-appointed-hixon-professor-geography-and-urbanization-science|title=Karen Seto appointed the Hixon Professor of Geography and Urbanization Science|date=May 15, 2017|work=news.yale.edu|publisher=Yale News|archive-url=https://web.archive.org/web/20190511234104/https://news.yale.edu/2017/05/15/karen-seto-appointed-hixon-professor-geography-and-urbanization-science|archive-date=May 11, 2019|accessdate=May 11, 2019}}</ref> Таа се доквалификувала на [[Бостонски универзитет|Универзитетот во Бостон]] со заедничка магистерска диплома по меѓународни односи и управување со ресурси и животна средина, по што следел и докторат по географија, каде што соработувала со Роберт Кауфман и Кертис Е. Вудкок.<ref name=":0" /> Нејзиното истражување на дисертацијата го проучувало проширувањето на урбаното земјиште и влијанието врз обработливото земјиште во [[Делта на реката Перл|делтата на реката Перл]] во [[Народна Република Кина|Кина]].<ref name=":1">{{Наведување|last=Seto|first=Karen C.|title=Monitoring Land Use Change in the Pearl River Delta, China|date=2002|journal=Linking People, Place, and Policy: A GIScience Approach|pages=69–90|editor-last=Walsh|editor-first=Stephen J.|publisher=Springer US|language=en|doi=10.1007/978-1-4615-0985-1_4|isbn=9781461509851|last2=Kaufmann|first2=Robert K.|last3=Woodcock|first3=Curtis E.|editor2-last=Crews-Meyer|editor2-first=Kelley A.}}</ref> Била пионер во комбинирање на социо-економски податоци и сателитски снимки за проучување на урбаниот раст користејќи [[Временска низа|анализа на временски серии]]. Открила дека во годините помеѓу 1988 и 1996 година, урбанизацијата се зголемила за над 300%, при што најголем дел е пренаменето од земјоделско земјиште.<ref name=":1" /><ref name="SetoKaufmann2002">{{Наведена книга|title=Linking People, Place, and Policy|last=Seto|first=Karen C.|last2=Kaufmann|first2=Robert K.|last3=Woodcock|first3=Curtis E.|year=2002|isbn=978-1-4613-5337-9|pages=69–90|chapter=Monitoring Land Use Change in the Pearl River Delta, China|doi=10.1007/978-1-4615-0985-1_4}}</ref> == Кариера и истражување == На Сето ѝ била доделена Награда за нова истражувачка програма [[НАСА|на НАСА]] за [[Науки за Земјата|наука за Земјата]] во 2000 година и [[Награди за КАРИЕРА на Националната научна фондација|Награда за КАРИЕРА на Националната научна фондација]] во 2004 година.<ref>{{Наведена книга|title=Contributions of Land Remote Sensing for Decisions About Food Security and Human Health: Workshop Report|last=Council|first=National Research|last2=Studies|first2=Division on Earth and Life|last3=Resources|first3=Board on Earth Sciences and|last4=Committee|first4=Geographical Sciences|last5=Sensing|first5=Committee on the Earth System Science for Decisions About Human Welfare: Contributions of Remote|date=2007-01-13|publisher=National Academies Press|isbn=9780309102957|language=en}}</ref><ref name=":2">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nsf.gov/awardsearch/showAward?AWD_ID=0348986|title=NSF Award Search: Award#0348986 - CAREER: Urban Land-Use Change in Asia|work=www.nsf.gov|accessdate=2019-05-11}}</ref> Таа била назначена за факултетски член на [[Стенфордски универзитет|Универзитетот Стенфорд]] во 2000 година, каде што имала заеднички состаноци во Институтот за меѓународни студии и [[Вудс институт за животна средина|Вудс Институтот за животна средина]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.wri.org/profile/karen-c-seto|title=Karen C. Seto {{!}} World Resources Institute|date=2017-10-24|work=www.wri.org|accessdate=2019-05-11|archive-date=2020-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023053950/https://www.wri.org/profile/karen-c-seto|url-status=dead}}</ref> Сето спроведувала истражување за човечката трансформација на земјиштето, разбирање на процесите на урбанизација и истражување на влијанието врз животната средина од промените во користењето на земјиштето. Нејзината рана работа ја разгледувала врската помеѓу економскиот развој, урбанизацијата и користењето на земјиштето во Кина и Виетнам.<ref name=":2" /> Таа користи сателитски далечински сензори и теренски интервјуа како средство за документирање на користењето на земјиштето и просторната структура. Таа ги водела Алатките за управување со екосистемот за Комисијата за управување со екосистемот на [[Меѓународен сојуз за заштита на природата|Меѓународната унија за зачувување на природата]] од 2002 до 2008 година и била ко-претседавач со Меѓународниот проект за урбанизација и глобални промени во животната средина од 2005 до 2016 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ugec.org/karen-seto/|title=Karen Seto|work=ugec.org|language=en-US|accessdate=2019-05-11|archive-date=2023-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230528025236/https://ugec.org/karen-seto/|url-status=dead}}</ref> Во 2008 година, Сето се приклучила на [[Јеил школа за шумарство и студии за животна средина|Факултетот за шумарство и еколошки студии на Јеил]]. Во 2013 година, таа била првата жена од Азија која била на работното место на [[Јеил школа за шумарство и студии за животна средина|Факултетот за шумарство и еколошки студии на Јеил]] (сега [[Јеил школа за животна средина|школа за животна средина на Јеил]]). Сето била назначена за вонреден декан за истражување и директор на докторски студии на [[Јеил школа за шумарство и студии за животна средина|Факултетот за шумарство и еколошки студии на Јеил]] во 2014 година и за професор по географија и наука за урбанизација на Фредерик К. Хиксон во 2017 година.<ref name="YN" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://environment.yale.edu/news/article/karen-seto-succeeds-david-skelly-as-doctoral-studies-director/|title=Karen Seto Succeeds David Skelly as Associate Dean & Doctoral Studies Director|date=6 June 2014|work=environment.yale.edu|accessdate=2019-05-11}}</ref> Била координативен главен автор за два извештаи на ОН за климата. Таа го предводувала поглавјето за урбано ублажување на 6-тиот извештај за проценка [[Меѓувладин панел за климатски промени|на Меѓувладиниот панел за климатски промени]] (МПКП) од 2022 година и 5-от извештај за проценка на МПКП од 2014 година, кој ги истражувал опциите за ублажување на [[Стакленички гасови|гасовите со ефект на стаклена градина]] во урбаните области.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://environment.yale.edu/news/article/seto-lead-coordinating-author-in-ipcc-chapter-on-urbanization/|title=Seto Leads Focus on Urbanization In the Latest IPCC Climate Report|date=14 April 2014|work=environment.yale.edu|accessdate=2019-05-11}}</ref> По земјотресот што ги уништил областите во [[Непал]] во 2015 година, Сето била инспирирана да истражи како еволуирачкиот урбан развој влијае на ранливоста на опасностите во регионот.<ref name=":3">{{Наведена мрежна страница|url=http://environment.yale.edu/news/article/collaboration-to-examine-value-of-remote-sensing-receives-national-award|title=RFF Awards Yale Collaboration Examining the 'Value' of Remote Sensing in Himalaya|date=25 July 2018|work=environment.yale.edu|accessdate=2019-05-11}}</ref> Таа водела проект на [[НАСА]] кој ги разгледува врските помеѓу урбаниот раст, ранливоста и природните катастрофи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://environment.yale.edu/news/article/nasa-grant-to-explore-land-use-changes-and-threats-in-vulnerable-himalayan-regions/|title=Himalaya Study Eyes How Urban Shifts Affect Land Uses and Natural Disasters|date=17 January 2017|work=environment.yale.edu|accessdate=2019-05-11}}</ref> Ги проучувала „скриените врски“ помеѓу урбанизацијата и системите за храна.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://environment.yale.edu/news/article/untangling-the-hidden-linkages-between-urbanization-and-food-systems/|title=Untangling the Hidden Linkages Between Urbanization and Food Systems|date=19 May 2016|work=environment.yale.edu|language=en|accessdate=2019-05-11}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Ramankutty|first=Navin|last2=Seto|first2=Karen C.|date=2016-05-20|title=Hidden linkages between urbanization and food systems|url=https://archive.org/details/sim_science_science_2016-05-20_352_6288/page/943|journal=Science|language=en|volume=352|issue=6288|pages=943–945|bibcode=2016Sci...352..943S|doi=10.1126/science.aaf7439|issn=0036-8075|pmid=27199419}}</ref> Сето идентификувала дека растот на урбаните области ширум светот може да елиминира значителни области на земјоделско земјиште, предвидувајќи дека до 2030 година може да се изгуби област со големина на [[Њу Џерси]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://environment.yale.edu/news/article/growth-of-megacities-will-consume-swaths-of-cropland-in-africa-and-asia/|title=Growth of Mega-Cities Will Consume Swaths of Cropland in Africa and Asia|date=3 January 2017|work=environment.yale.edu|accessdate=2019-05-11}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://environment.yale.edu/news/article/growth-of-cities-poses-significant-global-environmental-risks/|title=Growth of Cities Poses Significant Global Environmental Risks|date=22 August 2011|work=environment.yale.edu|accessdate=2019-05-11}}</ref> Сето користела сателитски снимки и податоци од пописот за да ја истражи урбанизацијата во Индија.<ref name=":7">{{Наведена мрежна страница|url=https://earthdata.nasa.gov/user-resources/who-uses-nasa-earth-science-data-user-profiles/user-profile-dr-karen-seto?_ga=2.136103601.1824472433.1557615225-1429330215.1557615225|title=User Profile: Dr. Karen Seto {{!}} Earthdata|date=9 June 2017|work=earthdata.nasa.gov|language=en|accessdate=2019-05-11}}{{Мртва_врска|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Таа користела низа сателитски снимки за проучување на урбанизацијата, вклучително и од снимките од ноќните светла на оперативниот систем за линиско скенирање [[Одбранбена метеоролошка сателитска програма|на одбранбената метеоролошка сателитска програма]], [[Видливо инфрацрвено сликање радиометри пакет|пакетот радиометар со видлива инфрацрвена слика]] и [[Програма Landsat|Лендсат]].<ref name=":7" /> Сето уредувала збирка трудови за ''[[Зборник на трудови на Националната академија на науките на Соединетите Американски Држави]]'' за урбанизација и одржливост, истражувајќи го влијанието на урбанизацијата од големи размери.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://environment.yale.edu/news/article/pnas-special-feature-on-urbanization-edited-by-karen-seto-yale/|title=Can Science Keep Up with Growth of The World's 'Mega-Urban' Areas?|date=25 October 2017|work=environment.yale.edu|accessdate=2019-05-11}}</ref><ref name=":4">{{Наведено списание|last=Turner|first=B. L.|last2=Alberti|first2=Marina|last3=Golden|first3=Jay S.|last4=Seto|first4=Karen C.|date=2017|title=Sustainability in an urbanizing planet|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=114|issue=34|pages=8935–8938|bibcode=2017PNAS..114.8935S|doi=10.1073/pnas.1606037114|issn=0027-8424|pmc=5576777|pmid=28784798|doi-access=free}}</ref> Во специјалното издание на ''зборникот'', Сето идентификувала три теми: одржливоста на урбанизацијата е повеќедимензионална, а решенијата кои се дизајнирани за една димензија (јавно здравје, биодиверзитет) можеби нема да имаат позитивно влијание, урбанизацијата може да стане тешко набљудлива и дека постои итна потреба да се развијат квантитативни методи за евалуација на социјалните и еколошки процеси.<ref name=":4" /> Сето повикала на интегриран пристап за глобална одржливост наспроти изолираните активности.<ref name=":5">{{Наведена мрежна страница|url=https://environment.yale.edu/news/article/karen-seto-honored-by-two-major-science-organizations-for-urban-land-systems-research/|title=Major Science Organizations Honor Seto For Work on Urban Land Systems|date=12 April 2017|work=environment.yale.edu|accessdate=2019-05-11}}</ref> На пример, таа покажала дека правилното урбанистичко планирање и ефективната транспортна политика може да ја намалат употребата на енергија за 25% во градовите ширум светот.<ref name=":6">{{Наведена мрежна страница|url=https://environment.yale.edu/news/article/smart-urbanization-could-save-25-percent-of-energy-use/|title=Smart Urbanization Could Reduce Energy Use in Cities 25 Percent by 2050|work=environment.yale.edu|language=en|accessdate=2019-05-11|archive-date=2019-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190428234324/http://environment.yale.edu/news/article/smart-urbanization-could-save-25-percent-of-energy-use/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mcc-berlin.net/en/news/information/information-detail/article/how-cities-would-need-25-percent-less-energy.html|title=How cities would need 25 percent less energy|work=www.mcc-berlin.net|language=en-GB|accessdate=2019-05-11}}{{Мртва_врска|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ова може да вклучи по „компактен“ развој и зголемена енергетска ефикасна технологија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://environment.yale.edu/news/article/when-meeting-energy-demands-of-growing-cities-density-will-be-as-critical-as-efficiency-study-finds/|title=In Meeting Future Energy Demands, Density is as Important as Efficiency|date=11 January 2017|work=environment.yale.edu|accessdate=2019-05-11}}</ref> Таа открила дека градовите во светот во развој резултирале со 86% од намалувањето на енергијата, бидејќи тие имале потенцијал да дизајнираат стратегии за промовирање на кратки патувања.<ref name=":6" /> Заедно со колегата од Јеил, Ели Феничел, Сето била наградена со Награда за [[ресурси за иднината]] во 2018 година за да се процени вредноста на производите на сателитски податоци за мерење и мапирање на урбанизацијата на [[Хималаи|Хималаите.]]<ref name=":3" /> Таа како професор ги посетила [[Националниот универзитет во Тајпеј]] и [[Копенхагенски универзитет|Универзитетот во Копенхаген]]. Таа била извршен продуцент на документарниот филм ''10.000 лопати: брз урбан раст во Кина'', кој користел различни извори на слики за да го документира брзиот урбан раст во Кина.<ref name="YN" /> === Книги и филмови === * ''Град невиден: Нови визии на урбана планета''<ref>{{Наведена книга|title=City Unseen: New Visions of an Urban Planet|url=https://archive.org/details/cityunseennewvis0000seto|last=Seto|first=Karen C.|last2=Reba|first2=Meredith|publisher=Yale University Press|year=2018|isbn=978-0300221695}}</ref> * ''Прирачник за урбанизација и глобални промени во животната средина''<ref>{{Наведена книга|title=Handbook on urbanization and global environmental change|last=Seto|first=K.C.|last2=Solecki|first2=W.D.|last3=Griffith|first3=C.A.|publisher=Routledge|year=2015|isbn=9780415732260}}</ref> * ''10.000 лопати: брз урбан раст во Кина (документарен филм)'' === Награди и почести === Наградите и почестите што ги добила Сето вклучуваат: * 2009 Алдо Леополд - Лидерски соработник<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://envs.uoregon.edu/news/bohannan-aldo-leopold/|title=Bohannan selected as Leopold Leadership Fellow {{!}} Environmental Studies Program|language=en-US|accessdate=2019-05-11}}</ref> * 2014 Факултетска награда [[Јеил школа за шумарство и студии за животна средина|на школата за шумарство и еколошки студии на Јеил]] за извонредна настава и советување * 2017 година - избрана за член на [[Национална академија на науките на САД|Националната академија на науките]] на САД<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nasonline.org/member-directory/members/20011555.html|title=Karen Seto|work=nasonline.org|accessdate=2019-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20230322065059/http://www.nasonline.org/member-directory/members/20011555.html|archive-date=2023-03-22|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://environment.yale.edu/news/article/seto-elected-to-national-academy-of-sciences/|title=Seto Elected to the Prestigious National Academy of Sciences|date=2 May 2017|work=environment.yale.edu|accessdate=2019-05-11}}</ref> * 2017 [[Американско здружение на географи|Американската асоцијација на географи]] - Награда за извонредност за истражување на човечките димензии на глобалните промени<ref name=":5"/> * Соработник од 2017 година на [[Американско здружение за унапредување на науката|Американското здружение за унапредување на науката]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://environment.yale.edu/news/article/raymond-and-seto-elected-aaas-fellows-/|title=Raymond and Seto Elected AAAS Fellows|date=27 November 2017|work=environment.yale.edu|accessdate=2019-05-11}}</ref> * Награда за наука за одржливост од [[Еколошкото друштво на Америка]] за 2017 година<ref name=":5" /> * 2018 - избрана за член на [[Конектикат Академија за наука и инженерство|Академијата за наука и инженерство во Конектикат]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://environment.yale.edu/news/article/burke-seto-elected-to-connecticut-academy-of-science-and-engineering/|title=Burke, Seto Elected to Connecticut Academy of Science and Engineering|date=2 March 2018|work=environment.yale.edu|accessdate=2019-05-11}}</ref> * Список на високо цитирани истражувачи Кларивејт Аналитикс за 2018 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://environment.yale.edu/news/article/three-fes-faculty-make-highly-cited-researchers-list/|title=Three F&ES Faculty Make 'Highly Cited Researchers' List|date=4 December 2018|work=environment.yale.edu|accessdate=2019-05-11}}</ref> * [[Американско здружение на географи|Американската асоцијација на географи]] за 2019 година за исклучителен придонес во истражувањето за далечинско сензорирање<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://environment.yale.edu/news/article/seto-receives-national-honor-for-outstanding-contributions-to-remote-sensing-research/|title=Seto Receives National Honor for Outstanding Contributions to Remote Sensing Research|date=24 April 2019|work=environment.yale.edu|accessdate=2019-05-11}}</ref> * Список на високо цитирани истражувачи на Кларивејт Аналитикс за 2019 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://environment.yale.edu/news/article/five-yse-faculty-members-make-highly-cited-researchers-list|title=Five YSE Faculty Members Make 'Highly Cited Researchers' List|date=16 December 2020}}</ref> * Список на високо цитирани истражувачи Кларивејт Аналитикс за 2020 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://environment.yale.edu/news/article/four-yse-faculty-members-named-highly-cited-researchers-list|title=Four YSE Faculty Members Named on the 'Highly Cited Researchers' List|date=6 December 2021}}</ref> * Список на високо цитирани истражувачи Кларивејт Аналитикс за 2021 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://environment.yale.edu/news/article/highly-cited-researchers-list-includes-four-yse-faculty-members|title='Highly Cited Researchers' List Includes Four YSE Faculty Members|date=2022-11-16|work=Yale School of the Environment|language=en|accessdate=2022-12-21}}</ref> * 2022 година - избрана за член на [[Американска академија на уметностите и науките|Американската академија на науките и уметностите]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://news.yale.edu/2022/04/28/eight-yale-faculty-members-elected-american-academy-arts-and-sciences|title=Eight Yale faculty members elected to American Academy of Arts and Sciences|date=28 April 2022}}</ref> * 2022 Американско географско друштво - медал на Александар и Илсе Меламид<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://americangeo.org/wp-content/uploads/2022/11/Melamid_Medal_Press_Release_2022.pdf |title=The American Geographical Society Awards Alexander and Isle Melamid Medal |accessdate=2024-10-12 |archive-date=2022-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221221011351/https://americangeo.org/wp-content/uploads/2022/11/Melamid_Medal_Press_Release_2022.pdf |url-status=dead }}</ref> * 2023 - доживотен член на Советот за надворешни односи<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://environment.yale.edu/news/article/world-renowned-urbanization-expert-karen-seto-elected-council-foreign-relations|title=World-renowned Urbanization Expert Karen Seto Elected to the Council on Foreign Relations|date=7 March 2023}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Сето, Карен}} [[Категорија:Американски географи]] [[Категорија:Професори на Стенфордовиот универзитет]] [[Категорија:Членови на Националната академија на науките на САД]] [[Категорија:Научник за урбанизација]] [[Категорија:Жена научник]] qvgqhdlkjd7l0dg42v9qz4wo1jn89ig 0 1361376 5641052 5313734 2026-10-06T04:04:12Z Lojwe 95541 5641052 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Rio Ardila, Moura, Portugal.jpg|мини|200x200пкс| Реката Ардила. [[Моура (Португалија)|Моура]], Португалија]] '''Ардила''' — река во [[Шпанија]] и [[Португалија]] и [[притока]] на реката [[Гвадијана]]. Нејзината должина е 166 километри.<ref>Data from the Guadiana Hydrographic Confederation. Available on the official website, in the section [http://www.chguadiana.es/?url=la+cuenca+hidrogr%E1fica+datos+b%E1sicos+r%EDos+y+arroyos+importantes&corp=chguadiana&lang=es&mode=view ««Important rivers and streams»].</ref> Дел од реката ја формира [[Португалско-шпанска граница|португалско-шпанската граница]]. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Меѓународни реки во Европа]] [[Категорија:Реки во Португалија]] [[Категорија:Реки во Шпанија]] 35wn5m3rqhffxmlfsdqs1zked5s5bga 2 1361645 5640851 5640518 2026-10-05T17:08:41Z Gurther 105215 Целосно избришана страница 5640851 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 5640853 5640851 2026-10-05T17:26:00Z Gurther 105215 5640853 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Личност|name=Анде Кошулчев|image=Анде-Кошулчев.png|birth_name=Анде Ристов Кошулчев|birth_date=[[23 јануари]] [[1923]]|birth_place=[[Велес]], [[Кралство Југославија]]|death_date=[[16 декември]] [[1942]] {{мали|(возр. 19)}}|death_place=[[Војница]], [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|Окупирана Македонија]]|resting place=[[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен костурница]]|years active=1938-1942|organization=[[Комунистичка партија на Југославија]]}} htrlxi7ymmm4sb2n836j61q51g8eolm 5640857 5640853 2026-10-05T17:39:44Z Gurther 105215 5640857 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Личност|name=Анде Кошулчев|image=Анде-Кошулчев.png|birth_name=Анде Ристов Кошулчев|birth_date=[[23 јануари]] [[1923]]|birth_place=[[Велес]], [[Кралство Југославија]]|death_date=[[16 декември]] [[1942]] {{мали|(возр. 19)}}|death_place=[[Војница]], [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|Окупирана Македонија]]|resting place=[[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен костурница]]|years active=1938-1942|organization=[[Комунистичка партија на Југославија]]}}'''Анде Ристов Кошулчев''' ([[Велес]], [[23 јануари]] [[1923]] — [[Војница]], [[16 декември]] [[1942]]) — [[Македонци|македонски]] партизан и учесник во [[Народноослободителната борба]]. Деец на [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Во [[1942|1942 година]] се приклучил во втората чета на [[НОПО „Димитар Влахов“]] каде дејствувал во [[Велешко|Велешкиот регион]]. Кон крајот на годината бил ликвидиран во [[Битка кај Војничка Пештера|Битката кај Војничка Пештера]] од [[Велешка контрачета|Велешката контрачета]]. По [[Втората светска војна]], неговите мошти биле однесени од [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|црквата Св. Пантелејмон]] во [[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен-костурница]]. kntbcczj8qmun04xieae824qf27nlop 5640859 5640857 2026-10-05T17:42:32Z Gurther 105215 5640859 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Личност|name=Анде Кошулчев|image=Анде-Кошулчев.png|birth_name=Анде Ристов Кошулчев|birth_date=[[23 јануари]] [[1923]]|birth_place=[[Велес]], [[Кралство Југославија]]|death_date=[[16 декември]] [[1942]] {{мали|(возр. 19)}}|death_place=[[Војница]], [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|Окупирана Македонија]]|resting place=[[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен костурница]]|years active=1938-1942|organization=[[Комунистичка партија на Југославија]]}}'''Анде Ристов Кошулчев''' ([[Велес]], [[23 јануари]] [[1923]] — [[Војница]], [[16 декември]] [[1942]]) — [[Македонци|македонски]] партизан и учесник во [[Народноослободителната борба]]. Деец на [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Во [[1942|1942 година]] се приклучил во втората чета на [[НОПО „Димитар Влахов“]] каде дејствувал во [[Велешко|Велешкиот регион]]. Кон крајот на годината бил ликвидиран во [[Битка кај Војничка Пештера|Битката кај Војничка Пештера]] од [[Велешка контрачета|Велешката контрачета]]. По [[Втората светска војна]], неговите мошти биле однесени од [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|црквата Св. Пантелејмон]] во [[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен-костурница]]. == Животопис == === Потекло и рани години (1923 — 1938) === === Учество во социјалистичкото движење (1938 — 1941) === === Народноослободителната борба (1941 — 1942) === == Повоена судбина == == Наводи == === Библиографија === 24fqofuengs3w6ndhmhtu9b160bzg6c 5640870 5640859 2026-10-05T18:05:33Z Gurther 105215 5640870 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Личност|name=Анде Кошулчев|image=Анде-Кошулчев.png|birth_name=Анде Ристов Кошулчев|birth_date=[[23 јануари]] [[1923]]|birth_place=[[Велес]], [[Кралство Југославија]]|death_date=[[16 декември]] [[1942]] {{мали|(возр. 19)}}|death_place=[[Војница]], [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|Окупирана Македонија]]|resting place=[[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен костурница]]|years active=1938-1942|organization=[[Комунистичка партија на Југославија]]}}'''Анде Ристов Кошулчев''' ([[Велес]], [[23 јануари]] [[1923]] — [[Војница]], [[16 декември]] [[1942]]) — [[Македонци|македонски]] партизан и учесник во [[Народноослободителната борба]]. Деец на [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Во [[1942|1942 година]] се приклучил во втората чета на [[НОПО „Димитар Влахов“]] каде дејствувал во [[Велешко|Велешкиот регион]]. Кон крајот на годината бил ликвидиран во [[Битка кај Војничка Пештера|Битката кај Војничка Пештера]] од [[Велешка контрачета|Велешката контрачета]]. По [[Втората светска војна]], неговите мошти биле однесени од [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|црквата Св. Пантелејмон]] во [[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен-костурница]]. == Животопис == === Потекло и рани години (1923 — 1938) === Анде Кошулчев е роден на [[23 јануари]] [[1923|1923 година]] во [[Велес|градот Велес]], тогаш дел од [[Кралството Југославија]]. Произлегува од сиромашно работничко семејство. Неговиот татко Ристо Кошулчев бил општ физички работник под бедни услови и минимална плата. Додека мајка му [[Васа Кошулчева]] од [[Свеќани]], работела како домаќинка. Анде имал двајца браќа и една сестра. [[Владо Кошулчев]] (1912 — 1943) како најстариот, преминал кон [[Печалбарство|печалбарството]] како [[телеграф]] во [[Србија]]. Неговата сестра, [[Маца Аџиристова|Маца Кошулчева]] (1913 — ?) работела заедно со нивната мајка. Додека [[Никола Кошулчев]] (1919 — 1944), поради семејната сиромаштија, стекнал само основно образование и почнал да работи заедно со неговиот татко.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/bib/13045057|title=Велес и Велешко во Народно ослободителна војна 1941-1945, Спомен книга|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|location=[[Куманово]]|pages=40-41|author-link=Ѓорѓи Малковски}}</ref> === Учество во социјалистичкото движење (1938 — 1941) === === Народноослободителната борба (1941 — 1942) === == Повоена судбина == == Наводи == === Библиографија === rwwwwpntnv1nrfg00jfc21podwecs9y 5640884 5640870 2026-10-05T18:22:12Z Gurther 105215 5640884 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Личност|name=Анде Кошулчев|image=Анде-Кошулчев.png|birth_name=Анде Ристов Кошулчев|birth_date=[[23 јануари]] [[1923]]|birth_place=[[Велес]], [[Кралство Југославија]]|death_date=[[16 декември]] [[1942]] {{мали|(возр. 19)}}|death_place=[[Војница]], [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|Окупирана Македонија]]|resting place=[[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен костурница]]|years active=1938-1942|organization=[[Комунистичка партија на Југославија]]}}'''Анде Ристов Кошулчев''' ([[Велес]], [[23 јануари]] [[1923]] — [[Војница]], [[16 декември]] [[1942]]) — [[Македонци|македонски]] партизан и учесник во [[Народноослободителната борба]]. Деец на [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Во [[1942|1942 година]] се приклучил во втората чета на [[НОПО „Димитар Влахов“]] каде дејствувал во [[Велешко|Велешкиот регион]]. Кон крајот на годината бил ликвидиран во [[Битка кај Војничка Пештера|Битката кај Војничка Пештера]] од [[Велешка контрачета|Велешката контрачета]]. По [[Втората светска војна]], неговите мошти биле пренесени од [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|црквата Св. Пантелејмон]] во [[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен-костурница]]. == Животопис == === Потекло и рани години (1923 — 1938) === Анде Кошулчев е роден на [[23 јануари]] [[1923|1923 година]] во [[Велес|градот Велес]], тогаш дел од [[Кралството Југославија]]. Произлегува од сиромашно работничко семејство. Неговиот татко Ристо Кошулчев бил општ физички работник под бедни услови и минимална плата. Додека мајка му [[Васа Кошулчева]] од [[Свеќани]], работела како домаќинка. Анде имал двајца браќа и една сестра. [[Владо Кошулчев]] (1912 — 1943) како најстариот, преминал кон [[Печалбарство|печалбарството]] како [[телеграф]] во [[Србија]]. Неговата сестра, [[Маца Аџиристова|Маца Кошулчева]] (1913 — ?) работела заедно со нивната мајка. Додека [[Никола Кошулчев]] (1919 — 1944), поради семејната сиромаштија, стекнал само основно образование и почнал да работи заедно со неговиот татко.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/bib/13045057|title=Велес и Велешко во Народно ослободителна војна 1941-1945, Спомен книга|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|location=[[Куманово]]|pages=40-41|author-link=Ѓорѓи Малковски}}</ref> === Учество во социјалистичкото движење (1938 — 1941) === === Народноослободителната борба (1941 — 1942) === == Повоена судбина == == Наводи == === Библиографија === 0wbzqks49wt83v16w2a2wegf4zu1jbs 5640885 5640884 2026-10-05T18:22:39Z Gurther 105215 5640885 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Личност|name=Анде Кошулчев|image=Анде-Кошулчев.png|birth_name=Анде Ристов Кошулчев|birth_date=[[23 јануари]] [[1923]]|birth_place=[[Велес]], [[Кралство Југославија]]|death_date=[[16 декември]] [[1942]] {{мали|(возр. 19)}}|death_place=[[Војница]], [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|Окупирана Македонија]]|resting place=[[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен костурница]]|years active=1938-1942|organization=[[Комунистичка партија на Југославија]]}}'''Анде Ристов Кошулчев''' ([[Велес]], [[23 јануари]] [[1923]] — [[Војница]], [[16 декември]] [[1942]]) — [[Македонци|македонски]] партизан и учесник во [[Народноослободителната борба]]. Деец на [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Во [[1942|1942 година]] се приклучил во втората чета на [[НОПО „Димитар Влахов“]] каде дејствувал во [[Велешко|Велешкиот регион]]. Кон крајот на годината бил ликвидиран во [[Битка кај Војничка Пештера|Битката кај Војничка Пештера]] од [[Велешка контрачета|Велешката контрачета]]. По [[Втората светска војна]], неговите мошти биле пренесени од [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|црквата Св. Пантелејмон]] во [[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен-костурница]]. == Животопис == === Потекло и рани години (1923 — 1938) === Анде Кошулчев е роден на [[23 јануари]] [[1923|1923 година]] во [[Велес|градот Велес]], тогаш дел од [[Кралството Југославија]]. Произлегува од сиромашно работничко семејство. Неговиот татко Ристо Кошулчев бил општ физички работник под бедни услови и минимална плата. Додека мајка му [[Васа Кошулчева]] од [[Свеќани]], работела како домаќинка. Анде имал двајца браќа и една сестра. [[Владо Кошулчев]] (1912 — 1943) како најстариот, преминал кон [[Печалбарство|печалбарството]] како [[телеграф]] во [[Србија]]. Неговата сестра, [[Маца Аџиристова|Маца Кошулчева]] (1913 — ?) работела заедно со нивната мајка. Додека [[Никола Кошулчев]] (1919 — 1944), поради семејната сиромаштија, стекнал само основно образование и почнал да работи заедно со неговиот татко.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/bib/13045057|title=Велес и Велешко во Народно ослободителна војна 1941-1945, Спомен книга|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|location=[[Куманово]]|pages=40-41|author-link=Ѓорѓи Малковски}}</ref> === Учество во социјалистичкото движење (1938 — 1941) === === Народноослободителната борба (1941 — 1942) === == Повоена судбина == == Наводи == {{Наводи}} === Библиографија === b9zzltuaofm0vkty4f98do9sc3dmw7j 5640886 5640885 2026-10-05T18:23:29Z Gurther 105215 5640886 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Личност|name=Анде Кошулчев|image=Анде-Кошулчев.png|birth_name=Анде Ристов Кошулчев|birth_date=[[23 јануари]] [[1923]]|birth_place=[[Велес]], [[Кралство Југославија]]|death_date=[[16 декември]] [[1942]] {{мали|(возр. 19)}}|death_place=[[Војница]], [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|Окупирана Македонија]]|resting place=[[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен костурница]]|years active=1938-1942|organization=[[Комунистичка партија на Југославија]]}}'''Анде Ристов Кошулчев''' ([[Велес]], [[23 јануари]] [[1923]] — [[Војница]], [[16 декември]] [[1942]]) — [[Македонци|македонски]] партизан и учесник во [[Народноослободителната борба]]. Деец на [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Во [[1942|1942 година]] се приклучил во втората чета на [[НОПО „Димитар Влахов“]] каде дејствувал во [[Велешко|Велешкиот регион]]. Кон крајот на годината бил ликвидиран во [[Битка кај Војничка Пештера|Битката кај Војничка Пештера]] од [[Велешка контрачета|Велешката контрачета]]. По [[Втората светска војна]], неговите мошти биле пренесени од [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|црквата Св. Пантелејмон]] во [[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен-костурница]]. == Животопис == === Потекло и рани години (1923 — 1938) === Анде Кошулчев е роден на [[23 јануари]] [[1923|1923 година]] во [[Велес|градот Велес]], тогаш дел од [[Кралството Југославија]]. Произлегува од сиромашно работничко семејство. Неговиот татко Ристо Кошулчев бил општ физички работник под бедни услови и минимална плата. Додека мајка му [[Васа Кошулчева]] од [[Свеќани]], работела како домаќинка. Анде имал двајца браќа и една сестра. [[Владо Кошулчев]] (1912 — 1943) како најстариот, преминал кон [[Печалбарство|печалбарството]] како [[телеграф]] во [[Србија]]. Неговата сестра, [[Маца Аџиристова|Маца Кошулчева]] (1913 — ?) работела заедно со нивната мајка. Додека [[Никола Кошулчев]] (1919 — 1944), поради семејната сиромаштија, стекнал само основно образование и почнал да работи заедно со неговиот татко.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/bib/13045057|title=Велес и Велешко во Народно ослободителна војна 1941-1945, Спомен книга|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|location=[[Куманово]]|pages=40-41|author-link=Ѓорѓи Малковски}}</ref> === Учество во социјалистичкото движење (1938 — 1941) === === Народноослободителната борба (1941 — 1942) === == Повоена судбина == == Наводи == {{Наводи}} === Библиографија === * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/53598213|title=Велес во Втората светска војна: 1941-1945|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Европа 92|year=2021|isbn=978-608-245-670-6|location=[[Кочани]]|author-link=Ѓорѓи Малковски}} 9j6cc2zzgf9hrouwaucn502xvrbxjlv 5640938 5640886 2026-10-05T20:02:36Z Gurther 105215 5640938 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Личност|name=Анде Кошулчев|image=Анде-Кошулчев.png|birth_name=Анде Ристов Кошулчев|birth_date=[[23 јануари]] [[1923]]|birth_place=[[Велес]], [[Кралство Југославија]]|death_date=[[16 декември]] [[1942]] {{мали|(возр. 19)}}|death_place=[[Војница]], [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|Окупирана Македонија]]|resting place=[[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен костурница]]|years active=1938-1942|organization=[[Комунистичка партија на Југославија]]}}'''Анде Ристов Кошулчев''' ([[Велес]], [[23 јануари]] [[1923]] — [[Војница]], [[16 декември]] [[1942]]) — [[Македонци|македонски]] партизан и учесник во [[Народноослободителната борба]]. Деец на [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Во [[1942|1942 година]] се приклучил во втората чета на [[НОПО „Димитар Влахов“]] каде дејствувал во [[Велешко|Велешкиот регион]]. Кон крајот на годината бил ликвидиран во [[Битка кај Војничка Пештера|Битката кај Војничка Пештера]] од [[Велешка контрачета|Велешката контрачета]]. По [[Втората светска војна]], неговите мошти биле пренесени од [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|црквата Св. Пантелејмон]] во [[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен-костурница]]. == Животопис == === Потекло и рани години (1923 — 1938) === Анде Кошулчев е роден на [[23 јануари]] [[1923|1923 година]] во [[Велес|градот Велес]], тогаш дел од [[Кралството Југославија]]. Произлегува од сиромашно работничко семејство. Неговиот татко Ристо Кошулчев бил општ физички работник под бедни услови и минимална плата. Додека мајка му [[Васа Кошулчева]] од [[Свеќани]], работела како домаќинка. Анде имал двајца браќа и една сестра. [[Владо Кошулчев]] (1912 — 1943) како најстариот, преминал кон [[Печалбарство|печалбарството]] како [[телеграф]] во [[Србија]]. Неговата сестра, [[Маца Аџиристова|Маца Кошулчева]] (1913 — ?) работела заедно со нивната мајка. Додека [[Никола Кошулчев]] (1919 — 1944), поради семејната сиромаштија, стекнал само основно образование и почнал да работи заедно со неговиот татко.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/bib/13045057|title=Велес и Велешко во Народно ослободителна војна 1941-1945, Спомен книга|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|location=[[Куманово]]|pages=40-41|author-link=Ѓорѓи Малковски}}</ref> Околу почетокот на [[1930-тите]] се преселил во [[Белград]] заедно со неговиот постар брат Владо. Се обидол да најде работа но поради неговата возраст неможел. По неколку години се преселил во [[Чачак|градот Чачак]]. Таму се запознал со членови од [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Се приклучил во ''Обединетиот работнички синдикален сојуз на Југославија'' (ОРССЈ). Учествувал во напредното работничко движење и сите акции на српската работничка класа. Поради тоа бил уапсан и интерниран во Велес. Таму бил тепан и мачен но не го признал постоењето на ОРССЈ. Кон почетокот на [[1938|1938 година]] бил ослободен.<ref name=":0" /> === Учество во социјалистичкото движење (1938 — 1941) === === Народноослободителната борба (1941 — 1942) === == Повоена судбина == == Наводи == {{Наводи}} === Библиографија === * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/53598213|title=Велес во Втората светска војна: 1941-1945|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Европа 92|year=2021|isbn=978-608-245-670-6|location=[[Кочани]]|author-link=Ѓорѓи Малковски}} jdfc4fgmvx9ireodoxks8tqlsc4oh16 5641196 5640938 2026-10-06T09:21:01Z Gurther 105215 5641196 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Личност|name=Анде Кошулчев|image=Анде-Кошулчев.png|birth_name=Анде Ристов Кошулчев|birth_date=[[23 јануари]] [[1923]]|birth_place=[[Велес]], [[Кралство Југославија]]|death_date=[[16 декември]] [[1942]] {{мали|(возр. 19)}}|death_place=[[Војница]], [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|Окупирана Македонија]]|resting place=[[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен костурница]]|years active=1938-1942|organization=[[Комунистичка партија на Југославија]]}}'''Анде Ристов Кошулчев''' ([[Велес]], [[23 јануари]] [[1923]] — [[Војница]], [[16 декември]] [[1942]]) — [[Македонци|македонски]] партизан и учесник во [[Народноослободителната борба]]. Деец на [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Во [[1942|1942 година]] се приклучил во втората чета на [[НОПО „Димитар Влахов“]] каде дејствувал во [[Велешко|Велешкиот регион]]. Кон крајот на годината бил ликвидиран во [[Битка кај Војничка Пештера|Битката кај Војничка Пештера]] од [[Велешка контрачета|Велешката контрачета]]. По [[Втората светска војна]], неговите мошти биле пренесени од [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|црквата Св. Пантелејмон]] во [[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен-костурница]]. == Животопис == === Потекло и рани години (1923 — 1938) === Анде Кошулчев е роден на [[23 јануари]] [[1923|1923 година]] во [[Велес|градот Велес]], тогаш дел од [[Кралството Југославија]]. Произлегува од сиромашно работничко семејство. Неговиот татко Ристо Кошулчев бил општ физички работник под бедни услови и минимална плата. Додека мајка му [[Васа Кошулчева]] од [[Свеќани]], работела како домаќинка. Анде имал двајца браќа и една сестра. [[Владо Кошулчев]] (1912 — 1943) како најстариот, преминал кон [[Печалбарство|печалбарството]] како [[телеграф]] во [[Србија]]. Неговата сестра, [[Маца Аџиристова|Маца Кошулчева]] (1913 — ?) работела заедно со нивната мајка. Додека [[Никола Кошулчев]] (1919 — 1944), поради семејната сиромаштија, стекнал само основно образование и почнал да работи заедно со неговиот татко.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/bib/13045057|title=Велес и Велешко во Народно ослободителна војна 1941-1945, Спомен книга|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|location=[[Куманово]]|pages=40-41|author-link=Ѓорѓи Малковски}}</ref> Околу почетокот на [[1930-тите]] Анде се преселил во [[Белград]] заедно со неговиот постар брат Владо. Се обидол да најде работа но поради неговата возраст неможел. По неколку години се преселил во [[Чачак|градот Чачак]]. Таму се запознал со членови од [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Се приклучил во ''Обединетиот работнички синдикален сојуз на Југославија'' (ОРССЈ). Учествувал во напредното работничко движење и сите акции на српската работничка класа. Поради тоа бил уапсан и интерниран во Велес. Таму бил тепан и мачен но не го признал постоењето на ОРССЈ. Кон почетокот на [[1938|1938 година]] бил ослободен.<ref name=":0" /> === Учество во социјалистичкото движење (1938 — 1941) === Во [[1938|1938 година]] се приклучил во социјалистичкото движење. Но поради неговата возраст неможеле да го примат во [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Околу [[април]] 1938 година учествувал во штрајкот кај керамичната фабрика „Вила Зора“. Истата година учествувал во политичката агитација на КПЈ за време на локални избори. Патувал во неколку велешки села каде ја ширел [[Комунизам|комунистичката литература]]. Во [[1939|1939 година]], неговиот постар брат Владо се приклучил во КПЈ. Околу [[пролетта]] [[1940|1940 година]], на 17 годишна возраст, бил примен во новиот состав на [[Сојуз на комунистичката младина на Југославија|Сојуз на комунистичката младина во Југославија]]. Таму политички дејствувал заедно со [[Димче Мирчев]], [[Благој Страчковски]], [[Страхил Гигов]] и [[Никола Бабунски]].<ref name=":0" /> Истата година бил примен во Комунистичката партија на Југославија. Во [[13 јануари]] [[1941|1941 година]] имало голема провала меѓу СКОЈ и Југословенската власт. Речиси сите членови од велешкиот огранок на СКОЈ биле уапсани меѓу кои бил и Анде. Се обидол да излезе од градот но полиција го уапсиле. Останал во затвор сѐ до крајот на [[Априлска војна|Априлската војна]], кога [[Кралството Југославија]] била поделена меѓу [[Третиот Рајх]], [[Фашистичка Италија]] и [[Царството Бугарија]].<ref name=":0" /> === Народноослободителната борба (1941 — 1942) === == Повоена судбина == == Наводи == {{Наводи}} === Библиографија === * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/53598213|title=Велес во Втората светска војна: 1941-1945|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Европа 92|year=2021|isbn=978-608-245-670-6|location=[[Кочани]]|author-link=Ѓорѓи Малковски}} phrgyi1bot0rdh96ibswnfqn3nur99g 5641197 5641196 2026-10-06T09:22:46Z Gurther 105215 5641197 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Личност|name=Анде Кошулчев|image=Анде-Кошулчев.png|birth_name=Анде Ристов Кошулчев|birth_date=[[23 јануари]] [[1923]]|birth_place=[[Велес]], [[Кралство Југославија]]|death_date=[[16 декември]] [[1942]] {{мали|(возр. 19)}}|death_place=[[Војница]], [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|Окупирана Македонија]]|resting place=[[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен костурница]]|years active=1938-1942|organization=[[Комунистичка партија на Југославија]]}}'''Анде Ристов Кошулчев''' ([[Велес]], [[23 јануари]] [[1923]] — [[Војница]], [[16 декември]] [[1942]]) — [[Македонци|македонски]] партизан и учесник во [[Народноослободителната борба]]. Деец на [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Во [[1942|1942 година]] се приклучил во втората чета на [[НОПО „Димитар Влахов“]] каде дејствувал во [[Велешко|Велешкиот регион]]. Кон крајот на годината бил ликвидиран во [[Битка кај Војничка Пештера|Битката кај Војничка Пештера]] од [[Велешка контрачета|Велешката контрачета]]. По [[Втората светска војна]], неговите мошти биле пренесени од [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|црквата Св. Пантелејмон]] во [[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен-костурница]]. == Животопис == === Потекло и рани години (1923 — 1938) === Анде Кошулчев е роден на [[23 јануари]] [[1923|1923 година]] во [[Велес|градот Велес]], тогаш дел од [[Кралството Југославија]]. Произлегува од сиромашно работничко семејство. Неговиот татко Ристо Кошулчев бил општ физички работник под бедни услови и минимална плата. Додека мајка му [[Васа Кошулчева]] од [[Свеќани]], работела како домаќинка. Анде имал двајца браќа и една сестра. [[Владо Кошулчев]] (1912 — 1943) како најстариот, преминал кон [[Печалбарство|печалбарството]] како [[телеграф]] во [[Србија]]. Неговата сестра, [[Маца Аџиристова|Маца Кошулчева]] (1913 — ?) работела заедно со нивната мајка. Додека [[Никола Кошулчев]] (1919 — 1944), поради семејната сиромаштија, стекнал само основно образование и почнал да работи заедно со неговиот татко.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/bib/13045057|title=Велес и Велешко во Народно ослободителна војна 1941-1945, Спомен книга|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|location=[[Куманово]]|pages=40-41|author-link=Ѓорѓи Малковски}}</ref> Околу почетокот на [[1930-тите]] Анде се преселил во [[Белград]] заедно со неговиот постар брат Владо. Се обидол да најде работа но поради неговата возраст неможел. По неколку години се преселил во [[Чачак|градот Чачак]]. Таму се запознал со членови од [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Се приклучил во ''Обединетиот работнички синдикален сојуз на Југославија'' (ОРССЈ). Учествувал во напредното работничко движење и сите акции на српската работничка класа. Поради тоа бил уапсан и интерниран во Велес. Таму бил тепан и мачен но не го признал постоењето на ОРССЈ. Кон почетокот на [[1938|1938 година]] бил ослободен.<ref name=":0" /> === Учество во социјалистичкото движење (1938 — 1941) === Во [[1938|1938 година]] се приклучил во социјалистичкото движење. Но поради неговата возраст неможеле да го примат во [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Околу [[април]] 1938 година учествувал во штрајкот кај керамичната фабрика „Вила Зора“. Истата година учествувал во политичката агитација на КПЈ за време на локални избори. Патувал во неколку велешки села каде ја ширел [[Комунизам|комунистичката литература]]. Во [[1939|1939 година]], неговиот постар брат Владо се приклучил во КПЈ. Околу [[пролетта]] [[1940|1940 година]], на 17 годишна возраст, бил примен во новиот состав на [[Сојуз на комунистичката младина на Југославија|Сојуз на комунистичката младина во Југославија]]. Таму политички дејствувал заедно со [[Димче Мирчев]], [[Благој Страчковски]], [[Страхил Гигов]] и [[Никола Бабунски]].<ref name=":0" /> Истата година бил примен во Комунистичката партија на Југославија. Во [[13 јануари]] [[1941|1941 година]] имало голема провала меѓу СКОЈ и Југословенската власт. Речиси сите членови од велешкиот огранок на СКОЈ биле уапсани меѓу кои бил и Анде. Се обидол да излезе од градот но полиција го уапсиле. Останал во затвор сѐ до крајот на [[Априлска војна|Априлската војна]], кога [[Кралството Југославија]] била поделена меѓу [[Третиот Рајх]], [[Фашистичка Италија]] и [[Царството Бугарија]].<ref name=":0" /> === Народноослободителната борба (1941 — 1942) === ==== Во Велешкиот партизански одред „Димитар Влахов“ ==== ==== Смрт ==== == Повоена судбина == == Наводи == {{Наводи}} === Библиографија === * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/53598213|title=Велес во Втората светска војна: 1941-1945|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Европа 92|year=2021|isbn=978-608-245-670-6|location=[[Кочани]]|author-link=Ѓорѓи Малковски}} eu73aht6kn8sqm9b0t2gprutu3rpjds 5641198 5641197 2026-10-06T09:23:35Z Gurther 105215 5641198 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Личност|name=Анде Кошулчев|image=Анде-Кошулчев.png|birth_name=Анде Ристов Кошулчев|birth_date=[[23 јануари]] [[1923]]|birth_place=[[Велес]], [[Кралство Југославија]]|death_date=[[16 декември]] [[1942]] {{мали|(возр. 19)}}|death_place=[[Војница]], [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|Окупирана Македонија]]|resting place=[[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен костурница]]|years active=1938-1942|organization=[[Комунистичка партија на Југославија]]}}'''Анде Ристов Кошулчев''' ([[Велес]], [[23 јануари]] [[1923]] — [[Војница]], [[16 декември]] [[1942]]) — [[Македонци|македонски]] партизан и учесник во [[Народноослободителната борба]]. Деец на [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Во [[1942|1942 година]] се приклучил во втората чета на [[НОПО „Димитар Влахов“]] каде дејствувал во [[Велешко|Велешкиот регион]]. Кон крајот на годината бил ликвидиран во [[Битка кај Војничка Пештера|Битката кај Војничка Пештера]] од [[Велешка контрачета|Велешката контрачета]]. По [[Втората светска војна]], неговите мошти биле пренесени од [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|црквата Св. Пантелејмон]] во [[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен-костурница]]. == Животопис == === Потекло и рани години (1923 — 1938) === Анде Кошулчев е роден на [[23 јануари]] [[1923|1923 година]] во [[Велес|градот Велес]], тогаш дел од [[Кралството Југославија]]. Произлегува од сиромашно работничко семејство. Неговиот татко Ристо Кошулчев бил општ физички работник под бедни услови и минимална плата. Додека мајка му [[Васа Кошулчева]] од [[Свеќани]], работела како домаќинка. Анде имал двајца браќа и една сестра. [[Владо Кошулчев]] (1912 — 1943) како најстариот, преминал кон [[Печалбарство|печалбарството]] како [[телеграф]] во [[Србија]]. Неговата сестра, [[Маца Аџиристова|Маца Кошулчева]] (1913 — ?) работела заедно со нивната мајка. Додека [[Никола Кошулчев]] (1919 — 1944), поради семејната сиромаштија, стекнал само основно образование и почнал да работи заедно со неговиот татко.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/bib/13045057|title=Велес и Велешко во Народно ослободителна војна 1941-1945, Спомен книга|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|location=[[Куманово]]|pages=40-41|author-link=Ѓорѓи Малковски}}</ref> Околу почетокот на [[1930-тите]] Анде се преселил во [[Белград]] заедно со неговиот постар брат Владо. Се обидол да најде работа но поради неговата возраст неможел. По неколку години се преселил во [[Чачак|градот Чачак]]. Таму се запознал со членови од [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Се приклучил во ''Обединетиот работнички синдикален сојуз на Југославија'' (ОРССЈ). Учествувал во напредното работничко движење и сите акции на српската работничка класа. Поради тоа бил уапсан и интерниран во Велес. Таму бил тепан и мачен но не го признал постоењето на ОРССЈ. Кон почетокот на [[1938|1938 година]] бил ослободен.<ref name=":0" /> === Учество во социјалистичкото движење (1938 — 1941) === Во [[1938|1938 година]] се приклучил во социјалистичкото движење. Но поради неговата возраст неможеле да го примат во [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Околу [[април]] 1938 година учествувал во штрајкот кај керамичната фабрика „Вила Зора“. Истата година учествувал во политичката агитација на КПЈ за време на локални избори. Патувал во неколку велешки села каде ја ширел [[Комунизам|комунистичката литература]]. Во [[1939|1939 година]], неговиот постар брат Владо се приклучил во КПЈ. Околу [[пролетта]] [[1940|1940 година]], на 17 годишна возраст, бил примен во новиот состав на [[Сојуз на комунистичката младина на Југославија|Сојуз на комунистичката младина во Југославија]]. Таму политички дејствувал заедно со [[Димче Мирчев]], [[Благој Страчковски]], [[Страхил Гигов]] и [[Никола Бабунски]].<ref name=":0" /> Истата година бил примен во Комунистичката партија на Југославија. Во [[13 јануари]] [[1941|1941 година]] имало голема провала меѓу СКОЈ и Југословенската власт. Речиси сите членови од велешкиот огранок на СКОЈ биле уапсани меѓу кои бил и Анде. Се обидол да излезе од градот но полиција го уапсиле. Останал во затвор сѐ до крајот на [[Априлска војна|Априлската војна]], кога [[Кралството Југославија]] била поделена меѓу [[Третиот Рајх]], [[Фашистичка Италија]] и [[Царството Бугарија]].<ref name=":0" /> === Народноослободителната борба (1941 — 1942) === ==== Во Велешкиот партизански одред „Димитар Влахов“ ==== {{Поврзано|НОПО „Димитар Влахов“}} ==== Битката кај Војничка Пештера ==== {{Поврзано|Битка кај Војничка Пештера}} == Повоена судбина == == Наводи == {{Наводи}} === Библиографија === * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/53598213|title=Велес во Втората светска војна: 1941-1945|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Европа 92|year=2021|isbn=978-608-245-670-6|location=[[Кочани]]|author-link=Ѓорѓи Малковски}} 6fioj36qg8x9kia1xq5zo4pilh1wvb1 5641224 5641198 2026-10-06T09:41:02Z Gurther 105215 5641224 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Личност|name=Анде Кошулчев|image=Анде-Кошулчев.png|birth_name=Анде Ристов Кошулчев|birth_date=[[23 јануари]] [[1923]]|birth_place=[[Велес]], [[Кралство Југославија]]|death_date=[[16 декември]] [[1942]] {{мали|(возр. 19)}}|death_place=[[Војница]], [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|Окупирана Македонија]]|resting place=[[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен костурница]]|years active=1938-1942|organization=[[Комунистичка партија на Југославија]]}}'''Анде Ристов Кошулчев''' ([[Велес]], [[23 јануари]] [[1923]] — [[Војница]], [[16 декември]] [[1942]]) — [[Македонци|македонски]] партизан и учесник во [[Народноослободителната борба]]. Деец на [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Во [[1942|1942 година]] се приклучил во втората чета на [[НОПО „Димитар Влахов“]] каде дејствувал во [[Велешко|Велешкиот регион]]. Кон крајот на годината бил ликвидиран во [[Битка кај Војничка Пештера|Битката кај Војничка Пештера]] од [[Велешка контрачета|Велешката контрачета]]. По [[Втората светска војна]], неговите мошти биле пренесени од [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|црквата Св. Пантелејмон]] во [[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен-костурница]]. == Животопис == === Потекло и рани години (1923 — 1941) === Анде Кошулчев е роден на [[23 јануари]] [[1923|1923 година]] во [[Велес|градот Велес]], тогаш дел од [[Кралството Југославија]]. Произлегува од сиромашно работничко семејство. Неговиот татко Ристо Кошулчев бил општ физички работник под бедни услови и минимална плата. Додека мајка му [[Васа Кошулчева]] од [[Свеќани]], работела како домаќинка. Анде имал двајца браќа и една сестра. [[Владо Кошулчев]] (1912 — 1943) како најстариот, преминал кон [[Печалбарство|печалбарството]] како [[телеграф]] во [[Србија]]. Неговата сестра, [[Маца Аџиристова|Маца Кошулчева]] (1913 — ?) работела заедно со нивната мајка. Додека [[Никола Кошулчев]] (1919 — 1944), поради семејната сиромаштија, стекнал само основно образование и почнал да работи заедно со неговиот татко.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/bib/13045057|title=Велес и Велешко во Народно ослободителна војна 1941-1945, Спомен книга|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|location=[[Куманово]]|pages=40-41|author-link=Ѓорѓи Малковски}}</ref> Околу почетокот на [[1930-тите]] Анде се преселил во [[Белград]] заедно со неговиот постар брат Владо. Се обидол да најде работа но поради неговата возраст неможел. По неколку години се преселил во [[Чачак|градот Чачак]]. Таму се запознал со членови од [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Се приклучил во ''Обединетиот работнички синдикален сојуз на Југославија'' (ОРССЈ). Учествувал во напредното работничко движење и сите акции на српската работничка класа. Поради тоа бил уапсан и интерниран во Велес. Таму бил тепан и мачен но не го признал постоењето на ОРССЈ. Кон почетокот на [[1938|1938 година]] бил ослободен.<ref name=":0" /> Во [[1938|1938 година]] се приклучил во социјалистичкото движење. Но поради неговата возраст неможеле да го примат во [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Околу [[април]] 1938 година учествувал во штрајкот кај керамичната фабрика „Вила Зора“. Истата година учествувал во политичката агитација на КПЈ за време на локални избори. Патувал во неколку велешки села каде ја ширел [[Комунизам|комунистичката литература]]. Во [[1939|1939 година]], неговиот постар брат Владо се приклучил во КПЈ. Околу [[пролетта]] [[1940|1940 година]] бил примен во [[Сојуз на комунистичката младина на Југославија|Сојуз на комунистичката младина во Југославија]]. Таму политички дејствувал заедно со [[Димче Мирчев]], [[Благој Страчковски]], [[Страхил Гигов]] и [[Никола Бабунски]].<ref name=":0" /> Истата година бил примен во Комунистичката партија на Југославија. Во [[13 јануари]] [[1941|1941 година]] имало голема провала меѓу СКОЈ и Југословенската власт. Речиси сите членови од велешкиот огранок на СКОЈ биле уапсани меѓу кои бил и Анде. Се обидол да излезе од градот но полиција го уапсиле. Останал во затвор сѐ до крајот на [[Априлска војна|Априлската војна]], кога [[Кралството Југославија]] била поделена меѓу [[Третиот Рајх]], [[Фашистичка Италија]] и [[Царството Бугарија]].<ref name=":0" /> === Народноослободителната борба (1941 — 1942) === ==== Во Велешкиот партизански одред „Димитар Влахов“ ==== {{Поврзано|НОПО „Димитар Влахов“}} ==== Битката кај Војничка Пештера ==== {{Поврзано|Битка кај Војничка Пештера}} == Повоена судбина == == Наводи == {{Наводи}} === Библиографија === * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/53598213|title=Велес во Втората светска војна: 1941-1945|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Европа 92|year=2021|isbn=978-608-245-670-6|location=[[Кочани]]|author-link=Ѓорѓи Малковски}} q96z3nrbd187d0nd4mtkve43nqa5k4a 5641225 5641224 2026-10-06T09:45:22Z Gurther 105215 5641225 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Личност|name=Анде Кошулчев|image=Анде-Кошулчев.png|birth_name=Анде Ристов Кошулчев|birth_date=[[23 јануари]] [[1923]]|birth_place=[[Велес]], [[Кралство Југославија]]|death_date=[[16 декември]] [[1942]] {{мали|(возр. 19)}}|death_place=[[Војница]], [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|Окупирана Македонија]]|resting place=[[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен костурница]]|years active=1938-1942|organization=[[Комунистичка партија на Југославија]]}}'''Анде Ристов Кошулчев''' ([[Велес]], [[23 јануари]] [[1923]] — [[Војница]], [[16 декември]] [[1942]]) — [[Македонци|македонски]] партизан и учесник во [[Народноослободителната борба]]. Деец на [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Во [[1942|1942 година]] се приклучил во втората чета на [[НОПО „Димитар Влахов“]] каде дејствувал во [[Велешко|Велешкиот регион]]. Кон крајот на годината бил ликвидиран во [[Битка кај Војничка Пештера|Битката кај Војничка Пештера]] од [[Велешка контрачета|Велешката контрачета]]. По [[Втората светска војна]], неговите мошти биле пренесени од [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|црквата Св. Пантелејмон]] во [[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен-костурница]]. == Животопис == === Потекло и рани години (1923 — 1941) === Анде Кошулчев е роден на [[23 јануари]] [[1923|1923 година]] во [[Велес|градот Велес]], тогаш дел од [[Кралството Југославија]]. Произлегува од сиромашно работничко семејство. Неговиот татко Ристо Кошулчев бил општ физички работник под бедни услови и минимална плата. Додека мајка му [[Васа Кошулчева]] од [[Свеќани]], работела како домаќинка. Анде имал двајца браќа и една сестра. [[Владо Кошулчев]] (1912 — 1943) како најстариот, преминал кон [[Печалбарство|печалбарството]] како [[телеграф]] во [[Србија]]. Неговата сестра, [[Маца Аџиристова|Маца Кошулчева]] (1913 — ?) работела заедно со нивната мајка. Додека [[Никола Кошулчев]] (1919 — 1944), поради семејната сиромаштија, стекнал само основно образование и почнал да работи заедно со неговиот татко.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/bib/13045057|title=Велес и Велешко во Народно ослободителна војна 1941-1945, Спомен книга|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|location=[[Куманово]]|pages=40-41|author-link=Ѓорѓи Малковски}}</ref> Околу почетокот на [[1930-тите]] Анде се преселил во [[Белград]] заедно со неговиот постар брат Владо. Се обидол да најде работа но поради неговата возраст неможел. По неколку години се преселил во [[Чачак|градот Чачак]]. Таму се запознал со членови од [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Се приклучил во ''Обединетиот работнички синдикален сојуз на Југославија'' (ОРССЈ). Учествувал во напредното работничко движење и сите акции на српската работничка класа. Поради тоа бил уапсан и интерниран во Велес. Таму бил тепан и мачен но не го признал постоењето на ОРССЈ. Кон почетокот на [[1938|1938 година]] бил ослободен.<ref name=":0" /> Во [[1938|1938 година]] се приклучил во социјалистичкото движење. Но поради неговата возраст неможеле да го примат во [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Околу [[април]] 1938 година учествувал во штрајкот кај керамичната фабрика „Вила Зора“. Истата година учествувал во политичката агитација на КПЈ за време на локални избори. Патувал во неколку велешки села каде ја ширел [[Комунизам|комунистичката литература]]. Во [[1939|1939 година]], неговиот постар брат Владо се приклучил во КПЈ. Околу [[пролетта]] [[1940|1940 година]] бил примен во [[Сојуз на комунистичката младина на Југославија|Сојуз на комунистичката младина во Југославија]]. Таму политички дејствувал заедно со [[Димче Мирчев]], [[Благој Страчковски]], [[Страхил Гигов]] и [[Никола Бабунски]].<ref name=":0" /> Истата година бил примен во Комунистичката партија на Југославија. Во [[13 јануари]] [[1941|1941 година]] имало голема провала меѓу СКОЈ и Југословенската власт. Речиси сите членови од велешкиот огранок на СКОЈ биле уапсани меѓу кои бил и Анде. Се обидол да излезе од градот но полиција го уапсиле. Останал во затвор сѐ до крајот на [[Априлска војна|Априлската војна]], кога [[Кралството Југославија]] била поделена меѓу [[Третиот Рајх]], [[Фашистичка Италија]] и [[Царството Бугарија]].<ref name=":0" /> === Народноослободителната борба (1941 — 1942) === ==== Во Велешкиот партизански одред „Димитар Влахов“ ==== {{Поврзано|НОПО „Димитар Влахов“}} ==== Битката кај Војничка Пештера ==== {{Поврзано|Битка кај Војничка Пештера}}{{Quote|text=''Нивната смрт, најубавото соѕвездие на нашето небо''|sign=[[Спомен-костурница (Велес)|Натпис во Велешката спомен-костурница]]}} == Повоена судбина == == Наводи == {{Наводи}} === Библиографија === * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/53598213|title=Велес во Втората светска војна: 1941-1945|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Европа 92|year=2021|isbn=978-608-245-670-6|location=[[Кочани]]|author-link=Ѓорѓи Малковски}} r6yztumrjur63648xjvoj53et7mb540 5641226 5641225 2026-10-06T09:45:42Z Gurther 105215 5641226 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Личност|name=Анде Кошулчев|image=Анде-Кошулчев.png|birth_name=Анде Ристов Кошулчев|birth_date=[[23 јануари]] [[1923]]|birth_place=[[Велес]], [[Кралство Југославија]]|death_date=[[16 декември]] [[1942]] {{мали|(возр. 19)}}|death_place=[[Војница]], [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|Окупирана Македонија]]|resting place=[[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен костурница]]|years active=1938-1942|organization=[[Комунистичка партија на Југославија]]}}'''Анде Ристов Кошулчев''' ([[Велес]], [[23 јануари]] [[1923]] — [[Војница]], [[16 декември]] [[1942]]) — [[Македонци|македонски]] партизан и учесник во [[Народноослободителната борба]]. Деец на [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Во [[1942|1942 година]] се приклучил во втората чета на [[НОПО „Димитар Влахов“]] каде дејствувал во [[Велешко|Велешкиот регион]]. Кон крајот на годината бил ликвидиран во [[Битка кај Војничка Пештера|Битката кај Војничка Пештера]] од [[Велешка контрачета|Велешката контрачета]]. По [[Втората светска војна]], неговите мошти биле пренесени од [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|црквата Св. Пантелејмон]] во [[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен-костурница]]. == Животопис == === Потекло и рани години (1923 — 1941) === Анде Кошулчев е роден на [[23 јануари]] [[1923|1923 година]] во [[Велес|градот Велес]], тогаш дел од [[Кралството Југославија]]. Произлегува од сиромашно работничко семејство. Неговиот татко Ристо Кошулчев бил општ физички работник под бедни услови и минимална плата. Додека мајка му [[Васа Кошулчева]] од [[Свеќани]], работела како домаќинка. Анде имал двајца браќа и една сестра. [[Владо Кошулчев]] (1912 — 1943) како најстариот, преминал кон [[Печалбарство|печалбарството]] како [[телеграф]] во [[Србија]]. Неговата сестра, [[Маца Аџиристова|Маца Кошулчева]] (1913 — ?) работела заедно со нивната мајка. Додека [[Никола Кошулчев]] (1919 — 1944), поради семејната сиромаштија, стекнал само основно образование и почнал да работи заедно со неговиот татко.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/bib/13045057|title=Велес и Велешко во Народно ослободителна војна 1941-1945, Спомен книга|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|location=[[Куманово]]|pages=40-41|author-link=Ѓорѓи Малковски}}</ref> Околу почетокот на [[1930-тите]] Анде се преселил во [[Белград]] заедно со неговиот постар брат Владо. Се обидол да најде работа но поради неговата возраст неможел. По неколку години се преселил во [[Чачак|градот Чачак]]. Таму се запознал со членови од [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Се приклучил во ''Обединетиот работнички синдикален сојуз на Југославија'' (ОРССЈ). Учествувал во напредното работничко движење и сите акции на српската работничка класа. Поради тоа бил уапсан и интерниран во Велес. Таму бил тепан и мачен но не го признал постоењето на ОРССЈ. Кон почетокот на [[1938|1938 година]] бил ослободен.<ref name=":0" /> Во [[1938|1938 година]] се приклучил во социјалистичкото движење. Но поради неговата возраст неможеле да го примат во [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Околу [[април]] 1938 година учествувал во штрајкот кај керамичната фабрика „Вила Зора“. Истата година учествувал во политичката агитација на КПЈ за време на локални избори. Патувал во неколку велешки села каде ја ширел [[Комунизам|комунистичката литература]]. Во [[1939|1939 година]], неговиот постар брат Владо се приклучил во КПЈ. Околу [[пролетта]] [[1940|1940 година]] бил примен во [[Сојуз на комунистичката младина на Југославија|Сојуз на комунистичката младина во Југославија]]. Таму политички дејствувал заедно со [[Димче Мирчев]], [[Благој Страчковски]], [[Страхил Гигов]] и [[Никола Бабунски]].<ref name=":0" /> Истата година бил примен во Комунистичката партија на Југославија. Во [[13 јануари]] [[1941|1941 година]] имало голема провала меѓу СКОЈ и Југословенската власт. Речиси сите членови од велешкиот огранок на СКОЈ биле уапсани меѓу кои бил и Анде. Се обидол да излезе од градот но полиција го уапсиле. Останал во затвор сѐ до крајот на [[Априлска војна|Априлската војна]], кога [[Кралството Југославија]] била поделена меѓу [[Третиот Рајх]], [[Фашистичка Италија]] и [[Царството Бугарија]].<ref name=":0" /> === Народноослободителната борба (1941 — 1942) === ==== Во Велешкиот партизански одред „Димитар Влахов“ ==== ==== Битката кај Војничка Пештера ==== {{Quote|text=''Нивната смрт, најубавото соѕвездие на нашето небо''|sign=[[Спомен-костурница (Велес)|Натпис во Велешката спомен-костурница]]}} == Повоена судбина == == Наводи == {{Наводи}} === Библиографија === * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/53598213|title=Велес во Втората светска војна: 1941-1945|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Европа 92|year=2021|isbn=978-608-245-670-6|location=[[Кочани]]|author-link=Ѓорѓи Малковски}} g29gyzb2bshbz0rf1s3y8slxmp6uvpu 0 1361739 5641167 5600859 2026-10-06T08:14:51Z Mavrovo1711 125007 Mavrovo1711 ја премести страницата [[Селмин Сакири-Сакировски]] на [[Селмин Сакири]]: Погрешно напишан наслов: Името „Селмин Сакири“ е името под кое авторот е познат и објавува во научната литература. 5600859 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Селмин Сакири | занимање = рударски инженер, автор | роден-дата = {{роден на|17|ноември|1995}} | роден-место = [[Нојнкирхен (Долна Австрија)|Нојнкирхен]], [[Австрија]] | националност = }} '''Селмин Сакири''' (р. [[17 ноември]] [[1995]] во [[Нојнкирхен (Долна Австрија)|Нојнкирхен]], [[Австрија]]) — македонски [[рударски инженер]], истражувач и автор. == Животопис == Селмин Секири е роден на [[17 ноември]] [[1995|1995 година]] во [[Нојнкирхен]], [[Австрија]]. Потекнува од [[Торбеши|торбешкото]] [[Жировница|село Жировница]]. Средното образование го завршил во [[Висока техничка школа]] во [[Винер Нојштат]], во насока машинство. Студирал на [[Рударски универзитет Леобен|Рударскиот универзитет во Леобен]], каде дипломирал ресурно инженерство и магистрирал во областа на тунелско и рударско инженерство. Подоцна завршил магистерски студии по геоматика и геодетски мерења на [[Технички универзитет Бергакадемија Фрајберг|Техничкиот универзитет во Фрајберг]] во [[Германија]].<ref>{{Cite web |url=https://www.markscheidewesen-freiberg.de/wp-content/uploads/2024/02/Newsletter_2_2023_Final.pdf |title=Newsletter 2/2023, TU Freiberg |publisher=TU Freiberg |date=2023}}</ref> Професионално работи како рударски инженер и маркшејдер во подземни и површински рудници.<ref>{{Cite web|url=https://e-docs.geo-leo.de/entities/publication/8662adfc-121d-4bb8-a6c4-fa465c487eff|title=New Approaches to Mining Damage Assessment|publisher=Geo-Leo|date=2023|accessdate=2025-01-11|archive-date=2025-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20250328160636/https://e-docs.geo-leo.de/entities/publication/8662adfc-121d-4bb8-a6c4-fa465c487eff|url-status=dead}}</ref> Сакири е роднина на борецот од [[Народноослободителна борба|Народноослободителната борба]] Реџеп Беадин Алуши.<ref>{{Cite web |title=Попис на жртвите од војната 1941-1945, СР Македонија |url=https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf |publisher=Музеј на геноцидот Србија |accessdate=2025-04-27 |archive-date=2024-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225170602/https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf |url-status=dead }}</ref> == Политичка активност == Сакири бил активен во младинските структури на [[Австриска народна партија|Австриската народна партија]] (ÖVP) во округот Нојнкирхен.<ref>{{Cite web |url=https://www.noen.at/neunkirchen/jvp-neuwahl-benjamin-seiser-als-neues-bezirks-sprachrohr-fuer-junge-anliegen-387624488 |title=JVP Neunkirchen: Neuwahl |publisher=NÖN |date=2017}}</ref> == Дела == Сакири е автор на книги и есеи поврзани со историјата, културата и говорите на областа [[Река (Македонија)|Река]]. * ''Eine kurze Geschichte der Zarnovci'' (2019)<ref>{{Cite book |last=Sakiri |first=Selmin |title=Eine kurze Geschichte der Zarnovci |publisher=epubli |date=2019 |isbn=978-3748556848}}</ref> * ''Die notwendige Differenzierung zwischen den Begriffen Torbeschen und Mazedoniern muslimischen Glaubensbekenntnisses'' (2022)<ref>{{Cite book |last=Sakiri |first=Selmin |title=Die notwendige Differenzierung zwischen den Begriffen Torbeschen und Mazedoniern muslimischen Glaubensbekenntnisses |publisher=Independently published |date=2022 |isbn=979-8840969311}}</ref> * ''Mie od Žirovnica ovake si zboreme: Žarnoskiot govor – mala monografija i rečnik'' (2025)<ref>{{Cite book |last=Sakiri |first=Selmin |title=Mie od Žirovnica ovake si zboreme: Žarnoskiot govor – mala monografija i rečnik |publisher=Self-published |date=2025}}</ref> == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Сакири, Селмин}} [[Категорија:Родени во 1995 година]] [[Категорија:Македонски писатели]] [[Категорија:Македонски инженери]] [[Категорија:Македонци од Австрија]] c3sygmj8ksp9r7jwu7mqadj7ijef06g 0 1366229 5640877 5552697 2026-10-05T18:16:31Z PetarM 13136 + фото 5640877 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Grad Velenje, Slovenija (Velenje Castle).jpg|мини|Замокот во 2026]] [[Податотека:Velenjski grad poleti.jpg|250px|мини|Поглед кон замокот]] '''Замокот Велење''' е добро сочуван [[замок]] во [[Велење]], [[Словенија]], кој бил во сопственост на семејството Куншперк, а потоа на нивните роднини Птуј и семејството Лихтенберг. Во замокот се наоѓа музеј на уметност и култура.<ref name="Municipality">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.velenje.si/en/960|title=Natural and Cultural Heritage Buildings in the Municipality of Velenje|publisher=Municipality Valenje|archive-url=https://web.archive.org/web/20140502045503/http://www.velenje.si/en/960|archive-date=May 2, 2014|accessdate=December 8, 2010}}</ref><ref name="McKelvie">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=h_d3xtr7rDEC&pg=PA199|title=Slovenia, 2nd|last=McKelvie|first=Robin|last2=Jenny McKelvie|publisher=Bradt Travel Guides|year=2008|isbn=978-1-84162-211-8|page=199|access-date=December 8, 2010}}</ref><ref name="Stewart">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=qwBUkHaz76QC&q=Velenje+Castle&pg=PA1alen95|title=Slovenia|last=Stewart|first=James|publisher=New Holland Publishers|year=2006|isbn=1-86011-336-2|page=195|access-date=December 8, 2010}}</ref><ref name="Muzej">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.muzej-velenje.si/english/castle.php|title=Velenje castle|publisher=Muzej Valenje|archive-url=https://web.archive.org/web/20120430090701/http://www.muzej-velenje.si/english/castle.php|archive-date=April 30, 2012|accessdate=December 8, 2010}}</ref><ref name="Info">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.slovenia.info/?grad=3621&lng=2|title=Castle Velenje:The Savinjska region|publisher=slovenia.info|accessdate=December 8, 2010}}</ref> == Географија == Замокот, над неговиот град [[Велење]], се наоѓа во [[Шалешка долината|долината Шалек]], кој се наоѓа на врвот на еден рид западно од градот. Во текот на вековите, овој замок, заедно со уште два други во негова близина, Шалек и Екенштајн, одиграл клучна улога во контролирањето на патиштата од басенот Цеље до [[Корушка (Словенија)|Корушка]].<ref name="Municipality"/><ref name="rook">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rokometna-zveza.si/euro2014/254|title=Velenje|publisher=Rokometna zveza Slovenije|accessdate=December 8, 2010}}</ref> Археолошките ископувања откриле дека долината во која се наоѓа замокот била населба на праисториски човек. Од средновековно време, замокот Велење во долината Шалек бил познат и како „Долина на замоците“ поради над дваесетте замоци изградени во оваа долина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.velenje-tourism.si/en/1020|title=Valenje:Introduction|publisher=Tourist information and promotion center Velenje|archive-url=https://archive.today/20120914133803/http://www.velenje-tourism.si/en/1020|archive-date=September 14, 2012|accessdate=December 8, 2010}}</ref> Пристапот до замокот е преку пешачка патека од автобуската станица во градот, а исто така и по пат од стариот град. == Историја == Замокот бил стратешки важна тврдина првпат спомната во 1270 година; од него различни сопственици ги контролирале патиштата од Цеље до Каринтија. Од 14. век па натаму, сопственоста на замокот преминувала низ неколку благородници. Замокот каков што го гледаме денес бил целосно реновиран во раниот 16. век од семејството Ваген фон Вагенсберг и повторно во следните века. По целосната реновација, замокот станал нивна ренесансна резиденција. Во 1603 година, замокот бил купен од семејството фон Саур и останал во нивна сопственост до 1797 година. Во 19. век, Карл и Бианка Адамович де Цепин биле сопственици на замокот. Во 1918 година, семејството го продало замокот на своите роднини, благородното италијанско семејство Коронини фон Кронберг од Гориција, кои биле последните сопственици на замокот. Замокот бил користен како летна резиденција на графовите Коринини до 1943 година, кога бил исфрлен од Германците. По Втората светска војна, замокот станал државна сопственост. Замокот повторно бил реновиран по 1957 година и денес има и музеј. == Архитектура == Замокот е изграден согласно топографијата на земјата, на заоблен рид. Има екстерна ѕидина со пет лактести страни, кое формира голем двор, со бунар, како и голема цветна градина комбинирана со елегантна аркада. Одбранбена кула, триаголна фортификација, е изграденa како дел од ѕидот на североисточниот дел од двориштето. Станбените згради се наоѓаат на јужниот источен агол; тие се опремени со подрумски подземни простории. == Музеј == Музејот лоциран во рамките на дворот на замокот имаат разновидна колекција во своите многу галерии. Неговите уникатни уметнички колекции вклучуваат африканска уметност (единаков во Словенија со 1000 уметнички дела кои вклучуваат мебел, накит, музички инструменти, маски и кукли, како и изрезбани скулптури на донаторот), што му било донирано на музејот од чешкиот уметник и скулптор Франчиќ Фојт; современа уметност од локални уметници на Словенија, артефакти поврзани со историјата на долината од римскиот период и барокот на Средниот век низ вековите, вклучувајќи фигури на Тито и Кардељ, лидерите на Југославија за време на комунистичкото владеење во Словенија, остатоци од два мастодонта, хроника на Велење како настанувачки град и барокни уметнички дела од црквата Свети Георгиј (словенски: св. Ѓорѓи) во Шкале. Музејот исто така има реконструиран продавник за продажба на храна од 20-тиот век, реконструирана гостињска куќа од 1930-те, модел на јамата за јаглен, и многу други артефакти. Словенечкиот музеј за јагленосно рударство (словенски: Muzej premogovništva) е исто така лоциран во близина на замокот каде што длабоките рударски шахти се атракции за посетители. == Популарна култура == Библиотеката во Велње организира културни и музички фестивали во рамките на дворот на замокот. == Наводи == [[Категорија:Велење]] [[Категорија:Замоци во Словенија]] f3qyppt5xgfqzla9kzm35jw9del2mx0 0 1369464 5640795 5509662 2026-10-05T14:51:12Z Jtasevski123 69538 5640795 wikitext text/x-wiki {{Infobox Historic building |name = Ислахане<br /> |image =Ислахане Битола 4.jpg |caption =Влезот на поранешното улилиште |map_type = | building_type =[[занает]]чиско [[училиште]] |latitude = |longitude = |location_town = Битола |location_country = [[Отоманско Царство]] | address = |architect = |client = |engineer = |construction_start_date = 1894 |construction_end_date = 1899 |date_demolished = |cost = | height = | other_dimensions = | floor_area = |structural_system = |Served as = |owner = |style = |size = }} '''Ислахане''' – [[занает]]чиско воено [[училиште]] во [[Битола]] за време на [[Османлиското Царство]]. Зградата била подигната од [[Абдул Керим-паша]], се градела во раздобјето од 1894 до 1899 година. Задачата ѝ била да оспособува кадри за [[дрводелец|дрводелци]], [[кондураџија|кондураџии]], [[шивач]]и и за други, слични струки, наменети за потребите на [[војска]]та. Училиштето работело до доаѓањето на српската власт во 1912 година. По затворањето објектот бил предвиден да биде царинарница.<ref name=GradbiBT>{{наведена книга |title=Битола – Градби |last=Стерјовски |first=Александар |authorlink1=Александар Стерјовски |year=2020 |publisher=Конзулат на Република Србија во Република Македонија |location=Битола |isbn=978-608-65122-8-6 |page= 57-58|url=https://babambitola.mk/wp-content/uploads/2021/10/Bitola-Gradbi-Finalno-LowRes.pdf}}</ref> По [[Втората светска војна]], објектот долг период служел како погон на Фабриката за кондиторски производи „Прогрес“.<ref name=SDK>{{нмс | last=Здравкова| first= Жанета| author= | title=СЕ ПРОДАВА ТУРСКОТО ИСЛАХАНЕ ВО БИТОЛА СТАРО 120 ГОДИНИ, ГО НЕМА НА ЛИСТИТЕ НА ЗАШТИТЕНИ ОБЈЕКТИ| url=https://sdk.mk/index.php/dopisna-mrezha/se-prodava-turskoto-islahane-vo-bitola-staro-120-godini-go-nema-na-listite-na-zashtiteni-objekti/ | date=4 април 2021 | work= | publisher=СДК | accessdate=11 април 2025}}</ref> Градбата е запишана во Регистарот на недвижно културно наследство на Македонија под Уп. бр. 18-1009/2021 од 29.12.2022 како значајно културно наследство.<ref>{{нмс | author= | title=Регистрирани недвижни добра по надлежност на националните установи | url=http://uzkn.gov.mk/mk/wp-content/uploads/2023/03/registrirano-nedvizno-kulturno-nasledstvo.pdf | archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407105431/http://uzkn.gov.mk/mk/wp-content/uploads/2023/03/registrirano-nedvizno-kulturno-nasledstvo.pdf | work= | publisher=[[Управа за заштита на културното наследство на Македонија]] | archivedate=2023-04-07 | date=февруари 2023 | accessdate=12 април 2025 | url-status=live }}</ref> ==Местоположба== Училиштето се наоѓало на влезот во Битола, од страната на [[Лерин]], на левата страна од најистурениот дел од Јужниот воен комплекс. Плацот, веднаш под [[Тумбе Кафе]], претходно им припаѓал на неколкумина [[Албанци]] од кои бил откупен.<ref name=GradbiBT/> ==Опис на градбата== Проектот за градбата го изработил беледискиот (општинскиот) [[инженер]] Хараламбо, во соработка на Тодор Михајловиќ, негов стручен помошник. Претприемач, според личната изјава на Хараламбо, станал Михајло Поповиќ. Објектот се состоел од [[приземје]] и [[кат]], со впечатлив влез од страната на патот, изведен со неколку [[столб]]ови и [[балкон]], а имал и простран, ограден [[двор]].<ref name=GradbiBT/> [[Фасада]]та на објектот била симетрична со правилен ритам на прозорци со интересна обработка околу нив која делува потенцирачки. Влезниот портал бил поставен средишно.<ref name=MARH>{{нмс | last=Штериова | first= Мартина| author= | title=Ислахане, Битола / XVIII и XIX век | url=https://marh.mk/islahane-bitola/ | date= | work= | publisher=МАРХ | accessdate=11 април 2025}}</ref> ==Наставна програма== Занаетчиското школо работело според прифатена програма, во која имало и теориски, но најмногу практични предмети, а како стручни учители биле ангажирани врвни мајстори од [[Стара битолска чаршија|Битолската чаршија]], во кои, не мал број биле и христијани. Еден бил и Петар Црномаровиќ, кој учениците ги подучувал во дрводелскиот занает, друг Коста Николиќ, исто така, дрводелски мајстор.<ref name=GradbiBT/> ==Ученици== Училиштето почнало со работа во 1900 година и било финансирано од државни средства, а биле примани само машки деца. Во него се школувале деца кои биле јетими (сираци) или од сиромашни семејства, така што истовремено функционирало и како сиропиталиште и како училиште. ==Состојба на градбата== Ислахането старо над 120 години денес е во руинирана состојба. Стара и неодржувана фасада, столбови и тераса во распаѓање, искршени прозорци, ништо не е обновено со десетлетија. Иако е една од повпечатливите градби во Битола од отоманскиот период.<ref name=SDK/> ==Наводи== {{наводи}} {{КНМ-Битола}} [[Категорија:Поранешни училишта во Македонија]] [[Категорија:Образованието во Битола]] [[Категорија:Згради и градби во Битола]] m5nn1oe1do6sqnc0nylati0ntcj8ws9 0 1370667 5641228 5363495 2026-10-06T10:57:28Z Bjankuloski06 332 5641228 wikitext text/x-wiki '''Квартил''' е [[статистика|статистичка]] мерка што ја дели податочната низа, подредена по големина, на четири еднакви делови. Постојат три квартили: *Прв квартил (Q₁): Вредност под која се наоѓаат 25% од податоците. *Втор квартил (Q₂): Средна вредност или медијана, под која се 50% од податоците. *Трет квартил (Q₃): Вредност под која се наоѓаат 75% од податоците. Квартилите се корисни за анализа на распонот и дистрибуцијата на податоците, особено во описната статистика. [[Категорија:Статистичка анализа]] gk9ich5l1224wlo4wy2bf97k73zf3wz 5641230 5641228 2026-10-06T11:04:35Z Bjankuloski06 332 5641230 wikitext text/x-wiki '''Квартил''' е [[статистика|статистичка]] мерка што ја дели податочната низа, подредена по големина, на четири еднакви делови. Постојат три квартили: *Прв квартил (Q₁): Вредност под која се наоѓаат 25% од податоците. *Втор квартил (Q₂): Средна вредност или медијана, под која се 50% од податоците. *Трет квартил (Q₃): Вредност под која се наоѓаат 75% од податоците. Квартилите се корисни за анализа на распонот и дистрибуцијата на податоците, особено во описната статистика. == Поврзано == * [[Интерквартилен опсег]] [[Категорија:Статистичка анализа]] 57wf5kstnctc7v2x7ez6us7jne5o263 10 1377246 5641047 5446908 2026-10-06T01:14:59Z Xqbot 10137 Бот: Исправка на двојни пренасочувања од [[Предлошка:Состав на Германија на ЕП фудбал за играчи под 21 година 2015]] кон [[Предлошка:Состав на Германија на ЕП фудбал под 21 година 2015]] 5641047 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Предлошка:Состав на Германија на ЕП фудбал под 21 година 2015]] 2og885jqobhshpwsqzwoy12bnni87wj 4 1382862 5641103 5639147 2026-10-06T07:03:00Z Jtasevski123 69538 /* Октомври */ 5641103 wikitext text/x-wiki Во текот на 2026 година се одредени уредувачки денови на следните теми: [[Категорија:Википедија:Уредувачки денови 2026]] === Јануари === # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јануари#Современи граници на Русија|Современи граници на Русија]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јануари#Уметноста во 1700 и 1710-тите|Уметноста во 1700 и 1710-тите]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јануари#Дела од Џоакино Росини|Дела од Џоакино Росини]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јануари#Места во Лондон|Места во Лондон]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јануари#Добитници на Тјуринговата награда|Добитници на Тјуринговата награда]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јануари#Видови баракуди|Видови баракуди]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јануари#Нобеловци во 2025 година|Нобеловци во 2025 година]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јануари#Книжевноста во 1900 и 1910-тите|Книжевноста во 1900 и 1910-тите]]; и # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јануари#Дела на Виктор Иго|Дела на Виктор Иго]]; ;Учесници во јануари {| class=wikitable |- ! Број !! Ден !! Учесници !! Создадени/Подобрени статии |- | 1. || Современи граници на Русија || [[Корисник:19user99|19user99]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (2) || 5 нови статии |- | 2. || Уметноста во 1700 и 1710-тите || [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (2) || 5 подобрени статии |- | 3. || Дела од Џоакино Росини ||[[Корисник:BosaFi|BosaFi]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:19user99|19user99]] (4) || 9 нови статии |- | 4. || Места во Лондон || [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:Виолетова|Виолетова]], [[Корисник:19user99|19user99]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (4) || 6 нови статии |- | 5. || Добитници на Тјуринговата награда || [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:izabelaa pesovaa|izabelaa pesovaa]], [[Корисник:19user99|19user99]] (4) || 5 нови статии |- | 6. || Видови баракуди || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:19user99|19user99]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] (3) || 9 нови статии |- | 7. || Нобеловци во 2025 година || [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (2) || 3 нови статии |- | 8. || Книжевноста во 1900 и 1910-тите || [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:19user99|19user99]] (4) || 4 подобрени статии |- | 9. || Дела на Виктор Иго || [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:Виолетова|Виолетова]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:19user99|19user99]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (5) || 6 нови статии |- |} === Февруари === # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/февруари#Видови нане|Видови нане]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/февруари#Дела од Бертолт Брехт|Дела од Бертолт Брехт]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/февруари#Добитници на Прицкеровата награда|Добитници на Прицкеровата награда]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/февруари#Уметноста во 1720 и 1730-тите|Уметноста во 1720 и 1730-тите]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/февруари#Острови во Хрватска|Острови во Хрватска]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/февруари#Венци на Јужните Варовнички Алпи|Венци на Јужните Варовнички Алпи]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/февруари#Книжевноста во 1920 и 1930-тите|Книжевноста во 1920 и 1930-тите]]; и # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/февруари#Носители на Филдсовиот медал|Носители на Филдсовиот медал]]; ;Учесници во февруари {| class=wikitable |- ! Број !! Ден !! Учесници !! Создадени/Подобрени статии |- | 1. || Видови нане || [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]], [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]], [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Виолетова|Виолетова]], [[Корисник:19user99|19user99]], [[Корисник:XavieraMars|XavieraMars]] (8) || 16 нови статии |- | 2. || Дела од Бертолт Брехт || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]], [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] (4) || 22 нови статии |- | 3. || Носители на Прицкеровата награда || [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (3)|| 4 нови статии |- | 4. || Уметноста во 1720 и 1730-тите || [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (3) || 6 подобрени статии |- | 5. || Острови во Хрватска || [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:Teodor Efremovski|Teodor Efremovski]], [[Корисник:Doni12345|Doni12345]], [[Корисник:Kirca 08|Kirca 08]], [[Корисник:Tatabitovska007|Tatabitovska007]], [[Корисник:Baek147|Baek147]], [[Корисник:Anjadonevska|Anjadonevska]], [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]], [[Корисник:Stojnaa|Stojnaa]], [[Корисник:gorandonevski|gorandonevski]], [[Корисник:XavieraMars|XavieraMars]], [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] (14) || 52 нови статии |- | 6. ||Венци на Јужните Варовнички Алпи || [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (2) || 11 нови статии |- | 7. ||Книжевноста во 1920 и 1930-тите || [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (3) || 3 подобрени статии |- | 8. ||Носители на Филдсовиот медал || [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]] (2) || 4 нови статии |- |} === Март === # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/март#Видови кокичиња|Видови кокичиња]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/март#Региони во Буркина Фасо|Региони во Буркина Фасо]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/март#Уметноста во 1700 и 1710-тите|Уметноста во 1700 и 1710-тите]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/март#Населени места во Велике Лашче|Населени места во Велике Лашче]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/март#Претседатели на Кралското друштво|Претседатели на Кралското друштво]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/март#Книжевноста во 1900 и 1910-тите|Книжевноста во 1900 и 1910-тите]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/март#Национални паркови во Русија|Национални паркови во Русија]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/март#Постоечки британски војводства|Постоечки британски војводства]]; и # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/март#Дела на Жил Верн|Дела на Жил Верн]]; ;Учесници во март {| class=wikitable |- ! Број !! Ден !! Учесници !! Создадени/Подобрени статии |- | 1. || Видови кокичиња || [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:Виолетова|Виолетова]], [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (5) || 6 нови статии |- | 2. || Региони во Буркина Фасо || [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (2) || 7 нови статии |- | 3. || Уметноста во 1700 и 1710-тите || [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (2)|| 2 подобрени статии |- | 4. || Населени места во Велике Лашче || [[Корисник:Martinapodgorec|Martinapodgorec]], [[Корисник:EliiPodgorec|EliiPodgorec]], [[Корисник:ЉубицаВидоеПодгорец|ЉубицаВидоеПодгорец]], [[Корисник:BosaFi|BosaFi]], [[Корисник:Борјан Атанасов Песталоци|Борјан Атанасов Песталоци]], [[Корисник:GorjanaPestaloci|GorjanaPestaloci]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:Natalijapodgorec|Natalijapodgorec]], [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:LidijaGPodgorec|LidijaGPodgorec]], [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (12) || 23 нови статии |- | 5. || Претседатели на Кралското друштво || [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:Меглен Јосип Броз Тито|Меглен Јосип Броз Тито]] (4) || 4 нови статии |- | 6. || Книжевноста во 1900 и 1910-тите || немаше учесници || 0 подобрени статии |- | 7. || Национални паркови во Русија || [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:BosaFi|BosaFi]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (5) || 21 нова статија |- | 8. || Постоечки британски војводства || [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (3) || 3 нови статии |- | 9. || Дела на Жил Верн || [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (3) || 4 нови статии |- |} === Април === # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/април#Именувани сафири|Именувани сафири]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/април#Роми|Роми]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/април#Слики на Алфред Сисли|Слики на Алфред Сисли]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/април#Книжевноста во 1940 и 1950-тите|Книжевноста во 1940 и 1950-тите]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/април#Претседатели на Американското ботаничко друштво|Претседатели на Американското ботаничко друштво]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/април#Дела од Џорџ Орвел|Дела од Џорџ Орвел]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/април#Добитници на Букеровата награда|Добитници на Букеровата награда]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/април#Уметноста во 1740 и 1750-тите|Уметноста во 1740 и 1750-тите]]; и # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/април#Џез|Џез]]; ;Учесници во април {| class=wikitable |- ! Број !! Ден !! Учесници !! Создадени/Подобрени статии |- | 1. || Именувани сафири || [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:Stojnaa|Stojnaa]], [[Корисник:Baek147|Baek147]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:Gorandonevski|Gorandonevski]], [[Корисник:Anjadonevska|Anjadonevska]], [[Корисник:Doni12345|Doni12345]], [[Корисник:Tatabitovska007|Tatabitovska007]] (9) || 12 нови статии |- | 2. || Роми || [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:BosaFi|BosaFi]], [[Корисник:DarijanLKliment|DarijanLKliment]], [[Корисник:MarkoKliment|MarkoKliment]], [[Корисник:DeanaKliment|DeanaKliment]], [[Корисник:Виолетова|Виолетова]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:DarioRadio55|DarioRadio55]], [[Корисник:Damjanadzambazovska|Damjanadzambazovska]], [[Корисник:Frosina Grozdanovska|Frosina Grozdanovska]], [[Корисник:Ivana.panovska|Ivana.panovska]], [[Корисник:Miaumiau.mp3|Miaumiau.mp3]], [[Корисник:Pusoski|Pusoski]], [[Корисник:Iskraaaaa|Iskraaaaa]], [[Корисник:Eva Kovacheva|Eva Kovacheva]], [[Корисник:Iki123|Iki123]] (16) || 28 нови статии |- | 3. || Слики на Алфред Сисли || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:BosaFi|BosaFi]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] (3) || 7 нови статии |- | 4. || Книжевноста во 1940 и 1950-тите || [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] (1) || 1 подобрена статија |- | 5. || Претседатели на Американското ботаничко друштво|| [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:BosaFi|BosaFi]], [[Корисник:Виолетова|Виолетова]], [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]], [[Корисник:EliiPodgorec|EliiPodgorec]] (6) || 9 нови статии |- | 6. || Дела од Џорџ Орвел|| [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:Виолетова|Виолетова]], [[Корисник:BosaFi|BosaFi]] (4) || 9 нови статии |- | 7. || Добитници на Букеровата награда || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 1 нова статија |- | 8. || Уметноста во 1740 и 1750-тите || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 1 подобрена статија |- | 9. || Џез || [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:BosaFi|BosaFi]], [[Корисник:EliiPodgorec|EliiPodgorec]], [[Корисник:Виолетова|Виолетова]], [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]], [[Корисник:Даниел Коле|Даниел Коле]], [[Корисник:Kole Ema|Kole Ema]], [[Корисник:MarkoKliment|MarkoKliment]], [[Корисник:Velkovski.b|Velkovski.b]], [[Корисник:P.Nedelkovski|Неделковски]], [[Корисник:AngelKliment|AngelKliment]], [[Корисник:Leona beslac|Leona beslac]], [[Корисник:Milena Stojanova|Milena Stojanova]], [[Корисник:JovanaDunja|JovanaDunja]], [[Корисник:JanaDunja|JanaDunja]], [[Корисник:Natalija Radicevic|Natalija Radicevic]], [[Корисник:Vedranp1234|Vedranp1234]], [[Корисник:БисераДуња|БисераДуња]], [[Корисник:Ani Dunja|Ani Dunja]], [[Корисник:Maja trajkovik|Maja trajkovik]], [[Корисник:Orce Wiki|Orce Wiki]], [[Корисник:Tamara.B.2012|Tamara.B.2012]], [[Корисник:Antonijaa.2012|Antonijaa.2012]], [[Корисник:LILI RKIM|LILI RKIM]], [[Корисник:Filip GIMNAZIJA|Filip GIMNAZIJA]] (25) || 29 нови статии |- |} === Мај === # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/мај#Притоки на Волга|Притоки на Волга]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/мај#Дела на Едгар Алан По|Дела на Едгар Алан По]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/мај#Уметноста во 1760 и 1770-тите|Уметноста во 1760 и 1770-тите]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/мај#Планини во Хрватска|Планини во Хрватска]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/мај#Книжевноста во 1960 и 1970-тите|Книжевноста во 1960 и 1970-тите]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/мај#Општини во Босна и Херцеговина|Општини во Босна и Херцеговина]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/мај#Водни површини во Индонезија|Водни површини во Индонезија]]; и # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/мај#Видови лески|Видови лески]]; ;Учесници во мај {| class=wikitable |- ! Број !! Ден !! Учесници !! Создадени/Подобрени статии |- | 1. || Притоки на Волга || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Pitikjp22|Pitikjp22]], [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] (3) || 38 нови и 1 подобрена статија + 1 нова предлошка |- | 2. || Дела на Едгар Алан По || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Виолетова|Виолетова]], [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]], [[Корисник:BosaFi|BosaFi]], [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]], [[Корисник:9Natasha9|9Natasha9]] (6) || 12 нови статии |- | 3. || Уметноста во 1760 и 1770-тите || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 1 подобрена статија |- | 4. || Планини во Хрватска || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:Eva Panovska|Eva Panovska]], [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]], [[Корисник:LidijaGPodgorec|LidijaGPodgorec]] (5) || 16 нови статии |- | 5. || Книжевноста во 1960 и 1970-тите || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] (2) || 6 подобрени статии |- | 6. || Општини во Босна и Херцеговина || [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:Baek147|Baek147]], [[Корисник:Doni12345|Doni12345]], [[Корисник:Anjadonevska|Anjadonevska]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (6) || 17 нови статии |- | 7. || Водни површини во Индонезија || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] [[Корисник:BosaFi|BosaFi]] (3)|| 3 нови статии |- | 8. || Видови лески || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] (2) || 13 нови и 1 подобрена статија |- |} === Јуни === # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јуни#Слики од Едгар Дега|Слики од Едгар Дега]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јуни#Вулкани во Исланд|Вулкани во Исланд]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јуни#Добитници на Волфовата награда за физика|Добитници на Волфовата награда за физика]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јуни#Уметноста во 1780-ти и 1790-ти години|Уметноста во 1780-ти и 1790-ти години]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јуни#Министерства на Црна Гора|Министерства на Црна Гора]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јуни#Населени места во Општина Кочевје|Населени места во Општина Кочевје]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јуни#Книжевноста во 1980-ти и 1990-ти години|Книжевноста во 1980-ти и 1990-ти години]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јуни#Национални паркови во Шведска|Национални паркови во Шведска]]; и # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јуни#Видови јасен|Видови јасен]]; ;Учесници во јуни {| class=wikitable |- ! Број !! Ден !! Учесници !! Создадени/Подобрени статии |- | 1. || Слики од Едгар Дега || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:BosaFi|BosaFi]], [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] (4) || 11 нови статии |- | 2. || Вулкани во Исланд || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] (2)|| 3 нови статии |- | 3. || Добитници на Волфовата награда за физика || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 1 нова статија |- | 4. || Уметноста во 1780-ти и 1790-ти години || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 1 подобрена статија |- | 5. || Министерства на Црна Гора || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:XavieraMars|XavieraMars]], [[Корисник:Кирил Јовановски|Кирил Јовановски]] (4) || 8 нови статии |- | 6. || Населени места во Општина Кочевје || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:BosaFi|BosaFi]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] (3) || 21 нова статија |- | 7. || Книжевноста во 1980-ти и 1990-ти години || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 1 подобрена статија |- | 8. || Национални паркови во Шведска || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 1 нова статија |- | 9. || Видови јасен || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 1 нова статија |- |} === Јули === # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јули#Министерства на Хрватска|Министерства на Хрватска]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јули#Книжевноста во 2000-ти и 2010-ти години|Книжевноста во 2000-ти и 2010-ти години]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јули#Состав на САД на Светско првенство во фудбал 2026|Состав на САД на Светско првенство во фудбал 2026]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јули#Слики на Ел Греко|Слики на Ел Греко]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јули#Уметноста во 1800-ти и 1810-ти години|Уметноста во 1800-ти и 1810-ти години]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јули#Најдолги реки|Најдолги реки]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јули#Видови на јагоди|Видови на јагоди]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јули#Фосфатни минерали|Фосфатни минерали]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/јули#Мостови во Сараево|Мостови во Сараево]]; ;Учесници во јули {| class=wikitable |- ! Број !! Ден !! Учесници !! Создадени/Подобрени статии |- | 1. || Министерства на Хрватска || [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (2) || 2 нови статии |- | 2. || Книжевноста во 2000-ти и 2010-ти години || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 1 подобрена статија |- | 3. || Состав на САД на Светско првенство во фудбал 2026 || [[Корисник:Carshalton|Carshalton]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (2) || 3 нови и 1 подобрена статија |- | 4. ||Слики на Ел Греко || [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (2) || 17 нови статии |- | 5. || Уметноста во 1800-ти и 1810-ти години || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 1 подобрена статија |- | 6. ||Најдолги реки || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 1 нова статија |- | 7. || Видови на јагоди || [[Корисник:Виолетова|Виолетова]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (2) || 8 нови статии |- | 8. || Фосфатни минерали || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 2 нови статии |- | 9. || Мостови во Сараево || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 2 нови статии |- |} === Август === # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/август#Видови лен|Видови лен]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/август#Староегипетски династии|Староегипетски династии]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/август#Уметноста во 1820-ти и 1830-ти години|Уметноста во 1820-ти и 1830-ти години]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/август#Нобеловци за хемија од 1926 до 1950 година|Нобеловци за хемија од 1926 до 1950 година]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/август#Реки во Нов Зеланд|Реки во Нов Зеланд]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/август#Книжевноста во 1880-ти и 1890-ти години|Книжевноста во 1880-ти и 1890-ти години]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/август#Министерства на Србија|Министерства на Србија]]; и # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/август#Населени места во Општина Гросупље|Населени места во Општина Гросупље]]; ;Учесници во август {| class=wikitable |- ! Број !! Ден !! Учесници !! Создадени/Подобрени статии |- | 1. || Видови лен || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 3 нови статии |- | 2. || Староегипетски династии || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]] (2) || 2 нови статии |- | 3. || Уметноста во 1820-ти и 1830-ти години || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 1 подобрена статија |- | 4. ||Нобеловци за хемија од 1926 до 1950 година || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 3 нови статии |- | 5. ||Реки во Нов Зеланд || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 1 нова статија |- | 6. || Книжевноста во 1880-ти и 1890-ти години || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 1 подобрена статија |- | 7. || Министерства на Србија || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 1 нова статија |- | 8. || Населени места во Општина Гросупље || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 5 нови статии |- |} === Септември === # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/септември#Видови на темјанушка во Македонија|Видови на темјанушка во Македонија]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/септември#Добитници на оскар за најдобар глумец во главна улога|Добитници на оскар за најдобар глумец во главна улога]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/септември#Тековни членови на Француската академија|Тековни членови на Француската академија]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/септември#Книжевноста во 1860-ти и 1870-ти години|Книжевноста во 1860-ти и 1870-ти години]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/септември#Планини во Албанија|Планини во Албанија]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/септември#Дела на Пол Гоген|Дела на Пол Гоген]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/септември#Уметноста во 1840-ти и 1850-ти години|Уметноста во 1840-ти и 1850-ти години]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/септември#Месечеви мориња|Месечеви мориња]]; и # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/септември#Директори на Кралските ботанички градини во Кју|Директори на Кралските ботанички градини во Кју]]; ;Учесници во септември {| class=wikitable |- ! Број !! Ден !! Учесници !! Создадени/Подобрени статии |- | 1. || Видови на темјанушка во Македонија || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]], [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] (3) || 7 нови статии |- | 2. || Добитници на оскар за најдобар глумец во главна улога || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]] (2) || 5 нови статии |- | 3. || Тековни членови на Француската академија || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]] (2) || 13 нови статии |- | 4. || Книжевноста во 1860-ти и 1870-ти години || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 1 подобрена статија |- | 5. || Планини во Албанија || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]], [[Корисник:Doni12345|Doni12345]] (3) || 9 нови статии |- | 6. || Дела на Пол Гоген || [[Корисник:Anjadonevska|Anjadonevska]], [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]] (4) || 20 нови статии |- | 7. || Уметноста во 1840-ти и 1850-ти години || [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]] (3) || 4 подобрени статии |- | 8. || Месечеви мориња || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]], [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]] (3) || 11 нови статии |- | 9. || Директори на Кралските ботанички градини во Кју || [[Корисник:Виолетова|Виолетова]], [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]], [[Корисник:Mnaunova Gimnazija|Mnaunova Gimnazija]], [[Корисник:Simeon Gimnazija|Simeon Gimnazija]], [[Корисник:Andreskiw|Andreskiw]], [[Корисник:Angela Gimnazija|Angela Gimnazija]], [[Корисник:Gorjan D Gimnazija|Gorjan D Gimnazija]], [[Корисник:Leon2010gimnazija|Leon2010gimnazija]], [[Корисник:MojaTvoja|MojaTvoja]], [[Корисник:Ognen Gimnazija|Ognen Gimnazija]], [[Корисник:Nikola Gimnazija|Nikola Gimnazija]], [[Корисник:Jovana gimnazija|Jovana gimnazija]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (13) || 13 нови статии |- |} === Октомври === # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/октомври#Видови на врбa во Македонија|Видови на врба во Македонија]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/октомври#Реки во Нов Зеланд|Реки во Нов Зеланд]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/октомври#Значајни американски ботанички илустратори|Значајни американски ботанички илустратори]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/октомври#Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години|Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/октомври#Драми на Тенеси Вилијамс|Драми на Тенеси Вилијамс]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/октомври#Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години|Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/октомври#Управни области во Шкотска|Управни области во Шкотска]]; # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/октомври#Претседатели на УНЕСКО|Претседатели на УНЕСКО]]; и # [[Википедија:Уредувачки денови 2026/октомври#Позначајни кратери на Месечината|Позначајни кратери на Месечината]]; ;Учесници во октомври {| class=wikitable |- ! Број !! Ден !! Учесници !! Создадени/Подобрени статии |- | 1. || Видови на врбa во Македонија || [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]], [[Корисник:MartovskiSS|MartovskiSS]], [[Корисник:Dangelovskibroz|Dangelovskibroz]], [[Корисник:Кирил Јовановски|Кирил Јовановски]], [[Корисник:МихаилБРОЗ|МихаилБРОЗ]], [[Корисник:JanaBroz|JanaBroz]], [[Корисник:Сараброз|Сараброз]], [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] (8) || 13 нови статии |- | 2. || Реки во Нов Зеланд || || |- | 3. || Значајни американски ботанички илустратори || || |- | 4. || Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години || || |- | 5. || Драми на Тенеси Вилијамс || || |- | 6. || Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години || || |- | 7. || Управни области во Шкотска || || |- | 8. || Претседатели на УНЕСКО || || |- | 9. || Позначајни кратери на Месечината || || |- |} r04gb2dxs878dkyhvaque5ekbkeyoxk 4 1382873 5641104 5637178 2026-10-06T07:04:40Z Jtasevski123 69538 /* Октомври */ 5641104 wikitext text/x-wiki Во текот на 2026 година се одредени уредувачки викенди на следните теми: === Јануари === # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/јануари#Женски пронаоѓачи|Женски пронаоѓачи]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/јануари#Битки во средниот век|Битки во средниот век]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/јануари#Свети пештери|Свети пештери]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/јануари#Фудбалски стадиони во Англија|Фудбалски стадиони во Англија]]; и # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/јануари#Карипски пирати|Карипски пирати]]; ;Учесници во јануари {| class=wikitable |- ! Број !! Викенд !! Учесници !! Создадени/Подобрени статии |- | 1. || Женски пронаоѓачи || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Виолетова|Виолетова]], [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:19user99|19user99]] (5) || 18 нови статии |- | 2. || Битки во средниот век|| [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:19user99|19user99]], [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] (5) || 34 нови статии |- | 3. || Свети пештери || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:19user99|19user99]] (2) || 6 нови статии |- | 4. || Фудбалски стадиони во Англија || [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:Carshalton|Carshalton]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:19user99|19user99]], [[Корисник:Gorandonevski|Gorandonevski]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] (6) || 7 нови статии |- | 5. || Карипски пирати || [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:19user99|19user99]], [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]], [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]] (4) || 12 нови статии |- |} * <b>[[Википедија:Уредувачки денови и викенди 2026/јануарски резултати|На следната страница се прикажани јануарските резултати]]</b> === Февруари === # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/февруари#Поранешни реки|Поранешни реки]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/февруари#Договори од Втората светска војна|Договори од Втората светска војна]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/февруари#Светилници|Светилници]]; и # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/февруари#Кактуси|Кактуси]]; ;Учесници во февруари {| class=wikitable |- ! Број !! Викенд !! Учесници !! Создадени/Подобрени статии |- | 1. || Поранешни реки ||[[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]], [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] (2) || 11 нови статии |- | 2. || Договори од Втората светска војна ||[[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] || 18 нови статии |- | 3. || Светилници || [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]], [[Корисник:Marija Brndevska|Marija Brndevska]] (4)|| 28 нови статии |- | 4. || Кактуси || [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]], [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Виолетова|Виолетова]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] || 30 нови и 1 подобрена статија |- |} * <b>[[Википедија:Уредувачки денови и викенди 2026/февруарски резултати|На следната страница се прикажани февруарските резултати]]</b> === Март === # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/март#Женски воени лица|Женски воени лица]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/март#Ботаничари со авторски кратенки|Ботаничари со авторски кратенки]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/март#Македонски иселенички фудбалери|Македонски иселенички фудбалери]]; и # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/март#Поранешни градови|Поранешни градови]]; ;Учесници во март {| class=wikitable |- ! Број !! Викенд !! Учесници !! Создадени/Подобрени статии |- | 1. || Женски воени лица || [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] (2) || 2 нови статии |- | 2. || Ботаничари со авторски кратенки|| [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:izabelaa pesovaa|izabelaa pesovaa]], [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]], [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]], [[Корисник:Kralev123|Kralev123]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:Liljana Manova|Liljana Manova]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] (9) || 26 нови статии |- | 3. || Македонски иселенички фудбалери || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:Carshalton|Carshalton]], [[Корисник:Филип Дамески Дрен|Филип Дамески Дрен]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:Marija Brndevska|Marija Brndevska]], [[Корисник:ЉубицаВидоеПодгорец|ЉубицаВидоеПодгорец]] (7) || 13 нови и 1 подобрена статија |- | 4. || Поранешни градови|| [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (2)|| 8 нови статии |- |} * <b>[[Википедија:Уредувачки денови и викенди 2026/мартовски резултати|На следната страница се прикажани мартовските резултати]]</b> === Април === # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/април#Меѓународни денови на Обединетите нации|Меѓународни денови на Обединетите нации]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/април#Европски филмски фестивали|Европски филмски фестивали]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/април#Загрозени растенија|Загрозени растенија]]; и # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/април#Меѓународни академски награди|Меѓународни академски награди]]; ;Учесници во април {| class=wikitable |- ! Број !! Викенд !! Учесници !! Создадени/Подобрени статии |- | 1. || Меѓународни денови на Обединетите нации || [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:izabelaa pesovaa|izabelaa pesovaa]], [[Корисник:Temelkoskii|Temelkoskii]], [[Корисник:Adouuuuu|Adouuuuu]], [[Корисник:Anidani2025!|Anidani2025!]], [[Корисник:Kralevska|Kralevska]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:Viksi123|Viksi123]] (8) || 25 нови статии |- | 2. || Европски филмски фестивали || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Anidani2025!|Anidani2025!]] (2) || 7 нови статии |- | 3. || Загрозени растенија || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Виолетова|Виолетова]], [[Корисник:izabelaa pesovaa|izabelaa pesovaa]], [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]] (4) || 22 нови статии |- | 4. || Меѓународни академски награди|| [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 1 нова статија |- |} * <b>[[Википедија:Уредувачки денови и викенди 2026/априлски резултати|На следната страница се прикажани априлските резултати]]</b> === Мај === # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/мај#Црници|Црници]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/мај#Книжевни друштва|Книжевни друштва]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/мај#Северноамериканска митологија|Северноамериканска митологија]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/мај#Хрватски филмски режисери|Хрватски филмски режисери]]; и # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/мај#Ботанички градини во Обединетото Кралство|Ботанички градини во Обединетото Кралство]]; ;Учесници во мај {| class=wikitable |- ! Број !! Викенд !! Учесници !! Создадени/Подобрени статии |- | 1. || Црници || [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]], [[Корисник:Виолетова|Виолетова]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]], [[Корисник:Doni12345|Doni12345]] (5) || 36 нови статии |- | 2. || Книжевни друштва || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]], [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] (3) || 41 нова статија |- | 3. || Северноамериканска митологија || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]], [[Корисник:Antonijaa.2012|Antonijaa.2012]], [[Корисник:Tamara.B.2012|Tamara.B.2012]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] (5) || 22 нови статии |- | 4. || Хрватски филмски режисери || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]], (2) || 23 нови статии |- | 5. || Ботанички градини во Обединетото Кралство|| [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] (2) || 15 нови статии |- |} * <b>[[Википедија:Уредувачки денови и викенди 2026/мајски резултати|На следната страница се прикажани мајските резултати]]</b> === Јуни === # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/јуни#Музеи во Европа|Музеи во Европа]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/јуни#Научни експедиции|Научни експедиции]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/јуни#Изгубени слики|Изгубени слики]]; и # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/јуни#Родови на кучешки чемери|Родови на кучешки чемери]]; ;Учесници во јуни {| class=wikitable |- ! Број !! Викенд !! Учесници !! Создадени/Подобрени статии |- | 1. || Музеи во Европа || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 7 нови статии |- | 2. || Научни експедиции || нема (0) || |- | 3. || Изгубени слики || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 4 нови статии |- | 4. || Родови на кучешки чемери || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] (2) || 4 нови статии |- |} * <b>[[Википедија:Уредувачки денови и викенди 2026/јунски резултати|На следната страница се прикажани јунските резултати]]</b> === Јули === # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/јули#Фудбалери на Светско првенство 2026|Фудбалери на Светско првенство 2026]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/јули#Видови од родот слива|Видови од родот слива]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/јули#Неоготски архитекти|Неоготски архитекти]]; и # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/јули#Земјотреси во 21 век|Земјотреси во 21 век]]; ;Учесници во јули {| class=wikitable |- ! Број !! Викенд !! Учесници !! Создадени/Подобрени статии |- | 1. || Фудбалери на Светско првенство 2026|| [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Carshalton|Carshalton]] (2) || 3 нови статии |- | 2. || Видови од родот слива|| [[Корисник:Виолетова|Виолетова]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] (3) || 13 нови статии |- | 3. || Неоготски архитекти|| [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 1 подобрена статија |- | 4. || Земјотреси во 21 век || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 1 нова статија |- |} * <b>[[Википедија:Уредувачки денови и викенди 2026/јулски резултати|На следната страница се прикажани јулските резултати]]</b> === Август === # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/август#Четириилјадници|Четириилјадници]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/август#Поранешни замоци|Поранешни замоци]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/август#Магионичари|Магионичари]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/август#Судири во 21 век|Судири во 21 век]]; и # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/август#Видови здравец|Видови здравец]]; ;Учесници во август {| class=wikitable |- ! Број !! Викенд !! Учесници !! Создадени/Подобрени статии |- | 1. || Четириилјадници || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]] (2) || 4 нови и 1 подобрена статија |- | 2. || Поранешни замоци || [[Корисник:Виолетова|Виолетова]], [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]],[[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (3) || 4 нови статии |- | 3. || Магионичари || [[Корисник:Anjadonevska|Anjadonevska]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (2) || 3 нови статии |- | 4. || Судири во 21 век || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 1 нова статија |- | 5. || Видови здравец || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] (2) || 8 нови статии |- |} * <b>[[Википедија:Уредувачки денови и викенди 2026/августовски резултати|На следната страница се прикажани августовските резултати]]</b> === Септември === # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/септември#Филмографија на Брижит Бардо|Филмографија на Брижит Бардо]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/септември#Национални библиотеки|Национални библиотеки]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/септември#Видови на штавеј во Македонија|Видови на штавеј во Македонија]]; и # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/септември#Знаменитости во Европа|Знаменитости во Европа]]; ;Учесници во септември {| class=wikitable |- ! Број !! Викенд !! Учесници !! Создадени/Подобрени статии |- | 1. || Филмографија на Брижит Бардо || [[Корисник:Виолетова|Виолетова]], [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]], [[Корисник:Baek147|Baek147]], [[Корисник:Orce Wiki|Orce Wiki]], [[Корисник:Tatabitovska007|Tatabitovska007]], [[Корисник:Doni12345|Doni12345]], [[Корисник:Tomica Radovanovskii|Tomica Radovanovskii]], [[Корисник:Stojnaa|Stojnaa]], [[Корисник:Gorandonevski|Gorandonevski]], [[Корисник:Anjadonevska|Anjadonevska]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:BosaFi|BosaFi]], [[Корисник:Velkovski.b|Velkovski.b]] (15) || 32 нови статии |- | 2. || Национални библиотеки || [[Корисник:Vale Trajkoska|Vale Trajkoska]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] (3)|| 7 нови статии |- | 3. || Видови на штавеј во Македонија || [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]], [[Корисник:Виолетова|Виолетова]], [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (4) || 18 нови статии |- | 4. || Знаменитости во Европа || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]], [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]] (3) || 18 нови статии |- |} * <b>[[Википедија:Уредувачки денови и викенди 2026/септемвриски резултати|На следната страница се прикажани септемвриските резултати]]</b> === Октомври === # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/октомври#Видови на граор во Македонија|Видови на граор во Македонија]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/октомври#Претседатели на Американската академија на уметностите и науките|Претседатели на Американската академија на уметностите и науките]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/октомври#Поранешни палати|Поранешни палати]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/октомври#Фантастични романи|Фантастични романи]]; и # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/октомври#Научни организации во САД|Научни организации во САД]]; ;Учесници во октомври {| class=wikitable |- ! Број !! Викенд !! Учесници !! Создадени/Подобрени статии |- | 1. ||Видови на граор во Македонија || [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]], [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]], [[Корисник:Виолетова|Виолетова]], [[Корисник:ForestShutter|ForestShutter]], [[Корисник:П.Неделковски|П.Неделковски]] (5) || 19 нови статии |- | 2. || Претседатели на Американската академија на уметностите и науките || || |- | 3. || Поранешни палати || || |- | 4. || Фантастични романи || || |- | 5. || Научни организации во САД || || |- |} [[Категорија:Википедија:Уредувачки викенди 2026]] 165x4ii5r10dzzreosae5lvcl4d6xkx 5641105 5641104 2026-10-06T07:04:52Z Jtasevski123 69538 /* Октомври */ 5641105 wikitext text/x-wiki Во текот на 2026 година се одредени уредувачки викенди на следните теми: === Јануари === # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/јануари#Женски пронаоѓачи|Женски пронаоѓачи]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/јануари#Битки во средниот век|Битки во средниот век]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/јануари#Свети пештери|Свети пештери]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/јануари#Фудбалски стадиони во Англија|Фудбалски стадиони во Англија]]; и # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/јануари#Карипски пирати|Карипски пирати]]; ;Учесници во јануари {| class=wikitable |- ! Број !! Викенд !! Учесници !! Создадени/Подобрени статии |- | 1. || Женски пронаоѓачи || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Виолетова|Виолетова]], [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:19user99|19user99]] (5) || 18 нови статии |- | 2. || Битки во средниот век|| [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:19user99|19user99]], [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] (5) || 34 нови статии |- | 3. || Свети пештери || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:19user99|19user99]] (2) || 6 нови статии |- | 4. || Фудбалски стадиони во Англија || [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:Carshalton|Carshalton]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:19user99|19user99]], [[Корисник:Gorandonevski|Gorandonevski]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] (6) || 7 нови статии |- | 5. || Карипски пирати || [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:19user99|19user99]], [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]], [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]] (4) || 12 нови статии |- |} * <b>[[Википедија:Уредувачки денови и викенди 2026/јануарски резултати|На следната страница се прикажани јануарските резултати]]</b> === Февруари === # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/февруари#Поранешни реки|Поранешни реки]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/февруари#Договори од Втората светска војна|Договори од Втората светска војна]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/февруари#Светилници|Светилници]]; и # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/февруари#Кактуси|Кактуси]]; ;Учесници во февруари {| class=wikitable |- ! Број !! Викенд !! Учесници !! Создадени/Подобрени статии |- | 1. || Поранешни реки ||[[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]], [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] (2) || 11 нови статии |- | 2. || Договори од Втората светска војна ||[[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] || 18 нови статии |- | 3. || Светилници || [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]], [[Корисник:Marija Brndevska|Marija Brndevska]] (4)|| 28 нови статии |- | 4. || Кактуси || [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]], [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Виолетова|Виолетова]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] || 30 нови и 1 подобрена статија |- |} * <b>[[Википедија:Уредувачки денови и викенди 2026/февруарски резултати|На следната страница се прикажани февруарските резултати]]</b> === Март === # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/март#Женски воени лица|Женски воени лица]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/март#Ботаничари со авторски кратенки|Ботаничари со авторски кратенки]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/март#Македонски иселенички фудбалери|Македонски иселенички фудбалери]]; и # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/март#Поранешни градови|Поранешни градови]]; ;Учесници во март {| class=wikitable |- ! Број !! Викенд !! Учесници !! Создадени/Подобрени статии |- | 1. || Женски воени лица || [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] (2) || 2 нови статии |- | 2. || Ботаничари со авторски кратенки|| [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:izabelaa pesovaa|izabelaa pesovaa]], [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]], [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]], [[Корисник:Kralev123|Kralev123]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:Liljana Manova|Liljana Manova]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] (9) || 26 нови статии |- | 3. || Македонски иселенички фудбалери || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:Carshalton|Carshalton]], [[Корисник:Филип Дамески Дрен|Филип Дамески Дрен]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:Marija Brndevska|Marija Brndevska]], [[Корисник:ЉубицаВидоеПодгорец|ЉубицаВидоеПодгорец]] (7) || 13 нови и 1 подобрена статија |- | 4. || Поранешни градови|| [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (2)|| 8 нови статии |- |} * <b>[[Википедија:Уредувачки денови и викенди 2026/мартовски резултати|На следната страница се прикажани мартовските резултати]]</b> === Април === # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/април#Меѓународни денови на Обединетите нации|Меѓународни денови на Обединетите нации]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/април#Европски филмски фестивали|Европски филмски фестивали]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/април#Загрозени растенија|Загрозени растенија]]; и # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/април#Меѓународни академски награди|Меѓународни академски награди]]; ;Учесници во април {| class=wikitable |- ! Број !! Викенд !! Учесници !! Создадени/Подобрени статии |- | 1. || Меѓународни денови на Обединетите нации || [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]], [[Корисник:izabelaa pesovaa|izabelaa pesovaa]], [[Корисник:Temelkoskii|Temelkoskii]], [[Корисник:Adouuuuu|Adouuuuu]], [[Корисник:Anidani2025!|Anidani2025!]], [[Корисник:Kralevska|Kralevska]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:Viksi123|Viksi123]] (8) || 25 нови статии |- | 2. || Европски филмски фестивали || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Anidani2025!|Anidani2025!]] (2) || 7 нови статии |- | 3. || Загрозени растенија || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Виолетова|Виолетова]], [[Корисник:izabelaa pesovaa|izabelaa pesovaa]], [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]] (4) || 22 нови статии |- | 4. || Меѓународни академски награди|| [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 1 нова статија |- |} * <b>[[Википедија:Уредувачки денови и викенди 2026/априлски резултати|На следната страница се прикажани априлските резултати]]</b> === Мај === # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/мај#Црници|Црници]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/мај#Книжевни друштва|Книжевни друштва]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/мај#Северноамериканска митологија|Северноамериканска митологија]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/мај#Хрватски филмски режисери|Хрватски филмски режисери]]; и # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/мај#Ботанички градини во Обединетото Кралство|Ботанички градини во Обединетото Кралство]]; ;Учесници во мај {| class=wikitable |- ! Број !! Викенд !! Учесници !! Создадени/Подобрени статии |- | 1. || Црници || [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]], [[Корисник:Виолетова|Виолетова]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]], [[Корисник:Doni12345|Doni12345]] (5) || 36 нови статии |- | 2. || Книжевни друштва || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]], [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] (3) || 41 нова статија |- | 3. || Северноамериканска митологија || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]], [[Корисник:Antonijaa.2012|Antonijaa.2012]], [[Корисник:Tamara.B.2012|Tamara.B.2012]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] (5) || 22 нови статии |- | 4. || Хрватски филмски режисери || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]], (2) || 23 нови статии |- | 5. || Ботанички градини во Обединетото Кралство|| [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] (2) || 15 нови статии |- |} * <b>[[Википедија:Уредувачки денови и викенди 2026/мајски резултати|На следната страница се прикажани мајските резултати]]</b> === Јуни === # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/јуни#Музеи во Европа|Музеи во Европа]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/јуни#Научни експедиции|Научни експедиции]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/јуни#Изгубени слики|Изгубени слики]]; и # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/јуни#Родови на кучешки чемери|Родови на кучешки чемери]]; ;Учесници во јуни {| class=wikitable |- ! Број !! Викенд !! Учесници !! Создадени/Подобрени статии |- | 1. || Музеи во Европа || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 7 нови статии |- | 2. || Научни експедиции || нема (0) || |- | 3. || Изгубени слики || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 4 нови статии |- | 4. || Родови на кучешки чемери || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] (2) || 4 нови статии |- |} * <b>[[Википедија:Уредувачки денови и викенди 2026/јунски резултати|На следната страница се прикажани јунските резултати]]</b> === Јули === # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/јули#Фудбалери на Светско првенство 2026|Фудбалери на Светско првенство 2026]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/јули#Видови од родот слива|Видови од родот слива]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/јули#Неоготски архитекти|Неоготски архитекти]]; и # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/јули#Земјотреси во 21 век|Земјотреси во 21 век]]; ;Учесници во јули {| class=wikitable |- ! Број !! Викенд !! Учесници !! Создадени/Подобрени статии |- | 1. || Фудбалери на Светско првенство 2026|| [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Carshalton|Carshalton]] (2) || 3 нови статии |- | 2. || Видови од родот слива|| [[Корисник:Виолетова|Виолетова]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] (3) || 13 нови статии |- | 3. || Неоготски архитекти|| [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 1 подобрена статија |- | 4. || Земјотреси во 21 век || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 1 нова статија |- |} * <b>[[Википедија:Уредувачки денови и викенди 2026/јулски резултати|На следната страница се прикажани јулските резултати]]</b> === Август === # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/август#Четириилјадници|Четириилјадници]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/август#Поранешни замоци|Поранешни замоци]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/август#Магионичари|Магионичари]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/август#Судири во 21 век|Судири во 21 век]]; и # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/август#Видови здравец|Видови здравец]]; ;Учесници во август {| class=wikitable |- ! Број !! Викенд !! Учесници !! Создадени/Подобрени статии |- | 1. || Четириилјадници || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]] (2) || 4 нови и 1 подобрена статија |- | 2. || Поранешни замоци || [[Корисник:Виолетова|Виолетова]], [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]],[[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (3) || 4 нови статии |- | 3. || Магионичари || [[Корисник:Anjadonevska|Anjadonevska]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (2) || 3 нови статии |- | 4. || Судири во 21 век || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (1) || 1 нова статија |- | 5. || Видови здравец || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] (2) || 8 нови статии |- |} * <b>[[Википедија:Уредувачки денови и викенди 2026/августовски резултати|На следната страница се прикажани августовските резултати]]</b> === Септември === # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/септември#Филмографија на Брижит Бардо|Филмографија на Брижит Бардо]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/септември#Национални библиотеки|Национални библиотеки]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/септември#Видови на штавеј во Македонија|Видови на штавеј во Македонија]]; и # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/септември#Знаменитости во Европа|Знаменитости во Европа]]; ;Учесници во септември {| class=wikitable |- ! Број !! Викенд !! Учесници !! Создадени/Подобрени статии |- | 1. || Филмографија на Брижит Бардо || [[Корисник:Виолетова|Виолетова]], [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]], [[Корисник:Baek147|Baek147]], [[Корисник:Orce Wiki|Orce Wiki]], [[Корисник:Tatabitovska007|Tatabitovska007]], [[Корисник:Doni12345|Doni12345]], [[Корисник:Tomica Radovanovskii|Tomica Radovanovskii]], [[Корисник:Stojnaa|Stojnaa]], [[Корисник:Gorandonevski|Gorandonevski]], [[Корисник:Anjadonevska|Anjadonevska]], [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]], [[Корисник:BosaFi|BosaFi]], [[Корисник:Velkovski.b|Velkovski.b]] (15) || 32 нови статии |- | 2. || Национални библиотеки || [[Корисник:Vale Trajkoska|Vale Trajkoska]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] (3)|| 7 нови статии |- | 3. || Видови на штавеј во Македонија || [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]], [[Корисник:Виолетова|Виолетова]], [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (4) || 18 нови статии |- | 4. || Знаменитости во Европа || [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]], [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]], [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]] (3) || 18 нови статии |- |} * <b>[[Википедија:Уредувачки денови и викенди 2026/септемвриски резултати|На следната страница се прикажани септемвриските резултати]]</b> === Октомври === # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/октомври#Видови на граор во Македонија|Видови на граор во Македонија]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/октомври#Претседатели на Американската академија на уметностите и науките|Претседатели на Американската академија на уметностите и науките]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/октомври#Поранешни палати|Поранешни палати]]; # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/октомври#Фантастични романи|Фантастични романи]]; и # [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/октомври#Научни организации во САД|Научни организации во САД]]; ;Учесници во октомври {| class=wikitable |- ! Број !! Викенд !! Учесници !! Создадени/Подобрени статии |- | 1. ||Видови на граор во Македонија || [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]], [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]], [[Корисник:Виолетова|Виолетова]], [[Корисник:ForestShutter|ForestShutter]], [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] (5) || 19 нови статии |- | 2. || Претседатели на Американската академија на уметностите и науките || || |- | 3. || Поранешни палати || || |- | 4. || Фантастични романи || || |- | 5. || Научни организации во САД || || |- |} [[Категорија:Википедија:Уредувачки викенди 2026]] cwtx3gowrysahfaq974e6jowqeqmi92 1 1395099 5641169 5559592 2026-10-06T08:14:51Z Mavrovo1711 125007 Mavrovo1711 ја премести страницата [[Разговор:Селмин Сакири-Сакировски]] на [[Разговор:Селмин Сакири]]: Погрешно напишан наслов: Името „Селмин Сакири“ е името под кое авторот е познат и објавува во научната литература. 5559592 wikitext text/x-wiki {{СЗР}}{{ВПМ}} m6tsgukl5dkhkx06fnvahclsxq8jq4m 0 1395209 5641222 5639095 2026-10-06T09:35:41Z BT405 9277 /* */ 5641222 wikitext text/x-wiki {{Infobox Eurovision|name=Избор за песна на Евровизија 2027|semi1=11 мај 2027|semi2=13 мај 2027|final=15 мај 2027|host=Бургас <br> {{знамеикона|Бугарија}} [[Бугарија]]|entries=32 <small>(заклучно со {{TODAY}})</small>|map=ESC 2027 Map.svg|previous=2026|image=Eurovision Song Contest 2027 logo.svg |director=Мартин Грин|emiter=[[Податотека:Logo of BNT (2018-).svg|30px]] [[Бугарска национална телевизија|БНТ]]|vote=секоја држава доделува по 12, 10, 8–1 бода за нивните 10 најдобри песни. Поените се поделени на два дела: 50% телевоутинг и 50% жири|next=|confirmed=1|past=1|returning={{знамеикона|Македонија}} [[Македонија]]<br> {{знамеикона|Холандија}} [[Холандија]]|{{знамеикона|Холандија}} [[Холандија]]debuting={{знамеикона|Канада}} [[Канада]]|venue=„Арена Бургас“|edition=2027|website=https://www.eurovision.tv|url=www.eurovision.tv|slogan=United by Music - Обединети од музика|дебитанти={{знамеикона|Канада}} [[Канада]]|не_учествуваат={{знамеикона|Чешка}} [[Чешка]]}} '''Избор за песна на Евровизија 2027 година''' ќе биде 71-во издание на [[Евровизија]]. Ќе биде организиран од [[Европски радиодифузен сојуз|Европската радиодифузна унија]] (EBU) и ќе се одржува во [[Бургас]], [[Бугарија]], после победата на Дара<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eurovision.com/stories/dara-wins-the-eurovision-song-contest-2026-for-bulgaria/|title=DARA wins the Eurovision Song Contest 2026 for Bulgaria|date=2026-05-17|work=Eurovision Song Contest|language=en|accessdate=2026-05-17}}</ref> со песната „[[:en:Bangaranga|Бангаранга]]“ <small>(англиски)</small> на [[Евровизија 2026|изданието во 2026 година]]. Натпреварот ќе се одржи на 11, 13 и 15 [[мај]] [[2027]] година. == Местоположба == Ова ќе биде прво издание на натпреварот чиј домаќин е Бугарија и втор евровизиски настан одржан во земјата, по [[Детска Евровизија|Детскиот избор за песна на Евровизија во 2015]] година во [[Софија]]. Избраната локација за натпреварот е „Арена Бургас“ со капацитет од 15.000 седишта, која служи како простор за спортски и концертни настани во затворен простор. ===== Градови што изразиле интерес за домаќинство на натпреварот: ===== {{Location map many|Бугарија|width=200px|float=left|caption=Местоположба на бугарските градови што изразиле интерес. Градот домаќин е означен со сина боја, а второпласираниот со зелена. |places= | label1='''[[Бургас]]'''|lat1=42.502965|long1=27.470179|position1=left|mark1=Blue pog.svg | label2=[[Софија]]|lat2=42.7|long2=23.33|position2=right|mark2=Green pog.svg | label3=[[Пловдив]]|lat3=42.1354|long3=24.7453|position3=left|mark3=Red pog.svg | label4=[[Варна]]|lat4=43.2166|long4=27.9166|position4=left|mark4=Red pog.svg }} {| class="wikitable" !Град !Место на одржување !Капацитет |- style="background:#90D5FF" !scope="row" style="background:#90D5FF" |Бургас |Арена Бургас |15.000<ref>{{Наведено списание|date=2026-05-18|title=Eurovision Song Contest 2027|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Eurovision_Song_Contest_2027&oldid=1354800649|journal=Wikipedia|language=en}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lifestyle.bg/stories/eto-koy-artist-shte-predstavi-balgariya-na-evroviziya-2026.html|title=Ето кой артист ще представи България на Евровизия 2026|last=Нонова|first=Магдалена|date=2026-01-31|work=Lifestyle.bg|language=bulgarian|accessdate=2026-05-18}}</ref> |- ! colspan="3" |Второ место |- style="background:#D0F0C0" ! scope="row" style="background:#D0F0C0" |Софија |Арена Софија |17.906<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/17/eurovision-2027-sofia-will-bid-to-host-eurovision/|title=🇧🇬 Eurovision 2027: Mayor Confirms Sofia Will Bid to Host Eurovision|last=Granger|first=Anthony|date=2026-05-17|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-18}}</ref> |- ! colspan="3" |Останати дисквалификувани кандидати |-style="background:#F4B8B8" !scope="row" style="background:#F4B8B8"|Варна |Конгресна сала |6.000<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/18/%F0%9F%87%A7%F0%9F%87%AC-eurovision-2027-varna-expresses-interest-in-hosting/|title=🇧🇬 Eurovision 2027: Varna Expresses Interest in Hosting|last=Vecic|first=Tamara|date=2026-05-18|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-18}}</ref> |-style="background:#F4B8B8" !scope="row" style="background:#F4B8B8"|Пловдив |Колодрума |7.500<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/17/eurovision-2027-plovdiv-intends-to-bid-to-host/|title=🇧🇬 Eurovision 2027: Plovdiv Intends to Bid to Host Eurovision|last=Granger|first=Anthony|date=2026-05-17|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-18}}</ref> |} Правилникот за организирање на натпреварот се состои од 200 страници. Правилата бараат салата да биде климатизирана и да има капацитет од 7.000 до 10.000 гледачи. Тоа е бројот на седишта што треба да останат достапни по поставувањето на сцената и сите дополнителни простори поврзани со неа. Местото треба да се наоѓа во близина на меѓународен аеродром и да располага со доволен број хотелски капацитети за сместување. Исто така, треба да обезбеди доволно слободен простор за голем прес-центар, простории за артистите и нивните тимови. === Трошоци === Бугарската влада најавила дека планира да го финансира Изборот за песна на Евровизија 2027 година од државниот буџет. Формирана е меѓуинституционална работна група предводена од вицепремиерот Иво Христов за поддршка на подготовките за натпреварот. Христов очекува трошоците за организирање на Евровизија 2027 во Бугарија да изнесуваат помеѓу 20 и 30 милиони евра. == Список на учесници == За да се учествува на Евровизискиот натпревар, потребно е национален радиодифузер со [[Европски радиодифузен сојуз|активно членство во ЕБУ]], способен да го прима натпреварот преку Евровизиската мрежа и да го емитува во живо низ целата земја. ЕБУ испраќа покана за учество на натпреварот до сите активни членови. Според состојбата на {{TODAY}}, 32 членки на ЕБУ веќе потврдија дека би учествувале на ова издание на Евровизија, и покрај што официјално не е објавена листата на учесници од страна на ЕБУ. Радиодифузерите имаат рок до '''15 септември 2026 година''' да поднесат пријава за учество, а до '''средината на октомври''' можат да се повлечат без да се соочат со финансиска казна. Сепак, тие не се обврзани јавно да го објават својот интерес за учество пред истекот на тие рокови.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://esctoday.com/205685/eurovision-2027-how-many-countries-will-compete-in-bulgaria/|title=Eurovision 2027: How many countries will compete in Bulgaria?|last=Jiandani|first=Sanjay (Sergio)|date=2026-09-08|work=Eurovision News, Polls and Information by ESCToday|language=en-US|accessdate=2026-09-08}}</ref> {| class="wikitable plainrowheaders sticky-header" |+ ! scope="col" | Земја ! scope="col" | Радиодифузер ! scope="col" | Изведувач ! scope="col" | Песна ! scope="col" | Јазик ! scope="col" | Автор(и) ! scope="col" | Наводи |- |{{Esc|Австралија}} |SBS | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/09/01/australia-sbs-eurovision-2027-participation/|title=🇦🇺 Australia: SBS Confirms Eurovision 2027 Participation|last=Granger|first=Anthony|date=2026-09-01|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-09-01}}</ref> |- |{{Esc|Австрија}} |ORF | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/07/28/austria-begins-search-for-eurovision-2027-representative/|title=🇦🇹 Austria: Begins Search for Eurovision 2027 Representative|last=Shepherd|first=Em|date=2026-07-28|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-07-29}}</ref> |- |'''{{Esc|Азербејџан}} |İRT | | | | | |- | scope="row" |{{Esc|Албанија}} | RTSH ! colspan="4" style="background:#DDDEFC" | декември 2026 |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/08/04/albania-applications-festivali-i-kenges-open-in-september/}}</ref> |- |scope="row" |{{Esc|Белгија}} |VRT | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/09/23/belgium-eurovision-2027-participation-confirmed/|title=🇧🇪 Belgium: Eurovision 2027 Participation Confirmed|last=Farren|first=Neil|date=2026-09-23|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-09-26}}</ref> |- | scope="row" |{{Esc|Бугарија}} | [[Бугарска национална телевизија|БНТ]] | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://en.euromix.co.il/2026/01/31/surprise-bulgaria-confirms-participation-in-eurovision-2027/|title=Surprise: Bulgaria Confirms Participation in Eurovision 2027!|last=Gaist|first=Ilay|date=2026-01-31|work=EuroMix|language=en-US|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- |{{Esc|Велика Британија}} |[[BBC]] | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/06/18/united-kingdom-eurovision-2027-participation/|title=🇬🇧 United Kingdom: Eurovision 2027 Participation Confirmed|last=Shepherd|first=Em|date=2026-06-18|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-06-21}}</ref> |- | scope="row" |{{Esc|Германија}} | SWR ! colspan="4" style="background:#DDDEFC" | февруари 2027 |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/04/18/germany-confirms-national-selection-for-eurovision-2027/|title=🇩🇪 Germany: SWR Confirms National Selection for Eurovision 2027|last=Granger|first=Anthony|date=2026-04-18|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- |{{Esc|Грузија}} |GPB | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://esctoday.com/206416/georgia-gpb-confirms-participation-at-eurovision-2027/|title=Georgia: GPB confirms participation at Eurovision 2027|last=Jiandani|first=Sanjay (Sergio)|date=2026-09-24|work=Eurovision News, Polls and Information by ESCToday|language=en-US|accessdate=2026-09-26}}</ref> |- |{{Esc|Грција}} |EPT | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://escspot.pl/2026/06/09/grecja-eurowizja-2027-sing-for-greece/|title=EXCLUSIVE: 🇬🇷 Grecja potwierdza udział w 🇧🇬 Eurowizji 2027 i kolejną edycję „Sing for Greece”|last=Ignatiuk|first=Szymon|date=2026-06-09|work=ESCSpot|language=pl-PL|accessdate=2026-06-09}}</ref> |- | scope="row" | {{Esc|Данска}} |DR ! colspan="4" style="background:#DDDEFC" | 13. февруари 2027 |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/16/eurovision-2027-what-do-we-know-already/|title=Eurovision 2027: What Do We Know Already?|last=Granger|first=Anthony|date=2026-05-16|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- |{{Esc|Естонија}} |ERR ! colspan="4" style="background:#DDDEFC" |30. јануари 2027 |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eurovision.com/stories/estonia-opens-song-submissions-for-burgas-2027/|title=Estonia opens song submissions for Burgas 2027|date=2026-09-04|work=Eurovision Song Contest|language=en|accessdate=2026-09-26}}</ref> |- |{{Esc|Италија}} |RAI ! colspan="4" style="background:#DDDEFC" |19. февруари 2027 |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.corriere.it/spettacoli/26_luglio_03/stefano-de-martino-il-mio-sanremo-meno-canzoni-piu-internazionalita-una-serata-per-decidere-chi-andra-all-eurovision-27d83dfa-03f8-4920-9fe1-26d06ad4dxlk.shtml|title=Stefano De Martino: «Il mio Sanremo? Meno canzoni, più internazionalità, una serata per decidere chi andrà all’Eurovision»|date=2026-07-03|work=Corriere della Sera|language=it-IT|accessdate=2026-07-03}}</ref> |- |{{Esc|Израел}} |IPBC | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.kan.org.il/content/kan-news/culture/1075098/|title=נציג ישראל לאירוויזיון 2027 ייבחר בתוכנית "הכוכב הבא"|last=הררי|first=דורית אסרף מזרחי, עמית|work=www.kan.org.il|language=he|accessdate=2026-07-13}}</ref> |- |{{Esc|Канада}} |CBC |style="background:#DDDEFC" | 2026 | |[[Англиски јазик|англиски]], [[Француски јазик|француски]] | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Eurovision_Song_Contest_2027#cite_note-canada-15|title=}}</ref> |- |{{Esc|Кипар}} |CyBC | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://esctoday.com/206220/cyprus-cybc-confirms-participation-at-eurovision-2027/|title=Cyprus: CyBC confirms participation at Eurovision 2027|last=Jiandani|first=Sanjay (Sergio)|date=2026-09-24|work=Eurovision News, Polls and Information by ESCToday|language=en-US|accessdate=2026-09-26}}</ref> |- |{{Esc|Латвија}} |LSM ! colspan="4" style="background:#DDDEFC" | 06. февруари 2027 |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/07/24/latvia-eurovision-2027-participation/|title=🇱🇻 Latvia: Eurovision 2027 Participation Confirmed|last=Granger|first=Anthony|date=2026-07-24|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-07-25}}</ref> |- |{{Esc|Литванија}} |LRT ! colspan="4" style="background:#DDDEFC" |20. февруари 2027 |<ref>{{Наведено списание|date=2026-08-11|title=Eurovision Song Contest 2027|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Eurovision_Song_Contest_2027&oldid=1368898426|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> |- |{{Esc|Луксембург}} |RTL ! colspan="4" style="background:#DDDEFC" | 30. јануари 2027 |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://esctoday.com/205390/luxembourg-intends-to-participate-at-eurovision-2027/|title=Luxembourg intends to participate at Eurovision 2027|last=Jiandani|first=Sanjay (Sergio)|date=2026-05-21|work=Eurovision News, Polls and Information by ESCToday|language=en-US|accessdate=2026-05-23}}</ref> |- |{{Esc|Македонија}} |[[Македонска радио-телевизија|МРТ]] | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lider.mk/makedonija-se-vraka-na-evrovizija/|title=Македонија се враќа на „Евровизија“|last=Petrovski|first=Aleksandar|date=2026-05-21|work=Радио Лидер|language=mk-MK|accessdate=2026-05-21}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/21/north-macedonia-return-eurovision-confirmed-2027/|title=🇲🇰 North Macedonia: Return to Eurovision Confirmed for 2027|last=Brown|first=Alistair|date=2026-05-21|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-21}}</ref> |- |{{Esc|Малта}} |PBS | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://esctoday.com/206240/malta-pbs-confirms-participation-at-eurovision-2027/|title=Malta: PBS confirms participation at Eurovision 2027|last=Jiandani|first=Sanjay (Sergio)|date=2026-08-14|work=Eurovision News, Polls and Information by ESCToday|language=en-US|accessdate=2026-08-14}}</ref> |- |{{Esc|Норвешка}} |NRK | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://esctoday.com/205780/norway-nrk-confirms-participation-at-eurovision-2027/|title=Norway: NRK confirms participation at Eurovision 2027|last=Jiandani|first=Sanjay (Sergio)|date=2026-06-18|work=Eurovision News, Polls and Information by ESCToday|language=en-US|accessdate=2026-06-21}}</ref> |- |{{Esc|Полска}} |TVP | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eska.pl/rozrywka/gwiazdy/tylko-u-nas-polska-potwierdza-udzial-w-eurowizji-2027-znamy-decyzje-tvp-aa-Dv3T-9sWV-GvKX.html|title=Tylko u nas! Polska potwierdza udział w Eurowizji 2027. Znamy decyzję TVP|work=www.eska.pl|language=pl|accessdate=2026-08-27}}</ref> |- |{{Esc|Романија}} |TVR | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tvr.ro/ca-al-tvr-a-aprobat-participarea-romaniei-la-eurovision-song-contest-2027_55716.html}}</ref> |- | scope="row" |{{Esc|Сан Марино}} | SMRTV ! colspan="4" style="background:#DDDEFC" | 6. март 2027 |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/13/san-marino-eurovision-2027-starts-today/|title=🇸🇲 San Marino: Work on Eurovision 2027 Starts Today|last=De-re|first=Julien|date=2026-05-13|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- |{{Esc|Украина}} |Суспилне ! colspan="4" style="background:#DDDEFC" |февруари 2027 |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovision.ua/holovni-novyny/8606-ofitsijno-ukrayina-vizme-uchast-u-yevrobachenni-2027/|title=Офіційно: Україна візьме участь у Євробаченні – 2027 - Головні новини|last=Євробачення|first=Суспільне|date=2026-09-14|work=Євробачення|language=uk|accessdate=2026-09-14}}</ref> |- | scope="row" |{{Esc|Финска}} | Yle ! colspan="4" style="background:#DDDEFC" |20. февруари 2027 |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/12/uuden-musiikin-kilpailu-2027-on-february-20/|title=🇫🇮 Finland: Uuden Musiikin Kilpailu 2027 on February 20|last=Heap|first=Steven|date=2026-05-12|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- |scope="row" |{{Esc|Холандија}} |NPO | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://npo.nl/pers/persberichten-en-publicaties/nederlandse-publieke-omroep-doet-weer-mee-aan-het-eurovisie-songfestival|title=Nederlandse publieke omroep doet weer mee aan het Eurovisie Songfestival|work=npo.nl|language=nl|accessdate=2026-09-26}}</ref> |- |{{Esc|Хрватска}} |[[ХРТ]] | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://esctoday.com/206257/croatia-hrt-confirms-participation-at-eurovision-2027/|title=Croatia: HRT confirms participation at Eurovision 2027|last=Jiandani|first=Sanjay (Sergio)|date=2026-09-28|work=Eurovision News, Polls and Information by ESCToday|language=en-US|accessdate=2026-09-28}}</ref> |- |{{Esc|Црна Гора}} |[[Радиотелевизија Црна Гора|РТЦГ]] | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.instagram.com/montesong.rtcg/p/DdQ3eUPiHxk/|title=Instagram|work=www.instagram.com|accessdate=2026-09-14}}</ref> |- | scope="row" |{{Esc|Швајцарија}} | SRG SSR | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.srf.ch/sendungen/eurovision-song-contest/eurovision-song-contest-2027-schweizer-esc-saison-startet-song-einreichung-im-august}}</ref> |- |scope="row" |{{Esc|Шведска}} |SVT !colspan="4" style="background:#DDDEFC" |март 2027 |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovisionfun.com/en/2026/08/melodifestivalen-2027-svt-unveils-the-rules-for-swedens-eurovision-selection/|title="Melodifestivalen 2027: SVT Unveils the Rules for Sweden's Eurovision Selection"}}</ref> |} === Други земји === '''{{Esc|Ерменија}}– На 19 октомври 2025 година, Patrick Fiori, кој ја претставуваше Франција во 1993 година, објави дека има намера да ја претставува Ерменија на натпреварот во 2027 година. Ерменскиот радиодифузер AMPTV сè уште нема јавно одговорено на оваа најава. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува. '''{{Esc|Србија}}– На 15 септември 2025 година, српскиот радиодифузер RTS ги објави правилата за нивниот национален избор за натпреварот во 2026 година, „Pesma za Evroviziju ’26“ (PzE ’26). Документот вклучуваше правило кое експлицитно наведува дека победникот на PzE ’26 мора да му го предаде трофејот на PzE ’27 на победникот на изданието во 2027 година, со што практично се обезбедува српски претставник за Евровизија 2027. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува. '''{{Esc|Словенија}}– На 9 март 2024 година, Марио Галунич, уредник во словенечкиот радиодифузер RTVSLO, изработи документ со план за враќање на изборот на словенечки претставници преку националниот избор „Evrovizijska Melodija“ од 2025 до 2028 година. И покрај оваа стратегија, RTVSLO одлучи да не учествува во изданието во 2026 година поради учеството на Израел, наведувајќи дека доколку Израел победел во 2026 година, Словенија немало да се врати во 2027 година. '''{{Esc|Унгарија}}– Пред Петер Маѓар да победи на парламентарните избори во Унгарија во 2026 година, тој јавно изјави дека ќе ја врати земјата на Евровизија, предвидувајќи враќање најрано во 2027 година. Официјална одлука сè уште нема; Унгарија последен пат учествуваше во 2019 година. ==== Држави кои нема да учествуваат на ова издание: ==== '''{{Esc|Андора}}<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/07/06/andorra-eurovision-2027/|title=🇦🇩 Andorra: RTVA Will Not Participate in Eurovision 2027|last=Granger|first=Anthony|date=2026-07-06|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-07-13}}</ref>, '''{{Esc|Босна и Херцеговина}}<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://esctoday.com/206051/bosnia-herzegovina-bhrt-will-not-return-to-eurovision-in-2027/|title=Bosnia & Herzegovina: BHRT will not return to Eurovision in 2027|last=Jiandani|first=Sanjay (Sergio)|date=2026-07-03|work=Eurovision News, Polls and Information by ESCToday|language=en-US|accessdate=2026-07-03}}</ref>, '''{{Esc|Монако}}<ref name=":2">{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/06/14/tvmonaco-has-not-yet-considered-eurovision-2027-participation/|title=🇲🇨 Monaco: TVMonaco Has Not Yet Considered Eurovision 2027 Participation|last=Granger|first=Anthony|date=2026-06-14|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-07-21}}</ref> и '''{{Esc|Словачка}}и '''{{Esc|Чешка}}'''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/10/06/czechia-ct-withdraws-from-eurovision-2027/|title=🇨🇿 Czechia: ČT Withdraws from Eurovision 2027|last=Farren|first=Neil|date=2026-10-06|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-10-06}}</ref> ==== Останати држави кои сеуште не се изјасниле: ==== {{Esc|Малта}}''', '''{{Esc|Молдавија}}''', '''{{Esc|Португалија}}'','' {{Esc|Франција}} === '''Придружни членки на ЕБУ''' === {{Esc|Австралија}}– Откако Изборот за песна на Евровизија Азија беше најавен на 31 март 2026 година, SBS не изрази интерес за приклучување на натпреварот. На 11 мај 2026 година, ЕБУ изјави дека „ниту еден радиодифузер што зема учество на Изборот за песна на Евровизија нема да учествува на Изборот за песна на Евровизија Азија“, што значи дека на SBS нема да му биде дозволено да учествува на двете манифестации. На 1 септември 2026 беше потврдено нивно учество. '''{{Esc|Канада}}– Во ноември 2025 година, Канада изрази интерес за приклучување кон Евровизија, а CBC Television изјави дека ги разгледува можните начини за учество. Откако CBC Television испрати персонал да го следи натпреварот во 2026 година, директорот на натпреварот Мартин Грин јавно ја поздрави можноста Канада да се приклучи на шоуто. На 01 јули 2026 се потврди нивното учество. === '''Земји кои не се членки на ЕБУ''' === {{знамеикона|Косово}} [[Република Косово|Косово]]– РТК активно се стреми кон членство во ЕБУ за да овозможи деби на земјата на натпреварот, потег кој е поддржан од косовското Министерство за култура. Официјални претставници на радиодифузерот присуствуваа на генералното собрание на ЕБУ во Прага на 25 и 26 јуни 2026 година. Дополнително, РТК го оживува фестивалот „Akordet e Kosovës“ за да послужи како национален избор и за Евровизија и за Детска Евровизија. === '''Израелско учество''' === Шпанскиот радиодифузер RTVE одлучи да не учествува на натпреварот во 2026 година, протестирајќи заедно со радиодифузерите од Исланд, Ирска, Холандија и Словенија поради продолженото учество на Израел во услови на војната во Газа. На 25 февруари 2026 година, RTVE формално побара дискусии во рамките на EBU во врска со можноста земји кои активно учествуваат во воени конфликти да не можат да се натпреваруваат во 2027 година. На 3 мај, директорот на ESC, Мартин Гриин, изрази надеж за време на интервју за холандската информативна програма „Nieuwsuur“ дека радиодифузерите кои го бојкотираа изданието во 2026 година ќе се вратат во 2027 година. Како одговор, RTVE наведе дека ќе процени „дали условите се соодветни“ за идно учество по финалето во 2026 година. Слично на тоа, холандскиот радиодифузер AVROTROS изјави дека чека целосна евалуација на натпреварот во 2026 година пред да коментира за можното учество во 2027 година. На 11 мај, Ynet објави дека биле одржани прелиминарни разговори за можно преместување на Израел во Азиската Евровизија; сепак, Грин категорично го негираше овој глас во интервју за „Het Parool“. За време на програмата пред финалето во 2026 година, портпарол на фламанскиот радиодифузер VRT изјави дека е многу малку веројатно радиодифузерот да учествува во 2027 година во име на Белгија, освен ако EBU не спроведе директно гласање во врска со учеството на Израел. Портпаролот ги опиша шансите VRT да испрати претставник во 2027 година како „мали“, повикувајќи ја EBU да „даде јасна изјава против војната и насилството и во корист на почитувањето на човековите права“. Учеството на Белгија на натпреварот се менува секоја година помеѓу VRT и франкофонскиот радиодифузер RTBF. Израел го потврди своето учество на 12.07.2026. ==== Радиодифузерите на следните земји објавија официјални изјави во врска со Израел и натпреварот во 2027 година: ==== {{Esc|Белгија}}– За време на воведната програма пред финалето во 2026 година, Јасмин Ван дер Борхт, портпаролка на фламанскиот радиодифузер VRT (кој треба да учествува во 2027 година како дел од годишната ротација со франкофонскиот RTBF), изјави дека е малку веројатно радиодифузерот да го стори тоа освен ако ЕБУ (EBU) не одржи директно гласање за учеството на Израел. Ван дер Борхт изјави дека шансите VRT да испрати свој претставник во 2027 година се „мали“ и ја повика ЕБУ да „даде јасна изјава против војната и насилството и за почитување на човековите права“. На 23 септември беше потврдено учество. {{Esc|Ирска}}– На 19 мај, генералниот директор на RTÉ, Кевин Бакхерст, изјави дека „во моментов нема причина да ја промениме нашата одлука, но ќе ја преиспитаме во наредните месеци“ {{Esc|Словенија}}– На 9 март 2024 година, Марио Галунич, уредник во RTVSLO, изготви документ во кој една од точките беше план за враќање кон избор на словенечки претставници за Евровизија преку националното финале ''Evrovizijska Melodija'' од 2025 до 2028 година. И покрај ова, RTVSLO одлучи да не учествува во 2026 година поради учеството на Израел. Радиодифузерот исто така изјави дека доколку Израел победи во 2026 година, тие нема да се вратат во 2027 година. {{Esc|Холандија}}– На 24 август 2026 година, AVROTROS објави дека нема да се врати на натпреварот во 2027 година, истакнувајќи дека континуираното учество на Израел го нарушува неутралниот карактер на настанот. NPO, чадор-организацијата на холандскиот јавен радиодифузен систем, разгледува дали ќе учествува во разговори за учество преку друг радиодифузер. Omroep Max изрази подготвеност да го преземе учеството на Холандија на натпреварот доколку NPO обезбеди финансиска поддршка, но подоцна се откажа од својот интерес. BNNVARA, EO, KRO-NCRV и PowNed, исто така, ја отфрлија можноста за учество. На 23 септември беше потврдено учество. {{Esc|Шпанија}}– Како одговор на изјавите на Грин за време на интервјуто за ''Nieuwsuur'', RTVE изјави дека ќе испита „дали условите се соодветни“ за идно учество по финалето во 2026 година. == Преглед на натпреварот == Изборот за песна на Евровизија 2027 година ќе биде во продукција на бугарскиот национален сервисер БНТ. Во јули 2026 година, бугарската влада усвои акциски план за организација на натпреварот. Според планот, извршниот продуцент и креативниот директор треба да бидат назначени до 30 август, а договорот со избраната арена да се потпише до 10 септември, со тоа што просторот ќе биде ставен на располагање до крајот на истиот месец. Предлог-буџетот треба да биде подготвен до 10 октомври, додека креативниот концепт и визуелниот идентитет треба да се комплетираат до 15 декември. Изборот на водителите и сценаристите е предвиден за периодот меѓу ноември 2026 и април 2027 година, а изградбата на сцената и техничките проби ќе се одвиваат од средината на март до крајот на април. Евровизиското село ќе работи од 13 април до 31 мај, додека враќањето на арената во нејзината редовна намена е планирано за периодот меѓу 18 и 24 мај.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.24chasa.bg/bulgaria/article/23158481|title=Вижте всички важни дати за "Евровизия"|work=www.24chasa.bg|language=en|accessdate=2026-08-13}}</ref> === '''Систем на гласање и структура на натпреварот''' === На 12 август 2026 година, ЕБУ објави прелиминарен преглед на правилата за изданието во 2027 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eurovision.com/newsroom/release/eurovision-song-contest-updates-rules-for-2027/|title=Eurovision Song Contest updates rules for 2027|date=2026-08-12|work=Eurovision Song Contest|language=en|accessdate=2026-08-13}}</ref>. Меѓу најважните промени е тоа што телевизијата на земјата победничка автоматски ја губи можноста да го организира следниот натпревар доколку „вооружен конфликт, чувствителна геополитичка ситуација или каков било друг настан сериозно ја загрозува безбедноста или стабилноста на земјата или нејзиниот регион“. Воведени се и дополнителни мерки за ограничување на прекумерното користење на однапред снимени придружни вокали. Покрај тоа, изведувачите мора да имаат наполнето најмалку 18 години на денот на нивната прва проба, за разлика од досегашното правило за минимум 16 години кое важеше од [[Евровизија 1990|1990 година]]. На крајот, во зависност од конечното одобрение, победниците во полуфиналињата ќе се одлучуваат или целосно со гласање од публиката, или со комбинација од жиро и публика во сооднос кој дополнето ќе се дефинира.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eurovision.com/newsroom/rules-of-the-contest/|title=Rules of the Eurovision Song Contest|work=Eurovision Song Contest|language=en|accessdate=2026-08-13}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/08/12/eurovision-2027-ebu-updates-contest-rules/|title=Eurovision 2027: EBU Updates Contest Rules|last=Farren|first=Neil|date=2026-08-12|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-08-13}}</ref> === Полуфиналиња === Планирани се две полуфинални вечери на 11 и 13 мај, каде што ќе учествуваат следните држави: {| class="wikitable plainrowheaders sticky-header" ! scope="col" | Земја ! scope="col" | Изведувач !Песна !Јазик !Поени !Место |- |{{Esc|Австралија}} | | | | | |- |{{Esc|Австрија}} | | | | | |- |{{Esc|Азербејџан}} | | | | | |- |{{Esc|Албанија}} | | | | | |- |{{Esc|Белгија}} | | | | | |- |{{Esc|Грузија}} | | | | | |- |{{Esc|Грција}} | | | | | |- | scope="row" | {{Esc|Данска}} | | | | | |- |{{Esc|Естонија}} | | | | | |- |{{Esc|Израел}} | | | | | |- |{{Esc|Канада}} | | | | | |- |{{Esc|Кипар}} | | | | | |- |{{Esc|Латвија}} | | | | | |- |{{Esc|Литванија}} | | | | | |- |{{Esc|Луксембург}} | | | | | |- |{{Esc|Македонија}} | | | | | |- |{{Esc|Малта}} | | | | | |- |{{Esc|Норвешка}} | | | | | |- |{{Esc|Полска}} | | | | | |- |{{Esc|Романија}} | | | | | |- | scope="row" |{{Esc|Сан Марино}} | | | | | |- |{{Esc|Украина}} | | | | | |- | scope="row" |{{Esc|Финска}} | | | | | |- |{{Esc|Холандија}} | | | | | |- |{{Esc|Хрватска}} | | | | | |- |{{Esc|Црна Гора}} | | | | | |- | scope="row" |{{Esc|Швајцарија}} | | | | | |- |{{Esc|Шведска}} | | | | | |} === Финале === Финалето ќе се одржи на 15 мај 2027 година. Во финалето ќе учествуваат земјата домаќин, членовите на големата 5-ка, сите тие се автоматски квалификувани и 10 пласирани од првото и 10 пласирани од второ8то полуфинале. {| class="wikitable plainrowheaders sticky-header" ! scope="col" | Земја ! scope="col" | Изведувач ! scope="col" | Песна ! scope="col" | Јазик ! scope="col" | Поени !Место |- | scope="row" |{{Esc|Бугарија}} | | | | | |- |{{Esc|Велика Британија}} | | | | | |- | scope="row" |{{Esc|Германија}} | | | | | |- |{{Esc|Италија}} | | | | | |} == Емитувања == Сите емитувачи кои учествуваат можат да изберат да имаат коментатори на лице место или од далечина кои ќе им обезбедат увид и информации за гласањето на нивната локална публика. Иако се обврзани да го емитуваат финалето и полуфиналето во кое гласа нивната земја, повеќето емитувачи ги покриваат сите три емисии. Некои емитувачи кои не учествуваат, исто така, го емитуваат натпреварот. YouTube каналот на Евровизискиот натпревар обезбедува меѓународни преноси во живо без коментари за сите емисии. {| class="wikitable" |+Планирани емитувања и коментатори во земјите учеснички !Држава !Емитувач !Канал(и) !Емисии !Коментатор(и) !Наводи |- !{{flagu|Холандија}} |NOS |NPO 1 |Сите емисии| Сите | |<ref name=":11" /> |} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.eurovision.tv Официјална страница] {{Евровизија}} {{Земји на Евровизија}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Евровизија по години]] [[Категорија:Австриска музика]] [[Категорија:Музиката во 2026 година]] k7mjeb43uodr4arycq67c17fbyditzs 0 1396543 5641074 5609219 2026-10-06T06:24:08Z Bjankuloski06 332 5641074 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Артефакт|name=Киров цилиндар|image=[[File:Cyrus Cylinder front.jpg|250px|Front view of a barrel-shaped clay cylinder resting on a stand. The cylinder is covered with lines of cuneiform text]] [[File:Cyrus Cylinder back.jpg|250px|Rear view of a barrel-shaped clay cylinder resting on a stand. The cylinder is round with square edge very close up. It is covered with lines of cuneiform and has a hollow centre. The centre is lined with plate measuring around 10 millimeters in thickness.text]] [[File:Barrel cylinder of Cyrus (transcription).jpg|250px|Barrel cylinder of Cyrus (transcription)]]|image_caption=Киров цилиндар, предна и задна страна и транскрипција|material=Печена глина|size=21.9см x 10см (максимум) x (крај A) 7.8см x (крај B) {{!}}7.9см<ref name="BM-database" />|writing=[[Акадиски јазик|Акадиски]] [[клинесто писмо]]|created=Околу 539–538 п.н.е.|period=[[Ахеменидска империја]]<ref name="BM-database" />|discovered=[[Вавилон]], [[Багдадскиот вилает]] од [[Отомански Ирак]], од [[Хормузд Расам]] во март 1879 година<ref name="BM-database" />|location=Соба 52, [[Британски музеј]] (Лондон) <ref name="BM-database" />|id=BM 90920<ref name="BM-database" />|registration={{Британски-музеј-база|1880,0617.1941|id=327188}} <ref name="BM-database" />}} '''Кировиот цилиндар''' — древен глинен цилиндар кој е сега скршен на неколку парчиња, на кoj e напишан ахеменидски кралски натпис на [[Акадски јазик|акадско]] [[Клинесто писмо|клинесто]] писмо во името на [[Иран|персискиот]] крал [[Кир Велики]]. Цилиндарот датира од 6 век п.н.е. и бил откриен во урнатините на древниот [[Месопотамија|месопотамски]] град [[Вавилон]], денешен [[Ирак]] во 1879 година и моментално се наоѓа во сопственост на [[Британски музеј|Британскиот музеј]]. Бил создаден и користен како темелен депозит по персиското освојување на Вавилон во 539 година п.н.е. Текстот на цилиндарот го фали Кир и ја изложува неговата генеалогија со што го прикажува како крал од лоза на кралеви и во него вавилонскиот крал [[Набонид]], кој бил поразен и соборен од Кир, бил осуден како безбожен угнетувач на народот на Вавилонија, а неговото ниско потекло било имплицитно спротивставено на кралското наследство на Кир, а победоносецот Кир бил прикажан како избран од главниот вавилонски бог [[Мардук]] со цел да го врати мирот и редот кај Вавилонците. Во текстот се наведува дека Кир бил пречекан од народот на Вавилон како нивен нов владетел и влегол во градот во мир и му се обраќа на Мардук да го заштити и да му помогне на Кир и неговиот син Камбис. Текстот исто така го величал Кир како добротвор на граѓаните на Вавилонија кои ги подобриле нивните животи, ги репатрирале раселените лица и ги обновиле храмовите и култните светилишта низ [[Месопотамија]] и на други места во регионот и завршува со опис на тоа како Кир ги поправил градските ѕидини на Вавилон и пронашол сличен натпис поставен таму од претходен крал. Текстот на цилиндарот од страна на библиските научници традиционално се сметал за поткрепувачки доказ за политиката на Кир за репатријација на [[Евреи|еврејскиот народ]] по нивното вавилонско заробеништво (чин што [[Прва книга Ездра|Книгата на Ездра]] му го припишува на Кир), бидејќи текстот се однесувал на реставрација на култни светилишта и репатријација на депортирани народи, но ова толкување било оспорено, бидејќи текстот идентификува само месопотамски светилишта и не биле споменати Евреи, Ерусалим или Јудеја, но сепак, се сметало за знак на релативно просветлениот пристап на Кир кон културната и религиозната разновидност. Нил Мекгрегор, поранешен директор на [[Британски музеј|Британскиот музеј]], рекол дека цилиндарот бил „првиот обид што го знаеме за водење општество, држава со различни националности и вери“{{Цп}} нов вид на државна уметност“.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.al-monitor.com/pulse/fa/contents/articles/opinion/2013/03/cyrus-cylinder-iran-religious-freedom-minority-rights.html|title=Cyrus Cylinder a Reminder of Persian Legacy of Tolerance|last=Slavin|first=Barbara|date=6 March 2013|work=Al-Monitor|access-date=21 September 2013}}</ref> Во модерно време, цилиндарот бил усвоен како национален симбол на Иран од страна на владејачката [[Пахлеви|династија Пахлави]], која го изложила во [[Техеран]] во 1971 година за да ја одбележи 2500-годишнината од Персиската Империја. Принцезата [[Ашраф Пахлави]] му подарила на [[Генерален секретар на Обединетите нации|генералниот секретар на Обединетите нации,]] [[У Тант]], реплика од цилиндарот и тврдела дека „наследството на Кир било наследство на човеково разбирање, толеранција, храброст, сочувство и, пред сè, човекова слобода“. Нејзиниот брат, [[Шах (титула)|шахот]] [[Мухамед Реза Пахлеви|Мохамед Реза Пахлави]], го промовирал цилиндарот како „прва повелба за човекови права“, иако ова толкување од повеќето историчари било опишано како „прилично [[Анахронизам|анахронично]]“ и контроверзно.<ref name="KQED-cylinder">{{Наведени вести|url=http://www.kqed.org/arts/visualarts/article.jsp?essid=124632|title=Oldest Known Charter of Human Rights Comes to San Francisco|date=13 August 2013|access-date=21 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130922152858/http://www.kqed.org/arts/visualarts/article.jsp?essid=124632|archive-date=22 September 2013}}</ref> == Откритие == [[Податотека:Hormuzd.Rassam.reclined.jpg|алт=Sepia photograph of a man in 19th century Middle Eastern dress, with a large moustache, reclining in a chair with his hands crossed across his lap|десно|мини|Хормузд Расам во Мосул ''околу'' 1854 година. Кировиот цилиндар бил откриен за време на ископувањата на Расам во Вавилон во февруари-март 1879 година.]] Цилиндарот бил откриен во март 1879 година од страна на [[Асирци|асирско]]-[[Обединето Кралство на Велика Британија и Ирска|британскиот]] археолог [[Хормузд Расам]], за време на долга програма на ископувања во Месопотамија спроведени за Британскиот музеј и бил поставен како темелен депозит во темелите на главниот храм во градот, [[Есагила]]. Експедицијата на Расам продолжила по претходното ископување спроведено во 1850 година од страна на британскиот археолог [[Остин Хенри Лејард]], кој ископал три могили во истата област, но нашол малку важни и кој во 1877 година станал британски амбасадор во [[Отоманско Царство|Отоманската Империја]] која во тоа време владеела со Месопотамија. Тој му помогнал на Расам, кој бил негов помошник во ископувањата во 1850 година, да добие ''[[ферман]]'' (уредба) од [[Отоманска династија|отоманскиот султан]] [[Абдул Хамид II]] за да ги продолжи претходните ископувања, а ''Ферманот'' важел само една година, но во 1878 година бил издаден втор ''ферман'', со многу послободни услови и бил одобрен за две години (до 15 октомври 1880 година) со ветување за продолжување до 1882 година доколку е потребно. Султановиот декрет го овластил Расам да „спакува и испрати во Англија сите антиквитети [што] ги пронашол... под услов, сепак, да нема дупликати“, а на претставник на султанот му било наложено да биде присутен на ископувањето за да ги испита предметите штом ќе бидат откриени. Откако добил дозвола, Расам започнал големи ископувања во Вавилон и други локалитети во име на Доверителите на Британскиот музеј и ги презел ископувањата во 4 различни фази и помеѓу секоја фаза, се вратил во Англија за да ги донесе своите наоди и да собере повеќе средства за понатамошна работа, а Кировиот цилиндар бил пронајден на втората од неговите четири експедиции во Месопотамија, која започнала со неговото заминување од Лондон на 8 октомври 1878 година. Тој пристигнал во својот роден град [[Мосул]] на 16 ноември и патувал по [[Тигар (река)|Тигар]] до [[Багдад]], каде што стигнал на 30 јануари 1879 година. Во текот на февруари и март и ги надгледувал ископувања на голем број вавилонски локалитети, вклучувајќи го и самиот Вавилон. [[Податотека:Babylon_1829_cropped.gif|алт=Map showing the terrain at the site of Babylon as it was in 1829. Various mounds, outcrops and canals are shown, with the river Tigris running through the middle. At the centre of the map is a mound marked "E" where the Cyrus Cylinder was discovered in March 1879|лево|мини|Карта на локацијата на Вавилон во 1829 година. Копачите на Хормузд Расам го пронашле Кировиот цилиндар во насипот Тел Амран-ибн-Али (означен со „Е“ во центарот на картата) под кој лежел урнатиот храм Есагила.]] Набрзо открил голем број важни градби, вклучувајќи го и големиот храм на главниот вавилонски во [[Мардук]], Есагила, иако неговиот идентитет не бил целосно потврден сè до ископувањата на германскиот археолог [[Роберт Колдевај]] во 1900 година. Исто така копачите пронашле голем број деловни документи напишани на глинени плочи закопани во темелите на храмот, каде што го откриле Кировиот цилиндар, а Расам дал спротивставени информации за тоа каде се направени неговите откритија и напишал во своите мемоари, ''Ашур и земјата на Нимрод'', дека цилиндарот бил пронајден во насип на јужниот крај на Вавилон во близина на селото Џумџума или Џимџима. Сепак, во писмо испратено на 20 ноември 1879 година до [[Самуел Берч (египтолог)|Самуел Берч]], кој бил чувар на ориентални антиквитети во Британскиот музеј, тој напишал: „Кировиот цилиндар бил пронајден во Омран [Тел Амран-ибн-Али] со околу 600 парчиња врежани теракота пред да го напуштам Багдад“. Тој го напуштил Багдад на 2 април, враќајќи се во Мосул и оттаму заминал на 2 мај на патување до Лондон кое траело до 19 јуни. Во јавноста откритието било објавено од претседателот на Кралското азиско друштво, Сер Хенри Ролинсон, на состанок на Друштвото на 17 ноември 1879 година каде го опишал како „еден од најинтересните историски записи со клинесто писмо што досега е изнесен на виделина“, иако погрешно го опишал како да доаѓа од античкиот град [[Борсипа]], а не од Вавилон, а неговите „Белешките за новооткриениот глинен цилиндар на Кир Велики“ биле објавени во списанието на друштвото следната година, вклучувајќи го и првиот делумен превод на текстот. == Опис == Кировиот цилиндар бил цилиндар во облик на буре од печена глина со димензии 22.5см за 10см при неговиот максимален дијаметар,<ref name="BM-database">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/W_1880-0617-1941|title=The Cyrus Cylinder (British Museum database)|accessdate=25 Feb 2026}}</ref> кој бил создаден во неколку фази околу конусно јадро од глина во кое имало големи сиви камени инклузии и бил изграден со дополнителни слоеви од глина со цел да му се даде цилиндрична форма пред да се додаде фино површинско парче глина на надворешниот слој, на кое бил врежан текстот. Бил ископан во неколку фрагменти, очигледно расцепен во антиката,<ref name="BM-database" /> а денес постои во два главни фрагменти, познати како „А“ и „Б“, кои биле повторно споени во 1972 година.<ref name="BM-database" /> Во 1876 година било откриено главното тело на цилиндарот, од страна на Расам, односно фрагментот „А“ кој бил реставриран во 1961 година, кога бил повторно печен и додаден гипс.<ref name="BM-database"/> Помалиот фрагмент, „Б“, бил дел со димензии 8.6см за 5.6см и бил стекнат од Ј.Б. Нис од Универзитетот Јејл од трговец со антиквитети. Нис го објавил текстот во 1920 година, а фрагментот очигледно бил откинат од главното тело на цилиндарот за време на првичните ископувања во 1879 година и бил или отстранет од ископувањата или бил пронајден од една од депониите во Расам, но не бил потврден како дел од цилиндарот сè додека Пол-Ричард Бергер од Универзитетот во Минстер дефинитивно не го идентификувал во 1970 година, а Универзитетот Јеил го позајмил фрагментот на Британскиот музеј привремено (но, во пракса, на неодредено време) во замена за „соодветна клинеста плочка“ од колекцијата на Британскиот музеј.<ref name="BM-database" /> Иако цилиндарот очигледно датирал по освојувањето на Вавилон од страна на Кир Велики во 539 година п.н.е., сепак датумот на неговото создавање бил нејасен и се велело дека датира од раниот дел од владеењето на Кир над Вавилон, некаде по 539 година п.н.е, а Британскиот музеј го ставил датумот на потеклото на цилиндарот помеѓу 539 и 530 година п.н.е. === Текст === {{Wikisource|Киров Цилиндар}} Преживеаниот натпис на Кировиот цилиндар се состои од 45 реда текст напишан со акадско клинесто писмо од кој првите 35 реда се на фрагментот „А“, а останатите 10 реда на фрагментот „Б“, но голем број редови на почетокот и на крајот од текстот се премногу оштетени за да бидат читливи повеќе од неколку зборови. Текстот бил напишан во исклучително формулаичен стил кој може да се подели на 6 различни делови: [[Податотека:Cyrus_cylinder_extract.svg|алт=Fifteen horizontal lines of text written in Akkadian cuneiform script.|мини|Извадок од Кировиот цилиндар (редови 15–21), во кој се дава генеалогијата на Кир и извештај за неговото освојување на Вавилон во 539 година п.н.е. ([[Е. А. Волис Баџ|Е.А. Волис Баџ]], 1884).]] * '''Редови 1–19''': вовед во кој се навредува [[Набонид]], претходниот крал на Вавилон, и се поврзува Кир со богот Мардук; * '''Редови 20–22''': детали за кралските титули и генеалогијата на Кир, како и неговото мирно влегување во Вавилон; * '''Редови 22–34''': пофалба за политиката на Кир за враќање на Вавилон; * '''Редови 34–35''': молитва до Мардук во име на Кир и неговиот син [[Камбис II|Камбис]]; * '''Редови 36–37''': декларација дека Кир им овозможил на луѓето да живеат во мир и ги зголемил приносите што им се даваат на боговите; * '''Редови 38–45''': детали за градежните активности наредени од Кир во Вавилон. [[Податотека:Cyrus_Cylinder_detail.jpg|алт=Detail image of text|мини|Примерок на детална слика што прикажува клинесто писмо.]] Почетокот на текстот е делумно прекинат, а зачуваната содржина го критикува ликот на соборениот вавилонски крал [[Набонид]] и во него се наведени неговите наводни злосторства, обвинувајќи го за сквернавење на храмовите на боговите и наметнување [[Кулук|принудна работа]] врз населението и така според прогласот, како резултат на овие прекршоци, богот Мардук го напуштил Вавилон и побарал поправеден крал. Мардук го повикал Кир да влезе во Вавилон и да стане негов нов владетел.<ref name="Finkel-Translation">[http://www.britishmuseum.org/research/collection_online/collection_object_details.aspx?objectId=327188&partId=1 Translation of the text on the Cyrus Cylinder] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170406201414/https://www.britishmuseum.org/research/collection_online/collection_object_details.aspx?objectId=327188&partId=1|date=2017-04-06}}. Finkel, Irving.</ref>{{Цитат|Во умот на [Набонид], стравот од Мардук, кралот на боговите, заврши. Тој секој ден правеше уште повеќе зло на својот град; … неговиот [народ ………], донесе пропаст врз сите нив со јарем без олеснување … [Мардук] ги прегледа и провери сите земји, барајќи го праведниот крал по свој избор. Тој ја зеде раката на Кир, кралот на градот [[Аншан (Персија)|Аншан]], и го повика по име, прогласувајќи го гласно за крал над сè.<ref name="Finkel-Translation" />}} На средина од текстот, писателот преминува на нарација од прво лице со гласот на Кир, обраќајќи се директно до читателот. Во него е даден список на неговите титули (во месопотамски, а не во персиски стил): „Јас сум Кир, крал на светот, голем крал, моќен крал, крал на Вавилон, крал на [[Сумер]] и [[Акад]], крал на четирите страни [на земјата], син на Камбис, голем крал, крал на Аншан, потомок на Теисп, голем крал, крал на Аншан, вечното семе на кралството, чие владеење Бел [Мардук] и Небо го сакаат, и со чие кралство, на нивна радост, се грижат.“<ref name="Finkel-Translation"/> Тој ги опишува побожните дела што ги извршил по неговото освојување, дека го вратил мирот во Вавилон и другите градови кои биле свети на Мардук, ослободувајќи ги нивните жители од нивниот „јарем“ и „донел олеснување во нивните дотраени живеалишта (со што) ставил крај на нивните (главни) поплаки“ и ги поправил урнатините во градовите што ги освоил, ги обновил нивните култови и ги вратил нивните свети ликови, како и нивните поранешни жители што Набонид ги однел во Вавилон. При крајот на натписот, Кир го истакнува своето обновување на градскиот ѕид на Вавилон, велејќи: „Внатре видов натпис на [[Асурбанипал]], крал кој ми претходел.“<ref name="Finkel-Translation" /> Остатокот недостасува, но веројатно го опишува повторното посветување на споменатата порта од страна на Кир. Во 1911 година, делумната транскрипција од Ф.Х. Вајсбах била заменета со многу поцелосна транскрипција по идентификацијата на фрагментот „Б“,а оваа транскрипција сега е достапна на германски и англиски јазик. Лажен превод на текстот кој меѓу другото го потврдувал, укинување на ропството и правото на самоопределување, минимална плата и азил, бил промовиран на Интернет и на други места, а освен што изнесува тврдења што не се наоѓаат на вистинскиот цилиндар, се однесува на [[Зороастризам|зороастриското]] божество [[Ахура Мазда|Ахура Мазда,]] а не на месопотамскиот бог Мардук. Лажниот превод бил широко распространет и алудирал на тврдењето дека Кир наводно изјавил: „Секоја земја сама ќе одлучи дали сака мое водство или не“. Иранската добитничка на [[Нобелова награда за мир|Нобелова награда за мир,]] [[Ширин Ебади|Ширин Ебади,]] во својот говор за прифаќање на наградата, го опишала Кир како „истиот цар кој на врвот на моќта пред 2.500 години прогласи дека... нема да владее над народот ако не го сака тоа“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2003/ebadi-lecture-e.html|title=Shirin Ebadi's 2003 Nobel Peace Prize lecture|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2011-03-19|ref=2003-Noble-Peace-Prize-lecture}}</ref> === Поврзани фрагменти === Во јануари 2010 година, британскиот музеј објавил дека 2 врежани глинени фрагменти, кои биле во музејската колекција од 1881 година, биле идентификувани како дел од клинеста плочка на која бил испишан истиот текст како и Кировиот цилиндар, а фрагментите потекнувале од малото наоѓалиште Даилем во близина на Вавилон, додека идентификацијата ја извршиле професорот [[Вилфред Ламберт]], поранешен член на Универзитетот во Бирмингем, и [[Ирвинг Финкел]], кустос задолжен за Одделот за Блискиот Исток на музејот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britishmuseum.org/the_museum/departments/staff/middle_east/irving_finkel.aspx|title=Irving Finkel|last=British Museum|accessdate=14 December 2010}}</ref> === Врска со кинески натпис на коска === Во 1983 година, во Кина се појавиле 2 фосилизирани коњски коски со врежани клинести знаци, за кои професорот [[Оливер Гурни]] од Оксфорд подоцна идентификувал дека потекнуваат од Кировиот цилиндар. Откривањето на овие предмети предизвикало многу дискусии за можните врски помеѓу античка Месопотамија и Кина, иако нивната автентичност била доведена во прашање од многу научници уште од самиот почеток и сега генерално се сметаат за фалсификати. Историјата на наводниот артефакт датира од пред речиси еден век,<ref>{{Наведено списание|last=Yang|first=Zhi|date=1987|title=Brief Note on the Bone Cuneiform Inscriptions|journal=[[Journal of Ancient Civilizations]]|volume=2|pages=30–33}}</ref> а најраниот запис датира од кинескиот доктор по име Сјуе Шенвеј, кој некаде пред 1928 година добил фотографија од триење на една од коските од страна на трговец со антиквитети по име Џанг Јиан.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=The Cyrus Cylinder: The King of Persia's Proclamation from Ancient Babylon|publisher=I.B.Tauris|year=2013|isbn=978-1780760636|editor-last=Finkel|editor-first=Irving|pages=28–34}}</ref> Иако во тоа време не можел да ги види коските, Сјуе Шенвеј подоцна ја добил едната од друг трговец со антиквитети по име Ванг Донгтинг во 1935 година, а потоа и втората преку лична врска по име Ке Јанлинг околу 1940 година и иако Сјуе не го препознал ракописот на коските, тој претпоставил дека бил стар и ги закопал коските за безбедно чување за време на [[Културна револуција|културната револуција]]. Во 1983 година, тој ги подарил коските на [[Музеј на царскиот дворец|Музејот на Палатата]] во Пекинг, каде што Лиу Џиуан и Ванг Нанфанг од Државната администрација за културно наследство ја презеле својата студија<ref name=":0" /> и го идентификувале ракописот како клинесто писмо по што ги замолиле асиролозите Чи Јанг и [[Институт за историја на античките цивилизации|Ву Јухонг]] да работат на натписите. Идентификацијата на изворниот текст се одвивала бавно сè до 1985 година, кога Ву Јухонг, заедно со оксфордскиот асириолог [[Стефани Дејли]] и Оливер Гурни, го препознале текстот во една коска како да доаѓа од Кировиот цилиндар и една година подоцна, Ву Јухонг ги презентирал своите наоди на 33 состанок на асириолозите и ги објавил во статија во списание.<ref>{{Наведено списание|last=Wu|first=Yuhong|date=1986|title=A Horse-Bone Inscription copied from the Cyrus Cylinder (Line 18-21) in the Palace Museum in Beijing|journal=Journal of Ancient Civilizations|volume=1|pages=15–20}}</ref> Вториот коскен натпис останал недешифриран до 2010 година, кога [[Ирвинг Финкел]] работел на него, а истата година, Британскиот музеј одржал конференција посветена на артефактите. Врз основа на сериозните текстуални грешки во натписот, вклучително и изоставувањето на голем број знаци од Кировиот цилиндар, Ву Јухонг тврдел дека натписите најверојатно биле копирани од цилиндарот додека се наоѓал во Британскиот музеј или од раномодерна публикација базирана на него, но сепак, тој ја признал малата можност дека бил копиран во доцната антика.<ref name=":0"/> Ирвинг Финкел го оспорил овој заклучок врз основа на релативната нејасност на Кировиот цилиндар до последните децении и несовпаѓањето во палеографијата помеѓу коскените натписи и рачно напишаните копии пронајдени во раните изданија од 80 години на 19 век. Конечно, по завршувањето на работилницата, на Ирвинг Финкел му припаднало издание на Кировиот цилиндар од 1884 година од [[Е. А. Волис Баџ|Е.А. Волис Баџ]], но ова издание користело идиосинкратичен фонт и содржело рачно изработен фонт само за дел од целиот цилиндар. Сепак, фонтот во тоа издание се совпаѓал со палеографијата на коскените натписи, а извадокот од цилиндарот објавен во книгата се совпаѓал и со оној на коската што го убедило Финкел дека коскените натписи се фалсификати од раниот модерен период и тоа мислење останало на мнозинството оттогаш. == Толкувања == === Месопотамска и персиска традиција и пропаганда === Според Британскиот музеј, Кировиот цилиндар одразувал долга традиција во Месопотамија каде што, уште од 3000 година п.н.е. кралевите го започнувале своето владеење со декларации за реформи, а декларацијата на Кир го нагласувала неговиот легитимитет како крал и била впечатлива изјава за неговото почитување на религиозните и политичките традиции на Вавилон, а британскиот музеј и научниците од тој период го опишувале како инструмент на античката месопотамска пропаганда. Текстот претставува натпис на кралска зграда, жанр кој немал еквивалент во [[Староперсиски јазик|староперсиската]] литература и илустрирал како Кир ги присвоил локалните традиции и симболи со цел да го легитимира своето освојување и контрола врз Вавилон. Многу елементи од текстот биле извлечени од долгогодишните месопотамски теми за легитимирање на владеењето во Вавилонија: претходниот крал бил прекорен и прогласен за напуштен од боговите поради неговата злоба, а новиот крал ја добил моќта преку божествената волја на боговите и ги исправал неправдите на својот претходник, грижејќи се за благосостојбата на народот и воедно ги реставрирал или обновувал светилиштата на боговите и биле давани или се зголемувале приноси на боговите и се барало благословите на боговите, а исто така се правеле поправки на целиот град, на начин на претходните законски кралеви. Во текстот на цилиндарот се нагласуваат и континуитетот и дисконтинуитетот што ја потврдувало доблеста на Кир како богобојазлив крал од традиционален месопотамски тип, а од друга страна, постојано го дискредитира Набонид, оцрнувајќи ги делата на соборениот крал, па дури и неговото потекло, и прикажувајќи го како безбожен уништувач на сопствениот народ. Како што забележале Фаулер и Хекстер: „ова создава проблем за монархот кој избира да го поткрепи своето барање за легитимитет со присвојување на „симболичниот капитал“ на своите претходници“. Опомената на цилиндарот за Набонид, исто така, го дискредитира вавилонскиот кралски авторитет преку асоцијација и можеби поради оваа причина, ахеменидските владетели повеќе ја користеле асирската отколку вавилонската кралска иконографија и традиција во своите декларации и исто така цилиндарот се осврнува на асирскиот крал [[Асурбанипал]] како „мој претходник“, наместо на кој било роден вавилонски владетел. Самиот цилиндар претставува дел од континуираната месопотамска традиција на положување широк спектар на симболични предмети, вклучувајќи животински жртви, камени плочи, теракотни конуси, цилиндри и фигури, а новокрунисаните кралеви на Вавилон давале јавни изјави за сопствената праведност кога започнувале со своето владеење, честопати во форма на изјави што биле положувани во темелите на јавните згради и некои содржеле пораки, додека други не, а воедно имале и голем број намени како разработка на вредноста на зградата, одбележување на владетелот или градителот и магично осветување на зградата, преку повикување на божествена заштита. Цилиндарот не бил наменет да се види повторно по неговото закопување, но текстот врежан на него би се користел за јавни цели. Чувани се архивски копии од важни натписи, а текстот на цилиндарот можеби бил копиран. Во јануари 2010 година, Британскиот музеј објавил дека се пронајдени две клинести таблички во неговата колекција со ист текст како оној на Кировиот цилиндар што, според музејот, „покажува дека текстот на цилиндарот веројатно бил проглас кој бил широко распространет низ Персиската Империја“. ==== Сличности со други кралски натписи ==== [[Податотека:Nabonidus_cylinder_sippar_bm1.jpg|десно|мини|250x250пкс|[[Набонидов цилиндар|Набонидовиот цилиндар]]]] Кировиот цилиндар имал впечатливи сличности со постарите месопотамски кралски натписи, а два значајни примери се цилиндрот на Мардук-апла-идин II, кој го зазел вавилонскиот престол во 722/1 п.н.е. и аналите на [[Саргон II]] од Асирија, кој го освоил Вавилон 12 години подоцна. Како освојувач, Мардук-апла-идин се соочил со многу од истите проблеми со легитимитетот како и Кир кога го освоил Вавилон и се изјаснил дека бил лично избран од Мардук, кој му ја обезбедил победата и кога ја презел власта, ги извршил светите обреди и ги обновил светите светилишта и воедно наведува дека пронашол кралски натпис поставен во темелите на храмот од поранешен вавилонски крал, кој го оставил невознемирен и почитуван. Сите овие тврдења се појавуваат и во Кировиот цилиндар, каде 20 години подоцна, асирскиот крал [[Саргон II]] го победил и го протерал Мардук-апла-идин, преземајќи го кралството во Вавилонија. Саргоновите анали опишувале како тој ги презел должностите на вавилонски суверен, почитувајќи ги боговите, одржувајќи ги нивните храмови и почитувајќи ги и поддржувајќи ги привилегиите на урбаната елита. Повторно, Кировиот цилиндар ги истакнува истите поенти, Набонид, соборениот претходник на Кир како крал на Вавилон, нарачал текстови за темели на глинени цилиндри, како што бил [[Набонидов цилиндар|Набонидовиот цилиндар]] кој е исто така во Британскиот музеј и кој ја следи истата основна формула. Текстот на цилиндарот, според тоа, укажува на силен континуитет со вековите на вавилонската традиција, како дел од воспоставената реторика што ја унапредувале освојувачите. Како што вели Курт: {{Цитат|[Цилиндарот] го одразува притисокот што вавилонските граѓани можеле да го извршат врз новиот кралски претендент... Во овој контекст, владеењето на поразениот претходник автоматски било опишано како лошо и против божествената волја - како поинаку можел да биде поразен? Секако, импликациите укажуваат дека сите негови дела, неизбежно и ретроспективно, станале валкани.}}Познавањето на долго воспоставените вавилонски тропи сугерира дека цилиндарот бил напишан од вавилонските свештеници на Мардук, кои работеле по наредба на Кир и може да се спореди со друго дело од приближно исто време, Стиховски извештај на Набониду,<ref name="Verse Account of Nabonidu">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.livius.org/sources/content/anet/verse-account-of-nabonidus/|title=Verse Account of Nabonidus|date=2020-07-29|work=Livius|accessdate=2025-03-04}}</ref> во кое поранешниот вавилонски владетел бил оцрнет како непријател на свештениците на Мардук, а Кир бил претставен како ослободител на Вавилон. Друг пример бил ''Стиховскиот извештај'' кој е толку сличен на натписот на Кировиот цилиндар што двата текста се наречени пример за „литературна зависност“, но не ''директна'' зависност на едниот од другиот, туку меѓусебна зависност од заеднички извор. Историчарот [[Мортон Смит]] го карактеризира ова како „пропаганда што ја спроведувале агентите на Кир во Вавилонија, кратко пред освојувањето на Кир, со цел да го подготват патот на нивниот господар“, но ова гледиште било оспорено; како што вели Сајмон Џ. Шервин од [[Кембрички универзитет|Универзитетот во Кембриџ]], Кировиот цилиндар и ''стихотвите'' се композиции „по настанот“ кои ги користат постојните месопотамски литературни теми и не треба да се објаснуваат како производ на персиската пропаганда пред освојувањето. Германскиот историчар Ханспетер Шаудиг идентификувал линија на цилиндарот („Тој [т.е. Мардук] го спасил својот град Вавилон од неговото угнетување“) со линија од VI-та плоча од вавилонскиот „Еп за создавањето“, ''[[Енума Елиш]]'', во која Мардук го гради Вавилон. Јоханес Хауболд сугерирал дека референцата го претставувала преземањето на Кир како момент на конечно обновување не само на политичките и религиозните институции, туку и на космичкиот ред што ја поткрепува вселената. ==== Анализа на тврдењата на Кировиот цилиндар ==== [[Податотека:Nabonidus.jpg|алт=Stone stele with a carving depicting a man with a beard, carrying a tall staff and wearing a robe and conical hat, gesturing to three symbols representing the moon, sun and Venus.|мини|[[Стела]] на која е прикажан Набонид како се моли на месечината, сонцето и планетата Венера. Религиозните практики на вавилонскиот крал биле остро осудени со натписот на Кировиот цилиндар.]] ===== Оцрнување на Набонид ===== Оцрнувањето на Набонид од страна на Кировиот цилиндар било во согласност со другата персиска пропаганда во врска со владеењето на соборениот крал, но за разлика од прикажувањето на Набонид од страна на цилиндарот како нелегитимен владетел кој ја уништил својата земја, владеењето на Набонид било во голема мера мирно, тој бил признат како легитимен крал и презел разни градежни проекти и воени кампањи соодветни на неговото тврдење дека е „крал на Вавилон, на вселената и на четирите агли [на Земјата]“. ===== Набонид како што всушност се гледа во Вавилон ===== Асириологот [[Пол-Ален Болие]] го протолкува возвишувањето на богот на месечината [[Син (бог)|Син]] од страна на Набонид како „директно узурпирање на прерогативите на Мардук од страна на богот на месечината“. Иако вавилонскиот крал продолжил да му дава богати приноси на Мардук, неговата поголема посветеност на Син била неприфатлива за вавилонската свештеничка елита. Набонид дошол од немодниот север на Вавилонија, вовел странски богови и отишол во долг самонаметнат егзил, за кој се вели дека го спречило прославувањето на важниот новогодишен фестивал. ===== Набонид како што се гледа на стелата Харан, во споредба со Кировиот цилиндар ===== [[Стела Харан|Стелата Харан]] генерално била признаена како автентичен документ нарачан од Набонид<ref>{{Наведена книга|url=https://babylonian-collection.yale.edu/sites/default/files/files/YNER%2010%20-%20Beaulieu%20-%20The%20Reign%20of%20Nabonidus%20King%20of%20Babylon%20556-549%20BC%20(1989).pdf|title=The Reign of Nabonidus, King of Babylon 556–539 B.C.|last=Beaulieu|first=Paul-Alain|publisher=Yale University Press|year=1989|isbn=0300043147|location=New Haven and London|page=17}}</ref> во која Набонид се стремел да ги прослави сопствените достигнувања, особено неговата реставрација на храмот Елхулхул, кој бил посветен на богот на месечината Син. Во овој поглед, Стелата Харан ја потврдува сликата на која се осврнува Кировиот цилиндар, дека Набонид во голема мера се откажал од почитта што му се должи на Мардук, главниот бог на Вавилон, во корист на обожавањето на Син. Бидејќи неговата мајка [[Адагопе од Харан|Адагопе]] очигледно била свештеничка на Син, или барем доживотна следбеничка, ова помага да се објасни неразумната политичка одлука во врска со Мардук од страна на Набонид, одлука што Кир во голема мера ја користел во Кировиот цилиндар. Неговата мајка исто така била жителка на Харан, што било уште една причина зошто Набонид се преселил таму во третата година од неговото владеење (553 п.н.е.), кога тој „му го доверил „Логорот“ на својот најстар (син) [Валтазар], првородениот... Тој се откажал од себе, му го доверил кралството нему“. Сепак, барем во еден поглед, Стелата од Харан била несоодветна со прикажувањето на настаните во Кировиот цилиндар и во неа, Набонид ги наведува непријателите на Вавилон како „кралот на [[Доцниот период на антички Египет|Египет]], [[Мидијци|Медијците]] и земјата на [[Предисламска Арабија|Арапите]], сите непријателски кралеви“. Значењето на ова лежи во датумот на кој е составена Стелата, Според [[Пол-Ален Болие]], нејзиниот состав датира од вториот дел од владеењето на Набонид, веројатно 14 или 15 година, т.е. 542–540 п.н.е., но проблемот со ова е што, според сегашниот консензусен став, базиран главно на Кировиот цилиндар и подоцнежните персиски документи што следеле во неговиот жанр, Персијците требало да бидат именувани овде како главен непријател на Вавилон во време 3 години или помалку пред падот на градот во рацете на силите под Кир. Набонид, сепак, ги именувал Медијците, а не Персијците, како главен непријател и како крал на царството, тој сигурно би знаел кои се неговите непријатели. Со именувањето на Медијците наместо Персијците, Харанската стела била повеќе во согласност со раскажувањето на настаните во ''Киропедија'' на [[Ксенофонт]], каде што Кир и Персијците биле под ''de jure'' сузеренство на Медијците сè до кратко време по падот на Вавилон, во кое време Кир, кралот на Персија, станал и крал на Медијците. ===== Освојување и локална поддршка ===== Освојувањето на Вавилонија од страна на Кир се спротивставило на Набонид и неговите поддржувачи, како што покажала [[Битката кај Опис]], а иранологот [[Пјер Бријан]] коментирал: „сомнително е дека дури и пред падот на [Вавилон] Кир нетрпеливо го чекало населението кое очајно барало „ослободител“ Сепак, преземањето на власта од страна на Кир како крал се чини дека било добредојдено од дел од вавилонското население, a Јудејската историчарка Лисбет С. Фрид тврдела дека има малку докази дека високо рангираните свештеници на Вавилонија за време на Ахеменидскиот период биле Персијци и ги карактеризира како вавилонски соработници. Текстот го претставува Кир како мирно влегува во Вавилон и е пречекан од населението како ослободител што претставува имплицитен контраст со претходните освојувачи, особено асирските владетели [[Тукулти-Нинурта I]], кои го нападнале и ограбиле Вавилон во 12 век п.н.е., и [[Сенахирим]], кој го сторил истото 150 години пред Кир да го освои регионот. Масакрот и поробувањето на освоените луѓе биле вообичаена практика и биле експлицитно истакнати од освојувачите во изјавите за победа, а кировиот цилиндар претставувал многу поинаква порака. Јоханес Хауболд забележал дека го прикажува преземањето на Кир како хармоничен момент на конвергенција помеѓу вавилонската и персиската историја и не како природна катастрофа, туку спасение на Вавилонија. Сепак, извештајот на цилиндарот за освојувањето на Кир очигледно не ја раскажува целата приказна, бидејќи потиснува какво било споменување на претходниот конфликт меѓу Персијците и Вавилонците. [[Макс Малован]] го опишувал како „вешто дело на тенденциозна историја“. Текстот ја изоставува Битката кај Опис, во која силите на Кир ја победиле и очигледно ја масакрирале војската на Набонид, а ниту пак го објаснува двонеделниот јаз што го наведува Набонидовата хроника помеѓу персискиот влез во Вавилон и предавањето на храмот Есагила. Лисбет С. Фрид сугерира дека можеби имало опсада или застој меѓу Персијците и бранителите и свештениците на храмот, за чија судбина цилиндарот и Хрониката не споменуваат ништо и воедно шпекулира дека тие биле убиени или протерани од Персијците и заменети со проперсиски членови на вавилонската свештеничка елита. Како што велат Волтон и Хил, тврдењето за целосно мирно преземање, кое го признава народот, било „стандардна реторика на освојувачот и може да ги замагли другите факти“. Опишувајќи го тврдењето дека сопствените армии биле добредојдени како ослободители како „една од големите империјални фантазии“, а професорот по теологија на [[Чикашки универзитет|Универзитетот во Чикаго]], [[Брус Линколн]], забележал дека вавилонското население постојано се бунтувало против персиската власт во 522 п.н.е., 521 п.н.е., 484 п.н.е. и 482 п.н.е. (иако не против Кир или неговиот син Камбезес). Бунтовниците се обиделе да ја вратат националната независност и лозата на домородните вавилонски кралеви, можна индикација дека тие не биле толку наклонети кон Персијците како што сугерира цилиндарот. ===== Реставрација на храмови ===== Натписот продолжува да го опишува враќањето на статуите на боговите од страна на Кир во нивните првобитни светилишта, кои Набонид ги донел во градот пред персиската инвазија што го враќа нормалниот култен ред на задоволство на свештенството, а воедно и алудира на обнова на храмови и враќање на депортирани групи во нивните татковини, но не имплицира програма за реставрација на целата империја. Наместо тоа, се однесува на специфични области во пограничниот регион помеѓу Вавилонија и Персија, вклучувајќи ги и местата што биле опустошени од претходните вавилонски воени кампањи и воедно покажува дека Кир се обидел да ја добие лојалноста на опустошените региони со финансирање на реконструкција, враќање на имотот на храмовите и репатријација на раселеното население. Сепак, не било јасно колку всушност се променило на терен, а нема археолошки докази за каква било обнова или поправка на месопотамските храмови за време на владеењето на Кир. ===== Внатрешна политика ===== Политиката на Персијците кон нивните потчинети народи, како што е опишана во цилиндарот, традиционално била сметана за израз на толеранција, умереност и великодушност „на претходно непознато ниво“. Политиките на Кир кон потчинетите народи се споредувале со оние на Асирците и Вавилонците, кои се однесувале сурово кон потчинетите народи и тој дозволил преселување на оние кои претходно биле депортирани, а воедно и спонзорирал реконструкција на религиозни објекти. Кир често бил прикажан позитивно во западната традиција од извори како што се Стариот завет на Библијата и грчките писатели [[Херодот]] и [[Ксенофонт]], а ''[[Киропедија|Киропедијата]]'' на Ксенофонт била особено влијателна за време на [[Ренесанса|ренесансата]] кога Кир бил романтизиран како примерен модел на доблесен и успешен владетел. Современите историчари тврдат дека иако однесувањето на Кир навистина било помирувачко, тоа било водено од потребите на Персиската империја и не било израз на лична толеранција сама по себе. Империјата била преголема за да биде централно управувана, а Кир следел политика на користење на постојните територијални единици за спроведување на децентрализиран систем на управување и со тоа великодушноста што ја покажал Кир му донела пофалби и благодарност од оние што ги поштедил. Политиката на толеранција опишана во цилиндарот била, како што вели библискиот историчар Рајнер Алберц, „израз на конзервативна поддршка за локалните региони за да им служат на политичките интереси на целата [империја]“. Друг библиски историчар, [[Алберто Согин]], коментирал дека повеќе станувало збор за „прашање на практичност и економичност... [бидејќи] било поедноставно, а всушност и помалку чинело, да се добие спонтана соработка на нивните поданици на локално ниво отколку да мора да го наметнат својот суверенитет со сила“. ===== Разлики помеѓу Кировиот цилиндар и претходните вавилонски и асирски цилиндри ===== Постојат научници кои се согласувале дека Кировиот цилиндар покажува прекин од минатите традиции и воведување на нова ера, а истото било истакнато со споредбата на Кировиот цилиндар со натписите на претходните освојувачи на Вавилон. На пример, кога Сенахирим, кралот на Асирија (705-681 п.н.е.) го освоил градот во 690 година п.н.е. по 15-месечна опсада, Вавилон претрпел ужасно уништување и масакр, а Сенахирим го опишувал како, откако го заробил кралот на Вавилон, го врзал во средината на градот како свиња и потоа го уништил Вавилон и го наполнил градот со трупови, го ограбил неговото богатство, ги скршил неговите богови, ги запалил и уништил неговите куќи до темели, ги срушил неговите ѕидови и храмови и ги фрлил во каналите што претставува остра спротивност со Кир Велики и Кировиот цилиндар. Минатата асирска и вавилонска традиција на правда на победникот била вообичаен третман за поразениот народ во тоа време како на пример, тонот на Сенахирим кој го одразувал неговото задоволство и гордост од масакрот и уништувањето, што е целосно во спротивност со пораката на Кировиот цилиндар.<ref>John Curtis, ''The Cyrus Cylinder and Ancient Persia, A New Beginning For the Middle East'', pp. 31–41 {{ISBN|978-0714111872}}</ref> Некои научници верувaле дека ниеден друг крал никогаш не ги враќал заробениците во нивните домови како што направил Кир, а други тврдат дека Асирците понекогаш им давале ограничена верска слобода на локалните култови и на луѓето што ги освојувале, толкувајќи го потчинувањето на „возвишената моќ“ на [[Ашур (бог)|Ашур]], „јаремот на Ашур“ и грабежите и уништувањето на храмовите како верска нетолеранција. Слични дејствија извршени од вавилонските кралеви, како што биле уништувањето на храмот во Ерусалим, уништувањето на храмот во Харан и Набонид кој ги носел другите богови од своите храмови во Вавилон, исто така се сметале за религиозна нетолеранција и ова потоа се споредувало со Кировиот цилиндар и се тврдело дека тоа не била типична декларација што била во согласност со старите традиции од минатото. Сепак, уништувањето на Вавилон од страна на Сенахирим не можело да се смета за норма, и судејќи само според натписите на самиот Сенахирим, уништувањето веќе било лошо според неоасирските стандарди,{{Sfn|Nielsen|2018}} а уништувањето на култните статуи има предност на античкиот Близок Исток, како што [[Лугалзагеси]] тврди дека ги ограбил светилиштата и ги уништил култните статуи на неговата непријателска држава [[Лагаш]],{{Sfn|Schaudig|2012}} но уништувањето на култните статуи било построг и поекстремен третман.{{Sfn|Zaia|2015}} Набонид веројатно собрал култни статуи во Вавилон за да се подготви за претстојниот персиски напад, а оваа традиција имала предност кај [[Мардук-апла-идина II|Меродах-Баладан,]] кој исто така ги донел статуите во Дур-Јакин со цел да ги заштити од Асирците, а некои вавилонски градови исто така ги испратиле своите статуи во Вавилон во 626 година п.н.е., во светлината на напредувањето на [[Син-шар-ишкун]].{{Sfn|Beaulieu|1986}} Други научници не се согласувале со ставот дека Кир имал политика на верска толеранција, што било спротивно на Асирците и Вавилонците и ова претпоставувало религиозен дискурс што ги принудувал античките да го потиснат обожавањето на други богови, но таков дискурс не постоел.{{Sfn|van der Spek|2014}} Почитувањето на боговите на Асирија не го спречило постоењето на локални култови, како на пример, [[Саргон II|Саргон]] по неговото освојување на регионот Хархар ги реконструирал локалните храмови и ги вратил статуите на боговите,{{Sfn|Cogan|1974}} а во договорите кои биле склучени со вазалите, локалните богови биле повикувани заедно со асирските богови во договорите за заклетва во деловите за проклетство,{{Sfn|Cogan|1974}} што укажувало дека присуството на боговите на двете страни било потребно за заклетвата{{Sfn|Zaia|2015}} и договорите за заклетва никогаш не содржеле одредба за обожавање на асирските богови или пречка за обожавање на локалните богови.{{Sfn|Cogan|1993}} Коган заклучил дека идејата дека култот на Ашур и другите асирски богови им била наметнувана на поразените поданици требала да се отфрли, а жителите во припоените провинции биле обврзани да се грижат за култот на Ашур бидејќи биле сметани за асирски граѓани{{Sfn|Cogan|1974}} бидејќи тоа било должност на асирските граѓани.{{Sfn|Cogan|1974}} Курт истакнал дека слично на ахеменидската идеологија, во асирската идеологија, прифаќањето на моќта на асирскиот крал било синонимно со прифаќањето на моќта на нивните богови, особено Ашур и иако обожавањето на асирските богови не било насилно наметнато, сепак признавањето на асирската моќ подразбирало признавање на супериорната сила на нивните богови.{{Sfn|Kuhrt|2008}} Враќањето на божествените статуи и луѓе, кое вообичаено се сметало за посебна ахеменидска политика, било потврдено и во асирските извори, а откако Есархадон ги поправил статуите на арапските богови и гравирал натпис што служи како спомен на моќта на Асирија, ги вратил статуите на барање на Хазаил,{{Sfn|Cogan|1974}} а извештаи за враќање на статуи се наоѓаат и во епитетите на Есархадон.{{Sfn|Zaia|2015}} [[Адад-нирари III]] тврдел дека ги вратил киднапираните луѓе, а Есархадон ги вратил Вавилонците кои биле раселени по уништувањето на градот од страна на Сенахирим во реконструираниот Вавилон.{{Sfn|van der Spek|2014}} Брајант сумирал дека ова гледиште дека Кир бил исклучителен се јавува само ако се земеле предвид само еврејските извори, а идејата исчезнува ако се стави во контекст на античкиот Близок Исток. === Библиски толкувања === [[Податотека:Cyrus_cylinder_Mesopotamia.svg|алт=Map showing various places in Mesopotamia mentioned by the Cyrus Cylinder.|десно|мини|350x350пкс|Места во Месопотамија споменати во Кировиот цилиндар. Повеќето од локалитетите што ги споменува во врска со обновата на храмовите биле во источна и северна Месопотамија, на територии со кои владеел соборениот вавилонски крал Набонид (освен Суза).]] Библијата бележи дека некои Евреи (кои биле протерани од Вавилонците) се вратиле во својата татковина од Вавилон, каде што биле населени од [[Навуходонозор II|Навуходонозор]], со цел да го обноват храмот по едикт од Кир, а [[Прва книга Ездра|Првата книга Езрда]] (1–4 :5) дава наративен опис на проектот за обнова. Научниците поврзале еден конкретен пасус од цилиндарот со старозаветниот извештај:  {{Цитат|Од [?]<ref>Некои преводи даваат „[[Нинива]]“. Релевантниот пасус е фрагментарен, но Финкел неодамна заклучил дека е невозможно да се протолкува како „Нинива“. (I. Финкел, „Нема Нинива во Кировиот цилиндар“, во ''NABU'' 1997/23)</ref> до Асур и [од] [[Суса]], [[Агаде]], [[Ешнуна]], Забан, Ме-Турну, [[Дер (Сумер)|Дер]], па сè до регионот на Гутиум, светите центри од другата страна на [[Тигар]], чии светилишта биле напуштени долго време, ги вратив ликовите на боговите, кои престојувале таму [т.е. во Вавилон], на нивните места и ги оставив да живеат во вечни живеалишта. Ги собрав сите нивни жители и им ги вратив нивните живеалишта.<ref>{{cite web |last=Lendering |first=Jona |date=5 февруари 2010 |title=Cyrus Cylinder (2) |publisher=Livius.org |url=http://www.livius.org:80/ct-cz/cyrus_I/cyrus_cylinder2.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180311235804/https://www.livius.org/ct-cz/cyrus_I/cyrus_cylinder2.html |archive-date=11 март 2018 |access-date=10 јануари 2007 }} Текст адаптиран од {{harvtxt|Schaudig|2001}}. Англиски превод адаптиран од преводот на Коган во {{harvtxt|Hallo|Younger|2003}}.</ref>}} Овој пасус често се толкувал како упатување на бенигната политика што ја вовел Кир, дозволувајќи им на протераните народи, како што се Евреите, да се вратат во своите првобитни татковини. Натписот на цилиндарот бил поврзан со репродукцијата во [[Ездра (библиска книга)|Книгата на Ездра]] на два текста за кои се тврдело дека се едикти издадени од Кир во врска со репатријацијата на Евреите и реконструкцијата на Храмот во Ерусалим и кои (еден на [[Хебрејски јазик|хебрејски]] и еден на [[Арамејски јазик|арамејски]]) биле значително различни по содржина и тон, што ги наведува некои историчари да тврдат дека едниот или двата можеле да бидат ''пост хок'' измислица. Прашањето за нивната автентичност останува нерешено, иако било широко распространето верувањето дека тие одразувале некаков вид персиска кралска политика, иако можеби не таква што била изразена во термините дадени во текстот на библиските едикти. Спорот околу автентичноста на библиските едикти предизвикал интерес за овој пасус од Кировиот цилиндар, поточно во врска со прашањето дали тој укажува дека Кир имал ''општа'' политика за репатријација на поданиците и обновување на нивните светилишта. Текстот на цилиндарот бил многу специфичен и наведувал места во Месопотамија и соседните региони, но не опишувал никакво општо ослободување или враќање на протераните заедници, туку се фокусира на враќањето на вавилонските божества во нивните родни градови и нагласува повторно воспоставување на локалните религиозни норми, поништувајќи го наводното занемарување на Набонид, тема што Амели Курт ја опишувала како „литературен начин што се користи за да се нагласи побожноста на Кир, наспроти богохулството на Набонид“. Таа сугерира дека Кир едноставно усвоил политика што ја користеле претходните асирски владетели за давање привилегии на градовите во клучни стратешки или политички чувствителни региони и дека не постоела општа политика како таква. Историчарот на раниот јудаизам, [[Лестер Л. Грабе]], напишал дека „религиозната политика на Персијците не била толку различна од основната практика на Асирците и Вавилонците пред нив“ во толерирањето, но не и промовирањето на локални култови, освен нивните сопствени богови. Кир можеби го сметал [[Ерусалим]], сместен на стратешка локација помеѓу Месопотамија и Египет, за достоен за покровителство од политички причини, а неговите ахеменидски наследници генерално ги поддржувале домородните култови на потчинетите територии и со тоа се здобивале со наклонетост кај следбениците на култовите, а спротивно на тоа, персиските кралеви можеле да ги уништат светилиштата на народите кои се побуниле против нив, како што се случило во [[Милет]] во 494 година п.н.е. по Јонското востание.<ref>Greaves, Alan M. ''Miletos: A History'', p. 84. Routledge, 2002. {{ISBN|978-0415238465}}</ref> Текстот на цилиндарот не опишува никаква општа политика за враќање на протераните, ниту споменува какво било светилиште надвор од Вавилонија, во што се поддржува аргументот на Питер Рос Бедфорд дека цилиндарот „не е манифест за општа политика во врска со домородните култови и нивните обожаватели низ целата империја“. Амели Курт забележала дека „чисто вавилонскиот контекст на цилиндарот не дава никаков доказ“ дека Кир обрнал внимание на еврејските протерани или на обновата на Храмот во Ерусалим, а библискиот историчар Боб Бекинг заклучува дека „тоа нема никаква врска со Јудејците, Евреите или Ерусалим“ и укажал на недостатокот на споменување на Евреите во преживеаните ахеменидски текстови како индикација дека тие не се сметале за од особена важност. Германскиот научник [[Јозеф Визехефер]] го сумирал широко распространетиот традиционален став со тоа што забележал дека „Многу научници прочитале во [... текстот на цилиндарот] потврда на пасуси од Стариот завет за чекорите што ги презел Кир кон изградбата на ерусалимскиот храм и репатријацијата на Јудејците“ и дека ова толкување го поткрепува верувањето „дека упатствата за оваа цел всушност биле дадени во токму овие формулации на Кировиот цилиндар“. === Човекови права === Цилиндарот добил нова важност кон крајот на 60 години од 20 век, кога [[Мухамед Реза Пахлеви|Мухамед Реза Пахлави]] го нарекол „првата повелба за [[човекови права]] во светот“. Цилиндарот бил клучен симбол на политичката идеологија на шахот и сè уште се смета од некои коментатори за повелба за човекови права, но ова било оспорено од специјализирани научници за Персиската Империја. ==== Ставот на пахлавската иранска влада ==== [[Податотека:2500-year-Celebration-of-Kingdom-of-Iran-logo.svg|мини|Киров цилиндар во центарот на официјалниот амблем на прославата на 2.500-годишнината од Персиската Империја во Пахлавската иранска империјална ера]] Кировиот цилиндар бил наречен „прва декларација за човекови права“ од страна на иранската влада пред [[Иранска револуција|револуцијата]],<ref name="note">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.livius.org/a/1/inscriptions/cyrus.pdf|title=United Nations Note to Correspondents no. 3699, 13 October 1971|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807221203/http://www.livius.org/a/1/inscriptions/cyrus.pdf|archive-date=7 August 2017|accessdate=26 March 2020}}</ref> толкување кое истакнато го промовирал шахот [[Мухамед Реза Пахлеви|Мохамед Реза Пахлави]], во книгата од 1967 година, ''Белата револуција на Иран''. Шахот го идентификувал Кир како клучна фигура во владината идеологија и ја поврзал својата влада со Ахеменидите и воедно напишал дека „историјата на нашата империја започнала со познатата декларација на Кир, која, поради нејзиното застапување на хумани принципи, правда и слобода, морала да се смета за еден од најзначајните документи во историјата на човештвото“ и го опишал Кир како прв владетел во историјата кој им дал на своите поданици „слобода на мислење и други основни права“. Во 1968 година, шахот ја отворил [[Светска конференција за човекови права|првата конференција на Обединетите нации за човекови права]] во [[Техеран]], велејќи дека Кировиот цилиндар е претходник на модерната [[Универзална декларација за човековите права|Универзална декларација за човекови права]]. Во својот говор за [[Новруз]] (Нова Година) од 1971 година, шахот изјавил дека 1350 година од АП (1971–1972) ќе биде Година на Кир Велики, за време на која ќе се одржи голема комеморација со цел прославување на 2.500 години од персиска монархија и ќе послужи како пример за современ Иран во кој ќе бидат признати придонесите што Иран ги дал во светската цивилизација. Главната тема на комеморацијата била централното место на монархијата во рамките на политичкиот систем на Иран, поврзувајќи го шахот на Иран со познатите монарси од минатото на Персија, а особено со Кир. Шахот го гледал периодот на Ахеменидите како „момент од националното минато што најдобро можело да послужи како модел и слоган за империјалното општество што се надевал дека ќе го создаде“. Кировиот цилиндар бил усвоен како симбол за комеморацијата, а иранските списанија и магазини објавиле бројни статии за античката персиска историја, а британскиот музеј го позајмила оригиналниот цилиндар на иранската влада за време на траењето на свеченостите и бил изложен во Споменикот Шахјад (сега Кулата Азади) во [[Техеран]]. Прославите по повод 2.500-годишнината започнале на 12 октомври 1971 година и кулминирале една недела подоцна со спектакуларна парада кај гробницата на Кир во [[Пасаргада]], а два дена подоцна, на 14 октомври, сестрата на шахот, принцезата Ашраф Пахлави, му подарила на [[Генерален секретар на Обединетите нации|генералниот секретар на Обединетите нации,]] [[У Тант|У Тант,]] реплика на цилиндарот и потврдила дека „наследството на Кир е наследство на човеково разбирање, толеранција, храброст, сочувство и, пред сè, човечка слобода“.<ref name="UN" /> Генералниот секретар го прифати подарокот, поврзувајќи го цилиндарот со напорите на [[Генерално собрание на Обединетите нации|Генералното собрание на Обединетите нации]] да се справи со „прашањето за почитување на човековите права во вооружени конфликти“.<ref name="UN" /> Цилиндарот споменува „тежок данок“, поклонување“ пред кралот и неговите „бакнување нозе“, но ООН веројатно не го рецензирале текстот, а „Измамата“, како што ја нарекол ''Шпигел'', била преведена на 6 официјални јазици на ООН и оттогаш, репликата на цилиндарот се чува во [[Седиште на Обединетите нации|седиштето на Обединетите нации]] во [[Њујорк (град)|Њујорк,]] во ходникот на вториот кат,<ref name="UN">United Nations Press Release 14 October 1971([https://www.livius.org/a/1/inscriptions/cyrus.pdf SG/SM/1553/HQ263] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170807221203/http://www.livius.org/a/1/inscriptions/cyrus.pdf|date=2017-08-07}})</ref> Обединетите нации продолжиле да го промовираат цилиндарот како „древна декларација за човекови права“, ''а Шпигел'' заклучил со ориенталната мудрост: „Будала може да фрли камен во бунар што сто мудри луѓе не можат да го извлечат“.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,566027,00.html|title=Falling for Ancient Propaganda: UN Treasure Honors Persian Despot|last=Schulz|first=Matthias|date=15 July 2008|work=[[Spiegel Online]]|access-date=25 November 2015|ref=Schulz}}</ref> ==== Прием во Исламската Република ==== Во септември 2010 година, поранешниот ирански претседател [[Махмуд Ахмадинежад]] официјално ја отворил изложбата „Киров цилиндар“ во [[Национален музај на Иран|Националниот музеј на Иран]], кој по ерата на Пахлави, бил втор пат цилиндарот да биде донесен во Иран. Тоа воедно била и најдолготрајната изложба во земјата, а Ахмадинежад го сметал Киров цилиндар за инкарнација на човечките вредности и културно наследство за целото човештво и ја нарекол ''Прва повелба за човекови права''. [[Британски музеј|Британскиот музеј]] го позајмил Киров цилиндар на Националниот музеј на Иран за 4 месеци, а на официјалната инаугурација, тогашниот претседател на Иран рекол:<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.asriran.com/fa/news/135829/%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF%DB%8C-%D9%86%DA%98%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D9%86%D8%B4%D9%88%D8%B1-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B4%D8%AD%D9%82%DB%8C%D9%82%D8%AA-%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%BE%D8%B1%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA|title=احمدی نژاد: منشور کوروش"حقیقت یگانه پرستی" است|last=ایران|first=عصر|date=2010-09-12|work=عصر ایران|language=fa|accessdate=2026-05-05}}</ref>{{Цитатник|На цилиндарот пишува дека секој има право на слобода на мисла и избор и дека сите поединци треба да се почитуваат едни со други. Историската повелба, исто така, ја нагласува потребата од борба против угнетувањето, одбрана на угнетените, почитување на човечкото достоинство и признавање на човековите права. Кировиот цилиндар сведочи за фактот дека иранската нација отсекогаш била знаменосец на правдата, посветеноста и човечките вредности низ историјата.|author=[[Махмуд Ахмадинеџад]] за време на изложбата „Киров цилиндар“ во [[Национален музеј на Иран]]}} Некои ирански политичари, како пратеникот [[Али Мотахари|Али Мотахари,]] го критикувал Ахмадинежад за донесувањето на Кировиот цилиндар во Иран, иако техеранскиот дневен весник ''Кајхан'', кој се смета за ултраконзервативен весник, сметал дека Исламската Република никогаш не требало да го врати Кировиот цилиндар во Британија (иако цилиндарот не бил откриен во Иран, туку во денешен Ирак):<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/persian/iran/2010/09/100920_l38_iran_cyrus_ahmadinejad|title=واکنش ها به اظهارات احمدی نژاد درباره منشور کوروش|date=2010-09-20|work=BBC News فارسی|language=fa|accessdate=2026-05-05}}</ref> {{Цитатник|Се поставува едно важно прашање: Дали цилиндарот не му припаѓа на Иран? И дали британската влада не украла антички артефакти од нашата земја? Ако одговорите на овие прашања се позитивни, тогаш зошто треба да им го вратиме ова украдено историско и вредно дело на крадците?|author=весник „Кајхан“ за време на изложбата на Кировиот цилиндар во Иран}} Во тоа време, кустосот на Националниот музеј на Иран, Азадех Ардакани, пријавил приближно 48.000 посетители на изложбата „Цилиндер“, меѓу кои над 2000 биле странци, вклучувајќи и странски амбасадори. ==== Научни ставови ==== Толкувањето на цилиндарот како „повелба за човекови права“ од разни историчари било опишано како „прилично анахроно“ и тенденциозно<ref name="KQED-cylinder"/> и било отфрлено како „недоразбирање“ и окарактеризирано како политичка пропаганда осмислена од владеењето на Пахлави. Германскиот историчар Јозеф Визехефер коментирал дека прикажувањето на Кир како поборник за човекови права било исто толку илузорно како и сликата за „хуманиот и просветлен Шах на Персија“. [[Д. Ферчајлд Раглс]] и Хелејн Силверман ја опишувале целта на Шахот како легитимирање на иранската нација и неговото сопствено владеење и спротивставување на растечкото влијание на исламскиот фундаментализам преку создавање алтернативен наратив вкоренет во античкото персиско минато.<ref>{{Наведена книга|title=Cultural Heritage and Human Rights|url=https://archive.org/details/culturalheritage0000unse_v2u6|last=Silverman, Helaine|last2=Ruggles, D. Fairchild|publisher=Springer|year=2008|isbn=978-0387765792|page=[https://archive.org/details/culturalheritage0000unse_v2u6/page/11 11]|author-link2=D. Fairchild Ruggles}}</ref> Пишувајќи веднаш по одбележувањето на годишнината од шахот, Вокер од Британскиот музеј коментирал дека „суштинскиот карактер на Кировиот цилиндар [не е] општа декларација за човекови права или верска толеранција, туку едноставно градежен натпис, во вавилонската и асирската традиција, во чест на Кировото обновување на градот Вавилон и обожавањето на Мардук претходно запоставено од Набонид“. Двајца професори специјализирани за историјата на античкиот Близок Исток, [[Бил Т. Арнолд]] и Пјотр Михаловски, коментирале: „Општо земено, тој припаѓа на другите натписи за депозити на фондации; тој не е едикт од каков било вид, ниту пак дава никаква необична декларација за човекови права како што понекогаш се тврди“. Лојд Љуелин-Џонс од [[Единбуршки универзитет|Универзитетот во Единбург]] забележал дека „нема ништо во текстот“ што сугерира концепт на човекови права. Коментарот на Нил Мекгрегор гласел: {{Цитат|Сепак, споредбата од страна на научниците во [[Британскиот музеј]] со други слични текстови покажа дека владетелите во антички Ирак давале споредливи изјави по наследувањето на [вавилонскиот] престол два милениума пред Кир […] една од задачите на музејот е да се спротивстави на стеснувањето на значењето на предметот и неговото присвојување на една политичка агенда.}} Тој предупредил дека иако цилиндарот бил „јасно поврзан со [[Историја на Иран|историјата на Иран]]“, сепак „во никаква вистинска смисла не е ирански документ и е дел од многу поголема историја на античкиот Близок Исток, на месопотамското кралство и на еврејската дијаспора“. На сличен начин, Камар Адамџи од [[Музеј на азиска уметност (Сан Франциско)|Музејот на азиската уметност]] го опишува како „многу традиционален документ за кралство“ и предупредува дека „било анахронистички да се користат термини од 20 век за да се опишат настани што се случиле пред 2500 години.<ref name="KQED-cylinder"/> == Историја на изложбата == [[Податотека:London_307.JPG|алт=View of the Cyrus Cylinder in its display cabinet, situated behind glass on a display stand. Other ancient Persian artefacts can be seen lining the room in the background.|мини|Кировиот цилиндар во соба 52 во Британскиот музеј во Лондон]] Кировиот цилиндар бил изложен во Британскиот музеј од 1900 година<ref name="BM-database"/> и бил позајмен 5 пати, од кои двапати во Иран, помеѓу 7 и 22 октомври 1971 година, во врска со прославата на 2.500-годишнината од Персиската Империја и повторно од септември до декември 2010 година, 1 во [[Шпанија]] од март до јуни 2006 година,<ref name="BM-database" /> 1 во Соединетите Држави на патувачка изложба од март до октомври 2013 година и 1 во Музејот Јеил Пибоди за нивните прослави за повторно отворање во мај-јуни 2024 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://peabody.yale.edu/news/first_charter_of_human_rights|title="First Charter of Human Rights" on Display at Peabody &#124; Yale Peabody Museum}}</ref> Направени се многу реплики, а некои од нив биле дистрибуирани од шахот по комеморациите во 1971 година, додека Британскиот музеј и [[Национален музеј на Иран|Националниот музеј на Иран]] ги продадале комерцијално.<ref name="BM-database" /> Сопственоста на Кировиот цилиндар од страна на Британскиот музеј била причина за одредени контроверзии во Иран, иако артефактот бил добиен легално и не бил ископан на иранска почва, туку на поранешна [[Отоманско Царство|отоманска територија]] (денешен [[Ирак]]). Кога бил позајмен во 1971 година, иранскиот печат водел кампања за негово предавање во иранска сопственост. Цилиндарот бил вратен во Лондон без тешкотии, но Одборот на доверители на Британскиот музеј подоцна одлучил дека би било „непожелно да се даде понатамошна позајмица на цилиндарот на Иран“.<ref name="BM-database"/> Во 2005/6 година, Британскиот музеј организирал голема изложба за [[Ахеменидско Царство]], ''Заборавена империја: Светот на античка Персија'' која се одржала во соработка со иранската влада, која му позајмила на Британскиот музеј голем број иконски артефакти во замена за договор дека Кировиот цилиндар ќе му биде позајмен на Националниот музеј на Иран. Планираното позајмување на цилиндарот било одложено во октомври 2009 година по иранските претседателски избори во јуни 2009 година, за да може Британскиот музеј да биде „уверен дека ситуацијата во земјата е соодветна“. Како одговор, иранската влада се заканила дека ќе ја прекине соработката со Британскиот музеј доколку цилиндарот не биде позајмен во следните 2 месеци. Овој рок бил одложен и покрај жалбите на иранската влада, но во 2010 година, цилиндарот сепак бил изложен во Техеран за период од 4 месеци. Изложбата била многу популарна, привлекувајќи 48.000 луѓе во првите 10 дена и околу 500.000 луѓе до нејзиното затворање во јануари 2011 година.<ref>"[http://www.tehrantimes.com/Index_view.asp?code=227412 Cyrus Cylinder warmly welcomed at home] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110614012543/http://www.tehrantimes.com/Index_view.asp?code=227412|date=2011-06-14}}". ''Tehran Times'', September 26, 2010</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.economist.com/books-and-arts/2013/03/23/diplomatic-whirl|title=Diplomatic whirl|date=2013-03-23|work=[[The Economist]]|access-date=2019-07-30|issn=0013-0613}}</ref> Сепак, на нејзиното отворање, иранскиот претседател [[Махмуд Ахмадинежад|Махмуд]] Ахмадинежад ја измешал исламската републиканска и античката персиска симболика, што коментаторите во и надвор од Иран го критикувале како отворен апел кон религиозен национализам. На 28 ноември 2012 година, [[Би-би-си]] ја објавиле првата турнеја низ Соединетите Американски Држави на цилиндарот под насловот „Британскиот музеј им позајмува на САД антички цилиндар од „повелба за права“, директорот на музејот, Нил Мекгрегор, изјавил дека „цилиндарот, честопати нарекуван прва повелба за човекови права, „мора да се сподели што е можно пошироко““.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-20508195|title=Babylonian artefact to tour US|date=2012-11-28|access-date=2019-07-30|language=en-GB}}</ref> Самиот Британски музеј ја објавил веста во своето соопштение за медиумите, велејќи дека „„Првата декларација за човекови права“ ќе обиколи 5 градови во Соединетите Американски Држави“,<ref>{{Наведена изјава за печат|access-date=2019-07-30}}</ref> а според веб-страницата на Британскиот музеј за американската изложба на цилиндарот, турнејата започнала во март 2013 година. Цилиндарот, заедно со 32 други поврзани предмети од колекцијата на [[Британски музеј|Британскиот музеј]], вклучувајќи пар златни нараквици од Оксусовото богатство и печатот на Дариј, биле дел од изложбата насловена како „Цилиндарот на Кир и Античка Персија - Нов почеток“ во Музејот на Принцот од Велс во [[Мумбај|Мумбаи]], Индија, од 21 декември 2013 година до 25 февруари 2014 година. Цилиндарот бил изложен до јуни 2024 година во Музејот Јеил Пибоди во Њу Хејвен, Конектикат, за да се прослави нивното повторно отворање.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://peabody.yale.edu/news/first_charter_of_human_rights|title="First Charter of Human Rights" on Display at Peabody &#124; Yale Peabody Museum}}</ref> == ''Скулптура на слободата'' == ''Скулптура на слободата —'' скулптура за јавна уметност од не'рѓосувачки челик од 2017 година, изработена од уметникот и архитект [[Сесил Балмонд]] која се наоѓа во [[Сенчури Сити]], Калифорнија, и била изработена според Кировиот цилиндар.<ref name="KCRW">{{Наведени вести|url=https://www.kcrw.com/culture/shows/design-and-architecture/freedom-sculpture-henry-rollins-surfboards/cecil-balmond-designs-freedom-sculpture-for-los-angeles|title=Cecil Balmond Designs 'Freedom Sculpture' for Los Angeles|last=Anderton|first=Frances|date=4 July 2017|access-date=21 November 2020|publisher=KCRW|archive-date=2025-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250803152232/https://www.kcrw.com/culture/shows/design-and-architecture/freedom-sculpture-henry-rollins-surfboards/cecil-balmond-designs-freedom-sculpture-for-los-angeles|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://la.curbed.com/2017/7/5/15923494/la-freedom-sculpture-century-city-cylinder|title=Century City Freedom Sculpture unveiled on Santa Monica Boulevard median|date=2017-07-05|work=Curbed LA|archive-url=https://web.archive.org/web/20170705204900/https://la.curbed.com/2017/7/5/15923494/la-freedom-sculpture-century-city-cylinder|archive-date=July 5, 2017}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.latimes.com/local/lanow/la-me-freedom-sculpture-20170704-story.html|title='Los Angeles embodies diversity.' the city's new sculpture celebrating freedom is unveiled|date=5 July 2017|work=Los Angeles Times}}</ref> == Поврзано == * [[Киров едикт]] * [[Бехистунски натписи]] * [[Архива на утврдувањето Персеполис]] == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска}} * [https://www.britishmuseum.org/collection/object/W_1880-0617-1941 Опис на Британскиот музеј, вклучувајќи го и преводот од Ирвинг Финкел] * [https://www.ted.com/talks/neil_macgregor_2600_years_of_history_in_one_object Нил Мекгрегор, директор на Британскиот музеј, ги проследува 2600 години од историјата на Блискиот Исток преку овој единствен предмет.] * [https://www.worldhistory.org/article/166/the-cyrus-cylinder/ Кировиот цилиндар] во енциклопедијата за светска историја * [https://www.livius.org/pictures/a/tablets/cyrus-cylinder/ Фотографии со висока резолуција од Livius.org] {{Предмет во Британскиот музеј|1880,0617.1941|url=https://www.britishmuseum.org/research/search_the_collection_database/search_object_details.aspx?objectid=327188&partid=1&searchText=cyrus+cylinder&numpages=10&orig=%2fresearch%2fsearch_the_collection_database.aspx&currentPage=1}} [[Категорија:Историја на човековите права]] [[Категорија:Статии со извори на персиски (fa)]] [[Категорија:Врски за Wayback од предлошката „Семарх“]] [[Категорија:CS1-одржување: место]] [[Категорија:Статии со извори на француски (fr)]] [[Категорија:CS1: долга вредност за volume]] [[Категорија:Статии со извори на германски (de)]] [[Категорија:Археолошки пронајдоци во Ирак]] [[Категорија:Малоазиски предмети во Британскиот]] [[Категорија:Уметничка и културна репатријација]] [[Категорија:Археологија на Ахеменидското Царство]] [[Категорија:Антички глинени предмети од Блискиот Исток]] [[Категорија:Акадски натписи]] [[Категорија:Ахеменидски натписи]] [[Категорија:Археолошки откритија од 1879 година]] 7r272fgyolqssj44hkoi4cbalkfejpe 0 1396568 5640841 5570502 2026-10-05T16:11:25Z Andrew012p 85224 /* */ 5640841 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Gunwale (PSF).png|мини|Ганел на чамец ]] '''Ганел''' ({{Langx|en|gunwale}}) — горен раб на трупот на [[брод]] или [[чамец]].<ref>{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/gunwale|title=gunwale|work=Merriam-Webster Dictionary|publisher=Merriam-Webster Incorporated|access-date=16 July 2013}}</ref> Првично, оваа структура била „вооружена хоризонтална потпорна греда“, што означувало хоризонтална засилувачка лента на воени едреници, поставена на ниво на [[палуба]] или над неа за да ги впива напрегањата создадени од пукањето на [[артилерија|артилериските орудија]]. Со текот на времето, овој елемент опстанал како зацврстувачки дел кај комерцијалните и рекреативните пловни објекти. Кај современите чамци, тоа е горниот раб на трупот, каде обично се наоѓаат зацврстувачки елементи, најчесто изведени во облик на дрвени конструкции познати како внатрешни и надворешни зацврстувачки летви. Кај [[кану|кануата]], ганелот обично е проширен раб на врвот на трупот, засилен со [[дрво]], [[пластика]] или [[алуминиум]], кој служи и за носење на пречниците. Кај каналниот чамец, поимот „ганел“ е [[истозначник]] за странична палуба — тесна платформа што се протега по целата должина на пловилото. == Поврзано == * [[Нероубот]] * [[Палуба]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commons category|Gunwale}} [[Категорија:Бродоградба]] 6rrsss2y06ghqsr192a8p5wch081oaw 0 1398311 5640800 5604717 2026-10-05T15:02:27Z Виолетова 1975 5640800 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox | name = Trifolium strictum | status = | image =PSM V18 D519 Trifolium strictum in diurnal and nocturnal state.jpg | image_caption = | domain = | regnum = Plantae | divisio = Tracheophyta | classis = Magnoliopsida | ordo = Fabales | familia = Fabaceae | genus = Trifolium | species = '''strictum''' | taxon = Trifolium strictum | taxon_authority = | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = ''Trifolium laevigatum'' <small>[[Poir.]]</small><br>''Trifolium laevigatum'' <small>[[Desf.]]</small> |authority=[[L.]]}} '''''̣̻Trifolium strictum''''' ([[Синоним (таксономија)|синонимː]] '''Trifolium laevigatum''')<ref name="C133">Zohary,M. & Heller,D., 1984 ''The Genus Trifolium. Jerusalem.''</ref><ref name="C134">Heywood,V.H. & Ball,P.W., 1968 ''Leguminosae.In:Flora Europaea Vol.2.ed.Tutin,T.G.et al.''</ref><ref name="C135">Linnaeus,C.von, 1755 ''Cent.Pl.Vol.1''</ref> — [[Бобови|вид на бобови]] опишан од [[Карл Линеј]]. Според [[Каталог на живот|Каталогот на живот]]<ref name="source">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.ildis.org/ |title=ILDIS World Database of Legumes |accessdate=2026-06-25 |archive-date=2014-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517100307/http://www.ildis.org/ |url-status=bot: unknown }}</ref> ''Trifolium strictum'' е вклучен во [[Род (биологија)|родот]] [[детелина]] и [[Семејство (биологија)|семејството]] [[бобови]]. Видот се среќава во [[Македонија]] и повремено во [[Шведска]], но не се [[Размножување|размножува]] таму.<ref name="dyn">[http://www.dyntaxa.se/taxon/info/221347?changeRoot=True Dyntaxa Trifolium strictum]</ref> Во [[Каталог на живот|Каталогот на животот]] не се наведени подвидови. == Опис == ''Trifolium strictum'' е [[Едногодишно растение|едногодишно]] растение и достигнува височина од 5 до 15 см. Во горниот дел е разгрането, а стебленцата се тенки, голи и исправени. Базалните листови имаат лисни дршки двапати подолги од листната плочка, додека кон врвот на растението листовите постепено стануваат покуси и помалку изразени. [[Лист]]овите, како и лисните дршки, се голи, и се долги 8–16 мм и имаат заоблен врв. Најгорните листови се копјести, а во горниот дел на работ се ситно назабени. Страничните жилки завршуваат со цврсти шилести делови и со жлезди на врвот на запчето. [[Прилисник|Прилисниците]] се релативно големи, јајцевидни или ромбични, со цел раб или со ситни запци во горниот дел. Тие се бели, а на врвот зелени, при што запчињата носат жлезди. [[Соцветие|Соцветијата]] се јајцевидно-топчести и псевдотерминални или се развиваат во пазувите на листовите, носени на долги дршки кои се двапати подолги од пазувниот лист. [[Цвет]]овите се мали и збиени, а во основата имаат широки лушпести прицветници кои се малку подолги од цветните дршки. [[Чашка (цвет)|Чашката]] е гола и долга околу 5 мм. Нејзиниот ѕвонест дел има десет жили и е долг околу 2 мм, а со созревањето на плодот се проширува. Запците на чашката се тесно триаглесто-шиловидни, малку раширени, со должина од околу половина до една третина од должината на чашката. Венчето е розово до бледовиолетово, долго 5,5–6 мм и малку се издолжува по цветањето. Барјачето е долго околу 1 мм, приближно двојно пократко од крилцата, додека лаѓичката е долга околу 0,5 мм. Плодот е мешунка, приближно двојно поголема од чашката, кусо кружеста и странично сплескана, со две семиња.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1297-1298}}</ref> == Распространетост во Македонија == Расте на брдски пасишта на надморска височина до 1500 метри, претежно врз силикатна подлога. Овој вид се среќава во селата [[Големо Коњари]] и [[Чепигово]], на [[Маркови Кули (Прилеп)|Маркови Кули]] и манастирот [[Трескавец]] во [[Прилеп]]. Во [[Битола]] на Црновршка Река, во околината на [[Пехчево]], во [[Струмица]] во селото [[Банско]], на планината [[Бистра]] над селата [[Галичник]] и [[Кнежино]], на [[Кожуф]] кај [[Смрдлива Вода]]. А според [[Џозеф Фридрих Николаус Борнмилер|Борнмилер]] во 1925 година видот исто така се среќава кај [[Пелистер]] во клисура кај селото [[Ротино]], а според [[Владо Матевски]] во 1994 година на [[Селечка Планина]] кај [[Слива (превој)|Слива]] и селото [[Дуње]], а во 1995 година на планината [[Добра Вода]] кај Белези.<ref name=":0" /> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Ризница-врска|Trifolium strictum|Trifolium strictum}} * {{Викивидови|Trifolium strictum|Trifolium strictum}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Детелина]] n6x1pyh7krk873lqmlh35vwsedimmis 4 1401724 5640892 5638041 2026-10-05T18:31:00Z Jtasevski123 69538 /* Список на учесници */ 5640892 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на 2026 година во септември е планирано да се одржат 4 (четири) '''[[Википедија:Уредувачки викенди|уредувачки викенди]]''', кои се изведуваат во текот на еден викенд, со почеток во 00:00 ч. во сабота и крај во 23:59 ч. во недела. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот викенд. '''Напомена:''' Заради избегнување на спротивставени уредувања и пишување на иста статија од двајца или повеќе корисници на Википедија на македонски јазик, секој заинтересиран учесник е пожелно да го пријави своето учество и да избере кои статии ќе ги уредува! == Награди и рангирање == <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките викенди и/или денови во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_викенди_2026#Уредувачки_викенди_по_месеци|проектната страница]] === Филмографија на Брижит Бардо === [[Податотека:Brigitte_Bardot_-_1965.jpg|десно|200п|Уредувачки ден „Филмографија на Брижит Бардо“]] Во периодот 5-6 септември 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Филмографија на Брижит Бардо“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за филмографијата на Брижит Бардо може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Филмографија на Брижит Бардо#Филмографија|Филмографија на Брижит Бардо]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Манина, девојката во бикини]] (Н)|[[Долгите заби]] (Н)|[[Чин на љубовта]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]] | {{подреден список|[[Портрет на неговиот татко]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Жени (филм од 1969)]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]] | {{подреден список|[[Концерт на интриги]] (Н)|[[Две недели во септември]] (Н)|[[Се случуваше цела ноќ]] (Н)|[[Ве молам, не сега!]] (Н)|[[Дон Жуан, или ако Дон Жуан беше жена]] (Н)|[[Кралски работи во Версај]] (Н)|[[Доктор на море (филм)]] (Н)|[[Бабет оди во војна]] (Н)|[[И Бог ја создаде жената (филм од 1956 година)]] (Н)|[[Палава девојка (филм)]] (Н)|[[Многу приватна афера]] (Н)|[[Почетникот]] (Н)|[[Познати љубовни врски]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:Baek147|Baek147]] | {{подреден список|[[Каролин и бунтовниците]] (Н)|[[Училиште за љубов]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:Orce Wiki|Orce Wiki]] | {{подреден список|[[Поучната и весела приказна за Колино]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:Tatabitovska007|Tatabitovska007]] | {{подреден список|[[Мечката и куклата]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:Doni12345|Doni12345]] | {{подреден список|[[Жената (филм од 1959 година)]] (Н)|[[Шармантен идиот]] (Н)}} |- | 9 | [[Корисник:Tomica Radovanovskii|Tomica Radovanovskii]] | {{подреден список|[[Љубов на перница]] (Н)}} |- | 10 | [[Корисник:Stojnaa|Stojnaa]] | {{подреден список|[[Легендата за кралот Франчи]] (Н)}} |- | 11 | [[Корисник:Gorandonevski|Gorandonevski]] | {{подреден список|[[Извонредни истории (филм, 1968)]] (Н)|[[Драга Брижит]] (Н)}} |- | 12 | [[Корисник:Anjadonevska|Anjadonevska]] | {{подреден список|[[Маж Жена: 15 специфични настани]] (Н)}} |- | 13 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Мојот син Нерон]] (Н)}} |- | 14 | [[Корисник:BosaFi|BosaFi]] | {{подреден список|[[Парижанецот]] (Н)}} |- | 15 | [[Корисник:Velkovski.b|Velkovski.b]] | {{подреден список|[[Невестата е премногу убава]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Национални библиотеки === [[Податотека:Biblioteca vector.png|десно|250п|Уредувачки ден „Национални библиотеки“]] Во периодот 12-13 септември 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Национални библиотеки“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за националните библиотеки може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:National libraries]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Vale Trajkoska|Vale Trajkoska]] | {{подреден список|[[Национална библиотека на Бангладеш]] (Н)|[[Национална и универзитетска библиотека во Загреб]] (Н)|[[Национална библиотека на Бутан]] (Н)|[[Национална библиотека на Гвајана]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Словачка народна библиотека]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Национална библиотека на Сенегал]] (Н)|[[Национални архиви на Сенегал]] (Н)|[[Национална библиотека на Сомалија]] (Н)}} |} === Видови на штавеј во Македонија === [[Податотека:Environment_-_The_Noun_Project.svg|десно|200п|Уредувачки ден „Видови на штавеј во Македонија“]] Во периодот 19-20 септември 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Видови на штавеј во Македонија“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за видовите на штавеј во Македонија може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик (некои од статиите се достапни само на [[:d:|Википодатоци]]): * [[Предлошка:Видови на штавеј во Македонија|Видови на штавеј во Македонија]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Убава киселица]] (Н)|[[Планински штавеј]] (Н)|[[Снежен штавеј]] (Н)|[[Коњски штавеј]] (Н)|[[Овчи киселец]] (Н)|[[Rumex kerneri]] (Н)|[[Градинарски киселец]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Rumex palustris]] (Н)|[[Штавеј (род)]] (Н)]}} |- | 3 | [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]] | {{подреден список|[[Rumex patientia]] (Н)|[[Rumex scutatus]] (Н) |[[Rumex hydrolapathum]] (Н)|[[Rumex cristatus]] (Н)|[[Rumex conglomeratus]] (Н)|[[Штавеј]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Балкански штавеј]] (Н)|[[Крвав штавеј]] (Н)|[[Алпски штавеј]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Знаменитости во Европа === [[Податотека:Tourism.png|десно|200п|Уредувачки ден „Знаменитости во Европа“]] Во периодот 26-27 септември 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Знаменитости во Европа“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за знаменитостите во Европа може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Tourist attractions in Europe]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Спомен-комплекс во Идвор]] (Н)|[[Белградска синагога]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Плажен парк (Перну)]] (Н)|[[Еленски парк]] (Н)|[[Парк Кадриорг]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]] | {{подреден список|[[Кумановска Бања]] (Н)|[[Скијачки центар Торник]] (Н)|[[Торник (врв)]] (Н)|[[Црква „Св. Троица“ - Банско]] (Н)|[[Музеј на Јосиф Сталин]] (Н)|[[Залив Балута]] (Н)|[[Центар Арнолд Шенберг]] (Н)|[[Музеј на БМВ]] (Н)|[[Светот на БМВ]] (Н)|[[Замок Боламан]] (Н)|[[Музеј на Порше]] (Н)|[[Попај Вилиџ]] (Н)|[[Мариенплац]] (Н)}} |} == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки викенди 2026|9]] tiqdngft88thexsa3z49spk7hz9394b 0 1402063 5640865 5637122 2026-10-05T17:58:01Z Виолетова 1975 5640865 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|name=|image=Lathyrus_niger_(Schwarz-Platterbse)_IMG_7523.JPG|genus=Lathyrus|species=niger|authority=(L.) Bernth.}} '''''Lathyrus niger''''', познат како '''црн граор''', е повеќегодишна мешункаста билка која е родена во [[Европа]]. Неговото вообичаено име се однесува на поцрнувањето на лисјата на растението додека умира. Семето на видот не треба да се меша со јадливиот „црн грашок“, кој е форма на ''[[грашок]]''. Семето од видот ''Lathyrus'' е токсично, содржи ензим кој се меша со синтезата на колаген и ја предизвикува болеста [[латиризам]]. == Опис == ''Lathyrus niger'' е повеќегодишно тревесто растение со краток, дебел, дрвенест [[ризом]]. Има исправени, самоносечки стебла кои растат од 30 до 80 см. Стеблото е обично голо, матно зелено и станува темно кафеаво до црно кога е суво. Листовите се наизменично распоредени со кратки крилести стебла и тесни [[Прилисник|прилисници]]. Листовите се со четири до осум пара тесни елиптични ливчиња со остри врвови, цели рабови и без ластари. Долната страна на листовите е синкаво-зелена. [[Соцветие|Соцветието]] го сочинуваат кратки гроздови, една третина до три пати подолги од листовите, со неколку брановидни стебла покриени со фини, меки влакна. Гроздовите носат од три до десет цветови во пазувите на мали, ефемерни ливчиња. Стеблата се долги 2-3 мм. Цветовите растат од аксилите и често се еднострани. Тие имаат долги стебла со од два до десет црвени цветови, секое од 10 до 16 мм долго, стануваат посини како што стареат. Секој цвет има пет чашки и пет ливчиња и е неправилен. Има десет прашници и еден плодник. Плодот е долга црна мешунка што содржи до осум семиња. Ова растение цвета од мај до јули.<ref name="NatureGate">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/black-pea|title=Black pea: ''Lathyrus niger''|publisher=NatureGate|accessdate=2013-12-31}}</ref> == Распространетост и живеалиште == ''Lathyrus niger'' е роден во Европа и делови од Азија. Негово типично живеалиште се широколисни шуми, шумски рабови, шумски чистини и ливади.<ref name="NatureGate" /> Во [[Македонија]] расте по работ на шумите и по проретчените шуми на надморска височина до 1400 метри. Видот е познат за Скопска Црна Гора, Китка, Крчин, Дебар, Галичица, Пелистер, Ресен, Прилеп, Мариово, Плачковица, Беласица, Струмица, Кожуф, Гевгелија.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1237-1238}}</ref> == Екологија == Цветовите на ''Lathyrus niger'' се опрашуваат од [[пчели]], а помалите инсекти не се во можност да стигнат до изворот на [[нектар]]. Младите цветови се црвени и ги посетуваат пчели, но кога ќе се опрашат, тие стануваат сини и престануваат да произведуваат нектар, па пчелите одат на друго место. Растението станува црно како што лисјата венеат на крајот од сезоната на растење.<ref name="NatureGate" /> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Флора на Србија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Македонија]] {{Таксонска лента}} j47zzqm04stjp6v5wke4163ts82we18 0 1402595 5641254 5630885 2026-10-06T11:43:26Z BosaFi 115936 5641254 wikitext text/x-wiki '''Арон Аронсон''' (21 мај 1876 &#x2013; 15 мај 1919) бил агроном, [[Ботаника|ботаничар]], припадник на еврејската заедница и [[Ционизам|политички активист]] од Романија, кој го поминал значаен дел од својот живот во историското гратче Зихрон Јаков во денешен Израел. Аронсон ја опишал ''Triticum dicoccoides'', за која се смета дека е „мајка на [[Пченица|пченицата]]“.<ref name="Emmer">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.genome.org/cgi/content/full/10/10/1509|title=Molecular Genetic Maps in Wild Emmer Wheat|archive-url=https://web.archive.org/web/20080704084748/http://www.genome.org/cgi/content/full/10/10/1509|archive-date=4 July 2008|accessdate=26 August 2005}}</ref> Тој бил основач и раководител на шпионската мрежа НИЛИ. == Биографија == [[File:La_casa_a_Zikhron_Ya'aqov.JPG|десно|мини| Спомен дом на Аронсон во Зикрон Јаков]] [[File:Aaronsohnia_factorovskyi_1a.jpg|мини| Aaronsohnia]] Арон Аронсон бил роден во [[Бакау|Бакау, Романија]]. Но, бил однесен во [[Палестина (регион)|Палестина на шест годишна возраст]], тогаш дел од Турската [[Отоманско Царство|Османлиската Империја]]. Неговите родители биле меѓу основачите на гратчето Зихрон Ја'аков, една од пионерските еврејски земјоделски населби на [[Прв алија|Првата алија]]. Тој имал две сестри, Сара и Ривка, и еден брат, Александар.<ref name="jwa.org">{{Наведена мрежна страница|url=http://jwa.org/encyclopedia/article/aaronsohn-sarah|title=Sarah Aaronsohn – Jewish Women's Archive|work=jwa.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20230101180606/https://jwa.org/encyclopedia/article/aaronsohn-sarah|archive-date=1 January 2023|accessdate=5 October 2017}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.encyclopedia.com/history/educational-magazines/sarah-aaronsohn|title=Sarah Aaronsohn {{!}} Encyclopedia.com|work=www.encyclopedia.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20231107192020/https://www.encyclopedia.com/history/educational-magazines/sarah-aaronsohn|archive-date=7 November 2023|accessdate=2020-12-12}}</ref> Аронсон бил првиот сопственик на автомобил во Палестина и еден од првите кои поседувал велосипед, кој го донел од [[Франција]]. Аронсон дома зборувал [[јидиш]] и [[Хебрејски јазик|хебрејски]], но знаел и англиски, арапски, турски, француски, германски и малку италијански.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.palestine-studies.org/sites/default/files/jq-articles/Pages_from_JQ_68_-_Kate_Dannies_0.pdf|title=NILI and the Issue of Divided Loyalties in the Jewish Yishuv of Ottoman Palestine|publisher=Institute for Palestine Studies|archive-url=https://web.archive.org/web/20210918100905/https://www.palestine-studies.org/sites/default/files/jq-articles/Pages_from_JQ_68_-_Kate_Dannies_0.pdf|archive-date=18 September 2021|accessdate=2021-09-18}}</ref> == Земјоделство и ботаника == По студиите по земјоделство во Франција, под покровителство на [[Француско благородништво|францускиот]] барон Едмонд де Ротшилд, Аронсон работел во Метула, тогашна нова колонија на северот од земјата. Тој ја напуштил Метула за да основа организација за земјоделска технологија.<ref>{{Наведено списание|last=Bloom|first=Cecil|year=2005|title=Aaron Aaronsohn: Forgotten man of history?|journal=Jewish Historical Studies|volume=40|pages=177-196|jstor=24027032}}</ref> Заедно со член на германската заедница на темплари, започнал бизнис за увоз и продажба на земјоделски машини како што се жнеалки, брани и комбајни, користејќи современи методи на маркетинг. Друга компанија која ја основал продавала пумпи на бензин, центрифуги за одвојување павлака и производство на путер, како и ѓубрива. Тој, исто така, увезувал различни видови семиња и лози. Тој ботанички ја мапирал Палестина и нејзината околина и станал водечки експерт на земјата. За време на неговото патување на планината Хермон го 1906 гидина, додека пешачел низ Горна Галилеја во областа Рашаја во денешен [[Либан]],<ref name="Fund1908">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=tAk-AAAAMAAJ|title=Quarterly Statement - Palestine Exploration Fund|last=Palestine Exploration Fund|publisher=Palestine Exploration Fund|year=1908}}</ref> тој го открил ''Triticum dicoccoides'', кој го сметал за „мајка на пченицата“, важно откритие за агрономите и историчарите на човечката цивилизација. Генетичарите докажале дека дивата пченица е навистина предок на повеќето припитомени нишки пченица кои денес се одгледуваат во голем обем<ref name="Emmer" /> со исклучок на еднозрнестата пченица, различен древен вид, кој во моментов е само реликтна култура. Ова откритие го направил Аронсон светски познат, и на патување во Соединетите Американски Држави во 1909, тој успеал да обезбеди финансиска поддршка за истражувачка станица во Атлит. Аронсон собрал голема колекција од геолошки и ботанички примероци и основал сопствена библиотека.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.zionism-israel.com/bio/biography_aaron_aronson.htm|title=Biography of Aaron Aaronsohn|archive-url=https://web.archive.org/web/20120513131448/http://zionism-israel.com/bio/biography_aaron_aronson.htm|archive-date=13 May 2012|accessdate=5 July 2005}}</ref> За време на инвазијата на пустински скакулци во 1915 година, која уништувала голем број посеви, Аронсон служел како научен консултант на Џемал Паша.<ref name="Florence">{{Наведена мрежна страница |url=http://reformjudaismmag.org/Articles/index.cfm?id=1363 |title=Lawrence and Aaronsohn: T. E. Lawrence, Aaron Aaronsohn, and the Seeds of the Arab-Israeli Conflict, Ronald Florence |accessdate=2026-09-11 |archive-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260912064457/http://reformjudaismmag.org/Articles/index.cfm?id=1363 |url-status=bot: unknown }}</ref> Во март-октомври истата година, скакулците ја сотреле земјата од речиси сета вегетација.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.loc.gov/exhibits/americancolony/amcolony-locust.html|title=The Locust Plague|archive-url=https://web.archive.org/web/20191028030840/http://www.loc.gov/exhibits/americancolony/amcolony-locust.html|archive-date=28 October 2019|accessdate=29 December 2017}}</ref> На Аронсон и тимот што се борел против инвазијата на скакулци им била дадена дозвола да се движат низ областа Јужна Сирија (вклучувајќи го и денешен Израел) во која направиле детални карти на областите кои ги истражиле. Аронсон, исто така, собирал стратешки информации за оцманлиските логори и распоредувањето на трупи. Во 1918 година, Аронсон бил еден од експертите консултирани за целите на демаркацијата на северната граница на Палестина, фокусирајќи се на потребата од вода за наводнување. Тој предвидел граница што би обезбедила вклучување на извори на реките Јордан, Литани и Јармук. Неговиот пристап станал официјална ционистичка основа презентирана на Мировната конференција во Париз во февруари 1919 година. == Политичка активност и шпионажа == За време на Првата светска војна, Османлиите се здружиле на страната на Германците, а Аронсон се плашел дека Евреите ќе ја доживеат истата судбина како Ерменците од страна на Турците. Заедно со својот помошник Авшалом Фајнберг, неговата сестра Сара Аронсон и неколку други, Аронсон го организирал НИЛИ, група еврејски припадници на Палестина кои шпионирале за Британија за време [[Прва светска војна|на Првата светска војна]]. Тој имал пристап до информации за Турците, бидејќи тие го користеле широко низ целиот регион за борба против огромни роеви скакулци.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://forward.com/culture/824284/to-life-joel-greenberg-jews-exploring-nature-nathan-leopold/|title=A British spy, a notorious murderer, the Indiana Jones of the insect world, and a very Jewish history|last=Brotman|first=Barbara|date=2026-05-12|work=The Forward|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260512182819/https://forward.com/culture/824284/to-life-joel-greenberg-jews-exploring-nature-nathan-leopold/|archive-date=12 May 2026|accessdate=2026-05-12}}</ref> Аронсон го препорачал планот за напад преку Бершеба, кој генералот Едмунд Аленби на крајот го искористил за да го освои Ерусалим во декември 1917 година како дел од [[Синајско-палестински поход|Синајската и Палестинската кампања]]. Благодарение на информациите кои Нили ги доставил до британската армија во врска со локациите на оазите во пустината, генералот Аленби успеал да изврши изненадувачки напад врз [[Бершева]], заобиколувајќи ја силната [[Отоманско Царство|османли]]<nowiki/>ска одбрана во [[Газа]]. Како резултат на напорите на Аронсон, британската влада гледала позитивно на ционистичката кауза, која била фактор во прогласувањето на Балфуровата декларација.<ref name=":0" /> Во 1917 година, од страна на Хаим Вајцман, Аронсон бил испратен на политичка кампања во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]]. Додека бил таму, Аронсон дознал дека османлиските власти пресретнале [[Поштенски гулаб|гулаб писмоносец]] од НИЛИ, кое довело до апсење и мачење на неговата сестра Сара и други членови на подземјето.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.jta.org/jewniverse/2017/these-pigeons-flew-for-a-jewish-palestine|title=These pigeons flew for a Jewish Palestine|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724202202/https://www.jta.org/jewniverse/2017/these-pigeons-flew-for-a-jewish-palestine|archive-date=24 July 2020|accessdate=11 June 2019}}</ref> == Смрт и наследство == [[File:זכרון_יעקב_-_אהרון_אהרונסון-JNF008350.jpeg|мини| Конечна слика од Аронсон]] По војната, Аронсон бил повикан од Вајцман да работи на [[Париска мировна конференција (1919)|Версајската мировна конференција]]. На 15 мај 1919 година, под нејасни околности, во авионска несреќа, Аронсон погинал над [[Ламанш|Ламанш,]] додека бил на пат кон [[Франција]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bookverdict.com/details.xqy?uri=Product-20367916982148.xml|title=Lawrence and Aaronsohn|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009135724/http://www.bookverdict.com/details.xqy?uri=Product-20367916982148.xml|archive-date=9 October 2020|accessdate=8 October 2020}}</ref> Некои ја обвиниле британската влада.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.esra-magazine.com/blog/post/aaronsohn-saga|title=The Aaronsohn Saga|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303211840/http://www.esra-magazine.com/blog/post/aaronsohn-saga|archive-date=3 March 2016|accessdate=9 October 2012}}</ref> Аронсон починал како ерген и немал деца. Неговите истражувања за [[Флора|флората]] [[Палестина (регион)|на Палестина]] и Трансјордан, како и дел од неговите истражувачки дневници биле јавно објавени. По смртта на Аронсон, директорот на Британската воена разузнавачка служба потврдил дека победата на Аленби не би била можна без информациите доставени од групата на Аронсон, Нили.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/aaronsohn|title=Aaronsohn: Encyclopedia.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20191205220618/https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/aaronsohn|archive-date=5 December 2019|accessdate=11 June 2019}}</ref> == Објавени дела == * ''Земјоделски и ботанички истражувања во Палестина'', 1910 година * „Шемот ха-цемахим“ („Ботанички имиња“), во: ''Хашелах'' 26 (1912) * ''Reliquiae Aaronsohnianae'', 1940 година {{Ботаничар|Aarons.|Aaronsohn, Aaron}} == Наводи == {{Наводи}} == Литература == * Андерсон, Скот. ''Лоренс во Арабија: Војна, измама, империјална лудост и создавањето на модерниот Блиски Исток'', 2013, Даблдеј,{{ISBN|978-0-385-53292-1}} . * Флоренс, Роналд. ''Лоренс и Аронсон: Т.Е. Лоренс, Арон Аронсон и семето на арапско-израелскиот конфликт'', 2007, Викинг возрасни,{{ISBN|978-0-670-06351-2}} . * Голдстоун, Патриша. ''Мапите на Аронсон: Нераскажаната приказна за човекот кој можеби создал мир на Блискиот Исток'' . Сан Диего: Харкорт, 2007. * Хаим Херцог, ''Херои на Израел'', 1989, Литл Браун и компанија, Бостон{{ISBN|0-316-35901-7}} * Шмуел Кац, ''Сагата за Аронсон'', 2007, Издавачка куќа Гефен, Ерусалим{{ISBN|978-965-229-416-6}} * '''Ot me-Avshalom''' од Нава Макмел-Атир, 2009 (хебрејски),{{ISBN|978-965-482-889-5}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Романски ботаничари]] [[Категорија:Еврејски научници]] [[Категорија:Починати во 1919 година]] [[Категорија:Родени во 1876 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Статии со hCards]] 5qx21hz081sgdqfi4d2zlohm8bs23mm 0 1402596 5641106 5627437 2026-10-06T07:05:35Z BosaFi 115936 5641106 wikitext text/x-wiki '''Едвард Џонстон Александар''' (31 јули 1901 – 18 август 1985) бил американски [[Ботаника|ботаничар]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://kiki.huh.harvard.edu/databases/botanist_search.php?botanistid=8737|title=Index of Botanists – Alexander, Edward Johnston|last=Database|date=n.d.|publisher=[[Harvard University Herbaria]]|accessdate=February 14, 2012}}</ref> кој открил три [[Вид (биологија)|вида]] и еден [[Род (биологија)|род]].<ref name="Harvard">{{Наведена мрежна страница|url=http://kiki.huh.harvard.edu/databases/specimen_search.php?start=1&cltr=E.%20J.%20Alexander|title=Index of Botanical Specimens – E. J. Alexander|last=Database|date=n.d.|publisher=[[Harvard University Herbaria]]|accessdate=February 14, 2012}}</ref> Едвард е еден од авторите на 205 записи во [[Меѓународен индекс на растителни имиња|Меѓународниот индекс на имиња на растенија]].<ref>{{Наведување|title=Search for "Alexander"|journal=International Plant Names Index|url=https://www.ipni.org/?q=name%20author%3AAlexander|access-date=March 11, 2021}}</ref> Се родил во Ешвил, Северна Каролина и бил студент на Државниот универзитет во Северна Каролина од 1919 до 1923 година.<ref name="Taxon">{{Наведување|last=Barneby|first=Rupert C.|title=Deaths: Edward Johnston Alexander|journal=Taxon|volume=35|number=4|pages=934|date=November 1986}}</ref> Тој долго време бил асистент и кустос во Њујоршката ботаничка градина, првично под управа на Смол.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sil.si.edu/digitalcollections/tl-2/browse.cfm?vol=8#page/78|title=Edward Johnston Alexander|last=Taxonomic Literature II Online|date=n.d.|publisher=[[Smithsonian Institution Libraries]]|accessdate=October 28, 2012}}</ref> Додека бил таму, работел околу триесет години како уредник на ботаничкото списание на Градината ''„Адисонија“'', сè додека списанието не престанало да се издава во 1964 година.  Во текот на својот живот Александар презел неколку ботанички експедиции, вклучувајќи ги Пекос, Тексас со [[Џон Канкел Смол]] и јужните [[Апалачки Планини|Апалачи]] и [[Карпести Планини|Карпестите Планини]] со [[Томас Х. Еверет]]. Неговата најуспешна експедиција била во јужно [[Мексико]] од 1944 до 1945 година. На тоа патување собрал околу 1.600 примероци и 1.000 семиња и корења за хербариумот и куќите за размножување во Ботаничката градина во Њујорк.<ref name="Taxon" /> Александар никогаш не се оженил и починал во 1985 година.<ref name="Taxon" />{{botanist|Alexander|Alex}} == Опишани растенија == * ''Epidendrum hartii''<ref name="Harvard2" /> * ''[[Mucuna]]''<ref name="Harvard2" /> * ''Mucuna urens''<ref name="Harvard2" /> * ''Nopalxochia ackermannii candida''<ref name="Harvard2" /> == Дела == <div class="div-col" style="column-width: 30em;"> * ''Флората на таписериите со еднорози'' * ''Сукулентни растенија од пустините на Новиот и Стариот свет'' * ''Њујоркшката ботаничка градина&nbsp;&#x2013;&#x20;Дрвја-Грмушки'' * ''Список на семиња дистрибуирани до претплатниците на Јужната Апалачка Експедиција на Њујоршката Ботаничка Градина 1933 година'' * ''Compositae. Heliantheae. Coreopsidinae'' * ''Северноамериканска флора.'' ''Серија II: Дел 2:'' ''Compositae. Heliantheae. Coreopsidinae'' * ''Извештај од Јужната Апалачка Експедиција'' * ''Семејство Compositae, племе Heliantheae, Подплеме Coreopsidinae''<ref>{{cite web|url=https://www.google.com/search?q=Edward%20Johnston%20Alexander&hl=en|title=Edward Johnston Alexander|access-date=February 6, 2012}}</ref> </div> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Викивидови}}{{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Александар, Едвард Џонстон}} [[Категорија:Починати во 1985 година]] [[Категорија:Родени во 1901 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Американски ботаничари]] lev84bhty0z8j9pc47k7mu7kmaskf09 4 1402664 5641085 5640422 2026-10-06T06:46:59Z BosaFi 115936 5641085 wikitext text/x-wiki Список на учесници и нивните придонеси од [[Википедија:Викикамп Охрид|Викикампот Охрид 2026]] {| class="wikitable" | align="center" style="background:#7CB9E8; font-size: 90%;text-align=center; color:black;"|'''Бр.''' | align="center" style="background:#7CB9E8; font-size: 90%;text-align=center; color:black;"|'''Корисничко име''' | align="center" style="background:#7CB9E8; font-size: 90%;text-align=center; color:black;"|'''Статии''' | align="center" style="background:#7CB9E8; font-size: 90%;text-align=center; color:black;"|'''Статус на статија <br>(Н/П)''' |- | colspan="14" style="text-align: center; text-indent: 30px;"|'''Учесници на Викикамп 2026''' |- | 1 | [[Корисник:Antonijaa.2012|Antonijaa.2012]] | # [[ Карло Алиони]] # [[Даниел И. Акселрод]] # [[Лоренс Баас Бекинг]] # [[Нина Августиновна Адолф]] # [[Јасухико Асахина]] # [[Аскел Лове]] # [[Лусил Алорџ]] # [[Едвард Александар Њуел Арбер]] # [[Вилијам Арчер (архитект)]] # [[Артур Хју Гарфит Алстон]] # [[Лерој Абрамс]] # [[Беатрис Армари ]] # [[Анџелика М. Арамбари]] # [[Паул Фридрих Август Ашерсон]] # [[Џефри Клаф Ајнсворт]] # [[Фердинанд Кристијан Густав Арнолд]] # [[Вернон Ахмадџијан]] # [[Џон Акеројд]] # [[Габриел Арно]] # [[Вејн П. Армстронг]] # [[Дајана Маргарет Напер]] # [[Сергеј Навашин]] # [[Јохан Петер Фалк]] # [[Сибил Форд]] # [[Кери Форд]] # [[Адриен Рене Франше]] # [[Вилијам Даглас Френсис]] # [[Емануел фон Фридрихстал]] # [[Александра Гамајунова]] # [[Џорџ Гарднер (ботаничар)]] # [[Џон Рослин Гарнет]] # [[Ахмад Гахреман]] # [[Карл Андреас Гејер]] # [[Верн Грант]] # [[Жан-Жак де Гранвил]] # [[Август Гремли]] # [[Ирина Грудзинскаја]] # [[Џастин Гудо]] # [[Рафаел Говарц]] # [[Пол Гуре]] # [[Антон Хартингер]] # [[Флоренс Хеџис]] # [[Ернст Халиер]] # [[Жан Антоан Артур Грис]] # [[Питер Хартинг]] | Н |- | 2 | [[Корисник:Tamara.B.2012|Tamara.B.2012]] | # [[Карл Адолф Агард]] # [[Фернандо Алтамирано]] # [[Тимоти Филд Ален]] # [[Карло Лучијано Алесио]] # [[Сидни Френсис Ешби]] # [[Џејмс Дејвид Акерман]] # [[Кларк Абел]] # [[Џон Ерол Чандос Абердин]] # [[Роберт Стивен Адамсон]] # [[Рудолф Адерхолд]] # [[Казимир Арвет-Тувет]] # [[Франческо Ардисоне ]] # [[Едмунд Тирел Артис]] # [[Фредерик-Луј Аламанд]] # [[Талита Фонтура Алвес]] # [[Франциско Фреире Алемао]] # [[Џејмс Едвард Тирни Ејчисон]] # [[Ида Аугуста Келер]] # [[Хенри Бејнс]] # [[Вело Јаска]] # [[Џон Џорџ Џек]] # [[Вилијам Џек (ботаничар)]] # [[Алберт Брус Џексон]] # [[Бенџамин Дејдон Џексон]] # [[Џорџ Џексон]] # [[Рејмонд Карл Џексон]] # [[Максвел Ралф Џејкобс]] # [[Сари Вилфрид Лоренс Џејкобс]] # [[Јенс Питер Јакобсен]] # [[Ејми Жакот Гилармод]] # [[Виктор Жакмон]] # [[Анри Антоан Жак]] # [[Јозеф Франц фон Жакен]] # [[Францишек Каменски]] # [[Лино Вакари]] # [[Јено Вадаш]] | Н |- | 3 | [[Корисник:Filip GIMNAZIJA|Filip GIMNAZIJA]] | # [[Ото Апел]] # [[Џумат Хаџи Адам]] # [[Патриша Берјак]] # [[Франциско Бернис]] # [[Ото Карл Берг]] # [[Расел Линдзи Барет]] # [[Фридрих Готлиб Бартлинг]] # [[Хајнрих Карл Бејрих]] # [[Конрад Бекхаус]] # [[Жак Филип Мартин Селс]] # [[Франсис А. Бартлет]] # [[Џејмс Дон]] # [[Мигел Колмеиро Пенидо]] # [[Орацио Комес]] # [[Дејвид А. Броди]] # [[Емил Бешерел]] # [[Ернст Беси]] # [[Сајмон Бинендајк]] # [[Елеонор Мерион Бенет]] # [[Пер Карл Хјалмар Дусен]] # [[Мајлс Џозеф Беркли]] | Н |- | 4 | [[Корисник:Mito999|Mito999]] | # [[Александар Андерсон (ботаничар)]] # [[Честер А. Арнолд]] # [[Гетулио Агостини]] # [[Јулиус Леополд Едуард Аве-Лалеман]] # [[Јохан Ангстрем]] # [[Хенри Кренк Ендрус]] # [[Едмунд Гилберт Бејкер]] # [[Теодор Фридрих Јулиус Басинер]] # [[Ноел Бидл]] # [[Сара Марта Бејкер]] # [[Ричард Томас Бејкер]] # [[Џовани Антонио Батара]] # [[Хенри Чарлтон Бастијан]] # [[Ричард Бејтман]] # [[Рандал Џејмс Баер]] # [[Жил Еме Батандие]] # [[Турхан Бајтоп]] # [[Андрес Барберо]] # [[Фредерик Батај]] # [[Луис Кејлеб Бек]] # [[Карлтон Рој Бол]] # [[Џовани Батиста Балбис]] | Н |- | 5 | [[Корисник:Izabelaa pesovaa|Izabelaa pesovaa]] | # [[Жил Аман]] # [[Феликс де Асара]] # [[Урбен Одибер]] # [[Џозеф Себин]] # [[Стенли А. Кејн]] # [[Џон Дру Салмон ]] # [[Херберт Л. Едлин]] # [[Инес Састре де Хесус]] # [[Иса Дегенер ]] # [[ Камило Сбарбаро]] # [[Валериј Талиев]] # [[Луј Антоан Франсоа Бајлон]] # [[Џејкоб Витман Бејли]] # [[Вилијам Џејмс Бил]] # [[Мило Самуел Бејкер]] # [[Џенис Ц. Битли]] # [[Елиз Каролин Бомер]] # [[Вилијам Бракенриџ]] # [[Доналд Фредерик Блексел]] # [[Сабин Бертело]] # [[Денис Јуџин Бридлав]] # [[Ориол де Болос]] # [[Аксел Гудбранд Блит]] | Н |- | 6 | [[Корисник:Doni12345|Doni12345]] | # [[Маргарет Бирн]] # [[Џејмс В. Бинг]] # [[Робер ди Буисон]] # [[Рихард Битнер]] # [[Валтер Карл Ото Бусе]] # [[Макс Бурет]] # [[Емил Бурна]] # [[Хуго Баум]] # [[Жан Бовери]] # [[Дау Бакстер]] # [[Андреј Бекетов]] # [[Доминго Бело и Еспиноза]] # [[Александру Борза]] # [[Жан Луј Емил Будие]] # [[Џорџ Симондс Булгер]] # [[Т. Ф. Бурдилон]] # [[Ибер Бурдо]] # [[Фредерик Орпен Бауер]] # [[Клас Бјеркандер]] # [[Џулио Камус]] # [[Жак Камбесед]] # [[Едвин Чил]] # [[Бари Џон Кон]] # [[Тригве Браруд]] # [[Ричард Бредли]] # [[Езра Брејнерд]] # [[Август Бренд]] # [[Мари Катрин Брендџи]] # [[Таунсенд Стит Брендџи]] # [[Мари Максим Корни]] # [[Винченцо де Чезати]] # [[Вилијам Арнолд Бромфилд]] # [[Кристијан Казимир Бритингер]] # [[Хенри Вилијам Бристоу]] | Н |- | 7 | [[Корисник:Alekdone|Alekdone]] | # [[Николас Лоренс Бурман]] # [[Јоханес Бурман]] # [[Марк Бургман]] # [[Алан Бурџис]] # [[Питер Бар (раководител на градинa)]] # [[Шрипад Нарајан Агаше]] # [[Бјаџо Барталини]] # [[Стенли Тачер Блејк]] # [[Френк Елис Бојнтон]] # [[Феличе Касоне]] # [[Ајра Водел Клоки]] # [[Џон Џорџ Чемпион]] # [[Вилијам Бурк]] # [[Беван Бурчел]] # [[Алберт Фредерик Хендрик Буининг]] # [[Фридрих Александар Бухзе]] # [[Адам Бадл]] # [[Самуел Ботсфорд Бакли]] # [[Пјер-Жозеф Букоз]] # [[Франц Георг Филип Бухенау]] # [[Ладислав Франтишек Челаковски]] # [[Артур Бертрам Корт]] # [[Џон Ф. Коуел]] # [[Елизабет Џил Каули]] # [[Алберт Готфрид Дитрих]] # [[Емил Дејрол]] # [[Доминик Клос]] # [[Џовани Занардини]] # [[Густав Адолф Цванцигер]] # [[Силвија Зенари]] | Н |- | 8 | [[Корисник:Anjadonevska|Anjadonevska]] | # [[Егил Бардсет]] # [[Хулијан Акуња Гале]] # [[Ајмар Чарлс д'Алеизет]] # [[Нелида Марија Басигалупо]] # [[Римо Бачигалупи]] # [[Робин Мери Баркер]] # [[Маријано де ла Барсена]] # [[Морис Бели]] # [[Џон Џозеф Бенет]] # [[Лудвиг Бенџамин]] # [[Ајрин Бејкер]] # [[Жан-Батист Барла]] # [[Рола Кент Бити]] # [[Густав Бовер]] # [[Алан Блек]] # [[Џон Бјус]] # [[Јан Јуст Бос]] # [[Нина Флој Брејслин]] # [[Александар Курт Браде]] # [[Цај Ситао]] # [[Ралф Ерскин Клиланд]] # [[Херман Крист]] # [[Анри Шермезон]] # [[Џенифер Ан Чапил]] # [[Вилијам Бриџ Кук]] # [[Лин Г. Кук]] # [[Карл Кристенсен]] # [[Шарл Кокерел]] # [[Стивен Ерл Клемантс]] # [[Вера Чаподи]] # [[Семјуел Кертис]] | Н |- | 9 | [[Корисник: Tomica Radovanovskii|Tomica Radovanovskii]] | # [[Август Бач]] # [[Пол Бергон]] # [[Лоис Брако]] # [[Јоаким Брем]] # [[Карел Цејп]] # [[Џејмс Александар Бруер]] # [[Мајкл О. Дилон]] # [[Леополд Дипел]] # [[Андреј Ерст]] # [[Алберт Грунов]] # [[Јулиус Гронтвед]] | Н |- | 10 | [[Корисник:Kirca 08|Kirca 08]] | # [[Аверил Мод Ботомли]] # [[Едвин Џон Батлер]] # [[Роџер Чарлс Каролин]] # [[Луис Себаљос и Фернандес де Кордоба]] # [[Ладислав Јозеф Челаковски]] # [[Џозеф Карсон (фармацевт)]] # [[Ели-Абел Кариер]] # [[Натаниел Кантли]] # [[Јенс Клаузен]] # [[Џон Маквин Кован]] # [[Хајнрих Јохан Непомук фон Кранц]] # [[Питер Вогелиус Дејнбол]] # [[Емил Депланш]] # [[Дејвид Ф. Катлер]] | Н |- | 11 | [[Корисник:Филип Дамески Дрен|Филип Дамески Дрен]] | # [[Ендру Џон Скот]] # [[Леополд Квел]] # [[Жан Рене Констан Куа]] # [[Јакоб Корнелис Матие Радермахер]] # [[Роберт Алмер Харпер]] # [[Рудолф Рајман]] # [[Ричард Канингем]] # [[Израел Рајхерт]] # [[Пјер Огистен Данжер]] # [[Кристијан Хајнрих Пандер]] # [[Вилијам Патерсон]] # [[Пол Греам Вилсон]] # [[Едвин Блејк Пејсон]] # [[Пит де Јонг]] | Н |- | 12 | [[Корисник:MilaFKliment|MilaFKliment]] | # [[Едвард Џонстон Александар]] # [[Џералдин А. Ален]] # [[Марселеин Русарио Алмеида]] # [[Адолф Алфанд]] # [[Нета Елизабет Греј]] # [[Франц Јозеф Нидензу]] # [[Паул Херман Вилхелм Тауберт]] # [[Рудолф Шефер]] # [[Вилхелм Филип Шимпер]] # [[Вилхелм Фридрих Карвински фон Карвин]] | Н |- | 13 | [[Корисник:XavieraMars|XavieraMars]] | # [[Гонтран Хамел]] # [[Георг Волфганг Франц Панцер]] # [[Ралф Хофман]] # [[Вернер Раух]] # [[Роберт Браун (новозеландски ботаничар)]] | Н |- | 14 | [[Корисник:Sterjovski Hristo|Sterjovski Hristo]] | # [[Ира Ноел Габриелсон]] # [[Алберт Гајард]] # [[Чарлс Гајардот]] # [[Хелмут Гамс]] # [[Халија Ибрахим]] # [[Ејштајн Паше]] # [[Том Петч]] # [[Артур Едвард Вејд]] | Н |- | 15 | [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]] | # [[Пјер Мартин Реми Ошер-Елој]] # [[Корнелис Ругиер Вилем Карел ван Алдерверелт ван Розенбург]] # [[Џејмс Вотсон Робинс]] # [[Висенте Сервантес]] # [[Томас Џонатан Бурил]] # [[Анри Касини]] # [[Алфред Шаберт]] # [[Гај Н. Колинс]] # [[ Дејвид Стотон Конант]] # [[Мартин Чик]] # [[Луиџи Алојзиус Кола]] # [[Ван-Чун Ченг]] # [[Хенри Шумејкер Конард]] # [[Денис Е. Дежардин]] # [[Честер Дјуи]] # [[Ернеста Ди Капуа]] # [[Даки Јорданов]] # [[Паул Дител]] # [[Вилард Вебстер Еглестон]] # [[Дајан Едвардс]] # [[Саломон Дрејер]] # [[Емил Дукло]] # [[Алфред Ернст]] # [[Жан Дибовски]] # [[Родриго Ескобар]] # [[GCK Данстервил]] # [[Јан Фредерик Гроновиус]] # [[Густав Карл Гиргенсон]] # [[Хенри Гроувс (ботаничар)]] # [[Роберт Џејмс Даглас Греам]] # [[Теодор Хартиг]] # [[Густав Хеги]] # [[ АА Хендерсон]] # [[ Вилијам Х. Харис (ботаничар)]] # [[ Гвен Харден]] | Н |- | 16 | [[Корисник:Andrej Simjanov|Andrej Simjanov]] | # [[Арон Аронсон]] # [[Антон Аусердорфер]] # [[Карл Фридрих Вилхелм Валрот]] # [[Вилхелм Герхард Валперс]] # [[Имануел Лев]] # [[Хју Илтис]] # [[Ира Шрајбер Нелсон]] # [[Ирвинг Видмер Бејли]] # [[Дуан Исели]] # [[Јоланде Далпе]] # [[Дејвид А. Кит]] # [[ Густав Адолф Хуго Далштет]] # [[ Џејмс Едгар Денди]] # [[Пол Огист Дангај]] # [[ Вилијам Фримен Даниел]] # [[ Пјер Дансеро]] # [[ Карл Лебрехт Удо Дамер]] # [[Бенедиктус Хубертус Дансер]] # [[Џон М. Дарби]] # [[Вилијам Дарлингтон]] # [[Самуел Тејлор Дарлинг]] # [[ Карл Хајнрих Бергиус]] # [[Кен Хил (ботаничар)]] # [[Томас Хенри Кирни]] # [[Вилијам Х. Китинг]] # [[Карл фон Кајслер]] # [[ Роналд Вилијам Џон Киј]] # [[Огист Татон ]] | Н |- | 17 | [[Корисник:GorjanaPestaloci|GorjanaPestaloci]] | # [[Август Хенинг Вајмарк]] # [[ Чарлс Луис Андерсон]] # [[Карл Рајнхолд Салберг]] # [[ Димитрие Бранџа]] # [[Чарлс Џон Бренд]] # [[Пол Едвард Бери ]] # [[Чарлс Лусиен де Берман]] # [[Марсел Бон]] # [[Александар Боро]] # [[Морис А.Ф. Брајстрофер]] # [[Клод Виктор де Боасие]] # [[Роберт Луис Дреслер]] # [[Јунас Карлсон Дријандер]] # [[Џон Алан Еликс]] | Н |- | 18 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | # [[Роберт Шо Еган]] #[[Хенри Бике]] #[[Амос Итон]] #[[Џоан Криб]] #[[Б. Л. Барт]] #[[Франц Буксбаум]] #[[Едвин Бантинг Бартрам]] #[[Алфред Вилијам Бенет]] #[[Роберт Џон Бејтс]] #[[Коу Финч Остин]] #[[Хенри Натаниел Ендрјус]] | Н |- | 19 | [[Корисник:Stojnaa|Stojnaa]] | # [[Жан Башело Ла Пиле ]] # [[Јан Комелин]] | Н |- | 20 | [[Корисник:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] | # [[Елизабет Вилер]] # [[Шарлот Џорџија Наст]] | Н |- | 21 | [[Корисник:Aleksandra.Shundovski|Aleksandra.Shundovski]] | # [[Ајлмер Бурк Ламберт]] # [[Себастјен Рене Ленорман]] # [[Емануел Лие]] # [[Мартин Лихтенштајн]] | Н |- |} 1vy8vg3ovyxhfq79aztqu6qr2e6xqid 5641132 5641085 2026-10-06T07:35:10Z BosaFi 115936 5641132 wikitext text/x-wiki Список на учесници и нивните придонеси од [[Википедија:Викикамп Охрид|Викикампот Охрид 2026]] {| class="wikitable" | align="center" style="background:#7CB9E8; font-size: 90%;text-align=center; color:black;"|'''Бр.''' | align="center" style="background:#7CB9E8; font-size: 90%;text-align=center; color:black;"|'''Корисничко име''' | align="center" style="background:#7CB9E8; font-size: 90%;text-align=center; color:black;"|'''Статии''' | align="center" style="background:#7CB9E8; font-size: 90%;text-align=center; color:black;"|'''Статус на статија <br>(Н/П)''' |- | colspan="14" style="text-align: center; text-indent: 30px;"|'''Учесници на Викикамп 2026''' |- | 1 | [[Корисник:Antonijaa.2012|Antonijaa.2012]] | # [[ Карло Алиони]] # [[Даниел И. Акселрод]] # [[Лоренс Баас Бекинг]] # [[Нина Августиновна Адолф]] # [[Јасухико Асахина]] # [[Аскел Лове]] # [[Лусил Алорџ]] # [[Едвард Александар Њуел Арбер]] # [[Вилијам Арчер (архитект)]] # [[Артур Хју Гарфит Алстон]] # [[Лерој Абрамс]] # [[Беатрис Армари ]] # [[Анџелика М. Арамбари]] # [[Паул Фридрих Август Ашерсон]] # [[Џефри Клаф Ајнсворт]] # [[Фердинанд Кристијан Густав Арнолд]] # [[Вернон Ахмадџијан]] # [[Џон Акеројд]] # [[Габриел Арно]] # [[Вејн П. Армстронг]] # [[Дајана Маргарет Напер]] # [[Сергеј Навашин]] # [[Јохан Петер Фалк]] # [[Сибил Форд]] # [[Кери Форд]] # [[Адриен Рене Франше]] # [[Вилијам Даглас Френсис]] # [[Емануел фон Фридрихстал]] # [[Александра Гамајунова]] # [[Џорџ Гарднер (ботаничар)]] # [[Џон Рослин Гарнет]] # [[Ахмад Гахреман]] # [[Карл Андреас Гејер]] # [[Верн Грант]] # [[Жан-Жак де Гранвил]] # [[Август Гремли]] # [[Ирина Грудзинскаја]] # [[Џастин Гудо]] # [[Рафаел Говарц]] # [[Пол Гуре]] # [[Антон Хартингер]] # [[Флоренс Хеџис]] # [[Ернст Халиер]] # [[Жан Антоан Артур Грис]] # [[Питер Хартинг]] | Н |- | 2 | [[Корисник:Tamara.B.2012|Tamara.B.2012]] | # [[Карл Адолф Агард]] # [[Фернандо Алтамирано]] # [[Тимоти Филд Ален]] # [[Карло Лучијано Алесио]] # [[Сидни Френсис Ешби]] # [[Џејмс Дејвид Акерман]] # [[Кларк Абел]] # [[Џон Ерол Чандос Абердин]] # [[Роберт Стивен Адамсон]] # [[Рудолф Адерхолд]] # [[Казимир Арвет-Тувет]] # [[Франческо Ардисоне ]] # [[Едмунд Тирел Артис]] # [[Фредерик-Луј Аламанд]] # [[Талита Фонтура Алвес]] # [[Франциско Фреире Алемао]] # [[Џејмс Едвард Тирни Ејчисон]] # [[Ида Аугуста Келер]] # [[Хенри Бејнс]] # [[Вело Јаска]] # [[Џон Џорџ Џек]] # [[Вилијам Џек (ботаничар)]] # [[Алберт Брус Џексон]] # [[Бенџамин Дејдон Џексон]] # [[Џорџ Џексон]] # [[Рејмонд Карл Џексон]] # [[Максвел Ралф Џејкобс]] # [[Сари Вилфрид Лоренс Џејкобс]] # [[Јенс Питер Јакобсен]] # [[Ејми Жакот Гилармод]] # [[Виктор Жакмон]] # [[Анри Антоан Жак]] # [[Јозеф Франц фон Жакен]] # [[Францишек Каменски]] # [[Лино Вакари]] # [[Јено Вадаш]] | Н |- | 3 | [[Корисник:Filip GIMNAZIJA|Filip GIMNAZIJA]] | # [[Ото Апел]] # [[Џумат Хаџи Адам]] # [[Патриша Берјак]] # [[Франциско Бернис]] # [[Ото Карл Берг]] # [[Расел Линдзи Барет]] # [[Фридрих Готлиб Бартлинг]] # [[Хајнрих Карл Бејрих]] # [[Конрад Бекхаус]] # [[Жак Филип Мартин Селс]] # [[Франсис А. Бартлет]] # [[Џејмс Дон]] # [[Мигел Колмеиро Пенидо]] # [[Орацио Комес]] # [[Дејвид А. Броди]] # [[Емил Бешерел]] # [[Ернст Беси]] # [[Сајмон Бинендајк]] # [[Елеонор Мерион Бенет]] # [[Пер Карл Хјалмар Дусен]] # [[Мајлс Џозеф Беркли]] | Н |- | 4 | [[Корисник:Mito999|Mito999]] | # [[Александар Андерсон (ботаничар)]] # [[Честер А. Арнолд]] # [[Гетулио Агостини]] # [[Јулиус Леополд Едуард Аве-Лалеман]] # [[Јохан Ангстрем]] # [[Хенри Кренк Ендрус]] # [[Едмунд Гилберт Бејкер]] # [[Теодор Фридрих Јулиус Басинер]] # [[Ноел Бидл]] # [[Сара Марта Бејкер]] # [[Ричард Томас Бејкер]] # [[Џовани Антонио Батара]] # [[Хенри Чарлтон Бастијан]] # [[Ричард Бејтман]] # [[Рандал Џејмс Баер]] # [[Жил Еме Батандие]] # [[Турхан Бајтоп]] # [[Андрес Барберо]] # [[Фредерик Батај]] # [[Луис Кејлеб Бек]] # [[Карлтон Рој Бол]] # [[Џовани Батиста Балбис]] | Н |- | 5 | [[Корисник:Izabelaa pesovaa|Izabelaa pesovaa]] | # [[Жил Аман]] # [[Феликс де Асара]] # [[Урбен Одибер]] # [[Џозеф Себин]] # [[Стенли А. Кејн]] # [[Џон Дру Салмон ]] # [[Херберт Л. Едлин]] # [[Инес Састре де Хесус]] # [[Иса Дегенер ]] # [[ Камило Сбарбаро]] # [[Валериј Талиев]] # [[Луј Антоан Франсоа Бајлон]] # [[Џејкоб Витман Бејли]] # [[Вилијам Џејмс Бил]] # [[Мило Самуел Бејкер]] # [[Џенис Ц. Битли]] # [[Елиз Каролин Бомер]] # [[Вилијам Бракенриџ]] # [[Доналд Фредерик Блексел]] # [[Сабин Бертело]] # [[Денис Јуџин Бридлав]] # [[Ориол де Болос]] # [[Аксел Гудбранд Блит]] | Н |- | 6 | [[Корисник:Doni12345|Doni12345]] | # [[Маргарет Бирн]] # [[Џејмс В. Бинг]] # [[Робер ди Буисон]] # [[Рихард Битнер]] # [[Валтер Карл Ото Бусе]] # [[Макс Бурет]] # [[Емил Бурна]] # [[Хуго Баум]] # [[Жан Бовери]] # [[Дау Бакстер]] # [[Андреј Бекетов]] # [[Доминго Бело и Еспиноза]] # [[Александру Борза]] # [[Жан Луј Емил Будие]] # [[Џорџ Симондс Булгер]] # [[Т. Ф. Бурдилон]] # [[Ибер Бурдо]] # [[Фредерик Орпен Бауер]] # [[Клас Бјеркандер]] # [[Џулио Камус]] # [[Жак Камбесед]] # [[Едвин Чил]] # [[Бари Џон Кон]] # [[Тригве Браруд]] # [[Ричард Бредли]] # [[Езра Брејнерд]] # [[Август Бренд]] # [[Мари Катрин Брендџи]] # [[Таунсенд Стит Брендџи]] # [[Мари Максим Корни]] # [[Винченцо де Чезати]] # [[Вилијам Арнолд Бромфилд]] # [[Кристијан Казимир Бритингер]] # [[Хенри Вилијам Бристоу]] | Н |- | 7 | [[Корисник:Alekdone|Alekdone]] | # [[Николас Лоренс Бурман]] # [[Јоханес Бурман]] # [[Марк Бургман]] # [[Алан Бурџис]] # [[Питер Бар (раководител на градинa)]] # [[Шрипад Нарајан Агаше]] # [[Бјаџо Барталини]] # [[Стенли Тачер Блејк]] # [[Френк Елис Бојнтон]] # [[Феличе Касоне]] # [[Ајра Водел Клоки]] # [[Џон Џорџ Чемпион]] # [[Вилијам Бурк]] # [[Беван Бурчел]] # [[Алберт Фредерик Хендрик Буининг]] # [[Фридрих Александар Бухзе]] # [[Адам Бадл]] # [[Самуел Ботсфорд Бакли]] # [[Пјер-Жозеф Букоз]] # [[Франц Георг Филип Бухенау]] # [[Ладислав Франтишек Челаковски]] # [[Артур Бертрам Корт]] # [[Џон Ф. Коуел]] # [[Елизабет Џил Каули]] # [[Алберт Готфрид Дитрих]] # [[Емил Дејрол]] # [[Доминик Клос]] # [[Џовани Занардини]] # [[Густав Адолф Цванцигер]] # [[Силвија Зенари]] | Н |- | 8 | [[Корисник:Anjadonevska|Anjadonevska]] | # [[Егил Бардсет]] # [[Хулијан Акуња Гале]] # [[Ајмар Чарлс д'Алеизет]] # [[Нелида Марија Басигалупо]] # [[Римо Бачигалупи]] # [[Робин Мери Баркер]] # [[Маријано де ла Барсена]] # [[Морис Бели]] # [[Џон Џозеф Бенет]] # [[Лудвиг Бенџамин]] # [[Ајрин Бејкер]] # [[Жан-Батист Барла]] # [[Рола Кент Бити]] # [[Густав Бовер]] # [[Алан Блек]] # [[Џон Бјус]] # [[Јан Јуст Бос]] # [[Нина Флој Брејслин]] # [[Александар Курт Браде]] # [[Цај Ситао]] # [[Ралф Ерскин Клиланд]] # [[Херман Крист]] # [[Анри Шермезон]] # [[Џенифер Ан Чапил]] # [[Вилијам Бриџ Кук]] # [[Лин Г. Кук]] # [[Карл Кристенсен]] # [[Шарл Кокерел]] # [[Стивен Ерл Клемантс]] # [[Вера Чаподи]] # [[Семјуел Кертис]] | Н |- | 9 | [[Корисник: Tomica Radovanovskii|Tomica Radovanovskii]] | # [[Август Бач]] # [[Пол Бергон]] # [[Лоис Брако]] # [[Јоаким Брем]] # [[Карел Цејп]] # [[Џејмс Александар Бруер]] # [[Мајкл О. Дилон]] # [[Леополд Дипел]] # [[Андреј Ерст]] # [[Алберт Грунов]] # [[Јулиус Гронтвед]] | Н |- | 10 | [[Корисник:Kirca 08|Kirca 08]] | # [[Аверил Мод Ботомли]] # [[Едвин Џон Батлер]] # [[Роџер Чарлс Каролин]] # [[Луис Себаљос и Фернандес де Кордоба]] # [[Ладислав Јозеф Челаковски]] # [[Џозеф Карсон (фармацевт)]] # [[Ели-Абел Кариер]] # [[Натаниел Кантли]] # [[Јенс Клаузен]] # [[Џон Маквин Кован]] # [[Хајнрих Јохан Непомук фон Кранц]] # [[Питер Вогелиус Дејнбол]] # [[Емил Депланш]] # [[Дејвид Ф. Катлер]] | Н |- | 11 | [[Корисник:Филип Дамески Дрен|Филип Дамески Дрен]] | # [[Ендру Џон Скот]] # [[Леополд Квел]] # [[Жан Рене Констан Куа]] # [[Јакоб Корнелис Матие Радермахер]] # [[Роберт Алмер Харпер]] # [[Рудолф Рајман]] # [[Ричард Канингем]] # [[Израел Рајхерт]] # [[Пјер Огистен Данжер]] # [[Кристијан Хајнрих Пандер]] # [[Вилијам Патерсон]] # [[Пол Греам Вилсон]] # [[Едвин Блејк Пејсон]] # [[Пит де Јонг]] | Н |- | 12 | [[Корисник:MilaFKliment|MilaFKliment]] | # [[Едвард Џонстон Александар]] # [[Џералдин А. Ален]] # [[Марселеин Русарио Алмеида]] # [[Адолф Алфан]] # [[Нета Елизабет Греј]] # [[Франц Јозеф Ниденцу]] # [[Паул Херман Вилхелм Тауберт]] # [[Рудолф Шефер]] # [[Вилхелм Филип Шимпер]] # [[Вилхелм Фридрих Карвински фон Карвин]] | Н |- | 13 | [[Корисник:XavieraMars|XavieraMars]] | # [[Гонтран Хамел]] # [[Георг Волфганг Франц Панцер]] # [[Ралф Хофман]] # [[Вернер Раух]] # [[Роберт Браун (новозеландски ботаничар)]] | Н |- | 14 | [[Корисник:Sterjovski Hristo|Sterjovski Hristo]] | # [[Ира Ноел Габриелсон]] # [[Алберт Гајард]] # [[Чарлс Гајардот]] # [[Хелмут Гамс]] # [[Халија Ибрахим]] # [[Ејштајн Паше]] # [[Том Петч]] # [[Артур Едвард Вејд]] | Н |- | 15 | [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]] | # [[Пјер Мартин Реми Ошер-Елој]] # [[Корнелис Ругиер Вилем Карел ван Алдерверелт ван Розенбург]] # [[Џејмс Вотсон Робинс]] # [[Висенте Сервантес]] # [[Томас Џонатан Бурил]] # [[Анри Касини]] # [[Алфред Шаберт]] # [[Гај Н. Колинс]] # [[ Дејвид Стотон Конант]] # [[Мартин Чик]] # [[Луиџи Алојзиус Кола]] # [[Ван-Чун Ченг]] # [[Хенри Шумејкер Конард]] # [[Денис Е. Дежардин]] # [[Честер Дјуи]] # [[Ернеста Ди Капуа]] # [[Даки Јорданов]] # [[Паул Дител]] # [[Вилард Вебстер Еглестон]] # [[Дајан Едвардс]] # [[Саломон Дрејер]] # [[Емил Дукло]] # [[Алфред Ернст]] # [[Жан Дибовски]] # [[Родриго Ескобар]] # [[GCK Данстервил]] # [[Јан Фредерик Гроновиус]] # [[Густав Карл Гиргенсон]] # [[Хенри Гроувс (ботаничар)]] # [[Роберт Џејмс Даглас Греам]] # [[Теодор Хартиг]] # [[Густав Хеги]] # [[ АА Хендерсон]] # [[ Вилијам Х. Харис (ботаничар)]] # [[ Гвен Харден]] | Н |- | 16 | [[Корисник:Andrej Simjanov|Andrej Simjanov]] | # [[Арон Аронсон]] # [[Антон Аусердорфер]] # [[Карл Фридрих Вилхелм Валрот]] # [[Вилхелм Герхард Валперс]] # [[Имануел Лев]] # [[Хју Илтис]] # [[Ира Шрајбер Нелсон]] # [[Ирвинг Видмер Бејли]] # [[Дуан Исели]] # [[Јоланде Далпе]] # [[Дејвид А. Кит]] # [[ Густав Адолф Хуго Далштет]] # [[ Џејмс Едгар Денди]] # [[Пол Огист Дангај]] # [[ Вилијам Фримен Даниел]] # [[ Пјер Дансеро]] # [[ Карл Лебрехт Удо Дамер]] # [[Бенедиктус Хубертус Дансер]] # [[Џон М. Дарби]] # [[Вилијам Дарлингтон]] # [[Самуел Тејлор Дарлинг]] # [[ Карл Хајнрих Бергиус]] # [[Кен Хил (ботаничар)]] # [[Томас Хенри Кирни]] # [[Вилијам Х. Китинг]] # [[Карл фон Кајслер]] # [[ Роналд Вилијам Џон Киј]] # [[Огист Татон ]] | Н |- | 17 | [[Корисник:GorjanaPestaloci|GorjanaPestaloci]] | # [[Август Хенинг Вајмарк]] # [[ Чарлс Луис Андерсон]] # [[Карл Рајнхолд Салберг]] # [[ Димитрие Бранџа]] # [[Чарлс Џон Бренд]] # [[Пол Едвард Бери ]] # [[Чарлс Лусиен де Берман]] # [[Марсел Бон]] # [[Александар Боро]] # [[Морис А.Ф. Брајстрофер]] # [[Клод Виктор де Боасие]] # [[Роберт Луис Дреслер]] # [[Јунас Карлсон Дријандер]] # [[Џон Алан Еликс]] | Н |- | 18 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | # [[Роберт Шо Еган]] #[[Хенри Бике]] #[[Амос Итон]] #[[Џоан Криб]] #[[Б. Л. Барт]] #[[Франц Буксбаум]] #[[Едвин Бантинг Бартрам]] #[[Алфред Вилијам Бенет]] #[[Роберт Џон Бејтс]] #[[Коу Финч Остин]] #[[Хенри Натаниел Ендрјус]] | Н |- | 19 | [[Корисник:Stojnaa|Stojnaa]] | # [[Жан Башело Ла Пиле ]] # [[Јан Комелин]] | Н |- | 20 | [[Корисник:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] | # [[Елизабет Вилер]] # [[Шарлот Џорџија Наст]] | Н |- | 21 | [[Корисник:Aleksandra.Shundovski|Aleksandra.Shundovski]] | # [[Ајлмер Бурк Ламберт]] # [[Себастјен Рене Ленорман]] # [[Емануел Лие]] # [[Мартин Лихтенштајн]] | Н |- |} bpftlgduww1w68sm7awadz3ajw4hfxu 5641240 5641132 2026-10-06T11:22:48Z BosaFi 115936 5641240 wikitext text/x-wiki Список на учесници и нивните придонеси од [[Википедија:Викикамп Охрид|Викикампот Охрид 2026]] {| class="wikitable" | align="center" style="background:#7CB9E8; font-size: 90%;text-align=center; color:black;"|'''Бр.''' | align="center" style="background:#7CB9E8; font-size: 90%;text-align=center; color:black;"|'''Корисничко име''' | align="center" style="background:#7CB9E8; font-size: 90%;text-align=center; color:black;"|'''Статии''' | align="center" style="background:#7CB9E8; font-size: 90%;text-align=center; color:black;"|'''Статус на статија <br>(Н/П)''' |- | colspan="14" style="text-align: center; text-indent: 30px;"|'''Учесници на Викикамп 2026''' |- | 1 | [[Корисник:Antonijaa.2012|Antonijaa.2012]] | # [[ Карло Алиони]] # [[Даниел И. Акселрод]] # [[Лоренс Баас Бекинг]] # [[Нина Августиновна Адолф]] # [[Јасухико Асахина]] # [[Аскел Лове]] # [[Лусил Алорџ]] # [[Едвард Александар Њуел Арбер]] # [[Вилијам Арчер (архитект)]] # [[Артур Хју Гарфит Алстон]] # [[Лерој Абрамс]] # [[Беатрис Армари ]] # [[Анџелика М. Арамбари]] # [[Паул Фридрих Август Ашерсон]] # [[Џефри Клаф Ајнсворт]] # [[Фердинанд Кристијан Густав Арнолд]] # [[Вернон Ахмадџијан]] # [[Џон Акеројд]] # [[Габриел Арно]] # [[Вејн П. Армстронг]] # [[Дајана Маргарет Напер]] # [[Сергеј Навашин]] # [[Јохан Петер Фалк]] # [[Сибил Форд]] # [[Кери Форд]] # [[Адриен Рене Франше]] # [[Вилијам Даглас Френсис]] # [[Емануел фон Фридрихстал]] # [[Александра Гамајунова]] # [[Џорџ Гарднер (ботаничар)]] # [[Џон Рослин Гарнет]] # [[Ахмад Гахреман]] # [[Карл Андреас Гејер]] # [[Верн Грант]] # [[Жан-Жак де Гранвил]] # [[Август Гремли]] # [[Ирина Грудзинскаја]] # [[Џастин Гудо]] # [[Рафаел Говарц]] # [[Пол Гуре]] # [[Антон Хартингер]] # [[Флоренс Хеџис]] # [[Ернст Халиер]] # [[Жан Антоан Артур Грис]] # [[Питер Хартинг]] | Н |- | 2 | [[Корисник:Tamara.B.2012|Tamara.B.2012]] | # [[Карл Адолф Агард]] # [[Фернандо Алтамирано]] # [[Тимоти Филд Ален]] # [[Карло Лучијано Алесио]] # [[Сидни Френсис Ешби]] # [[Џејмс Дејвид Акерман]] # [[Кларк Абел]] # [[Џон Ерол Чандос Абердин]] # [[Роберт Стивен Адамсон]] # [[Рудолф Адерхолд]] # [[Казимир Арвет-Тувет]] # [[Франческо Ардисоне ]] # [[Едмунд Тирел Артис]] # [[Фредерик-Луј Аламанд]] # [[Талита Фонтура Алвес]] # [[Франциско Фреире Алемао]] # [[Џејмс Едвард Тирни Ејчисон]] # [[Ида Аугуста Келер]] # [[Хенри Бејнс]] # [[Вело Јаска]] # [[Џон Џорџ Џек]] # [[Вилијам Џек (ботаничар)]] # [[Алберт Брус Џексон]] # [[Бенџамин Дејдон Џексон]] # [[Џорџ Џексон]] # [[Рејмонд Карл Џексон]] # [[Максвел Ралф Џејкобс]] # [[Сари Вилфрид Лоренс Џејкобс]] # [[Јенс Питер Јакобсен]] # [[Ејми Жакот Гилармод]] # [[Виктор Жакмон]] # [[Анри Антоан Жак]] # [[Јозеф Франц фон Жакен]] # [[Францишек Каменски]] # [[Лино Вакари]] # [[Јено Вадаш]] | Н |- | 3 | [[Корисник:Filip GIMNAZIJA|Filip GIMNAZIJA]] | # [[Ото Апел]] # [[Џумат Хаџи Адам]] # [[Патриша Берјак]] # [[Франциско Бернис]] # [[Ото Карл Берг]] # [[Расел Линдзи Барет]] # [[Фридрих Готлиб Бартлинг]] # [[Хајнрих Карл Бејрих]] # [[Конрад Бекхаус]] # [[Жак Филип Мартин Селс]] # [[Франсис А. Бартлет]] # [[Џејмс Дон]] # [[Мигел Колмеиро Пенидо]] # [[Орацио Комес]] # [[Дејвид А. Броди]] # [[Емил Бешерел]] # [[Ернст Беси]] # [[Сајмон Бинендајк]] # [[Елеонор Мерион Бенет]] # [[Пер Карл Хјалмар Дусен]] # [[Мајлс Џозеф Беркли]] | Н |- | 4 | [[Корисник:Mito999|Mito999]] | # [[Александар Андерсон (ботаничар)]] # [[Честер А. Арнолд]] # [[Гетулио Агостини]] # [[Јулиус Леополд Едуард Аве-Лалеман]] # [[Јохан Ангстрем]] # [[Хенри Кренк Ендрус]] # [[Едмунд Гилберт Бејкер]] # [[Теодор Фридрих Јулиус Басинер]] # [[Ноел Бидл]] # [[Сара Марта Бејкер]] # [[Ричард Томас Бејкер]] # [[Џовани Антонио Батара]] # [[Хенри Чарлтон Бастијан]] # [[Ричард Бејтман]] # [[Рандал Џејмс Баер]] # [[Жил Еме Батандие]] # [[Турхан Бајтоп]] # [[Андрес Барберо]] # [[Фредерик Батај]] # [[Луис Кејлеб Бек]] # [[Карлтон Рој Бол]] # [[Џовани Батиста Балбис]] | Н |- | 5 | [[Корисник:Izabelaa pesovaa|Izabelaa pesovaa]] | # [[Жил Аман]] # [[Феликс де Асара]] # [[Урбен Одибер]] # [[Џозеф Себин]] # [[Стенли А. Кејн]] # [[Џон Дру Салмон ]] # [[Херберт Л. Едлин]] # [[Инес Састре де Хесус]] # [[Иса Дегенер ]] # [[ Камило Сбарбаро]] # [[Валериј Талиев]] # [[Луј Антоан Франсоа Бајлон]] # [[Џејкоб Витман Бејли]] # [[Вилијам Џејмс Бил]] # [[Мило Самуел Бејкер]] # [[Џенис Ц. Битли]] # [[Елиз Каролин Бомер]] # [[Вилијам Бракенриџ]] # [[Доналд Фредерик Блексел]] # [[Сабин Бертело]] # [[Денис Јуџин Бридлав]] # [[Ориол де Болос]] # [[Аксел Гудбранд Блит]] | Н |- | 6 | [[Корисник:Doni12345|Doni12345]] | # [[Маргарет Бирн]] # [[Џејмс В. Бинг]] # [[Робер ди Буисон]] # [[Рихард Битнер]] # [[Валтер Карл Ото Бусе]] # [[Макс Бурет]] # [[Емил Бурна]] # [[Хуго Баум]] # [[Жан Бовери]] # [[Дау Бакстер]] # [[Андреј Бекетов]] # [[Доминго Бело и Еспиноза]] # [[Александру Борза]] # [[Жан Луј Емил Будие]] # [[Џорџ Симондс Булгер]] # [[Т. Ф. Бурдилон]] # [[Ибер Бурдо]] # [[Фредерик Орпен Бауер]] # [[Клас Бјеркандер]] # [[Џулио Камус]] # [[Жак Камбесед]] # [[Едвин Чил]] # [[Бари Џон Кон]] # [[Тригве Браруд]] # [[Ричард Бредли]] # [[Езра Брејнерд]] # [[Август Бренд]] # [[Мари Катрин Брендџи]] # [[Таунсенд Стит Брендџи]] # [[Мари Максим Корни]] # [[Винченцо де Чезати]] # [[Вилијам Арнолд Бромфилд]] # [[Кристијан Казимир Бритингер]] # [[Хенри Вилијам Бристоу]] | Н |- | 7 | [[Корисник:Alekdone|Alekdone]] | # [[Николас Лоренс Бурман]] # [[Јоханес Бурман]] # [[Марк Бургман]] # [[Алан Бурџис]] # [[Питер Бар (раководител на градинa)]] # [[Шрипад Нарајан Агаше]] # [[Бјаџо Барталини]] # [[Стенли Тачер Блејк]] # [[Френк Елис Бојнтон]] # [[Феличе Касоне]] # [[Ајра Водел Клоки]] # [[Џон Џорџ Чемпион]] # [[Вилијам Бурк]] # [[Беван Бурчел]] # [[Алберт Фредерик Хендрик Буининг]] # [[Фридрих Александар Бухзе]] # [[Адам Бадл]] # [[Самуел Ботсфорд Бакли]] # [[Пјер-Жозеф Букоз]] # [[Франц Георг Филип Бухенау]] # [[Ладислав Франтишек Челаковски]] # [[Артур Бертрам Корт]] # [[Џон Ф. Коуел]] # [[Елизабет Џил Каули]] # [[Алберт Готфрид Дитрих]] # [[Емил Дејрол]] # [[Доминик Клос]] # [[Џовани Занардини]] # [[Густав Адолф Цванцигер]] # [[Силвија Зенари]] | Н |- | 8 | [[Корисник:Anjadonevska|Anjadonevska]] | # [[Егил Бардсет]] # [[Хулијан Акуња Гале]] # [[Ајмар Чарлс д'Алеизет]] # [[Нелида Марија Басигалупо]] # [[Римо Бачигалупи]] # [[Робин Мери Баркер]] # [[Маријано де ла Барсена]] # [[Морис Бели]] # [[Џон Џозеф Бенет]] # [[Лудвиг Бенџамин]] # [[Ајрин Бејкер]] # [[Жан-Батист Барла]] # [[Рола Кент Бити]] # [[Густав Бовер]] # [[Алан Блек]] # [[Џон Бјус]] # [[Јан Јуст Бос]] # [[Нина Флој Брејслин]] # [[Александар Курт Браде]] # [[Цај Ситао]] # [[Ралф Ерскин Клиланд]] # [[Херман Крист]] # [[Анри Шермезон]] # [[Џенифер Ан Чапил]] # [[Вилијам Бриџ Кук]] # [[Лин Г. Кук]] # [[Карл Кристенсен]] # [[Шарл Кокерел]] # [[Стивен Ерл Клемантс]] # [[Вера Чаподи]] # [[Семјуел Кертис]] | Н |- | 9 | [[Корисник: Tomica Radovanovskii|Tomica Radovanovskii]] | # [[Август Бач]] # [[Пол Бергон]] # [[Лоис Брако]] # [[Јоаким Брем]] # [[Карел Цејп]] # [[Џејмс Александар Бруер]] # [[Мајкл О. Дилон]] # [[Леополд Дипел]] # [[Андреј Ерст]] # [[Алберт Грунов]] # [[Јулиус Гронтвед]] | Н |- | 10 | [[Корисник:Kirca 08|Kirca 08]] | # [[Аверил Мод Ботомли]] # [[Едвин Џон Батлер]] # [[Роџер Чарлс Каролин]] # [[Луис Себаљос и Фернандес де Кордоба]] # [[Ладислав Јозеф Челаковски]] # [[Џозеф Карсон (фармацевт)]] # [[Ели-Абел Кариер]] # [[Натаниел Кантли]] # [[Јенс Клаузен]] # [[Џон Маквин Кован]] # [[Хајнрих Јохан Непомук фон Кранц]] # [[Питер Вогелиус Дејнбол]] # [[Емил Депланш]] # [[Дејвид Ф. Катлер]] | Н |- | 11 | [[Корисник:Филип Дамески Дрен|Филип Дамески Дрен]] | # [[Ендру Џон Скот]] # [[Леополд Квел]] # [[Жан Рене Констан Куа]] # [[Јакоб Корнелис Матие Радермахер]] # [[Роберт Алмер Харпер]] # [[Рудолф Рајман]] # [[Ричард Канингем]] # [[Израел Рајхерт]] # [[Пјер Огистен Данжер]] # [[Кристијан Хајнрих Пандер]] # [[Вилијам Патерсон]] # [[Пол Греам Вилсон]] # [[Едвин Блејк Пејсон]] # [[Пит де Јонг]] | Н |- | 12 | [[Корисник:MilaFKliment|MilaFKliment]] | # [[Едвард Џонстон Александар]] # [[Џералдин А. Ален]] # [[Марселеин Русарио Алмеида]] # [[Адолф Алфан]] # [[Нета Елизабет Греј]] # [[Франц Јозеф Ниденцу]] # [[Паул Херман Вилхелм Тауберт]] # [[Рудолф Шефер]] # [[Вилхелм Филип Шимпер]] # [[Вилхелм Фридрих Карвински фон Карвин]] | Н |- | 13 | [[Корисник:XavieraMars|XavieraMars]] | # [[Гонтран Амел]] # [[Георг Волфганг Франц Панцер]] # [[Ралф Хофман]] # [[Вернер Раух]] # [[Роберт Браун (новозеландски ботаничар)]] | Н |- | 14 | [[Корисник:Sterjovski Hristo|Sterjovski Hristo]] | # [[Ира Ноел Габриелсон]] # [[Алберт Гајард]] # [[Шарл Гајардо]] # [[Хелмут Гамс]] # [[Халија Ибрахим]] # [[Ејштајн Паше]] # [[Том Петч]] # [[Артур Едвард Вејд]] | Н |- | 15 | [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]] | # [[Пјер Мартин Реми Ошер-Елој]] # [[Корнелис Ругиер Вилем Карел ван Алдерверелт ван Розенбург]] # [[Џејмс Вотсон Робинс]] # [[Висенте Сервантес]] # [[Томас Џонатан Бурил]] # [[Анри Касини]] # [[Алфред Шаберт]] # [[Гај Н. Колинс]] # [[ Дејвид Стотон Конант]] # [[Мартин Чик]] # [[Луиџи Алојзиус Кола]] # [[Ван-Чун Ченг]] # [[Хенри Шумејкер Конард]] # [[Денис Е. Дежардин]] # [[Честер Дјуи]] # [[Ернеста Ди Капуа]] # [[Даки Јорданов]] # [[Паул Дител]] # [[Вилард Вебстер Еглестон]] # [[Дајан Едвардс]] # [[Саломон Дрејер]] # [[Емил Дукло]] # [[Алфред Ернст]] # [[Жан Дибовски]] # [[Родриго Ескобар]] # [[GCK Данстервил]] # [[Јан Фредерик Гроновиус]] # [[Густав Карл Гиргенсон]] # [[Хенри Гроувс (ботаничар)]] # [[Роберт Џејмс Даглас Греам]] # [[Теодор Хартиг]] # [[Густав Хеги]] # [[ АА Хендерсон]] # [[ Вилијам Х. Харис (ботаничар)]] # [[ Гвен Харден]] | Н |- | 16 | [[Корисник:Andrej Simjanov|Andrej Simjanov]] | # [[Арон Аронсон]] # [[Антон Аусердорфер]] # [[Карл Фридрих Вилхелм Валрот]] # [[Вилхелм Герхард Валперс]] # [[Имануел Лев]] # [[Хју Илтис]] # [[Ира Шрајбер Нелсон]] # [[Ирвинг Видмер Бејли]] # [[Дуан Исели]] # [[Јоланде Далпе]] # [[Дејвид А. Кит]] # [[ Густав Адолф Хуго Далштет]] # [[ Џејмс Едгар Денди]] # [[Пол Огист Дангај]] # [[ Вилијам Фримен Даниел]] # [[ Пјер Дансеро]] # [[ Карл Лебрехт Удо Дамер]] # [[Бенедиктус Хубертус Дансер]] # [[Џон М. Дарби]] # [[Вилијам Дарлингтон]] # [[Самуел Тејлор Дарлинг]] # [[ Карл Хајнрих Бергиус]] # [[Кен Хил (ботаничар)]] # [[Томас Хенри Кирни]] # [[Вилијам Х. Китинг]] # [[Карл фон Кајслер]] # [[ Роналд Вилијам Џон Киј]] # [[Огист Татон ]] | Н |- | 17 | [[Корисник:GorjanaPestaloci|GorjanaPestaloci]] | # [[Август Хенинг Вајмарк]] # [[ Чарлс Луис Андерсон]] # [[Карл Рајнхолд Салберг]] # [[ Димитрие Бранџа]] # [[Чарлс Џон Бренд]] # [[Пол Едвард Бери ]] # [[Чарлс Лусиен де Берман]] # [[Марсел Бон]] # [[Александар Боро]] # [[Морис А.Ф. Брајстрофер]] # [[Клод Виктор де Боасие]] # [[Роберт Луис Дреслер]] # [[Јунас Карлсон Дријандер]] # [[Џон Алан Еликс]] | Н |- | 18 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | # [[Роберт Шо Еган]] #[[Хенри Бике]] #[[Амос Итон]] #[[Џоан Криб]] #[[Б. Л. Барт]] #[[Франц Буксбаум]] #[[Едвин Бантинг Бартрам]] #[[Алфред Вилијам Бенет]] #[[Роберт Џон Бејтс]] #[[Коу Финч Остин]] #[[Хенри Натаниел Ендрјус]] | Н |- | 19 | [[Корисник:Stojnaa|Stojnaa]] | # [[Жан Башело Ла Пиле ]] # [[Јан Комелин]] | Н |- | 20 | [[Корисник:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] | # [[Елизабет Вилер]] # [[Шарлот Џорџија Наст]] | Н |- | 21 | [[Корисник:Aleksandra.Shundovski|Aleksandra.Shundovski]] | # [[Ајлмер Бурк Ламберт]] # [[Себастјен Рене Ленорман]] # [[Емануел Лие]] # [[Мартин Лихтенштајн]] | Н |- |} fyxs658gosho931f8d2288mz62yuihe 0 1402665 5641255 5626836 2026-10-06T11:45:34Z BosaFi 115936 5641255 wikitext text/x-wiki '''Карл Фридрих Вилхелм Валрот''' (13 март 1792 година во [[Брајтенштајн (Саксонија-Анхалт)|Брајтенштајн]] &#x2013; 22 март 1857 година во [[Нордхаузен]]) бил германски [[Ботаника|ботаничар]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ipni.org/a/11354-1|title=Wallroth, Carl (Karl) Friedrich Wilhelm (1792-1857)|work=International Plant Names Index (IPNI)|accessdate=16 August 2022}}</ref>Тој по медицина и [[ботаника]] се образувал на Универзитетот во Хале, а потоа студиите ги продолжил во [[Гетинген]], каде што бил ученик на ботаничарот Хајнрих Адолф Шрадер (1767-1836). Својот докторат по медицина го добил во 1822 година на [[Гетингенски универзитет]]. Во 1822 година, тој бил назначен за окружен лекар во градот [[Нордхаузен]], каде што покрај своите должности како лекар, вршел и ботанички истражувања. Меѓу неговите дела бил и трактат за [[Криптогам|криптогамите]] по потекло од Германија, ''Flora Cryptogamica Germaniae'' (1831–33), и студија за [[Биологија|биологијата]] на [[Лишаи|лишаите]], насловена како ''Naturgeschichte der Flechten'' (1825 и 1827). Валрот ја издал серијата exsiccata ''Lichenes florae Germaniae exsiccati''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.botanischestaatssammlung.de/DatabaseClients/IndExs/Exsiccatae_IndExs_Details.jsp?ExsiccataID=443249046|title=Lichenes florae Germaniae exsiccati: IndExs ExsiccataID=443249046|work=IndExs – Index of Exsiccatae|publisher=Botanische Staatssammlung München|accessdate=23 September 2024}}</ref> На Валрот му се припишуваат заслугите за воведување на термините „homoiomerous“ и „heteromerous“ за да се објаснат две различни форми на лишаен [[талус]], како и термините „epiphloeodal“, „ hypophloeodal“ и gonidium.<ref>{{Наведено списание|last=Mitchell|first=M.E.|year=2014|title=De Bary's legacy: the emergence of differing perspectives on lichen symbiosis|url=https://www.huntbotanical.org/admin/uploads/02hibd-huntia-15-1-pp05-22.pdf|journal=Huntia|volume=15|issue=1|pages=5–22 [13]}}</ref> Во 1855 година Валрот се пензионирал и починал две години подоцна. По неговата смрт, неговиот обемен хербариумб бил продаден на неколку дела. Голем дел, заедно со некои пишани материјали, отишле во Националниот музеј во Прага.<ref>{{Наведено списание|date=July 1858|title=In the Supreme Court of Pennsylvania, May, 1858. Cabeen et al. vs. Campbell et al.|url=http://dx.doi.org/10.2307/3301690|journal=The American Law Register|volume=6|issue=9|pages=561–564|doi=10.2307/3301690|issn=1558-3813|jstor=3301690|url-access=subscription}}</ref>{{Ботаничар|Wallr.|Wallroth}} == Наводи == <references /> {{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Валрот, Карл Фридрих Вилхелм }} [[Категорија:Апсолвенти на Гетингенскиот универзитет]] [[Категорија:Починати во 1857 година]] [[Категорија:Родени во 1792 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Германски ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] j4r3wn337tjutcj0iaervw7tivztatd 0 1402685 5641107 5627424 2026-10-06T07:07:34Z BosaFi 115936 5641107 wikitext text/x-wiki '''Џералдин Ан Ален''' (родена 1950){{Sfn|IPNI|2021}} е [[Ботаника|ботаничар]], професор по биологија и куратор на хербариуми на Универзитетот Викторија во Британска Колумбија, Канада. Таа стекнала формално образование на Универзитетот во Британска Колумбија и на Државниот универзитет во Орегон, каде што [[Доктор на науки|докторирала по филозофија]] по ботаника и [[Фитопатологија|растителна патологија]] во 1981 година. Во текот на нејзината кариера, таа е авторка или коавторка на над 50 публикации, вклучувајќи поглавја за родови за ''Флора на Северна Америка'' и ''Прирачникот Џепсон''. Исто така, Ален е авторка на неколку видови од родот ''Erythronium''. == Образование == Ален поседува диплома за наука и магистерска диплома по наука од Универзитетот во Британска Колумбија во 1972 и 1975 година, соодветно, и [[Доктор на науки|докторска диплома по филозофија]] по ботаника и [[Фитопатологија|патологија на растенијата]] од Државниот универзитет во Орегон во 1981 година{{Sfn|Botanical Society of America|1995}} Нејзиниот магистерски труд бил насловен ''„Систематика на домородните видови'' Hieracium ''Asteraceae во Британска Колумбија'' {{Sfn|Guppy|1974}}, а нејзината дисертација била ''„Биосистематика на западен северноамерикански полиплоиден комплекс во родот'' Aster“.{{Sfn|Guppy|1980}} == Кариера == [[File:Cunningham_biology_building._READ_MORE_IN_PANORAMIO-COMMENT_-_panoramio.jpg|мини| Зграда за биологија Канингем, Универзитет Викторија]] Ален е професор по биологија{{Sfn|University of Victoria|2021}} и куратор на хербариум на Универзитетот Викторија во Британска Колумбија, Канада.{{Sfn|University of Victoria|2015}} Во текот на нејзината кариера, таа била авторка или коавторка на над 50 публикации,{{Sfn|ResearchGate|n.d.}} вклучувајќи ги поглавјата за ''Флората на Северна Америка'' за родовите ''Erythronium'',{{Sfn|Allen|Robertson|2006}} ''Eucephalus'',{{Sfn|Allen|2006}} и ''Symphyotrichum.''{{Sfn|Brouillet|Semple|Allen|Chambers|2006}} Нејзината работа вклучува и поглавја за ''Прирачникот на Џепсон'' за родовите ''Symphyotrichum'',{{Sfn|Allen|2012}} ''Erythronium'',{{Sfn|Allen|Wetherwax|2018}} и ''Doellingeria.''{{Sfn|Allen|2020}} Ален е автор на неколку видови од родот ''Erythronium.''{{Sfn|POWO|2021}}{{Ботаничар|G.A.Allen}} == Личен живот == Додека Ален ја пишувала својата магистерска теза, таа била во брак со Артур Гапи, и за својата теза,{{Sfn|Guppy|1974}} својата дисертација,{{Sfn|Guppy|1980}} и другите нејзини публикации од 1970-тите, користела варијации на името Џералдин Ан Ален Гапи.{{Sfn|Guppy|Bohm|1976}}{{Sfn|Guppy|1978}} == Наводи == {{Наводи|20em}}{{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Allen, Geraldine A.}} [[Категорија:Канадски ботаничари]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1950 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Статии со hCards]] 6n1i6hdaxv40tp7cbxh5khk0305j1b2 0 1402692 5641143 5626887 2026-10-06T07:44:33Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Гонтран Хамел]] на [[Гонтран Амел]] 5626887 wikitext text/x-wiki '''Гонтран Жорж Анри Амел''' (1883–1944) бил француски [[Алгологија|психолог]]. == Образование и работа == Во 1927 година, Хамел докторирал по [[природни науки]] со теза за [[Црвени алги|црвените алги]] родови ''Acrochaetium'' и ''Rhodochorton''.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=AAZVAAAAMAAJ&hl=en|title=Recherches sur les genres Acrochaetium Naeg. et Rhodochorton Naeg|last=Hamel|first=Gontran|date=1927|publisher=Impr. R. Jacqueline|language=fr|oclc=551407124}}</ref> Тој е познат по неговите истражувањата кои биле направени во „Лабораторијата за криптогамија“ во Музејот на природна историја во [[Париз]]. Во 1924 година, заедно со [[Пјер Алорж]] (1891–1944), тој бил ко-основавач на списанието ''Revue algologique''.<ref>[http://www.cryptogamie.com/pagint_en/editeur/revues.php Cryptogamie Algologie] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150115033333/http://www.cryptogamie.com/pagint_en/editeur/revues.php}} - CRYPTOGAMIE - The Journal</ref> Од 1927 година тој бил и уредник и соработник на серијата [[Екссиката|„Екссиката“]] ''„Алги на Франција“''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.botanischestaatssammlung.de/DatabaseClients/IndExs/Exsiccatae_IndExs_Details.jsp?ExsiccataID=587906304|title=Algues de France ... ce recueil publié à 100 exemplaires par le revue algologique sous la direction de G. Hamel: IndExs ExsiccataID=587906304|work=IndExs – Index of Exsiccatae|publisher=Botanische Staatssammlung München|accessdate=20 June 2024}}</ref> Во 1942 година Фредерик Боргесен во негова чест го именувал родот на [[Кафеави алги|кафеавите алги]] ''Hamelella'' (семејство Chordariaceae). Исто така, црвениот вид алги ''Lithothamnion hamelii'' е еден од неколкуте видови што го носат неговото име. == Смрт == Според извештаите, тој починал додека се обидувал да стигне до Париз со велосипед пред ослободувањето на Париз во август 1944 година. == Пишани дела == * ''Recherches sur les жанрови Acrochaetium Naeg.'' ''и Родохортон Наег.'' , 1927 година. (докторска теза) * ''Chlorophycées des côtes française'', Revue algologique, 1928 - Chlorophyceae на крајбрежната Франција. * ''Floridées de France'' Laboratoire de Cryptogamie, (1924–1933) - Florideae на Франција. * ''Phéophycées de France'', 1931–1939 - [[Кафеави алги|Phaeophyceae]] на Франција. * ''Corallinacées de France et d'Afrique du Nord'' (со Пол Лемоан) - Corallinaceae од Франција и северна Африка. {{Нормативна контрола}} == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Починати во 1944 година]] [[Категорија:Родени во 1883 година]] mvxlm3jnfu998hk4envktbr7fye84u5 5641147 5641143 2026-10-06T07:49:49Z BosaFi 115936 5641147 wikitext text/x-wiki '''Гонтран Жорж Анри Амел''' (1883–1944) бил француски [[Алгологија|алголог]]. == Образование и работа == Во 1927 година, Амел докторирал по [[природни науки]] со теза за [[Црвени алги|црвените алги]] родови ''Acrochaetium'' и ''Rhodochorton''.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=AAZVAAAAMAAJ&hl=en|title=Recherches sur les genres Acrochaetium Naeg. et Rhodochorton Naeg|last=Hamel|first=Gontran|date=1927|publisher=Impr. R. Jacqueline|language=fr|oclc=551407124}}</ref> Тој е познат по неговите истражувањата кои биле направени во „Лабораторијата за криптогамија“ во Музејот на природна историја во [[Париз]]. Во 1924 година, заедно со [[Пјер Алорж]] (1891–1944), тој бил ко-основавач на списанието ''Revue algologique''.<ref>[http://www.cryptogamie.com/pagint_en/editeur/revues.php Cryptogamie Algologie] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150115033333/http://www.cryptogamie.com/pagint_en/editeur/revues.php}} - CRYPTOGAMIE - The Journal</ref> Од 1927 година тој бил и уредник и соработник на серијата [[Екссиката|„Екссиката“]] ''Алги на Франција''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.botanischestaatssammlung.de/DatabaseClients/IndExs/Exsiccatae_IndExs_Details.jsp?ExsiccataID=587906304|title=Algues de France ... ce recueil publié à 100 exemplaires par le revue algologique sous la direction de G. Hamel: IndExs ExsiccataID=587906304|work=IndExs – Index of Exsiccatae|publisher=Botanische Staatssammlung München|accessdate=20 June 2024}}</ref> Во 1942 година Фредерик Боргесен во негова чест го именувал родот на [[Кафеави алги|кафеавите алги]] ''Hamelella'' (семејство Chordariaceae). Исто така, црвениот вид алги ''Lithothamnion hamelii'' е еден од неколкуте видови што го носат неговото име. == Смрт == Според извештаите, тој починал додека се обидувал да стигне до Париз со велосипед пред ослободувањето на Париз во август 1944 година. {{botanist|Hamel}} == Дела == * ''Recherches sur les жанрови Acrochaetium Naeg.'' ''и Родохортон Наег'', 1927 година. (докторска теза) * ''Chlorophycées des côtes française'', Revue algologique, 1928 - Chlorophyceae на крајбрежната Франција. * ''Floridées de France'' Laboratoire de Cryptogamie, (1924–1933) - Florideae на Франција. * ''Phéophycées de France'', 1931–1939 - [[Кафеави алги|Phaeophyceae]] на Франција. * ''Corallinacées de France et d'Afrique du Nord'' (со Пол Лемоан) - Corallinaceae од Франција и северна Африка. {{Нормативна контрола}} == Наводи == {{Наводи}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Амел, Гонтран }} [[Категорија:Починати во 1944 година]] [[Категорија:Родени во 1883 година]] [[Категорија:Француски ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] niunpsc7x28zdqohx5whkz1z3v4rdaq 0 1402694 5641109 5626902 2026-10-06T07:08:16Z BosaFi 115936 5641109 wikitext text/x-wiki '''Марселин Русарио Алмеида''' (1939–2017) бил индиски [[Ботаника|ботаничар]].<ref name="harvard">{{Наведена мрежна страница|url=https://kiki.huh.harvard.edu/databases/botanist_search.php?mode=details&id=82138|title=Harvard University Herbaria & Libraries - Index of Botanists - Almeida, Marselin Rusario|work=[[Harvard University Herbaria]]|publisher=[[Harvard University]]|accessdate=7 July 2024}}</ref>{{Ботаничар|M.R.Almeida}} == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Индиски ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Починати во 2017 година]] [[Категорија:Родени во 1939 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] eswjqrkb5hblmji120mc6l8nxve3c3k 0 1402698 5641256 5626911 2026-10-06T11:50:05Z BosaFi 115936 5641256 wikitext text/x-wiki    [[File:Lőv_Immánuel_az_Ország-Világ_1881._évfolyamának_11._számában.jpg|десно|мини| '''Имануел Лев''']] '''Имануел Лев''' (20 јануари 1854 во [[Сегед]] - 19 јули 1944 во [[Будимпешта]]) бил унгарски научник и рабин, ботаничар и политичар. == Живот == Лев бил син на Леополд Лев, кого во 1878 година го наследил како рабин на [[Сегед]], Унгарија, и чии собрани дела ги објавил (5 тома, 1889–1900).<ref name="a">{{Наведување|last=Alexander Scheiber|last2=Menahem Zevi Kaddari|chapter=Loew, Immanuel|title=[[Encyclopaedia Judaica]]|edition=2nd|volume=13|year=2007|publisher=Gale|page=163}}</ref> Се школувал во родниот град и во [[Берлин]], каде што студирал на Колеџ за наука за јудаизмот и дипломирал како рабин и докторирал на [[Универзитет во Лајпциг|Универзитетот на Лајпциг]] во 1878 година. Изградена во 1903 година, синагогата во Сегдед е дизајнирана според плановите на Лев. Во „Белиот терор“ од 1920–21 година тој 13 месеци бил затворен за наводни изјави против адмиралот [[Миклош Хорти]]. Додека бил во затвор, работел на своето четиритомно дело „Флората на Евреите“, на тема терминологија на растенијата во еврејските извори. Како и неговиот татко, Лев бил голем проповедник на унгарски јазик, а во четири тома неколку стотини негови проповеди биле издадени помеѓу 1900 и 1939 година. По повод стогодишнината од неговата конгрегација, тој ја објавил (заедно со З. Кулињи) историјата на конгрегацијата (1885) и историјата на нејзината ''хевра кадиша'' (заедно со С. Клајн, 1887). Во 1883 година објавил молитвена книга (на унгарски) за жени и ја превел ''[[Песна над песните|Песната над песните]]'' и други псалми на истиот јазик. Од 1927 година ги претставувал неологистичките заедници во горната комора на унгарскиот парламент, а исто така бил и член на Еврејската агенција за Палестина. Набргу по неговиот 90-ти роденден, Германците ја окупирале Унгарија, а Лев прво бил испратен во фабрика за тули во локалното гето, а потоа качен на депортациски воз. Сепак, тој во Будимпешта бил ослободен од ционистички работници. Истата година тој починал во Будимпешта. == Научна работа == Славата на Лев како научник се темели првенствено на неговата пионерска работа во областа на [[Талмуд|Талмудот]] и рабинската лексикографија и во проучувањето на имињата на растенијата. Овој посебен интерес е очигледен во неговата докторска теза „Арамејски имиња на растенија“ (1879), како и во „Мелеагрос од гадара и флората арамеа“ (1883). Лев систематски ги истражувал основите на растителната терминологија во различни периоди на [[Хебрејски јазик|хебрејскиот]] и [[Арамејски јазик|арамејскиот]] јазик и доминирал во најновите научни методи во оваа област, се запознал со литературните извори на имиња на растенија и внимателно користел [[ракопис]]. Со помош на [[Семитски јазици|семитските јазици]], особено [[Сириски јазик|сирискиот]], тој разјаснил многу [[Етимологија|етимологии]]. Врз идните научници, Лев имал големо влијание, особено врз [[Јехуда Феликс]], кој го сметал за еден од најголемите научници на еврејската ботаника. И во областа на дивиот свет и минералите, тој објавил повеќе статии во научни публикации. Тој го напишал „Минерали на Евреите“, но неговиот ракопис бил изгубен за време на [[Холокауст|Холокаустот]] во 1944 година. Дел од неговото книжевно наследство се затекнало во [[Израелска национална библиотека|Националната библиотека на Израел]] во Ерусалим, а друг дел во Рабинската семинарија во Будимпешта. Неговите есеи за фауната и минералите биле од ново издадени во 1969 година („Фауна и Минерали на Евреите“) заедно со воведот на Александар Шајбер.{{botanist|I.Löw|Löw, Immanuel}} == Наводи == {{Наводи}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Лев, Имануел }} [[Категорија:Починати во 1944 година]] [[Категорија:Родени во 1854 година]] [[Категорија:Унгарски ботаничари]] [[Категорија:Еврејски ботаничари]] 0oiibjavkj84zt75qfhymy0d9mocoz1 0 1402724 5641145 5626970 2026-10-06T07:49:31Z BosaFi 115936 5641145 wikitext text/x-wiki {{Infobox person/Wikidata|image=Georg_Wolfgang_Panzer_Kupferstich.jpg}}'''Георг Волфганг Франц Панцер''' (31 мај 1755 &#x2013; 28 јуни 1829) бил германски лекар, [[Ботаника|ботаничар]] и [[Ентомологија|ентомолог]]. Тој напишал книга за инсектската фауна на Германија. Била илустрирана со рачно обоени плочи од Јакоб Штурм, која била составена од 109 дела во период од 17 години, почнувајќи од 1796 година. == Живот и дело == Панцер бил роден во Ецелванг во [[Горен Пфалц|Горен Пфалц,]] каде што неговиот татко Георг Волфганг (1729–1805) бил свештеник и истакнат [[Библиографија|библиограф]], познат бил по неговите ''Типографски анали'' кои биле објавени помеѓу 1793 и 1803 година. Неговата мајка Розина Хелена (починала 1806), таа била ќерка на Јохан Јакоб Јантке. Панцер студирал во Нирнберг од 1760 до 1772 година, а потоа продолжил со студии по медицина, ботаника во Ерланген и Алтдорф од 1774 година. Неговата докторска дисертација од 1777 година била насловена ''Де Долоре.'' Тој ги продолжил студиите во Виена, Стразбур и Швајцарија и бил примен во Collegium medicum во 1780 година во Нирнберг. Се оженил со Магдалена Клара Фогел во 1780 година. Панцер ја промовирал употребата на вакцинација против кравји сипаници од 1795 година и ја промовирал употребата на Линеевиот систем во номенклатурата. Во 1798 година станал официјален градски лекар во [[Херсбрук]], каде што живеел до неговата смрт. <ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.deutsche-biographie.de/pnd116023988.html#ndbcontent|title=Neue Deutsche Biographie|last=Hoppe, Brigitte|year=2001|volume=20|pages=42–43|chapter=Panzer, Georg}}</ref> Панцер имал хербариум богат со видови и бил особено вклучен во класификацијата на тревите. Исто така тој собрал многу важна колекција инсекти, која била основа на огромното дело ''Faunae insectorum germanicae initia'' (Елементи на инсектинската фауна на Германија), објавено во Нирнберг помеѓу 1796 и 1813 година. Колекцијата била илустрирана од Јакоб Штрум (1771 &#x2013; 1848), со повеќе од 2.600 рачно обоени плочи од поединечни инсекти во природна големина, ова дело било издадено во 109 дела во текот на 17-годишниот период од неговото сериско објавување, вообичаен модел за илустрирани дела од природната историја во 18 и 19 век.<ref>{{Наведено списание|last=Nagel P|last2=Grieder L|year=2019|title=Herrich-Schäffer's Deutschlands Insecten …. (1829–1844), the associate publication of Koch's Deutschlands Crustaceen … (1835–1844), and Heft 110 (1823) of Panzer's Faunae Insectorum Germanicae … : bibliographic notes and dating.|journal=Sherbornia|volume=5|pages=1–156}}</ref><ref name=":0" /> Панцер бил примен во Академијата Леополдина во 1789 година.<ref name=":0" /> {{botanist|Panz.}} == Дела == * 1781: Примерок Observationum Botanicarum * 1783: Beytrag zur Geschichte des ostindischen Brodbaums, mit einer systematischen Beschreibung desselben … Nebst einer Kupfertafel * 1785: Де долор (Алторфи) * 1787: Versuch einer natürlichen Geschichte der Laub- und Lebermoosse nach Schmidelschen-Schreberschen und Hedwigschen Beobachtungen * 1793–1813: Faunae Insectorum Germanicae Initia, oder Deutschlands Insecten, 109 Teile, 2640 Kupfertafeln von Jacob Sturm, herausgegeben von Dr GWF Panzer. Звејте Ауфлаж. [Fortgesetzt bis 1844 von] Д-р GAW Херих-Шафер * 1794: Faunae Insectorum Americes Borealis prodomus, итн. * 1795: [[iarchive:deutschlandsinse00panz/|Deutschlands Insectenfaune oder entomologisches Taschenbuch für das Jahr 1795]] * 1802: Symbolae Entomologicae … Cum tabulis XII. анеис * 1802: Виро … препорачливо GW Панзеро родителско… благодарно, исто како и на DJG Volcamero, … додадени зборови за illum epistolis H. Boerhaave et I. Pitt[on] Tournefort, … изложува DGWF Panzer * 1804: Систематска номенклатура во светот … JC Schaeffers naturlich ausgemahlte Abbildungen regensburgischer Insekten, итн. * 1805: Kritische Revision der Insektenfaune Deutschlands (2 Bändchen) * 1813: Index entomologicus sistens omnes insectorum видови во GWF Panzeri Fauna Insectorum Germanica descriptas atque delineatas … adjectis … observationibus. Параграф 1. Елеутерата * 1813: Ideen zu einer künftigen Revision der Gattungen der Gräser. ЛП == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.biolib.de/panzer/index.html/ Digital Faunae insectorum germanicae] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210514070347/https://www.biolib.de/panzer/index.html|date=2021-05-14}} * [http://library.wur.nl/speccol/entomology.html WUR] Panzer и Sturm ''Faunae insectorum germanicae initia'' слајдшоу со звук {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Панцер, Георг Волфганг Франц }} [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Германски ентомолози]] [[Категорија:Починати во 1829 година]] [[Категорија:Родени во 1755 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Германски ботаничари]] p1u168kopans70an5dvfvx9d55q38zl 0 1402727 5641111 5626977 2026-10-06T07:09:05Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Адолф Алфанд]] на [[Адолф Алфан]] 5626977 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>  '''Жан-Шарл Адолф Алфанд''' (26 октомври 1817 – 6 декември 1891) бил француски инженер во Корпусот на мостови и патишта. Како близок соработник на баронот Осман, а подоцна и како директор за јавни работи во Градското собрание на Париз од 1871 година. Во втората половина на 19 век имал клучна улога во големата реконструкција на Париз. Во 1889 година, Алфанд бил унапреден во чин на Големиот крст на Легијата на честа. Кратко пред неговата смрт, во 1889 година го наследил Осман како член на Академијата за убави уметности. == Живот и кариера == Роден во [[Гренобл]], Алфанд влегол во [[Политехничка школа|политехниката École]] во 1835 година и ги продолжил своите инженерски студии во престижната [[Национална школа за мостови и патишта|школа за постери и чауси]] во 1837 година. Тој ја започнал својата кариера како инженер во крајбрежниот град [[Бордо]], работејќи на подобрувања на пристаништето, железниците, како и друга инфраструктура. Во Бордо Алфанд ја стекнал довербата на баронот Осман, кој во тоа време бил префект на [[Жиронда (департман)|Жиронд]]. Во 1854 година, годината откако Осман бил унапреден во моќната улога на префект на Сена во Париз од страна на царот [[Наполеон III]], Осман го ангажирал Алфанд за главен инженер на [[Булоњска шума|Булоњската шума]], улога која наскоро се проширила во директор на новоформираниот оддел за паркови (Service des Promenades et Plantations) во 1855 година, како и подоцна во генерален директор за јавни работи.<ref>{{Наведена книга|title=Planning the greenspaces of nineteenth-century Paris|last=Hopkins|first=Richard S.|date=2015|isbn=978-0-8071-5984-2|location=Baton Rouge|oclc=890971696}}</ref>Алфанд учествувал во реновирањето на Париз, под водство на Наполеон III кое го водел Баронот Осман помеѓу 1852 и 1870 година, во друштво на инженерот Ежен Белгранд и пејзажниот архитект Жан-Пјер Барилет-Дешан, меѓу другите.<ref>{{Наведено списание|last=Shapiro|first=Gideon Fink|date=2022-01-19|title=Luxury for All: Beautiful Urban Parks as a Public Good|url=https://placesjournal.org/article/george-sand-beautiful-urban-parks-as-a-public-good/|journal=Places Journal|language=en-US|doi=10.22269/220119|doi-access=free}}</ref> Како раководител на одделот за паркови, Алфанд посветено соработувал со својот главен архитект Габриел Давид. Алфанд создал патеки, паркови и градини дизајнирани да го разубават и дезинфицираат Париз. Исто така, значително ги реновирал [[Венсенска Шума|Шумата Венсен]] и [[Булоњска шума|Шумата Булоњ]] во 12-тиот и 16-тиот арондисман на Париз, соодветно. Меѓу најдраматичните трансформации бил Паркот де Бјут-Шомон, основан на местото на поранешен каменолом, комплетен со водопади и пештера.<ref>{{Наведено списание|last=Komara|first=Ann|date=2004|title=Concrete and the Engineered Picturesque the Parc des Buttes Chaumont (Paris, 1867)|url=https://www.jstor.org/stable/40480519|journal=Journal of Architectural Education|volume=58|issue=1|pages=5–12|doi=10.1162/1046488041578158|issn=1046-4883|jstor=40480519|url-access=subscription}}</ref> Во целост, за време на периодот на Втората француска империја, Алфанд го надгледувал создавањето или реновирањето на два големи парка надвор од градските ѕидини, три паркови со средна големина во градските ѕидини, приближно 20 мали градини „плоштади“ и бројни патеки со дрвја по должината на авениите и булеварите во Париз. Иако претходно постоеле јавни паркови, според еден научник, „Никогаш порано, ниту во Европа ниту пошироко, пејзажната архитектура не играла толку истакната улога во толку голем проект за урбана обнова“.<ref>{{Наведена книга|title=Urban Landscape|last=Shapiro|first=Gideon Fink|publisher=Routledge|year=2015|isbn=9780415706957|editor-last=Berrizbeitia|editor-first=Anita|volume=3|location=New York|page=163|chapter=Alphand and the Urbanization of Garden Art in Paris}}</ref> Забележливите достигнувања на Адолф Алфанд вклучуваат: * Плоштадот на Темпл * Авенија Париска опсерваторија (Avenue de l'Observatoire) * Градините на [[Елисејски полиња|Шанзелизе]] * Парк Монсо * Булевар Ришар-Леноар * [[Венсенска Шума|Шумата Венсен]] * Парк Монтсурис * [[Булоњска шума|Булоњската шума]] * Парк де Бјут-Шомон * Плоштадот Батињол * Jardin des Plantes du Mans [[File:Père-Lachaise_-_Division_66_-_Alphand_02.jpg|мини| Биста на Жан-Шарл Алфан над неговиот гроб на [[Пер Лашез|гробиштата Пер Лашез]] ( Жул Кутан, скулптор)]] [[File:Paris16_Foch_Monument_Alphand.jpg|десно|мини| Споменик на Алфанд, авенија Фох 17–22, Париз. Овој споменик е дело на скулпторот Еме-Жил Далу и архитектот Жан-Камил Формиже .]] По пензионирањето на неговиот наследник, баронот Осман, Леон Сеј, му ја доверил на Алфанд позицијата директор на јавните работи на Париз. Под овој наслов, Алфанд ги продолжил делата на Осман. По смртта на Ежен Белгранд во 1878 година Алфанд станал и директор на водоводните работи. Поточно, Алфанд ја водеше изградбата на: * Утврдувањата на Париз * Градините Трокадеро, извршени за Париската светска изложба во 1878 година * Подготовка за Светската изложба од 1889 година * Шеталиштето и градините на парискиот хотел де Вил Алфанд починал во 1891 година. Тој бил погребан на [[Пер Лашез|гробиштата Пер Лашез]] (оддел 67) по големиот погреб организиран од градот Париз. Во 1907 годинаАвенијата Алфан во 16-тиот париски арондисман била именувана по него. == Библиографија == * Алфанд, Адолф (1867-1873). ''[http://bibliotheque-numerique.inha.fr/collection/item/17295-les-promenades-de-paris-texte Променадите на Париз.]'' ''[http://bibliotheque-numerique.inha.fr/collection/item/17295-les-promenades-de-paris-texte Текст]'' ''[Текст].'' Ротшилд. * Алфанд, Адолф (1867-1873). ''[http://bibliotheque-numerique.inha.fr/viewer/17298/?offset=#page=2&viewer=picture Променадите на Париз.]'' ''[http://bibliotheque-numerique.inha.fr/viewer/17298/?offset=#page=2&viewer=picture <nowiki>Планки [Плочи].</nowiki>]'' Париз: Ротшилд. * Препечатено. Првично објавено во Париз Ротшилд, 1867–1873. <templatestyles src="Botanist/styles.css" />{{Ботаничар|Alphand}} == Наводи == <references /> * {{Наведена книга|title=Life and History of the 19th Arrondissement|last=Fierro|first=Alfred|publisher=Editions Hervas|year=1999|isbn=2-903118-29-9|location=Paris|pages=80–100|chapter=Buttes-Chaumont}} == Дополнително читање == * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=5Om-icFFLYQC&q=alphand|title=Paris, Paris: Journey into the City of Light|last=Downie|first=David|publisher=Transatlantic Press|year=2005|isbn=0-9769251-0-9|location=Fort Bragg|pages=34–41|chapter=Montsouris and Buttes-Chaumont: the art of the faux|author-link=David Downie}} * Hopkins, Richard S. (2015). ''[https://books.google.com/books/about/Planning_the_Greenspaces_of_Nineteenth_C.html?id=7xYuCAAAQBAJ Planning the Greenspaces of Nineteenth-Century Paris]''. Baton Rouge: Louisiana State University Press. {{ISBN|0807159867}}, 9780807159866. * Jordan, David P. (1995). ''[http://www.simonandschuster.com/books/Transforming-Paris/David-P-Jordan/9781439106013 Transforming Paris: The Life and Labors of Baron Haussmann]''. New York: Simon and Schuster. {{ISBN|0029165318}}, 978–0029165317. * Komara, Ann (2004). "[https://www.jstor.org/stable/40480519?seq=1#page_scan_tab_contents Concrete and the Engineered Picturesque the Parc des Buttes Chaumont (Paris, 1867)]. ''Journal of Architectural Education'' Vol. 58, No. 1, Construction and Context (Sep., 2004), pp. 5-12. * Komara, Ann (2009). "[https://www.jstor.org/stable/43324422?seq=1#page_scan_tab_contents Measure and Map: Alphand's Contours of Construction at the Parc des Buttes Chaumont, Paris 1867]." ''Landscape Journal'' Vol. 28, No. 1 (2009), pp. 22-39 * Picon, Antoine. "Nineteenth-Century Cartography and the Scientific Ideal: The Case of Paris." ''Osiris'' Vol 18 (2003), pp 135–149. University of Chicago Press. * Shapiro, Gideon Fink. "Alphand and the Urbanization of Garden Art in Paris." In ''Urban Landscape'' Vol. 3 (pp.&nbsp;162–175), Edited by Anita Berrizbeitia. New York: Routledge. <nowiki>ISBN 9780415706957</nowiki> {{Нормативна контрола (уметности)}} [[Категорија:Француски пределни архитекти]] [[Категорија:Погребани на гробиштата „Пер Лашез“]] [[Категорија:Плоштади во Париз]] [[Категорија:Починати во 1891 година]] [[Категорија:Родени во 1817 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Ботаничар со авторски кратенки]] 5t498c3s69dtz4nemuwl3d0txm1zzdq 5641118 5641111 2026-10-06T07:14:37Z BosaFi 115936 5641118 wikitext text/x-wiki '''Жан-Шарл Адолф Алфан''' (26 октомври 1817 – 6 декември 1891) бил француски инженер во Корпусот на мостови и патишта. Како близок соработник на баронот Осман, а подоцна и како директор за јавни работи во Градското собрание на Париз од 1871 година. Во втората половина на 19 век имал клучна улога во големата реконструкција на Париз. Во 1889 година, Алфан бил унапреден во чин на Големиот крст на Легијата на честа. Кратко пред неговата смрт, во 1889 година го наследил Осман како член на Академијата за убави уметности. == Живот и кариера == Роден во [[Гренобл]], Алфан влегол во [[Политехничка школа|политехниката школа]] во 1835 година и ги продолжил своите инженерски студии во престижната [[Национална школа за мостови и патишта|школа за мостови и патишта]] во 1837 година. Тој ја започнал својата кариера како инженер во крајбрежниот град [[Бордо]], работејќи на подобрувања на пристаништето, железниците, како и друга инфраструктура. Во Бордо, Алфан ја стекнал довербата на баронот Осман, кој во тоа време бил префект на [[Жиронда (департман)|Жиронда]]. Во 1854 година, годината откако Осман бил унапреден во моќната улога на префект на Сена во Париз од страна на царот [[Наполеон III]], Осман го ангажирал Алфан за главен инженер на [[Булоњска шума|Булоњската шума]], улога која наскоро се проширила во директор на новоформираниот оддел за паркови во 1855 година, како и подоцна во генерален директор за јавни работи.<ref>{{Наведена книга|title=Planning the greenspaces of nineteenth-century Paris|last=Hopkins|first=Richard S.|date=2015|isbn=978-0-8071-5984-2|location=Baton Rouge|oclc=890971696}}</ref> Алфан учествувал во реновирањето на Париз, под водство на Наполеон III кое го водел Баронот Осман помеѓу 1852 и 1870 година, во друштво на инженерот Ежен Белгранд и пејзажниот архитект Жан-Пјер Барилет-Дешан, меѓу другите.<ref>{{Наведено списание|last=Shapiro|first=Gideon Fink|date=2022-01-19|title=Luxury for All: Beautiful Urban Parks as a Public Good|url=https://placesjournal.org/article/george-sand-beautiful-urban-parks-as-a-public-good/|journal=Places Journal|language=en-US|doi=10.22269/220119|doi-access=free}}</ref> Како раководител на одделот за паркови, Алфан посветено соработувал со својот главен архитект Габриел Давид. Алфан создал патеки, паркови и градини дизајнирани да го разубават и дезинфицираат Париз. Исто така, значително ги реновирал [[Венсенска Шума|Венсенската Шума]] и [[Булоњска шума|Булоњската Шума]] во 12-тиот и 16-тиот арондисман на Париз, соодветно. Меѓу најдраматичните трансформации бил Паркот де Бјут-Шомон, основан на местото на поранешен каменолом, комплетен со водопади и пештера.<ref>{{Наведено списание|last=Komara|first=Ann|date=2004|title=Concrete and the Engineered Picturesque the Parc des Buttes Chaumont (Paris, 1867)|url=https://www.jstor.org/stable/40480519|journal=Journal of Architectural Education|volume=58|issue=1|pages=5–12|doi=10.1162/1046488041578158|issn=1046-4883|jstor=40480519|url-access=subscription}}</ref> Во целост, за време на периодот на Втората француска империја, Алфан го надгледувал создавањето или реновирањето на два големи парка надвор од градските ѕидини, три паркови со средна големина во градските ѕидини, приближно 20 мали градини „плоштади“ и бројни патеки со дрвја по должината на авениите и булеварите во Париз. Иако претходно постоеле јавни паркови, според еден научник, „Никогаш порано, ниту во Европа ниту пошироко, пејзажната архитектура не играла толку истакната улога во толку голем проект за урбана обнова“.<ref>{{Наведена книга|title=Urban Landscape|last=Shapiro|first=Gideon Fink|publisher=Routledge|year=2015|isbn=9780415706957|editor-last=Berrizbeitia|editor-first=Anita|volume=3|location=New York|page=163|chapter=Alphand and the Urbanization of Garden Art in Paris}}</ref> Забележливите достигнувања на Адолф Алфан вклучуваат: * Плоштадот на Темпл * Авенија Париска опсерваторија * Градините на [[Елисејски полиња|Елисејските полиња]] * Парк Монсо * Булевар Ришар-Леноар * [[Венсенска Шума|Венсенската Шума]] * Парк Монтсурис * [[Булоњска шума|Булоњската шума]] * Парк де Бјут-Шомон * Плоштадот Батињол * Ботаничките градини во Париз [[File:Père-Lachaise_-_Division_66_-_Alphand_02.jpg|мини| Биста на Жан-Шарл Алфан над неговиот гроб на [[Пер Лашез|гробиштата Пер Лашез]] (Жул Кутан, скулптор)]] [[File:Paris16_Foch_Monument_Alphand.jpg|десно|мини| Споменик на Алфан, авенија Фох 17–22, Париз. Овој споменик е дело на скулпторот Еме-Жил Далу и архитектот Жан-Камил Формиже.]] По пензионирањето на неговиот наследник, баронот Осман, Леон Сеј, му ја доверил на Алфан позицијата директор на јавните работи на Париз. Под овој наслов, Алфан ги продолжил делата на Осман. По смртта на Ежен Белгранд во 1878 година Алфан станал и директор на водоводните работи. Поточно, Алфан ја водел изградбата на: * Утврдувањата на Париз * Градините Трокадеро, извршени за Париската светска изложба во 1878 година * Подготовка за Светската изложба од 1889 година * Шеталиштето и градините на парискиот хотел де Вил Алфан починал во 1891 година. Тој бил погребан на [[Пер Лашез|гробиштата Пер Лашез]] (оддел 67) по големиот погреб организиран од градот Париз. Во 1907 годинаАвенијата Алфан во 16-тиот париски арондисман била именувана по него. == Библиографија == * Алфан, Адолф (1867-1873). ''[http://bibliotheque-numerique.inha.fr/collection/item/17295-les-promenades-de-paris-texte Променадите на Париз.]'' ''[http://bibliotheque-numerique.inha.fr/collection/item/17295-les-promenades-de-paris-texte Текст]'' ''[Текст].'' Ротшилд. * Алфан, Адолф (1867-1873). ''[http://bibliotheque-numerique.inha.fr/viewer/17298/?offset=#page=2&viewer=picture Променадите на Париз.]'' ''[http://bibliotheque-numerique.inha.fr/viewer/17298/?offset=#page=2&viewer=picture <nowiki>Планки [Плочи].</nowiki>]'' Париз: Ротшилд. * Препечатено. Првично објавено во Париз Ротшилд, 1867–1873. {{Ботаничар|Alphand}} == Наводи == <references /> * {{Наведена книга|title=Life and History of the 19th Arrondissement|last=Fierro|first=Alfred|publisher=Editions Hervas|year=1999|isbn=2-903118-29-9|location=Paris|pages=80–100|chapter=Buttes-Chaumont}} == Литература == * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=5Om-icFFLYQC&q=alphand|title=Paris, Paris: Journey into the City of Light|last=Downie|first=David|publisher=Transatlantic Press|year=2005|isbn=0-9769251-0-9|location=Fort Bragg|pages=34–41|chapter=Montsouris and Buttes-Chaumont: the art of the faux|author-link=David Downie}} * Hopkins, Richard S. (2015). ''[https://books.google.com/books/about/Planning_the_Greenspaces_of_Nineteenth_C.html?id=7xYuCAAAQBAJ Planning the Greenspaces of Nineteenth-Century Paris]''. Baton Rouge: Louisiana State University Press. {{ISBN|0807159867}}, 9780807159866. * Jordan, David P. (1995). ''[http://www.simonandschuster.com/books/Transforming-Paris/David-P-Jordan/9781439106013 Transforming Paris: The Life and Labors of Baron Haussmann]''. New York: Simon and Schuster. {{ISBN|0029165318}}, 978–0029165317. * Komara, Ann (2004). "[https://www.jstor.org/stable/40480519?seq=1#page_scan_tab_contents Concrete and the Engineered Picturesque the Parc des Buttes Chaumont (Paris, 1867)]. ''Journal of Architectural Education'' Vol. 58, No. 1, Construction and Context (Sep., 2004), pp. 5-12. * Komara, Ann (2009). "[https://www.jstor.org/stable/43324422?seq=1#page_scan_tab_contents Measure and Map: Alphand's Contours of Construction at the Parc des Buttes Chaumont, Paris 1867]." ''Landscape Journal'' Vol. 28, No. 1 (2009), pp. 22-39 * Picon, Antoine. "Nineteenth-Century Cartography and the Scientific Ideal: The Case of Paris." ''Osiris'' Vol 18 (2003), pp 135–149. University of Chicago Press. * Shapiro, Gideon Fink. "Alphand and the Urbanization of Garden Art in Paris." In ''Urban Landscape'' Vol. 3 (pp.&nbsp;162–175), Edited by Anita Berrizbeitia. New York: Routledge. <nowiki>ISBN 9780415706957</nowiki> {{Нормативна контрола (уметности)}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Алфан, Адолф }} [[Категорија:Француски пределни архитекти]] [[Категорија:Погребани на гробиштата „Пер Лашез“]] [[Категорија:Плоштади во Париз]] [[Категорија:Починати во 1891 година]] [[Категорија:Родени во 1817 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] 3ui3hflxwkty63k01i1utobdsgfftx0 0 1402762 5641087 5640713 2026-10-06T06:50:06Z BosaFi 115936 5641087 wikitext text/x-wiki '''Жан Рене Констан Куа''' (10 ноември 1790 во Маје - 4 јули 1869 во Рошфор) бил француски поморски хирург, [[Зоологија|зоолог]] и [[Анатомија|анатомист]]. Во 1806 година, тој ги започнал своите медицински студии на училиштето за поморска медицина во Рошфор, а потоа служел како помошен хирург на патување на [[Антили]]те (1808–1809). Откако го стекнал својот докторат по медицина во 1814 година во [[Монпелје]], тој бил главен хирург на патување до [[Реинион]] (1814–1815). Заедно со Жозеф Пол Гемар, тој служел како [[Природонаука|природонаучник]] и хирург на ''бродот'' „Уранија“ под водство на Луј де Фрејсине од 1817 до 1820 година, и на „Астролабот“ (1826–1829) под команда на [[Жил Димон Дирвил]]. Во јули 1823 година, тој и Гемар презентирале труд до Кралската академија на науките за потеклото на коралните гребени,<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/zoologie00quoy/page/658/mode/2up|title=Voyage autour du Monde: Zoologie|last=Quoy|first=Jean René|last2=Gaimard|first2=Joseph Paul|date=1824|publisher=Pillet Ainé|location=Paris|pages=658–671|access-date=2020-02-05}}</ref> оспорувајќи го тогашното широко распространето верување дека тие биле изградени од корални полипи од бази во многу длабока вода и тврдејќи наместо тоа дека оригиналните бази мора да биле во плитка вода бидејќи полипите што граделе гребени биле ограничени на длабочина од само неколку десетици метри. Нивното дело го цитирал [[Чарлс Дарвин]] во неговата значајна монографија за потеклото на гребените и атолите. Додека биле на експедицијата ''на Астролабе,'' Куа и Гејмар ја собрале и опишале ''Tachygia microlepis'', сега изумрената '''Scincidae''' од [[Тонга]]. Заедно со неговите вештини како природонаучник, Куа бил признат за неговата работа како уметник.<ref name="DF">[http://data.fisheries.ubc.ca/expeditions/Expeditions/bio.php?bioKey=274&expedKey=19 Data Fisheries] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160304120706/http://data.fisheries.ubc.ca/expeditions/Expeditions/bio.php?bioKey=274&expedKey=19}} Jean René Constant Quoy, Dr</ref> Во 1824 година, тој бил назначен за професор по анатомија во поморското училиште Рошфор, каде што од 1832 до 1835 година бил професор по медицина. Потоа ја продолжил својата кариера во поморските болници во [[Тулон]] (1835–1837) и во [[Брест (Франција)|Брест]] (1838–1848), а потоа бил избран за генерален инспектор на Поморското биро за медицина и хирургија (служејќи од 1848 до 1858 година).<ref name="DF" /> {{botanist|Quoy}} == Таксономија == Следните [[Род (биологија)|родови]] или [[Вид (биологија)|видови]] билеименувани во негова чест: * ''[[Cracticus quoyi]]'' {{small|[[René Primevère Lesson|Lesson]], 1827}} * ''[[Quoya (gastropod)|Quoya]]'' {{small|[[Alphonse Labbé|Labbé]], 1934}} * ''[[Quoyia]]'' {{small|[[Asa Gray|A. Gray]], 1839}} * ''[[Terebra quoygaimardi]]'' {{small|[[Walter O. Cernohorsky|Cernohorsky]], 1976}} * ''[[Pilumnus quoyi]]'' {{small|[[Henri Milne-Edwards|H. Milne-Edwards]], 1834}} * ''[[Ischnochiton quoyanus]]'' {{small|[[Johannes Thiele (zoologist)|J. Thiele]], 1910}} * ''[[Eulamprus quoyii]]'' {{small|[[André Marie Constant Duméril|A.M.C. Duméril]] & [[Gabriel Bibron|Bibron]], 1839}} * ''[[Quoya (plant)|Quoya]]'' {{small|[[Charles Gaudichaud-Beaupré|Gaudich.]]}} == Дела == * ''Voyage autour du monde … pendant les années 1817, 1818, 1819 et 1820''.<ref>[https://openlibrary.org/search?author_key=OL6890762A&subject_facet=Uranie+(Corvette) Open Library] ''Voyage autour du monde''. (in French).</ref> * ''Voyage de la corvette l'Astrolabe exécuté par ordre du Roi, pendant les années 1826-1827-1828-1829 sous le commandement de M. J. Dumont d'Urville''.<ref>[[oclc:061438044|WorldCat Title]] ''Voyage de la corvette l'Astrolabe''. (in French).</ref> == Литература == * Мирнс, Барбара ; Мирнс, Ричард (1998). ''Собирачите на птици''. Кембриџ, Масачусетс: Академик Прес. стр. 472. . == Наводи == {{Наводи}} {{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Куа, Жан Рене Констан }} [[Категорија:Заповедници на Легијата на честа]] [[Категорија:Починати во 1869 година]] [[Категорија:Родени во 1790 година]] [[Категорија:Членови на Француската академија на науките]] [[Категорија:Француски зоолози]] [[Категорија:Француски орнитолози]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Француски ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] n8iq3q4ymvvvld0it3kxbxcjpuyrqy2 5641088 5641087 2026-10-06T06:50:18Z BosaFi 115936 /* Таксономија */ 5641088 wikitext text/x-wiki '''Жан Рене Констан Куа''' (10 ноември 1790 во Маје - 4 јули 1869 во Рошфор) бил француски поморски хирург, [[Зоологија|зоолог]] и [[Анатомија|анатомист]]. Во 1806 година, тој ги започнал своите медицински студии на училиштето за поморска медицина во Рошфор, а потоа служел како помошен хирург на патување на [[Антили]]те (1808–1809). Откако го стекнал својот докторат по медицина во 1814 година во [[Монпелје]], тој бил главен хирург на патување до [[Реинион]] (1814–1815). Заедно со Жозеф Пол Гемар, тој служел како [[Природонаука|природонаучник]] и хирург на ''бродот'' „Уранија“ под водство на Луј де Фрејсине од 1817 до 1820 година, и на „Астролабот“ (1826–1829) под команда на [[Жил Димон Дирвил]]. Во јули 1823 година, тој и Гемар презентирале труд до Кралската академија на науките за потеклото на коралните гребени,<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/zoologie00quoy/page/658/mode/2up|title=Voyage autour du Monde: Zoologie|last=Quoy|first=Jean René|last2=Gaimard|first2=Joseph Paul|date=1824|publisher=Pillet Ainé|location=Paris|pages=658–671|access-date=2020-02-05}}</ref> оспорувајќи го тогашното широко распространето верување дека тие биле изградени од корални полипи од бази во многу длабока вода и тврдејќи наместо тоа дека оригиналните бази мора да биле во плитка вода бидејќи полипите што граделе гребени биле ограничени на длабочина од само неколку десетици метри. Нивното дело го цитирал [[Чарлс Дарвин]] во неговата значајна монографија за потеклото на гребените и атолите. Додека биле на експедицијата ''на Астролабе,'' Куа и Гејмар ја собрале и опишале ''Tachygia microlepis'', сега изумрената '''Scincidae''' од [[Тонга]]. Заедно со неговите вештини како природонаучник, Куа бил признат за неговата работа како уметник.<ref name="DF">[http://data.fisheries.ubc.ca/expeditions/Expeditions/bio.php?bioKey=274&expedKey=19 Data Fisheries] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160304120706/http://data.fisheries.ubc.ca/expeditions/Expeditions/bio.php?bioKey=274&expedKey=19}} Jean René Constant Quoy, Dr</ref> Во 1824 година, тој бил назначен за професор по анатомија во поморското училиште Рошфор, каде што од 1832 до 1835 година бил професор по медицина. Потоа ја продолжил својата кариера во поморските болници во [[Тулон]] (1835–1837) и во [[Брест (Франција)|Брест]] (1838–1848), а потоа бил избран за генерален инспектор на Поморското биро за медицина и хирургија (служејќи од 1848 до 1858 година).<ref name="DF" /> {{botanist|Quoy}} == Таксономија == Следните [[Род (биологија)|родови]] или [[Вид (биологија)|видови]] биле именувани во негова чест: * ''[[Cracticus quoyi]]'' {{small|[[René Primevère Lesson|Lesson]], 1827}} * ''[[Quoya (gastropod)|Quoya]]'' {{small|[[Alphonse Labbé|Labbé]], 1934}} * ''[[Quoyia]]'' {{small|[[Asa Gray|A. Gray]], 1839}} * ''[[Terebra quoygaimardi]]'' {{small|[[Walter O. Cernohorsky|Cernohorsky]], 1976}} * ''[[Pilumnus quoyi]]'' {{small|[[Henri Milne-Edwards|H. Milne-Edwards]], 1834}} * ''[[Ischnochiton quoyanus]]'' {{small|[[Johannes Thiele (zoologist)|J. Thiele]], 1910}} * ''[[Eulamprus quoyii]]'' {{small|[[André Marie Constant Duméril|A.M.C. Duméril]] & [[Gabriel Bibron|Bibron]], 1839}} * ''[[Quoya (plant)|Quoya]]'' {{small|[[Charles Gaudichaud-Beaupré|Gaudich.]]}} == Дела == * ''Voyage autour du monde … pendant les années 1817, 1818, 1819 et 1820''.<ref>[https://openlibrary.org/search?author_key=OL6890762A&subject_facet=Uranie+(Corvette) Open Library] ''Voyage autour du monde''. (in French).</ref> * ''Voyage de la corvette l'Astrolabe exécuté par ordre du Roi, pendant les années 1826-1827-1828-1829 sous le commandement de M. J. Dumont d'Urville''.<ref>[[oclc:061438044|WorldCat Title]] ''Voyage de la corvette l'Astrolabe''. (in French).</ref> == Литература == * Мирнс, Барбара ; Мирнс, Ричард (1998). ''Собирачите на птици''. Кембриџ, Масачусетс: Академик Прес. стр. 472. . == Наводи == {{Наводи}} {{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Куа, Жан Рене Констан }} [[Категорија:Заповедници на Легијата на честа]] [[Категорија:Починати во 1869 година]] [[Категорија:Родени во 1790 година]] [[Категорија:Членови на Француската академија на науките]] [[Категорија:Француски зоолози]] [[Категорија:Француски орнитолози]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Француски ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] 1cs8b9m58a7rifugjr6cub0k1x1daja 0 1402766 5641262 5630583 2026-10-06T11:55:28Z BosaFi 115936 5641262 wikitext text/x-wiki '''Хју Илтис''' (7 април 1925 – 19 декември 2016) бил професор по [[ботаника]] и директор на хербариумот на Универзитетот na Висконсин-Медисон. Иако е најпознат како научник по неговата улога во откривањето на повеќегодишниот теозинт (''Zea diploperennis''), див [[Плоидност|диплоиден]] роднина на модерната пченка (''[[Пченка|Zea mays]]''), тој е запаметен и како отворен заштитник на животната средина.<ref name="Wahlberg">{{Наведени вести|url=https://host.madison.com/wsj/news/hugh-iltis-uw-botanist-and-outspoken-environmentalist-dies-at/article_2385d8a4-19cf-59e6-8ebb-806c38c28a2c.html|title=Hugh Iltis, UW Botanist and Outspoken Environmentalist, Dies at 91|last=Wahlberg|first=David|date=24 December 2016|work=[[Capital Times]]|access-date=1 March 2018}}</ref> == Живот и работа == Роден е како '''Х'''уго Хелмут Илтис''',''' син на Ани (моминско Либшер) и Хуго Илтис, ботаничар и генетичар кој бил наставник по биолошки науки во [[Гимназија|средното училиште]] на германски јазик во [[Брно|Брин (Брно)]]. Неговиот татко бил и првиот биограф на [[Грегор Мендел]] и проминентен противник на нацистичката „расна наука“. Во есента 1938 година, на семејството Илтис им биле одобрени визи за влез во Соединетите Американски Држави благодарение на посредништвото на Комитетот за итни случаи за помош на раселените странски научници, заедно со изјави за поддршка од [[Алберт Ајнштајн]] и Франц Боас. Во јануари 1939 година, кога војската на [[Адолф Хитлер|Хитлер]] се подготвувала за инвазија врз Чехословачка, тринаесетгодишниот Хуго избегал со мајка си и постариот брат Вилфред на мачно патување со воз низ [[Трет Рајх|нацистичка Германија]] до Франција. Тој се сетил дека за време на полноќната пауза на станицата во Штутгарт, офицери [[Гестапо|на Гестапо]] го пречешале возот, отстранувајќи десет патници; Илтисеви преживеале затоа што момчињата се преправале дека спијат додека нивната мајка се лажела дека е сопруга на француски дипломат. Во Шербур, им се придружил Хуго Илтис и заедно се качиле на патничкиот брод РМС Аквитанија за преминување преку Атлантикот. Тие се сместиле во Фредериксбург, Вирџинија, каде што постариот Хуго Илтис наскоро бил назначен за професор по биологија на факултетот „Мери Вашингтон“, а помладиот Хуго го американизирал своето име во Хју Илтис. Запишувањето на Илтис на додипломски студии на Универзитетот во Тенеси било прекинато од службата во американската армија од 1944 до 1946 година, првично како лекар. Поради неговото мајчино познавање на германскиот јазик, тој бил префрлен во разознавачка единица. По [[Втора светска војна|Втората светска војна]], Илтис бил стациониран во Германија, каде што учествувал во испитувањето на заробените офицери [[Вермахт|на Вермахтот]] и [[Шуцштафел|СС]], вклучувајќи го и [[Хајнрих Химлер]], и обработувал документи за гонење на нацистичките воени злосторства во [[Нирнбершки процес|Нирнберг]]. Илтис се вратил на Универзитетот во Тенеси, каде што студирал ботаника кај Арон Џ. Шарп. Тој завршил постдипломски студии на Универзитетот Вашингтон во Сент Луис, каде што докторирал во 1952 година под водство на [[Едгар Андерсон]]. Тој првенствено обучен бил за растителна систематика и таксономија, со фокус на семејството капари (''Capparaceae'') и семејството пајакови цвеќиња (''Cleomaceae''). Неговото прво академско назначување било на Универзитетот во Арканзас од 1952 до 1955 година каде ја завршил студијата за ''Капарацеите'' од [[Невада]]. Подоцнежните дела формирале серија „Студии за ''Capparaceae''“, која вклучува 24 публикации, вклучувајќи новоопишани видови и родови. Поврзана серија трудови го опишува неговото истражување кај ''Cleomaceae''. (За време на своите студии, ''Cleomaceae'' биле вклучени во ''Capparaceae''.) Во 1955 година,<ref name="Obit">{{Наведени вести|url=https://www.newspapers.com/clip/39888451/hugh_iltis_19262016/|title=Hugh H. Iltis|date=April 29, 2017|work=Wisconsin State Journal|access-date=December 1, 2019|page=A5|via=[[Newspapers.com]]}} {{Отворен пристап}}</ref> Илтис се пренасочил во Одделот за ботаника на Универзитетот во Висконсин-Медисон, каде покрај хербариумот кој го водел, редовно предавал географија на растенијата, таксономија и систематика на треви. Тој се договорил да купи голем дел од хербариумот на Католичкиот универзитет во Америка кога тој бил повлечен од колекцијата на универзитетот. До моментот на неговото пензионирање во 1993 година, тој насочил 37 кандидати кои се запишувале на постдипломски студии, а тој и неговите студенти собрале илјадници примероци низ целиот Горен Среден Запад за да документираат дистрибуција на растителни видови, што довело до објавување на ''Атласот на Висконсинската прерија и саванската флора'' (2000) во коавторство со кураторот на хербариуми, Теодор Кокрејн. Имало многу анегдоти за неговиот живописен, честопати импозантен карактер.<ref name="phytophactor">{{Наведена мрежна страница|url=http://phytophactor.fieldofscience.com/2017/01/the-botanical-world-just-got-bit-less.html|title=The Botanical World Just Got a Bit Less Colorful – Hugh Iltis RIP|publisher=Phytophactor, 18 January 2017|accessdate=1 March 2018}}</ref> Еден колега му се потсмевал на Илтис така што на вратата од неговата канцеларија залепил нацртан скеч на кој шефот диктира на секретарка и заклучува: „Откуцајте го тоа, направете десет илјади примероци и испратете ги до сите важни луѓе во светот.“ На крајот од едно јавно предавање, кога еден член од публиката лекомислено прашал: „Каква е користа од природата?“ Илтис возвратил: „Што си ти?“<ref name="Memorial">{{Наведена мрежна страница|url=https://kb.wisc.edu/images/group222/shared/2017-05-01FacultySenate/2682_IltisMR.pdf|title=Memorial resolution|publisher=Faculty Senate, University of Wisconsin–Madison, 1 May 2017|accessdate=1 March 2018}}</ref> Сепак, студентите се собирале на неговиот курс на тема „Човековата потреба за природата“, а тој бил дарежлив со своето знаење и совети. Тој негувал силни врски со латиноамериканските ботаничари и честопати на подолг престој во неговиот дом кој се наоѓа во рамките на Арборетумот на Универзитетот во Висконсин-Медисон канел гости. Како страствен [[Природонаука|природонаучник]], Илтис спровел бројни експедиции во [[Мексико]], Централна и Јужна Америка во потрага по нови откритија. Високо во [[Алтиплано]] во јужен [[Перу]] во 1962 година, тој забележал мал цвет кој сè уште не бил класифициран од таксономите. Цели педесет години подоцна, тој и Харви Балард конечно го нарекле ''Viola lilliputana'', и бил избран за еден од десетте најдобри нови видови на годината од страна на Меѓународниот институт за истражување на видови.<ref>[https://www.esf.edu/top10/2013/01.htm Lilliputian Violet - Top 10 New Species of 2013.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220930163543/https://www.esf.edu/top10/2013/01.htm|date=2022-09-30}} Iltis worked together with [[species:Harvey_Eugene_Ballard|Harvey Ballard]].</ref> Работата на Илтис била од економско значење, бидејќи тој идентификувал нови извори на генетска варијабилност кои ги користеле одгледувачите на [[Хортикултура|градинарски култури]]. На истата експедиција во Перу во 1962 година, тој забележал див [[домат]] кој го евидентирал како бр. 832. Тој собрал примероци за неколку хербарии и испратил примероци и семиња до разни специјалисти во оваа област. Ова растение се покажало како нов вид домат со многу поголема содржина на шеќер и цврсти материи од домашно одгледуваните домати. Како извор за хибридизација со домашни домати, се користи и за подобрување на вкусот на доматите и за зголемување на содржината на цврсти материи.<ref>{{Наведено списание|last=Iltis, Hugh H.|year=1982|title=Discovery of No. 832: An Essay in Defense of the [[National Science Foundation]]|journal=Desert Plants|volume=3|pages=175–192}}</ref> [[File:Fred-Iltis-2005-San-Jose-California-with-Zea-diploperennis.jpg|мини| Братот на Хју Илтис, Вилфред, со ''Zea diploperennis'' во неговата домашна градина]] Илтис користел таксономски и морфолошки пристапи за да го истражи припитомувањето на пченката, следејќи ги промените што ја трансформирале неперспективната дива трева во една од најважните прехранбени култури. Неговата работа го поткрепувала ставот дека домашната пченка е добиена од вид теозинте, група треви што растат диво во многу области на Мексико.<ref>{{Наведено списание|last=Iltis, Hugh H.|year=1983|title=From Teosinte to Maize: The Catastrophic Sexual Transmutation|url=https://archive.org/details/sim_science_1983-11-25_222_4626/page/886|journal=Science|volume=222|issue=4626|pages=886–894|bibcode=1983Sci...222..886I|doi=10.1126/science.222.4626.886|pmid=17738466}}</ref> Се верувало дека оригиналната дива пченка е изумрена во дивината. Илтис користел хипотетичка илустрација на ова растение за новогодишна честитка што ја испратил на семејството и пријателите во 1976 година.<ref name="phytophactor" /><ref name="Tenenbaum">{{Наведени вести|url=https://news.wisc.edu/hugh-iltis-uws-battling-botanist-dies-at-91/|title=Hugh Iltis, UW's 'Battling Botanist', Dies at 91|last=Tenenbaum|first=David|date=30 December 2016|work=UW–Madison News|access-date=1 March 2018}}</ref> Овој цртеж ја поттикнал мексиканската колешка, Луз Марија Виљареал де Пуга (1913–2013), да започне интензивна потрага по токму такво растение, а еден од нејзините студенти, Рафаел Гузман, го нашол (или барем така мислел) како расте во дивината. Во 1978 година, Илтис бил предводник на тим ботаничари на локацијата и утврдил дека всушност станува збор за досега непознат вид теозинт, ''Zea diploperennis'', кој е ценет поради неговата отпорност на одредени вируси.<ref>{{Наведено списание|last=Iltis, Hugh H.|last2=Doebly, John F.|last3=Guzmán, Rafael|last4=Pazy, Batia|year=1979|title=''Zea diploperennis'' (Gramineae): A New Teosinte from Mexico|url=https://archive.org/details/sim_science_1979-01-12_203_4376/page/186|journal=Science|volume=203|issue=4376|pages=186–187|bibcode=1979Sci...203..186I|doi=10.1126/science.203.4376.186|pmid=17834721}}</ref> Илтис предупредил дека практиката на собирање растенија во тропските земји без вклучување на локални ботаничари и без депонирање на дупликатни примероци во локалните хербарии на крајот ќе предизвика проблеми. И навистина, во изминатите години Бразил и некои земји од Андите носат закони кои сериозно ги ограничуваат теренските студии. Илтис бил отворен еколог и конзерватор, застапувајќи се на зачувувањето на загрозените живеалишта за заштита на [[Биоразновидност|биодиверзитетот]]. Тој водел кампања со колегите на Универзитетот во Гвадалахара за заштита на природната средина на ''Zea diploperennis'' со создавање на [[Биосферен резерват Сиера де Манантлан|биосферниот резерват Сиера де Манантлан]] од 345.000 акри. Тој бил сновач на поглавјето на Здружението за заштита на природата во Висконсин во 1960 година и помогнал значително во воспоставувањето на Законот за природни области на Хаваи од 1970 година. Тој бил водач на кампањата за забрана [[ДДТ|на ДДТ]] во Висконсин, кој во 1968 година била првата американска држава која го сторила тоа. Тој, исто така, повикал на мораториум за сечење на неевидентираното дрво во државата.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.newspapers.com/clip/39947700/hugh_iltis_19252016/|title=Lucey Halts Timber Cutting in 'Big Block'|date=October 15, 1971|work=The Daily Tribune|access-date=December 2, 2019|page=12|via=[[Newspapers.com]]}} {{Отворен пристап}}</ref> Во статија од 1970 година, „Човекот прв? Човекот последен? Парадоксот на човечката екологија“, тој напишал: „Ако сакаме да влеземе во ера на еколошки разум, мора да ја прифатиме сигурноста на радикално економско и политичко реструктуирање, како и етичко и културно реструктуирање на општеството. Крај на проширувањето на населението... Мора да застанеме и да се ограничиме сега!“<ref name="Wahlberg" /> Илтис имал четири сина, Френк и Мајкл од неговата прва сопруга, Грејс Шафел, и Дејвид и Џон од неговата втора сопруга, Керолин Мерчант. Тој и неговата трета сопруга, Шарин Висњевски (1950–2013), донирале фонд на Одделот за ботаника на Универзитетот во Висконсин-Медисон за поддршка на теренската работа на постдипломските студенти во растителната систематика. Тој останал активен сè до својата смрт во Медисон<ref name="Obit" /> на 91-годишна возраст од компликации од васкуларна болест . Неговите трудови се зачувани во архивите на Универзитетот во Висконсин-Медисон. == Почести == Колегите ботаничари му оддале почит на Илтис именувајќи два рода и 19 видови растенија по него. Тој ја добил наградата Аса Греј од Американското друштво на таксономисти за растенија (1994) и Награда за заслуги од [[Американско ботаничко друштво|Ботаничкото друштво на Америка]] (1996). На меѓународно ниво, тој ја добил наградата Contribución Distinguida од претседателот на Мексико за неговата улога во основањето на биосферниот резерват Sierra de Manantlán (1987), медалот Луз Марија Виљареал де Пуга од Универзитетот во Гвадалахара (1994) и почесен доктор на истиот универзитет (2007). Тој ја добил наградата за животна средина „Сол Фајнстоун“ доделена од Факултетот за еколошка наука и шумарство на Државниот универзитет во Њујорк (1990), Наградата за заслуги на Националната федерација за диви животни (1992) и Наградата на Друштвото за конзерваторска биолошка служба (1994). На [[Ден на планетата Земја|Денот на планетата Земја]] во 2017 година, тој постхумно бил примен во Куќата на славните за заштита на природата во Висконсин.<ref name="Memorial" />{{Botanist|Iltis|Iltis, Hugh}} == Избрани изданија == * Iltis, Hugh H. (1947). "A Visit to Gregor Mendel's Home". ''Journal of Heredity'', vol. 38. no. 6, pp.&nbsp;163–166. https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.jhered.a105719 * Iltis, Hugh H. (1950). "Studies in Virginia Plants. I. List of Bryophytes from the Vicinity of Fredericksburg, Virginia." ''Castanea. The Journal of the Southern Appalachian Botanical Club'', vol. 15, pp.&nbsp;38–50. * Iltis, Hugh H. (1955). '''Capparidaceae' of Nevada''. Beltsville: National Arboretum and Section of Plant Introduction, Horticultural Corp Research Branch, Plant Industry Station. 24 pp. * Iltis, Hugh H. (1973). [http://iltis.botany.wisc.edu/Can%20one%20love%20a%20plastic%20tree%20.pdf "Can One Love a Plastic Tree?"] ''Bulletin of the Ecological Society of America'', 54(4), 5–7,19. {{JSTOR|20165966}} * Iltis, Hugh H., Doebley, John F., Guzmán, Rafael, & Pazy, Batia (1979). "''Zea diploperennis'' (Gramineae): A New Teosinte from Mexico". ''Science'', 203(4376), 186–188. * Iltis, Hugh H., & Doebley, John F. (1980). "Taxonomy of ''Zea'' (Gramineae). II. Subspecific Categories in the ''Zea mays'' Complex and a Generic Synopsis". ''American Journal of Botany'', 994–1004. * {{Наведено списание|last=Iltis, Hugh H.|year=1982|title=Discovery of No. 832: An Essay in Defense of the National Science Foundation|journal=Desert Plants|volume=3|pages=175–192}} https://repository.arizona.edu/bitstream/handle/10150/550937/dp_03_04-175-192.pdf;jsessionid=15E022575DB1DF6E55009B91F11F29B3?sequence=1 * {{Наведено списание|last=Iltis, Hugh H.|year=1983|title=From Teosinte to Maize: The Catastrophic Sexual Transmutation|url=https://archive.org/details/sim_science_1983-11-25_222_4626/page/886|journal=Science|volume=222|issue=4626|pages=886–894|bibcode=1983Sci...222..886I|doi=10.1126/science.222.4626.886|pmid=17738466}} * {{Наведена книга|title=Flora de Manantlán|last=Vázquez García|first=José Antonio|last2=Cuevas Guzmán|first2=Ramón|last3=Cochrane|first3=Theodore S.|last4=Iltis|first4=Hugh H.|last5=Santana Michel|first5=Francisco J.|last6=Guzmán Hernández|first6=Luis|date=1995|publisher=Botanical Research Institute of Texas|series=Sida, Botanical Miscellany|volume=13|trans-title=Flora of Manantlán|issn=0883-1475}} * Iltis, Hugh H. (2000). "Homeotic Sexual Translocations and the Origin of Maize (''Zea mays'', Poaceae): A New Look at an Old Problem". ''Economic Botany'', 54(1), 7–42. {{DOI|10.1007/BF02866598}} * Iltis, Hugh H., & Benz, Bruce F. (2000). "''Zea nicaraguensis'' (Poaceae), a New Teosinte from Pacific Coastal Nicaragua". ''Novon'', 382–390. * Cochrane, Theodore S., & Iltis, Hugh H. (2000). ''Atlas of the Wisconsin Prairie and Savanna Flora.'' Madison: Wisconsin Department of Natural Resources. 226 pp. [http://digital.library.wisc.edu/1711.dl/EcoNatRes.DNRBull191 Online] * Ballard, Harvey E., and Iltis, Hugh H. (2012). "''Viola lilliputana sp. Nov.'' (Viola sect. Andinium, Violaceae), One of the World’s Smallest Violets, from the Andes of Peru". ''Brittonia'', 64(4), 353-358. == Наводи == {{Наводи|26em}} == Надворешни врски == * [https://search.library.wisc.edu/catalog/99101654073602122 Трудови од Хју Х. Илтис], архиви на УВ * [https://herbarium.wisc.edu/wp-content/uploads/sites/205/2017/05/Iltis_CV_long_1Mar2017.pdf Кратка биографија 2017] [https://search.library.wisc.edu/digital/AQ72WGJ6TRK4KF86 Фотографии] од пченка и теозинте * [http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0187-71512017000200007&lng=en&nrm=iso Фотографии] од Хју Илтис {{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Илтис, Хју }} [[Категорија:Натурализирани Американци]] [[Категорија:Чешки Евреи]] [[Категорија:Американски генетичари]] [[Категорија:Починати во 2016 година]] [[Категорија:Родени во 1925 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] n6qcnnocachh7lk2oz5zr89r2fh2kmx 0 1402773 5641263 5627073 2026-10-06T11:56:32Z BosaFi 115936 5641263 wikitext text/x-wiki '''Ира Шрајбер Нелсон''' (1911–1965) бил [[Американци|американски]] [[Ботаника|ботаничар]] кој работел во [[Луизијана]]. == Кариера == Член на Институтот Југозападна Луизијана и Одделот за хортикултура на Универзитетот во Југозападна Луизијана. Неговите интереси биле перуниката и камелиите, две главни цвеќиња кои потекнуваат од јужна Луизијана. Тој ненадејно починал во сообраќајна несреќа во 1965 година. Лоуел Рандолф (професор по ботаника [[Универзитет Корнел|на Универзитетот Корнел]]) соработувал со Ира С. „Ајк“ Нелсон од 1942 година, по одржувањето на првата изложба на „Друштвото за луизијански перуники“. И двајцата идентификувале нов Ирис од Абевил, Луизијана. Рандолф го именувал новиот Ирис по него.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://davesgarden.com/guides/pf/go/64271/#b|title=PlantFiles: Louisiana Iris, Abbeville Red Iris, Abbeville Swamp Iris, Iris x nelsonii|date=24 November 2003|publisher=davesgarden.com|accessdate=27 November 2014}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.victoria-adventure.org/aquatic_plants/dick_sloan/species.html|title=The Louisiana Iris Suite|last=Sloan|first=Dick|publisher=victoria-adventure.org|accessdate=1 December 2014}}</ref> Iris nelsonii потоа првпат бил објавен и опишан од Рандолф во „Baileya“ (квартален журнал за хортикултурна таксономија на Итака, [[Њујорк (сојузна држава)|Њујорк]]) 14: 150 во 1966 година.<ref name="ipni">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ipni.org/ipni/idPlantNameSearch.do?id=130112-2|title=Iridaceae Iris nelsonii Randolph|publisher=ipni.org ([[International Plant Names Index]])|accessdate=28 November 2014}}</ref> == Изданија == * [https://books.google.com/books?id=_phUNwAACAAJ Влијанието на хидрофурамидот врз ртењето на семето и контролата на питиумот кај доматите.] [https://books.google.com/books?id=_phUNwAACAAJ Државен колеџ во Ајова, 1939 година] == Награди == * Награда за настава на Американското хортикултурно друштво за 1964 година {{Ботаничар|I.S.Nelson|Nelson, Ira Schreiber}} == Наводи == {{Наводи}} == Извори == * [http://library.louisiana.edu/Spec/COL/029.shtml Универзитет во Луизијана, Лафајет: Колекција на Ира Шрајбер Нелсон] * [http://kiki.huh.harvard.edu/databases/botanist_search.php?mode=details&id=60927 Хербариум на Универзитетот Харвард: Ира Шрајбер Нелсон] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Нелсон, Ира Шрајбер }} [[Категорија:Починати во 1965 година]] [[Категорија:Родени во 1911 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Американски ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] ff7cxz9w7q9crd52ah2w0vzeglon62j 0 1402803 5641119 5627637 2026-10-06T07:15:50Z BosaFi 115936 5641119 wikitext text/x-wiki '''Нета Елизабет Греј''' (1913–1970) била американска ботаничарка.<ref name="IPNI">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ipni.org/a/3357-1|title=Author Details: Gray, Netta Elizabeth (1913-1970)|last=|first=|date=|work=The International Plant Name Index|accessdate=19 September 2019}}</ref> Како специјалист за [[четинари]] од родот ''Podocarpus'' и голем дел од нејзиниот истражувачки материјал, како и анатомските микроскопски слајдови, сега се во Националниот арборетум на САД во [[Вашингтон|Вашингтон.]] {{Ботаничар|N.E.Gray}} == Опишани растенија == Нецелосен список (од вкупно 34 објавени имиња): <ref name="IPNI" /> * ''Acmopyle sahniana'' J.Buchholz & NEGray, J. Arnold Arbor. 28: 142 (1947) * ''Podocarpus annamiensis'' NEGray, Џ. Арнолд Арбор. 39: 451 (1958) * ''Podocarpus pallidus'' NEGray, Бул. Бернис П. Бишоп Мус. 220: 46 (1959) * ''Podocarpus standleyi'' J. Buchholz & NEGray, J. Arnold Arbor. 29: 72 (1948) == Публикации == Избрани публикации: * Бухолц, Ј.Т. и Греј, Нета Е. (1948) [https://www.jstor.org/stable/43781280 Таксономска ревизија на ''Podocarpus'', I. Деловите од родот и нивните поделби со посебен осврт на анатомијата на листот.] Весник на Арборетумот Арнолд 29: 49–63. * Бухолц, Ј.Т. и Греј, Нета Е. (1948) [https://www.jstor.org/stable/43781281 Таксономска ревизија на ''Podocarpus'', II.] [https://www.jstor.org/stable/43781281 Американскиот вид ''Podocarpus'', дел ''Stachycarpus'' .] Весник на Арборетумот Арнолд 29: 64–76. * Греј, Netta E. (1953) [[doi:10.5962/bhl.part.27150|Таксономска ревизија на ''Podocarpus'', VIII.]] [[doi:10.5962/bhl.part.27150|Африканскиот вид од секцијата ''Eupodocarpus'', подсекции А и Е.]] Весник на арборетумот Арнолд 34: 163–175. * Греј, Нета Е. (1958) [https://biodiversitylibrary.org/page/8445838 Таксономска ревизија на ''Подокарпус'', XI.] [https://biodiversitylibrary.org/page/8445838 Јужнопацифичкиот вид од делот ''Podocarpus'', поддел Б,] Весник на арборетумот Арнолд 39: 424–477 == Почести == Видови именувани по неа: * ''Podocarpus grayae'' de Laub. == Наводи == {{DEFAULTSORT:Греј, Нета Елизабет}} [[Категорија:Починати во 1970 година]] [[Категорија:Родени во 1913 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Статии со hCards]] <references /> [[Категорија:Американски ботаничари]] fy12dvmqptuosavzxfefmsenk9brstw 0 1402810 5641078 5640739 2026-10-06T06:42:15Z BosaFi 115936 5641078 wikitext text/x-wiki '''Роберт Алмер Харпер''' (21 јануари, 1862 - 12 мај, 1946) бил американски ботаничар. Помладиот брат на Едвард Томпсон Харпер, Роберт бил роден во Ле Клер, Ајова, син на Јунис Томпсон и конгресниот министер Алмер Харпер. Семејството се преселило во Порт Бајрон, Илиноис во 1863 година, каде што Роберт посетувал локални училишта. Се запишал на колеџот Оберлин, алма матер на неговиот татко, каде што дипломирал со AB во 1886 година. Тој завршил постдипломски студии на Универзитетот Џонс Хопкинс во текот на есента 1886 година. Потоа бил професор по грчки и латински јазик на колеџот Гејтс во Нели, Небраска, во текот на 1886– 1888 година. Во 1889–1891 година бил инструктор во Академијата „Лејк Форест“. Откако ја добил својата диплома за ботаника и геологија од Оберлин, бил назначен за професор по ботаника и геологија во периодот 1891–98 година на Универзитетот Лејк Форест. Во периодот од 1894 до 1896 година, зел пауза за да студира постдипломски студии на [[Универзитет во Бон|Универзитетот во Бон]] во Германија каде што студирал цитологија и микологија, исто така докторирал во 1896 година. Харпер станал професор по ботаника на Универзитетот во Висконсин во 1898 година, каде што предавал до 1911 година. Тојјсе оженил со Алис Џин Меквин на 25 јуни 1899 година, таа починала во 1909 година. Харпер бил избран во Американското филозофско друштво истата година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Robert+A+Harper&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced|title=APS Member History|work=search.amphilsoc.org|accessdate=2023-12-11}}</ref> По еден мандат како гостин-професор на Универзитетот во Калифорнија во 1911 година, тој бил именуван за професор по ботаника „Тори“ на Универзитетот Колумбија, станувајќи раководител на одделот за ботаника. Истата година, професорот Харпер бил именуван за член на [[Американска академија на уметностите и науките|Американската академија на уметностите и науките]]. Член на Ботаничкиот клуб Тори од 1911 година, тој бил именуван за претседател во текот на 1914–1916 година. Бил претседател на [[Американско ботаничко друштво|Ботаничкото друштво на Америка]] во 1916 година. Харпер се преженил во 1918 година со Хелен Шерман; имале еден син, кој станал земјоделец во Бедфорд, Вирџинија. Почнувајќи од 1918 година, тој бил раководител на одборот на научни директори за Њујоршката ботаничка градина. Тој бил именуван за професор емеритус во 1930 година, а потоа во 1938 година се пензионирал на фарма во Бедфорд. Во текот на неговата кариера, тој бил награден со почесни докторати од Универзитетот Колумбија и Универзитетот во Пенсилванија. {{botanist|R.A.Harper}} == Наводи == {{Наводи|colwidth=24em}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Харпер, Роберт Алмер }} [[Категорија:Членови на Американското филозофско друштво]] [[Категорија:Американски ботаничари]] [[Категорија:Починати во 1946 година]] [[Категорија:Родени во 1862 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] 52ngr1241o767a5wxs1cdph8ax1mfh2 5641086 5641078 2026-10-06T06:47:27Z BosaFi 115936 5641086 wikitext text/x-wiki '''Роберт Алмер Харпер''' (21 јануари, 1862 - 12 мај, 1946) бил американски ботаничар. Помладиот брат на Едвард Томпсон Харпер, Роберт бил роден во Ле Клер, Ајова, син на Јунис Томпсон и конгресниот министер Алмер Харпер. Семејството се преселило во Порт Бајрон, Илиноис во 1863 година, каде што Роберт посетувал локални училишта. Се запишал на колеџот Оберлин, алма матер на неговиот татко, каде што дипломирал со AB во 1886 година. Тој завршил постдипломски студии на Универзитетот Џонс Хопкинс во текот на есента 1886 година. Потоа бил професор по грчки и латински јазик на колеџот Гејтс во Нели, Небраска, во текот на 1886– 1888 година. Во 1889–1891 година бил инструктор во Академијата „Лејк Форест“. Откако ја добил својата диплома за ботаника и геологија од Оберлин, бил назначен за професор по ботаника и геологија во периодот 1891–98 година на Универзитетот Лејк Форест. Во периодот од 1894 до 1896 година, зел пауза за да студира постдипломски студии на [[Универзитет во Бон|Универзитетот во Бон]] во Германија каде што студирал цитологија и микологија, исто така докторирал во 1896 година. Харпер станал професор по ботаника на Универзитетот во Висконсин во 1898 година, каде што предавал до 1911 година. Тој се оженил со Алис Џин Меквин на 25 јуни 1899 година, таа починала во 1909 година. Харпер бил избран во Американското филозофско друштво истата година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Robert+A+Harper&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced|title=APS Member History|work=search.amphilsoc.org|accessdate=2023-12-11}}</ref> По еден мандат како гостин-професор на Универзитетот во Калифорнија во 1911 година, тој бил именуван за професор по ботаника „Тори“ на Универзитетот Колумбија, станувајќи раководител на одделот за ботаника. Истата година, професорот Харпер бил именуван за член на [[Американска академија на уметностите и науките|Американската академија на уметностите и науките]]. Член на Ботаничкиот клуб Тори од 1911 година, тој бил именуван за претседател во текот на 1914–1916 година. Бил претседател на [[Американско ботаничко друштво|Ботаничкото друштво на Америка]] во 1916 година. Харпер се преженил во 1918 година со Хелен Шерман; имале еден син, кој станал земјоделец во Бедфорд, Вирџинија. Почнувајќи од 1918 година, тој бил раководител на одборот на научни директори за Њујоршката ботаничка градина. Тој бил именуван за професор емеритус во 1930 година, а потоа во 1938 година се пензионирал на фарма во Бедфорд. Во текот на неговата кариера, тој бил награден со почесни докторати од Универзитетот Колумбија и Универзитетот во Пенсилванија. {{botanist|R.A.Harper}} == Наводи == {{Наводи|colwidth=24em}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Харпер, Роберт Алмер }} [[Категорија:Членови на Американското филозофско друштво]] [[Категорија:Американски ботаничари]] [[Категорија:Починати во 1946 година]] [[Категорија:Родени во 1862 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] tuzo7yu2vowg9hx4vfg76ucuzrsk0da 0 1402813 5641120 5627633 2026-10-06T07:16:10Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Франц Јозеф Нидензу]] на [[Франц Јозеф Ниденцу]] 5627633 wikitext text/x-wiki [[File:Prof._Franz_Josef_Niedenzu.jpg|мини| + фотографија]] '''Франц Јозеф Ниденцу''' (29 ноември 1857 &#x2013; 30 септември 1937) бил германски [[Ботаника|ботаничар]] роден во Кеперниг. Тој е запаметен по неговата работа со ботаничкото семејство [[Малпигии|Malpighiaceae]]. Во поголемиот дел од својата кариера бил професор, а потоа и [[ректор]] на ''Лицеумот Хосијанум'' во Браунсберг, [[Источна Прусија]] (денес Брањево, Полска). Во Браунсберг, основал ботаничка градина. Тој бил автор на поглавјето за Malpighiaceae во „ ''Das Pflanzenreich'' “ на Адолф Енглер и придонел за описи на девет растителни фамилии во „ ''Die Natürlichen Pflanzenfamilien'' “ на Енглер и Прантл. Ниденцу идентификувал бројни нови видови, како и шест родови; ''Alcoceratothrix'' (сега ''Byrsonima'' ), ''Callyntranthele'' (сега ''Blepharandra''), ''Cordobia'',<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:25658-1|title=''Cordobia'' Nied. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=2 November 2022}}</ref> ''Diaspis'' (сега ''Caucanthus''), ''Malpighiodes'',<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:25706-1|title=''Malpighiodes'' Nied. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=2 November 2022}}</ref> и ''Sprucina'' (сега ''Jubelina''). Во 2006 година, ботаничарот WRANderson ја објави книгата ''Niedenzuella'', род [[Скриеносеменици|цветни растенија]] од Јужна Америка, кои припаѓаат на семејството [[Малпигии|Malpighiaceae]] и се именувани во негова чест.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:60442947-2|title=''Niedenzuella'' W.R.Anderson {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=27 May 2021}}</ref>{{Ботаничар|Nied.|Niedenzu}} == Наводи == {{Наводи}} * [http://herbarium.lsa.umich.edu/malpigh/Intro/Authors/Nied.html Биографија и фотографија; Франц Јозеф Нидензу] @ Malpighiaceae - Литература {{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Niedenzu, Franz Josef}} [[Категорија:Починати во 1937 година]] [[Категорија:Родени во 1857 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] q533kmr7lb2pxkd217lyjya8f300nyw 5641125 5641120 2026-10-06T07:19:52Z BosaFi 115936 5641125 wikitext text/x-wiki [[File:Prof._Franz_Josef_Niedenzu.jpg|мини| Франц Јозеф Ниденцу]] '''Франц Јозеф Ниденцу''' (29 ноември 1857 &#x2013; 30 септември 1937) бил германски [[Ботаника|ботаничар]] роден во Кеперниг. Тој е запаметен по неговата работа со ботаничкото семејство [[Малпигии|Malpighiaceae]]. Во поголемиот дел од својата кариера бил професор, а потоа и [[ректор]] на ''Лицеумот Хосијанум'' во Браунсберг, [[Источна Прусија]] (денес Брањево, Полска). Во Браунсберг, основал ботаничка градина. Тој бил автор на поглавјето за Malpighiaceae во ''Растителното царство'' на Адолф Енглер и придонел за описи на девет растителни фамилии во ''Природни семејства на растенија'' на Енглер и Прантл. Ниденцу идентификувал бројни нови видови, како и шест родови; ''Alcoceratothrix'' (сега ''Byrsonima'' ), ''Callyntranthele'' (сега ''Blepharandra''), ''Cordobia'',<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:25658-1|title=''Cordobia'' Nied. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=2 November 2022}}</ref> ''Diaspis'' (сега ''Caucanthus''), ''Malpighiodes'',<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:25706-1|title=''Malpighiodes'' Nied. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=2 November 2022}}</ref> и ''Sprucina'' (сега ''Jubelina''). Во 2006 година, ботаничарот В. Р. Андерсон ги опишал ''Niedenzuella'', род [[Скриеносеменици|цветни растенија]] од Јужна Америка, кои припаѓаат на семејството [[Малпигии|Malpighiaceae]] и се именувани во негова чест.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:60442947-2|title=''Niedenzuella'' W.R.Anderson {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=27 May 2021}}</ref>{{Ботаничар|Nied.|Niedenzu}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://herbarium.lsa.umich.edu/malpigh/Intro/Authors/Nied.html Биографија и фотографија; Франц Јозеф Нидензу] @ Malpighiaceae - Литература {{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Ниденцу, Франц Јозеф}} [[Категорија:Починати во 1937 година]] [[Категорија:Родени во 1857 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Германски ботаничари]] 92svhj7wva0998gxdh0pg7slgcr07ad 0 1402817 5641082 5640747 2026-10-06T06:43:55Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Рудолф Рајман (ботаничар)]] на [[Рудолф Рајман]] 5640747 wikitext text/x-wiki '''Рудолф Рајман''' (1863 &#x2013; 5 декември 1896 во [[Виена]]) бил австриски [[Ботаника|ботаничар]]. Во 1889 година докторирал на Универзитетот во Виена, каде што врз него влијаел ботаничарот Јулиус Виснер. Работел како волонтер во одделот за ботаника во Империјалниот музеј за природна историја, и извесен период држел часови по природонаука на Школа за бизнис и трговија во Виена. Родот на растенијата ''Raimannia'' (<small>JN Rose ex NL Britton & A. Brown, 1913</small>) од семејството [[Ноќничиња|Onagraceae]] го одбележува неговото име. == Објавени дела == Тој дал придонес во однос на делот за [[Ноќничиња|Onagraceae]] во ''Природни семејства на растенија'' на Енглер и Прантл. Неколку од неговите други дела вклучуваат: * ''Mittheilungen über Fichtenformen aus der Umgebung von Lunz'' (1888). * ''Über unverholzte Elemente in der innersten Xylemzone der Dicotyledonen'' (1889). * ''Ueber einige Krankheitserscheinungen der Nadelhölzer'' (1890). {{Ботаничар|Raim.|Raimann, Rudolf}} == Наводи == <references />{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Рајман, Рудолф }} [[Категорија:Починати во 1896 година]] [[Категорија:Родени во 1863 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Австриски ботаничари]] 3sn1v5brvk0b0jljxnq0rrdavovhzux 0 1402831 5641173 5630205 2026-10-06T08:38:30Z BosaFi 115936 5641173 wikitext text/x-wiki [[File:The_“Chief”_Goes_Fishing_on_the_Mississippi_(cropped).jpg|десно|мини| Габриелсон во 1937 година]] '''Ира Ноел Габриелсон''' (27 септември 1889 - 7 септември 1977) бил американски [[Природонаука|природонаучник]] и [[Орнитологија|орнитолог]]. == Рани години и образование == Ира Габриелсон бил роден на 27 септември 1889 година, во Сиукс Рапидс, Ајова, каде што студирал, а подоцна и дипломирал на колеџот Морнингсајд, во 1912 година. == Кариера == Тој предавал [[биологија]] во средното училиште „Маршалтаун“ во Маршалтаун, Ајова.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.pwrc.usgs.gov/resshow/perry/bios/gabrielsonira.htm|title=IRA NOEL GABRIELSON|last=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|date=|work=[[Patuxent Wildlife Research Center]]|publisher=|accessdate=October 26, 2014}}</ref> Подоцна се приклучил на Бирото за биолошки истражувања.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sourcewatch.org/index.php?title=Ira_N._Gabrielson|title=Biography|publisher=Source Watch|accessdate=September 17, 2012}}</ref> Тој бил директор на Службата за риби и диви животни на САД, како началник на Бирото за биолошки истражувања при [[Министерство за земјоделство на САД|Министерството за земјоделство на САД]]Во 1940 година, кога Биолошкиот завод и Бирото за рибарство се обединиле во Службата за риби и диви животни, тој станал директор и останал на таа функција до 1946 година. Во тој период, тој служел како заменик-координатор за рибарство и делегат на САД на Меѓународната конференција за лов на китови и бил одговорен за додавање милиони хектари површина во Националниот систем за засолништа за диви животни. Во 1946 година, се пензионирал од федералната влада и станал претседател на Институтот за управување со дивиот свет. Служел таму до 1970 година, по што станал претседател на одборот. Од 1959 до 1976 година, бил претседател на НОВА Паркс. Во 1966 година, гувернерот го повикал да се приклучи на Комисијата за студии на отворено на Вирџинија, во рамките на која изготвил изготвил план за зачувување и развој на природните ресурси на државата. Во 1975 година, тој и неговите колеги биле избрани од Американската шумарска асоцијација за членови на Националната сала на славните за заштита на природата. Напишал четири книги и бил коавтор на уште шест, сите посветени на птиците и заштитата на природата. Учествувал на птичји експедиции во [[Анди|Андите]], [[Европа]], [[Средоземно Море|Медитеранот]], [[Јужен Пол|Јужниот Пол]] и [[Алјаска]]. == Членства во организации и награди == Тој бил член на Друштвото Одубон и во 1949 година бил награден со Медалот „Одубон“. Бил добитник и на Наградата за истакната служба на Министерството за внатрешни работи. Во текот на својот живот, бил член и на Американското орнитолошко друштво, Еколошкото друштво на Америка, Лигата на Исак Волтон, Друштвото за систематска зоологија, Вашингтонската академија на науките и Клубот Космос.{{Ботаничар|Gabrielson|Gabrielson}} == Смрт == Габриелсон починал од срцеви компликации на 7 септември 1977 година, на 87-годишна возраст, додека живеел во Вирџинија. == Избрани публикации == * ''Заштита на дивиот свет'' (1941) <ref>{{Наведено списание|year=1941|title=Brief Notices|url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1941-09_16_3/page/351|journal=The Quarterly Review of Biology|volume=16|issue=3|pages=351|jstor=2808853}}</ref> == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Габриелсон, Ира Ноел }} [[Категорија:Американски ентомолози]] [[Категорија:Починати во 1977 година]] [[Категорија:Родени во 1889 година]] [[Категорија:Американски ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] n1v9gx1fx9aisgqaxxz6v6v68w0dpkh 0 1402833 5641127 5627629 2026-10-06T07:21:29Z BosaFi 115936 5641127 wikitext text/x-wiki '''Пол Херман Вилхелм Тауберт''' (12 август 1862 &#x2013; 1 јануари 1897) бил германски [[Ботаника|ботаничар]]. Тауберт бил роден во [[Берлин]], каде што студирал ботаника како ученик на Игнац Урбан. Додека бил студент, собирал растенија во Киренаика (1887). Од 1889 до 1895 година бил поврзан со Ботаничкиот музеј во Берлин и работел како научен асистент во периодот 1893–95 година. Потоа, се впуштил во ботаничка експедиција во [[Бразил]], каде што спровел ботанички истражувања во државите [[Пернамбуко]], [[Сеара]], [[Пјауи]], [[Марањау]] и [[Амазон (сојузна држава во Бразил)|Амазона]]. Починал во Манаос на 1 јануари 1897 година (на 34 години). Тој бил [[Таксономија|таксономски авторитет]] за многу растителни видови. Во 1893 година, Карл Мориц Шуман го именувал растението како род ''Taubertia'' (семејство Menispermaceae) во негова чест. == Избрани дела == * ''Монографија на Стилосантес'' . Верх. Бот. Стих Изр. Бранденб. ст. 32, стр.&nbsp;1-34. (1890) &#x2013; Монографија за родот ''Stylosanthes''. * [http://biolib.mpipz.mpg.de/taubert/index.html ''Leguminosae''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160826102242/http://biolib.mpipz.mpg.de/taubert/index.html|date=2016-08-26}} во: Natürliche Pflanzenfamilien. Том. III, 3. (1891). * ''Leguminosae novae v. minus cognitae austro-americanae II'' ... Флора, т. 75, стр.&nbsp;68-86. (1892). * ''Plantae Glaziovianae novae vel minus cognitae IV'' ... Енглеров бот. Јахрб. ст. 17, стр.&nbsp;502-526. (1893). * ''Beitrage zur kenntnis der flora des central- brasilianischen statees Goyaz'' ... Енглеров бот. Јахрб. ст. 21, стр.&nbsp;401-457, пи. 2–3. (1895–96, со Ернст Хајнрих Георг Уле ) &#x2013; Придонеси кон познавањето на флората на централната бразилска држава [[Гојас]]. {{Ботаничар|Taub.|Taubert, Paul Hermann Wilhelm}} == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Тауберт, Паул Херман Вилхелм }} [[Категорија:Починати во 1897 година]] [[Категорија:Родени во 1862 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Германски ботаничари]] 788hylvayaqaffzus48tap5dlzgo7cn 0 1402839 5641079 5640750 2026-10-06T06:43:19Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Ричард Канингем (ботаничар)]] на [[Ричард Канингем]] 5640750 wikitext text/x-wiki '''Ричард Канингем''' (12 февруари 1793 – април 1835) бил англиски ботаничар кој станал колонијален ботаничар на Нов Јужен Велс и управник на Ботаничката градина во Сиднеј.  == Ран живот == Бил роеден во Вимблдон, [[Сари]], Англија, како втор син на градинарот Алан Канингем, кој потекнува од Ренфрушир, Шкотска, и неговата сопруга Сара, која е од Англија. Канингем се школувал на академијата „Преподобниот Џон Адамс“ во Патни, а потоа шест години работел за [[Вилијам Таунсенд Ајтон]] на ''Хортус Кевенсис''.<ref name="adb">{{Наведена мрежна страница|url=http://adbonline.anu.edu.au/biogs/A010257b.htm|title=Cunningham, Richard (1793 - 1835?)|work=Australian Dictionary of Biography Online Edition|publisher=Australian National University and Melbourne University Publishing}}</ref> Во следните 18 години, тој работел во [[Кралски ботанички градини во Кју|Кралските ботанички градини во Кју]], Англија, каталогизирајќи примероци испратени од Австралија од неговиот брат Алан.<ref name="adb" /> == Австралија == Откако бил препорачан за позицијата од неговиот брат Алан и ботаничарот [[Роберт Браун]], Канингем отпловил за Австралија за да ја преземе позицијата колонијален ботаничар на Нов Јужен Велс и началник на Ботаничката градина во Сиднеј, пристигнувајќи во јануари 1833 година. Подоцна истата година направил експедиција во [[Нов Зеланд]], на бродот „Бафало“. Тој бил оставен во Заливот на Островите и останал во Нортленд до март 1834 година, а бил земен во мај 1834 година од страна на „Алигатор“. Додека бил таму, создал голема колекција на растенија, меѓу кои и нова орхидеја, ''Dendrobium cunninghamii'', и открил нов вид Хебе.<ref name="adb" /> Во 1834 година, му помогнал на Џон Лоцки во пишувањето на ботаничките резултати од експедицијата на Лоцки на [[Австралиски Алпи|Австралиските Алпи]].<ref name="Hoare 1981">{{Наведена книга|title=People and Plants in Australia|url=https://archive.org/details/peopleplantsinau0000unse|last=Hoare, Michael|publisher=Academic Press|year=1981|isbn=0-12-160720-8|editor-last=Carr, D. J.|page=[https://archive.org/details/peopleplantsinau0000unse/page/202 202]|chapter=Botany and society in Eastern Australia|editor-last2=Carr, S. G. M.}}</ref> == Мичеловата експедиција и смртта == Во 1835 година, Канингем се придружил на експедицијата на Томас Мичел за да го пронајде текот на [[Дарлинг (река)|реката Дарлинг]]. Тој предизвикал загриженост кај Мичел со тоа што постојано се оддалечувал од остатокот од групата во потрага по растенија. Еден ден во близина на реката Боган, не се вратил,<ref name="Gilbert 1981">{{Наведена книга|title=People and Plants in Australia|url=https://archive.org/details/peopleplantsinau0000unse|last=Gilbert, Lionel A.|publisher=Academic Press|year=1981|isbn=0-12-160720-8|editor-last=Carr, D. J.|page=[https://archive.org/details/peopleplantsinau0000unse/page/243 243]|chapter=Plants, politics and personalities in Colonial New South Wales|editor-last2=Carr, S. G. M.}}</ref> и потрагата организирана од Мичел - предводена од заменик-командантот на Мичел, Џејмс Лармер<ref name=":2">{{Наведени вести|url=https://nla.gov.au/nla.news-article237251086|title=THE PIONEERS OF THE DARLING.|date=1885-09-28|work=Daily Telegraph (Sydney, NSW : 1883 - 1930)|access-date=2020-08-05|pages=3}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://nla.gov.au/nla.news-article117801141|title=MURDER OF MR. CUNNINGHAM.|date=1912-07-31|work=Leader (Orange, NSW : 1899 - 1945)|access-date=2020-08-05|pages=1}}</ref> - пронашол само дел од неговите работи и неговиот мртов коњ. Една истражувачка група во ноември предводена од Хенри Зуч утврдила дека Канингем кампувал со група Абориџини, а подоцна бил убиен од нив кога се вознемириле од неговото однесување, за кое се сметало дека е резултат на неговата делирична состојба. Тој имал 42 години.<ref name="adb" /> Неговиот брат Алан платил за поставување спомен-плоча во шкотската црква „Свети Андреј“ во Роуз Беј.<ref name="McMinn 1970">{{Наведена книга|title=Allan Cunningham: Botanist and Explorer|url=https://archive.org/details/allancunninghamb0000mcmi|last=McMinn, Winston Gregory|publisher=Melbourne University Press|year=1970|isbn=0-522-83950-9|page=[https://archive.org/details/allancunninghamb0000mcmi/page/113 113]}}</ref>{{Ботаничар|R.Cunn.|Cunningham, Richard}} == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Починати во 1835 година]] [[Категорија:Родени во 1793 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Англиски ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] t5lhrgavt2p0q2g9abfcf5e4bn60d4p 0 1402841 5641175 5627651 2026-10-06T08:44:46Z BosaFi 115936 5641175 wikitext text/x-wiki '''Алберт Гајард''' (5 септември 1858 во Неји-сур-Сен - 28 јули 1903 во Анже ) бил француски [[Микологија|миколог]]. Од 1889 до 1903 година, тој работел како кустос на Хербариумот Лојд во Анже, подоцна познат како „Арборетум де ла Молеври – Хербиерс де ла Вил д’Анже“. Во 1887 година тој собирал миколошки и ботанички примероци во [[Венецуела]]; главно во близина на Пуерто Ајакучо и на места долж по течението на реката [[Ориноко]], патувајќи сè до Сан Фернандо де Атабапо. Во [[Колумбија]], собрал примероци долж течението на [[Гвавијаре (река)|Гвавијаре]], притока на Ориноко. Француската академија на науките му ја доделила наградата „Прикс Монтаг“ на Гајар во 1893 година, за неговата работа на полето на микологијата.<ref>{{Наведена книга|title=Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences|last=(France)|first=Académie des Sciences|year=1894|volume=117|page=1006|chapter=Tableaux des prix décernés|chapter-url=https://books.google.com/books?id=fp9DAQAAIAAJ&pg=PA1006}} (The French Academy awarded the 1893 prizes on 18 December 1893.)</ref><ref>{{Наведена книга|title=American Naturalist|publisher=U. of Chicago Press|year=1894|volume=28|page=290|chapter=Science Prizes|chapter-url=https://books.google.com/books?id=fycuAAAAMAAJ&pg=PA290}}</ref> Родот ''Gaillardiella'' (семејство Nitschkiaceae) бил именуван во негова чест од Нарцис Теофил Патујард во 1895 година. {{Botanist|Gaillard|Gaillard, Albert}} == Објавени дела == * ''Champignons du Vénézuéla et principalement de la region du Haut-Orénoque, récoltés en 1887 par MA Gaillard'' . Bulletin de la Société Mycologique de France (1888–89) – Габи од Венецуела, главно од регионот на Горно Ориноко, собрани во 1887 година од А. Гајар. (коавтор: Нарцис Теофил Патујард). * ''Придонес à l'étude des champignons inférieurs: famille des Périspoiacées, le genre Meliola : anatomie, morphologie, systématique'', (1892) – Придонес кон проучувањето на долните габи, (родот Meliola : анатомија, морфологија, систематика). * ''Жанрот на Мелиола'' . (дел 1) Bulletin de la Société Mycologique de France 8: 76-[78]. (1892) – Родот Мелиола . * ''Ле жанр Мелиола'', (2 дел) Билтен де ла Сосиете Микологик на Франција 8 (4): 176-188. (1892) – Родот Мелиола. * ''Note sur quelques espéces nouvelles du genre Asterina'' . Bulletin de la Société Mycologique de France 13: 179-181. (1897) – Белешка за некои нови видови од родот Asterina . == Наводи == {{Наводи}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Гајард, Алберт }} [[Категорија:Француски миколози]] [[Категорија:Луѓе од Неји на Сена]] [[Категорија:Починати во 1903 година]] [[Категорија:Родени во 1858 година]] [[Категорија:Француски ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] mxr462ceaqeiufjiz6j5r8w6zvw5293 0 1402847 5641171 5635931 2026-10-06T08:35:13Z BosaFi 115936 5641171 wikitext text/x-wiki '''Ралф Хофман''' (30 ноември 1870 - 21 јули 1932) бил американски [[наставник]] по [[природонаука]], [[Орнитологија|орнитолог]] и [[Ботаника|ботаничар]]. Тој бил авторот на првиот вистински теренски водич за [[птици]]. == Ран живот == Ралф Хофман бил роден на 30 ноември 1870 година, во Стокбриџ, Масачусетс,<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://hoffmannbirdclub.org/about-ralph-hoffmann/|title=About Ralph Hoffmann|date=2023-10-14|work=Hoffmann Bird Club|language=en-US|accessdate=2026-02-16}}</ref> како втор од пет деца кои биле израснати од Фердинанд и Каролин Хофман. Фердинанд Хофман (1827–1906) бил роден во Германија, син на хирург кој служел во војската на [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]].<ref name="BostonEvening">{{Наведени вести|url=https://news.google.com/newspapers?id=UY8-AAAAIBAJ&sjid=81kMAAAAIBAJ&pg=3026%2C3736241|title=Recent Deaths - Ferdinand Hoffmann - One of the Founders of the Edwards Place School, Stockbridge|date=30 July 1906|work=Boston Evening Transcript|access-date=16 February 2026|pages=4}}</ref> Тој дошол во Америка кон крајот на 1840-тите каде што со помош на едукаторот Џаред Рид, го основал С''емејното училиште за момчиња Беркшир'' (исто така познато како училиште за момчиња Едвард Плејс) во 1855 година.<ref name="BostonEvening" /><ref>{{Наведени вести|url=https://books.google.com/books?id=eukzAAAAIBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|title=Berkshire Family School - Stockbridge, Mass.|date=29 May 1855|work=New Orleans Commercial Bulletin|access-date=16 February 2026|pages=2}}</ref> Џаред Рид е исто така познат како татко на сликарот Роберт Рид.<ref name="BostonEvening" /> Во 1868 година, три години по смртта на неговата прва сопруга, Елизабет Џ. Хофман, Фердинанд се оженил со Каролин Булард (1846–1908), која била ќерка на свештеник од Масачусетс. Ралф Хофман потоа студирал на [[Харвард|Универзитетот Харвард]] и дипломирал во 1890 година.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/handbookofameric00bostuoft/page/82/mode/2up|title=A Handbook of the Best Private Schools of the United States and Canada|date=1915|publisher=Porter E. Seargent|edition=1st|location=Boston, MA|pages=82}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044107298598&seq=5|title=Class of 1890 - Secretary's Report|last=Lund|first=Joseph W.|date=1897|publisher=Harvard University|edition=3rd|volume=|location=Cambridge, MA|pages=6}}</ref> == Кариера == Хофман започнал да предава во училиштето „Бакингем Браун и Николс“ во 1891 година.<ref name=":0" /> Неколку години подоцна тој помогнал во основањето на Природонаучното училиште Алстед во Алстед, Њу Хемпшир, каде што ги поминал летните распусти и се одмарал од предавањето во BB&N. Во 1910 година бил избран за прв директор на училиштето „Кантри деј“ во [[Канзас Сити (Мисури)|Канзас Сити]].<ref name=":0" /> Девет години подоцна се преселил во Санта Барбара каде што предавал за природна историја во училиштето за момчиња „Кејт“. Таму тој станал ментор на американскиот ботаничар [[Џ. Ледјард Стебинс|Г. Ледјард Стебинс]].<ref>{{Наведено списание|last=Raven|first=Peter H.|date=2000|title=G. Ledyard Stebbins (1906–2000): An appreciation|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2000-06-20_97_13/page/n34|journal=PNAS|volume=97|issue=13|pages=6945–6946|doi=10.1073/pnas.97.13.6945|pmc=34367}}</ref> Во 1925 година, Хофман бил назначен да го наследи Вилијам Леон Досон како директор на Природонаучниот музеј во Санта Барбара.<ref name=":1" /> [[File:Bird_portraits_(1901)_(19760870464).jpg|мини| Илустрација на дрозд (''Hylocichla mustelina'') од Хофмановите ''Портрети на птици'' од 1901 година]] Во 1901 година, Хофман ја објавил ''книгата Портрети на птици'' со Ернест Томпсон Сетон, потоа во 1904 година ја објавил ''книгата Водич за птиците од [[Нова Англија]] и Источен Њујорк.'' Тоа дело се фокусирало на теренски ознаки, однесување, живеалиште, белешки за повикување и песни со цел да се олесни идентификацијата на птиците на терен. Во 1922 година објавил монографија за флората на округот Беркшир, Масачусетс, а во 1927 година ''Птици на пацифичките држави.''{{botanist|Ralph Hoffm.}} == Брак == На 23 јуни 1894 година, Хофман се оженил во Кембриџ, Масачусетс, со Елиза Гертруда Веселхофт, која била ќерка на истакнат германско-американски лекар. Во текот на следните десет години, парот станал родители на две ќерки и еден син.<ref>{{Наведена книга|url=https://catalog.hathitrust.org/Record/100453081|title=Secretary's Report, Harvard College Class of 1890.|date=1903|publisher=Harvard University Press|edition=4th|location=Cambridge, MA|pages=57}}</ref> По смртта на нејзиниот сопруг во 1932 година, Гертруда станала актерка и започнала 30-годишна кариера како карактерна актерка во [[Кинематографија на САД|Холивуд.]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.imdb.com/name/nm0388893/bio/|title=Gertrude Hoffman - Biography|work=IMDb|language=en-US|accessdate=2026-02-16}}</ref> == Смрт == На 21 јули 1932 година, Хофман се придружил на група научници на експедиција на Каналските Острови во Калифорнија за да го истражел островот Сан Мигел за фосилни остатоци од праисторискиот пигмејски мамут.  Подоцна истиот ден тој се одвоил од својата група за да побарал примероци од редок цвет на карпестите гребени на островот. Откако не се вратил, групата го пребарувала магливиот остров околу осум часа пред да го пронајде неговото тело во подножјето на стрмна карпа. Рачката на неговата мистрија за качување била скршена, што очигледно го предизвикало неговиот фатален пад.<ref>{{Наведени вести|title=Ralph Hoffmann Killed in Fall|date=23 July 1932|work=North Adams Transcript|pages=1}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=|title=Naturalist Killed As He Hunts Relic|date=23 July 1932|work=Nevada State Journal|access-date=|pages=1}}</ref><ref>{{Наведени вести|title=Scientist Is Killed|date=23 July 1932|work=The Charleston Gazette|pages=10}}</ref> == Избрани публикации == * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=_W8aAAAAYAAJ|title=Common Birds: Second Series, to accompany Audubon Bird Chart No. 2|publisher=Massachusetts Audubon Society|year=1900|lccn=04018765}}<ref>{{Наведено списание|year=1901|title=brief review of 'Audubon Bird Chart No. 2' and 'Common Birds: Second Series'|url=https://sora-dev.unm.edu/sites/default/files/journals/auk/v018n01/p0123-p0123.pdf|journal=The Auk|volume=18|issue=1|page=123|archive-url=https://web.archive.org/web/20240723153055/https://sora-dev.unm.edu/sites/default/files/journals/auk/v018n01/p0123-p0123.pdf|archive-date=2024-07-23|access-date=2026-09-12|url-status=dead}}</ref> * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/birdportraits00set/page/n7/mode/2up|title=Bird portraits|publisher=Ginn & Company|year=1901|location=Boston|lccn=01031792|postscript=; by Ernest Thompson Seton, with descriptive text by Ralph Hoffmann}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=oK8zAQAAMAAJ|title=A guide to the birds of New England and Eastern New York|publisher=Houghton, Mifflin|year=1904|lccn=04010460}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=JEbPAAAAMAAJ|title=Birds of the Pacific states|publisher=Houghton, Mifflin|year=1927|lccn=27012874|postscript=; illustrated by [[Allan Brooks]]}} == Наводи == {{Наводи}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Хофман, Ралф }} [[Категорија:Апсолвенти на Харвард]] [[Категорија:Американци со германско потекло]] [[Категорија:Починати во 1932 година]] [[Категорија:Родени во 1870 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Американски ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] 89jwobpup3s6qsnoseqnj55teo0aawr 0 1402856 5641176 5627267 2026-10-06T08:45:38Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Чарлс Гајардот]] на [[Шарл Гајардо]] 5627267 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>  '''Жозеф Арно Шарл Гајардо''' (20 септември 1814, Линевил – август 1883, Бхамдун) бил француски лекар и натуралист. Во 1837 година бил именуван за професор по природна историја на медицинскиот факултет во [[Каиро]]. Подоцна во својата кариера поминал повеќе од дваесет години како лекар во воена болница во Сидон . Во 1863 година станал здравствен специјалист во [[Александрија]], а потоа во 1875 година бил назначен за директор на медицинскиот факултет во Каиро. Покрај своите медицински должности, тој вршел ботанички, зоолошки, геолошки и археолошки истражувања во Египет и на Блискиот Исток. Родот полжави ''[[Gaillardotia]]'' ( <small>Bourguignat, 1877</small> ; семејство Neritidae ) бил именуван во негова чест, како и видовите со епитет ''gaillardotii.'' Пример за таков вид е ''Echinops gaillardotii'' (Гајлардотов трн ). Неговиот „Хербиер де Сири“ станал дел од „ Хербариум Хаускнехт “, кој денес се наоѓа на [[Универзитет „Фридрих Шилер“|Универзитетот во Јена]] . Во 1854 година станал член на Société botanique de France . {{Ботаничар|Gaill.|Gaillardot, Charles}} == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Француски природонаучници]] [[Категорија:Починати во 1883 година]] [[Категорија:Родени во 1814 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] e7ozj0qspizm3tl1uypo85i7o2577c5 5641182 5641176 2026-10-06T08:51:26Z BosaFi 115936 5641182 wikitext text/x-wiki '''Жозеф Арно Шарл Гајардо''' (20 септември 1814, Линевил – август 1883, Бхамдун) бил француски лекар и натуралист. Во 1837 година бил именуван за професор по природонаука на медицинскиот факултет во [[Каиро]]. Подоцна во својата кариера поминал повеќе од дваесет години како лекар во воена болница во Сидон. Во 1863 година станал здравствен специјалист во [[Александрија]], а потоа во 1875 година бил назначен за директор на медицинскиот факултет во Каиро. Покрај своите медицински должности, тој вршел ботанички, зоолошки, геолошки и археолошки истражувања во Египет и на Блискиот Исток. Родот полжави ''[[Gaillardotia]]'' (<small>Bourguignat, 1877</small>; семејство Neritidae) бил именуван во негова чест, како и видовите со епитет ''gaillardotii.'' Пример за таков вид е ''Echinops gaillardotii'' (Гајлардотов трн ). Неговиот „Хербиер де Сири“ станал дел од „ Хербариум Хаускнехт “, кој денес се наоѓа на [[Универзитет „Фридрих Шилер“|Универзитетот во Јена]]. Во 1854 година станал член на Ботаничкото друштво на Франција. {{Ботаничар|Gaill.|Gaillardot, Charles}} == Наводи == {{Наводи}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Гајардо, Шарл }} [[Категорија:Француски природонаучници]] [[Категорија:Починати во 1883 година]] [[Категорија:Родени во 1814 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] o8lwqslb3ykjz70p73bcwzqp57a59n7 5641183 5641182 2026-10-06T08:54:02Z BosaFi 115936 5641183 wikitext text/x-wiki '''Жозеф Арно Шарл Гајардо''' (20 септември 1814, Линевил – август 1883, Бхамдун) бил француски лекар и натуралист. Во 1837 година бил именуван за професор по природонаука на медицинскиот факултет во [[Каиро]]. Подоцна во својата кариера поминал повеќе од дваесет години како лекар во воена болница во Сидон. Во 1863 година станал здравствен специјалист во [[Александрија]], а потоа во 1875 година бил назначен за директор на медицинскиот факултет во Каиро. Покрај своите медицински должности, тој вршел ботанички, зоолошки, геолошки и археолошки истражувања во Египет и на Блискиот Исток. Родот полжави ''[[Gaillardotia]]'' (<small>Bourguignat, 1877</small>; семејство Neritidae) бил именуван во негова чест, како и видовите со епитет ''gaillardotii.'' Пример за таков вид е ''Echinops gaillardotii'' (Гајлардотов трн ). Неговиот „Хербариум на Сирија“ станал дел од „Хербариум Хаускнехт“, кој денес се наоѓа на [[Универзитет „Фридрих Шилер“|Универзитетот во Јена]]. Во 1854 година станал член на Ботаничкото друштво на Франција. {{Ботаничар|Gaill.|Gaillardot, Charles}} == Наводи == {{Наводи}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Гајардо, Шарл }} [[Категорија:Француски природонаучници]] [[Категорија:Починати во 1883 година]] [[Категорија:Родени во 1814 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] d0gb8m40stpqs706o236kkj754dtm3b 0 1402861 5641095 5630347 2026-10-06T06:57:23Z BosaFi 115936 5641095 wikitext text/x-wiki [[:en:Israel_Reichert|English]]'''Израел Рајхерт''' ({{Langx|he|ישראל רייכרט}}; 5 август 1891 – 22 мај 1975) бил биолог и [[Израел|израелски]] земјоделец роден во Полска, кој ја основал областа на фитопатологијата во Израел. Работел на управување со болести и 'рѓа од полски и овошни култури. == Биографија == Израел Рајхерт бил роден во [[Полска|Полска,]] Озорков, син на Рухама Рајхерт и Елиезер Хаим Лајцер. Тој [[Алија|емигрирал]] во тогашната [[Отоманско Царство|отоманска]] [[Палестина (регион)|Палестина]] во 1908 година. Работел како работник, а потоа предавал природонаука. Студирал ботаника на Универзитетот во Берлин кај Адолф Енглер, пишувајќи ја својата теза за габите во Египет. == Научна кариера == Тој ги применувал биогеографските принципи врз габите и работел на управувањето со растителните патогени габи. Во Италија 1921 година кратко работел, а потоа се вратил во Палестина за да отвори оддел за растителна патологија. Се преселил на Земјоделскиот факултет на [[Еврејски универзитет во Ерусалим|Еврејскиот универзитет]] во Реховот во 1924 година. Работел како професор од 1949 до 1959 година, ко-основајќи го списанието „Палестина журнал за ботаника“ во 1938 година.<ref>{{Наведено списание|last=Katan|first=Jaacov|year=2009|title=Phytopathology in Israel: Nine decades of research|url=https://archive.org/details/phytoparasitica_2009-09_37_4/page/n44|journal=Phytoparasitica|volume=37|issue=4|pages=333–336|bibcode=2009Phyto..37..333K|doi=10.1007/s12600-009-0046-3}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Kenneth|first=R.|last2=Ciccarone|first2=Antonio|year=1976|title=Professor Israel Reichert in Memoriam|url=https://archive.org/details/phytoparasitica_1976-04_4_1/page/71|journal=Phytoparasitica|volume=4|issue=1|pages=71–73|bibcode=1976Phyto...4...71K|doi=10.1007/BF02981082}}</ref> == Награди и признанија == * Во 1955 година, Рајхерт ја добил наградата Израел за биолошки науки.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://cms.education.gov.il/EducationCMS/Units/PrasIsrael/Tashyag/Tashkab_Tashyag_Rikuz.htm?DictionaryKey=Tashtav|title=Israel Prize recipients in 1955 (in Hebrew)|publisher=cms.education.gov.il (Israel Prize official website)|archive-url=https://web.archive.org/web/20120612102601/http://cms.education.gov.il/EducationCMS/Units/PrasIsrael/Tashyag/Tashkab_Tashyag_Rikuz.htm?DictionaryKey=Tashtav|archive-date=June 12, 2012}}</ref> {{Ботаничар|Reichert}} == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Починати во 1975 година]] [[Категорија:Родени во 1891 година]] [[Категорија:Израелски Евреи]] [[Категорија:Статии со hCards]] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Рајхерт, Израел}} [[Категорија:Израелски ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] m95kqmqfz44vmeh8sswptcz01e636w4 0 1402866 5641184 5627257 2026-10-06T08:55:26Z BosaFi 115936 5641184 wikitext text/x-wiki '''Хелмут Гамс''' (1893–1976) бил централноевропски ботаничар. Роден во Брно, како дете се преселил во Цирих. Студирал на Универзитетот во Цирих, каде што докторирал во 1918 година. Во текот на својата кариера, работел на Универзитетот Лудвиг-Максимилијанс во Минхен и на Универзитетот во Инсбрук. Неговите истражувања го одвеле на теренска работа низ Европа и Азија. Тој бил геоботаничар кој се специјализирал за проучување на асоцијациите на различни видови мовови и лишаи меѓусебно, како и со нивната животна средина. Гамс ги вовел термините „биоценологија“ и „фитоценологија“ во својата докторска теза од 1918 година.<ref name="Gams1918">{{Наведено списание|last=Gams|first=Helmut|date=27 March 1918|title=Prinzipienfragen der Vegetationsforschung. Ein Beitrag zur Begriffsklärung und Methodik der Bioeaenologie|url=https://www.ngzh.ch/archiv/1918_63/63_3-4/63_17.pdf|journal=Vierteljahrsschrift der Naturforschenden Gesellschaft in Zürich|volume=63|issue=1|pages=293–493|archive-url=https://web.archive.org/web/20211226190133/https://www.ngzh.ch/archiv/1918_63/63_3-4/63_17.pdf|archive-date=26 December 2021|access-date=6 October 2020}}</ref> Два вида именувани по Гамс се ''Phacus gamsii'' и ''Rumex gamsii.''<ref name="Hertel et al. 2017">{{Наведено списание|last=Hertel|first=Hannes|last2=Gärtner|first2=Georg|last3=Lőkös|first3=László|year=2017|title=Forscher an Österreichs Flechtenflora|trans-title=Investigators of Austria's lichen flora|url=https://www.zobodat.at/biografien/Flechtenforschung_Austria_STAPFIA_0104_2_0001-0211.pdf|journal=Stapfia|language=German|volume=104|issue=2|page=47}}</ref> Синот на Гамс, Валтер Гамс (1934–2017), бил [[Микологија|миколог]] и таксоном.<ref name=":1">{{Наведено списание|last=Seifert|first=Keith A.|last2=Zare|first2=Rasoul|last3=Summerbell|first3=Richard C.|date=2019-07-04|title=In memoriam: Walter Gams (1934–2017)|url=https://doi.org/10.1080/00275514.2019.1619058|journal=Mycologia|volume=111|issue=4|pages=690–697|doi=10.1080/00275514.2019.1619058|issn=0027-5514|pmid=31194652|doi-access=free}}</ref>{{botanist|Gams}} == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Гамс, Хелмут }} [[Категорија:Бриолози]] [[Категорија:Починати во 1976 година]] [[Категорија:Родени во 1893 година]] [[Категорија:Швајцарски ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] brdhssygqxxt8z0w5cfar3cg14n59ox 0 1402934 5641185 5627443 2026-10-06T08:55:36Z BosaFi 115936 5641185 wikitext text/x-wiki '''Вернер Раух''' (16 мај 1913 во Нимегк &#x2013; 7 април 2000 во [[Хајделберг]]) бил германски биолог, ботаничар и автор. Роден во градот Нимегк, Саксонија-Анхалт, во близина на Битерфелд, Раух студирал на Факултетот за биологија на Универзитетот во Хале под менторство на морфологот Вилхелм Трол, и докторирал по ботаника во 1937 година, пред да биде назначен на Универзитетот во Хајделберг две години подоцна. Во 1937 година, Раух бил контактиран од Вилхелм Шефер (1912–1981) да работи во Тибет на зоолошка експедиција, но под услов да стане член на СС. Тој ја одбил понудата. Открил или опишал околу 1.200 родови, видови и сорти на растенија од Африка, Америка и Азија. Неговите области на специјализација биле бромелиите и сукулентните растенија. Бил професор на Универзитетот во Хајделберг и директор на Институтот за систематика и географија на растенијата, како и директор на Ботаничката градина во Хајделберг, и автор на повеќе од 300 научни книги и статии. Неговата работа за сукулентната и ксерофитната флора на Мадагаскар е претставена во неговото двотомно дело „Сукулентни и ксерофитни растенија на Мадагаскар“ од 1995 и 1998 година. Повеќе цветни растенија биле именувани според него; во 1956 година, [[Курт Бакеберг]] го објавил ''„Rauhocereus'' {{Au|Backeb.}} (во семејството [[Кактуси|Cactaceae]]), потоа ''Rauhia'' {{Au|Traub}} (во семејството [[Кокичиња|Amaryllidaceae]]) била објавена во 1957 година од Хамилтон Пол Трауб. ''Rauhiella'' {{Au|Pabst & Braga}} била објавена во 1978 година (Orchidaceae) од [[Гвидо Фредерико Жоао Пабст]] и [[Педро Иво Соарес Брага]], а потоа последно ''Werauhia'' {{Au|J.R.Grant}} (семејство Bromeliaceae) била објавена во 1995 година од [[Џејсон Рандал Грант]].<ref>{{Наведена книга|url=https://doi.org/10.3372/epolist2022|title=Eine Enzyklopädie zu eponymischen Pflanzennamen|last=Burkhardt|first=Lotte|publisher=Botanic Garden and Botanical Museum, Freie Universität Berlin|year=2022|isbn=978-3-946292-41-8|location=Berlin|language=German|trans-title=Encyclopedia of eponymic plant names|format=pdf|doi=10.3372/epolist2022|access-date=January 27, 2022}}</ref>{{botanist|Rauh}} == Избрани публикации == * ''Kakteen an ihren Standorten'', 1979 година,{{ISBN|3-489-51924-8}} * ''Die 100 schönsten Kakteen'', Humboldt-Taschenbuchverlag, 1980 година,{{ISBN|3-581-66370-8}} * ''Die großartige Welt der Sukkulenten'', 1979 година * ''Schöne Kakteen und andere Sukkulenten'', 1967 година * ''Bromelien - Tillandsien und andere kulturwürdige Bromelien'', Verlag Еуген Улмер, Штутгарт 1990 година,{{ISBN|3-8001-6371-3}} * ''Сукулентни и ксерофитни растенија од Мадагаскар'', том. 1 + 2, „Стробери Прес“, 1995 + 1998,{{ISBN|0-912647-14-0}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * Проектот за наследство на Вернер Раух (WRHP), http://scriptorium.cos.uni-heidelberg.de/index.php?l=en [[Категорија:Носители на Крстот на Орденот за заслуги за СР Германија]] [[Категорија:Починати во 2000 година]] [[Категорија:Родени во 1913 година]] hw0wj1aoudyuwiidq5hy4i2ivxo2g10 0 1402936 5641231 5627643 2026-10-06T11:10:22Z BosaFi 115936 5641231 wikitext text/x-wiki '''Халија Ибрахим''' е малезиска ботаничарка.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.researchgate.net/profile/Halijah_Ibrahim2|title=Profile: Halijah Ibrahim|work=[[ResearchGate]]}}</ref> Ибрахим докторирала нa Универзитетот во Њукасл, Велика Британија, во 1979 година. Таа е професорка на Институтот за биолошки науки при Универзитетот во Малаја. Таа е специјализирана за медицинската хемија на малезиските растенија, со особен интерес за фамилијата ''Zingiberaceae''.<ref name="Kiat et al 2006">{{Наведено списание|last=Kiat|first=Tan Siew|last2=Pippen|first2=Richard|last3=Yusof|first3=Rohana|last4=Ibrahim|first4=Halijah|last5=Khalid|first5=Norzulaani|last6=Abd Rahman|first6=Noorsaadah|date=2006|title=Inhibitory activity of cyclohexenyl chalcone derivatives and flavonoids of fingerroot, Boesenbergia rotunda (L.), towards dengue-2 virus NS3 protease|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0960894X06000035|journal=Bioorganic & Medicinal Chemistry Letters|volume=16|issue=12|pages=3337–3340|doi=10.1016/j.bmcl.2005.12.075|pmid=16621533|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804010154/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0960894X06000035|archive-date=4 August 2022|access-date=31 December 2020}}</ref><ref name="Sim et al 2014">{{Наведено списание|last=Sim|first=Kae Shin|last2=Ibrahim|first2=Halijah|last3=Abdul Malek|first3=Sri Nurestri|last4=Syamsir|first4=Devi Rosmy|last5=Awang|first5=Khalijah|date=2014|title=Cytotoxic activity of Alpinia murdochii Ridl.: A mountain ginger species from Peninsular Malaysia|journal=Pharmacogn Mag|volume=10|issue=37|pages=70–72|doi=10.4103/0973-1296.126666|pmc=3969662|pmid=24695515|doi-access=free}}</ref> Ибрахим карактеризирала и именувала најмалку осум видови растенија. Тука спаѓа и ''Boesenbergia latongensis'' (Meekiong, Ipor & Ibrahim).{{Ботаничар|Ibrahim|Ibrahim, Halijah}} == Објавени трудови == Ибрахим е автор или коавтор на над 30 научни публикации, вклучувајќи: * Yasodha Sivasothya, Chan Chee Ken Zachariah, Kok Hoong Leong, Shia Kwong Siew John, Halijah Ibrahim and Khalijah Awanga (2014) Роман хептацикличен дитерпен од ''Alpinia pahangensis'' Ridley, див ѓумбир ендемичен во Малезија. ''Тетраедарски букви'' '''55''' 6163-6166 * Шри Нурестри Абдул Малек, Чунг Венг Фанг, Халија Ибрахим, Норханом Абдул Вахаб и Кае Шин Сим (2011) Фитохемиски и цитотоксични испитувања на ризомите ''на Alpinia mutica''. ''Молекули'' '''16''' 583-589 * Tan Siew Kiat, Richard Pippen, Rohana Yusof, Halijah Ibrahim, Norzulaani Khalid and Noorsaadah Abd Rahman (2006) Инхибиторна активност на деривати на циклохезенил халкон и флавоноиди од коренот на прстите, ''Boesenbergia rotunda'' (L.), кон вирусот на денга-2. ''Писма за биоорганска и медицинска хемија'' == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Google Scholar id|znkl76wAAAAJ}} {{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ибрахим, Халија }} [[Категорија:Малезиски ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] an4h3fyg5lepjwcvv8rc7mnp3e63unc 0 1402950 5641128 5627470 2026-10-06T07:28:37Z BosaFi 115936 5641128 wikitext text/x-wiki [[File:Scheffer,_RHCC.jpg|мини| Рудолф Шефер]] '''Рудолф Херман Кристиан Карел Шефер''' (12 септември 1844 година во Спарндам, [[Холандија]] - 1880 година во Сингараја, [[Западна Јава]], [[Холандска Источна Индија|Холандски Источни Индија]] (сега [[Индонезија]])<ref name="National Herbarium of the Netherlands - Scheffer, Rudolph Herman Christiaan Carel">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nationaalherbarium.nl/FMCollectors/S/SchefferRHCC.htm|title=Scheffer, Rudolph Herman Christiaan Carel|publisher=[[National Herbarium of the Netherlands]]|accessdate=29 January 2014}}</ref> бил [[Холанѓани|холандски]] [[Ботаника|ботаничар]] и директор на ботаничката градина Бујтензорг.<ref name="Harvard University Herbaria - Index of Botanists - Scheffer, Rudolph Herman Christiaan Carel">{{Наведена мрежна страница|url=http://kiki.huh.harvard.edu/databases/botanist_search.php?mode=details&botanistid=2041|title=Index of Botanists - Scheffer, Rudolph Herman Christiaan Carel|date=21 May 2009|work=[[Harvard University Herbaria]]|publisher=[[Harvard University]]|accessdate=29 January 2014}}</ref> == Биографија == Шеферд своето знаење го стекнал на Универзитетот во Утрехт по медицина, математика и физика, каде што дипломирал во 1864 година. Неговиот професор Микел го предложил Шефер за местото директор на ботаничката градина во Бајтенцорг. Во Националниот хербариум во Лајден, тој се внел и во спецификацијата на растителните семејства. Шефер го завршил својот докторат по математика и физика на дисертацијата ''Myrsinaceis Archipelagi Indici'' на 20 март. Истата година добил стипендија од холандската влада за градините Кју во Лондон и посета на ботаничата градина во Париз. По дипломирањето во 1868 година, отпатувал на [[Јава]] во [[Холандска Источна Индија|Холандските Источни Инди]] и го презел директорството на Ботаничка градина Богор. Во 1876 година тој ја основал „економската градина“ во Тјикејмеух, на одредено растојание од Бајтенцорг, каде што експериментирал и одгледувал разни култури во голем обем. Истата година го објавил ''Анали на ботаничка градина Богор''. По наредба на холандската администрација, тој го основал земјоделското училиште во Бајтенцорг за домородното население, а исто така го завршил и дизајнот на „планинската градина“ во Тјибодас, која ја започнал Јоханес Елиас Тејсман.<ref name="Sciencecultivation">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=ycCLBQAAQBAJ&q=Rudolph+Scheffer+buitenzorg&pg=PT62|title=Science Cultivating Practice: A History of Agricultural Science in the Netherlands and its Colonies, 1863-1986 (The International Library of Environmental, Agricultural and Food Ethics)|last=Harro Maat|publisher=Springer; 2002 edition Iguchi|year=2001|isbn=978-1402001130|access-date=February 20, 2015}}</ref> Тој е одбележан со ботаничките родови ''Schefferella'' <small>Pierre</small> (синоним ''Burckella'' ; семејство Sapotaceae) <ref>[https://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?20894 GRIN Taxonomy for Plants] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150225144040/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?20894}} Schefferella</ref> и ''Schefferomitra'' <small>Diels</small> (семејство Annonaceae ). Како таксоном, тој ги ограничил родовите ''Gronophyllum'', ''Heterospathe'', ''Maniltoa'' и ''Rhopaloblaste.'' Починал во 1880 година, додека бил директор на Ботаничката градина Бајтенцорг.{{botanist|Scheff.|inline=yes}} == Објавени дела == * „Commentatio de myrsinaceis archipelagi Indici“, 1867 година. * „De myrsinaceis archipelagi Indici“, 1867 година. * „Observationes phytographicae“, 1869–72. * „Het Geslacht Diplanthera Banks et Sol“. , 1870. == Наводи == {{Наводи}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Шефер, Рудолф }} [[Категорија:Починати во 1880 година]] [[Категорија:Родени во 1844 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Холандски ботаничари]] 9x3pouo5pz1y6z62eo86a0xfkvlot4g 0 1402951 5641174 5627471 2026-10-06T08:38:56Z BosaFi 115936 5641174 wikitext text/x-wiki '''Роберт Браун''' (1824 &#x2013; 13 декември 1906) бил новозеландски чевлар и ботаничар. Роден бил во [[Глазгов]], [[Шкотска]], веројатно помеѓу 1821 и 1824 година.<ref name="DNZB Brown">{{DNZB|title=Robert Brown|first=Margaret J. A.|last=Simpson|id=2b42|accessdate=23 April 2017}}</ref>{{Botanist|R.Br.bis|border=0}} == Наводи == {{Наводи}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Браун, Роберт (новозеландски ботаничар)}} [[Категорија:Чевлари]] [[Категорија:Починати во 1906 година]] [[Категорија:Родени во 1820-тите]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Новозеландски ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] 2m6uyirl551hajpti378gmxbpd6l0v1 0 1402954 5641232 5627480 2026-10-06T11:11:40Z BosaFi 115936 5641232 wikitext text/x-wiki '''Ејштајн Карл Морнер Паше''' (17 септември 1932 – 27 ноември 2016 година) бил норвешки [[Ботаника|ботаничар]]. Роден е во Берум како син на книжевниот историчар Јохан Фредрик Паше. Во 1973 година бил назначен за професор по морска ботаника на Универзитетот во Осло. Бил член на Норвешката академија на науките и книжевноста. Неговата сопруга Розмарија Алегрија Пааше, позната како „Розита“, починала следниот ден.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.aftenposten.no/personalia/Nekrolog-Rosamara-Paasche-610773b.html|title=Nekrolog: Rosamaría Paasche|last=Pellicer|first=Juan|date=8 December 2016|work=[[Aftenposten]]|access-date=2016-12-13}}</ref>{{Ботаничар|Paasche}} == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Паше, Ејштајн }} [[Категорија:Членови на Норвешката академија на науките]] [[Категорија:Починати во 2016 година]] [[Категорија:Родени во 1932 година]] [[Категорија:Норвешки ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] mdxrzrfyorcmjmrwshn3tvvb16pbrp0 0 1402992 5641130 5627658 2026-10-06T07:32:20Z BosaFi 115936 5641130 wikitext text/x-wiki [[File:Wilhelm_Philipp_Schimper_(1808–1880).jpg|мини| Вилхелм Филип Шимпер]] '''Вилхелм Филип Шимпер''' (12 јануари 1808 – 20 март 1880, во Лихтенберг ) бил [[Алзас|алзашки]] [[Ботаника|ботаничар]] со француско, а подоцна и германско државјанство.{{Efn|Schimper acquired German citizenship in 1871.}} Роден во Досенхајм-сур-Цинзел, но младоста ја поминал во Офвилер, село во подножјето на планинскиот венец Вогес во [[Алзас]]. Тој бил татко на ботаничарот Андреас Франц Вилхелм Шимпер (1856-1901) и братучед на [[Природонаука|природонаучникот]] Карл Фридрих Шимпер (1803-1867) и ботаничарот Георг Хајнрих Вилхелм Шимпер (1804-1878). == Живот == По дипломирањето на Универзитетот во Стразбур, работел како кустос во Природонаучниот музеј во [[Стразбур]] и станал директор на музејот во 1839 година. Музејот има биста на Шимпер на врвот од скалите. Од 1862 до 1879 година, бил професор по геологија и [[Природонаука|природна историја]] на Универзитетот во Стразбур. Придонесите на Шимпер во биологијата биле првенствено во специјализираните области на [[бриологија]] (проучување на мовови) и палеоботаника (проучување на растителни фосили). Тој поминал значително време собирајќи ботанички примероци за време на своите патувања низ Европа. Заедно со JЖан Батист Мужо, Антоан Мужо и Кретиен Жефрој Нестлер уредил три exsiccatae, меѓу кои ''Криптогамни растенија од регионот Вогези-Рајна; собрани во департманите Горна Рајна, Долна Рајна и Вогези.'' (1843-1854).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.botanischestaatssammlung.de/DatabaseClients/IndExs/Exsiccatae_IndExs_Details.jsp?ExsiccataID=139396012|title=Stirpes cryptogamae Vogeso-Rhenanae; quas in Rheni superioris inferiorisque, nec non Vogesorum praefecturis collegerunt: IndExs ExsiccataID=139396012|work=IndExs – Index of Exsiccatae|publisher=Botanische Staatssammlung München|accessdate=18 April 2025}}</ref> Меѓу неговите трудови бил и шесттомното дело ''Bryologia Europaea'', епски труд кој бил објавен помеѓу 1836 и 1855 година. Било напишано заедно со [[Филип Брух]] (1781–1847) и во него се опишани сите видови европски [[мов]] познати во тоа време. Исто така Шимпер, дал значаен придонес во геологијата. Во 1874 година, тој предложил нова научна поделба на [[Геолошка скала|геолошкото време]]. Тој ја нарекол новата епоха „[[Палеоцен]]“, која ја базирал на палеоботанички наоди од Парискиот басен. == Почести == [[File:Wilhelm_Philipp_Schimper.JPG|десно|мини|224x224пкс| ВП Шимпер]] Тој бил дописен член на Француската академија на науките во Париз од 1854 година. Шимпер бил избран за член на Германската Национална академија на науките Леополдина во 1862 година. Тој бил избран за член на Американското филозофско друштво во 1866 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=1866&year-max=1866&dead=&keyword=&smode=advanced|title=APS Member History|work=search.amphilsoc.org|accessdate=2021-04-21}}</ref> Во 1872 година станал дописен член на Гетингенската академија на науките и хуманистичките науки. Една улица го носи неговото име во квартот Оранжери во Стразбур. == Дела == * ''Bryologia europaea'' ( [[Штутгарт]], 1836–55, шест тома). * ''Monographie des plantes du fossiles grès bigarré de la chaine des Vosges'', 1841 – ''Монографија за фосилни растенија од разновидниот [[песочник]] на планините Восгес.'' * ''Recherches sur les mousses anatomiques et morphologiques'', 1850 – Истражување за анатомијата и морфологијата на мововите. * ''Mémoire pour servir à l'histoire naturelle des Sphagnum'', 1854 година – Трактат за природната историја на [[Sphagnum|сфагнумот]] . * ''Sinopsis muscorum europaeorum'' (1860 година, второ издание во 1876 година). * ''Le terrain de tranition des Vosges'', 1862 – Променливиот терен на Восгес . * ''Traité de Paléontologie végétale'' (1869-1874 во два тома) – Трактат за палеоботаника . {{Ботаничар|Schimp.|Schimper, Wilhelm Philippe}} == Белешки == {{Белешки}} == Наводи == * „Оваа статија содржи текст базиран на превод на еквивалентна статија на [[Википедија на германски јазик|германската Википедија]] “. {{Наводи}}{{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Шимпер, Вилхелм Филип }} [[Категорија:Членови на Гетингенската академија на науките]] [[Категорија:Членови на Леополдина]] [[Категорија:Членови на Баварската академија на науките]] [[Категорија:Апсолвенти на Стразбуршкиот универзитет]] [[Категорија:Починати во 1880 година]] [[Категорија:Родени во 1808 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Француски ботаничари]] hz2rgltp07fg8epra0kd7uyja85i6bw 0 1402996 5641234 5629853 2026-10-06T11:15:39Z BosaFi 115936 5641234 wikitext text/x-wiki [[File:Thomas_Petch.jpg|десно|мини| Томас Петч, околу 1930 година]] '''Томас Петч''' (роден во Хорнси, [[Јоркшир]], 11 март 1870 година; починал во Кингс Лин, Норфолк, 24 декември 1948 година) бил англиски [[Микологија|миколог]] и [[Фитопатологија|патолог на растенијата,]] познат по својата работа на интеракцијата помеѓу [[Габа|габите]] и [[инсекти]]те. == Биографија == Петч се школувал во хорското училиште „Свето Тројство“ во Хал, а предавал во граматичкото училиште „Кингс Лин“ и во Техничкиот институт „Лејтон“, додека се подготвувал за надворешни степени на Универзитетот во Лондон. Петч имал ран интерес за природната историја, но Чарлс Плаурајт, лекар и миколог во Кингс Лин, го охрабрил да ги проучува габите. Преку пријателството со Џорџ Маси од Кралските ботанички градини, Петч бил назначен за миколог во Владата на Цејлон во 1905 година. Накратко се вратил во Англија за да се ожени со Едит Мери Плаурајт (родена 1875), ќеркана Чарлс, во 1908 година. Петч ја извршувал оваа функција до 1924 година. По престојот во Англија, тој се вратил во Цејлон како основачки директор на Институтот за истражување на чајот. Во 1928 година се пензионирал во Англија, каде што живеел во Норт Вутон во куќата што порано му припаѓала на неговиот тест, во близина на Кингс Лин. За време на неговиот престој во Цејлон, Петч ги проучувал габичните заболувања на гумата, кокосот, чајот, пиперката, тутунот и другите култури одгледувани таму. Тој ги напишал делата ''Болестите и штетниците на гуменото дрво“''(1921) и ''Болестите на чајната грмушка'' (1924), кои биле користени со децении потоа. Тој ги проучувал и сите локални габи, а неговото животно дело, објавено постхумно во 1950 година, е ''Габи од Цејлон''. Петч се заинтересирал за габите кои живеат со или на инсекти, почнувајќи во 1906 година со труд за габите во гнездата на термитите. Помеѓу 1921 и 1944 година напишал 13 „Студии за ентомогени габи“ и 7 „Белешки за ентомогени габи“, од кои сите освен првата, биле објавени во Т''рансакции'' на Британското миколошко друштво“ (во кое Петч бил претседател во 1920 година). Тој, исто така, составил список на ентомогени габи во Англија (1932). == Семејство == Том и Емили Петч имале еден син, Чарлс Плаурајт Петч (1909-1988), кој станал хирург како и неговиот дедо. Тој, исто така, се интересирал за микологија и ја објавил книгата ''Флора од Норфолк'' од 1968 година. {{Ботаничар|Petch|Petch, Th}} == Поврзано == * {{Наведено списание|last=Ainsworth|first=GC|year=1976|title=Obituary. Tom Petch, B.A., B.Sc. (1870-1948). A centenary tribute|url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59351/0067/001/0179.htm|journal=Transactions of the British Mycological Society|volume=67|issue=1|pages=179–181|doi=10.1016/S0007-1536(76)80037-X|doi-access=free}} *{{Ризница-ред|Thomas Petch}} == Наводи == {{наводи}} * {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Петч, Том }} [[Категорија:Англиски миколози]] [[Категорија:Починати во 1948 година]] [[Категорија:Родени во 1870 година]] [[Категорија:Англиски ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] thtapd5mmfc8v6pm4nz4ceostk4gcaf 0 1403024 5641238 5627781 2026-10-06T11:19:51Z BosaFi 115936 5641238 wikitext text/x-wiki '''Артур Вејд''' бил ботаничар и лихенолог. Тој бил заменик-куратор во Одделот за ботаника при Националниот музеј на Велс од 1920 до 1961 година. Бил претседател на Британското друштво за лишаи од 1964 до 1966 година. == Ран живот, образование и личен живот == '''Артур Вејд''' бил роден во Лестер на 22 ноември 1895 година. Посетувал граматичко училиште во Лестер, а потоа студирал на локалниот технички колеџ. За ботаниката се заинтересирал уште како дете и организирал збирки од диви растенија што ги собирал и ги зачувувал. Неговиот интерес бил поддржан од кустосот за ботаника во Музејот на Лестер, АР Хорвуд, со кого Вејд неформално соработувал откако го напуштил училиштето.<ref name="Perry2013">{{Наведено списание|last=Perry|first=A R|date=2013|title=ARTHUR EDWARD WADE, M.Sc., F.L.S. (1895–1989)|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1179/jbr.1990.16.1.133|journal=Journal of Bryology|volume=16|issue=1|pages=133–148|doi=10.1179/jbr.1990.16.1.133}}</ref> Во 1915 година станал член на Клубот за ботаничка размена, кој подоцна прераснал во Ботаничко друштво на Британија и Ирска.<ref name="LichenologistObit1989" /> Во 1917 година се оженил со Флоренс Ени Елизабет Вудс (починала во 1961 година). Во 1981 година се преселил во Нов Зеланд за да му се придружи на своето семејство. Тој сликал со акварели и масла и бил еден од основачите на Групата уметници од Јужен Велс.<ref name="Perry2013" /> Неговите дела биле изложувани во Кралската камбриска академија, Уметничкото друштво на Јужен Велс и Уметничкото друштво на Свонси и Њупорт. Неколку од неговите слики се чуваат во колекцијата на Музејот Амгуедфа Кимру во Велс.<ref name="CardiffNatSoc">{{Наведена мрежна страница|url=https://cardiffnaturalists.org.uk/htmfiles/150th-77.htm|title=Arthur Edward Wade M.SC. F.L.S. (1895–1989) 77th President|work=Cardiff Naturalists Society|accessdate=30 January 2023}}</ref> == Кариера == Во 1912 година, Вејд бил вработен како чирак во печатница. Во 1917 година се приклучил на војската и бил испратен во Франција, каде што за време на Првата светска војна бил повреден во десниот лакт и лицето. Како последица од повредите, повеќе не можел да работи како композитор, а исто така морал да научи да црта и слика со левата рака. Во 1919 година започнал курс по деловен менаџмент на Техничкиот колеџ во Нортхемптон.<ref name="LichenologistObit1989" /> Во 1920 година, неговата апликација за работното место асистент во хербариумот на Националниот музеј на Велс била успешна. Понатамошната кариера на Вејд ја поминал во Одделот за ботаника во главната зграда на музејот во [[Кардиф]], сè до неговото пензионирање во 1961 година.<ref name="LichenologistObit1989" /> Во 1943 година бил унапреден во помошник-чувар која подоцна била преименувана во заменик-куратор.<ref name="Cleal_etal2021">{{Наведено списание|last=Cleal|first=Christopher J|last2=Pardoe|first2=Heather S|last3=Slade|first3=Katherine|last4=Whyman|first4=Sally|last5=Tangney|first5=Raymond S|last6=Jüttner Department|first6=Ingrid|date=2021|title=The Welsh National Herbarium|journal=Botany Letters|volume=169|issue=1|pages=3–17|doi=10.1080/23818107.2021.1977178}}</ref> Тој се приклучил на Британското бриолошко друштво во 1946 година и бил член на неговиот совет од 1954 до 1955 година. Продолжил да работи на почесна истражувачка позиција во музејот по пензионирањето.<ref name="Perry2013" /> Покрај своите научни истражувања и публикации, тој го развил и хербариумот на музејот. Во времето кога бил назначен, хербариумот содржел неколку илјади примероци, но до неговото пензионирање бројот достигнал 200.000, вклучувајќи речиси 50.000 бриофити. Тој организирал прибавување на примероци од неколку колекционери, меѓу кои и хербариумите со бриофити на Џ. А. Вилдон (17.000 примероци), Д. А. Џонс (10.000) и А. Р. Хорвуд (2.000), кои биле купени, како и донацијата на примероци собрани од Х. Х. Најт (6.000). Тој, исто така, самиот собирал голем број примероци за време на викендите. Работел на многу видови растенија. Бил експерт за родовите ''[[Гавез|Symphytum]]'' и ''[[Незаборавка|Myosotis]]'' од семејството на [[Лисичинки|Boraginaceae]], како и за мововите и лишаите (особено ''Caloplaca'').<ref name="LichenologistObit1989" /><ref name="Perry2013" /> == Публикации == * А. Вејд 1919 Флората на мочуриштата Ајлстоун и Нарбороу, ''Транс.'' ''Лестер Лит.'' ''Фил.'' ''Соц.'' '''20''' 20–46 * Х.А. Хајд и А. Вејд 1934 ''Велшки цветни растенија'' * ХА Хајд и А. Вејд 1936 ''Лишаи од Гламорган'' * ХА Хајд и А. Вејд 1940 ''Велшки папрати'' * А. Вејд 1954 ''Лишаи од Пембрукшир'' * А. Вејд 1958 ''Лишаи од Кармартеншир'' * А. Вејд 1970 ''Флора од Монмут'' * Артур Е. Вејд, Квентин О.Н. Кеј и Р. Гвин Елис 1990 ''Флора од Гламорган'' завршена и објавена постхумно Колема е поврзан со првото издание, по што во наредните години биле објавени трудовите ''„Лихенологот'' Алекторија“ (1959), „Анаптихија и физика“ (1960) и „Рамалина“ (1961). == Награди и почести == Во 1925 година бил избран за член на Линеевското друштво во Лондон. Од 1955 до 1956 година, Вејд бил претседател на Кардифското друштво на природонаучици. Во 1958 година, за неговите заслуги во областа на ботаниката, му бил доделен почесен магистерски степен од Универзитетот во Велс. Во 1962 година бил прогласен за почесен член на Ботаничкото друштво на Британските острови, а од 1964 до 1965 година бил негов претседател. Во 1971 година, Вејд станал првиот почесен член на Британското друштво за лишаи. Родот лишаи ''Wadeana'' бил именуван по него.<ref name="LichenologistObit1989" />{{Ботаничар|A.E.Wade}} == Наводи == {{DEFAULTSORT:Вејд, Едвард Артур}} [[Категорија:Луѓе од Лестер]] [[Категорија:Членови на Линеевското друштво во Лондон]] [[Категорија:Починати во 1989 година]] [[Категорија:Родени во 1895 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] <references /> [[Категорија:Британски ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] 5fgpnjsukubz9sf84z1589tgrlf5da4 5641239 5641238 2026-10-06T11:21:29Z BosaFi 115936 5641239 wikitext text/x-wiki '''Артур Вејд''' бил ботаничар и лихенолог. Тој бил заменик-куратор во Одделот за ботаника при Националниот музеј на Велс од 1920 до 1961 година. Бил претседател на Британското друштво за лишаи од 1964 до 1966 година. == Ран живот, образование и личен живот == '''Артур Вејд''' бил роден во Лестер на 22 ноември 1895 година. Посетувал граматичко училиште во Лестер, а потоа студирал на локалниот технички колеџ. За ботаниката се заинтересирал уште како дете и организирал збирки од диви растенија што ги собирал и ги зачувувал. Неговиот интерес бил поддржан од кустосот за ботаника во Музејот на Лестер, АР Хорвуд, со кого Вејд неформално соработувал откако го напуштил училиштето.<ref name="Perry2013">{{Наведено списание|last=Perry|first=A R|date=2013|title=ARTHUR EDWARD WADE, M.Sc., F.L.S. (1895–1989)|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1179/jbr.1990.16.1.133|journal=Journal of Bryology|volume=16|issue=1|pages=133–148|doi=10.1179/jbr.1990.16.1.133}}</ref> Во 1915 година станал член на Клубот за ботаничка размена, кој подоцна прераснал во Ботаничко друштво на Британија и Ирска. Во 1917 година се оженил со Флоренс Ени Елизабет Вудс (починала во 1961 година). Во 1981 година се преселил во Нов Зеланд за да му се придружи на своето семејство. Тој сликал со акварели и масла и бил еден од основачите на Групата уметници од Јужен Велс.<ref name="Perry2013" /> Неговите дела биле изложувани во Кралската камбриска академија, Уметничкото друштво на Јужен Велс и Уметничкото друштво на Свонси и Њупорт. Неколку од неговите слики се чуваат во колекцијата на Музејот Амгуедфа Кимру во Велс.<ref name="CardiffNatSoc">{{Наведена мрежна страница|url=https://cardiffnaturalists.org.uk/htmfiles/150th-77.htm|title=Arthur Edward Wade M.SC. F.L.S. (1895–1989) 77th President|work=Cardiff Naturalists Society|accessdate=30 January 2023}}</ref> == Кариера == Во 1912 година, Вејд бил вработен како чирак во печатница. Во 1917 година се приклучил на војската и бил испратен во Франција, каде што за време на Првата светска војна бил повреден во десниот лакт и лицето. Како последица од повредите, повеќе не можел да работи како композитор, а исто така морал да научи да црта и слика со левата рака. Во 1919 година започнал курс по деловен менаџмент на Техничкиот колеџ во Нортхемптон. Во 1920 година, неговата апликација за работното место асистент во хербариумот на Националниот музеј на Велс била успешна. Понатамошната кариера на Вејд ја поминал во Одделот за ботаника во главната зграда на музејот во [[Кардиф]], сè до неговото пензионирање во 1961 година. Во 1943 година бил унапреден во помошник-чувар која подоцна била преименувана во заменик-куратор.<ref name="Cleal_etal2021">{{Наведено списание|last=Cleal|first=Christopher J|last2=Pardoe|first2=Heather S|last3=Slade|first3=Katherine|last4=Whyman|first4=Sally|last5=Tangney|first5=Raymond S|last6=Jüttner Department|first6=Ingrid|date=2021|title=The Welsh National Herbarium|journal=Botany Letters|volume=169|issue=1|pages=3–17|doi=10.1080/23818107.2021.1977178}}</ref> Тој се приклучил на Британското бриолошко друштво во 1946 година и бил член на неговиот совет од 1954 до 1955 година. Продолжил да работи на почесна истражувачка позиција во музејот по пензионирањето.<ref name="Perry2013" /> Покрај своите научни истражувања и публикации, тој го развил и хербариумот на музејот. Во времето кога бил назначен, хербариумот содржел неколку илјади примероци, но до неговото пензионирање бројот достигнал 200.000, вклучувајќи речиси 50.000 бриофити. Тој организирал прибавување на примероци од неколку колекционери, меѓу кои и хербариумите со бриофити на Џ. А. Вилдон (17.000 примероци), Д. А. Џонс (10.000) и А. Р. Хорвуд (2.000), кои биле купени, како и донацијата на примероци собрани од Х. Х. Најт (6.000). Тој, исто така, самиот собирал голем број примероци за време на викендите. Работел на многу видови растенија. Бил експерт за родовите ''[[Гавез|Symphytum]]'' и ''[[Незаборавка|Myosotis]]'' од семејството на [[Лисичинки|Boraginaceae]], како и за мововите и лишаите (особено ''Caloplaca'').<ref name="Perry2013" /> == Публикации == * А. Вејд 1919 Флората на мочуриштата Ајлстоун и Нарбороу, ''Транс.'' ''Лестер Лит.'' ''Фил.'' ''Соц.'' '''20''' 20–46 * Х.А. Хајд и А. Вејд 1934 ''Велшки цветни растенија'' * ХА Хајд и А. Вејд 1936 ''Лишаи од Гламорган'' * ХА Хајд и А. Вејд 1940 ''Велшки папрати'' * А. Вејд 1954 ''Лишаи од Пембрукшир'' * А. Вејд 1958 ''Лишаи од Кармартеншир'' * А. Вејд 1970 ''Флора од Монмут'' * Артур Е. Вејд, Квентин О.Н. Кеј и Р. Гвин Елис 1990 ''Флора од Гламорган'' завршена и објавена постхумно Колема е поврзан со првото издание, по што во наредните години биле објавени трудовите ''„Лихенологот'' Алекторија“ (1959), „Анаптихија и физика“ (1960) и „Рамалина“ (1961). == Награди и почести == Во 1925 година бил избран за член на Линеевското друштво во Лондон. Од 1955 до 1956 година, Вејд бил претседател на Кардифското друштво на природонаучици. Во 1958 година, за неговите заслуги во областа на ботаниката, му бил доделен почесен магистерски степен од Универзитетот во Велс. Во 1962 година бил прогласен за почесен член на Ботаничкото друштво на Британските острови, а од 1964 до 1965 година бил негов претседател. Во 1971 година, Вејд станал првиот почесен член на Британското друштво за лишаи. Родот лишаи ''Wadeana'' бил именуван по него.{{Ботаничар|A.E.Wade}} == Наводи == {{наводи}} {{DEFAULTSORT:Вејд, Едвард Артур}} [[Категорија:Луѓе од Лестер]] [[Категорија:Членови на Линеевското друштво во Лондон]] [[Категорија:Починати во 1989 година]] [[Категорија:Родени во 1895 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Британски ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] jphnz44cu9kblk7jxes8lg6pix67r1s 0 1403059 5641131 5627882 2026-10-06T07:34:01Z BosaFi 115936 5641131 wikitext text/x-wiki '''Вилхелм Фридрих Карвински фон Карвин''' (19 февруари 1780 – 2 март 1855) бил [[Баварија|баварски]] природонаучник кој собирал животни и растенија во Бразил (1821–1826) и Мексико (1826–1831, 1840). Тој бил роден во Кештељ, денешна [[Унгарија]], а починал во [[Минхен]]. Многу животни и растенија се именувани во негова чест, како и родот ''[[Karwinskia]]'' и видовите ''[[Erigeron karvinskianus]]'' и ''[[Smyrna karwinskii|Smyrna karwinskii.]]''<ref>{{Наведување|title=Karwinsky von Karwin, Wilhelm Friedrich von (1780-1855)|journal=JSTOR Global Plants|url=https://plants.jstor.org/stable/10.5555/al.ap.person.bm000004238}}</ref> == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Карвински фон Карвин, Вилхелм Фридрих}} [[Категорија:Починати во 1855 година]] [[Категорија:Родени во 1780 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Германски ботаничари]] 6yqxms91ptech79f3bxpzswp7hptoj0 5641133 5641131 2026-10-06T07:36:42Z BosaFi 115936 5641133 wikitext text/x-wiki '''Вилхелм Фридрих Карвински фон Карвин''' (19 февруари 1780 – 2 март 1855) бил [[Баварија|баварски]] природонаучник кој собирал животни и растенија во Бразил (1821–1826) и Мексико (1826–1831, 1840). Тој бил роден во Кештељ, денешна [[Унгарија]], а починал во [[Минхен]]. Многу животни и растенија се именувани во негова чест, како и родот ''[[Karwinskia]]'' и видовите ''[[Erigeron karvinskianus]]'' и ''[[Smyrna karwinskii|Smyrna karwinskii.]]''<ref>{{Наведување|title=Karwinsky von Karwin, Wilhelm Friedrich von (1780-1855)|journal=JSTOR Global Plants|url=https://plants.jstor.org/stable/10.5555/al.ap.person.bm000004238}}</ref> {{botanist|Karw.}} == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Карвински фон Карвин, Вилхелм Фридрих}} [[Категорија:Починати во 1855 година]] [[Категорија:Родени во 1780 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Германски ботаничари]] okwb9tqw2igscd4bfb4bv4idadow6hn 0 1403644 5641075 5630872 2026-10-06T06:24:20Z Bjankuloski06 332 5641075 wikitext text/x-wiki [[File:Sutton.Hoo.ShoulderClasp2.RobRoy.jpg|мини|Рамени спојки од [[Сатон Ху]], почеток на VII век]] [[File:CroixCelteReliquaireIvoireMorse.jpg|мини| Реликвијар од слонова коска од 11 век ([[Музеј Викторија и Алберт]])]] '''Англосаксонската уметност''' — уметност која е создадена во [[Англосаксонци|англосаксонскиот]] период од [[Историја на Англија|англиската историја]], почнувајќи со [[Уметност од периодот на преселбата на народите|стилот на]] [[Уметност од периодот на преселбата на народите|периодот на преселба]] што Англосаксонците го донеле со себе од континентот во 5 век, а завршувајќи во 1066 година со [[Норманско освојување на Англија|норманското освојување]] на Англија, чија софистицирана уметност била влијателна во поголемиот дел од [[Северна Европа]]. Двата периоди на извонредни достигнувања биле 7 и 8 век, со металните изработки и накитот од Сатон Ху и серијата прекрасни [[илуминирани ракописи]], и последниот период по околу 950 година, кога имало оживување на [[англиската култура]] по завршувањето на [[Викинзи|викиншките]] инвазии. До времето на освојувањето, преминот кон [[Романика|романскиот]] стил е речиси завршен. Важните уметнички центри, доколку можат да се воспостават, биле концентрирани во крајните делови на Англија, во [[Нортамбрија]], особено во раниот период, и [[Весекс]] и [[Кент]] во близина на јужниот брег. Англосаксонската уметност преживува главно во [[Илуминиран ракопис|илуминирани ракописи]], [[англосаксонска архитектура]], голем број многу фини резби од [[слонова коска]] и некои дела од метал и други материјали. „[[Opus Anglicanum]]“ („англиско дело“) веќе бил признат како најфиниот вез во Европа, иако се зачувани единствено неколку дела од англосаксонскиот период - [[Таписерија од Бајо|таписеријата од Бајо]], прилично поинаков вид вез, во многу поголем обем. Како и во поголемиот дел од Европа во тоа време, металоделството била најценетата форма на уметност од страна на Англосаксонците, но речиси ништо не преживеало - имало огромно ограбување на англосаксонските цркви, манастири и имотот на обесправеното благородништво од страна на новите нормански владетели во нивните први децении, како и Нордијците пред нив и [[Англиска реформација|англиската реформација]] по нив, а повеќето преживеани некогаш биле на континентот. Англосаксонскиот вкус ја фаворизирал светлината и бојата, и честопати е потребен напор на имагинацијата за да се видат ископаните и истрошени остатоци кои преживеале какви што некогаш биле. Можеби најпознатото дело на англосаксонската уметност е [[Таписерија од Бајо|таписеријата од Бајо]], која била нарачана од нормански патрон од англиски уметници кои работеле во традиционалниот англосаксонски стил. Англосаксонските уметници работеле и со [[Фрескопис|фреска]], [[Каменорезачки занает|камен]], слонова коска и китова коска (особено Франковиот ковчег), [[Металообработка|метални изработки]] (на пример, брош од Фулер), стакло и [[емајл]], од кои многу примери се пронајдени преку [[Археологија|археолошки]] ископувања, а некои едноставно се зачувани низ вековите, особено во црквите на континентот, бидејќи [[Иконоборство|иконоборството]] меѓу [[Викинзи|Викинзите]], [[Нормани|Норманите]] и [[Англиска реформација|Реформацијата]] не оставило практично ништо во Англија освен книги и археолошки наоди. == Преглед == [[File:Brit_Mus_17sept_079.jpg|мини| Птица на штитот во Сатон Ху (делумна реплика)]] Металната изработка е речиси единствената форма во која преживеала најраната англосаксонска уметност, главно во накит во германски стил (вклучувајќи додатоци за облека и оружје) кој, пред [[Христијанизација на англосаксонска Англија|христијанизацијата на англосаксонска Англија]], најчесто се поставувал во погребите. По преобраќањето, кое траело во поголемиот дел од 7 век, спојувањето на германските англосаксонски, [[Келтска уметност|келтски]] и доцноантички техники и мотиви, заедно со потребата од книги, го создало [[Островска уметност|хиберносаксонскиот стил]], или островска уметност, кој се среќава и во [[илуминирани ракописи]] и во некои резбани камења и слонова коска, веројатно главно црпејќи од украсни мотиви од метал, а со понатамошни влијанија од британските Келти на запад и [[Франки|Франките]]. [[Нортамбрија|Кралството Нортамбрија]] на далечниот север на Англија било место на почетокот на островскиот стил во Британија, во центри како [[Линдисфарн]], основан во 635 како огранок на ирскиот манастир на Јона и опатија Монквеармут-Јароу (674) што гледал кон континентот. Речиси во исто време кога се правеле евангелијата на островот Линдисфарн во почетокот на 8 век, Веспазијанскиот псалтир од [[Кантербери|Кентербери]] на далечниот југ, кој мисионерите од Рим го направиле своето седиште, покажува една сосема поинаква, класично заснована уметност. Овие два стила се измешале и се развиле заедно и до следниот век, добиениот англосаксонски стил достигнал зрелост. Сепак, англосаксонското општество било во голема мера нарушено во текот на 9 век, особено во втората половина, од инвазиите на [[Викинзи|Викинзите]], а бројот на значајни преживеани предмети значително се намалил, а нивното датирање станало уште понејасно од оние од еден век претходно. Поголемиот дел од манастирите на север биле затворени со децении, ако не и засекогаш, а по Кентербериската Библија од пред 850 година, можеби и многу порано, „ниту еден поголем [[илуминиран ракопис]] не е познат сè до 10 век“. Кралот [[Алфред Велики]] (владеел 871–899) ги држел Викинзите назад до линија што се протегала дијагонално низ средината на Англија, над која се населиле во Данело, и постепено биле интегрирани во она што денес било обединето англосаксонско кралство. Последната фаза на англосаксонската уметност е позната како Винчестерска школа или стил, иако била создадена во многу центри на југот на Англија, а можеби и во Мидлендс. Елементи од ова започнале да се забележуваат од околу 900 година, но првите поголеми ракописи се појавиле дури околу 930-тите. Стилот комбинирал влијанија од континенталната уметност на [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]] со елементи од постарата англиска уметност, како и некои посебни елементи, вклучувајќи повознемирен стил на драперија, понекогаш усогласен со фигури, особено во линиските цртежи, кои се единствените слики во многу ракописи, и останале особено истакнати во средновековната англиска уметност. == Илустрирани ракописи == [[File:CodexAureusCanterburyFolios9v10r.jpg|мини| Евангелисктички портрет и „ Инципитот до Матеј“ од Стокхолмскиот кодекс, еден од „Тиберијската група“, ги прикажуваат северумбриските островски и класицистичките континентални стилови кои се комбинирале и се натпреварувале во раните англосаксонски ракописи. Веројатно е направено во [[Кантербери]].]] Раната англосаксонска илуминација на ракописи е дел од [[Островска уметност|островската уметност]], комбинација од влијанија од средоземноморски, [[Келтска уметност|келтски]] и [[Уметност од периодот на преселбата на народите|германски]] стилови кои се појавиле кога Англосаксонците се сретнале со ирска мисионерска активност во [[Нортамбрија]], особено во Линдисфарн и Јона. Во исто време, грегоријанската мисија од Рим и нејзините наследници увезувале континентални ракописи како што се италијанските [[евангелија на Свети Августин]], и подолг период двата стила се појавуваат измешани во различни пропорции во англосаксонските ракописи. Во Евангелијата од Линдисфарн, од околу 700–715 година, има страници и островски иницијали со невидена сложеност и софистицираност, но Евангелисктичките портрети, јасно следејќи ги италијанските модели, во голема мера ги поедноставуваат, погрешно ги разбираат некои детали од околината и им даваат рамка со испреплетени агли. Портретот на Свети Матеј е основан на истиот италијански модел, или еден исклучително сличен, употребен за фигурата на [[Ездра]], што е една од двете големи минијатури во Кодексот Амијатинус (пред 716 година), но стилот таму е многу различен; многу поилузионистички третман и „обид за воведување чист средоземноморски стил во англосаксонска Англија“, кој не успеал, како „можеби премногу напреден“, оставајќи ги овие слики очигледно како единствен доказ. [[File:Meister_des_Evangeliums_des_Grimbald_001.jpg|мини| Евангелисктички портрет од Гримбалдовите евангелија, почеток на 11 век, во доцниот Винчестерски стил.]] Различна мешавина се гледа на почетокот од [[Стокхолмски златен кодекс|Стокхолмскиот златен кодекс]] (средината на 8 век, горе лево) каде што евангелисктичкиот портрет лево е во доследно приспособување на италијански стил, веројатно тесно следејќи некој изгубен модел, иако додава преплетување на рамката на столот, додека страницата со текст десно е главно во островски стил, особено во првиот ред, со неговите енергични келтски спирали и преплетување. Следните редови се враќаат на потивок стил, потипичен за [[Франки|франкските]] ракописи од тој период. Сепак, истиот уметник речиси сигурно ги создал двете страници и е многу уверен во двата стила; евангелистичкиот портрет на Јован вклучува кружни елементи со келтско спирално украсување веројатно извлечено од емајлираните штитници на висечките чинии. Ова е еден од т.н. „Тиберијска група“ ракописи, кој се насочува кон италијанскиот стил и се смета дека е поврзан со Кент, или можеби со кралството [[Мерсија]] во најславниот период на мерсиската надмоќ . Според вообичаената хронологија, тоа е последниот англиски ракопис во кој се наоѓаат „развиени спирални модели на труба“. Од 9 век, а особено од неговата втора половина, се зачувани многу малку значајни дела изработени во Англија; сепак, тоа бил период кога влијанието на островскиот и англосаксонскиот стил врз [[Каролиншка уметност|каролиншките]] ракописи го достигнало својот врв. Ова влијание потекнувало од скрипториуми како оние во Ехтернаховата опатија (основана од [[Англосаксонска мисија|англосаксонската мисија]], иако значајното [[Евангелие од Ехтернах]] било создадено во [[Нортумбрија]]) и во големиот манастир во Тур, каде што по Алкуин од Јорк на чело дошол уште еден англосаксонски игумен, при што тие двајцата го покриле периодот од 796 до 834 година. Иако библиотеката во Тур била уништена од [[Нормани|Норманите]], сепак се зачувани повеќе од 60 илуминирани ракописи од 9 век изработени во тамошниот скрипториум; нивниот стил покажува бројни елементи преземени од англиски модели, особено на почетните страници, каде што островското влијание останало видливо во северна Франција сè до 12 век. Англосаксонската обработка на метал, изработувана во областа околу [[Салцбург]] во денешна Австрија, има свој пандан во ракописот „Евангелието на Кутберхт“ што се чува во Виена.<ref>Wilson, 131–133; Henderson, 63–71</ref> До 10 век, островските елементи биле сведени на декоративни украси во Англија, како што се развивала првата фаза од „[[Винчестер|винчестерскиот]] стил“. Првиот растителен украс, со лисја и грозје, веќе бил виден во иницијал во [[Санктпетерсбуршка беда|санктпетерсбуршката беда]], кој веројатно може да се датира од 746 година. Другиот голем иницијал во ракописот е првиот историски иницијал (кој содржи портрет или сцена, Христос или светец) во цела Европа. Класично изведениот свиток со лоза или растение во голема мера го истиснал преплетувањето како доминантен пополнувач на украсните простори во англосаксонската уметност, исто како што тоа се случило во поголемиот дел од Европа почнувајќи од [[Каролиншка уметност|каролиншката уметност]], иако во Англија животните во свитоците останале многу почести отколку во странство. Долго време свитоците, особено од метал, коска или слонова коска, имале склонетост да имаат животинска глава на едниот крај и растителен елемент на другиот. [[File:Meister_der_Paraphrasen_des_Pentateuch_001.jpg|мини| Илустрација на [[Вавилонска кула|Вавилонската кула]] во староанглиското шестокнижие.]] Сите овие промени не биле ограничени единствено на ракописи и можеби не биле предизвикани од стилот на ракописот, но денес има поголем број на зачувани ракописи отколку дела во други медиуми, дури и доколку во повеќето случаи илуминациите се ограничени на иницијали и можеби неколку минијатури. Неколку амбициозни проекти на илуминација се недовршени, како што е [[Староанглиско шестокнижие|староанглиското шестокнижие]], кој има околу 550 сцени во различни фази на завршување, давајќи увид во методите на работа. Илустрациите им даваат на сцените од [[Стариот завет]] целосно современа атмосфера и се вредни слики од англосаксонскиот живот. Ракописите од Винчестерската школа или стил се зачувани единствено од околу 930-тите години па наваму; ова се совпаднало со бенедиктискиот бран на преродба и реформи во рамките на англиското монаштво, охрабрен од кралот [[Етелстан]] (владеел 924/5-939) и неговите наследници. Тој го унапредил Данстан (909–988), практикувачки илуминатор, на крајот во надбискуп на Кентербери, а исто така и Етелволд и Нордиецот обучен во Франција Освалд. Осветлувањето во нов стил се појавува во ракопис на биографиите на Беда од Свети Катберт, кои Етелстан ги дал на манастирот во Честер околу 937 година. Постои посветен портрет на кралот како му ја подарува својата книга на светецот, двајцата стојат пред голема црква. Ова е првиот вистински портрет на англиски крал, и е силно под влијание на каролиншкиот стил, со елегантен населен раб од акант. Сепак, иницијалите во текстот ги комбинираат каролиншките елементи со животинските форми на инвентивен начин. Минијатурите додадени во Англија на континенталниот Псалтир од Етелстан почнуваат да покажуваат англосаксонска живост во цртањето фигури во композициите изведени од каролиншките и византиските модели, а во текот на следните децении се развива препознатливиот стил на Винчестер со разбранети драперии и сложени рабови од акант. Благословниот молитвеник на Свети Етелволд претставува ремек-дело на подоцнежниот стил од [[Винчестер]], кој се потпирал на островската, каролиншката и [[Византиска уметност|византиската уметност]] за да создаде потежок и пограндиозен стил, каде што широките класифицирачки лисја од [[акант]]<nowiki/>понекогаш изгледаат прераскошни. Англосаксонската илустрација вклучувала голем број на живописни цртежи со перо, на кои каролиншкиот [[Утрехтски псалтир]], во [[Кентербери]] од околу 1000 година, бил многу влијателен; [[Харлиски псалтир|Харлискиот псалтир]] претставува негова копија. [[Ремзиев псалтир|Ремзиевиот псалтир]] (околу 990) содржи страници и во сликарски и во нијансиран стил на цртање, вклучувајќи го и првиот Беатов иницијал со „лавовска маска“, додека [[Тибериев псалтир|Тибериевиот псалтир]], од последните години пред освојувањето, го употребува главно нијансираниот. Англосаксонската култура доаѓала во сè поголем допир и разменувала влијанија со пошироката латинска средновековна Европа. Англосаксонското цртање имало големо влијание во [[Северна Франција]] во текот на 11 век, во таканаречената „Каналска школа“, а островските украсни елементи како што е преплетувањето останале популарни до 12 век во француско-саксонски стил.{{Галерија|File:LindisfarneFol27rIncipitMatt.jpg|[[Инципит]] на Матеј од [[Евангелие од Линдисфарн|Евангелието од Линдисфарн]], островско ремек дело|File:DurhamCassiodorusDavidVictor.JPG|[[Давид]] од Дарамскиот Касиодор Cassiodorus, редок нелитургиски илуминиран ракопис од раниот период.|File:Meister des Benedictionale des Heiligen Aethelwold 001.jpg|„Крштевањето на Христос“ од Бенедикционалот на свети Етелволд, 970-ти години.|File:CaedmonManuscriptPage46Illust.jpg|На оваа илустрација од страница 46 на Ракописот од Кедмон е прикажан ангел кој ги чува портите на Рајот, откако Адам и Ева биле протерани.}}<gallery widths="200px" heights="200px" perrow="5"> File:2004_sutton_hoo_01.JPG|алт=Replica helmet from Sutton Hoo in Suffolk| Реплика на шлем од Сатон Ху во Сафолк File:Alfred_Jewel.jpg|алт=The Alfred Jewel, probably (with a shaft affixed in its socket) a pointer for reading. The name AELFRED can be seen.| Алфредовиот скапоцен камен, веројатно (со дршка прицврстена во неговата вдлабнатина) покажувач за читање. Може да се види името AELFRED. File:BLW_Silver_Anglo-Saxon_ring.jpg|алт=Ring, 775-850, in Trewhiddle style| Прстен, 775-850, во стилот на Тревидл File:The_Sutton_on_the_Forest_Mount_YORYM_2009_24.jpg|алт=The Sutton-on-the-Forest Mount from North Yorkshire. An unusual strap mount in the form of an animal head| Планината Сатон-он-д-Форест од [[Северен Јоркшир]]. Невообичаена ремен-монтажа во форма на животинска глава. File:Escrick_Ring_YORYM_2011_262.jpg|алт=The Escrick ring of gold with a sapphire and glass inset| Златен прстен „Ескрик“ со вметнат сафир и стакло </gallery> == Металообработка == [[File:Sutton_Hoo_belt_buckle.jpg|лево|мини|Сатон Ху, тока за појас од злато и нијело]] Паганските англосаксонски метални изработки првично го употребуваат германскиот животински стил I и II, украсување кое би се очекувало од неодамнешните имигранти, но постепено развиваат препознатлив англосаксонски карактер. [[Англосаксонски брош|Англосаксонските брошеви]] се најчестите преживеани парчиња фина метална изработка од претходниот период, кога биле закопувани како гробни прилози. Брошевите со тркалезни дискови биле претпочитани за најграндиозните парчиња, во однос на континенталните стилови на ''[[Фибула (брош)|фибули]]'' и римско-британските полукружни брошеви, конзистентен англосаксонски стил во текот на целиот период; брошевите „Кингстон“ и „Харфорд Фарм“ се примери од 7 век. Декорацијата вклучувала клоазон („клеточна изработка“), во злато и [[гранат]] за високостатусни парчиња. И покрај значителниот број други наоди, откривањето на бродската погребна останка во [[Сатон Ху]], веројатно од 620-тите години, ја преобразила историјата на англосаксонската уметност, покажувајќи ниво на софистицираност и квалитет кој бил сосема неочекувано за тој датум. Најпознатите наоди се шлемот и соодветниот комплет од капак на чантата, ременот и другите додатоци на кралот кој бил закопан таму, што јасно го покажа изворот на многу елементи од стилот на островските ракописи во англосаксонската уметност, претходно многу оспорувана. [[File:Brit_Mus_Fuller_Brooch.jpg|мини| Фулеров брош, денес во [[Британски музеј|Британскиот музеј]]]] До 10 век, англосаксонската метална изработка имала позната репутација дури до Италија, каде што англиските златари работеле на плочи за олтарот на старата базилика „Свети Петар“, но речиси и да немало парчиња кои ги преживеале ограбувањата од [[Норманско освојување на Англија|норманското освојување]] во 1066 година и [[Англиска реформација|англиската реформација]], а ниту едно од големите, светилишта, врати и статуи, за кои е познато дека постоеле, а од кои преживеале неколку современи континентални примери. Наводи за специфични дела од манастирскиот уметник Спирхафоц од 11 век, од кои ниту едно не е зачувано, се однесуваат на дела од скапоцен метал, а тој е еден од малиот број уметници кои работат со метал од периодот чие име е познато и чие дело е опишано на кој било начин. Според неколку извори, вклучувајќи го и [[Нормани|норманскиот]] хроничар Госелин, кој го познавал лично, Спирхафок „бил извонреден во сликарството и златарството“, сликајќи најверојатно главно во [[Илуминиран ракопис|илуминирани ракописи]]. Веројатно токму неговата уметничка работа го довела во допир со кралското семејство и го започнала неговиот брз напредок во црквата. Дури и непрецизните детали дадени, главно од Госелин, се затоа вреден доказ за тоа каква била англосаксонската металопреработувачка индустрија. Англосаксонската вештина во гравирањето злато, дизајните и фигурите гравирани на златни предмети, е спомената во многу странски извори, а малкуте преостанати гравирани фигури се блиску до многу побројните фигури нацртани со пенкало во ракописите, што е исто така англосаксонска специјалност. Ѕидните слики, кои понекогаш се смета дека содржеле злато, очигледно често биле изработени од ракописни илуминатори, а описот на Госелин за неговите таленти затоа сугерира дека станува збор за уметник кој бил вешт во сите главни англосаксонски медиуми за фигуративна уметност - од кои златарот тогаш се сметал за најпрестижна гранка. Еден лаички златар од 11 век дури бил и ''[[Тен (титула)|тен]]''ѝ. [[File:Brit_Mus_17sept_005-crop.jpg|лево|мини|Брош од Пентни, во стилот Трухидл.]] Голем број на монашки уметници достигнале високи позиции; кариерата на Спирхафок во металоделството била паралелна на помалку сензационален начин со неговиот современик Маниг, игумен од Евешам (игумен 1044–58, починал 1066), а на крајот од претходниот век Свети Данстан станал многу успешен надбискуп од Кентербери. Како и Спирхафок, биографијата на Маниг, со некои прецизни детали, е дадена во хрониката која ја води неговата опатија. Неговата работа била поврзана и со чудо – лаичкиот златар Годрик си ја прободел раката со шило за време на работата на големото светилиште во Евешам, кое чудесно било излекувано преку ноќ. Спирхафок и Маниг се „единствените двајца златари за денес постојат проширени сведоштва“, а дополнителните информации дадени за Годрик, водачот на тимот што го довел Маниг за светилиштето, се исто така единствени меѓу преживеаните докази. Околу дваесет години по чудото, тој се приклучил на Евешамската опатија, веројатно во пензија, а неговиот син подоцна станал игумен таму. Во последниот век од периодот се забележани неколку големи фигури од скапоцен метал; веројатно тие биле направени од тенки листови врз дрвено јадро како [[Златна Мадона од Есен|Златната Мадона од Есен]], најголемиот примерок на овој тип фигура од раниот средновековен век кој преживеал од било каде во Европа. Се смета дека овие биле во природна големина, или приближно таква, и претежно биле распнувања, понекогаш со фигури на Марија и Јован Евангелистот од двете страни. Покровителството од страна на големите личности од земјата и најголемите манастири станало необично во овој период, а најголемите доцноанглосаксонски цркви сигурно претставувале заслепувачки спектакл, донекаде во стилот на [[Православие|источните православни]] цркви. Англосаксонскиот вкус уживал во скапите материјали и ефектите на светлината врз скапоцените метали, кои исто така биле везени во ткаенини и употребувани на ѕидни слики. Делови од украсени елементи од некои големи ограбени дела, како што се реликвијари, биле исечени од викиншките напаѓачи и однесени дома кај своите жени за да ги носат како накит, а голем број од нив денес се зачувани во скандинавските музеи. [[File:Anglo-Saxon_Disc_Brooch_from_Monkton_on_display_at_the_Ashmolean_Museum.jpg|мини| Брош во облик на диск од Монктон, изложена во музејот Ашмолијан]] Иако поголемите дела денес се изгубени, неколку мали предмети и фрагменти успеале да се зачуват, речиси сите закопани; во последниве децении професионалната археологија, како и детекторите за метал и длабокото орање значително го зголемиле бројот на познати предмети. Помеѓу ретките непогребани исклучоци се секуларниот [[Фулеров брош]] и две дела изработени во англосаксонски стил донесени во Австрија од [[Англосаксонска мисија|англосаксонската мисија]], Тасило Чалис (крајот на 8 век) и Рупертовиот крст. Особено во 9 век, англосаксонските стилови, понекогаш изведени од ракописи, а не од метални примери, се наоѓаат во голем број помали парчиња накит и други мали додатоци од цела северна Европа. Од самата Англија, Алфредовиот скапоценет камен, со емајлирано лице, е најпознат од групата фино изработени литургиски накити, а постојат и голем број висококвалитетни брошеви со диск. Најукрасените од постарите се шарени и комплицирани со инкрустации и филиграни, но Пентнејската ризница од 9 век, која била откриена во 1978 година, содржела шест прекрасни брошеви во рамна сребрена ажурна изработка во „ Тревидлски стил“. Кај овие мали, но целосно формирани животни, од кои не се препознаваат, се извиткуваат во лисја и преплетувачки ластари, но без нагласената геометрија на претходниот стил на „лента“. Едвенскиот брош, англоскандинавски сребрен брош во форма на диск од 11 век, покажува влијание од [[Викиншка уметност|викиншката уметност]] и отстапување од највисоките претходни стандарди на изработка. Во 2009 година, детектор за метал во Стафордшир, тогаш во Мерсија, бил пронајден голем ризник од над 1.500 фрагменти од метални парчиња од 7 и 8 век, претежно златни и воени по природа, многу од нив со инкрустирани златни и гранатни клоазонски елементи од висок квалитет. Накитот многу почесто се наоѓа од погребувања од раниот пагански период, бидејќи христијанството ги обесхрабрувало гробните предмети, дури и личните предмети на починатите. Раниот англосаксонски накит вклучува различни видови ''фибули'' кои се блиску до нивните континентални германски еквиваленти, но до Сатон Ху ретко со извонреден квалитет, поради што тој наод го преобразил размислувањето за раната англосаксонска уметност. Предмети од кралската англосаксонска гробница во Притлвел во Есекс, кои датираат од крајот на 6 век и биле откриени во 2003 година, вбиле изложени во Централниот музеј Саутенд во 2019 година. Најраниот англосаксонски тип на монети, сребрениот [[скеат]], ги принудил занаетчиите, од кои несомнено се барало да копираат римски и современи континентални стилови, да работат надвор од нивните традиционални форми и конвенции во однос на главите на аверсот, со резултати кои се разновидни и честопати убедливи. Подоцнежните сребрени пени, со претежно линеарни релјефни глави на кралеви во профил на предната страна, се подобро унифицирани, како претставници на она што претставувало стабилна и почитувана валута според современите европски стандарди. Голем број комплетни ''сеакс'' ножеви биле зачувани со натписи и некои украси, а додатоците за мечеви и други воени парчиња претставуваат важна форма на накит. Во еден трактат за општествениот статус требало да се каже дека самото поседување позлатен меч не го прави човекот ''ceorle'', најнискиот ранг на слободни луѓе. <gallery widths="200px" heights="200px" perrow="5"> File:2004_sutton_hoo_01.JPG|алт=Replica helmet from Sutton Hoo in Suffolk| Реплика на шлем од Сатон Ху во Сафолк File:Alfred_Jewel.jpg|алт=The Alfred Jewel, probably (with a shaft affixed in its socket) a pointer for reading. The name AELFRED can be seen.| Алфредовиот скапоцен камен, веројатно (со дршка прицврстена во неговата вдлабнатина) покажувач за читање. Може да се види името AELFRED. File:BLW_Silver_Anglo-Saxon_ring.jpg|алт=Ring, 775-850, in Trewhiddle style| Прстен, 775-850, во стилот на Тревидл File:The_Sutton_on_the_Forest_Mount_YORYM_2009_24.jpg|алт=The Sutton-on-the-Forest Mount from North Yorkshire. An unusual strap mount in the form of an animal head| Планината Сатон-он-д-Форест од [[Северен Јоркшир]] . Невообичаена ремен-монтажа во форма на животинска глава. File:Escrick_Ring_YORYM_2011_262.jpg|алт=The Escrick ring of gold with a sapphire and glass inset| Златен прстен „Ескрик“ со вметнат сафир и стакло </gallery> == Монументална скулптура и ѕидно сликарство == [[File:The_7th_C_Bewcastle_Cross_-_geograph.org.uk_-_1833413.jpg|лево|мини| Бјукаслски крст (алтернативен поглед) во [[Камбрија]]]] Освен [[Англосаксонска архитектура|англосаксонската архитектура]], која преживеала целосно во црквите, со само неколку во голема мера непроменети примери, монументалната камена скулптура преживеала во големи камени крстови, еквивалент на високите крстови во келтските области на [[Британија]]. Поголемиот дел од скулптурите веројатно некогаш биле насликани, со што се разјаснуваат дизајните, кои се претежно во релативно низок релјеф и не се завршени со голема прецизност, а денес речиси сите се многу истрошени и оштетени главно поради временските услови. Запознавањето со нив е обично потешко. Скулптурата од дрво најверојатно била почеста, но речиси единствениот значаен голем зачуван примерок е [[Ковчег на Свети Катберт|ковчегот на Свети Катберт]] во [[Дарамска катедрала|Дарамската катедрала]], веројатно направен во 698 година, со бројни линеарни слики изрезбани или врежани во техника што е еден вид гравура во голем обем. Материјалот на најраните забележани крстови е непознат, но можно е да бил дрво. Од разни упатувања (за неговото уништување од страна на христијаните) се смета дека постоела традиција на англосаксонска паганска монументална скулптура, веројатно од дрво, од која не се зачувани никакви примери (за разлика од подоцнежните англоскандинавски пагански слики), и со која крстовите првично се натпреварувале. Англосаксонските крстови преживеале помалку добро од оние во Ирска, бидејќи биле повеќе подложни на [[иконоборство]] по [[Англиска реформација|англиската реформација]]. Некои содржеле голема фигуративна скулптура со значителен квалитет, како на Рутвеловскиот крст и Бјукаслскиот крст (и двата веројатно околу 800 година). Украсувањето и преплетување на свитоци од лоза се гледаат на наизменични панели на раните Нортумбриски крстови Рутвел, Бјукасл и Исби, иако свитокот од лоза е веќе поизразен и има свои лица. Подоцнежните јужумбриски крстови често користат само лозови свитоци. Може да има натписи, на рунски или римски писма, и на латински или [[староанглиски јазик]], најпознат во Рутвел, каде што дел од поемата „''Сонот на крстот“'' е испишан заедно со латински текстови; почесто се одбележуваат дарителите. Исто така, се претпоставува дека покрај боја, тие можеби биле украсени со метални предмети и скапоцени камења. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sandbach.gov.uk/Guide/Crosses.htm|title=Sanbach crosses|archive-url=https://web.archive.org/web/20120330232749/http://sandbach.gov.uk/Guide/Crosses.htm|archive-date=30 March 2012|accessdate=2 October 2010}}</ref> Типично, англосаксонските крстови се високи и тенки во споредба со ирските примери, голем дел од нив со речиси квадратен пресек и повеќе простор отстапен на украс отколку на фигури. Сепак, постојат исклучоци, како што се масивните [[Сандбахови крстови]] од Мерсија, со издолжени делови претежно покриени со фигури на пошироките страни, како некои ирски крстови. [[Госфортски крст|Госфортскиот крст]], од 930–950 година, претставува редок примерок кој е зачуван целосен; поголемиот број преживеани остатоци се само дел од дршката, а иконоборците биле повеќе загрижени да ги уништат сликите отколку украсите. Многу крстови сигурно паднале по неколку векови; капите се најмалку вообичаени преживеани, а Изби-крстот бил поправен со олово на начин опишан во раните документи. Како и многу споменици од областа на Данело, Госфортскиот крст ги комбинира христијанските слики со оние од паганската митологија; освен сцената на распнувањето, а можеби и сцените од [[Страшниот суд]], сите други слики се смета дека припаѓаат на нордискиот мит за ''[[Рагнарок]]'', уништувањето на боговите, тема откриена во други христијански споменици во Британија и Скандинавија, и која би можела да се искористи во христијанска корист. [[File:St_Oswald's_Priory_Anglo-Saxon_cross.jpg|мини| Фрагмент од крстосница од приоратот „Св. Освалд“ во Глостер; десно со додадена, но можеби не неавтентична, боја.]] Англоскандинавците со голем ентузијазам ги прифатиле англосаксонските скулпторски форми, а единствено во [[Јоркшир]] има фрагменти од повеќе од 500 монументални скулптури од 10 и 11 век. Сепак, квантитетот не бил споредлив со квалитетот, па дури и производите од главниот град, Јорк, се опишани од Дејвид М. Вилсон како „генерално мизерни и небрежни“. Во раните фази, во Англија се појавиле последователни стилови на [[Нордиска уметност|нордиската уметност]], но постепено, како што ослабуваат политичките и културните врски, англоскандинавците не успеале да ги следат трендовите во татковината. Значи, се гледаат елементи од стилот на Боре, на пример во преплетувањето „прстенест-синџир“ на крстот Госфорт, а потоа сложените животни од Џелинговиот стил се претежно некомпетентно прикажани во Англија, но трагите од следниот Маменов стил се тешко да се откријат; тие се многу појасни на [[Ман (остров)|островот Ман]]. Тие се „можеби, слабо“ видливи во попречниот отвор од приоратот „Св. Освалд“ во Глостер (илустрирано горе десно). Генерално, трагите од овие стилови во другите медиуми се уште побледи. Единствена англоскандинавска форма е „хогбек“ (hogback) – низок надгробен споменик кој има форма на долга куќа со покрив на две води, на чии краеви понекогаш се прикажани мечки со брници кои се држат за самата градба. Орнаментиката може да се состои од груби врежани шари или елементи кои имаат форма на крлушки (кои веројатно ги претставуваат покривните ќерамиди), но може да вклучува и испреплетени мотиви и фигуративни прикази.<ref>Wilson, 149; Laing's typology is shown in 3 pages of drawings [http://www.dur.ac.uk/sculpturecorpus/Corpus_Website_Main_Folder/grammar_pages/Chapter2/Hogbacks.htm here] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121015224136/http://www.dur.ac.uk/sculpturecorpus/Corpus_Website_Main_Folder/grammar_pages/Chapter2/Hogbacks.htm|date=15 October 2012}} from the ''AS Sculpture Corpus'' website; [http://www.nrk.no/kanal/nrk_p2/1.6781563 photo of good examples from Brompton, Yorkshire]</ref> Археолошките ископувања откриле многу фрагменти, делови од фризови и панели со фигури и украсни резби, обично откако биле повторно искористени во обновени цркви. Најголемата група англосаксонски скулптури е од поранешна опатија во Бридон-он-д-Хил во Мерсија, со голем број елементи од различни датуми, вклучувајќи живи тесни украсни лентести фризови, од кои голем дел вклучуваат човечки фигури, и панели со светци и Богородица. Најинтригантните фрагменти се прво група, која денес се наоѓа во [[Кантербериска катедрала|Кентербериската катедрала]], од црквата „Света Марија“ во Рекулвер, во Кент, од голема композиција со многу сцени со фигури и групи на закривена површина, очигледно со висок квалитет, иако непознат датум (можеби почетокот на 10 век). Може да се распознаат ''жртвувањето на Исак'' и ''Вознесението'', како и делови од стоечки групи светци, пророци или апостоли. На еднаква оддалеченост од другите преживеани е една доцна плоча од Стар Минстер, Винчестер, која се смета дека прикажува дел од голем фриз со приказната од германската митологија за Зигмунд, за кој се претпоставува дека можеби бил долг осумдесет стапки широк и над четири стапки висок. Постојат книжевни наоди за секуларни наративни таписерии, традиција од која таписеријата Баје е единствениот преживеан, а ова можеби бил камен еквивалент, во чест на Зигмунд, за кој се верувало дека е предок на меѓубрачните кралски куќи и на [[Англија]] и на [[Данска]], од кои голем број биле погребани во тогашната најголема црква во Англија. Исто така, од книжевни извори е познато дека ѕидните слики не биле невообичаени, иако не биле престижна форма, а биле пронајдени фрагменти од обоен малтер, како и насликано лице на повторно употребен камен во [[Винчестер]], кое датира од пред 903 година, и затоа денес претставува важен ран пример за стилот на фигури во Винчестер. Метафора во едно писмо од Алкуин зборува за „ѕвезди, како насликаниот таван на куќата на голем човек“. Сепак, ниедна целосна слика не е зачувана ниту на ѕидот ниту на панелот.<gallery widths="200px" heights="200px" perrow="4"> File:Bewcastle_cross_-_south_and_east_faces.jpg|алт=Bewcastle Cross – south and east faces| Бјукаслов крст – јужна и источна страна File:Ruthwell_Cross_-_South_face.jpg|алт=The Ruthwell Cross, Dumfries and Galloway, Scotland| Рутвелов крст, Дамфрис и Галовеј, Шкотска File:Cross_jun_26_01.jpg|алт=The Gosforth Cross, Cumbria| Госфортов крст, Камбрија File:Irton_Cross,_Irton,_Cumbria.JPG|алт=Irton Cross, Cumbria| Иртонов крст, Камбрија File:Eyam_Celtic_Cross,_west_side.jpg|алт=8th-century cross at Eyam in Derbyshire (section missing) with interlace; see here for face with vine-scrolls| Крст од 8 век кај Ејам во Дербишир (недостасува дел) со преплетување File:Peterborough_Cathedral_Hedda_Stone.jpg|алт=The Hedda Stone in Peterborough Cathedral, a rare example of 8th-century Anglo-Saxon stone carving not from a cross.| Каменот Хеда во катедралата во Питерборо, редок пример за англосаксонска резба во камен од 8 век, кој не е од крст. File:Anglo_Saxon_stone_carving_015.jpg|алт=Worn relief of an angel from St Mary's Church, Reculver in Kent| Излитена релјефна слика на ангел од црквата „Света Марија“, Рекулвер во Кент File:Gosforth_hogsback_tombs.jpg|алт=Hogback tombs at Gosforth, Cumbria| Гробници од коњи во Госфорт, Камбрија </gallery> == Резба од слонова коска == [[File:Brit_Mus_17sept_010-crop.jpg|мини| Глава од тау крст, со ''Христос како гази по ѕверовите'', особено популарна тема во Англија]] Како и во остатокот од христијанскиот свет, додека монументалната скулптура полека се враќала од своето практично отсуство во раниот христијански период, скулптурата во мал обем во метални изработки, резба од слонова коска, а исто така и резба од коски била поважна отколку во подоцнежните периоди и во никој случај не претставувала „мала уметност“. Поголемиот дел од англосаксонската слонова коска била од морски животни, особено [[Морж|моржот]], увезен од подалеку на север. Невообичаениот ран ковчег на Франкс е изрезбан од китова коска, на што алудира [[Гатанка|загатката]] на него. Содржи уникатна мешавина од пагански, историски и христијански сцени, очигледно обидувајќи се да опфати општа историја на светот, и натписи на [[Рунска азбука|руни]] на латински и [[староанглиски јазик]]. Во споредба со оние од [[каролиншка уметност|каролиншката уметност]] и [[отонска уметност|отонската уметност]], преживеале мал број англосаксонски плочи од корици на книги, но биле зачувани голем број фигури со многу висок квалитет, изработени во висок релјеф или целосно во тродимензионална форма. Во последната фаза на англосаксонската уметност биле забележливи два стила: едниот бил потежок и формален, произлегувајќи од каролиншките и отонските извори, а другиот бил винчестерскиот стил, кој произлегувал од [[Утрехтски псалтир]] и од една алтернативна каролиншка традиција.<ref>Golden Age, 88</ref> Многу доцната ковчежна кутија од [[шимшир]]ово дрво, која денес се наоѓала во [[Кливленд]], Охајо, била целосно украсена со сцени од ''[[Животот на Христос во уметноста|Животот на Христос]]'' во провинциска, но вешто изработена верзија на винчестерскиот стил, веројатно потекнувала од [[Западен Мидлендс (регион)|Западен Мидлендс]] и претставувала единствен зачуван пример на доцната англосаксонска фина резба во дрво.<ref>Golden Age, 125–126;[http://www.clevelandart.org/collections/collection%20online.aspx?pid={91ADCD8F-992A-45A5-8599-70835467DF5E}&coid=5870087&clabel=highlights Cleveland Museum of Art] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120320003553/http://www.clevelandart.org/collections/collection%20online.aspx?pid=%7B91ADCD8F-992A-45A5-8599-70835467DF5E%7D&coid=5870087&clabel=highlights |date=2012-03-20 }}, Accession No.: 1953.362</ref> <gallery widths="200px" heights="200px" perrow="4"> File:Franks Casket back panel.jpg|Задната плоча на [[Френксов ковчег|Френксовиот ковчег]]; [[Тит]] го освојува Ерусалим. File:Himmelfahrt Christi 8 Jh.jpg|Плоча од 8 век од ?корицата на книга File:Brit Mus 17sept 008-crop.jpg|''Крштевање на Христос'', винчестерски стил File:BLW Reliquary Cross crop.jpg|„Корпус“ од [[англосаксонски крст-реликвијар]] од 10 век, поставен на германски крст </gallery> ==Текстилна уметност== [[File:Fleeing bayeux tapestry.png|thumb|left|Бегство на англиската војска, последната зачувана сцена од Бајеовскиот таписериски покров.]] Текстилните уметности на везењето и „таписеријата“, ''[[Opus anglicanum]]'', очигледно биле оние по кои англосаксонска Англија била позната низ цела Европа до крајот на периодот, но преживеале само неколку примероци, веројатно делумно поради англосаксонската наклонетост кон употребата на метални нишки од благородни метали, што ги правело изработките вредни за рециклирање. Бајеовскиот таписериски покров бил извезен со волна на [[лен]] и ја прикажувал приказната за [[Норманско освојување на Англија|норманското освојување на Англија]]; тој несомнено бил најпознатото англосаксонско уметничко дело, и иако бил изработен по освојувањето, бил направен во Англија и цврсто се потпирал на англосаксонската традиција, што денес го прифаќале француските историчари на уметноста.<ref>Golden Age, 195; Dodwell (1982), 138–139. However a number of fringe theories persist – see the article. See also Henderson, 168–177 for an extended appreciation.</ref> Таквите таписерии ги украсувале и црквите и богатите куќи во Англија, иако со димензии од 0,5 на 68,38 метри (1,6 на 224,3 стапки, и очигледно нецелосен), Бајеовскиот таписериски покров морал да бил исклучително голем. Само фигурите и украсите биле извезени, на позадина која била оставена еднобојна, што ја прикажувало темата многу јасно и било неопходно за покривање на многу големи површини. Сите видови текстилна уметност ги изработувале жени, и калуѓерки и мирјанки, но многу од нив веројатно биле дизајнирани од уметници кои работеле во други медиуми. [[Византиска свила|Византиските свили]] биле достапни во англосаксонска Англија, иако несомнено биле скапи, а голем број парчиња биле пронајдени употребени во погребувања и реликвијари. Веројатно, како и кај подоцнежните одежди, тие често биле комбинирани со локално извезени рабови и панели. Ако имавме повеќе зачувани англосаксонски примероци, византиските влијанија несомнено би биле очигледни.<ref>Dodwell (1982), Chapter V; Dodwell (1993), Chapter 2</ref> Највисоко ценетите везови биле многу поинакви, целосно изработени од свила и златна или сребрена нишка, а понекогаш во нив биле сошиени и скапоцени камења од различни видови. Тие се користеле за одежди, олтарски покривки и други црковни намени, како и за слични намени во домовите на елитата. Преживеале само неколку парчиња, меѓу кои биле и три парчиња во [[Дарам]], поставени во ковчегот на Свети Катберт, веројатно во 930-тите години, откако биле подарени од кралот [[Етелстан]]; тие биле изработени во Винчестер помеѓу 909 и 916 година. Според Вилсон, тие биле дела „со восхитувачки сјај и квалитет“, со фигури на светци и важни рани примери на винчестерскиот стил, иако потеклото на нивниот стил било загатка; тие биле најблиски до фрагментот од ѕидна слика од Винчестер споменат погоре и претставувале ран пример на акантусова декорација.<ref>Wilson, 154–156, quote 155; Dodwell (1993), 26; Golden Age, 19, 44, though neither these nor any textiles could be lent for the exhibition; [https://trc-leiden.nl/trc-needles/individual-textiles-and-textile-types/religious-vestments-and-other-textiles/st-cuthbert-embroideries St. Cuthbert Embroideries], from Textile Research Centre, Leiden</ref> Најраната група на зачувани примероци, кои денес биле повторно распоредени и од кои најголемиот дел од нишките од благороден метал биле извадени, се ленти или рабови од одежди, во кои биле вметнати бисери и стаклени мониста, со различни видови спирални и животински украси. Тие веројатно биле од 9 век и денес се наоѓале во црква во [[Масејк]] во Белгија.<ref>Wilson, 108; Dodwell (1993), 27, who gives details of further fragments.</ref> Друг стил на текстил бил одежда илустрирана во минијатурниот портрет на [[Свети Етелволд]] во неговиот Бенедикционал (види погоре), на кој бил прикажан работ на нешто што изгледало како огромен „цвет“ од акантус (термин употребуван во неколку документарни записи), кој го покривал грбот и рамената на оној што ја носел одеждата. Други пишани извори споменувале и други композиции со големи размери.<ref>Dodwell (1982), 183–185; [https://web.archive.org/web/20081016150403/http://img49.imageshack.us/img49/5295/benedictional1am1.jpg portrait of Saint Aethelwold]</ref> ==Други материјали== [[File:Claw beaker from Ringmere Farm BM 2005.12-5.1.jpg|thumb|upright|Стаклен пехар со канџести израстоци]] [[Англосаксонско стакло]] најчесто било изработувано во едноставни форми, при што садовите секогаш биле во една боја, или проѕирни, зелени или кафеави, но преживеале и некои украсни [[пехар со канџести израстоци|пехари со канџести израстоци]], украсени со големи „канџести“ форми; овие форми биле пронајдени и во северна континентална Европа. Монистата, кои биле вообичаени во раните женски погребувања, како и дел од црковното прозорско стакло, биле посветло обоени, а неколку монашки локалитети содржеле докази за производство на стакло. Производството на садови и мониста веројатно продолжило, на многу пониско ниво, од романо-британската индустрија, но Беда забележал дека Бенедикт донел стаклари од [[Галија]] за изработка на прозорско стакло во неговите манастири. Не било јасно колку англосаксонско стакло било увезувано; обоените стаклени прачки од [[милифиори]] речиси сигурно биле увезувани; една од нив се наоѓала во торбичката од Сатон Ху. Во спротивно, рециклирањето на римското стакло можеби ја избегнувало потребата од увоз на сурово стакло; доказите за неговото производство биле скудни. Стаклото понекогаш се користело како замена за гранат во накитот, како кај некои предмети од Сатон Ху. [[Емајл|Стаклениот емајл]] бил употребуван, најпознат кај Алфредовиот накит, каде што сликата се наоѓала под издлабен [[Кварц|кристал]]; двата материјали биле исклучително ретки во зачуваните англосаксонски дела. Уникатната украсена кожна корица на малото нортамбриско [[Евангелие на Свети Катберт]], најстарата непроменета западна [[Повез|книговрзана корица]] што преживеала, можела да се датира во 698 година или непосредно пред тоа. Таа користела врежани линии, неколку бои и релјефна декорација изградена врз врвка и [[гипс|гипсена основа]] или кожни парчиња. Поголемите престижни ракописи имале метални [[богато украсено книговрзување|богато украсени корици]], од кои неколку биле споменати, но можело да постоело и многу украсена кожна изработка за секуларни торби, ќесички, ремени и слично, која современиците не се потрудиле да ја споменат и која претставувала празнина во нашето знаење за раниот средновековен период низ цела Европа. ==Последици== [[File:The St Cuthbert Gospel of St John. (formerly known as the Stonyhurst Gospel) is the oldest intact European book. - Upper cover (Add Ms 89000) (cropped).jpg|thumb|left|upright|Предната корица на [[Евангелие на Свети Катберт|Евангелието на Свети Катберт]], 690-ти години; оригиналната корица од обработена црвена козја кожа била најстарата зачувана западна [[книговрзување|книговрзана корица]]]] Релативно малку уметнички дела преживеале од остатокот на векот по 1066 година, или барем биле сигурно датирани во тој период. Уметноста на Нормандија веќе била под силно англосаксонско влијание, но периодот бил време на масовно ограбување на црквите од страна на малата нова владејачка класа, која речиси целосно ја лишила старата англосаксонска елита од нејзините имоти. Во такви околности биле создадени малку значајни уметнички дела, но кога биле создадени, стилот често покажувал бавен развој на англосаксонските стилови кон целосно романескна верзија.<ref>Zarnecki, 17–23, 83–84, 232</ref> Припишувањето на многу поединечни предмети се менувало во текот на границата на норманското освојување, особено кај скулптурата, вклучувајќи ги и слоновите коски. Голем број предмети биле припишувани на нивниот период и од каталозите на изложбите „„Златното време на англосаксонската уметност“ и „Англиска романескна уметност: 1066–1200““, и покрај тоа што и двете биле објавени во 1984 година. Меѓу нив биле триаголниот украсен елемент од слонова коска со ангели и фрагментот од камен релјеф со „Сигурд“ (дискутирани погоре), и двата од Винчестер, како и „кутијата за перо“ од слонова коска и ''Крштевање'' (прикажани погоре), и двата во Британскиот музеј.<ref>Respectively numbers: Golden Age: 114, 140, 132, 117, and Zarnecki: 190, 97, 185, 180. There are many other examples.</ref> Енергијата, наклонетоста кон сложени испреплетени орнаменти и одбивањето целосно да се почитува достоинствената класична декоративна воздржаност, кои биле прикажани и во уметноста на Инсуларната и на Винчестерската школа, веќе влијаеле врз континенталниот стил, како што било разгледано погоре, при што обезбедиле алтернатива на тешката монументалност што [[отонска уметност|отонската уметност]] ја прикажувала дури и кај малите предмети. Овој начин на размислување бил суштинска компонента и на романескниот и на [[готика|готичкиот]] стил, каде што формите на англосаксонска иновација, како што биле населените и историјатните иницијали, станале поважни отколку што некогаш биле во самата англосаксонска уметност, а делата како Глостерскиот свеќник (околу 1110 година) го покажувале овој процес и во други медиуми.<ref>Henderson, 63–71</ref> Англосаксонските [[иконографија|иконографски]] иновации го вклучувале животинските [[Порти на пеколот]], [[Вознесение Христово|Христово Вознесение]], прикажан само како пар нозе и стапала што исчезнувале на врвот од сликата, рогатиот [[Мојсеј]], Свети [[Јован Евангелист]] кој стоел во подножјето на крстот и пишувал, како и [[Господ-Отецот]] кој го создавал светот со [[шестар]]. Сите овие подоцна биле употребувани низ Европа.<ref>Dodwell (1993), 117; Mellinkoff, 18-21</ref> Најраната развиена претстава на ''[[Страшен суд]]'' на Западот исто така се наоѓала на англосаксонска слонова коска, а една доцна англосаксонска евангелска книга можеби го прикажувала најраниот пример на [[Марија Магдалена]] во подножјето на крстот во сцена на ''Распнување''.<ref>It is the earliest cited by Schiller, II, 117</ref> [[Јуниусов ракопис]] започнувал со најраната позната слика на [[Пад на ангелот|Падот на бунтовните ангели]].<ref>Broderick, Herbert, ''Moses the Egyptian in the Illustrated Old English Hexateuch (London, British Library Cotton MS Claudius B.iv)'', Chapter 2, 2017, University of Notre Dame Press, ISBN 0268102058 / 9780268102050, [https://books.google.com/books?id=n7E4DwAAQBAJ google books]</ref> Се сметало дека неколку слики во [[Староанглиски хексатеух]] биле најраните зачувани визуелни претстави на [[ Мојсееви рогови|роговите на Мојсеј]], иконографска конвенција која се развивала низ остатокот од средниот век.<ref>Mellinkoff, 13-15</ref> == Наводи == {{наводи}} == Извори == * {{Cite book |last=Bailey |first=Richard N. |editor-last=Barnes |editor-first=Geraldine |editor2-last=Ross |editor2-first=Margaret Clunies |contribution=Scandinavian Myth on Viking-period Stone Sculpture in England |title=Old Norse Myths, Literature, and Society |publisher=University of Sydney |year=2002 |location=Sydney |pages=15–23 |url=http://www.arts.usyd.edu.au/departs/medieval/saga/pdf/015-bailey.pdf |isbn=1-86487-316-7 |access-date=3 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090914122533/http://www.arts.usyd.edu.au/departs/medieval/saga/pdf/015-bailey.pdf |archive-date=14 September 2009 |url-status=dead }} *"Dodwell (1982)": Dodwell, C. R., ''Anglo-Saxon Art, A New Perspective'', 1982, Manchester UP, {{ISBN|0-7190-0926-X}} *"Dodwell (1993)": Dodwell, C. R., ''The Pictorial arts of the West, 800–1200'', 1993, Yale UP, {{ISBN|0-300-06493-4}} *"Golden Age": [[Janet Backhouse|Backhouse, Janet]], [[D. H. Turner|Turner, D.H.]], and [[Leslie Webster (art historian)|Webster, Leslie]], eds.; ''The Golden Age of Anglo-Saxon Art, 966–1066'', 1984, British Museum Publications Ltd, {{ISBN|0-7141-0532-5}} *Henderson, George. ''Early Medieval'', 1972, rev. 1977, Penguin. *"History": ''[https://books.google.com/books?id=ABFDooFmNBkC&dq=Spearhafoc&pg=PR105 Historia Ecclesie Abbendonensis]: The History of the Church of Abingdon'', Translated by John Hudson, Oxford University Press, 2002, {{ISBN|0-19-929937-4}} * {{cite book|first1=Ruth |last1=Mellinkoff |url=https://books.google.com/books?id=44DCt8_1QCAC |title=The Horned Moses in Medieval Art and Thought |series=California Studies in the History of Art |volume=14 |publisher=University of California Press |date=1970 |isbn=0520017056}} *Nordenfalk, Carl. ''Celtic and Anglo-Saxon Painting: Book illumination in the British Isles 600–800''. Chatto & Windus, London (New York: George Braziller), 1977. *[[Gertrud Schiller|Schiller, Gertrud]], ''Iconography of Christian Art, Vol. II'', 1972 (English trans from German), Lund Humphries, London, {{ISBN|0853313245}} *[[David M. Wilson|Wilson, David M.]]; ''Anglo-Saxon: Art From The Seventh Century to the Norman Conquest'', Thames and Hudson (US edn. Overlook Press), 1984. *Zarnecki, George and others; ''English Romanesque Art, 1066–1200'', 1984, Arts Council of Great Britain, {{ISBN|0-7287-0386-6}} ==Дополнително читање== * [[Michelle P. Brown|Brown, Michelle]], ''The Lindisfarne Gospels and the Early Medieval World'' (2010) * [[Leslie Webster (art historian)|Webster, Leslie]], ''Anglo-Saxon Art'', 2012, British Museum Press, {{ISBN|9780714128092}} * Karkov, Catherine E., ''The Art of Anglo-Saxon England'', 2011, Boydell Press, {{ISBN|1843836289}}, {{ISBN|9781843836285}} * Coatsworth, Elizabeth; Pinder, Michael, ''The Art of the Anglo-Saxon Goldsmith; Fine Metalwork in Anglo-Saxon England: its Practice and Practitioners'', 2002, Boydell Press * {{cite book |author=Holcomb, M.| title=''Pen and Parchment : Drawing in the Middle Ages'' | location=New York | publisher=The Metropolitan Museum of Art | year=2009 | url=http://cdm16028.contentdm.oclc.org/cdm/ref/collection/p15324coll10/id/95658}} == Надворешни врски == {{Commons category|Anglo-Saxon art}} *[http://www.dur.ac.uk/sculpturecorpus/ Corpus of Anglo-Saxon Stone Sculpture] hosted by Durham University *[https://web.archive.org/web/20070331215645/http://www.fathom.com/course/10701049/index.html An Introduction to Anglo-Saxon Manuscripts -online seminar] {{Западни уметнички движења}} [[Категорија:Средновековна уметност]] [[Категорија:Англиска уметност]] [[Категорија:Англосаксонска уметност| ]] l7foxea8fy2m8dc3i1g7bl9d9w2faj0 4 1403701 5640856 5639953 2026-10-05T17:35:57Z Lili Arsova 86688 5640856 wikitext text/x-wiki {{:ВП:УНЗ|Lili Arsova}} {{:ВП:УНС|Енкаустика||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Пастел||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Адамов стил||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Летризам||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Тенебризам||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Хартиени занаети||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Боење по број||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Боја за сликање со прсти||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Подсликање||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Боја за сликање со прсти||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Пребојување||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Имприматура||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Арте Повера||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Мека скулптура||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Наби (уметност)||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Маргинална уметност||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Шок уметност||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Пастелско друштво||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Маслени пастели||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Хартија Ингрес||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Наивна уметност||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Мат сликарство||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Северна ренесанса||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Историцизам (уметност)||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Старогрчка уметност||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Сликање со мастило||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Стрие||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Панорама Бурбаки||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Мермеризирање||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Лажно сликање||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Фротаж||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Сликање со капки||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Шамплеве||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Лиена хартија||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Пресликување на месингани плочи||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Пресликување на месингани плочи||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Отисок од камен||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Енкончадо||||нова статија}} {{:ВП:УНС|||||нова статија}} {{:ВП:УНС|||||нова статија}} {{:ВП:УНС|||||нова статија}} {{:ВП:УНК}} [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/Сликарски правци и техники|Lili Arsova]] 7keksahk6d55rice34u6rn3rbyvaopj 5640907 5640856 2026-10-05T19:07:52Z Lili Arsova 86688 5640907 wikitext text/x-wiki {{:ВП:УНЗ|Lili Arsova}} {{:ВП:УНС|Енкаустика||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Пастел||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Адамов стил||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Летризам||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Тенебризам||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Хартиени занаети||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Боење по број||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Боја за сликање со прсти||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Подсликање||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Боја за сликање со прсти||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Пребојување||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Имприматура||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Арте Повера||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Мека скулптура||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Наби (уметност)||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Маргинална уметност||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Шок уметност||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Пастелско друштво||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Маслени пастели||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Хартија Ингрес||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Наивна уметност||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Мат сликарство||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Северна ренесанса||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Историцизам (уметност)||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Старогрчка уметност||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Сликање со мастило||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Стрие||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Панорама Бурбаки||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Мермеризирање||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Лажно сликање||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Фротаж||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Сликање со капки||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Шамплеве||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Лиена хартија||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Пресликување на месингани плочи||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Пресликување на месингани плочи||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Отисок од камен||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Енкончадо||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Сликање врз кадифе||||нова статија}} {{:ВП:УНС|||||нова статија}} {{:ВП:УНС|||||нова статија}} {{:ВП:УНК}} [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/Сликарски правци и техники|Lili Arsova]] mk7fvvxba57no7mc1al5a7yzynmx4t9 10 1403768 5640824 5631222 2026-10-05T15:54:24Z Andrew012p 85224 5640824 wikitext text/x-wiki <div style="border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 10px solid #f28500; background-color: #fbfbfb; margin: 6px auto; width: 80%; max-width: 100%; box-sizing: border-box; padding: 6px 10px;"> <table style="width: 100%; background: transparent; border-collapse: collapse; border-spacing: 0;"> <tr> <td style="padding: 2px 8px 2px 2px; text-align: center; vertical-align: middle; width: 40px;">[[Податотека:Ambox globe content.svg|35x35px|alt=|link=]]</td> <td style="padding: 4px; vertical-align: middle; line-height: 1.4;"> {{#if:{{{1|}}}| Овој дел '''ја опишува состојбата применливо само за еден регион'''{{#if:{{{регион|}}}|&nbsp;({{#ifexist:{{{регион}}}|[[{{{регион}}}]]|{{{регион}}}}})}}, со што можно е да се наруши '''[[Википедија:Неутрална гледна точка|упатството за неутрална гледна точка]]'''. | Оваа статија '''ја опишува состојбата ограничено само на еден регион'''{{#if:{{{регион|}}}|&nbsp;({{#ifexist:{{{регион}}}|[[{{{регион}}}]]|{{{регион}}}}})}}, со што е можно да се наруши '''[[Википедија:Неутрална гледна точка|упатството за неутрална гледна точка]]'''. }} <br />Можете да ѝ помогнете на Википедија преку додавање информации за други земји и региони. Соодветната дискусија може да се најде на [[{{#if:{{{talk|{{{разговор|}}}}}}|{{{talk|{{{разговор|}}}}}}|{{TALKPAGENAME}}}}|страницата за разговор]]. {{#if:{{{date|{{{датум|}}}}}}| <small class="plainlinks">''({{{date|{{{датум|}}}}}})''</small>|<small class="plainlinks">''({{#switch: {{CURRENTMONTH}} | 1 = јануари | 2 = февруари | 3 = март | 4 = април | 5 = мај | 6 = јуни | 7 = јули | 8 = август | 9 = септември | 10 = октомври | 11 = ноември | 12 = декември }} {{CURRENTYEAR}})''</small>}} </td> </tr> </table> </div> <noinclude>{{Документација}}</noinclude> 4rk1y9sygn3383ctlpoze8berm1f1d0 5640828 5640824 2026-10-05T15:55:51Z Andrew012p 85224 5640828 wikitext text/x-wiki {{ {{{|safesubst:}}}#invoke:Unsubst||date=__DATE__ |$B= <div class="ambox ambox-content" style="border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 10px solid #f28500 !important; background-color: #fbfbfb; margin: 6px auto; width: 80%; max-width: 100%; box-sizing: border-box; padding: 6px 10px; display: block !important;"> <table style="width: 100%; background: transparent; border-collapse: collapse; border-spacing: 0;"> <tr> <td class="mbox-image" style="padding: 2px 8px 2px 2px; text-align: center; vertical-align: middle; width: 40px;">[[Податотека:Ambox globe content.svg|35x35px|alt=|link=]]</td> <td class="mbox-text" style="padding: 4px; vertical-align: middle; line-height: 1.4;"> {{#if:{{{1|}}}| Овој дел '''ја опишува состојбата применливо само за еден регион'''{{#if:{{{регион|}}}|&nbsp;({{#ifexist:{{{регион}}}|[[{{{регион}}}]]|{{{регион}}}}})}}, со што можно е да се наруши '''[[Википедија:Неутрална гледна точка|упатството за неутрална гледна точка]]'''. | Оваа статија '''ја опишува состојбата ограничено само на еден регион'''{{#if:{{{регион|}}}|&nbsp;({{#ifexist:{{{регион}}}|[[{{{регион}}}]]|{{{регион}}}}})}}, со што е можно да се наруши '''[[Википедија:Неутрална гледна точка|упатството за неутрална гледна точка]]'''. }} {{#if:{{{reason|{{{причина|}}}}}}| <br />Специфичниот проблем е: '''{{{reason|{{{причина|}}}}}}'''}} <br />Можете да ѝ помогнете на Википедија преку додавање информации за други земји и региони. Соодветната дискусија може да се најде на [[{{#if:{{{talk|{{{разговор|}}}}}}|{{{talk|{{{разговор|}}}}}}|{{TALKPAGENAME}}}}|страницата за разговор]]. {{#if:{{{date|{{{датум|}}}}}}| <small class="plainlinks">''({{{date|{{{датум|}}}}}})''</small>|<small class="plainlinks">''({{#switch: {{CURRENTMONTH}} | 1 = јануари | 2 = февруари | 3 = март | 4 = април | 5 = мај | 6 = јуни | 7 = јули | 8 = август | 9 = септември | 10 = октомври | 11 = ноември | 12 = декември }} {{CURRENTYEAR}})''</small>}} </td> </tr> </table> </div> }}<noinclude> {{Документација}} </noinclude> kuyivfkf85eiitnkun27dikpv4a0us7 5640829 5640828 2026-10-05T15:57:23Z Andrew012p 85224 5640829 wikitext text/x-wiki {{ {{{|safesubst:}}}#invoke:Unsubst||date=__DATE__ |$B= <div class="ambox ambox-content" style="border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 10px solid #f28500 !important; background-color: #fbfbfb; margin: 6px auto; width: 80%; max-width: 100%; box-sizing: border-box; padding: 6px 10px; display: block !important;"> <table style="width: 100%; background: transparent; border-collapse: collapse; border-spacing: 0;"> <tr> <td class="mbox-image" style="padding: 2px 8px 2px 2px; text-align: center; vertical-align: middle; width: 40px;">[[Податотека:Ambox globe content.svg|35x35px|alt=|link=]]</td> <td class="mbox-text" style="padding: 4px; vertical-align: middle; line-height: 1.35;"> {{#if:{{{1|}}}| Овој дел '''ја опишува состојбата применливо само за еден регион'''{{#if:{{{регион|}}}|&nbsp;({{#ifexist:{{{регион}}}|[[{{{регион}}}]]|{{{регион}}}}})}}, со што можно е да се наруши '''[[Википедија:Неутрална гледна точка|упатството за неутрална гледна точка]]'''. | Оваа статија '''ја опишува состојбата ограничено само на еден регион'''{{#if:{{{регион|}}}|&nbsp;({{#ifexist:{{{регион}}}|[[{{{регион}}}]]|{{{регион}}}}})}}, со што е можно да се наруши '''[[Википедија:Неутрална гледна точка|упатството за неутрална гледна точка]]'''. }} {{#if:{{{reason|{{{причина|}}}}}}|Специфичниот проблем е: '''{{{reason|{{{причина|}}}}}}'''. }}{{\#ifeq:{{NAMESPACE}}|{{ns:0}}|Можете да ѝ помогнете на Википедија преку додавање информации за други земји и региони.|}} Соодветната дискусија може да се најде на [[{{#if:{{{talk|{{{разговор|}}}}}}|{{{talk|{{{разговор|}}}}}}|{{TALKPAGENAME}}}}|страницата за разговор]]. <small class="plainlinks">''({{#if:{{{date|{{{датум|}}}}}}|{{{date|{{{датум|}}}}}}|{{#switch: {{CURRENTMONTH}} | 1 = јануари | 2 = февруари | 3 = март | 4 = април | 5 = мај | 6 = јуни | 7 = јули | 8 = август | 9 = септември | 10 = октомври | 11 = ноември | 12 = декември }} {{CURRENTYEAR}}}}})''</small> </td> </tr> </table> </div> }}<noinclude> {{Документација}} </noinclude> hwn0obwbmh4yghsf4cfh24lr45r2zry 5640830 5640829 2026-10-05T15:58:31Z Andrew012p 85224 5640830 wikitext text/x-wiki {{ {{{|safesubst:}}}#invoke:Unsubst||date=__DATE__ |$B= <div style="border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 10px solid #f28500; background-color: #fbfbfb; margin: 6px auto; width: 80%; max-width: 100%; box-sizing: border-box; padding: 8px 12px; display: block;"> <div style="display: flex; align-items: center; width: 100%;"> <div style="flex: 0 0 35px; text-align: center; padding-right: 8px;">[[Податотека:Ambox globe content.svg|32x32px|alt=|link=]]</div> <div style="flex: 1; line-height: 1.4; font-size: 14px;"> {{#if:{{{1|}}}| Овој дел '''ја опишува состојбата применливо само за еден регион'''{{#if:{{{регион|}}}|&nbsp;({{#ifexist:{{{регион}}}|[[{{{регион}}}]]|{{{регион}}}}})}}, со што можно е да се наруши '''[[Википедија:Неутрална гледна точка|упатството за неутрална гледна точка]]'''. | Оваа статија '''ја опишува состојбата ограничено само на еден регион'''{{#if:{{{регион|}}}|&nbsp;({{#ifexist:{{{регион}}}|[[{{{регион}}}]]|{{{регион}}}}})}}, со што е можно да се наруши '''[[Википедија:Неутрална гледна точка|упатството за неутрална гледна точка]]'''. }} {{#if:{{{reason|{{{причина|}}}}}}|Специфичниот проблем е: '''{{{reason|{{{причина|}}}}}}'''. }}{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|{{ns:0}}|Можете да ѝ помогнете на Википедија преку додавање информации за други земји и региони.|}} Соодветната дискусија може да се најде на [[{{#if:{{{talk|{{{разговор|}}}}}}|{{{talk|{{{разговор|}}}}}}|{{TALKPAGENAME}}}}|страницата за разговор]]. <small class="plainlinks">''({{#if:{{{date|{{{датум|}}}}}}|{{{date|{{{датум|}}}}}}|{{#switch: {{CURRENTMONTH}} | 1 = јануари | 2 = февруари | 3 = март | 4 = април | 5 = мај | 6 = јуни | 7 = јули | 8 = август | 9 = септември | 10 = октомври | 11 = ноември | 12 = декември }} {{CURRENTYEAR}}}}})''</small> </div> </div> </div> }}<noinclude> {{Документација}} </noinclude> 4ee7glmiw1hu5mgsv3qnjcms5958t5a 5640831 5640830 2026-10-05T16:00:02Z Andrew012p 85224 5640831 wikitext text/x-wiki {{ {{{|safesubst:}}}#invoke:Unsubst||date=__DATE__ |$B= <div style="border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 10px solid #f28500; background-color: #fbfbfb; margin: 6px auto; width: 80%; max-width: 100%; box-sizing: border-box; padding: 8px 12px;"> <!-- ДЕСКТОП ВЕРЗИЈА (се прикажува цела на големи екрани) --> <div class="nomobile" style="line-height: 1.4;"> {{#if:{{{1|}}}| Овој дел '''ја опишува состојбата применливо само за еден регион'''{{#if:{{{регион|}}}|&nbsp;({{#ifexist:{{{регион}}}|[[{{{регион}}}]]|{{{регион}}}}})}}, со што можно е да се наруши '''[[Википедија:Неутрална гледна точка|упатството за неутрална гледна точка]]'''. | Оваа статија '''ја опишува состојбата ограничено само на еден регион'''{{#if:{{{регион|}}}|&nbsp;({{#ifexist:{{{регион}}}|[[{{{регион}}}]]|{{{регион}}}}})}}, со што е можно да се наруши '''[[Википедија:Неутрална гледна точка|упатството за неутрална гледна точка]]'''. }} {{#if:{{{reason|{{{причина|}}}}}}|Специфичниот проблем е: '''{{{reason|{{{причина|}}}}}}'''. }}{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|{{ns:0}}|Можете да ѝ помогнете на Википедија преку додавање информации за други земји и региони.|}} Соодветната дискусија може да се најде на [[{{#if:{{{talk|{{{разговор|}}}}}}|{{{talk|{{{разговор|}}}}}}|{{TALKPAGENAME}}}}|страницата за разговор]]. <small class="plainlinks">''({{#if:{{{date|{{{датум|}}}}}}|{{{date|{{{датум|}}}}}}|{{#switch: {{CURRENTMONTH}} | 1 = јануари | 2 = февруари | 3 = март | 4 = април | 5 = мај | 6 = јуни | 7 = јули | 8 = август | 9 = септември | 10 = октoмври | 11 = ноември | 12 = декември }} {{CURRENTYEAR}}}}})''</small> </div> <!-- МОБИЛНА ВЕРЗИЈА (склопена со копче на мобилни екрани) --> <div class="mobile-only mw-collapsible mw-collapsed" style="display: none;"> <div style="font-weight: bold; font-size: 13px; cursor: pointer; display: flex; align-items: center;"> [[Податотека:Ambox globe content.svg|22x22px|alt=|link=]]&nbsp;&nbsp;{{#if:{{{1|}}}|Овој дел е ограничен на еден регион|Оваа статија е ограничена на еден регион}} </div> <div class="mw-collapsible-content" style="margin-top: 6px; border-top: 1px solid #eaecf0; padding-top: 6px; line-height: 1.4;"> {{#if:{{{1|}}}| Овој дел '''ја опишува состојбата применливо само за еден регион'''{{#if:{{{регион|}}}|&nbsp;({{#ifexist:{{{регион}}}|[[{{{регион}}}]]|{{{регион}}}}})}}, со што можно е да се наруши '''[[Википедија:Неутрална гледна точка|упатството за неутрална гледна точка]]'''. | Оваа статија '''ја опишува состојбата ограничено само на еден регион'''{{#if:{{{регион|}}}|&nbsp;({{#ifexist:{{{регион}}}|[[{{{регион}}}]]|{{{регион}}}}})}}, со што е можно да се наруши '''[[Википедија:Неутрална гледна точка|упатството за неутрална гледна точка]]'''. }} {{#if:{{{reason|{{{причина|}}}}}}|Специфичниот проблем е: '''{{{reason|{{{причина|}}}}}}'''. }}{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|{{ns:0}}|Можете да ѝ помогнете на Википедија преку додавање информации за други земји и региони.|}} Соодветната дискусија може да се најде на [[{{#if:{{{talk|{{{разговор|}}}}}}|{{{talk|{{{разговор|}}}}}}|{{TALKPAGENAME}}}}|страницата за разговор]]. <small class="plainlinks">''({{#if:{{{date|{{{датум|}}}}}}|{{{date|{{{датум|}}}}}}|{{#switch: {{CURRENTMONTH}} | 1 = јануари | 2 = февруари | 3 = март | 4 = април | 5 = мај | 6 = јуни | 7 = јули | 8 = август | 9 = септември | 10 = октомври | 11 = ноември | 12 = декември }} {{CURRENTYEAR}}}}})''</small> </div> </div> </div> }}<noinclude> {{Документација}} </noinclude> rscph2ifxnn424vmhp8vmtv4thlmrrz 5640832 5640831 2026-10-05T16:02:07Z Andrew012p 85224 5640832 wikitext text/x-wiki {{ {{{|safesubst:}}}#invoke:Unsubst||date=__DATE__ |$B= <!-- {{Глобализирај}} begin -->{{ambox | name = Глобализирај | subst = <includeonly>{{subst:substcheck}}</includeonly> | type = content | class = ambox-globalize | image = [[File:Ambox globe content.svg|40x40px|alt=|link=]] | issue = {{#if:{{{1|}}}|Овој дел '''ја опишува состојбата применливо само за еден регион'''{{#if:{{{регион|}}}|&nbsp;({{#ifexist:{{{регион}}}|[[{{{регион}}}]]|{{{регион}}}}})}}, со што можно е да се наруши '''[[Википедија:Неутрална гледна точка|упатството за неутрална гледна точка]]'''.|Оваа статија '''ја опишува состојбата ограничено само на еден регион'''{{#if:{{{регион|}}}|&nbsp;({{#ifexist:{{{регион}}}|[[{{{регион}}}]]|{{{регион}}}}})}}, со што е можно да се наруши '''[[Википедија:Неутрална гледна точка|упатството за неутрална гледна точка]]'''.}} {{#if:{{{reason|{{{причина|}}}}}}|Специфичниот проблем е: '''{{{reason|{{{причина|}}}}}}'''}} | fix = Можете да ѝ помогнете на Википедија преку додавање информации за други земји и региони. Соодветната дискусија може да се најде на [[{{#if:{{{talk|{{{разговор|}}}}}}|{{{talk|{{{разговор|}}}}}}|{{TALKPAGENAME}}}}|страницата за разговор]]. | removalnotice = yes | date = {{{date|{{{датум|}}}}}} | small = {{{small|}}} | cat = Статии со ограничен географски опфат }}<!-- {{Глобализирај}} end --> }}<noinclude> {{Документација}} </noinclude> 0ufdurrfkxl3p2ry9jy9dat5kp5r37r 10 1404595 5640784 5637144 2026-10-05T13:56:07Z Виолетова 1975 5640784 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Видови граор во Македонија |title = [[Граор]] ([[научен назив|науч]]. <i>Lathyrus<i>) |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |basestyle = background: pink; |image = [[File:Lathyrus sativus.png|80px]] |group1 = Видови |list1 = * ''[[Lathyrus vernus]]'' * ''[[Lathyrus venetus]]'' * ''[[Lathyrus niger]]'' * ''[[Lathyrus aureus]]'' * ''[[Lathyrus digitatus]]'' * ''[[Lathyrus pannonicus]]'' * ''[[Lathyrus alpestris]]'' * ''[[Lathyrus linifolius]]'' * ''[[Lathyrus pratensis]]'' * ''[[Lathyrus palustris]]'' * ''[[Lathyrus laxiflorus]]'' * ''[[Lathyrus tuberosus]]'' * ''[[Lathyrus grandifloras]]'' * ''[[Lathyrus sylvestris]]'' * ''[[Lathyrus latifolius]]'' * ''[[Lathyrus saxatilis]]'' * ''[[Lathyrus sphaericus]]'' * ''[[Lathyrus inconspicuous]]'' * ''[[Lathyrus setifolius]]'' * ''[[Lathyrus cicera]]'' * ''[[Lathyrus annuus]]'' * ''[[Lathyrus hirsutus]]'' * ''[[Lathyrus nissolia]]'' * ''[[Lathyrus aphaca]]'' * ''[[Lathyrus sativus ]]'' }} [[Категорија:Предлошки за ботаника]] [[Категорија:Предлошки за земјоделство]] 3omyveddojtmnq1vkggawyan2522s8g 5640785 5640784 2026-10-05T13:56:35Z Виолетова 1975 5640785 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Видови граор во Македонија |title = [[Граор]] ([[научен назив|науч]]. <i>Lathyrus<i>) |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |basestyle = background: pink; |image = [[File:Lathyrus sativus.png|80px]] |group1 = Видови |list1 = * ''[[Lathyrus vernus]]'' * ''[[Lathyrus venetus]]'' * ''[[Lathyrus niger]]'' * ''[[Lathyrus aureus]]'' * ''[[Lathyrus digitatus]]'' * ''[[Lathyrus pannonicus]]'' * ''[[Lathyrus alpestris]]'' * ''[[Lathyrus linifolius]]'' * ''[[Lathyrus pratensis]]'' * ''[[Lathyrus palustris]]'' * ''[[Lathyrus laxiflorus]]'' * ''[[Lathyrus tuberosus]]'' * ''[[Lathyrus grandifloras]]'' * ''[[Lathyrus sylvestris]]'' * ''[[Lathyrus latifolius]]'' * ''[[Lathyrus saxatilis]]'' * ''[[Lathyrus sphaericus]]'' * ''[[Lathyrus inconspicuus]]'' * ''[[Lathyrus setifolius]]'' * ''[[Lathyrus cicera]]'' * ''[[Lathyrus annuus]]'' * ''[[Lathyrus hirsutus]]'' * ''[[Lathyrus nissolia]]'' * ''[[Lathyrus aphaca]]'' * ''[[Lathyrus sativus ]]'' }} [[Категорија:Предлошки за ботаника]] [[Категорија:Предлошки за земјоделство]] i2ddvckfwn6qmpvqtjrtdt288d8tr4m 5640898 5640785 2026-10-05T18:42:45Z Jtasevski123 69538 5640898 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Видови граор во Македонија |title = Видови на [[граор]] ([[научен назив|науч]]. <i>Lathyrus</i>) во Македонија |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |basestyle = background: pink; |image = [[File:Lathyrus sativus.png|80px]] |group1 = Видови |list1 = * ''[[Lathyrus vernus]]'' * ''[[Lathyrus venetus]]'' * ''[[Lathyrus niger]]'' * ''[[Lathyrus aureus]]'' * ''[[Lathyrus digitatus]]'' * ''[[Lathyrus pannonicus]]'' * ''[[Lathyrus alpestris]]'' * ''[[Lathyrus linifolius]]'' * ''[[Lathyrus pratensis]]'' * ''[[Lathyrus palustris]]'' * ''[[Lathyrus laxiflorus]]'' * ''[[Lathyrus tuberosus]]'' * ''[[Lathyrus grandifloras]]'' * ''[[Lathyrus sylvestris]]'' * ''[[Lathyrus latifolius]]'' * ''[[Lathyrus saxatilis]]'' * ''[[Lathyrus sphaericus]]'' * ''[[Lathyrus inconspicuus]]'' * ''[[Lathyrus setifolius]]'' * ''[[Lathyrus cicera]]'' * ''[[Lathyrus annuus]]'' * ''[[Lathyrus hirsutus]]'' * ''[[Lathyrus nissolia]]'' * ''[[Lathyrus aphaca]]'' * ''[[Lathyrus sativus ]]'' }} [[Категорија:Предлошки за ботаника]] [[Категорија:Предлошки за земјоделство]] sk6mkiby52m48ztqjtz5xxpnn5hjjoq 0 1404835 5640868 5640718 2026-10-05T18:01:58Z Виолетова 1975 5640868 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox|image=Lathyrus aureus1.jpg|genus=Lathyrus|species=aureus|authority=([[Steven]]) [[D.Brândză]]}}'''''Lathyrus aureus''''' — [[Вид (биологија)|вид]] цветно растение од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[бобови]], се среќава во Грција,<ref name="RHSPF" /> Турција, Ерменија, Азербејџан, Грузија, Русија, Киргистан, Молдавија, Украина, Бугарија, Романија и други.<ref name="GRIN">{{GRIN}}</ref> На почетокот на летото, ова повеќегодишно грмушесто тревесто растение создава многу исправени класови со темножолти или портокалови цветови. Секое [[соцветие]] е со должина од 1,5 см до 2 см.<ref name="RHSPF">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/plants/93959/lathyrus-aureus/details|title=''Lathyrus aureus''|work=www.rhs.org|publisher=Royal Horticultural Society|accessdate=15 January 2022}}</ref> ''Lathyrus aureus'' се одгледува како [[украсно растение]], кое расте на богата неутрална или кисела почва на сончеви или делумно засенчени места. Растението може да предизвика благи дигестивни пречки, со растението најдобро е да се ракува со ракавици.<ref name="RHSPF" /> Во [[Македонија]] расте по буковите и други мешовити шуми. Се посочува за преслапот на планината [[Бабуна (планина)|Бабуна]] и Воловец, западно од [[Дојран]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1238}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Украина]] [[Категорија:Флора на Турција]] [[Категорија:Флора на Русија]] [[Категорија:Флора на Романија]] [[Категорија:Флора на Молдова]] [[Категорија:Флора на Киргистан]] [[Категорија:Флора на Грција]] [[Категорија:Флора на Грузија]] [[Категорија:Флора на Бугарија]] [[Категорија:Флора на Азербејџан]] [[Категорија:Флора на Ерменија]] [[Категорија:Флора на Македонија]] {{Таксонска лента}} 6ciwucvgtbimcwa6nbh96lkdqegyg71 5640899 5640868 2026-10-05T18:44:08Z Jtasevski123 69538 5640899 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox|image=Lathyrus aureus1.jpg|genus=Lathyrus|species=aureus|authority=([[Steven]]) [[D.Brândză]]}}'''''Lathyrus aureus''''' — [[Вид (биологија)|вид]] цветно растение од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[бобови]], се среќава во Грција,<ref name="RHSPF" /> Турција, Ерменија, Азербејџан, Грузија, Русија, Киргистан, Молдавија, Украина, Бугарија, Романија и други.<ref name="GRIN">{{GRIN}}</ref> На почетокот на летото, ова повеќегодишно грмушесто тревесто растение создава многу исправени класови со темножолти или портокалови цветови. Секое [[соцветие]] е со должина од 1,5 см до 2 см.<ref name="RHSPF">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/plants/93959/lathyrus-aureus/details|title=''Lathyrus aureus''|work=www.rhs.org|publisher=Royal Horticultural Society|accessdate=15 January 2022}}</ref> ''Lathyrus aureus'' се одгледува како [[украсно растение]], кое расте на богата неутрална или кисела почва на сончеви или делумно засенчени места. Растението може да предизвика благи дигестивни пречки, со растението најдобро е да се ракува со ракавици.<ref name="RHSPF" /> Во [[Македонија]] расте по буковите и други мешовити шуми. Се посочува за преслапот на планината [[Бабуна (планина)|Бабуна]] и Воловец, западно од [[Дојран]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1238}}</ref> == Наводи == {{Наводи}}{{Предлошка:Видови граор во Македонија}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Украина]] [[Категорија:Флора на Турција]] [[Категорија:Флора на Русија]] [[Категорија:Флора на Романија]] [[Категорија:Флора на Молдова]] [[Категорија:Флора на Киргистан]] [[Категорија:Флора на Грција]] [[Категорија:Флора на Грузија]] [[Категорија:Флора на Бугарија]] [[Категорија:Флора на Азербејџан]] [[Категорија:Флора на Ерменија]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 8yuivxpq0qj8x9d3uovgjtzijuvfe8d 0 1404836 5640894 5639793 2026-10-05T18:35:35Z Jtasevski123 69538 5640894 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Lathyrus sp. 01.jpg|image caption=Цвет, Турција.|authority=[[Карл Линеј]]}} '''''Lathyrus annuus''''' (народно име: '''едногодишен граор''') ― [[Вид (биологија)|вид]] растение [[Едногодишно растение|едногодишна]] билка од семејството [[Fabaceae|бобови]]. Тие се искачувачки растенија и се поврзани со слатководни живеалишта. Имаат широки листови. Растенијата можат да пораснатдо 37 см во висина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eol.org/pages/704231|title=Lathyrus annuus L. - Encyclopedia of Life|work=eol.org|accessdate=2022-02-04}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.maltawildplants.com/FABC/Lathyrus_annuus.php|title=Lathyrus annuus (Annual Pea) : MaltaWildPlants.com - the online Flora of the Maltese Islands.|last=Mifsud|first=Stephen|date=2002-08-23|work=www.maltawildplants.com|language=en-us|accessdate=2022-03-05}}</ref> Видот е диплоиден и има 14 хромозоми (2n=14).<ref>{{Наведено списание|last=Gunes|first=Fatma|last2=Ali|first2=Cirpici|date=2008|title=Karyotype analysis of some Lathyrus L. species (Fabaceae) from the Thrace region (Turkey-in-Europe)|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00087114.2008.10589639|journal=Caryologia|language=en|volume=61|issue=3|pages=269–282|doi=10.1080/00087114.2008.10589639|issn=0008-7114|doi-access=free}}</ref> == Наводи == {{Наводи}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Малта]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Македонија]] h0fxysrk6oewgg1t0yurui0jgad6hu9 5640897 5640894 2026-10-05T18:41:48Z Jtasevski123 69538 5640897 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Lathyrus sp. 01.jpg|image caption=Цвет, Турција.|authority=[[Карл Линеј]]}} '''''Lathyrus annuus''''' (народно име: '''едногодишен граор''') ― [[Вид (биологија)|вид]] растение [[Едногодишно растение|едногодишна]] билка од семејството [[Fabaceae|бобови]]. Тие се искачувачки растенија и се поврзани со слатководни живеалишта. Имаат широки листови. Растенијата можат да пораснатдо 37 см во висина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eol.org/pages/704231|title=Lathyrus annuus L. - Encyclopedia of Life|work=eol.org|accessdate=2022-02-04}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.maltawildplants.com/FABC/Lathyrus_annuus.php|title=Lathyrus annuus (Annual Pea) : MaltaWildPlants.com - the online Flora of the Maltese Islands.|last=Mifsud|first=Stephen|date=2002-08-23|work=www.maltawildplants.com|language=en-us|accessdate=2022-03-05}}</ref> Видот е диплоиден и има 14 хромозоми (2n=14).<ref>{{Наведено списание|last=Gunes|first=Fatma|last2=Ali|first2=Cirpici|date=2008|title=Karyotype analysis of some Lathyrus L. species (Fabaceae) from the Thrace region (Turkey-in-Europe)|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00087114.2008.10589639|journal=Caryologia|language=en|volume=61|issue=3|pages=269–282|doi=10.1080/00087114.2008.10589639|issn=0008-7114|doi-access=free}}</ref> == Наводи == {{Наводи}}{{Предлошка:Видови граор во Македонија}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Малта]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Македонија]] qo110xrf9u7uxpw92wzz2kd69cl9j2f 0 1404837 5640895 5639569 2026-10-05T18:39:12Z Jtasevski123 69538 5640895 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox|image=Vicia lutea (yellow) Lathyrus inconspicuus (red) Lake Medina near Cadiz (37047790234).jpg|genus=Lathyrus|species=inconspicuus|authority=[[Карл Линеј]]|synonyms=''Lathyrus erectus''}}'''''Lathyrus inconspicuus''''' — [[Вид (биологија)|вид]] на [[Едногодишно растение|едногодишна]] билка од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[бобови]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eol.org/pages/703170|title=Lathyrus inconspicuus L. - Encyclopedia of Life|work=eol.org|accessdate=2022-02-04}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.maltawildplants.com/FABC/Lathyrus_inconspicuus.php|title=Lathyrus inconspicuus (Inconspicuous Pea) : MaltaWildPlants.com - the online Flora of the Maltese Islands.|last=Mifsud|first=Stephen|date=2002-08-23|work=www.maltawildplants.com|language=en-us|accessdate=2022-03-05}}</ref> == Наводи == {{Наводи}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Малта]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Македонија]] tl77gl8ubo1yww9h16nqe353a3kfrmt 5640900 5640895 2026-10-05T18:45:09Z Jtasevski123 69538 поп 5640900 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox|image=Vicia lutea (yellow) Lathyrus inconspicuus (red) Lake Medina near Cadiz (37047790234).jpg|genus=Lathyrus|species=inconspicuus|authority=[[Карл Линеј]]|synonyms=''Lathyrus erectus''}}'''''Lathyrus inconspicuus''''' — [[Вид (биологија)|вид]] на [[Едногодишно растение|едногодишна]] билка од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[бобови]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eol.org/pages/703170|title=Lathyrus inconspicuus L. - Encyclopedia of Life|work=eol.org|accessdate=2022-02-04}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.maltawildplants.com/FABC/Lathyrus_inconspicuus.php|title=Lathyrus inconspicuus (Inconspicuous Pea) : MaltaWildPlants.com - the online Flora of the Maltese Islands.|last=Mifsud|first=Stephen|date=2002-08-23|work=www.maltawildplants.com|language=en-us|accessdate=2022-03-05}}</ref> == Наводи == {{Наводи}}{{Предлошка:Видови граор во Македонија}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Малта]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Македонија]] nnft8moavpd25yzhh75pylus6ts5swv 0 1404844 5640903 5640686 2026-10-05T18:58:29Z Jtasevski123 69538 поп 5640903 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox|image=Vicia 01 bgiu.jpg|genus=Lathyrus|species=hirsutus|authority=[[Карл Линеј]]|synonyms=*''Lastila hirsuta'' (L.) Alef. *''Lathyrus cicer'' Hablitz *''Lathyrus coerulescens'' Boiss. & Reut. *''Lathyrus hirtus'' Lam. *''Lathyrus leptophyllus'' K.Koch ex Boiss. *''Lathyrus variegatus'' Host *''Orobus glabratus'' Nyman *''Orobus lathyroides'' Hablitz *''Pisum hirsutum'' (L.) E.H.L.Krause|synonyms_ref=<ref>{{cite POWO |id=501755-1 |title=''Lathyrus hirsutus'' L. |accessdate=16 May 2022}}</ref>|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name="iucn">{{Cite iucn |title=''Lathyrus hirsutus'' |author=Rowe, J. |author2=Shehadeh, A. |author3=Maxted, N. |name-list-style=amp |article-number=e.T176501A120108293 |date=2019 |access-date=16 May 2022}}</ref>}}'''''Lathyrus hirsutus''''' — [[Едногодишно растение|едногодишен]] [[Вид (биологија)|вид]] на див [[граор]], што е домородно во Европа, Северна Африка и поголемиот дел од Азија, а е познат и од други континенти, вклучувајќи ја и Северна Америка, како [[доведен вид]]. Растението има крилесто [[стебло]] и [[Лист|листовите]] се составени од еден пар ливчиња, а [[Лисна дршка|лисната дршка]] завршува со разгранета, завиткана [[Витица (ботаника)|витица]]. [[Соцветие|Соцветието]] е гроздесто и содржи еден до два цвета. [[Цвет|Цветовите]] се розови, сини или двобојни и се со ширина од 1 до 1,5 см. [[Плод|Плодот]] е мешунка која при созревањето се отвора и е покриена со влакна. Влакната израснуваат од ситни луковидно задебелени основи. Останатиот дел од растението е главно гол. [[File:Winter_Field_Peas,_Lathyrus_hirsutus.JPG|лево|мини| ''Lathyrus hirsutus'' посеан во септември 2014 година во ботаничката градина на кампусот на универзитетот Британска Колумбија ]] {{clear left}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Lathyrus+delnorticus Фото галерија] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Египет]] [[Категорија:Флора на Србија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 0thyfqplh506jhno9sjvjk051up7j89 5640905 5640903 2026-10-05T19:02:09Z Jtasevski123 69538 5640905 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox|image=Vicia 01 bgiu.jpg|genus=Lathyrus|species=hirsutus|authority=[[Карл Линеј]]|synonyms=*''Lastila hirsuta'' (L.) Alef. *''Lathyrus cicer'' Hablitz *''Lathyrus coerulescens'' Boiss. & Reut. *''Lathyrus hirtus'' Lam. *''Lathyrus leptophyllus'' K.Koch ex Boiss. *''Lathyrus variegatus'' Host *''Orobus glabratus'' Nyman *''Orobus lathyroides'' Hablitz *''Pisum hirsutum'' (L.) E.H.L.Krause|synonyms_ref=<ref>{{cite POWO |id=501755-1 |title=''Lathyrus hirsutus'' L. |accessdate=16 May 2022}}</ref>|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name="iucn">{{Cite iucn |title=''Lathyrus hirsutus'' |author=Rowe, J. |author2=Shehadeh, A. |author3=Maxted, N. |name-list-style=amp |article-number=e.T176501A120108293 |date=2019 |access-date=16 May 2022}}</ref>}}'''''Lathyrus hirsutus''''' — [[Едногодишно растение|едногодишен]] [[Вид (биологија)|вид]] на див [[граор]], што е домородно во Европа, Северна Африка и поголемиот дел од Азија, а е познат и од други континенти, вклучувајќи ја и Северна Америка, како [[доведен вид]]. Растението има крилесто [[стебло]] и [[Лист|листовите]] се составени од еден пар ливчиња, а [[Лисна дршка|лисната дршка]] завршува со разгранета, завиткана [[Витица (ботаника)|витица]]. [[Соцветие|Соцветието]] е гроздесто и содржи еден до два цвета. [[Цвет|Цветовите]] се розови, сини или двобојни и се со ширина од 1 до 1,5 см. [[Плод|Плодот]] е мешунка која при созревањето се отвора и е покриена со влакна. Влакната израснуваат од ситни луковидно задебелени основи. Останатиот дел од растението е главно гол. [[File:Winter_Field_Peas,_Lathyrus_hirsutus.JPG|лево|мини| ''Lathyrus hirsutus'' посеан во септември 2014 година во ботаничката градина на кампусот на универзитетот Британска Колумбија ]] {{clear left}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Lathyrus+delnorticus Фото галерија] {{Предлошка:Видови граор во Македонија}}{{таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Египет]] [[Категорија:Флора на Србија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] [[Категорија:Флора на Македонија]] f4ec73zzngv6p8gw1vyprywgcw9zezr 0 1404848 5640812 5639745 2026-10-05T15:23:19Z Виолетова 1975 5640812 wikitext text/x-wiki {{Автоматска таксокутија|image=Grass vetchling close 800.jpg|image_caption=[[Lathyrus nissolia]]|display_parents=2|taxon=Lathyrus|authority=[[L.]] (1753), nom. cons.<ref name=GRINgenus>{{GRIN genus | name = ''Lathyrus'' | id = 6554 | accessdate = 10 March 2017}}</ref>|subdivision_ranks=Видови|subdivision=181; види текст|synonyms=*''Anurus'' {{small|C.Presl (1837)}} *''Aphaca'' {{small|Mill. (1754)}} *''Astrophia'' {{small|Nutt. (1838)}} *''Athyrus'' {{small|Neck. (1790), opus utique oppr.}} *''Cicercula'' {{small|Medik. (1787)}} *''Clymenum'' {{small|Mill. (1754)}} *''Graphiosa'' {{small|Alef. (1861)}} *''Konxikas'' {{small|Raf. (1840)}} *''Lastila'' {{small|Alef. (1861)}} *''Lathyroides'' {{small|Heist. (1759), nom. superfl.}} *''Lathyros'' {{small|St.-Lag. (1880), orth. var.}} *''Menkenia'' {{small|Bubani (1899)}} *''Navidura'' {{small|Alef. (1861)}} *''Nissolia'' {{small|Mill. (1754), nom. rej.}} *''Ochrus'' {{small|Mill. (1754)}} *''Orobus'' {{small|L. (1753)}} *''Oxypogon'' {{small|Raf. (1819)}} *''Pisum'' {{small|L. (1753)}} *''Platystylis'' {{small|Sweet (1828)}} *''Spatulima'' {{small|Raf. (1837)}} *''Vavilovia'' {{small|Fed. (1939)}}|synonyms_ref=<ref name=powo>[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30005985-2 ''Lathyrus'' L.] ''[[Plants of the World Online]]''. Retrieved 9 August 2023.</ref>}} '''Граор''' ([[науч.]] ''Lathyrus'') ― [[Род (биологија)|род]] на [[Скриеносеменици|цветни растенија]] од фамилијата бобови, ''[[Fabaceae]]'', и содржи приближно 160 видови. Овие растенија се [[Домороден вид|автохтони]] во [[Умерена клима|умерените]] подрачја, со распределба од 52 видови во Европа, 30 видови во Северна Америка, 78 во Азија, 24 во тропска Источна Африка и 24 во умерена Јужна Америка.<ref>{{Наведено списание|last=Asmussen, C. B|last2=A. Liston.|date=March 1998|title=Chloroplast DNA characters, phylogeny, and classification of ''Lathyrus'' (Fabaceae)|journal=American Journal of Botany|volume=85|issue=3|pages=387–401|doi=10.2307/2446332|jstor=2446332|pmid=21684923|doi-access=free}}</ref> Во [[Македонија]] од овој род растат 25 видови.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1233}}</ref> Постојат [[Едногодишно растение|едногодишни]] и [[Повеќегодишно растение|повеќегодишни]] видови кои можат да бидат качувачки или грмушести. Овој род вклучува бројни родови кои некогаш биле посебен род, како на пример ''[[Orobus]]''.<ref>{{Наведена книга|title=Root Nodule Bacteria and Leguminous Plants|last=Fred, Edwin Broun|last2=Baldwin, Ira Lawrence|last3=McCoy, Elizabeth|publisher=UW-Madison Libraries Parallel Press|year=1932|isbn=978-1-893311-28-2|pages=142}}</ref> Родот има бројни синоними, вклучувајќи го и ''[[Pisum]]'', [[Латински јазик|латинското]] име за [[грашок]]. == Видови == [[File:Gleaner-a85.jpg|десно|мини| Берба на културата ''[[Lathyrus aphaca]]'']] [[File:Lathyrus_aureus0.jpg|десно|мини| ''[[Lathyrus aureus]]'']] [[File:Lathyrus_clymenum.JPG|десно|мини| ''[[Lathyrus clymenum]]'']] [[File:Lathyrus_davidii_2.jpg|десно|мини| ''[[Lathyrus davidii]]'']] [[File:Lathyrus_latifolius_C.jpg|десно|мини| ''[[Lathyrus latifolius]]'']] [[File:Lathyrus_nevadensis_0873.JPG|десно|мини| ''[[Lathyrus nevadensis]] ssp. nevadensis'']] [[File:Lathyrus_odoratus1.jpg|мини| ''[[Lathyrus odoratus]]'']] [[File:Lathyrus_vernus_RF.jpg|мини| ''[[Lathyrus vernus]]'']] Моментално се прифатени 181 вид.<ref name="GRINspecies">[https://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/splist.pl?6554 GRIN Species Records of ''Lathyrus''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081014190520/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/splist.pl?6554|date=2008-10-14}} Germplasm Resources Information Network (GRIN).</ref> {{Div col}} *''[[Lathyrus acutifolius]]'' {{small|Vogel}} *''[[Lathyrus alamutensis]]'' {{small|Mozaff., Ahavazi & Charkhch.}} *''[[Lathyrus alpestris]]'' {{small|(Waldst. & Kit.) Kit.}} *''[[Lathyrus amphicarpos]]'' {{small|L.}} *''[[Lathyrus angulatus]]'' {{small|L.}} *''[[Lathyrus anhuiensis]]'' {{small|Y.J.Zhu & R.X.Meng}} *''[[Lathyrus annuus]]'' {{small|L.}} *''[[Lathyrus apenninus]]'' {{small|F.Conti}} *''[[Lathyrus aphaca]]'' {{small|L.}} *''[[Lathyrus armenus]]'' {{small|(Boiss. & A.Huet) Čelak.}} *''[[Lathyrus articulatus]]'' {{small|L.}} *''[[Lathyrus atropatanus]]'' {{small|(Grossh.) Širj.}} *''[[Lathyrus aureus]]'' {{small|(G.Lodd. ex Drapiez) D.Brândză}} *''[[Lathyrus basalticus]]'' {{small|Rech.f.}} *''[[Lathyrus bauhini]]'' {{small|P.A.Genty}} *''[[Lathyrus belinensis]]'' {{small|Maxted & Goyder}} *''[[Lathyrus berteroanus]]'' {{small|Colla}} *''[[Lathyrus biflorus]]'' {{small|T.W.Nelson & J.P.Nelson}} *''[[Lathyrus bijugus]]'' {{small|Boiss. & Noë}} *''[[Lathyrus binatus]]'' {{small|Pančić}} *''[[Lathyrus bitlisicus]]'' {{small|Peşmen & Güner}} *''[[Lathyrus blepharicarpos]]'' {{small|Boiss.}} *''[[Lathyrus boissieri]]'' {{small|Širj.}} *''[[Lathyrus brachycalyx]]'' {{small|Rydb.}} *''[[Lathyrus brachyodon]]'' {{small|Murb.}} *''[[Lathyrus brachypterus]]'' {{small|Čelak.}} *''[[Lathyrus brownii]]'' {{small|Eastw.}} *''[[Lathyrus cabrerianus]]'' {{small|Burkart}} *''[[Lathyrus campestris]]'' {{small|Phil.}} *''[[Lathyrus cassius]]'' {{small|Boiss.}} *''[[Lathyrus caudatus]]'' {{small|C.F.Wei & H.P.Tsui}} *''[[Lathyrus chloranthus]]'' {{small|Boiss. & Balansa}} *''[[Lathyrus chrysanthus]]'' {{small|Boiss.}} *''[[Lathyrus cicera]]'' {{small|L.}} – red pea *''[[Lathyrus ciliatidentatus]]'' {{small|Czefr.}} *''[[Lathyrus cilicicus]]'' {{small|Hayek & Siehe}} *''[[Lathyrus ciliolatus]]'' {{small|Sam. ex Rech.f.}} *''[[Lathyrus cirpicii]]'' {{small|Güneş}} *''[[Lathyrus cirrhosus]]'' {{small|Ser.}} *''[[Lathyrus clymenum]]'' {{small|L.}} *''[[Lathyrus colchicus]]'' {{small|Lipsky}} *''[[Lathyrus crassipes]]'' {{small|Gillies ex Hook. & Arn.}} *''[[Lathyrus cyaneus]]'' {{small|(Steven) K.Koch}} *''[[Lathyrus czeczottianus]]'' {{small|Bässler}} *''[[Lathyrus davidii]]'' {{small|Hance}} *''[[Lathyrus decaphyllus]]'' {{small|Pursh}} *''[[Lathyrus delnorticus]]'' {{small|C.L.Hitchc.}} *''[[Lathyrus dielsianus]]'' {{small|Harms}} *''[[Lathyrus digitatus]]'' {{small|(M.Bieb.) Fiori}} *''[[Lathyrus elegans]]'' {{small|Vogel}} *''[[Lathyrus elongatus]]'' {{small|(Bornm.) Širj.}} *''[[Lathyrus emodi]]'' {{small|(Wall. ex Fritsch) Fritsch ex T.Durand & B.D.Jacks.}} *''[[Lathyrus eucosmus]]'' {{small|Butters & H.St.John}} *''[[Lathyrus filiformis]]'' {{small|(Lam.) J.Gay}} *''[[Lathyrus fissus]]'' {{small|Ball}} *''[[Lathyrus formosus]]'' {{small|(Steven) Kenicer}} *''[[Lathyrus frolovii]]'' {{small|Fisch. ex Rupr.}} *''[[Lathyrus fulvus]]'' {{small|(Sm.) Kosterin}} *''[[Lathyrus glandulosus]]'' {{small|Broich}} *''[[Lathyrus gloeosperma]]'' {{small|Warb. & Eig}} *''[[Lathyrus gmelinii]]'' {{small|(Fisch. ex Ser.) Fritsch}} *''[[Lathyrus golanensis]]'' {{small|O.Cohen & Plitmann}} *''[[Lathyrus gorgoni]]'' {{small|Parl.}} *''[[Lathyrus graminifolius]]'' {{small|(S.Watson) T.G.White}} *''[[Lathyrus grandiflorus]]'' {{small|Sm.}} *''[[Lathyrus grimesii]]'' {{small|Barneby}} *''[[Lathyrus hallersteinii]]'' {{small|Baumg.}} *''[[Lathyrus hasslerianus]]'' {{small|Burkart}} *''[[Lathyrus heterophyllus]]'' {{small|L.}} *''[[Lathyrus hierosolymitanus]]'' {{small|Boiss.}} *''[[Lathyrus hirsutus]]'' {{small|L.}} *''[[Lathyrus hirticarpus]]'' {{small|Mattatia & Heyn}} *''[[Lathyrus hitchcockianus]]'' {{small|Barneby & Reveal}} *''[[Lathyrus holochlorus]]'' {{small|(Piper) C.L.Hitchc.}} *''[[Lathyrus hookeri]]'' {{small|G.Don}} *''[[Lathyrus humilis]]'' {{small|(Ser.) Fisch. ex Spreng.}} *''[[Lathyrus hygrophilus]]'' {{small|Taub.}} *''[[Lathyrus inconspicuus]]'' {{small|L.}} *''[[Lathyrus incurvus]]'' {{small|(Roth) Willd.}} *''[[Lathyrus japonicus]]'' {{small|Willd.}} *''[[Lathyrus jepsonii]]'' {{small|Greene}} *''[[Lathyrus karsianus]]'' {{small|P.H.Davis}} *''[[Lathyrus ketzkhovelii]]'' {{small|Avazneli}} *''[[Lathyrus komarovii]]'' {{small|Ohwi}} *''[[Lathyrus krylovii]]'' {{small|Serg.}} *''[[Lathyrus laetivirens]]'' {{small|Greene ex Rydb.}} *''[[Lathyrus laevigatus]]'' {{small|(Waldst. & Kit.) Gren.}} *''[[Lathyrus lanszwertii]]'' {{small|Kellogg}} ** ''Lathyrus lanszwertii'' var. ''aridus'' {{small|(Piper) Jeps.}} ** ''Lathyrus lanszwertii'' var. ''arizonicus'' {{small|(Britton) S.L.Welsh}} ** [[Lathyrus lanszwertii var. bijugatus]] {{small|(T.G.White) Broich}} ** ''Lathyrus lanszwertii'' var. ''lanszwertii'' ** ''Lathyrus lanszwertii'' var. ''pallescens'' {{small|Barneby}} *''[[Lathyrus latifolius]]'' {{small|L.}} *''[[Lathyrus laxiflorus]]'' {{small|(Desf.) Kuntze}} *''[[Lathyrus lentiformis]]'' {{small|Plitmann}} *''[[Lathyrus leptophyllus]]'' {{small|M.Bieb.}} *''[[Lathyrus libani]]'' {{small|Fritsch}} *''[[Lathyrus linearifolius]]'' {{small|Vogel}} *''[[Lathyrus linifolius]]'' {{small|(Reichard) Bässler}} *''[[Lathyrus littoralis]]'' {{small|(Nutt.) Endl. ex Walp.}} *''[[Lathyrus lomanus]]'' {{small|I.M.Johnst.}} *''[[Lathyrus lycicus]]'' {{small|Boiss. & Heldr.}} *''[[Lathyrus macropus]]'' {{small|Gillies ex Hook. & Arn.}} *''[[Lathyrus macrostachys]]'' {{small|Vogel}} *''[[Lathyrus magellanicus]]'' {{small|Lam.}} *''[[Lathyrus marmoratus]]'' {{small|Boiss. & Balansa}} *''[[Lathyrus meridensis]]'' {{small|Pittier}} *''[[Lathyrus miniatus]]'' {{small|M.Bieb. ex Steven}} *''[[Lathyrus mulkak]]'' {{small|Lipsky}} *''[[Lathyrus multiceps]]'' {{small|Clos}} *''[[Lathyrus multijugus]]'' {{small|(Ledeb.) Czefr.}} *''[[Lathyrus nervosus]]'' {{small|Lam.}} *''[[Lathyrus neurolobus]]'' {{small|Boiss. & Heldr.}} *''[[Lathyrus nevadensis]]'' {{small|S.Watson}} *''[[Lathyrus niger]]'' {{small|(L.) Bernh.}} *''[[Lathyrus nigrivalvis]]'' {{small|Burkart}} *''[[Lathyrus nissolia]]'' {{small|L.}} *''[[Lathyrus nitens]]'' {{small|Vogel}} *''[[Lathyrus nivalis]]'' {{small|Hand.-Mazz.}} *''[[Lathyrus numidicus]]'' {{small|Batt.}} *''[[Lathyrus ochroleucus]]'' {{small|Hook.}} *''[[Lathyrus ochrus]]'' {{small|(L.) DC.}} *''[[Lathyrus odoratus]]'' {{small|L.}} *''[[Lathyrus oleraceus]]'' {{small|Lam.}} *''[[Lathyrus pallescens]]'' {{small|(M.Bieb.) K.Koch}} *''[[Lathyrus palustris]]'' {{small|L.}} *''[[Lathyrus pancicii]]'' {{small|(Jurišić) Adamović}} *''[[Lathyrus pannonicus]]'' {{small|(Jacq.) Garcke}} *''[[Lathyrus paraguariensis]]'' {{small|Hassl.}} *''[[Lathyrus paranensis]]'' {{small|Burkart}} *''[[Lathyrus parodii]]'' {{small|Burkart}} *''[[Lathyrus pauciflorus]]'' {{small|Fernald}} *''[[Lathyrus pisiformis]]'' {{small|L.}} *''[[Lathyrus polyphyllus]]'' {{small|Nutt.}} *''[[Lathyrus pratensis]]'' {{small|L.}} *''[[Lathyrus pseudocicera]]'' {{small|Pamp.}} *''[[Lathyrus pubescens]]'' {{small|Hook. & Arn.}} *''[[Lathyrus pusillus]]'' {{small|Elliott}} *''[[Lathyrus pygmaeus]]'' {{small|Gomb.}} *''[[Lathyrus quinquenervius]]'' {{small|(Miq.) Litv.}} *''[[Lathyrus rigidus]]'' {{small|T.G.White}} *''[[Lathyrus roseus]]'' {{small|Small}} *''[[Lathyrus rotundifolius]]'' {{small|Willd.}} *''[[Lathyrus satdaghensis]]'' {{small|P.H.Davis}} *''[[Lathyrus sativus]]'' {{small|L.}} *''[[Lathyrus saxatilis]]'' {{small|(Vent.) Vis.}} *''[[Lathyrus sericeus]]'' {{small|Lam.}} *''[[Lathyrus setifolius]]'' {{small|L.}} *''[[Lathyrus spathulatus]]'' {{small|Čelak.}} *''[[Lathyrus speciosus]]'' {{small|G.Don}} *''[[Lathyrus sphaericus]]'' {{small|Retz.}} *''[[Lathyrus splendens]]'' {{small|Kellogg}} *''[[Lathyrus stenolobus]]'' {{small|Boiss.}} *''[[Lathyrus stenophyllus]]'' {{small|Boiss. & Heldr.}} *''[[Lathyrus subandinus]]'' {{small|Phil.}} *''[[Lathyrus subulatus]]'' {{small|Lam.}} *''[[Lathyrus sulphureus]]'' {{small|W.H.Brewer ex A.Gray}} *''[[Lathyrus sylvestris]]'' {{small|L.}} *''[[Lathyrus tauricola]]'' {{small|P.H.Davis}} *''[[Lathyrus tefennicus]]'' {{small|Genç & Sahin}} *''[[Lathyrus tingitanus]]'' {{small|L.}} *''[[Lathyrus torreyi]]'' {{small|A.Gray}} *''[[Lathyrus × tournefortii]]'' {{small|(Lapeyr.) A.W.Hill}} *''[[Lathyrus trachycarpus]]'' {{small|(Boiss.) Boiss.}} *''[[Lathyrus tracyi]]'' {{small|Bradshaw}} *''[[Lathyrus transsylvanicus]]'' {{small|(Spreng.) Rchb.f.}} *''[[Lathyrus tremolsianus]]'' {{small|Pau}} *''[[Lathyrus tropicalandinus]]'' {{small|Burkart}} *''[[Lathyrus tuberosus]]'' {{small|L.}} *''[[Lathyrus tukhtensis]]'' {{small|Czeczott}} *''[[Lathyrus undulatus]]'' {{small|Boiss.}} *''[[Lathyrus vaniotii]]'' {{small|H.Lév.}} *''[[Lathyrus venetus]]'' {{small|(Mill.) Wohlf.}} *''[[Lathyrus venosus]]'' {{small|Muhl. ex Willd.}} *''[[Lathyrus vernus]]'' {{small|(L.) Bernh.}} *''[[Lathyrus vestitus]]'' {{small|Nutt.}} *''[[Lathyrus vinealis]]'' {{small|Boiss. & Noë}} *''[[Lathyrus vivantii]]'' {{small|P.Monts.}} *''[[Lathyrus whitei]]'' {{small|Kupicha}} *''[[Lathyrus woronowii]]'' {{small|Bornm.}} *''[[Lathyrus zalaghensis]]'' {{small|Andr.}} {{Div col end}} == Екологија == Видовите граор се користат како храна од [[Ларва|ларвите]] на некои видови [[пеперуги]], вклучувајќи ги ''[[Antitype chi]]'' и ''[[Chiasmia clathrata]]'', и двата забележани кај ливадскиот граор (''[[Lathyrus pratensis]]'') и ''[[Chionodes braunella]]''. Изобилството и големината на растот на граорот се намалуваат како одговор на зголемените температури на планинските ливади.<ref>{{Наведено списание|last=de Valpine|first=Perry|last2=Harte|first2=John|date=1 March 2001|title=Plant Responses to Experimental Warming in a Montane Meadow|url=https://esajournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1890/0012-9658(2001)082[0637:PRTEWI]2.0.CO;2|journal=Ecology|volume=82|issue=3|pages=637–648|doi=10.1890/0012-9658(2001)082[0637:PRTEWI]2.0.CO;2|url-access=subscription}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Ризница-ред|Lathyrus}} * [http://www.calflora.org/cgi-bin/specieslist.cgi?where-genus=Lathyrus Calflora Database: ''Lathyrus'' species index] * [http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_IJM.pl?key=9364 Jepson Flora Project: Key to ''Lathyrus''] {{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Градинарски растенија]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] 0vt6qp75btma7uxvxaw6psfv2rqt7b3 0 1404860 5641108 5640689 2026-10-06T07:07:55Z Jtasevski123 69538 поп 5641108 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox|image=Lathyrus setifolius-Gesse à feuille fines-20160417.jpg|genus=Lathyrus|species=setifolius|authority=[[Карл Линеј]]|synonyms=}}'''''Lathyrus setifolius''''' — [[Вид (биологија)|вид]] на [[Едногодишно растение|едногодишна]] билка од семејството [[бобови]]. Растенијата имаат самостоен раст и сложени, широки листови. Поединечните растенија достигнуваат височина до 31 см.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eol.org/pages/703185|title=Lathyrus setifolius L. - Encyclopedia of Life|work=eol.org|accessdate=2022-02-04}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.maltawildplants.com/FABC/Lathyrus_setifolius.php|title=Lathyrus setifolius (Red Pea) : MaltaWildPlants.com - the online Flora of the Maltese Islands.|last=Mifsud|first=Stephen|date=2002-08-23|work=www.maltawildplants.com|language=en-us|accessdate=2022-03-05}}</ref> == Наводи == {{Наводи}}{{Предлошка:Видови граор во Македонија}}{{таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Либан]] [[Категорија:Флора на Малта]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Македонија]] k0rab5m9hx7yl852qa6h1pndyqskgpj 0 1404861 5641123 5640693 2026-10-06T07:18:58Z Jtasevski123 69538 поп 5641123 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox|image=Grass Vetchling (Lathyrus nissolia) (3552393290).jpg|image_caption=Растението во цут во Источен Сасекс, Англија|genus=Lathyrus|species=nissolia|authority=[[Карл Линеј]]}}'''''Lathyrus nissolia''''' — [[Едногодишно растение|едногодишен]] [[Вид (биологија)|вид]] [[Скриеносеменици|цветно растение]] од [[Семејство (биологија)|фамилијата]] [[бобови]] опишано од [[Карл Линеј]] во 1753 година.<ref name="BSBI_Atlas2020">{{Наведена мрежна страница|url=https://plantatlas2020.org/atlas/2cd4p9h.5az|title=Grass Vetchling ''Lathyrus nissolia'' L.|date=2020|editor2-last=T. A. Humphrey|work=BSBI Online Plant Atlas 2020|publisher=Botanical Society of Britain and Ireland|accessdate=2 July 2024|editor3-last=R.J. Burkmar|editor4-last=O.L. Pescott|editor5-last=D.B. Roy|editor6-last=K.J. Walker}}</ref><ref name="Streeter">Streeter D, Hart-Davies C, Hardcastle A, Cole F, Harper L. 2009. ''Collins Flower Guide''. Harper Collins {{ISBN|9-78-000718389-0}}</ref> == Опис == ''Lathyrus nissolia'' е едногодишно растение, со исправено [[стебло]] што се разгранува од основата и расте до висина до околу 90 см. Растението нема развиени вистински [[Лист|листови]], листенки или [[Витица (ботаника)|ластари]]. Наместо листови, има сплескани и проширени [[Лисна дршка|лисни дршки]], односно филодии, кои достигнуваат должина до околу 15 см и завршуваат со заострен врв, а во неговата основа се наоѓаат [[Прилисник|прилисници]], кои придонесуваат за изгледот налик на лист.<ref name="Streeter" /><ref name="Stokoe">{{Наведена книга|title=The Observer's Book of Wild Flowers|url=https://archive.org/details/bwb_KV-542-541|last=Stokoe|first=W.J.|publisher=Frederick Warne & Co. Ltd.|edition=1965|page=[https://archive.org/details/bwb_KV-542-541/page/88 88]}}</ref> [[Цвет|Цветовите]] се појавуваат во јуни и јули. Тие се црвени, долги од 8 до 18 мм и се развиваат поединечно или во парови на долги [[Цветна дршка|цветни дршки]].<ref name="Streeter" /> Цветовите се способни за [[самоопрашување]].<ref name="Stokoe" /> По цветањето се развиваат долги, тенки и исправени мешунки. Во почетокот тие се сплескани, но со целосниот развој на семките стануваат цилиндрични.<ref name="Stokoe" /> == Живеалиште == Растението расте по тревни површини, брегови и рабови на ниви на неутрална до кисела почва. == Распространетост == ''Lathyrus nissolia'' е домородно во поголемиот дел на [[Европа]], [[Магреб]], [[Левант]] и [[Кавказ]]. Во Обединетото Кралство, каде што моментално се шири, е широко распространет во јужна и централна [[Англија]] и [[Велс]], но поретко во северна Англија и локализиран во [[Шкотска]] каде што е ограничен на Централниот појас.<ref name="BSBI_Atlas2020" /> Во 2012 година не бил регистриран од [[Ирска (остров)|Ирска]],<ref>Parnell, J. and Curtis, T. 2012. ''Webb's An Irish Flora''. Cork University Press {{ISBN|978-185918-4783}}</ref> но се етаблирал таму како [[Неофит (ботаника)|неофит]] до 2020 година.<ref name="BSBI_Atlas2020" /> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Ризница-врска|Lathyrus nissolia}} * {{Викивидови-ред}} {{Предлошка:Видови граор во Македонија}}{{таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Србија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Либан]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Македонија]] dzf9vr5cfjafi5utli9luiujq4dihbf 0 1404864 5641150 5640696 2026-10-06T07:51:38Z Jtasevski123 69538 поп 5641150 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox|image=Lathyrus palustris flowers - Kulna.jpg|genus=Lathyrus|species=palustris|authority=[[Карл Линеј]]|synonyms=''Lathyrus myrtifolius''<br>''Orobus myrtifolius''}}'''''Lathyrus palustris''''' — [[Повеќегодишно растение|повеќегодишен]] [[Вид (биологија)|вид]] на [[граор]] опишан од [[Карл Линеј]] во 1753 година'''.''' Потекнува од Европа, Азија и Северна Америка. Растението е [[билка]], а [[Лист|листовите]] се сложени и се состојат од овални до издолжени листенки, долги неколку сантиметри. На врвот на листовите се развиваат разгранети, завиткани [[Витица (ботаника)|витици]]. [[Соцветие|Соцветието]] содржи од два до осум розово-виолетови [[Цвет|цветови]], со типична градба на цветовите кај [[Род (биологија)|родот]] граор. Цветовите се широки до 2 см. [[Плод|Плодот]] е мешунка која при созревањето се отвора по шевовите и ги ослободува семките. == Опис == ''Lathyrus linifolius'' е повеќегодишно растение со полегнато или искачувачко стебло кое расте од 25 до 80 сантиметри. [[Стебло|Стеблото]] е слабо крилесто и речиси голо. [[Лист|Листовите]] се наизменично распоредени, со кратки, крилести лисни дршки и долги, тесни [[Прилисник|прилисници]]. Листовите се перести, со два до четири пара тесни, копјести листенки, а на врвот завршуваат со разгранета [[Витица (ботаника)|витица]]. [[Соцветие|Соцветието]] е на долга [[цветна дршка]] и содржи од два до осум виолетови [[Цвет|цветови]], долги од 12 до 20 мм. Цветовите се неправилни и имаат пет чашелистчиња и пет венечни ливчиња. Најгорното венечно ливче го образува едрењето, двете странични го образуваат крилото, а двете долни се споени и ја образуваат [[Чунче|чунчицата]]. Цветот има десет [[Прашник|прашници]] и еден [[Плодник|толчник]]. [[Плод|Плодот]] е рамна кафеава мешунка што содржи до дванаесет семки. Ова растение цвета во јули и август.<ref name="NatureGate" /> == Распространетост и живеалиште == ''Lathyrus linifolius'' најчесто го има во Европа, делови од Азија и Северна Америка. Негово типично живеалиште е плодна почва, а ова растение се среќава на влажни ливади, речни брегови, барски рабови, покрај езера и во близина на морето, а повремено и во крајбрежните живи огради. Често расте меѓу трски (''[[Phragmites australis]]'').<ref name="NatureGate">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/marsh-pea|title=Marsh pea: ''Lathyrus palustris''|publisher=NatureGate|accessdate=2013-12-31}}</ref> [[Епитет|Епитетот за]] видот ''palustris'' потекнува од латинскиот јазик и значи „од мочуриштето“ и го означува неговото заедничко живеалиште.<ref> Archibald William Smith {{Google books|ahNMkgoNJ7IC|A Gardener's Handbook of Plant Names: Their Meanings and Origins}}</ref> ''Lathyrus palustris'' расте од долги [[Ризом|ризоми]] што му овозможува на растението да се шири вегетативно. Растението исто така им овозможува на другите растенија да се качуваат на него.<ref> {{Наведена мрежна страница|url=https://www.friendsofthewildflowergarden.org/pages/plants/marshpea.html|title=Marsh Pea, Lathyrus palustris L.|publisher=Friends of the Wild Flower Garden|accessdate=2019-10-13}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Lathyrus+palustris Фото галерија] * {{commons|Lathyrus palustris}} {{Предлошка:Видови граор во Македонија}}{{таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Северна Америка]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Азија]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Македонија]] qpnck6a0wpha0llhj4v9emfeowcfsfw 5641181 5641150 2026-10-06T08:50:01Z Виолетова 1975 /* Надворешни врски */ 5641181 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox|image=Lathyrus palustris flowers - Kulna.jpg|genus=Lathyrus|species=palustris|authority=[[Карл Линеј]]|synonyms=''Lathyrus myrtifolius''<br>''Orobus myrtifolius''}}'''''Lathyrus palustris''''' — [[Повеќегодишно растение|повеќегодишен]] [[Вид (биологија)|вид]] на [[граор]] опишан од [[Карл Линеј]] во 1753 година'''.''' Потекнува од Европа, Азија и Северна Америка. Растението е [[билка]], а [[Лист|листовите]] се сложени и се состојат од овални до издолжени листенки, долги неколку сантиметри. На врвот на листовите се развиваат разгранети, завиткани [[Витица (ботаника)|витици]]. [[Соцветие|Соцветието]] содржи од два до осум розово-виолетови [[Цвет|цветови]], со типична градба на цветовите кај [[Род (биологија)|родот]] граор. Цветовите се широки до 2 см. [[Плод|Плодот]] е мешунка која при созревањето се отвора по шевовите и ги ослободува семките. == Опис == ''Lathyrus linifolius'' е повеќегодишно растение со полегнато или искачувачко стебло кое расте од 25 до 80 сантиметри. [[Стебло|Стеблото]] е слабо крилесто и речиси голо. [[Лист|Листовите]] се наизменично распоредени, со кратки, крилести лисни дршки и долги, тесни [[Прилисник|прилисници]]. Листовите се перести, со два до четири пара тесни, копјести листенки, а на врвот завршуваат со разгранета [[Витица (ботаника)|витица]]. [[Соцветие|Соцветието]] е на долга [[цветна дршка]] и содржи од два до осум виолетови [[Цвет|цветови]], долги од 12 до 20 мм. Цветовите се неправилни и имаат пет чашелистчиња и пет венечни ливчиња. Најгорното венечно ливче го образува едрењето, двете странични го образуваат крилото, а двете долни се споени и ја образуваат [[Чунче|чунчицата]]. Цветот има десет [[Прашник|прашници]] и еден [[Плодник|толчник]]. [[Плод|Плодот]] е рамна кафеава мешунка што содржи до дванаесет семки. Ова растение цвета во јули и август.<ref name="NatureGate" /> == Распространетост и живеалиште == ''Lathyrus linifolius'' најчесто го има во Европа, делови од Азија и Северна Америка. Негово типично живеалиште е плодна почва, а ова растение се среќава на влажни ливади, речни брегови, барски рабови, покрај езера и во близина на морето, а повремено и во крајбрежните живи огради. Често расте меѓу трски (''[[Phragmites australis]]'').<ref name="NatureGate">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/marsh-pea|title=Marsh pea: ''Lathyrus palustris''|publisher=NatureGate|accessdate=2013-12-31}}</ref> [[Епитет|Епитетот за]] видот ''palustris'' потекнува од латинскиот јазик и значи „од мочуриштето“ и го означува неговото заедничко живеалиште.<ref> Archibald William Smith {{Google books|ahNMkgoNJ7IC|A Gardener's Handbook of Plant Names: Their Meanings and Origins}}</ref> ''Lathyrus palustris'' расте од долги [[Ризом|ризоми]] што му овозможува на растението да се шири вегетативно. Растението исто така им овозможува на другите растенија да се качуваат на него.<ref> {{Наведена мрежна страница|url=https://www.friendsofthewildflowergarden.org/pages/plants/marshpea.html|title=Marsh Pea, Lathyrus palustris L.|publisher=Friends of the Wild Flower Garden|accessdate=2019-10-13}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Lathyrus+palustris Фото галерија] * {{commons|Lathyrus palustris}} {{таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Северна Америка]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Азија]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Македонија]] j5r0z4c5qrq2ey0lyzvtn7rnoo66wym 5641233 5641181 2026-10-06T11:14:44Z Виолетова 1975 5641233 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox|image=Lathyrus palustris flowers - Kulna.jpg|genus=Lathyrus|species=palustris|authority=[[Карл Линеј]]|synonyms=''Lathyrus myrtifolius''<br>''Orobus myrtifolius''}}'''''Lathyrus palustris''''' — [[Повеќегодишно растение|повеќегодишен]] [[Вид (биологија)|вид]] на [[граор]] опишан од [[Карл Линеј]] во 1753 година'''.''' Потекнува од Европа, Азија и Северна Америка. Растението е [[билка]], а [[Лист|листовите]] се сложени и се состојат од овални до издолжени листенки, долги неколку сантиметри. На врвот на листовите се развиваат разгранети, завиткани [[Витица (ботаника)|витици]]. [[Соцветие|Соцветието]] содржи од два до осум розово-виолетови [[Цвет|цветови]], со типична градба на цветовите кај [[Род (биологија)|родот]] граор. Цветовите се широки до 2 см. [[Плод|Плодот]] е мешунка која при созревањето се отвора по шевовите и ги ослободува семките. == Опис == ''Lathyrus linifolius'' е повеќегодишно растение со полегнато или искачувачко стебло кое расте од 25 до 80 сантиметри. [[Стебло|Стеблото]] е слабо крилесто и речиси голо. [[Лист|Листовите]] се наизменично распоредени, со кратки, крилести лисни дршки и долги, тесни [[Прилисник|прилисници]]. Листовите се перести, со два до четири пара тесни, копјести листенки, а на врвот завршуваат со разгранета [[Витица (ботаника)|витица]]. [[Соцветие|Соцветието]] е на долга [[цветна дршка]] и содржи од два до осум виолетови [[Цвет|цветови]], долги од 12 до 20 мм. Цветовите се неправилни и имаат пет чашелистчиња и пет венечни ливчиња. Цветот има десет [[Прашник|прашници]] и еден [[Плодник|толчник]]. [[Плод|Плодот]] е рамна кафеава мешунка што содржи до дванаесет семки. Ова растение цвета во јули и август.<ref name="NatureGate" /> == Распространетост и живеалиште == ''Lathyrus linifolius'' најчесто го има во Европа, делови од Азија и Северна Америка. Негово типично живеалиште е плодна почва, а ова растение се среќава на влажни ливади, речни брегови, барски рабови, покрај езера и во близина на морето, а повремено и во крајбрежните живи огради. Често расте меѓу трски (''[[Phragmites australis]]'').<ref name="NatureGate">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/marsh-pea|title=Marsh pea: ''Lathyrus palustris''|publisher=NatureGate|accessdate=2013-12-31}}</ref> [[Епитет|Епитетот за]] видот ''palustris'' потекнува од латинскиот јазик и значи „од мочуриштето“ и го означува неговото заедничко живеалиште.<ref> Archibald William Smith {{Google books|ahNMkgoNJ7IC|A Gardener's Handbook of Plant Names: Their Meanings and Origins}}</ref> ''Lathyrus palustris'' расте од долги [[Ризом|ризоми]] што му овозможува на растението да се шири вегетативно. Растението исто така им овозможува на другите растенија да се качуваат на него.<ref> {{Наведена мрежна страница|url=https://www.friendsofthewildflowergarden.org/pages/plants/marshpea.html|title=Marsh Pea, Lathyrus palustris L.|publisher=Friends of the Wild Flower Garden|accessdate=2019-10-13}}</ref> Во [[Македонија]] расте по мочуришта и блата. Видот е познат единствено за некогашното [[Струшко Блато]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1242-1243}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Lathyrus+palustris Фото галерија] * {{commons|Lathyrus palustris}} {{таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Северна Америка]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Азија]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 1a24wdmv0qgl6ornkvhi7cnh6wfv3yt 5641235 5641233 2026-10-06T11:16:35Z Виолетова 1975 опис и распротранетост беа за друг вид 5641235 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox|image=Lathyrus palustris flowers - Kulna.jpg|genus=Lathyrus|species=palustris|authority=[[Карл Линеј]]|synonyms=''Lathyrus myrtifolius''<br>''Orobus myrtifolius''}}'''''Lathyrus palustris''''' — [[Повеќегодишно растение|повеќегодишен]] [[Вид (биологија)|вид]] на [[граор]] опишан од [[Карл Линеј]] во 1753 година'''.''' Потекнува од Европа, Азија и Северна Америка. Во [[Македонија]] расте по мочуришта и блата. Видот е познат единствено за некогашното Струшко Блато.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1242-1243}}</ref> == Опис == Растението е [[билка]], а [[Лист|листовите]] се сложени и се состојат од овални до издолжени листенки, долги неколку сантиметри. На врвот на листовите се развиваат разгранети, завиткани [[Витица (ботаника)|витици]]. [[Соцветие|Соцветието]] содржи од два до осум розово-виолетови [[Цвет|цветови]], со типична градба на цветовите кај [[Род (биологија)|родот]] граор. Цветовите се широки до 2 см. [[Плод|Плодот]] е мешунка која при созревањето се отвора по шевовите и ги ослободува семките. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Lathyrus+palustris Фото галерија] * {{commons|Lathyrus palustris}} {{таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Северна Америка]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Азија]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Македонија]] gpv5t9qdwnw8ykcrde6xt18lgj1iqi4 0 1404865 5641257 5640700 2026-10-06T11:50:21Z Jtasevski123 69538 поп 5641257 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Lathyrus_sylvestris1.jpg|image_caption=|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name=iucn>{{Cite iucn |title=''Lathyrus sylvestris'' |author=Rowe, J., Shehadeh, A. & Maxted, N. |name-list-style=amp |article-number= e.T176568A19405519 |date=2019 |doi=10.2305/IUCN.UK.2019-2.RLTS.T176568A19405519.en |access-date=17 January 2024}}</ref>|genus=Lathyrus|species=sylvestris|authority=[[Карл Линеј]]|synonyms_ref=<ref name="POWO">{{cite POWO |id=502035-1 |title=''Lathyrus sylvestris'' L. |access-date=5 July 2024}}</ref>|synonyms={{Collapsible list | {{Species list | Lathyrus angustifolius | Medik. (1787) | Lathyrus grandiflorus | Láng (1824) | Lathyrus heterophyllus | Lapeyr. (1813) | Lathyrus intermedius | Wallr. (1822) | Lathyrus noeanus | Alef. (1861) | Lathyrus platyphyllos | (Retz.) W.D.J.Koch (1843) | Lathyrus pyrenaicus | Jord. (1848) | Lathyrus variegatus | Gilib. (1782) }} }}}} '''''Lathyrus sylvestris''''' — [[Повеќегодишно растение|повеќегодишен]] [[Вид (биологија)|вид]] [[Скриеносеменици|цветно растение]] од [[Семејство (биологија)|фамилијата]] [[бобови]] опишан од [[Карл Линеј]] во 1753 година. Домородно е на контитентите Африка, Европа и Азија. == Опис == [[File:Eucera_longicornis_-_Lathyrus_sylvestris_-_Keila.jpg|десно|мини| Опрашување од пчела со долги рогови]] ''Lathyrus sylvestris'' е повеќегодишно тревесто растение кое со помош на своите [[Витица (ботаника)|витици]] може да достигне височина до околу 2 метри. Без потпора расте до околу 75 см. [[Стебло|Стеблото]] е меко, сплескано и широко крилесто. [[Лист|Листовите]] се наизменично распоредени и имаат кратки, крилести [[Лисна дршка|лисни дршки]] и [[Прилисник|прилисници]]. Тие се перести и се состојат од еден пар тесни, копјести листенки со цел раб, а на врвот завршуваат со три витици. [[Соцветие|Соцветието]] е на долга [[цветна дршка]] и содржи од три до десет розовоцрвени цветови. [[Цвет|Цветовите]] се неправилни и имаат пет чашести листчиња и пет венечни ливчиња. Најгорното венечно ливче го образува едрењето, двете странични го образуваат крилото, а двете долни се споени и ја образуваат чунчицата. Цветот има десет [[Прашник|прашници]] и еден [[Толчник (ботаника)|плодник]]. [[Плод|Плодот]] е долга мешунка која содржи од пет до петнаесет семки.<ref name="NatureGate" /> == Распространетост и живеалиште == ''Lathyrus sylvestris'' домородно на Африка, Европа и Азија. Нејзиното природно живеалиште се шумските рабови, ретките широколисни шуми на ридовите, сувите ливади на ридовите, живите огради, насипите и пустелијата. Ги користи своите витици за да се искачува по растенија, грмушки и пониските гранки на дрвјата.<ref name="NatureGate">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/narrow-leaved-everlasting-pea|title=Narrow-leaved Everlasting Pea: ''Lathyrus sylvestris''|publisher=NatureGate|accessdate=2013-12-30}}</ref> == Употреба == Ова растение понекогаш се користи за контрола [[Ерозија|на ерозијата]] и за таа цел генерално се сади заедно со некој вид трева. Може добро да се снајде во многу нарушено живеалиште. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Ризница-ред|Lathyrus sylvestris|''Lathyrus sylvestris''}} {{Предлошка:Видови граор во Македонија}}{{таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Азија]] [[Категорија:Флора на Африка]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:CS1-одржување: повеќе имиња: список на автори]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] [[Категорија:Флора на Македонија]] tercglab5trk20osxcc0i68bksxooik 5641259 5641257 2026-10-06T11:50:57Z Jtasevski123 69538 5641259 wikitext text/x-wiki {{закосен}}{{Speciesbox|image=Lathyrus_sylvestris1.jpg|image_caption=|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name=iucn>{{Cite iucn |title=''Lathyrus sylvestris'' |author=Rowe, J., Shehadeh, A. & Maxted, N. |name-list-style=amp |article-number= e.T176568A19405519 |date=2019 |doi=10.2305/IUCN.UK.2019-2.RLTS.T176568A19405519.en |access-date=17 January 2024}}</ref>|genus=Lathyrus|species=sylvestris|authority=[[Карл Линеј]]|synonyms_ref=<ref name="POWO">{{cite POWO |id=502035-1 |title=''Lathyrus sylvestris'' L. |access-date=5 July 2024}}</ref>|synonyms={{Collapsible list | {{Species list | Lathyrus angustifolius | Medik. (1787) | Lathyrus grandiflorus | Láng (1824) | Lathyrus heterophyllus | Lapeyr. (1813) | Lathyrus intermedius | Wallr. (1822) | Lathyrus noeanus | Alef. (1861) | Lathyrus platyphyllos | (Retz.) W.D.J.Koch (1843) | Lathyrus pyrenaicus | Jord. (1848) | Lathyrus variegatus | Gilib. (1782) }} }}}}'''''Lathyrus sylvestris''''' — [[Повеќегодишно растение|повеќегодишен]] [[Вид (биологија)|вид]] [[Скриеносеменици|цветно растение]] од [[Семејство (биологија)|фамилијата]] [[бобови]] опишан од [[Карл Линеј]] во 1753 година. Домородно е на контитентите Африка, Европа и Азија. == Опис == [[File:Eucera_longicornis_-_Lathyrus_sylvestris_-_Keila.jpg|десно|мини| Опрашување од пчела со долги рогови]] ''Lathyrus sylvestris'' е повеќегодишно тревесто растение кое со помош на своите [[Витица (ботаника)|витици]] може да достигне височина до околу 2 метри. Без потпора расте до околу 75 см. [[Стебло|Стеблото]] е меко, сплескано и широко крилесто. [[Лист|Листовите]] се наизменично распоредени и имаат кратки, крилести [[Лисна дршка|лисни дршки]] и [[Прилисник|прилисници]]. Тие се перести и се состојат од еден пар тесни, копјести листенки со цел раб, а на врвот завршуваат со три витици. [[Соцветие|Соцветието]] е на долга [[цветна дршка]] и содржи од три до десет розовоцрвени цветови. [[Цвет|Цветовите]] се неправилни и имаат пет чашести листчиња и пет венечни ливчиња. Најгорното венечно ливче го образува едрењето, двете странични го образуваат крилото, а двете долни се споени и ја образуваат чунчицата. Цветот има десет [[Прашник|прашници]] и еден [[Толчник (ботаника)|плодник]]. [[Плод|Плодот]] е долга мешунка која содржи од пет до петнаесет семки.<ref name="NatureGate" /> == Распространетост и живеалиште == ''Lathyrus sylvestris'' домородно на Африка, Европа и Азија. Нејзиното природно живеалиште се шумските рабови, ретките широколисни шуми на ридовите, сувите ливади на ридовите, живите огради, насипите и пустелијата. Ги користи своите витици за да се искачува по растенија, грмушки и пониските гранки на дрвјата.<ref name="NatureGate">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/narrow-leaved-everlasting-pea|title=Narrow-leaved Everlasting Pea: ''Lathyrus sylvestris''|publisher=NatureGate|accessdate=2013-12-30}}</ref> == Употреба == Ова растение понекогаш се користи за контрола [[Ерозија|на ерозијата]] и за таа цел генерално се сади заедно со некој вид трева. Може добро да се снајде во многу нарушено живеалиште. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Ризница-ред|Lathyrus sylvestris|''Lathyrus sylvestris''}} {{Предлошка:Видови граор во Македонија}}{{таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Азија]] [[Категорија:Флора на Африка]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:CS1-одржување: повеќе имиња: список на автори]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] [[Категорија:Флора на Македонија]] j88wspbc01zaq5mi4dm7f5kw88ynfza 5641260 5641259 2026-10-06T11:51:08Z Jtasevski123 69538 5641260 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}{{Speciesbox|image=Lathyrus_sylvestris1.jpg|image_caption=|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name=iucn>{{Cite iucn |title=''Lathyrus sylvestris'' |author=Rowe, J., Shehadeh, A. & Maxted, N. |name-list-style=amp |article-number= e.T176568A19405519 |date=2019 |doi=10.2305/IUCN.UK.2019-2.RLTS.T176568A19405519.en |access-date=17 January 2024}}</ref>|genus=Lathyrus|species=sylvestris|authority=[[Карл Линеј]]|synonyms_ref=<ref name="POWO">{{cite POWO |id=502035-1 |title=''Lathyrus sylvestris'' L. |access-date=5 July 2024}}</ref>|synonyms={{Collapsible list | {{Species list | Lathyrus angustifolius | Medik. (1787) | Lathyrus grandiflorus | Láng (1824) | Lathyrus heterophyllus | Lapeyr. (1813) | Lathyrus intermedius | Wallr. (1822) | Lathyrus noeanus | Alef. (1861) | Lathyrus platyphyllos | (Retz.) W.D.J.Koch (1843) | Lathyrus pyrenaicus | Jord. (1848) | Lathyrus variegatus | Gilib. (1782) }} }}}}'''''Lathyrus sylvestris''''' — [[Повеќегодишно растение|повеќегодишен]] [[Вид (биологија)|вид]] [[Скриеносеменици|цветно растение]] од [[Семејство (биологија)|фамилијата]] [[бобови]] опишан од [[Карл Линеј]] во 1753 година. Домородно е на контитентите Африка, Европа и Азија. == Опис == [[File:Eucera_longicornis_-_Lathyrus_sylvestris_-_Keila.jpg|десно|мини| Опрашување од пчела со долги рогови]] ''Lathyrus sylvestris'' е повеќегодишно тревесто растение кое со помош на своите [[Витица (ботаника)|витици]] може да достигне височина до околу 2 метри. Без потпора расте до околу 75 см. [[Стебло|Стеблото]] е меко, сплескано и широко крилесто. [[Лист|Листовите]] се наизменично распоредени и имаат кратки, крилести [[Лисна дршка|лисни дршки]] и [[Прилисник|прилисници]]. Тие се перести и се состојат од еден пар тесни, копјести листенки со цел раб, а на врвот завршуваат со три витици. [[Соцветие|Соцветието]] е на долга [[цветна дршка]] и содржи од три до десет розовоцрвени цветови. [[Цвет|Цветовите]] се неправилни и имаат пет чашести листчиња и пет венечни ливчиња. Најгорното венечно ливче го образува едрењето, двете странични го образуваат крилото, а двете долни се споени и ја образуваат чунчицата. Цветот има десет [[Прашник|прашници]] и еден [[Толчник (ботаника)|плодник]]. [[Плод|Плодот]] е долга мешунка која содржи од пет до петнаесет семки.<ref name="NatureGate" /> == Распространетост и живеалиште == ''Lathyrus sylvestris'' домородно на Африка, Европа и Азија. Нејзиното природно живеалиште се шумските рабови, ретките широколисни шуми на ридовите, сувите ливади на ридовите, живите огради, насипите и пустелијата. Ги користи своите витици за да се искачува по растенија, грмушки и пониските гранки на дрвјата.<ref name="NatureGate">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/narrow-leaved-everlasting-pea|title=Narrow-leaved Everlasting Pea: ''Lathyrus sylvestris''|publisher=NatureGate|accessdate=2013-12-30}}</ref> == Употреба == Ова растение понекогаш се користи за контрола [[Ерозија|на ерозијата]] и за таа цел генерално се сади заедно со некој вид трева. Може добро да се снајде во многу нарушено живеалиште. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Ризница-ред|Lathyrus sylvestris|''Lathyrus sylvestris''}} {{Предлошка:Видови граор во Македонија}}{{таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Азија]] [[Категорија:Флора на Африка]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:CS1-одржување: повеќе имиња: список на автори]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] [[Категорија:Флора на Македонија]] oc4dd3qblcw2m4ppgm0tmtkp1xgi55g 5641261 5641260 2026-10-06T11:51:32Z Jtasevski123 69538 5641261 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox|image=Lathyrus_sylvestris1.jpg|image_caption=|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name=iucn>{{Cite iucn |title=''Lathyrus sylvestris'' |author=Rowe, J., Shehadeh, A. & Maxted, N. |name-list-style=amp |article-number= e.T176568A19405519 |date=2019 |doi=10.2305/IUCN.UK.2019-2.RLTS.T176568A19405519.en |access-date=17 January 2024}}</ref>|genus=Lathyrus|species=sylvestris|authority=[[Карл Линеј]]|synonyms_ref=<ref name="POWO">{{cite POWO |id=502035-1 |title=''Lathyrus sylvestris'' L. |access-date=5 July 2024}}</ref>|synonyms={{Collapsible list | {{Species list | Lathyrus angustifolius | Medik. (1787) | Lathyrus grandiflorus | Láng (1824) | Lathyrus heterophyllus | Lapeyr. (1813) | Lathyrus intermedius | Wallr. (1822) | Lathyrus noeanus | Alef. (1861) | Lathyrus platyphyllos | (Retz.) W.D.J.Koch (1843) | Lathyrus pyrenaicus | Jord. (1848) | Lathyrus variegatus | Gilib. (1782) }} }}}}'''''Lathyrus sylvestris''''' — [[Повеќегодишно растение|повеќегодишен]] [[Вид (биологија)|вид]] [[Скриеносеменици|цветно растение]] од [[Семејство (биологија)|фамилијата]] [[бобови]] опишан од [[Карл Линеј]] во 1753 година. Домородно е на контитентите Африка, Европа и Азија. == Опис == [[File:Eucera_longicornis_-_Lathyrus_sylvestris_-_Keila.jpg|десно|мини| Опрашување од пчела со долги рогови]] ''Lathyrus sylvestris'' е повеќегодишно тревесто растение кое со помош на своите [[Витица (ботаника)|витици]] може да достигне височина до околу 2 метри. Без потпора расте до околу 75 см. [[Стебло|Стеблото]] е меко, сплескано и широко крилесто. [[Лист|Листовите]] се наизменично распоредени и имаат кратки, крилести [[Лисна дршка|лисни дршки]] и [[Прилисник|прилисници]]. Тие се перести и се состојат од еден пар тесни, копјести листенки со цел раб, а на врвот завршуваат со три витици. [[Соцветие|Соцветието]] е на долга [[цветна дршка]] и содржи од три до десет розовоцрвени цветови. [[Цвет|Цветовите]] се неправилни и имаат пет чашести листчиња и пет венечни ливчиња. Најгорното венечно ливче го образува едрењето, двете странични го образуваат крилото, а двете долни се споени и ја образуваат чунчицата. Цветот има десет [[Прашник|прашници]] и еден [[Толчник (ботаника)|плодник]]. [[Плод|Плодот]] е долга мешунка која содржи од пет до петнаесет семки.<ref name="NatureGate" /> == Распространетост и живеалиште == ''Lathyrus sylvestris'' домородно на Африка, Европа и Азија. Нејзиното природно живеалиште се шумските рабови, ретките широколисни шуми на ридовите, сувите ливади на ридовите, живите огради, насипите и пустелијата. Ги користи своите витици за да се искачува по растенија, грмушки и пониските гранки на дрвјата.<ref name="NatureGate">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/narrow-leaved-everlasting-pea|title=Narrow-leaved Everlasting Pea: ''Lathyrus sylvestris''|publisher=NatureGate|accessdate=2013-12-30}}</ref> == Употреба == Ова растение понекогаш се користи за контрола [[Ерозија|на ерозијата]] и за таа цел генерално се сади заедно со некој вид трева. Може добро да се снајде во многу нарушено живеалиште. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Ризница-ред|Lathyrus sylvestris|''Lathyrus sylvestris''}} {{Предлошка:Видови граор во Македонија}}{{таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Азија]] [[Категорија:Флора на Африка]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:CS1-одржување: повеќе имиња: список на автори]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] [[Категорија:Флора на Македонија]] k9gml4kevlxj6ocevipag9r0g295t2s 0 1404868 5640833 5639949 2026-10-05T16:03:25Z Andrew012p 85224 5640833 wikitext text/x-wiki {{Глобализирај}} [[Податотека:2008 Suzuki Wagon R Stingray 01.JPG|thumb|right|[[Suzuki Wagon R]], најпродаваниот кеи-автомобил во Јапонија од 2003 г.]] {{нихонго-н|'''Кеи-автомобил'''|軽自動車|кеиџидоша|5=лесно возило}} или разговорно '''кеи-кола''' — јапонска категорија на мали моторни возила, во кои спаѓаат [[патнички автомобил|патнички автомобили]], [[комбе|комбиња]] и [[Камионетка|камионетки]]. Категоријата кеи-автомобил била воведена од јапонската влада во 1949 г., по што нејзините нормативи биле неколкупати менувани. Овие нормативи ги пропишуваат максималните размери на возилото, како и работната зафатнина и моќноста на моторот. Сопствениците на возилата што ги исполнуваат овие ограничувања користат даночни и осигурувачки повластици. Исто така, во повеќето селски средини во [[Јапонија]], за управување со кеи-автомобил не е потребна потврда за обезбедено паркинг-место, што е задолжително за останатите возила.<ref name="nunn">{{cite web |url=http://www.jama-english.jp/europe/news/2005/jan-feb/peternunn.html |title=Minicars: Cheap and Cheerful |first=Peter |last=Nunn |publisher=[[Асоцијација на производители на автомобили на Јапонија|JAMA]] |date=January–February 2005 |access-date=2012-05-10 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303222648/http://www.jama-english.jp/europe/news/2005/jan-feb/peternunn.html |url-status=live }}</ref><ref name="sendai">[https://web.archive.org/web/20120208060752/http://www.sendaiedu.com/owningacar.html "Owning a Car in Japan"], ALTs in Sendai (via [[Интернет-архива|Internet Archive]])</ref><ref name="nytimes">[https://www.nytimes.com/2007/11/25/automobiles/25MICRO.html?ref=automobiles "Small Things in Good Packages"] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/2007/11/25/automobiles/25MICRO.html?ref=automobiles |date=20180630162154 }}, Jerry Garrett, ''[[The New York Times]]'', November 25, 2007</ref> Кеи-автомобилите се многу популарни во Јапонија — во фискалната 2016 г. тие сочинувале повеќе од една третина од продажбата на нови автомобили, иако нивниот удел опаднал од рекордните 40 % во 2013 г.<ref>{{Cite web |url=https://asia.nikkei.com/Business/Auto-sales-in-Japan-rebound-to-5m-units-led-by-Toyota |title=Auto sales in Japan rebound to 5m units, led by Toyota – ''[[Нихон кеиџај шимбун|Nikkei Asian Review]]'' |access-date=2019-07-19 |archive-date=2019-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719172822/https://asia.nikkei.com/Business/Auto-sales-in-Japan-rebound-to-5m-units-led-by-Toyota |url-status=live }}</ref><ref name=NYTsquelch>{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/2014/06/09/business/international/japan-seeks-to-squelch-its-tiny-cars.html |title=Japan Seeks to Squelch Its Tiny Cars – ''The New York Times'' |access-date=2019-07-19 |archive-date=2019-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719172821/https://www.nytimes.com/2014/06/09/business/international/japan-seeks-to-squelch-its-tiny-cars.html |url-status=live }}</ref> Меѓутоа, возилата од оваа категорија се премногу мали и специјализирани за повеќето модели да можат да бидат исплатливи на странските пазари.<ref>{{публикация|книга |язык= en |автор=Rees |автор имя=Chris |заглавие=Microcar Mania |издательство=Bookmarque Publishing |место=Minster Lovell & New Yatt, Oxfordshire, UK |год=1995 |страницы=79 |isbn=1-870519-18-3 }}</ref> Значајни исклучоци се моделите [[Suzuki Alto]] и [[Suzuki Jimny]], кои редовно се извезувале од околу 1980 г. Повеќето кеи-автомобили се направени и произведени во Јапонија, но во одредени периоди во земјата биле увозно застапени и странски модели наменети за продажба како кеи-автомобили. == Опис == Кеи-автомобилите имаат жолти регистарски таблички (црни броеви на жолта заднина за лична употреба и жолти броеви на црна заднина за комерцијална употреба).<ref name="sendai"/><ref name="nytimes"/> Прописите поставени од јапонската влада пропишуваат максимални димензии, моќност и зафатнина на моторот за оваа категорија возила. '''Историја на нормативите за кеи-автомобили:<ref name="History of Mitsubishi Kei Jidosha">{{cite web|last=Martin|first=Schaefers|title=History of Mitsubishi Kei Jidosha|url=https://mjs.home.xs4all.nl/mitsubishik.html|website=Far East Auto Literature|access-date=2016-11-29|archive-date=2016-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160312232113/http://mjs.home.xs4all.nl/mitsubishik.html|url-status=live}}</ref><ref name="一般財団法人 自動車検査登録情報協会">{{cite web|title=道路運送車両法|url=https://www.airia.or.jp/info/system/02.html|website=一般財団法人 自動車検査登録情報協会 (Automobile Inspection & Registration Information Association)|publisher=一般財団法人 自動車検査登録情報協会|access-date=2016-11-29|lang=ja|archive-date=2016-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20161129210015/https://www.airia.or.jp/info/system/02.html|url-status=live}}</ref>''' {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; padding:5px;" |- ! rowspan="2" style="width:9em" | Датум ! rowspan="2" style="width:6em" | Максимална должина ! rowspan="2" style="width:6em" | Максимална ширина ! rowspan="2" style="width:6em" | Максимална висина ! colspan="2" style="width:12em" | Максимална зафатнина на моторот ! rowspan="2" style="width:12em" | Максимална моќност ! rowspan="2" style="width:6em" | Максимален број патници ! rowspan="2" style="width: 6em" | Максимална носечка моќност |- ! Четиритактен ! [[Двотактен мотор|Двотактен]] |- | 8 јули 1949 | 2,8 м | 1 м | rowspan="7" | 2 м | 150 см³ | 100 см³ | rowspan="5" | — | rowspan="7" | 4 | rowspan="7" | 350 кг |- | 26 јули 1950 | rowspan="3" | 3 м | rowspan="3" | 1,3 м | 300 см³ | 200 см³ |- | 16 август 1951 | 360 см³ | 240 см³ |- | 4 април 1955 | colspan="2" | 360 см³ |- | 1 јануари 1976 | 3,2 м | rowspan="2" | 1,4 м | colspan="2" | 550 см³ |- | 1 март 1990 | 3,3 м | colspan="2" rowspan="2" | 660 см³ | rowspan="2" | 47&nbsp;kW (64 ККС) |- | 1 октомври 1998 | 3,4 м | 1,48 м |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://mjs.home.xs4all.nl/mazdak.html History of Mazda Kei Jidosha] (англиски) [[Категорија:Видови автомобили]] [[Категорија:Патен сообраќај во Јапонија]] no7co2m8uvu3hu0set3ym5rsvy0cypc 5640834 5640833 2026-10-05T16:04:08Z Andrew012p 85224 Отповикана преработката [[Special:Diff/5640833|5640833]] на [[Special:Contributions/Andrew012p|Andrew012p]] ([[User talk:Andrew012p|разговор]]) 5640834 wikitext text/x-wiki [[Податотека:2008 Suzuki Wagon R Stingray 01.JPG|thumb|right|[[Suzuki Wagon R]], најпродаваниот кеи-автомобил во Јапонија од 2003 г.]] {{нихонго-н|'''Кеи-автомобил'''|軽自動車|кеиџидоша|5=лесно возило}} или разговорно '''кеи-кола''' — јапонска категорија на мали моторни возила, во кои спаѓаат [[патнички автомобил|патнички автомобили]], [[комбе|комбиња]] и [[Камионетка|камионетки]]. Категоријата кеи-автомобил била воведена од јапонската влада во 1949 г., по што нејзините нормативи биле неколкупати менувани. Овие нормативи ги пропишуваат максималните размери на возилото, како и работната зафатнина и моќноста на моторот. Сопствениците на возилата што ги исполнуваат овие ограничувања користат даночни и осигурувачки повластици. Исто така, во повеќето селски средини во [[Јапонија]], за управување со кеи-автомобил не е потребна потврда за обезбедено паркинг-место, што е задолжително за останатите возила.<ref name="nunn">{{cite web |url=http://www.jama-english.jp/europe/news/2005/jan-feb/peternunn.html |title=Minicars: Cheap and Cheerful |first=Peter |last=Nunn |publisher=[[Асоцијација на производители на автомобили на Јапонија|JAMA]] |date=January–February 2005 |access-date=2012-05-10 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303222648/http://www.jama-english.jp/europe/news/2005/jan-feb/peternunn.html |url-status=live }}</ref><ref name="sendai">[https://web.archive.org/web/20120208060752/http://www.sendaiedu.com/owningacar.html "Owning a Car in Japan"], ALTs in Sendai (via [[Интернет-архива|Internet Archive]])</ref><ref name="nytimes">[https://www.nytimes.com/2007/11/25/automobiles/25MICRO.html?ref=automobiles "Small Things in Good Packages"] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/2007/11/25/automobiles/25MICRO.html?ref=automobiles |date=20180630162154 }}, Jerry Garrett, ''[[The New York Times]]'', November 25, 2007</ref> Кеи-автомобилите се многу популарни во Јапонија — во фискалната 2016 г. тие сочинувале повеќе од една третина од продажбата на нови автомобили, иако нивниот удел опаднал од рекордните 40 % во 2013 г.<ref>{{Cite web |url=https://asia.nikkei.com/Business/Auto-sales-in-Japan-rebound-to-5m-units-led-by-Toyota |title=Auto sales in Japan rebound to 5m units, led by Toyota – ''[[Нихон кеиџај шимбун|Nikkei Asian Review]]'' |access-date=2019-07-19 |archive-date=2019-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719172822/https://asia.nikkei.com/Business/Auto-sales-in-Japan-rebound-to-5m-units-led-by-Toyota |url-status=live }}</ref><ref name=NYTsquelch>{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/2014/06/09/business/international/japan-seeks-to-squelch-its-tiny-cars.html |title=Japan Seeks to Squelch Its Tiny Cars – ''The New York Times'' |access-date=2019-07-19 |archive-date=2019-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719172821/https://www.nytimes.com/2014/06/09/business/international/japan-seeks-to-squelch-its-tiny-cars.html |url-status=live }}</ref> Меѓутоа, возилата од оваа категорија се премногу мали и специјализирани за повеќето модели да можат да бидат исплатливи на странските пазари.<ref>{{публикация|книга |язык= en |автор=Rees |автор имя=Chris |заглавие=Microcar Mania |издательство=Bookmarque Publishing |место=Minster Lovell & New Yatt, Oxfordshire, UK |год=1995 |страницы=79 |isbn=1-870519-18-3 }}</ref> Значајни исклучоци се моделите [[Suzuki Alto]] и [[Suzuki Jimny]], кои редовно се извезувале од околу 1980 г. Повеќето кеи-автомобили се направени и произведени во Јапонија, но во одредени периоди во земјата биле увозно застапени и странски модели наменети за продажба како кеи-автомобили. == Опис == Кеи-автомобилите имаат жолти регистарски таблички (црни броеви на жолта заднина за лична употреба и жолти броеви на црна заднина за комерцијална употреба).<ref name="sendai"/><ref name="nytimes"/> Прописите поставени од јапонската влада пропишуваат максимални димензии, моќност и зафатнина на моторот за оваа категорија возила. '''Историја на нормативите за кеи-автомобили:<ref name="History of Mitsubishi Kei Jidosha">{{cite web|last=Martin|first=Schaefers|title=History of Mitsubishi Kei Jidosha|url=https://mjs.home.xs4all.nl/mitsubishik.html|website=Far East Auto Literature|access-date=2016-11-29|archive-date=2016-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160312232113/http://mjs.home.xs4all.nl/mitsubishik.html|url-status=live}}</ref><ref name="一般財団法人 自動車検査登録情報協会">{{cite web|title=道路運送車両法|url=https://www.airia.or.jp/info/system/02.html|website=一般財団法人 自動車検査登録情報協会 (Automobile Inspection & Registration Information Association)|publisher=一般財団法人 自動車検査登録情報協会|access-date=2016-11-29|lang=ja|archive-date=2016-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20161129210015/https://www.airia.or.jp/info/system/02.html|url-status=live}}</ref>''' {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; padding:5px;" |- ! rowspan="2" style="width:9em" | Датум ! rowspan="2" style="width:6em" | Максимална должина ! rowspan="2" style="width:6em" | Максимална ширина ! rowspan="2" style="width:6em" | Максимална висина ! colspan="2" style="width:12em" | Максимална зафатнина на моторот ! rowspan="2" style="width:12em" | Максимална моќност ! rowspan="2" style="width:6em" | Максимален број патници ! rowspan="2" style="width: 6em" | Максимална носечка моќност |- ! Четиритактен ! [[Двотактен мотор|Двотактен]] |- | 8 јули 1949 | 2,8 м | 1 м | rowspan="7" | 2 м | 150 см³ | 100 см³ | rowspan="5" | — | rowspan="7" | 4 | rowspan="7" | 350 кг |- | 26 јули 1950 | rowspan="3" | 3 м | rowspan="3" | 1,3 м | 300 см³ | 200 см³ |- | 16 август 1951 | 360 см³ | 240 см³ |- | 4 април 1955 | colspan="2" | 360 см³ |- | 1 јануари 1976 | 3,2 м | rowspan="2" | 1,4 м | colspan="2" | 550 см³ |- | 1 март 1990 | 3,3 м | colspan="2" rowspan="2" | 660 см³ | rowspan="2" | 47&nbsp;kW (64 ККС) |- | 1 октомври 1998 | 3,4 м | 1,48 м |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://mjs.home.xs4all.nl/mazdak.html History of Mazda Kei Jidosha] (англиски) [[Категорија:Видови автомобили]] [[Категорија:Патен сообраќај во Јапонија]] bv5ez0m987l19ewvi5vaqbdhvh73qw6 0 1404875 5640813 5640140 2026-10-05T15:27:03Z Виолетова 1975 /* Распространетост и живеалиште */ 5640813 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image = Lathyrus vernus-IMG 7284.JPG |genus = Lathyrus |species = vernus |authority = ([[Карл Линеј|L.]]) [[Bernh.]] |synonyms = {{Plainlist | style = margin-left: 1em; text-indent: -1em; | *''Orobus vernus'' <small>L.</small> }} |synonyms_ref = <ref>{{citation |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/ild-8891 |title=The Plant List: A Working List of All Plant Species |accessdate=17 јули 2016}}</ref> }} '''Пролетен граор''' ({{langx|la|Lathyrus vernus}}) — [[Вид (биологија)|вид]] цветно [[Тревесто растение|тревесто]] [[повеќегодишно растение]] од родот ''[[Граор|Lathyrus]]'', [[Домороден вид|по потекло]] од шумите во Европа и Сибир. Напролет образува густа туфа од зашилени листови со виолетови цветови, кои со стареењето преминуваат во зеленикаво-сина боја.<ref>{{Наведена книга|title=RHS A-Z encyclopedia of garden plants|url=https://archive.org/details/azencyclopediaof0000unse|publisher=Dorling Kindersley|year=2008|isbn=978-1405332965|location=United Kingdom|pages=1136}}</ref> Овој вид,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/9867/Lathyrus-vernus/Details|title=RHS Plant Selector - ''Lathyrus vernus''|publisher=Royal Horticultural Society|accessdate=30 September 2020}}</ref> како и неговата сорта „Alboroseus“,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/61244/Lathyrus-vernus-Alboroseus/Details|title=RHS Plant Selector - ''Lathyrus vernus'' 'Alboroseus'|publisher=Royal Horticultural Society|accessdate=30 September 2020}}</ref> ја имаат добиено Наградата за градинарски заслуги на [[Кралско хортикултурно друштво|Кралското хортикултурно друштво]]. == Опис == ''Lathyrus vernus'' е повеќегодишно растение со исправено, некрилесто стебло, кое расте од 20 до 40 см и е речиси без влакна. [[Лист|Листовите]] се наизменично распоредени, со кратки [[Лисна дршка|дршки]] и големи, широки [[Прилисник|прилисници]]. Листовите се парно-перјести, со два до четири пара овални и заострени ливчиња со тапи врвови, цели рабови и без мустачиња за качување. [[Соцветие|Соцветието]] има долго стебло со три до десет виолетово-црвени цветови; секој цвет е долг од 13 до 20 мм и добива посина нијанса како што старее. Цветовите се неправилни, составени од пет [[Чашкино ливче|чашкини]] и пет [[Венечно ливче|венечни ливчиња]]. Најгорното венечно ливче е познато како „знаменце“, страничните две како „крилца“, а најниските две се споени и ја образуваат „лаѓичката“. Цветот има десет [[Прашник|прашници]] и една карпела. Плодот е долга, кафеава мешунка со должина до 60 мм, која содржи од осум до четиринаесет отровни семиња. Ова растение цвета рано во годината, во мај и јуни. Може да се разликува од [[Горчлив граор|горчливиот граор]] (''L. linifolius'') и [[Црн граор|црниот граор]] (''L. niger'') по ширината на неговите овални ливчиња. Растението не венее по цветањето, туку продолжува да расте сè до есен.<ref name="NatureGate">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/spring-vetch|title=Spring vetch: ''Lathyrus vernus''|publisher=NatureGate|accessdate=2013-12-31}}</ref> == Распространетост и живеалиште == Пролетниот граор е природно распространет во Европа и делови од Северна Азија. Негово типично живеалиште се широколисни шуми, шумски рабови, шумски насади и чистини.<ref name="NatureGate" /> Во [[Македонија]] расте по пасишта и камењари на надморска височина до 2000 метри. Се посочува за неколку места, но до денес се семта дека некои податоци треба да бидат прифатени со резерва.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1235-1236}}</ref> == Галерија == <gallery> Податотека:Pink-flowered_cultivar,_Lathyrus_vernus_'Alboroseus'.jpg|алт=Pink-flowered cultivar, Lathyrus vernus 'Alboroseus'| Розовоцветна сорта, ''Lathyrus vernus'' 'Alboroseus' Податотека:Lathyrus_vernus_'Alboroseus'_flower.JPG|алт=Detail of the flower of the pink-flowered cultivar, Lathyrus vernus 'Alboroseus'| Детаљ од цветот на розовоцветната сорта, ''Lathyrus vernus'' „Alboroseus“ Податотека:The_Soviet_Union_1988_CPA_5966_stamp_(Deciduous_forest_flowers._Spring_pea).jpg|алт=Lathyrus vernus on stamp of USSR| ''Lathyrus vernus'' на поштенска марка на СССР Податотека:Bombus_pascuorum_-_Lathyrus_vernus_-_Keila.jpg|алт=Pollination| Опрашување </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Lathyrus vernus}} {{Викивидови-ред|Lathyrus vernus}} * [https://plants.usda.gov/java/profile?symbol=LAVE7 Профил на USDA PLANTS] {{Видови граор во Македонија}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Русија]] [[Категорија:Флора на Србија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Македонија]] dcvjcxky7dqkz4av76cbpkl1cary7ve 5640814 5640813 2026-10-05T15:27:24Z Виолетова 1975 /* Надворешни врски */ 5640814 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image = Lathyrus vernus-IMG 7284.JPG |genus = Lathyrus |species = vernus |authority = ([[Карл Линеј|L.]]) [[Bernh.]] |synonyms = {{Plainlist | style = margin-left: 1em; text-indent: -1em; | *''Orobus vernus'' <small>L.</small> }} |synonyms_ref = <ref>{{citation |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/ild-8891 |title=The Plant List: A Working List of All Plant Species |accessdate=17 јули 2016}}</ref> }} '''Пролетен граор''' ({{langx|la|Lathyrus vernus}}) — [[Вид (биологија)|вид]] цветно [[Тревесто растение|тревесто]] [[повеќегодишно растение]] од родот ''[[Граор|Lathyrus]]'', [[Домороден вид|по потекло]] од шумите во Европа и Сибир. Напролет образува густа туфа од зашилени листови со виолетови цветови, кои со стареењето преминуваат во зеленикаво-сина боја.<ref>{{Наведена книга|title=RHS A-Z encyclopedia of garden plants|url=https://archive.org/details/azencyclopediaof0000unse|publisher=Dorling Kindersley|year=2008|isbn=978-1405332965|location=United Kingdom|pages=1136}}</ref> Овој вид,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/9867/Lathyrus-vernus/Details|title=RHS Plant Selector - ''Lathyrus vernus''|publisher=Royal Horticultural Society|accessdate=30 September 2020}}</ref> како и неговата сорта „Alboroseus“,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/61244/Lathyrus-vernus-Alboroseus/Details|title=RHS Plant Selector - ''Lathyrus vernus'' 'Alboroseus'|publisher=Royal Horticultural Society|accessdate=30 September 2020}}</ref> ја имаат добиено Наградата за градинарски заслуги на [[Кралско хортикултурно друштво|Кралското хортикултурно друштво]]. == Опис == ''Lathyrus vernus'' е повеќегодишно растение со исправено, некрилесто стебло, кое расте од 20 до 40 см и е речиси без влакна. [[Лист|Листовите]] се наизменично распоредени, со кратки [[Лисна дршка|дршки]] и големи, широки [[Прилисник|прилисници]]. Листовите се парно-перјести, со два до четири пара овални и заострени ливчиња со тапи врвови, цели рабови и без мустачиња за качување. [[Соцветие|Соцветието]] има долго стебло со три до десет виолетово-црвени цветови; секој цвет е долг од 13 до 20 мм и добива посина нијанса како што старее. Цветовите се неправилни, составени од пет [[Чашкино ливче|чашкини]] и пет [[Венечно ливче|венечни ливчиња]]. Најгорното венечно ливче е познато како „знаменце“, страничните две како „крилца“, а најниските две се споени и ја образуваат „лаѓичката“. Цветот има десет [[Прашник|прашници]] и една карпела. Плодот е долга, кафеава мешунка со должина до 60 мм, која содржи од осум до четиринаесет отровни семиња. Ова растение цвета рано во годината, во мај и јуни. Може да се разликува од [[Горчлив граор|горчливиот граор]] (''L. linifolius'') и [[Црн граор|црниот граор]] (''L. niger'') по ширината на неговите овални ливчиња. Растението не венее по цветањето, туку продолжува да расте сè до есен.<ref name="NatureGate">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/spring-vetch|title=Spring vetch: ''Lathyrus vernus''|publisher=NatureGate|accessdate=2013-12-31}}</ref> == Распространетост и живеалиште == Пролетниот граор е природно распространет во Европа и делови од Северна Азија. Негово типично живеалиште се широколисни шуми, шумски рабови, шумски насади и чистини.<ref name="NatureGate" /> Во [[Македонија]] расте по пасишта и камењари на надморска височина до 2000 метри. Се посочува за неколку места, но до денес се семта дека некои податоци треба да бидат прифатени со резерва.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1235-1236}}</ref> == Галерија == <gallery> Податотека:Pink-flowered_cultivar,_Lathyrus_vernus_'Alboroseus'.jpg|алт=Pink-flowered cultivar, Lathyrus vernus 'Alboroseus'| Розовоцветна сорта, ''Lathyrus vernus'' 'Alboroseus' Податотека:Lathyrus_vernus_'Alboroseus'_flower.JPG|алт=Detail of the flower of the pink-flowered cultivar, Lathyrus vernus 'Alboroseus'| Детаљ од цветот на розовоцветната сорта, ''Lathyrus vernus'' „Alboroseus“ Податотека:The_Soviet_Union_1988_CPA_5966_stamp_(Deciduous_forest_flowers._Spring_pea).jpg|алт=Lathyrus vernus on stamp of USSR| ''Lathyrus vernus'' на поштенска марка на СССР Податотека:Bombus_pascuorum_-_Lathyrus_vernus_-_Keila.jpg|алт=Pollination| Опрашување </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Lathyrus vernus}} {{Викивидови-ред|Lathyrus vernus}} * [https://plants.usda.gov/java/profile?symbol=LAVE7 Профил на USDA PLANTS] {{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Русија]] [[Категорија:Флора на Србија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Македонија]] qljgv8hkly1vc163tf570csx6ujeikb 0 1404896 5640825 5640585 2026-10-05T15:54:28Z Carshalton 30527 /* Хронологија на репрезентативните настапи */ 5640825 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | playername = Ренато Бузо | image = [[Податотека:Renato Buso Olympics 1992.webp|200px]] | height = {{height|m=1.83}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1969|12|19}} | cityofbirth = {{роден во|Тревизо|}} | countryofbirth = [[Италија]] | nationality = {{flagsport|ITA}} [[Италија]] | currentclub = | position = {{Football/MF}} | retired = 2004 <small>(34 г.)</small> | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Montebelluna}} | years1 = 1984-1985 | caps1 = 25 | goals1 = 2 | clubs1 = {{Fb team Montebelluna}} | years2 = 1985-1989 | caps2 = 55 | goals2 = 10 | clubs2 = {{Fb team Juventus}} | years3 = 1989-1991 | caps3 = 49 | goals3 = 9 | clubs3 = {{Fb team Fiorentina}} | years4 = 1991-1993 | caps4 = 34 | goals4 = 4 | clubs4 = {{Fb team Sampdoria}} | years5 = 1993-1996 | caps5 = 95 | goals5 = 11 | clubs5 = {{Fb team Napoli}} | years6 = 1996-1997 | caps6 = 16 | goals6 = 1 | clubs6 = {{Fb team Lazio}} | years7 = 1997-2000 | caps7 = 61 | goals7 = 4 | clubs7 = {{Fb team Piacenza}} | years8 = 2000-2001 | caps8 = 31 | goals8 = 4 | clubs8 = {{Fb team Cagliari}} | years9 = 2001-2004 | caps9 = 39 | goals9 = 1 | clubs9 = {{Fb team Spezia}} | nationalyears1 = 1986-1987 | nationalcaps1 = 8 | nationalgoals1 = 3 | nationalteam1 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија под 18 година|Италија 18]] | nationalyears2 = 1987-1992 | nationalcaps2 = 24 | nationalgoals2 = 9 | nationalteam2 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија под 21 година|Италија 21]] | nationalyears3 = 1992 | nationalcaps3 = 6 | nationalgoals3 = 0 | nationalteam3 = {{flagsport|ITA}} [[Олимписка фудбалска репрезентација на Италија|Италија (олимп.)]] | manageryears1 = 2004-2005 |managerclubs1 = {{Fb team Spezia}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Асистент)</small> | manageryears2 = 2006-2007 |managerclubs2 = {{Fb team Sarzanese}} | manageryears3 = 2007-2008 |managerclubs3 = {{Fb team Spezia}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Примавера)</small> | manageryears4 = 2008-2009 |managerclubs4 = {{Fb team Fiorentina}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Алиеви)</small> | manageryears5 = 2009-2011 |managerclubs5 = {{Fb team Fiorentina}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Примавера)</small> | manageryears6 = 2011-2013 |managerclubs6 = {{Fb team Gavorrano}} | manageryears7 = 2013-2014 |managerclubs7 = {{Fb team Chievo}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Асистент)</small> | manageryears8 = 2018-2019 |managerclubs8 = {{Fb team Sangiovannese}} | manageryears9 = 2020-2021 |managerclubs9 = {{Fb team Fiorentina}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(под 18)</small> }} '''Ренато Бузо''' (роден на [[19 декември]] [[1969]] година, во [[Тревизо]]) — [[Италијанци|италијански]] [[Тренер|фудбалски тренер]] и поранешен [[фудбал]]ер, [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]]. ==Биографија== Живее во [[Фиренца]] со својата свршеница [[новинар]]ката, Камила Менкарели,<ref>{{Cite news|author=Lorenzo Mossani|url=https://renatobuso.files.wordpress.com/2012/03/renatobuso_reporter_12_2011.jpg|title=BUSO SALUTA MA SOGNA VIOLA|publisher=Il Reporter|date=декември 2011|page=29}}</ref> синот Даниел (роден 2012 г.)<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.gelocal.it/iltirreno/archivio/iltirreno/2012/11/06/LG_27_4.html|title=Fiocco azzurro in casa Buso Daniel, gioia di Renato e Camilla|publisher=Il Tirreno|date=6 ноември 2012|page=27|access-date=25 април 2013|archive-date=11 март 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160311032312/http://ricerca.gelocal.it/iltirreno/archivio/iltirreno/2012/11/06/LG_27_4.html|dead-link=yes}}</ref> и ќерката Џулија, (родена 2015 г.).<ref>{{Cite web|url=http://www.corrierespione.it/gossip-e-sport/la-viola-giulia-finalmente-a-casa-grande-festa-in-casa-buso-944|titolo=La 'viola' Giulia finalmente a casa, grande festa in casa Buso|date=19 јануари 2015}}</ref> Неговиот внук [[Николо Бузо|Николо]], исто така, е фудбалер.<ref>{{Cite web|url=https://www.ilgazzettino.it/nordest/treviso/lecco_promozione_serie_b_nicolo_buso_lecco_promozione_serie_b-7471891.html|title=Favola Lecco: anche il bomber trevigiano Buso brinda alla promozione in Serie B|date=2023-06-20|access-date=2024-08-24}}</ref> ==Клупска кариера== Кариерата ја започнал и дебитирал како професионалец со [[Калчо Монтелбуна|Монтебелуна]], во [[Серија Ц2]], а потоа во 1985 година преминал во [[ФК Јувентус|Јувентус]] во [[Серија А]], за кој настапувал четири сезони и постигнал 10 гола, најчесто користен како замена за [[Алдо Серена]], [[Ијан Раш]] и [[Алесандро Алтобели]] на позицијата централен напаѓач.<ref>{{Cite news|author=Corrado Sannucci|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1986/07/30/tanti-saluti-dalle-signore-del-campionato.html|title=TANTI SALUTI DALLE SIGNORE DEL CAMPIONATO|publisher=La Repubblica|date=30 јули 1986|page=18}}</ref> Во 1989 година, преминал со ко-сопственост во [[ФК Фјорентина|Фјорентина]],<ref>{{Cite news|author=Licia Granello|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/08/01/il-divieto-di-annoiarsi.html|title=IL DIVIETO DI ANNOIARSI|publisher=La Repubblica|date=1 август 1989|page=27}}</ref> која следната година го откупила целосно во рамките на трансферот со кој [[Роберто Баџо]] преминува се преселил во Јувентус,<ref>''Per un pugno dì spiccioli'', [[L'Unità]], 21 јули 1990, стр.27</ref> при што Бусо бил проценет на 2 милијарди лири<ref>{{cite book|title=Calciatori ‒ La raccolta completa Panini 1961-2012|publisher=Panini|date=18 јуни 2012|page=10|volume=Vol. 7 (1990-1991)}}</ref>. Во Фиренца играл две сезони, постепено преминувајќи на позицијата втор напаѓач или крило и настапувајќи во нападот со [[Роберто Баџо]] и [[Оскар Дертисија]];<ref>{{Cite news|author=Gianni Mura|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/10/18/fiorentina-nuovo-appello-baggio-salvera-giorgi.html|title=FIORENTINA NUOVO APPELLO BAGGIO SALVERA' GIORGI?|publisher=La Repubblica|date=18 октомври 1989|page=25}}</ref> настапил и во финалето на [[Куп на УЕФА 1989-1990|Купот на УЕФА 1989-1990]] загубено од Јувентус, при што постигнал и гол. Во 1991 година бил продаден на тогашниот италијански шампион [[ФК Сампдорија|Сампдорија]] за 4,6 милијарди лири;<ref>{{Cite news|authore=Corrado Sannucci|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/08/02/la-generazione-dei-fenomeni.html|title=LA GENERAZIONE DEI FENOMENI|publisher=La Repubblica|date=2 август 1991|page=39}}</ref> во дресот на „блучеркатите“ го заменил [[Марко Бранка]] (кој преминал во Фиорентина) во улогата на резерва за тандемот [[Џанлука Вијали]] и [[Роберто Манчини]],<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/08/14/chi-di-troppo.html|title=CHI È DI TROPPO?|publisher=La Repubblica|date=14 август 1991|page=35}}</ref> поминувајќи две сезони во тимот од Џенова. Во 1993 година, поради несогласувања со [[Свен-Јоран Ериксон]],<ref>{{Cite news|author=Renzo Carboncini|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1993/10/31/samp-made-in-eriksson.html|title=SAMP MADE IN ERIKSSON|publisher=La Repubblica|date=31 октомври 1993|page=24}}</ref> преминал во [[ФК Наполи|Наполи]] за три и пол милијарди лири.<ref>{{Cite news|author=Licia Granello|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1993/08/01/gullit-mancini-nuovi-allegri.html|title=GULLIT, MANCINI E I NUOVI ALLEGRI|publisher=La Repubblica|date=1 август 1993|page=25}}</ref> Таму се задржал три години, постигнувајќи 11 гола и целосно трансформирајќи се во страничен играч од средниот ред.<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1993/12/06/promosso-notari.html|title=PROMOSSO NOTARI|publisher=La Repubblica|date=6 декември 1993|page=45}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1994/12/12/delvecchio-pecchia-viva-giovani.html|title=DELVECCHIO E PECCHIA VIVA I GIOVANI|publisher=La Repubblica|date=12 декември 1994|page=40}}</ref> Во 1996 година преминал во [[СС Лацио|Лацио]] за 6 милијарди лири<ref>{{cite book|title=Calciatori ‒ La raccolta completa Panini 1961-2012|publisher=Panini|date=30 јули 2012|page=10|volume=Vol. 13 (1996-1997)}}</ref>, на барање на [[Зденек Земан]] како алтернатива во нападот.<ref name="rep2">{{Cite news|author=Andrea Galdi|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1997/03/18/buso-il-jolly-mette-le-ali.html|title=Buso, il jolly mette le ali|publisher=La Repubblica|date=18 март 1997|page=8}}</ref> [[Варичела]]та го спречила да настапува на подготовки<ref name=rep2/>, а потоа добил малку простор за игра кај Земан, додека поголема минутажа добил кај [[Дино Ѕоф]], кој го заменил Чехот во текот на првенството.<ref name=rep2/> Во октомври 1997 година преминал во {{Fb team (N) Piacenza}},<ref name="pc">[http://www.storiapiacenza1919.it/rosa97.htm Rosa 1997-1998] storiapiacenza1919.it</ref> каде што останал три години во [[Серија А]], придонесувајќи како првотимец за две опстанувања ([[Серија А 1997-1998|1997-1998]] и [[Серија А 1998-1999|1998-1999]]), наизменично настапувајќи со [[Џанпјетро Пјовани]] на позицијата десно крило.<ref name=pc/><ref>[http://www.storiapiacenza1919.it/rosa98.htm Rosa 1998-1999] storiapiacenza1919.it</ref> По испаѓањето на Пјаченца во 2000 година, и тој играл во [[Серија Б]], но со екипата на [[ФК Каљари Калчо|Каљари]];<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2000/07/21/berlusconi-rivaldo-magari.html|title=Berlusconi: Rivaldo? Magari|publisher=La Repubblica|date=21 јули 2000|p=58}}</ref> таму во единствената сезона постигнал 4 гола. На крајот од својата кариера преминал во [[Специја Калчо|Специја]]<ref>{{Cite news|author=Luigi Pastore|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2001/08/06/spezia.html|title=Spezia|publisher=La Repubblica|date=6 август 2001|page=7}}</ref>, во [[Серија Ц1]], каде што играл три години пред конечно да му стави крај на професионалното играње фудбал. ==Репрезентативна кариера== Неговото име останува поврзано со победата на [[Фудбалска репрезентација на Италија под 21 година|италијанската репрезентација под 21 година]], предводена од [[Чезаре Малдини]], на првото [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|Европско првенство во категоријата]] (1992). Со 3 гола во полуфиналето (против [[Фудбалска репрезентација на Данска под 21 година|Данска]]) и во финалето (против [[Фудбалска репрезентација на Шведска под 21 година|Шведска]]<ref>{{Cite news|author=Gianni Brer|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1992/05/29/due-gol-dopo-la-paura.html|title=DUE GOL DOPO LA PAURA|publisher=La Repubblica|date=29 мај 1992|page=27}}</ref>), тој придонел за триумфот, а истовремено станал и најдобар стрелец на турнирот.<ref>{{Cite news|author=Vittorio Zambardino|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1992/05/29/la-riscossa-di-buso-eterno-supplente.html|title=La riscossa di Buso, l'eterno supplente di tutti|publisher=La Repubblica|date=29 мај 1992|page=27}}</ref> Вкупно одиграл 24 натпревари и постигнал 9 гола за репрезентацијата под 21 година, како и 5 натпревари за [[Олимписка фудбалска репрезентација на Италија|олимписката репрезентација]], со која истата година учествувал на [[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписките игри 1992]] во [[Барселона]].<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1992/06/23/olimpiadi-un-posto-per-orlando.html|title=OLIMPIADI, UN POSTO PER ORLANDO|publisher=La Repubblica|date=23 јуни 1992|page=28}}</ref> ===Хронологија на репрезентативните настапи=== ; Олимписка репрезентација {{Репрезентативни настапиО|ITA}} {{CronoparO|10-7-1992|Бреша|ITA|1|1|EGY||Пријателска|13={{suboff|76}}}} {{CronoparO|16-7-1992|Марино|ITA|5|0|QAT||Пријателска|14=Марино (Италија)}} {{suboff|55}} {{CronoparO|24-7-1992|Барселона|ITA|2|1|USA||[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Прва фаза</small>]]|13=}} {{CronoparO|27-7-1992|Барселона|ITA|0|3|POL||[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Прва фаза</small>]]|13={{yel|35}}}} {{CronoparO|29-7-1992|Барселона|ITA|1|0|KUW||[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Прва фаза</small>]]|13={{Капитен}}}} {{CronoparO|1-8-1992|Валенсија|ESP|1|0|ITA||[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Четвртфинале</small>]]|13={{Капитен}} {{sent off|89}}}} {{Cronofin|6|0}} ==Титули== ===Клупски=== ; Јувентус *'''{{Трофеј-Скудето}} [[Серија А]]''' : 1 : 1985-1986<ref>Дел од тимот, но без настапи.</ref> *'''{{Трофеј-Интерконтинентален куп}} [[Интерконтинентален куп]]''' : 1<ref>{{Cite web|url=http://www.renatobuso.it/|titolo=www.renatobuso.it|website=www.renatobuso.it|access-date=2024-07-25}}</ref> : 1985 ; Сампдорија *'''{{Трофеј-Суперкуп на Италија}} [[Суперкуп на Италија]]''' : 1 : 1991 ===Репрезентативни=== ; Италија под 21 година *'''{{Трофеј-Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година}} [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|Европско првенство за играчи под 21 година]]''' : 1 : [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|1992]] ===Поединечни=== * [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година#Најдобар играч на првенството|Најдобар играч]] на [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|ЕП за играчи под 21 година]] : 1 : [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|1992]] * [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година#Златна копачка|Најдобар стрелец]] на [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|ЕП за играчи под 21 година]] : 1 : [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|1992]] <small>(3 гола)</small> ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Италија |image3=Flag of Italy.svg }} * [https://www.soccerway.com/player/buso-renato/zJd9mCG0/ Ренато Бузо на soccerway] * [https://www.transfermarkt.com/renato-buso/profil/spieler/120392 Ренато Бузо на transfermarkt] * [https://www.espn.com/soccer/player/_/id/163704/renato-buso Ренато Бузо на espn] * [https://www.tuttocalciatori.net/Buso_Renato Ренато Бузо на tuttocalciatori] {{Состав на Италија на ЛОИ фудбал 1992 (м)}} {{Navboxes |bg = gold |fg = black |bordercolor = solid 1px #000; |title = Награди |list1 = {{Најдобар играч на ЕП фудбал под 21 година}} {{Најдобар стрелец на ЕП фудбал под 21 година}} }} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бузо, Ренато}} [[Категорија:Италијански фудбалери]] [[Категорија:Италијански фудбалски тренери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фјорентина]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Сампдорија]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Наполи]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Лацио]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Пјаченца]] [[Категорија:Фудбалери на Каљари Калчо]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Специја]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1971 година]] 31618h2fryabadfws90v0f81n9ntgrc 5640827 5640825 2026-10-05T15:55:41Z Carshalton 30527 /* Хронологија на репрезентативните настапи */ 5640827 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | playername = Ренато Бузо | image = [[Податотека:Renato Buso Olympics 1992.webp|200px]] | height = {{height|m=1.83}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1969|12|19}} | cityofbirth = {{роден во|Тревизо|}} | countryofbirth = [[Италија]] | nationality = {{flagsport|ITA}} [[Италија]] | currentclub = | position = {{Football/MF}} | retired = 2004 <small>(34 г.)</small> | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Montebelluna}} | years1 = 1984-1985 | caps1 = 25 | goals1 = 2 | clubs1 = {{Fb team Montebelluna}} | years2 = 1985-1989 | caps2 = 55 | goals2 = 10 | clubs2 = {{Fb team Juventus}} | years3 = 1989-1991 | caps3 = 49 | goals3 = 9 | clubs3 = {{Fb team Fiorentina}} | years4 = 1991-1993 | caps4 = 34 | goals4 = 4 | clubs4 = {{Fb team Sampdoria}} | years5 = 1993-1996 | caps5 = 95 | goals5 = 11 | clubs5 = {{Fb team Napoli}} | years6 = 1996-1997 | caps6 = 16 | goals6 = 1 | clubs6 = {{Fb team Lazio}} | years7 = 1997-2000 | caps7 = 61 | goals7 = 4 | clubs7 = {{Fb team Piacenza}} | years8 = 2000-2001 | caps8 = 31 | goals8 = 4 | clubs8 = {{Fb team Cagliari}} | years9 = 2001-2004 | caps9 = 39 | goals9 = 1 | clubs9 = {{Fb team Spezia}} | nationalyears1 = 1986-1987 | nationalcaps1 = 8 | nationalgoals1 = 3 | nationalteam1 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија под 18 година|Италија 18]] | nationalyears2 = 1987-1992 | nationalcaps2 = 24 | nationalgoals2 = 9 | nationalteam2 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија под 21 година|Италија 21]] | nationalyears3 = 1992 | nationalcaps3 = 6 | nationalgoals3 = 0 | nationalteam3 = {{flagsport|ITA}} [[Олимписка фудбалска репрезентација на Италија|Италија (олимп.)]] | manageryears1 = 2004-2005 |managerclubs1 = {{Fb team Spezia}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Асистент)</small> | manageryears2 = 2006-2007 |managerclubs2 = {{Fb team Sarzanese}} | manageryears3 = 2007-2008 |managerclubs3 = {{Fb team Spezia}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Примавера)</small> | manageryears4 = 2008-2009 |managerclubs4 = {{Fb team Fiorentina}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Алиеви)</small> | manageryears5 = 2009-2011 |managerclubs5 = {{Fb team Fiorentina}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Примавера)</small> | manageryears6 = 2011-2013 |managerclubs6 = {{Fb team Gavorrano}} | manageryears7 = 2013-2014 |managerclubs7 = {{Fb team Chievo}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Асистент)</small> | manageryears8 = 2018-2019 |managerclubs8 = {{Fb team Sangiovannese}} | manageryears9 = 2020-2021 |managerclubs9 = {{Fb team Fiorentina}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(под 18)</small> }} '''Ренато Бузо''' (роден на [[19 декември]] [[1969]] година, во [[Тревизо]]) — [[Италијанци|италијански]] [[Тренер|фудбалски тренер]] и поранешен [[фудбал]]ер, [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]]. ==Биографија== Живее во [[Фиренца]] со својата свршеница [[новинар]]ката, Камила Менкарели,<ref>{{Cite news|author=Lorenzo Mossani|url=https://renatobuso.files.wordpress.com/2012/03/renatobuso_reporter_12_2011.jpg|title=BUSO SALUTA MA SOGNA VIOLA|publisher=Il Reporter|date=декември 2011|page=29}}</ref> синот Даниел (роден 2012 г.)<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.gelocal.it/iltirreno/archivio/iltirreno/2012/11/06/LG_27_4.html|title=Fiocco azzurro in casa Buso Daniel, gioia di Renato e Camilla|publisher=Il Tirreno|date=6 ноември 2012|page=27|access-date=25 април 2013|archive-date=11 март 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160311032312/http://ricerca.gelocal.it/iltirreno/archivio/iltirreno/2012/11/06/LG_27_4.html|dead-link=yes}}</ref> и ќерката Џулија, (родена 2015 г.).<ref>{{Cite web|url=http://www.corrierespione.it/gossip-e-sport/la-viola-giulia-finalmente-a-casa-grande-festa-in-casa-buso-944|titolo=La 'viola' Giulia finalmente a casa, grande festa in casa Buso|date=19 јануари 2015}}</ref> Неговиот внук [[Николо Бузо|Николо]], исто така, е фудбалер.<ref>{{Cite web|url=https://www.ilgazzettino.it/nordest/treviso/lecco_promozione_serie_b_nicolo_buso_lecco_promozione_serie_b-7471891.html|title=Favola Lecco: anche il bomber trevigiano Buso brinda alla promozione in Serie B|date=2023-06-20|access-date=2024-08-24}}</ref> ==Клупска кариера== Кариерата ја започнал и дебитирал како професионалец со [[Калчо Монтелбуна|Монтебелуна]], во [[Серија Ц2]], а потоа во 1985 година преминал во [[ФК Јувентус|Јувентус]] во [[Серија А]], за кој настапувал четири сезони и постигнал 10 гола, најчесто користен како замена за [[Алдо Серена]], [[Ијан Раш]] и [[Алесандро Алтобели]] на позицијата централен напаѓач.<ref>{{Cite news|author=Corrado Sannucci|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1986/07/30/tanti-saluti-dalle-signore-del-campionato.html|title=TANTI SALUTI DALLE SIGNORE DEL CAMPIONATO|publisher=La Repubblica|date=30 јули 1986|page=18}}</ref> Во 1989 година, преминал со ко-сопственост во [[ФК Фјорентина|Фјорентина]],<ref>{{Cite news|author=Licia Granello|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/08/01/il-divieto-di-annoiarsi.html|title=IL DIVIETO DI ANNOIARSI|publisher=La Repubblica|date=1 август 1989|page=27}}</ref> која следната година го откупила целосно во рамките на трансферот со кој [[Роберто Баџо]] преминува се преселил во Јувентус,<ref>''Per un pugno dì spiccioli'', [[L'Unità]], 21 јули 1990, стр.27</ref> при што Бусо бил проценет на 2 милијарди лири<ref>{{cite book|title=Calciatori ‒ La raccolta completa Panini 1961-2012|publisher=Panini|date=18 јуни 2012|page=10|volume=Vol. 7 (1990-1991)}}</ref>. Во Фиренца играл две сезони, постепено преминувајќи на позицијата втор напаѓач или крило и настапувајќи во нападот со [[Роберто Баџо]] и [[Оскар Дертисија]];<ref>{{Cite news|author=Gianni Mura|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/10/18/fiorentina-nuovo-appello-baggio-salvera-giorgi.html|title=FIORENTINA NUOVO APPELLO BAGGIO SALVERA' GIORGI?|publisher=La Repubblica|date=18 октомври 1989|page=25}}</ref> настапил и во финалето на [[Куп на УЕФА 1989-1990|Купот на УЕФА 1989-1990]] загубено од Јувентус, при што постигнал и гол. Во 1991 година бил продаден на тогашниот италијански шампион [[ФК Сампдорија|Сампдорија]] за 4,6 милијарди лири;<ref>{{Cite news|authore=Corrado Sannucci|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/08/02/la-generazione-dei-fenomeni.html|title=LA GENERAZIONE DEI FENOMENI|publisher=La Repubblica|date=2 август 1991|page=39}}</ref> во дресот на „блучеркатите“ го заменил [[Марко Бранка]] (кој преминал во Фиорентина) во улогата на резерва за тандемот [[Џанлука Вијали]] и [[Роберто Манчини]],<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/08/14/chi-di-troppo.html|title=CHI È DI TROPPO?|publisher=La Repubblica|date=14 август 1991|page=35}}</ref> поминувајќи две сезони во тимот од Џенова. Во 1993 година, поради несогласувања со [[Свен-Јоран Ериксон]],<ref>{{Cite news|author=Renzo Carboncini|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1993/10/31/samp-made-in-eriksson.html|title=SAMP MADE IN ERIKSSON|publisher=La Repubblica|date=31 октомври 1993|page=24}}</ref> преминал во [[ФК Наполи|Наполи]] за три и пол милијарди лири.<ref>{{Cite news|author=Licia Granello|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1993/08/01/gullit-mancini-nuovi-allegri.html|title=GULLIT, MANCINI E I NUOVI ALLEGRI|publisher=La Repubblica|date=1 август 1993|page=25}}</ref> Таму се задржал три години, постигнувајќи 11 гола и целосно трансформирајќи се во страничен играч од средниот ред.<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1993/12/06/promosso-notari.html|title=PROMOSSO NOTARI|publisher=La Repubblica|date=6 декември 1993|page=45}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1994/12/12/delvecchio-pecchia-viva-giovani.html|title=DELVECCHIO E PECCHIA VIVA I GIOVANI|publisher=La Repubblica|date=12 декември 1994|page=40}}</ref> Во 1996 година преминал во [[СС Лацио|Лацио]] за 6 милијарди лири<ref>{{cite book|title=Calciatori ‒ La raccolta completa Panini 1961-2012|publisher=Panini|date=30 јули 2012|page=10|volume=Vol. 13 (1996-1997)}}</ref>, на барање на [[Зденек Земан]] како алтернатива во нападот.<ref name="rep2">{{Cite news|author=Andrea Galdi|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1997/03/18/buso-il-jolly-mette-le-ali.html|title=Buso, il jolly mette le ali|publisher=La Repubblica|date=18 март 1997|page=8}}</ref> [[Варичела]]та го спречила да настапува на подготовки<ref name=rep2/>, а потоа добил малку простор за игра кај Земан, додека поголема минутажа добил кај [[Дино Ѕоф]], кој го заменил Чехот во текот на првенството.<ref name=rep2/> Во октомври 1997 година преминал во {{Fb team (N) Piacenza}},<ref name="pc">[http://www.storiapiacenza1919.it/rosa97.htm Rosa 1997-1998] storiapiacenza1919.it</ref> каде што останал три години во [[Серија А]], придонесувајќи како првотимец за две опстанувања ([[Серија А 1997-1998|1997-1998]] и [[Серија А 1998-1999|1998-1999]]), наизменично настапувајќи со [[Џанпјетро Пјовани]] на позицијата десно крило.<ref name=pc/><ref>[http://www.storiapiacenza1919.it/rosa98.htm Rosa 1998-1999] storiapiacenza1919.it</ref> По испаѓањето на Пјаченца во 2000 година, и тој играл во [[Серија Б]], но со екипата на [[ФК Каљари Калчо|Каљари]];<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2000/07/21/berlusconi-rivaldo-magari.html|title=Berlusconi: Rivaldo? Magari|publisher=La Repubblica|date=21 јули 2000|p=58}}</ref> таму во единствената сезона постигнал 4 гола. На крајот од својата кариера преминал во [[Специја Калчо|Специја]]<ref>{{Cite news|author=Luigi Pastore|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2001/08/06/spezia.html|title=Spezia|publisher=La Repubblica|date=6 август 2001|page=7}}</ref>, во [[Серија Ц1]], каде што играл три години пред конечно да му стави крај на професионалното играње фудбал. ==Репрезентативна кариера== Неговото име останува поврзано со победата на [[Фудбалска репрезентација на Италија под 21 година|италијанската репрезентација под 21 година]], предводена од [[Чезаре Малдини]], на првото [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|Европско првенство во категоријата]] (1992). Со 3 гола во полуфиналето (против [[Фудбалска репрезентација на Данска под 21 година|Данска]]) и во финалето (против [[Фудбалска репрезентација на Шведска под 21 година|Шведска]]<ref>{{Cite news|author=Gianni Brer|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1992/05/29/due-gol-dopo-la-paura.html|title=DUE GOL DOPO LA PAURA|publisher=La Repubblica|date=29 мај 1992|page=27}}</ref>), тој придонел за триумфот, а истовремено станал и најдобар стрелец на турнирот.<ref>{{Cite news|author=Vittorio Zambardino|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1992/05/29/la-riscossa-di-buso-eterno-supplente.html|title=La riscossa di Buso, l'eterno supplente di tutti|publisher=La Repubblica|date=29 мај 1992|page=27}}</ref> Вкупно одиграл 24 натпревари и постигнал 9 гола за репрезентацијата под 21 година, како и 5 натпревари за [[Олимписка фудбалска репрезентација на Италија|олимписката репрезентација]], со која истата година учествувал на [[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписките игри 1992]] во [[Барселона]].<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1992/06/23/olimpiadi-un-posto-per-orlando.html|title=OLIMPIADI, UN POSTO PER ORLANDO|publisher=La Repubblica|date=23 јуни 1992|page=28}}</ref> ===Хронологија на репрезентативните настапи=== ; Олимписка репрезентација {{Репрезентативни настапиО|ITA}} {{CronoparO|10-7-1992|Бреша|ITA|1|1|EGY||Пријателска|13={{suboff|76}}}} {{CronoparO|16-7-1992|Марино|ITA|5|0|QAT||Пријателска|13={{suboff|55}}|14=Марино (Италија)}} {{CronoparO|24-7-1992|Барселона|ITA|2|1|USA||[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Прва фаза</small>]]|13=}} {{CronoparO|27-7-1992|Барселона|ITA|0|3|POL||[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Прва фаза</small>]]|13={{yel|35}}}} {{CronoparO|29-7-1992|Барселона|ITA|1|0|KUW||[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Прва фаза</small>]]|13={{Капитен}}}} {{CronoparO|1-8-1992|Валенсија|ESP|1|0|ITA||[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Четвртфинале</small>]]|13={{Капитен}} {{sent off|89}}}} {{Cronofin|6|0}} ==Титули== ===Клупски=== ; Јувентус *'''{{Трофеј-Скудето}} [[Серија А]]''' : 1 : 1985-1986<ref>Дел од тимот, но без настапи.</ref> *'''{{Трофеј-Интерконтинентален куп}} [[Интерконтинентален куп]]''' : 1<ref>{{Cite web|url=http://www.renatobuso.it/|titolo=www.renatobuso.it|website=www.renatobuso.it|access-date=2024-07-25}}</ref> : 1985 ; Сампдорија *'''{{Трофеј-Суперкуп на Италија}} [[Суперкуп на Италија]]''' : 1 : 1991 ===Репрезентативни=== ; Италија под 21 година *'''{{Трофеј-Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година}} [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|Европско првенство за играчи под 21 година]]''' : 1 : [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|1992]] ===Поединечни=== * [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година#Најдобар играч на првенството|Најдобар играч]] на [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|ЕП за играчи под 21 година]] : 1 : [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|1992]] * [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година#Златна копачка|Најдобар стрелец]] на [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|ЕП за играчи под 21 година]] : 1 : [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|1992]] <small>(3 гола)</small> ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Италија |image3=Flag of Italy.svg }} * [https://www.soccerway.com/player/buso-renato/zJd9mCG0/ Ренато Бузо на soccerway] * [https://www.transfermarkt.com/renato-buso/profil/spieler/120392 Ренато Бузо на transfermarkt] * [https://www.espn.com/soccer/player/_/id/163704/renato-buso Ренато Бузо на espn] * [https://www.tuttocalciatori.net/Buso_Renato Ренато Бузо на tuttocalciatori] {{Состав на Италија на ЛОИ фудбал 1992 (м)}} {{Navboxes |bg = gold |fg = black |bordercolor = solid 1px #000; |title = Награди |list1 = {{Најдобар играч на ЕП фудбал под 21 година}} {{Најдобар стрелец на ЕП фудбал под 21 година}} }} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бузо, Ренато}} [[Категорија:Италијански фудбалери]] [[Категорија:Италијански фудбалски тренери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фјорентина]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Сампдорија]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Наполи]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Лацио]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Пјаченца]] [[Категорија:Фудбалери на Каљари Калчо]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Специја]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1971 година]] 4lmmz2igr3z2vpeoaeimy8gkimryapn 5640842 5640827 2026-10-05T16:17:56Z Carshalton 30527 5640842 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | playername = Ренато Бузо | image = [[Податотека:Renato Buso Olympics 1992.webp|200px]] | height = {{height|m=1.83}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1969|12|19}} | cityofbirth = {{роден во|Тревизо|}} | countryofbirth = [[Италија]] | nationality = {{flagsport|ITA}} [[Италија]] | currentclub = | position = {{Football/MF}} | retired = 2004 <small>(34 г.)</small> | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Montebelluna}} | years1 = 1984-1985 | caps1 = 25 | goals1 = 2 | clubs1 = {{Fb team Montebelluna}} | years2 = 1985-1989 | caps2 = 55 | goals2 = 10 | clubs2 = {{Fb team Juventus}} | years3 = 1989-1991 | caps3 = 49 | goals3 = 9 | clubs3 = {{Fb team Fiorentina}} | years4 = 1991-1993 | caps4 = 34 | goals4 = 4 | clubs4 = {{Fb team Sampdoria}} | years5 = 1993-1996 | caps5 = 95 | goals5 = 11 | clubs5 = {{Fb team Napoli}} | years6 = 1996-1997 | caps6 = 16 | goals6 = 1 | clubs6 = {{Fb team Lazio}} | years7 = 1997-2000 | caps7 = 61 | goals7 = 4 | clubs7 = {{Fb team Piacenza}} | years8 = 2000-2001 | caps8 = 31 | goals8 = 4 | clubs8 = {{Fb team Cagliari}} | years9 = 2001-2004 | caps9 = 39 | goals9 = 1 | clubs9 = {{Fb team Spezia}} | nationalyears1 = 1986-1987 | nationalcaps1 = 8 | nationalgoals1 = 3 | nationalteam1 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија под 18 година|Италија 18]] | nationalyears2 = 1987-1992 | nationalcaps2 = 24 | nationalgoals2 = 9 | nationalteam2 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија под 21 година|Италија 21]] | nationalyears3 = 1992 | nationalcaps3 = 6 | nationalgoals3 = 0 | nationalteam3 = {{flagsport|ITA}} [[Олимписка фудбалска репрезентација на Италија|Италија (олимп.)]] | manageryears1 = 2004-2005 |managerclubs1 = {{Fb team Spezia}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Асистент)</small> | manageryears2 = 2006-2007 |managerclubs2 = {{Fb team Sarzanese}} | manageryears3 = 2007-2008 |managerclubs3 = {{Fb team Spezia}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Примавера)</small> | manageryears4 = 2008-2009 |managerclubs4 = {{Fb team Fiorentina}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Алиеви)</small> | manageryears5 = 2009-2011 |managerclubs5 = {{Fb team Fiorentina}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Примавера)</small> | manageryears6 = 2011-2013 |managerclubs6 = {{Fb team Gavorrano}} | manageryears7 = 2013-2014 |managerclubs7 = {{Fb team Chievo}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Асистент)</small> | manageryears8 = 2018-2019 |managerclubs8 = {{Fb team Sangiovannese}} | manageryears9 = 2020-2021 |managerclubs9 = {{Fb team Fiorentina}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(под 18)</small> }} '''Ренато Бузо''' (роден на [[19 декември]] [[1969]] година, во [[Тревизо]]) — [[Италијанци|италијански]] [[Тренер|фудбалски тренер]] и поранешен [[фудбал]]ер, [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]]. ==Биографија== Живее во [[Фиренца]] со својата свршеница [[новинар]]ката, Камила Менкарели,<ref>{{Cite news|author=Lorenzo Mossani|url=https://renatobuso.files.wordpress.com/2012/03/renatobuso_reporter_12_2011.jpg|title=BUSO SALUTA MA SOGNA VIOLA|publisher=Il Reporter|date=декември 2011|page=29}}</ref> синот Даниел (роден 2012 г.)<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.gelocal.it/iltirreno/archivio/iltirreno/2012/11/06/LG_27_4.html|title=Fiocco azzurro in casa Buso Daniel, gioia di Renato e Camilla|publisher=Il Tirreno|date=6 ноември 2012|page=27|access-date=25 април 2013|archive-date=11 март 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160311032312/http://ricerca.gelocal.it/iltirreno/archivio/iltirreno/2012/11/06/LG_27_4.html|dead-link=yes}}</ref> и ќерката Џулија, (родена 2015 г.).<ref>{{Cite web|url=http://www.corrierespione.it/gossip-e-sport/la-viola-giulia-finalmente-a-casa-grande-festa-in-casa-buso-944|titolo=La 'viola' Giulia finalmente a casa, grande festa in casa Buso|date=19 јануари 2015}}</ref> Неговиот внук [[Николо Бузо|Николо]], исто така, е фудбалер.<ref>{{Cite web|url=https://www.ilgazzettino.it/nordest/treviso/lecco_promozione_serie_b_nicolo_buso_lecco_promozione_serie_b-7471891.html|title=Favola Lecco: anche il bomber trevigiano Buso brinda alla promozione in Serie B|date=2023-06-20|access-date=2024-08-24}}</ref> ==Клупска кариера== Кариерата ја започнал и дебитирал како професионалец со [[Калчо Монтелбуна|Монтебелуна]], во [[Серија Ц2]], а потоа во 1985 година преминал во [[ФК Јувентус|Јувентус]] во [[Серија А]], за кој настапувал четири сезони и постигнал 10 гола, најчесто користен како замена за [[Алдо Серена]], [[Ијан Раш]] и [[Алесандро Алтобели]] на позицијата централен напаѓач.<ref>{{Cite news|author=Corrado Sannucci|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1986/07/30/tanti-saluti-dalle-signore-del-campionato.html|title=TANTI SALUTI DALLE SIGNORE DEL CAMPIONATO|publisher=La Repubblica|date=30 јули 1986|page=18}}</ref> Во 1989 година, преминал со ко-сопственост во [[ФК Фјорентина|Фјорентина]],<ref>{{Cite news|author=Licia Granello|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/08/01/il-divieto-di-annoiarsi.html|title=IL DIVIETO DI ANNOIARSI|publisher=La Repubblica|date=1 август 1989|page=27}}</ref> која следната година го откупила целосно во рамките на трансферот со кој [[Роберто Баџо]] преминува се преселил во Јувентус,<ref>''Per un pugno dì spiccioli'', [[L'Unità]], 21 јули 1990, стр.27</ref> при што Бусо бил проценет на 2 милијарди лири<ref>{{cite book|title=Calciatori ‒ La raccolta completa Panini 1961-2012|publisher=Panini|date=18 јуни 2012|page=10|volume=Vol. 7 (1990-1991)}}</ref>. Во Фиренца играл две сезони, постепено преминувајќи на позицијата втор напаѓач или крило и настапувајќи во нападот со [[Роберто Баџо]] и [[Оскар Дертисија]];<ref>{{Cite news|author=Gianni Mura|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/10/18/fiorentina-nuovo-appello-baggio-salvera-giorgi.html|title=FIORENTINA NUOVO APPELLO BAGGIO SALVERA' GIORGI?|publisher=La Repubblica|date=18 октомври 1989|page=25}}</ref> настапил и во финалето на [[Куп на УЕФА 1989-1990|Купот на УЕФА 1989-1990]] загубено од Јувентус, при што постигнал и гол. Во 1991 година бил продаден на тогашниот италијански шампион [[ФК Сампдорија|Сампдорија]] за 4,6 милијарди лири;<ref>{{Cite news|authore=Corrado Sannucci|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/08/02/la-generazione-dei-fenomeni.html|title=LA GENERAZIONE DEI FENOMENI|publisher=La Repubblica|date=2 август 1991|page=39}}</ref> во дресот на ''„блучеркатите“'' го заменил [[Марко Бранка]] (кој преминал во Фиорентина) во улогата на резерва за тандемот [[Џанлука Вијали]] и [[Роберто Манчини]],<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/08/14/chi-di-troppo.html|title=CHI È DI TROPPO?|publisher=La Repubblica|date=14 август 1991|page=35}}</ref> поминувајќи две сезони во тимот од Џенова. Во 1993 година, поради несогласувања со [[Свен-Јоран Ериксон]],<ref>{{Cite news|author=Renzo Carboncini|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1993/10/31/samp-made-in-eriksson.html|title=SAMP MADE IN ERIKSSON|publisher=La Repubblica|date=31 октомври 1993|page=24}}</ref> преминал во [[ФК Наполи|Наполи]] за три и пол милијарди лири.<ref>{{Cite news|author=Licia Granello|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1993/08/01/gullit-mancini-nuovi-allegri.html|title=GULLIT, MANCINI E I NUOVI ALLEGRI|publisher=La Repubblica|date=1 август 1993|page=25}}</ref> Таму се задржал три години, постигнувајќи 11 гола и целосно трансформирајќи се во страничен играч од средниот ред.<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1993/12/06/promosso-notari.html|title=PROMOSSO NOTARI|publisher=La Repubblica|date=6 декември 1993|page=45}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1994/12/12/delvecchio-pecchia-viva-giovani.html|title=DELVECCHIO E PECCHIA VIVA I GIOVANI|publisher=La Repubblica|date=12 декември 1994|page=40}}</ref> Во 1996 година преминал во [[СС Лацио|Лацио]] за 6 милијарди лири<ref>{{cite book|title=Calciatori ‒ La raccolta completa Panini 1961-2012|publisher=Panini|date=30 јули 2012|page=10|volume=Vol. 13 (1996-1997)}}</ref>, на барање на [[Зденек Земан]] како алтернатива во нападот.<ref name="rep2">{{Cite news|author=Andrea Galdi|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1997/03/18/buso-il-jolly-mette-le-ali.html|title=Buso, il jolly mette le ali|publisher=La Repubblica|date=18 март 1997|page=8}}</ref> [[Варичела]]та го спречила да настапува на подготовки<ref name=rep2/>, а потоа добил малку простор за игра кај Земан, додека поголема минутажа добил кај [[Дино Ѕоф]], кој го заменил Чехот во текот на првенството.<ref name=rep2/> Во октомври 1997 година преминал во {{Fb team (N) Piacenza}},<ref name="pc">[http://www.storiapiacenza1919.it/rosa97.htm Rosa 1997-1998] storiapiacenza1919.it</ref> каде што останал три години во [[Серија А]], придонесувајќи како првотимец за две опстанувања ([[Серија А 1997-1998|1997-1998]] и [[Серија А 1998-1999|1998-1999]]), наизменично настапувајќи со [[Џанпјетро Пјовани]] на позицијата десно крило.<ref name=pc/><ref>[http://www.storiapiacenza1919.it/rosa98.htm Rosa 1998-1999] storiapiacenza1919.it</ref> По испаѓањето на Пјаченца во 2000 година, и тој играл во [[Серија Б]], но со екипата на [[ФК Каљари Калчо|Каљари]];<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2000/07/21/berlusconi-rivaldo-magari.html|title=Berlusconi: Rivaldo? Magari|publisher=La Repubblica|date=21 јули 2000|p=58}}</ref> таму во единствената сезона постигнал 4 гола. На крајот од својата кариера преминал во [[Специја Калчо|Специја]]<ref>{{Cite news|author=Luigi Pastore|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2001/08/06/spezia.html|title=Spezia|publisher=La Repubblica|date=6 август 2001|page=7}}</ref>, во [[Серија Ц1]], каде што играл три години пред конечно да му стави крај на професионалното играње фудбал. ==Репрезентативна кариера== Неговото име останува поврзано со победата на [[Фудбалска репрезентација на Италија под 21 година|италијанската репрезентација под 21 година]], предводена од [[Чезаре Малдини]], на првото [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|Европско првенство во категоријата]] (1992). Со 3 гола во полуфиналето (против [[Фудбалска репрезентација на Данска под 21 година|Данска]]) и во финалето (против [[Фудбалска репрезентација на Шведска под 21 година|Шведска]]<ref>{{Cite news|author=Gianni Brer|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1992/05/29/due-gol-dopo-la-paura.html|title=DUE GOL DOPO LA PAURA|publisher=La Repubblica|date=29 мај 1992|page=27}}</ref>), тој придонел за триумфот, а истовремено станал и најдобар стрелец на турнирот.<ref>{{Cite news|author=Vittorio Zambardino|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1992/05/29/la-riscossa-di-buso-eterno-supplente.html|title=La riscossa di Buso, l'eterno supplente di tutti|publisher=La Repubblica|date=29 мај 1992|page=27}}</ref> Вкупно одиграл 24 натпревари и постигнал 9 гола за репрезентацијата под 21 година, како и 5 натпревари за [[Олимписка фудбалска репрезентација на Италија|олимписката репрезентација]], со која истата година учествувал на [[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписките игри 1992]] во [[Барселона]].<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1992/06/23/olimpiadi-un-posto-per-orlando.html|title=OLIMPIADI, UN POSTO PER ORLANDO|publisher=La Repubblica|date=23 јуни 1992|page=28}}</ref> ===Хронологија на репрезентативните настапи=== ; Олимписка репрезентација {{Репрезентативни настапиО|ITA}} {{CronoparO|10-7-1992|Бреша|ITA|1|1|EGY||Пријателска|13={{suboff|76}}}} {{CronoparO|16-7-1992|Марино|ITA|5|0|QAT||Пријателска|13={{suboff|55}}|14=Марино (Италија)}} {{CronoparO|24-7-1992|Барселона|ITA|2|1|USA||[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Прва фаза</small>]]|13=}} {{CronoparO|27-7-1992|Барселона|ITA|0|3|POL||[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Прва фаза</small>]]|13={{yel|35}}}} {{CronoparO|29-7-1992|Барселона|ITA|1|0|KUW||[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Прва фаза</small>]]|13={{Капитен}}}} {{CronoparO|1-8-1992|Валенсија|ESP|1|0|ITA||[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Четвртфинале</small>]]|13={{Капитен}} {{sent off|89}}}} {{Cronofin|6|0}} ==Тренерска кариера== Започнувајќи со тренерска работа како дел од стручниот штаб на [[Лорис Доминисини]] во Специја,<ref name="sp">[http://www.andreafazi.com/2008/10/il-doppio-ex-renato-buso-presenta.html Il doppio ex Renato Buso presenta Sarzanese-Spezia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304102336/http://www.andreafazi.com/2008/10/il-doppio-ex-renato-buso-presenta.html |date=4 март 2016 }} andreafazi.com</ref> во 2006 година, Бузо го имал првиот самостоен тренерски ангажман водејќи ја екипата на [[УС Сарцанезе 1906|Сарцанезе]] во [[Серија Д]].<ref>{{Cite web|url=https://archivio.tuttomercatoweb.com/2006/renato-buso-nuovo-allenatore-della-sarzanese-31266|title=Renato Buso nuovo allenatore della Sarzanese - TUTTOmercatoWEB.com|website=archivio.tuttomercatoweb.com|language=it|access-date=2023-03-19}}</ref> Во сезоната 2007–2008, го водел „Примавера“ тимот на [[ФК Специја|Специја]]<ref name=sp/>, сè до банкротот на лигурискиот клуб. Од 2008 година, ги тренирал националните кадети (''„Allievi Nazionali“'') во младинскиот сектор на [[ФК Фјорентина|Фиорентина]], со кој ја освоил титулата во категоријата со победата од 3–1 над [[ФК Интер|Интер]]. Во летото 2009 година, промовиран е во тренер на „Примавера“ тимот на Фиорентина.<ref>[http://it.violachannel.tv/dettaglio-ultimora/items/buso-nuovo-allenatore-della-primavera.html Ufficiale: Buso nuovo allenatore della Primavera] violachannel.tv</ref> Екипата стигнала до финалето на [[Турнир Вијареџо 2011|Турнирот во Вијареџо 2011]], каде што загубила во финалето од Интер. На 30 март 2011 година, на [[Олимпико|стадионoт Олимпико]] во [[Рим]], го освоил [[Фудбалски куп на Италија Примавера 2010-2011|Купот на Италија]], совладувајќи ги врсниците од [[ФК Рома|Рома]] со 3–1, по нерешените 1–1 од првиот натпревар одигран на [[Стадион „Артемио Франки“|„Артемио Франки“]] во [[Фиренца]]. ==Титули== ===Клупски=== ; Јувентус *'''{{Трофеј-Скудето}} [[Серија А]]''' : 1 : 1985-1986<ref>Дел од тимот, но без настапи.</ref> *'''{{Трофеј-Интерконтинентален куп}} [[Интерконтинентален куп]]''' : 1<ref>{{Cite web|url=http://www.renatobuso.it/|titolo=www.renatobuso.it|website=www.renatobuso.it|access-date=2024-07-25}}</ref> : 1985 ; Сампдорија *'''{{Трофеј-Суперкуп на Италија}} [[Суперкуп на Италија]]''' : 1 : 1991 ===Репрезентативни=== ; Италија под 21 година *'''{{Трофеј-Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година}} [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|Европско првенство за играчи под 21 година]]''' : 1 : [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|1992]] ===Поединечни=== * [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година#Најдобар играч на првенството|Најдобар играч]] на [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|ЕП за играчи под 21 година]] : 1 : [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|1992]] * [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година#Златна копачка|Најдобар стрелец]] на [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|ЕП за играчи под 21 година]] : 1 : [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|1992]] <small>(3 гола)</small> ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Италија |image3=Flag of Italy.svg }} * [https://www.soccerway.com/player/buso-renato/zJd9mCG0/ Ренато Бузо на soccerway] * [https://www.transfermarkt.com/renato-buso/profil/spieler/120392 Ренато Бузо на transfermarkt] * [https://www.espn.com/soccer/player/_/id/163704/renato-buso Ренато Бузо на espn] * [https://www.tuttocalciatori.net/Buso_Renato Ренато Бузо на tuttocalciatori] {{Состав на Италија на ЛОИ фудбал 1992 (м)}} {{Navboxes |bg = gold |fg = black |bordercolor = solid 1px #000; |title = Награди |list1 = {{Најдобар играч на ЕП фудбал под 21 година}} {{Најдобар стрелец на ЕП фудбал под 21 година}} }} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бузо, Ренато}} [[Категорија:Италијански фудбалери]] [[Категорија:Италијански фудбалски тренери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фјорентина]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Сампдорија]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Наполи]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Лацио]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Пјаченца]] [[Категорија:Фудбалери на Каљари Калчо]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Специја]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1971 година]] 2u6btrgz85y0rw58drxnysw6ds2terw 5640850 5640842 2026-10-05T17:03:29Z Carshalton 30527 5640850 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | playername = Ренато Бузо | image = [[Податотека:Renato Buso Olympics 1992.webp|200px]] | height = {{height|m=1.83}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1969|12|19}} | cityofbirth = {{роден во|Тревизо|}} | countryofbirth = [[Италија]] | nationality = {{flagsport|ITA}} [[Италија]] | currentclub = | position = {{Football/MF}} | retired = 2004 <small>(34 г.)</small> | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Montebelluna}} | years1 = 1984-1985 | caps1 = 25 | goals1 = 2 | clubs1 = {{Fb team Montebelluna}} | years2 = 1985-1989 | caps2 = 55 | goals2 = 10 | clubs2 = {{Fb team Juventus}} | years3 = 1989-1991 | caps3 = 49 | goals3 = 9 | clubs3 = {{Fb team Fiorentina}} | years4 = 1991-1993 | caps4 = 34 | goals4 = 4 | clubs4 = {{Fb team Sampdoria}} | years5 = 1993-1996 | caps5 = 95 | goals5 = 11 | clubs5 = {{Fb team Napoli}} | years6 = 1996-1997 | caps6 = 16 | goals6 = 1 | clubs6 = {{Fb team Lazio}} | years7 = 1997-2000 | caps7 = 61 | goals7 = 4 | clubs7 = {{Fb team Piacenza}} | years8 = 2000-2001 | caps8 = 31 | goals8 = 4 | clubs8 = {{Fb team Cagliari}} | years9 = 2001-2004 | caps9 = 39 | goals9 = 1 | clubs9 = {{Fb team Spezia}} | nationalyears1 = 1986-1987 | nationalcaps1 = 8 | nationalgoals1 = 3 | nationalteam1 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија под 18 година|Италија 18]] | nationalyears2 = 1987-1992 | nationalcaps2 = 24 | nationalgoals2 = 9 | nationalteam2 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија под 21 година|Италија 21]] | nationalyears3 = 1992 | nationalcaps3 = 6 | nationalgoals3 = 0 | nationalteam3 = {{flagsport|ITA}} [[Олимписка фудбалска репрезентација на Италија|Италија (олимп.)]] | manageryears1 = 2004-2005 |managerclubs1 = {{Fb team Spezia}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Асистент)</small> | manageryears2 = 2006-2007 |managerclubs2 = {{Fb team Sarzanese}} | manageryears3 = 2007-2008 |managerclubs3 = {{Fb team Spezia}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Примавера)</small> | manageryears4 = 2008-2009 |managerclubs4 = {{Fb team Fiorentina}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Алиеви)</small> | manageryears5 = 2009-2011 |managerclubs5 = {{Fb team Fiorentina}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Примавера)</small> | manageryears6 = 2011-2013 |managerclubs6 = {{Fb team Gavorrano}} | manageryears7 = 2013-2014 |managerclubs7 = {{Fb team Chievo}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Асистент)</small> | manageryears8 = 2018-2019 |managerclubs8 = {{Fb team Sangiovannese}} | manageryears9 = 2020-2021 |managerclubs9 = {{Fb team Fiorentina}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(под 18)</small> }} '''Ренато Бузо''' (роден на [[19 декември]] [[1969]] година, во [[Тревизо]]) — [[Италијанци|италијански]] [[Тренер|фудбалски тренер]] и поранешен [[фудбал]]ер, [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]]. ==Биографија== Живее во [[Фиренца]] со својата свршеница [[новинар]]ката, Камила Менкарели,<ref>{{Cite news|author=Lorenzo Mossani|url=https://renatobuso.files.wordpress.com/2012/03/renatobuso_reporter_12_2011.jpg|title=BUSO SALUTA MA SOGNA VIOLA|publisher=Il Reporter|date=декември 2011|page=29}}</ref> синот Даниел (роден 2012 г.)<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.gelocal.it/iltirreno/archivio/iltirreno/2012/11/06/LG_27_4.html|title=Fiocco azzurro in casa Buso Daniel, gioia di Renato e Camilla|publisher=Il Tirreno|date=6 ноември 2012|page=27|access-date=25 април 2013|archive-date=11 март 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160311032312/http://ricerca.gelocal.it/iltirreno/archivio/iltirreno/2012/11/06/LG_27_4.html|dead-link=yes}}</ref> и ќерката Џулија, (родена 2015 г.).<ref>{{Cite web|url=http://www.corrierespione.it/gossip-e-sport/la-viola-giulia-finalmente-a-casa-grande-festa-in-casa-buso-944|titolo=La 'viola' Giulia finalmente a casa, grande festa in casa Buso|date=19 јануари 2015}}</ref> Неговиот внук [[Николо Бузо|Николо]], исто така, е фудбалер.<ref>{{Cite web|url=https://www.ilgazzettino.it/nordest/treviso/lecco_promozione_serie_b_nicolo_buso_lecco_promozione_serie_b-7471891.html|title=Favola Lecco: anche il bomber trevigiano Buso brinda alla promozione in Serie B|date=2023-06-20|access-date=2024-08-24}}</ref> ==Клупска кариера== Кариерата ја започнал и дебитирал како професионалец со [[Калчо Монтелбуна|Монтебелуна]], во [[Серија Ц2]], а потоа во 1985 година преминал во [[ФК Јувентус|Јувентус]] во [[Серија А]], за кој настапувал четири сезони и постигнал 10 гола, најчесто користен како замена за [[Алдо Серена]], [[Ијан Раш]] и [[Алесандро Алтобели]] на позицијата централен напаѓач.<ref>{{Cite news|author=Corrado Sannucci|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1986/07/30/tanti-saluti-dalle-signore-del-campionato.html|title=TANTI SALUTI DALLE SIGNORE DEL CAMPIONATO|publisher=La Repubblica|date=30 јули 1986|page=18}}</ref> Во 1989 година, преминал со ко-сопственост во [[ФК Фјорентина|Фјорентина]],<ref>{{Cite news|author=Licia Granello|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/08/01/il-divieto-di-annoiarsi.html|title=IL DIVIETO DI ANNOIARSI|publisher=La Repubblica|date=1 август 1989|page=27}}</ref> која следната година го откупила целосно во рамките на трансферот со кој [[Роберто Баџо]] преминува се преселил во Јувентус,<ref>''Per un pugno dì spiccioli'', [[L'Unità]], 21 јули 1990, стр.27</ref> при што Бусо бил проценет на 2 милијарди лири<ref>{{cite book|title=Calciatori ‒ La raccolta completa Panini 1961-2012|publisher=Panini|date=18 јуни 2012|page=10|volume=Vol. 7 (1990-1991)}}</ref>. Во Фиренца играл две сезони, постепено преминувајќи на позицијата втор напаѓач или крило и настапувајќи во нападот со [[Роберто Баџо]] и [[Оскар Дертисија]];<ref>{{Cite news|author=Gianni Mura|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/10/18/fiorentina-nuovo-appello-baggio-salvera-giorgi.html|title=FIORENTINA NUOVO APPELLO BAGGIO SALVERA' GIORGI?|publisher=La Repubblica|date=18 октомври 1989|page=25}}</ref> настапил и во финалето на [[Куп на УЕФА 1989-1990|Купот на УЕФА 1989-1990]] загубено од Јувентус, при што постигнал и гол. Во 1991 година бил продаден на тогашниот италијански шампион [[ФК Сампдорија|Сампдорија]] за 4,6 милијарди лири;<ref>{{Cite news|authore=Corrado Sannucci|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/08/02/la-generazione-dei-fenomeni.html|title=LA GENERAZIONE DEI FENOMENI|publisher=La Repubblica|date=2 август 1991|page=39}}</ref> во дресот на ''„блучеркатите“'' го заменил [[Марко Бранка]] (кој преминал во Фиорентина) во улогата на резерва за тандемот [[Џанлука Вијали]] и [[Роберто Манчини]],<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/08/14/chi-di-troppo.html|title=CHI È DI TROPPO?|publisher=La Repubblica|date=14 август 1991|page=35}}</ref> поминувајќи две сезони во тимот од Џенова. Во 1993 година, поради несогласувања со [[Свен-Јоран Ериксон]],<ref>{{Cite news|author=Renzo Carboncini|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1993/10/31/samp-made-in-eriksson.html|title=SAMP MADE IN ERIKSSON|publisher=La Repubblica|date=31 октомври 1993|page=24}}</ref> преминал во [[ФК Наполи|Наполи]] за три и пол милијарди лири.<ref>{{Cite news|author=Licia Granello|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1993/08/01/gullit-mancini-nuovi-allegri.html|title=GULLIT, MANCINI E I NUOVI ALLEGRI|publisher=La Repubblica|date=1 август 1993|page=25}}</ref> Таму се задржал три години, постигнувајќи 11 гола и целосно трансформирајќи се во страничен играч од средниот ред.<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1993/12/06/promosso-notari.html|title=PROMOSSO NOTARI|publisher=La Repubblica|date=6 декември 1993|page=45}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1994/12/12/delvecchio-pecchia-viva-giovani.html|title=DELVECCHIO E PECCHIA VIVA I GIOVANI|publisher=La Repubblica|date=12 декември 1994|page=40}}</ref> Во 1996 година преминал во [[СС Лацио|Лацио]] за 6 милијарди лири<ref>{{cite book|title=Calciatori ‒ La raccolta completa Panini 1961-2012|publisher=Panini|date=30 јули 2012|page=10|volume=Vol. 13 (1996-1997)}}</ref>, на барање на [[Зденек Земан]] како алтернатива во нападот.<ref name="rep2">{{Cite news|author=Andrea Galdi|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1997/03/18/buso-il-jolly-mette-le-ali.html|title=Buso, il jolly mette le ali|publisher=La Repubblica|date=18 март 1997|page=8}}</ref> [[Варичела]]та го спречила да настапува на подготовки<ref name=rep2/>, а потоа добил малку простор за игра кај Земан, додека поголема минутажа добил кај [[Дино Ѕоф]], кој го заменил Чехот во текот на првенството.<ref name=rep2/> Во октомври 1997 година преминал во {{Fb team (N) Piacenza}},<ref name="pc">[http://www.storiapiacenza1919.it/rosa97.htm Rosa 1997-1998] storiapiacenza1919.it</ref> каде што останал три години во [[Серија А]], придонесувајќи како првотимец за две опстанувања ([[Серија А 1997-1998|1997-1998]] и [[Серија А 1998-1999|1998-1999]]), наизменично настапувајќи со [[Џанпјетро Пјовани]] на позицијата десно крило.<ref name=pc/><ref>[http://www.storiapiacenza1919.it/rosa98.htm Rosa 1998-1999] storiapiacenza1919.it</ref> По испаѓањето на Пјаченца во 2000 година, и тој играл во [[Серија Б]], но со екипата на [[ФК Каљари Калчо|Каљари]];<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2000/07/21/berlusconi-rivaldo-magari.html|title=Berlusconi: Rivaldo? Magari|publisher=La Repubblica|date=21 јули 2000|p=58}}</ref> таму во единствената сезона постигнал 4 гола. На крајот од својата кариера преминал во [[Специја Калчо|Специја]]<ref>{{Cite news|author=Luigi Pastore|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2001/08/06/spezia.html|title=Spezia|publisher=La Repubblica|date=6 август 2001|page=7}}</ref>, во [[Серија Ц1]], каде што играл три години пред конечно да му стави крај на професионалното играње фудбал. ==Репрезентативна кариера== Неговото име останува поврзано со победата на [[Фудбалска репрезентација на Италија под 21 година|италијанската репрезентација под 21 година]], предводена од [[Чезаре Малдини]], на првото [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|Европско првенство во категоријата]] (1992). Со 3 гола во полуфиналето (против [[Фудбалска репрезентација на Данска под 21 година|Данска]]) и во финалето (против [[Фудбалска репрезентација на Шведска под 21 година|Шведска]]<ref>{{Cite news|author=Gianni Brer|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1992/05/29/due-gol-dopo-la-paura.html|title=DUE GOL DOPO LA PAURA|publisher=La Repubblica|date=29 мај 1992|page=27}}</ref>), тој придонел за триумфот, а истовремено станал и најдобар стрелец на турнирот.<ref>{{Cite news|author=Vittorio Zambardino|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1992/05/29/la-riscossa-di-buso-eterno-supplente.html|title=La riscossa di Buso, l'eterno supplente di tutti|publisher=La Repubblica|date=29 мај 1992|page=27}}</ref> Вкупно одиграл 24 натпревари и постигнал 9 гола за репрезентацијата под 21 година, како и 5 натпревари за [[Олимписка фудбалска репрезентација на Италија|олимписката репрезентација]], со која истата година учествувал на [[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписките игри 1992]] во [[Барселона]].<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1992/06/23/olimpiadi-un-posto-per-orlando.html|title=OLIMPIADI, UN POSTO PER ORLANDO|publisher=La Repubblica|date=23 јуни 1992|page=28}}</ref> ===Хронологија на репрезентативните настапи=== ; Олимписка репрезентација {{Репрезентативни настапиО|ITA}} {{CronoparO|10-7-1992|Бреша|ITA|1|1|EGY||Пријателска|13={{suboff|76}}}} {{CronoparO|16-7-1992|Марино|ITA|5|0|QAT||Пријателска|13={{suboff|55}}|14=Марино (Италија)}} {{CronoparO|24-7-1992|Барселона|ITA|2|1|USA||[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Прва фаза</small>]]|13=}} {{CronoparO|27-7-1992|Барселона|ITA|0|3|POL||[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Прва фаза</small>]]|13={{yel|35}}}} {{CronoparO|29-7-1992|Барселона|ITA|1|0|KUW||[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Прва фаза</small>]]|13={{Капитен}}}} {{CronoparO|1-8-1992|Валенсија|ESP|1|0|ITA||[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Четвртфинале</small>]]|13={{Капитен}} {{sent off|89}}}} {{Cronofin|6|0}} ==Тренерска кариера== Започнувајќи со тренерска работа како дел од стручниот штаб на [[Лорис Доминисини]] во Специја,<ref name="sp">[http://www.andreafazi.com/2008/10/il-doppio-ex-renato-buso-presenta.html Il doppio ex Renato Buso presenta Sarzanese-Spezia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304102336/http://www.andreafazi.com/2008/10/il-doppio-ex-renato-buso-presenta.html |date=4 март 2016 }} andreafazi.com</ref> во 2006 година, Бузо го имал првиот самостоен тренерски ангажман водејќи ја екипата на [[УС Сарцанезе 1906|Сарцанезе]] во [[Серија Д]].<ref>{{Cite web|url=https://archivio.tuttomercatoweb.com/2006/renato-buso-nuovo-allenatore-della-sarzanese-31266|title=Renato Buso nuovo allenatore della Sarzanese - TUTTOmercatoWEB.com|website=archivio.tuttomercatoweb.com|language=it|access-date=2023-03-19}}</ref> Во сезоната 2007–2008, го водел „Примавера“ тимот на [[ФК Специја|Специја]]<ref name=sp/>, сè до банкротот на лигурискиот клуб. Од 2008 година, ги тренирал националните кадети (''„Allievi Nazionali“'') во младинскиот сектор на [[ФК Фјорентина|Фиорентина]], со кој ја освоил титулата во категоријата со победата од 3–1 над [[ФК Интер|Интер]]. Во летото 2009 година, промовиран е во тренер на „Примавера“ тимот на Фиорентина.<ref>[http://it.violachannel.tv/dettaglio-ultimora/items/buso-nuovo-allenatore-della-primavera.html Ufficiale: Buso nuovo allenatore della Primavera] violachannel.tv</ref> Екипата стигнала до финалето на [[Турнир Вијареџо 2011|Турнирот во Вијареџо 2011]], каде што загубила во финалето од Интер. На 30 март 2011 година, на [[Олимпико|стадионoт Олимпико]] во [[Рим]], го освоил [[Фудбалски куп на Италија Примавера 2010-2011|Купот на Италија]], совладувајќи ги врсниците од [[ФК Рома|Рома]] со 3–1, по нерешените 1–1 од првиот натпревар одигран на [[Стадион „Артемио Франки“|„Артемио Франки“]] во [[Фиренца]]. На 20 јуни 2011 година ја напуштил функцијата тренер на „Примавера“ тимот на Фјорентина,<ref>[http://it.violachannel.tv/dettaglio-ultimora-settore-giovanile/items/comunicato-stampa.10996.html Comunicato stampa] violachannel.tv</ref> а на 17 ноември истата година бил назначен за тренер на [[УС Гаворано|Гаворано]],<ref>[http://www.radiobrunotoscana.it/lega-pro/3301-gavorrano-esonerato-guido-pagliuca-arriva-renato-buso.html Gavorrano: esonerato Guido Pagliuca; arriva Renato Buso.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170830010227/http://www.radiobrunotoscana.it/lega-pro/3301-gavorrano-esonerato-guido-pagliuca-arriva-renato-buso.html |data=30 agosto 2017 }} Radiobrunotoscana.it</ref> потпишувајќи договор до 2013 година; сепак, на 14 април истата година бил отпуштен од тимот од Марема.<ref>[http://www.calciotoscano.it/us-borgoabuggiano/2013-04-a-gavorrano-poker-esonerato-buso.html A Gavorrano è poker del Borgo a Buggiano: esonerato Buso.] Calciotoscano.it</ref> На 12 ноември 2013 година се приклучил на стручниот штаб на [[Еуџенио Корини]], новиот тренер на [[ФК Кјево Верона|Кјево]], во улогата на технички соработник<ref>{{cite news|title=Buso catapultato dalla Lega Pro alla serie A|url=http://www.fiorentinanews.com/2013/11/buso-catapultato-dalla-lega-pro-alla-serie-a/|ppublisher=Fiorentinanews.com|date=12 ноември 2013|access-date=13 ноември 2013|dead-link=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131113140047/http://www.fiorentinanews.com/2013/11/buso-catapultato-dalla-lega-pro-alla-serie-a/|archive-date=13 ноември 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://chievocalcio.tv/it/team|title=Organigramma del Chievo Verona|publisher=Chievocalcio.tv|access-date=13 ноември 2013|dead-link=yes|archive-url=https://web.archive.org/web/20101026090051/http://chievocalcio.tv/it/team|archive-date=26 октомври 2010}}</ref>. ==Титули== ===Клупски=== ; Јувентус *'''{{Трофеј-Скудето}} [[Серија А]]''' : 1 : 1985-1986<ref>Дел од тимот, но без настапи.</ref> *'''{{Трофеј-Интерконтинентален куп}} [[Интерконтинентален куп]]''' : 1<ref>{{Cite web|url=http://www.renatobuso.it/|titolo=www.renatobuso.it|website=www.renatobuso.it|access-date=2024-07-25}}</ref> : 1985 ; Сампдорија *'''{{Трофеј-Суперкуп на Италија}} [[Суперкуп на Италија]]''' : 1 : 1991 ===Репрезентативни=== ; Италија под 21 година *'''{{Трофеј-Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година}} [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|Европско првенство за играчи под 21 година]]''' : 1 : [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|1992]] ===Поединечни=== * [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година#Најдобар играч на првенството|Најдобар играч]] на [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|ЕП за играчи под 21 година]] : 1 : [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|1992]] * [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година#Златна копачка|Најдобар стрелец]] на [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|ЕП за играчи под 21 година]] : 1 : [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|1992]] <small>(3 гола)</small> ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Италија |image3=Flag of Italy.svg }} * [https://www.soccerway.com/player/buso-renato/zJd9mCG0/ Ренато Бузо на soccerway] * [https://www.transfermarkt.com/renato-buso/profil/spieler/120392 Ренато Бузо на transfermarkt] * [https://www.espn.com/soccer/player/_/id/163704/renato-buso Ренато Бузо на espn] * [https://www.tuttocalciatori.net/Buso_Renato Ренато Бузо на tuttocalciatori] {{Состав на Италија на ЛОИ фудбал 1992 (м)}} {{Navboxes |bg = gold |fg = black |bordercolor = solid 1px #000; |title = Награди |list1 = {{Најдобар играч на ЕП фудбал под 21 година}} {{Најдобар стрелец на ЕП фудбал под 21 година}} }} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бузо, Ренато}} [[Категорија:Италијански фудбалери]] [[Категорија:Италијански фудбалски тренери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фјорентина]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Сампдорија]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Наполи]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Лацио]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Пјаченца]] [[Категорија:Фудбалери на Каљари Калчо]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Специја]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1971 година]] t0zgstgiiz5axsbsg4l9yfm4swra31f 5640908 5640850 2026-10-05T19:09:34Z Carshalton 30527 5640908 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | playername = Ренато Бузо | image = [[Податотека:Renato Buso Olympics 1992.webp|200px]] | height = {{height|m=1.83}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1969|12|19}} | cityofbirth = {{роден во|Тревизо|}} | countryofbirth = [[Италија]] | nationality = {{flagsport|ITA}} [[Италија]] | currentclub = | position = {{Football/MF}} | retired = 2004 <small>(34 г.)</small> | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Montebelluna}} | years1 = 1984-1985 | caps1 = 25 | goals1 = 2 | clubs1 = {{Fb team Montebelluna}} | years2 = 1985-1989 | caps2 = 55 | goals2 = 10 | clubs2 = {{Fb team Juventus}} | years3 = 1989-1991 | caps3 = 49 | goals3 = 9 | clubs3 = {{Fb team Fiorentina}} | years4 = 1991-1993 | caps4 = 34 | goals4 = 4 | clubs4 = {{Fb team Sampdoria}} | years5 = 1993-1996 | caps5 = 95 | goals5 = 11 | clubs5 = {{Fb team Napoli}} | years6 = 1996-1997 | caps6 = 16 | goals6 = 1 | clubs6 = {{Fb team Lazio}} | years7 = 1997-2000 | caps7 = 61 | goals7 = 4 | clubs7 = {{Fb team Piacenza}} | years8 = 2000-2001 | caps8 = 31 | goals8 = 4 | clubs8 = {{Fb team Cagliari}} | years9 = 2001-2004 | caps9 = 39 | goals9 = 1 | clubs9 = {{Fb team Spezia}} | nationalyears1 = 1986-1987 | nationalcaps1 = 8 | nationalgoals1 = 3 | nationalteam1 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија под 18 година|Италија 18]] | nationalyears2 = 1987-1992 | nationalcaps2 = 24 | nationalgoals2 = 9 | nationalteam2 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија под 21 година|Италија 21]] | nationalyears3 = 1992 | nationalcaps3 = 6 | nationalgoals3 = 0 | nationalteam3 = {{flagsport|ITA}} [[Олимписка фудбалска репрезентација на Италија|Италија (олимп.)]] | manageryears1 = 2004-2005 |managerclubs1 = {{Fb team Spezia}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Асистент)</small> | manageryears2 = 2006-2007 |managerclubs2 = {{Fb team Sarzanese}} | manageryears3 = 2007-2008 |managerclubs3 = {{Fb team Spezia}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Примавера)</small> | manageryears4 = 2008-2009 |managerclubs4 = {{Fb team Fiorentina}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Алиеви)</small> | manageryears5 = 2009-2011 |managerclubs5 = {{Fb team Fiorentina}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Примавера)</small> | manageryears6 = 2011-2013 |managerclubs6 = {{Fb team Gavorrano}} | manageryears7 = 2013-2014 |managerclubs7 = {{Fb team Chievo}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Асистент)</small> | manageryears8 = 2018-2019 |managerclubs8 = {{Fb team Sangiovannese}} | manageryears9 = 2020-2021 |managerclubs9 = {{Fb team Fiorentina}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(под 18)</small> }} '''Ренато Бузо''' (роден на [[19 декември]] [[1969]] година, во [[Тревизо]]) — [[Италијанци|италијански]] [[Тренер|фудбалски тренер]] и поранешен [[фудбал]]ер, [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]]. ==Биографија== Живее во [[Фиренца]] со својата свршеница [[новинар]]ката, Камила Менкарели,<ref>{{Cite news|author=Lorenzo Mossani|url=https://renatobuso.files.wordpress.com/2012/03/renatobuso_reporter_12_2011.jpg|title=BUSO SALUTA MA SOGNA VIOLA|publisher=Il Reporter|date=декември 2011|page=29}}</ref> синот Даниел (роден 2012 г.)<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.gelocal.it/iltirreno/archivio/iltirreno/2012/11/06/LG_27_4.html|title=Fiocco azzurro in casa Buso Daniel, gioia di Renato e Camilla|publisher=Il Tirreno|date=6 ноември 2012|page=27|access-date=25 април 2013|archive-date=11 март 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160311032312/http://ricerca.gelocal.it/iltirreno/archivio/iltirreno/2012/11/06/LG_27_4.html|dead-link=yes}}</ref> и ќерката Џулија, (родена 2015 г.).<ref>{{Cite web|url=http://www.corrierespione.it/gossip-e-sport/la-viola-giulia-finalmente-a-casa-grande-festa-in-casa-buso-944|titolo=La 'viola' Giulia finalmente a casa, grande festa in casa Buso|date=19 јануари 2015}}</ref> Неговиот внук [[Николо Бузо|Николо]], исто така, е фудбалер.<ref>{{Cite web|url=https://www.ilgazzettino.it/nordest/treviso/lecco_promozione_serie_b_nicolo_buso_lecco_promozione_serie_b-7471891.html|title=Favola Lecco: anche il bomber trevigiano Buso brinda alla promozione in Serie B|date=2023-06-20|access-date=2024-08-24}}</ref> ==Клупска кариера== Кариерата ја започнал и дебитирал како професионалец со [[Калчо Монтелбуна|Монтебелуна]], во [[Серија Ц2]], а потоа во 1985 година преминал во [[ФК Јувентус|Јувентус]] во [[Серија А]], за кој настапувал четири сезони и постигнал 10 гола, најчесто користен како замена за [[Алдо Серена]], [[Ијан Раш]] и [[Алесандро Алтобели]] на позицијата централен напаѓач.<ref>{{Cite news|author=Corrado Sannucci|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1986/07/30/tanti-saluti-dalle-signore-del-campionato.html|title=TANTI SALUTI DALLE SIGNORE DEL CAMPIONATO|publisher=La Repubblica|date=30 јули 1986|page=18}}</ref> Во 1989 година, преминал со ко-сопственост во [[ФК Фјорентина|Фјорентина]],<ref>{{Cite news|author=Licia Granello|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/08/01/il-divieto-di-annoiarsi.html|title=IL DIVIETO DI ANNOIARSI|publisher=La Repubblica|date=1 август 1989|page=27}}</ref> која следната година го откупила целосно во рамките на трансферот со кој [[Роберто Баџо]] преминува се преселил во Јувентус,<ref>''Per un pugno dì spiccioli'', [[L'Unità]], 21 јули 1990, стр.27</ref> при што Бусо бил проценет на 2 милијарди лири<ref>{{cite book|title=Calciatori ‒ La raccolta completa Panini 1961-2012|publisher=Panini|date=18 јуни 2012|page=10|volume=Vol. 7 (1990-1991)}}</ref>. Во Фиренца играл две сезони, постепено преминувајќи на позицијата втор напаѓач или крило и настапувајќи во нападот со [[Роберто Баџо]] и [[Оскар Дертисија]];<ref>{{Cite news|author=Gianni Mura|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/10/18/fiorentina-nuovo-appello-baggio-salvera-giorgi.html|title=FIORENTINA NUOVO APPELLO BAGGIO SALVERA' GIORGI?|publisher=La Repubblica|date=18 октомври 1989|page=25}}</ref> настапил и во финалето на [[Куп на УЕФА 1989-1990|Купот на УЕФА 1989-1990]] загубено од Јувентус, при што постигнал и гол. Во 1991 година бил продаден на тогашниот италијански шампион [[ФК Сампдорија|Сампдорија]] за 4,6 милијарди лири;<ref>{{Cite news|authore=Corrado Sannucci|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/08/02/la-generazione-dei-fenomeni.html|title=LA GENERAZIONE DEI FENOMENI|publisher=La Repubblica|date=2 август 1991|page=39}}</ref> во дресот на ''„блучеркатите“'' го заменил [[Марко Бранка]] (кој преминал во Фиорентина) во улогата на резерва за тандемот [[Џанлука Вијали]] и [[Роберто Манчини]],<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/08/14/chi-di-troppo.html|title=CHI È DI TROPPO?|publisher=La Repubblica|date=14 август 1991|page=35}}</ref> поминувајќи две сезони во тимот од Џенова. Во 1993 година, поради несогласувања со [[Свен-Јоран Ериксон]],<ref>{{Cite news|author=Renzo Carboncini|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1993/10/31/samp-made-in-eriksson.html|title=SAMP MADE IN ERIKSSON|publisher=La Repubblica|date=31 октомври 1993|page=24}}</ref> преминал во [[ФК Наполи|Наполи]] за три и пол милијарди лири.<ref>{{Cite news|author=Licia Granello|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1993/08/01/gullit-mancini-nuovi-allegri.html|title=GULLIT, MANCINI E I NUOVI ALLEGRI|publisher=La Repubblica|date=1 август 1993|page=25}}</ref> Таму се задржал три години, постигнувајќи 11 гола и целосно трансформирајќи се во страничен играч од средниот ред.<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1993/12/06/promosso-notari.html|title=PROMOSSO NOTARI|publisher=La Repubblica|date=6 декември 1993|page=45}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1994/12/12/delvecchio-pecchia-viva-giovani.html|title=DELVECCHIO E PECCHIA VIVA I GIOVANI|publisher=La Repubblica|date=12 декември 1994|page=40}}</ref> Во 1996 година преминал во [[СС Лацио|Лацио]] за 6 милијарди лири<ref>{{cite book|title=Calciatori ‒ La raccolta completa Panini 1961-2012|publisher=Panini|date=30 јули 2012|page=10|volume=Vol. 13 (1996-1997)}}</ref>, на барање на [[Зденек Земан]] како алтернатива во нападот.<ref name="rep2">{{Cite news|author=Andrea Galdi|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1997/03/18/buso-il-jolly-mette-le-ali.html|title=Buso, il jolly mette le ali|publisher=La Repubblica|date=18 март 1997|page=8}}</ref> [[Варичела]]та го спречила да настапува на подготовки<ref name=rep2/>, а потоа добил малку простор за игра кај Земан, додека поголема минутажа добил кај [[Дино Ѕоф]], кој го заменил Чехот во текот на првенството.<ref name=rep2/> Во октомври 1997 година преминал во {{Fb team (N) Piacenza}},<ref name="pc">[http://www.storiapiacenza1919.it/rosa97.htm Rosa 1997-1998] storiapiacenza1919.it</ref> каде што останал три години во [[Серија А]], придонесувајќи како првотимец за две опстанувања ([[Серија А 1997-1998|1997-1998]] и [[Серија А 1998-1999|1998-1999]]), наизменично настапувајќи со [[Џанпјетро Пјовани]] на позицијата десно крило.<ref name=pc/><ref>[http://www.storiapiacenza1919.it/rosa98.htm Rosa 1998-1999] storiapiacenza1919.it</ref> По испаѓањето на Пјаченца во 2000 година, и тој играл во [[Серија Б]], но со екипата на [[ФК Каљари Калчо|Каљари]];<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2000/07/21/berlusconi-rivaldo-magari.html|title=Berlusconi: Rivaldo? Magari|publisher=La Repubblica|date=21 јули 2000|p=58}}</ref> таму во единствената сезона постигнал 4 гола. На крајот од својата кариера преминал во [[Специја Калчо|Специја]]<ref>{{Cite news|author=Luigi Pastore|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2001/08/06/spezia.html|title=Spezia|publisher=La Repubblica|date=6 август 2001|page=7}}</ref>, во [[Серија Ц1]], каде што играл три години пред конечно да му стави крај на професионалното играње фудбал. ==Репрезентативна кариера== Неговото име останува поврзано со победата на [[Фудбалска репрезентација на Италија под 21 година|италијанската репрезентација под 21 година]], предводена од [[Чезаре Малдини]], на првото [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|Европско првенство во категоријата]] (1992). Со 3 гола во полуфиналето (против [[Фудбалска репрезентација на Данска под 21 година|Данска]]) и во финалето (против [[Фудбалска репрезентација на Шведска под 21 година|Шведска]]<ref>{{Cite news|author=Gianni Brer|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1992/05/29/due-gol-dopo-la-paura.html|title=DUE GOL DOPO LA PAURA|publisher=La Repubblica|date=29 мај 1992|page=27}}</ref>), тој придонел за триумфот, а истовремено станал и најдобар стрелец на турнирот.<ref>{{Cite news|author=Vittorio Zambardino|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1992/05/29/la-riscossa-di-buso-eterno-supplente.html|title=La riscossa di Buso, l'eterno supplente di tutti|publisher=La Repubblica|date=29 мај 1992|page=27}}</ref> Вкупно одиграл 24 натпревари и постигнал 9 гола за репрезентацијата под 21 година, како и 5 натпревари за [[Олимписка фудбалска репрезентација на Италија|олимписката репрезентација]], со која истата година учествувал на [[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписките игри 1992]] во [[Барселона]].<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1992/06/23/olimpiadi-un-posto-per-orlando.html|title=OLIMPIADI, UN POSTO PER ORLANDO|publisher=La Repubblica|date=23 јуни 1992|page=28}}</ref> ===Хронологија на репрезентативните настапи=== ; Олимписка репрезентација {{Репрезентативни настапиО|ITA}} {{CronoparO|10-7-1992|Бреша|ITA|1|1|EGY||Пријателска|13={{suboff|76}}}} {{CronoparO|16-7-1992|Марино|ITA|5|0|QAT||Пријателска|13={{suboff|55}}|14=Марино (Италија)}} {{CronoparO|24-7-1992|Барселона|ITA|2|1|USA||[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Прва фаза</small>]]|13=}} {{CronoparO|27-7-1992|Барселона|ITA|0|3|POL||[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Прва фаза</small>]]|13={{yel|35}}}} {{CronoparO|29-7-1992|Барселона|ITA|1|0|KUW||[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Прва фаза</small>]]|13={{Капитен}}}} {{CronoparO|1-8-1992|Валенсија|ESP|1|0|ITA||[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Четвртфинале</small>]]|13={{Капитен}} {{sent off|89}}}} {{Cronofin|6|0}} ==Тренерска кариера== Започнувајќи со тренерска работа како дел од стручниот штаб на [[Лорис Доминисини]] во Специја,<ref name="sp">[http://www.andreafazi.com/2008/10/il-doppio-ex-renato-buso-presenta.html Il doppio ex Renato Buso presenta Sarzanese-Spezia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304102336/http://www.andreafazi.com/2008/10/il-doppio-ex-renato-buso-presenta.html |date=4 март 2016 }} andreafazi.com</ref> во 2006 година, Бузо го имал првиот самостоен тренерски ангажман водејќи ја екипата на [[УС Сарцанезе 1906|Сарцанезе]] во [[Серија Д]].<ref>{{Cite web|url=https://archivio.tuttomercatoweb.com/2006/renato-buso-nuovo-allenatore-della-sarzanese-31266|title=Renato Buso nuovo allenatore della Sarzanese - TUTTOmercatoWEB.com|website=archivio.tuttomercatoweb.com|language=it|access-date=2023-03-19}}</ref> Во сезоната 2007–2008, го водел „Примавера“ тимот на [[ФК Специја|Специја]]<ref name=sp/>, сè до банкротот на лигурискиот клуб. Од 2008 година, ги тренирал националните кадети (''„Allievi Nazionali“'') во младинскиот сектор на [[ФК Фјорентина|Фиорентина]], со кој ја освоил титулата во категоријата со победата од 3–1 над [[ФК Интер|Интер]]. Во летото 2009 година, промовиран е во тренер на „Примавера“ тимот на Фиорентина.<ref>[http://it.violachannel.tv/dettaglio-ultimora/items/buso-nuovo-allenatore-della-primavera.html Ufficiale: Buso nuovo allenatore della Primavera] violachannel.tv</ref> Екипата стигнала до финалето на [[Турнир Вијареџо 2011|Турнирот во Вијареџо 2011]], каде што загубила во финалето од Интер. На 30 март 2011 година, на [[Олимпико|стадионoт Олимпико]] во [[Рим]], го освоил [[Фудбалски куп на Италија Примавера 2010-2011|Купот на Италија]], совладувајќи ги врсниците од [[ФК Рома|Рома]] со 3–1, по нерешените 1–1 од првиот натпревар одигран на [[Стадион „Артемио Франки“|„Артемио Франки“]] во [[Фиренца]]. На 20 јуни 2011 година ја напуштил функцијата тренер на „Примавера“ тимот на Фјорентина,<ref>[http://it.violachannel.tv/dettaglio-ultimora-settore-giovanile/items/comunicato-stampa.10996.html Comunicato stampa] violachannel.tv</ref> а на 17 ноември истата година бил назначен за тренер на [[УС Гаворано|Гаворано]],<ref>[http://www.radiobrunotoscana.it/lega-pro/3301-gavorrano-esonerato-guido-pagliuca-arriva-renato-buso.html Gavorrano: esonerato Guido Pagliuca; arriva Renato Buso.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170830010227/http://www.radiobrunotoscana.it/lega-pro/3301-gavorrano-esonerato-guido-pagliuca-arriva-renato-buso.html |data=30 agosto 2017 }} Radiobrunotoscana.it</ref> потпишувајќи договор до 2013 година; сепак, на 14 април истата година бил отпуштен од тимот од Марема.<ref>[http://www.calciotoscano.it/us-borgoabuggiano/2013-04-a-gavorrano-poker-esonerato-buso.html A Gavorrano è poker del Borgo a Buggiano: esonerato Buso.] Calciotoscano.it</ref> На 12 ноември 2013 година се приклучил на стручниот штаб на [[Еуџенио Корини]], новиот тренер на [[ФК Кјево Верона|Кјево]], во улогата на технички соработник.<ref>{{cite news|title=Buso catapultato dalla Lega Pro alla serie A|url=http://www.fiorentinanews.com/2013/11/buso-catapultato-dalla-lega-pro-alla-serie-a/|ppublisher=Fiorentinanews.com|date=12 ноември 2013|access-date=13 ноември 2013|dead-link=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131113140047/http://www.fiorentinanews.com/2013/11/buso-catapultato-dalla-lega-pro-alla-serie-a/|archive-date=13 ноември 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://chievocalcio.tv/it/team|title=Organigramma del Chievo Verona|publisher=Chievocalcio.tv|access-date=13 ноември 2013|dead-link=yes|archive-url=https://web.archive.org/web/20101026090051/http://chievocalcio.tv/it/team|archive-date=26 октомври 2010}}</ref> На 23 јуни 2018 година станал нов тренер на [[ФК Санџованезе 1927|Санџованезе]],<ref>{{Cite news|url=http://www.forzasangio.it/news/ufficiale-il-nuovo-allenatore-e-lex-viola-renato-buso/|title=UFFICIALE - Il nuovo allenatore è l’ex viola Renato Buso - Forza Sangio|publisher=Forza Sangio|date=22 јуни 2018|access-date=23 јуни 2018}}</ref> кој го отпуштил на 28 април 2019 година.<ref>{{Cite web|url=http://valdarnopost.it/news/la-sangiovannese-ha-esonerato-renato-buso|title=La Sangiovannese ha esonerato Renato Buso [ValdarnoPost.it]|author=http://valdarnopost.it|website=valdarnopost.it|date=28 април 2019|access-date=28 април 2019}}</ref> На 1 јануари 2020 година повторно започнал да работи како тренер во младинскиот сектор на Фјорентина, во категоријата под 18 години, на местото на [[Алберто Акилани]], кој станал технички соработник во стручниот штаб на новиот тренер на првиот тим, [[Џузепе Јакини]].<ref>{{Cite web|url=http://www.canteraviola.com/ufficiale-under-18-il-nuovo-allenatore-e-renato-buso/|title=UFFICIALE - Under 18, il nuovo allenatore è Renato Buso {{!}} Cantera Viola|website=Cantera Viola {{!}} Fiorentina Primavera {{!}} Giovani Viola|data=2020-01-01|language=it-IT|access-date=2020-05-24}}</ref> Со враќањето на [[Чезаре Прандели]] на клупата на првиот тим, Бузо повторно започнува да работи и со „големите“, но во јуни 2021 година неговиот договор истекол и не бил продолжен. ==Титули== ===Клупски=== ; Јувентус *'''{{Трофеј-Скудето}} [[Серија А]]''' : 1 : 1985-1986<ref>Дел од тимот, но без настапи.</ref> *'''{{Трофеј-Интерконтинентален куп}} [[Интерконтинентален куп]]''' : 1<ref>{{Cite web|url=http://www.renatobuso.it/|titolo=www.renatobuso.it|website=www.renatobuso.it|access-date=2024-07-25}}</ref> : 1985 ; Сампдорија *'''{{Трофеј-Суперкуп на Италија}} [[Суперкуп на Италија]]''' : 1 : 1991 ===Репрезентативни=== ; Италија под 21 година *'''{{Трофеј-Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година}} [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|Европско првенство за играчи под 21 година]]''' : 1 : [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|1992]] ===Поединечни=== * [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година#Најдобар играч на првенството|Најдобар играч]] на [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|ЕП за играчи под 21 година]] : 1 : [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|1992]] * [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година#Златна копачка|Најдобар стрелец]] на [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|ЕП за играчи под 21 година]] : 1 : [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|1992]] <small>(3 гола)</small> ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Италија |image3=Flag of Italy.svg }} * [https://www.soccerway.com/player/buso-renato/zJd9mCG0/ Ренато Бузо на soccerway] * [https://www.transfermarkt.com/renato-buso/profil/spieler/120392 Ренато Бузо на transfermarkt] * [https://www.espn.com/soccer/player/_/id/163704/renato-buso Ренато Бузо на espn] * [https://www.tuttocalciatori.net/Buso_Renato Ренато Бузо на tuttocalciatori] {{Состав на Италија на ЛОИ фудбал 1992 (м)}} {{Navboxes |bg = gold |fg = black |bordercolor = solid 1px #000; |title = Награди |list1 = {{Најдобар играч на ЕП фудбал под 21 година}} {{Најдобар стрелец на ЕП фудбал под 21 година}} }} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бузо, Ренато}} [[Категорија:Италијански фудбалери]] [[Категорија:Италијански фудбалски тренери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фјорентина]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Сампдорија]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Наполи]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Лацио]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Пјаченца]] [[Категорија:Фудбалери на Каљари Калчо]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Специја]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1971 година]] efq1uv69poffh2iq4pq337kh6tu0di1 5640910 5640908 2026-10-05T19:19:51Z Carshalton 30527 5640910 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | playername = Ренато Бузо | image = [[Податотека:Renato Buso Olympics 1992.webp|200px]] | height = {{height|m=1.83}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1969|12|19}} | cityofbirth = {{роден во|Тревизо|}} | countryofbirth = [[Италија]] | nationality = {{flagsport|ITA}} [[Италија]] | currentclub = | position = {{Football/MF}} | retired = 2004 <small>(34 г.)</small> | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Montebelluna}} | years1 = 1984-1985 | caps1 = 25 | goals1 = 2 | clubs1 = {{Fb team Montebelluna}} | years2 = 1985-1989 | caps2 = 55 | goals2 = 10 | clubs2 = {{Fb team Juventus}} | years3 = 1989-1991 | caps3 = 49 | goals3 = 9 | clubs3 = {{Fb team Fiorentina}} | years4 = 1991-1993 | caps4 = 34 | goals4 = 4 | clubs4 = {{Fb team Sampdoria}} | years5 = 1993-1996 | caps5 = 95 | goals5 = 11 | clubs5 = {{Fb team Napoli}} | years6 = 1996-1997 | caps6 = 16 | goals6 = 1 | clubs6 = {{Fb team Lazio}} | years7 = 1997-2000 | caps7 = 61 | goals7 = 4 | clubs7 = {{Fb team Piacenza}} | years8 = 2000-2001 | caps8 = 31 | goals8 = 4 | clubs8 = {{Fb team Cagliari}} | years9 = 2001-2004 | caps9 = 39 | goals9 = 1 | clubs9 = {{Fb team Spezia}} | nationalyears1 = 1986-1987 | nationalcaps1 = 8 | nationalgoals1 = 3 | nationalteam1 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија под 18 година|Италија 18]] | nationalyears2 = 1987-1992 | nationalcaps2 = 24 | nationalgoals2 = 9 | nationalteam2 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија под 21 година|Италија 21]] | nationalyears3 = 1992 | nationalcaps3 = 6 | nationalgoals3 = 0 | nationalteam3 = {{flagsport|ITA}} [[Олимписка фудбалска репрезентација на Италија|Италија (олимп.)]] | manageryears1 = 2004-2005 |managerclubs1 = {{Fb team Spezia}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Асистент)</small> | manageryears2 = 2006-2007 |managerclubs2 = {{Fb team Sarzanese}} | manageryears3 = 2007-2008 |managerclubs3 = {{Fb team Spezia}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Примавера)</small> | manageryears4 = 2008-2009 |managerclubs4 = {{Fb team Fiorentina}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Алиеви)</small> | manageryears5 = 2009-2011 |managerclubs5 = {{Fb team Fiorentina}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Примавера)</small> | manageryears6 = 2011-2013 |managerclubs6 = {{Fb team Gavorrano}} | manageryears7 = 2013-2014 |managerclubs7 = {{Fb team Chievo}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Асистент)</small> | manageryears8 = 2018-2019 |managerclubs8 = {{Fb team Sangiovannese}} | manageryears9 = 2020-2021 |managerclubs9 = {{Fb team Fiorentina}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(под 18)</small> }} '''Ренато Бузо''' (роден на [[19 декември]] [[1969]] година, во [[Тревизо]]) — [[Италијанци|италијански]] [[Тренер|фудбалски тренер]] и поранешен [[фудбал]]ер, [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]]. ==Биографија== Живее во [[Фиренца]] со својата свршеница [[новинар]]ката, Камила Менкарели,<ref>{{Cite news|author=Lorenzo Mossani|url=https://renatobuso.files.wordpress.com/2012/03/renatobuso_reporter_12_2011.jpg|title=BUSO SALUTA MA SOGNA VIOLA|publisher=Il Reporter|date=декември 2011|page=29}}</ref> синот Даниел (роден 2012 г.)<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.gelocal.it/iltirreno/archivio/iltirreno/2012/11/06/LG_27_4.html|title=Fiocco azzurro in casa Buso Daniel, gioia di Renato e Camilla|publisher=Il Tirreno|date=6 ноември 2012|page=27|access-date=25 април 2013|archive-date=11 март 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160311032312/http://ricerca.gelocal.it/iltirreno/archivio/iltirreno/2012/11/06/LG_27_4.html|dead-link=yes}}</ref> и ќерката Џулија, (родена 2015 г.).<ref>{{Cite web|url=http://www.corrierespione.it/gossip-e-sport/la-viola-giulia-finalmente-a-casa-grande-festa-in-casa-buso-944|titolo=La 'viola' Giulia finalmente a casa, grande festa in casa Buso|date=19 јануари 2015}}</ref> Неговиот внук [[Николо Бузо|Николо]], исто така, е фудбалер.<ref>{{Cite web|url=https://www.ilgazzettino.it/nordest/treviso/lecco_promozione_serie_b_nicolo_buso_lecco_promozione_serie_b-7471891.html|title=Favola Lecco: anche il bomber trevigiano Buso brinda alla promozione in Serie B|date=2023-06-20|access-date=2024-08-24}}</ref> ==Клупска кариера== Кариерата ја започнал и дебитирал како професионалец со [[Калчо Монтелбуна|Монтебелуна]], во [[Серија Ц2]], а потоа во 1985 година преминал во [[ФК Јувентус|Јувентус]] во [[Серија А]], за кој настапувал четири сезони и постигнал 10 гола, најчесто користен како замена за [[Алдо Серена]], [[Ијан Раш]] и [[Алесандро Алтобели]] на позицијата централен напаѓач.<ref>{{Cite news|author=Corrado Sannucci|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1986/07/30/tanti-saluti-dalle-signore-del-campionato.html|title=TANTI SALUTI DALLE SIGNORE DEL CAMPIONATO|publisher=La Repubblica|date=30 јули 1986|page=18}}</ref> Во 1989 година, преминал со ко-сопственост во [[ФК Фјорентина|Фјорентина]],<ref>{{Cite news|author=Licia Granello|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/08/01/il-divieto-di-annoiarsi.html|title=IL DIVIETO DI ANNOIARSI|publisher=La Repubblica|date=1 август 1989|page=27}}</ref> која следната година го откупила целосно во рамките на трансферот со кој [[Роберто Баџо]] преминува се преселил во Јувентус,<ref>''Per un pugno dì spiccioli'', [[L'Unità]], 21 јули 1990, стр.27</ref> при што Бусо бил проценет на 2 милијарди лири<ref>{{cite book|title=Calciatori ‒ La raccolta completa Panini 1961-2012|publisher=Panini|date=18 јуни 2012|page=10|volume=Vol. 7 (1990-1991)}}</ref>. Во Фиренца играл две сезони, постепено преминувајќи на позицијата втор напаѓач или крило и настапувајќи во нападот со [[Роберто Баџо]] и [[Оскар Дертисија]];<ref>{{Cite news|author=Gianni Mura|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/10/18/fiorentina-nuovo-appello-baggio-salvera-giorgi.html|title=FIORENTINA NUOVO APPELLO BAGGIO SALVERA' GIORGI?|publisher=La Repubblica|date=18 октомври 1989|page=25}}</ref> настапил и во финалето на [[Куп на УЕФА 1989-1990|Купот на УЕФА 1989-1990]] загубено од Јувентус, при што постигнал и гол. Во 1991 година бил продаден на тогашниот италијански шампион [[ФК Сампдорија|Сампдорија]] за 4,6 милијарди лири;<ref>{{Cite news|authore=Corrado Sannucci|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/08/02/la-generazione-dei-fenomeni.html|title=LA GENERAZIONE DEI FENOMENI|publisher=La Repubblica|date=2 август 1991|page=39}}</ref> во дресот на ''„блучеркатите“'' го заменил [[Марко Бранка]] (кој преминал во Фиорентина) во улогата на резерва за тандемот [[Џанлука Вијали]] и [[Роберто Манчини]],<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/08/14/chi-di-troppo.html|title=CHI È DI TROPPO?|publisher=La Repubblica|date=14 август 1991|page=35}}</ref> поминувајќи две сезони во тимот од Џенова. Во 1993 година, поради несогласувања со [[Свен-Јоран Ериксон]],<ref>{{Cite news|author=Renzo Carboncini|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1993/10/31/samp-made-in-eriksson.html|title=SAMP MADE IN ERIKSSON|publisher=La Repubblica|date=31 октомври 1993|page=24}}</ref> преминал во [[ФК Наполи|Наполи]] за три и пол милијарди лири.<ref>{{Cite news|author=Licia Granello|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1993/08/01/gullit-mancini-nuovi-allegri.html|title=GULLIT, MANCINI E I NUOVI ALLEGRI|publisher=La Repubblica|date=1 август 1993|page=25}}</ref> Таму се задржал три години, постигнувајќи 11 гола и целосно трансформирајќи се во страничен играч од средниот ред.<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1993/12/06/promosso-notari.html|title=PROMOSSO NOTARI|publisher=La Repubblica|date=6 декември 1993|page=45}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1994/12/12/delvecchio-pecchia-viva-giovani.html|title=DELVECCHIO E PECCHIA VIVA I GIOVANI|publisher=La Repubblica|date=12 декември 1994|page=40}}</ref> Во 1996 година преминал во [[СС Лацио|Лацио]] за 6 милијарди лири<ref>{{cite book|title=Calciatori ‒ La raccolta completa Panini 1961-2012|publisher=Panini|date=30 јули 2012|page=10|volume=Vol. 13 (1996-1997)}}</ref>, на барање на [[Зденек Земан]] како алтернатива во нападот.<ref name="rep2">{{Cite news|author=Andrea Galdi|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1997/03/18/buso-il-jolly-mette-le-ali.html|title=Buso, il jolly mette le ali|publisher=La Repubblica|date=18 март 1997|page=8}}</ref> [[Варичела]]та го спречила да настапува на подготовки<ref name=rep2/>, а потоа добил малку простор за игра кај Земан, додека поголема минутажа добил кај [[Дино Ѕоф]], кој го заменил Чехот во текот на првенството.<ref name=rep2/> Во октомври 1997 година преминал во {{Fb team (N) Piacenza}},<ref name="pc">[http://www.storiapiacenza1919.it/rosa97.htm Rosa 1997-1998] storiapiacenza1919.it</ref> каде што останал три години во [[Серија А]], придонесувајќи како првотимец за две опстанувања ([[Серија А 1997-1998|1997-1998]] и [[Серија А 1998-1999|1998-1999]]), наизменично настапувајќи со [[Џанпјетро Пјовани]] на позицијата десно крило.<ref name=pc/><ref>[http://www.storiapiacenza1919.it/rosa98.htm Rosa 1998-1999] storiapiacenza1919.it</ref> По испаѓањето на Пјаченца во 2000 година, и тој играл во [[Серија Б]], но со екипата на [[ФК Каљари Калчо|Каљари]];<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2000/07/21/berlusconi-rivaldo-magari.html|title=Berlusconi: Rivaldo? Magari|publisher=La Repubblica|date=21 јули 2000|p=58}}</ref> таму во единствената сезона постигнал 4 гола. На крајот од својата кариера преминал во [[Специја Калчо|Специја]]<ref>{{Cite news|author=Luigi Pastore|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2001/08/06/spezia.html|title=Spezia|publisher=La Repubblica|date=6 август 2001|page=7}}</ref>, во [[Серија Ц1]], каде што играл три години пред конечно да му стави крај на професионалното играње фудбал. ==Репрезентативна кариера== Неговото име останува поврзано со победата на [[Фудбалска репрезентација на Италија под 21 година|италијанската репрезентација под 21 година]], предводена од [[Чезаре Малдини]], на првото [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|Европско првенство во категоријата]] (1992). Со 3 гола во полуфиналето (против [[Фудбалска репрезентација на Данска под 21 година|Данска]]) и во финалето (против [[Фудбалска репрезентација на Шведска под 21 година|Шведска]]<ref>{{Cite news|author=Gianni Brer|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1992/05/29/due-gol-dopo-la-paura.html|title=DUE GOL DOPO LA PAURA|publisher=La Repubblica|date=29 мај 1992|page=27}}</ref>), тој придонел за триумфот, а истовремено станал и најдобар стрелец на турнирот.<ref>{{Cite news|author=Vittorio Zambardino|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1992/05/29/la-riscossa-di-buso-eterno-supplente.html|title=La riscossa di Buso, l'eterno supplente di tutti|publisher=La Repubblica|date=29 мај 1992|page=27}}</ref> Вкупно одиграл 24 натпревари и постигнал 9 гола за репрезентацијата под 21 година, како и 5 натпревари за [[Олимписка фудбалска репрезентација на Италија|олимписката репрезентација]], со која истата година учествувал на [[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписките игри 1992]] во [[Барселона]].<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1992/06/23/olimpiadi-un-posto-per-orlando.html|title=OLIMPIADI, UN POSTO PER ORLANDO|publisher=La Repubblica|date=23 јуни 1992|page=28}}</ref> ===Хронологија на репрезентативните настапи=== ; Олимписка репрезентација {{Репрезентативни настапиО|ITA}} {{CronoparO|10-7-1992|Бреша|ITA|1|1|EGY||Пријателска|13={{suboff|76}}}} {{CronoparO|16-7-1992|Марино|ITA|5|0|QAT||Пријателска|13={{suboff|55}}|14=Марино (Италија)}} {{CronoparO|24-7-1992|Барселона|ITA|2|1|USA||[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Прва фаза</small>]]|13=}} {{CronoparO|27-7-1992|Барселона|ITA|0|3|POL||[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Прва фаза</small>]]|13={{yel|35}}}} {{CronoparO|29-7-1992|Барселона|ITA|1|0|KUW||[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Прва фаза</small>]]|13={{Капитен}}}} {{CronoparO|1-8-1992|Валенсија|ESP|1|0|ITA||[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Четвртфинале</small>]]|13={{Капитен}} {{sent off|89}}}} {{Cronofin|6|0}} ==Тренерска кариера== Започнувајќи со тренерска работа како дел од стручниот штаб на [[Лорис Доминисини]] во Специја,<ref name="sp">[http://www.andreafazi.com/2008/10/il-doppio-ex-renato-buso-presenta.html Il doppio ex Renato Buso presenta Sarzanese-Spezia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304102336/http://www.andreafazi.com/2008/10/il-doppio-ex-renato-buso-presenta.html |date=4 март 2016 }} andreafazi.com</ref> во 2006 година, Бузо го имал првиот самостоен тренерски ангажман водејќи ја екипата на [[УС Сарцанезе 1906|Сарцанезе]] во [[Серија Д]].<ref>{{Cite web|url=https://archivio.tuttomercatoweb.com/2006/renato-buso-nuovo-allenatore-della-sarzanese-31266|title=Renato Buso nuovo allenatore della Sarzanese - TUTTOmercatoWEB.com|website=archivio.tuttomercatoweb.com|language=it|access-date=2023-03-19}}</ref> Во сезоната 2007–2008, го водел „Примавера“ тимот на [[ФК Специја|Специја]]<ref name=sp/>, сè до банкротот на лигурискиот клуб. Од 2008 година, ги тренирал националните кадети (''„Allievi Nazionali“'') во младинскиот сектор на [[ФК Фјорентина|Фиорентина]], со кој ја освоил титулата во категоријата со победата од 3–1 над [[ФК Интер|Интер]]. Во летото 2009 година, промовиран е во тренер на „Примавера“ тимот на Фиорентина.<ref>[http://it.violachannel.tv/dettaglio-ultimora/items/buso-nuovo-allenatore-della-primavera.html Ufficiale: Buso nuovo allenatore della Primavera] violachannel.tv</ref> Екипата стигнала до финалето на [[Турнир Вијареџо 2011|Турнирот во Вијареџо 2011]], каде што загубила во финалето од Интер. На 30 март 2011 година, на [[Олимпико|стадионoт Олимпико]] во [[Рим]], го освоил [[Фудбалски куп на Италија Примавера 2010-2011|Купот на Италија]], совладувајќи ги врсниците од [[ФК Рома|Рома]] со 3–1, по нерешените 1–1 од првиот натпревар одигран на [[Стадион „Артемио Франки“|„Артемио Франки“]] во [[Фиренца]]. На 20 јуни 2011 година ја напуштил функцијата тренер на „Примавера“ тимот на Фјорентина,<ref>[http://it.violachannel.tv/dettaglio-ultimora-settore-giovanile/items/comunicato-stampa.10996.html Comunicato stampa] violachannel.tv</ref> а на 17 ноември истата година бил назначен за тренер на [[УС Гаворано|Гаворано]],<ref>[http://www.radiobrunotoscana.it/lega-pro/3301-gavorrano-esonerato-guido-pagliuca-arriva-renato-buso.html Gavorrano: esonerato Guido Pagliuca; arriva Renato Buso.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170830010227/http://www.radiobrunotoscana.it/lega-pro/3301-gavorrano-esonerato-guido-pagliuca-arriva-renato-buso.html |data=30 agosto 2017 }} Radiobrunotoscana.it</ref> потпишувајќи договор до 2013 година; сепак, на 14 април истата година бил отпуштен од тимот од Марема.<ref>[http://www.calciotoscano.it/us-borgoabuggiano/2013-04-a-gavorrano-poker-esonerato-buso.html A Gavorrano è poker del Borgo a Buggiano: esonerato Buso.] Calciotoscano.it</ref> На 12 ноември 2013 година се приклучил на стручниот штаб на [[Еуџенио Корини]], новиот тренер на [[ФК Кјево Верона|Кјево]], во улогата на технички соработник.<ref>{{cite news|title=Buso catapultato dalla Lega Pro alla serie A|url=http://www.fiorentinanews.com/2013/11/buso-catapultato-dalla-lega-pro-alla-serie-a/|ppublisher=Fiorentinanews.com|date=12 ноември 2013|access-date=13 ноември 2013|dead-link=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131113140047/http://www.fiorentinanews.com/2013/11/buso-catapultato-dalla-lega-pro-alla-serie-a/|archive-date=13 ноември 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://chievocalcio.tv/it/team|title=Organigramma del Chievo Verona|publisher=Chievocalcio.tv|access-date=13 ноември 2013|dead-link=yes|archive-url=https://web.archive.org/web/20101026090051/http://chievocalcio.tv/it/team|archive-date=26 октомври 2010}}</ref> На 23 јуни 2018 година станал нов тренер на [[ФК Санџованезе 1927|Санџованезе]],<ref>{{Cite news|url=http://www.forzasangio.it/news/ufficiale-il-nuovo-allenatore-e-lex-viola-renato-buso/|title=UFFICIALE - Il nuovo allenatore è l’ex viola Renato Buso - Forza Sangio|publisher=Forza Sangio|date=22 јуни 2018|access-date=23 јуни 2018}}</ref> кој го отпуштил на 28 април 2019 година.<ref>{{Cite web|url=http://valdarnopost.it/news/la-sangiovannese-ha-esonerato-renato-buso|title=La Sangiovannese ha esonerato Renato Buso [ValdarnoPost.it]|author=http://valdarnopost.it|website=valdarnopost.it|date=28 април 2019|access-date=28 април 2019}}</ref> На 1 јануари 2020 година повторно започнал да работи како тренер во младинскиот сектор на Фјорентина, во категоријата под 18 години, на местото на [[Алберто Акилани]], кој станал технички соработник во стручниот штаб на новиот тренер на првиот тим, [[Џузепе Јакини]].<ref>{{Cite web|url=http://www.canteraviola.com/ufficiale-under-18-il-nuovo-allenatore-e-renato-buso/|title=UFFICIALE - Under 18, il nuovo allenatore è Renato Buso {{!}} Cantera Viola|website=Cantera Viola {{!}} Fiorentina Primavera {{!}} Giovani Viola|data=2020-01-01|language=it-IT|access-date=2020-05-24}}</ref> Со враќањето на [[Чезаре Прандели]] на клупата на првиот тим, Бузо повторно започнува да работи и со „големите“, но во јуни 2021 година неговиот договор истекол и не бил продолжен. == Тренерска статистика == ''Статистиката е ажурирана на 28 април 2019.'' {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;text-align:center;" |- !rowspan="2"|Сезона !rowspan="2"|Екипа !colspan="5"|Првенство !colspan="5"|Национален куп !colspan="5"|Континентални купови !colspan="5"|Останати купови !colspan="4"|Вкупно !Победи % !rowspan="2"|Пласман |- ! Натп || ОН || П || Н || И || Натп || ОН || П || Н || И || Натп || ОН || П || Н || И || Натп || ОН || П || Н || И || ОН || П || Н || И || % |- || 2006-јан. 2007 || {{flagsport|ITA}} [[УС Сарцанезе 1906|Сарцанезе]] || [[Серија Д 2006-2007|Д]] || 17 || 5 || 5 || 7 || [[Фудбалски куп на Италија Серија Д 2006-2007|КИ-Д]] || 2 || 0 || 1 || 1 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|19|5|6|8}} || ''отп.'' |- || [[УС Гаворано сезона 2011-2012|ное. 2011-2012]] || rowspan=2|{{flagsport|ITA}} [[УС Гаворано|Гаворано]] || [[Лега Про Секонда Дивизионе 2011-2012|2Д]] || 24 || 11 || 9 || 4 || [[Фудбалски куп на Италија Лега Про 2011-2012|КИ-ЛП]] || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|24|11|9|4}} || ''наз.'', крај 7. место |- || [[УС Гаворано сезона 2012-2013|2012-2013]] || [[Лега Про Секонда Дивизионе 2012-2013|2Д]] || 30 || 8 || 11 || 11 || [[Фудбалски куп на Италија Лега Про 2012-2013|КИ-ЛП]] || 2 || 1 || 0 || 1 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|32|9|11|12}}|| ''наз.'' |- !colspan="3"|Вкупно Гаворано || 54 || 19 || 20 || 15 || || 2 || 1 || 0 || 1 || || - || - || - || - || || - || - || - || - {{WDLtot|56|20|20|16}} || |- || 2018-апр. 2019 || {{flagsport|ITA}} [[ФК Санџованезе 1927|Санџованезе]] || [[Серија Д 2018-2019|Д]] || 37 || 11 || 12 || 14 || [[Фудбалски куп на Италија Серија Д 2018-2019|КИ-Д]] || 1 || 0 || 1 || 0 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|38|11|13|14}} || ''наз.'' |- !colspan="3"|Вкупно во кариерата || 108 || 35 || 37 || 36 || || 5 || 1 || 2 || 2 || || - || - || - || - || || - || - || - || - {{WDLtot|113|36|39|38}} || |} ==Титули== ===Клупски=== ; Јувентус *'''{{Трофеј-Скудето}} [[Серија А]]''' : 1 : 1985-1986<ref>Дел од тимот, но без настапи.</ref> *'''{{Трофеј-Интерконтинентален куп}} [[Интерконтинентален куп]]''' : 1<ref>{{Cite web|url=http://www.renatobuso.it/|titolo=www.renatobuso.it|website=www.renatobuso.it|access-date=2024-07-25}}</ref> : 1985 ; Сампдорија *'''{{Трофеј-Суперкуп на Италија}} [[Суперкуп на Италија]]''' : 1 : 1991 ===Репрезентативни=== ; Италија под 21 година *'''{{Трофеј-Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година}} [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|Европско првенство за играчи под 21 година]]''' : 1 : [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|1992]] ===Поединечни=== * [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година#Најдобар играч на првенството|Најдобар играч]] на [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|ЕП за играчи под 21 година]] : 1 : [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|1992]] * [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година#Златна копачка|Најдобар стрелец]] на [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|ЕП за играчи под 21 година]] : 1 : [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|1992]] <small>(3 гола)</small> ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Италија |image3=Flag of Italy.svg }} * [https://www.soccerway.com/player/buso-renato/zJd9mCG0/ Ренато Бузо на soccerway] * [https://www.transfermarkt.com/renato-buso/profil/spieler/120392 Ренато Бузо на transfermarkt] * [https://www.espn.com/soccer/player/_/id/163704/renato-buso Ренато Бузо на espn] * [https://www.tuttocalciatori.net/Buso_Renato Ренато Бузо на tuttocalciatori] {{Состав на Италија на ЛОИ фудбал 1992 (м)}} {{Navboxes |bg = gold |fg = black |bordercolor = solid 1px #000; |title = Награди |list1 = {{Најдобар играч на ЕП фудбал под 21 година}} {{Најдобар стрелец на ЕП фудбал под 21 година}} }} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бузо, Ренато}} [[Категорија:Италијански фудбалери]] [[Категорија:Италијански фудбалски тренери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фјорентина]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Сампдорија]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Наполи]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Лацио]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Пјаченца]] [[Категорија:Фудбалери на Каљари Калчо]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Специја]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1971 година]] 6sm80uur19guc3d8ljj5i9tdgbfnu5j 5640923 5640910 2026-10-05T19:35:11Z Carshalton 30527 /* Тренерска статистика */ 5640923 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | playername = Ренато Бузо | image = [[Податотека:Renato Buso Olympics 1992.webp|200px]] | height = {{height|m=1.83}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1969|12|19}} | cityofbirth = {{роден во|Тревизо|}} | countryofbirth = [[Италија]] | nationality = {{flagsport|ITA}} [[Италија]] | currentclub = | position = {{Football/MF}} | retired = 2004 <small>(34 г.)</small> | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Montebelluna}} | years1 = 1984-1985 | caps1 = 25 | goals1 = 2 | clubs1 = {{Fb team Montebelluna}} | years2 = 1985-1989 | caps2 = 55 | goals2 = 10 | clubs2 = {{Fb team Juventus}} | years3 = 1989-1991 | caps3 = 49 | goals3 = 9 | clubs3 = {{Fb team Fiorentina}} | years4 = 1991-1993 | caps4 = 34 | goals4 = 4 | clubs4 = {{Fb team Sampdoria}} | years5 = 1993-1996 | caps5 = 95 | goals5 = 11 | clubs5 = {{Fb team Napoli}} | years6 = 1996-1997 | caps6 = 16 | goals6 = 1 | clubs6 = {{Fb team Lazio}} | years7 = 1997-2000 | caps7 = 61 | goals7 = 4 | clubs7 = {{Fb team Piacenza}} | years8 = 2000-2001 | caps8 = 31 | goals8 = 4 | clubs8 = {{Fb team Cagliari}} | years9 = 2001-2004 | caps9 = 39 | goals9 = 1 | clubs9 = {{Fb team Spezia}} | nationalyears1 = 1986-1987 | nationalcaps1 = 8 | nationalgoals1 = 3 | nationalteam1 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија под 18 година|Италија 18]] | nationalyears2 = 1987-1992 | nationalcaps2 = 24 | nationalgoals2 = 9 | nationalteam2 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија под 21 година|Италија 21]] | nationalyears3 = 1992 | nationalcaps3 = 6 | nationalgoals3 = 0 | nationalteam3 = {{flagsport|ITA}} [[Олимписка фудбалска репрезентација на Италија|Италија (олимп.)]] | manageryears1 = 2004-2005 |managerclubs1 = {{Fb team Spezia}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Асистент)</small> | manageryears2 = 2006-2007 |managerclubs2 = {{Fb team Sarzanese}} | manageryears3 = 2007-2008 |managerclubs3 = {{Fb team Spezia}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Примавера)</small> | manageryears4 = 2008-2009 |managerclubs4 = {{Fb team Fiorentina}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Алиеви)</small> | manageryears5 = 2009-2011 |managerclubs5 = {{Fb team Fiorentina}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Примавера)</small> | manageryears6 = 2011-2013 |managerclubs6 = {{Fb team Gavorrano}} | manageryears7 = 2013-2014 |managerclubs7 = {{Fb team Chievo}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Асистент)</small> | manageryears8 = 2018-2019 |managerclubs8 = {{Fb team Sangiovannese}} | manageryears9 = 2020-2021 |managerclubs9 = {{Fb team Fiorentina}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(под 18)</small> }} '''Ренато Бузо''' (роден на [[19 декември]] [[1969]] година, во [[Тревизо]]) — [[Италијанци|италијански]] [[Тренер|фудбалски тренер]] и поранешен [[фудбал]]ер, [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]]. ==Биографија== Живее во [[Фиренца]] со својата свршеница [[новинар]]ката, Камила Менкарели,<ref>{{Cite news|author=Lorenzo Mossani|url=https://renatobuso.files.wordpress.com/2012/03/renatobuso_reporter_12_2011.jpg|title=BUSO SALUTA MA SOGNA VIOLA|publisher=Il Reporter|date=декември 2011|page=29}}</ref> синот Даниел (роден 2012 г.)<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.gelocal.it/iltirreno/archivio/iltirreno/2012/11/06/LG_27_4.html|title=Fiocco azzurro in casa Buso Daniel, gioia di Renato e Camilla|publisher=Il Tirreno|date=6 ноември 2012|page=27|access-date=25 април 2013|archive-date=11 март 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160311032312/http://ricerca.gelocal.it/iltirreno/archivio/iltirreno/2012/11/06/LG_27_4.html|dead-link=yes}}</ref> и ќерката Џулија, (родена 2015 г.).<ref>{{Cite web|url=http://www.corrierespione.it/gossip-e-sport/la-viola-giulia-finalmente-a-casa-grande-festa-in-casa-buso-944|titolo=La 'viola' Giulia finalmente a casa, grande festa in casa Buso|date=19 јануари 2015}}</ref> Неговиот внук [[Николо Бузо|Николо]], исто така, е фудбалер.<ref>{{Cite web|url=https://www.ilgazzettino.it/nordest/treviso/lecco_promozione_serie_b_nicolo_buso_lecco_promozione_serie_b-7471891.html|title=Favola Lecco: anche il bomber trevigiano Buso brinda alla promozione in Serie B|date=2023-06-20|access-date=2024-08-24}}</ref> ==Клупска кариера== Кариерата ја започнал и дебитирал како професионалец со [[Калчо Монтелбуна|Монтебелуна]], во [[Серија Ц2]], а потоа во 1985 година преминал во [[ФК Јувентус|Јувентус]] во [[Серија А]], за кој настапувал четири сезони и постигнал 10 гола, најчесто користен како замена за [[Алдо Серена]], [[Ијан Раш]] и [[Алесандро Алтобели]] на позицијата централен напаѓач.<ref>{{Cite news|author=Corrado Sannucci|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1986/07/30/tanti-saluti-dalle-signore-del-campionato.html|title=TANTI SALUTI DALLE SIGNORE DEL CAMPIONATO|publisher=La Repubblica|date=30 јули 1986|page=18}}</ref> Во 1989 година, преминал со ко-сопственост во [[ФК Фјорентина|Фјорентина]],<ref>{{Cite news|author=Licia Granello|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/08/01/il-divieto-di-annoiarsi.html|title=IL DIVIETO DI ANNOIARSI|publisher=La Repubblica|date=1 август 1989|page=27}}</ref> која следната година го откупила целосно во рамките на трансферот со кој [[Роберто Баџо]] преминува се преселил во Јувентус,<ref>''Per un pugno dì spiccioli'', [[L'Unità]], 21 јули 1990, стр.27</ref> при што Бусо бил проценет на 2 милијарди лири<ref>{{cite book|title=Calciatori ‒ La raccolta completa Panini 1961-2012|publisher=Panini|date=18 јуни 2012|page=10|volume=Vol. 7 (1990-1991)}}</ref>. Во Фиренца играл две сезони, постепено преминувајќи на позицијата втор напаѓач или крило и настапувајќи во нападот со [[Роберто Баџо]] и [[Оскар Дертисија]];<ref>{{Cite news|author=Gianni Mura|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/10/18/fiorentina-nuovo-appello-baggio-salvera-giorgi.html|title=FIORENTINA NUOVO APPELLO BAGGIO SALVERA' GIORGI?|publisher=La Repubblica|date=18 октомври 1989|page=25}}</ref> настапил и во финалето на [[Куп на УЕФА 1989-1990|Купот на УЕФА 1989-1990]] загубено од Јувентус, при што постигнал и гол. Во 1991 година бил продаден на тогашниот италијански шампион [[ФК Сампдорија|Сампдорија]] за 4,6 милијарди лири;<ref>{{Cite news|authore=Corrado Sannucci|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/08/02/la-generazione-dei-fenomeni.html|title=LA GENERAZIONE DEI FENOMENI|publisher=La Repubblica|date=2 август 1991|page=39}}</ref> во дресот на ''„блучеркатите“'' го заменил [[Марко Бранка]] (кој преминал во Фиорентина) во улогата на резерва за тандемот [[Џанлука Вијали]] и [[Роберто Манчини]],<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/08/14/chi-di-troppo.html|title=CHI È DI TROPPO?|publisher=La Repubblica|date=14 август 1991|page=35}}</ref> поминувајќи две сезони во тимот од Џенова. Во 1993 година, поради несогласувања со [[Свен-Јоран Ериксон]],<ref>{{Cite news|author=Renzo Carboncini|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1993/10/31/samp-made-in-eriksson.html|title=SAMP MADE IN ERIKSSON|publisher=La Repubblica|date=31 октомври 1993|page=24}}</ref> преминал во [[ФК Наполи|Наполи]] за три и пол милијарди лири.<ref>{{Cite news|author=Licia Granello|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1993/08/01/gullit-mancini-nuovi-allegri.html|title=GULLIT, MANCINI E I NUOVI ALLEGRI|publisher=La Repubblica|date=1 август 1993|page=25}}</ref> Таму се задржал три години, постигнувајќи 11 гола и целосно трансформирајќи се во страничен играч од средниот ред.<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1993/12/06/promosso-notari.html|title=PROMOSSO NOTARI|publisher=La Repubblica|date=6 декември 1993|page=45}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1994/12/12/delvecchio-pecchia-viva-giovani.html|title=DELVECCHIO E PECCHIA VIVA I GIOVANI|publisher=La Repubblica|date=12 декември 1994|page=40}}</ref> Во 1996 година преминал во [[СС Лацио|Лацио]] за 6 милијарди лири<ref>{{cite book|title=Calciatori ‒ La raccolta completa Panini 1961-2012|publisher=Panini|date=30 јули 2012|page=10|volume=Vol. 13 (1996-1997)}}</ref>, на барање на [[Зденек Земан]] како алтернатива во нападот.<ref name="rep2">{{Cite news|author=Andrea Galdi|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1997/03/18/buso-il-jolly-mette-le-ali.html|title=Buso, il jolly mette le ali|publisher=La Repubblica|date=18 март 1997|page=8}}</ref> [[Варичела]]та го спречила да настапува на подготовки<ref name=rep2/>, а потоа добил малку простор за игра кај Земан, додека поголема минутажа добил кај [[Дино Ѕоф]], кој го заменил Чехот во текот на првенството.<ref name=rep2/> Во октомври 1997 година преминал во {{Fb team (N) Piacenza}},<ref name="pc">[http://www.storiapiacenza1919.it/rosa97.htm Rosa 1997-1998] storiapiacenza1919.it</ref> каде што останал три години во [[Серија А]], придонесувајќи како првотимец за две опстанувања ([[Серија А 1997-1998|1997-1998]] и [[Серија А 1998-1999|1998-1999]]), наизменично настапувајќи со [[Џанпјетро Пјовани]] на позицијата десно крило.<ref name=pc/><ref>[http://www.storiapiacenza1919.it/rosa98.htm Rosa 1998-1999] storiapiacenza1919.it</ref> По испаѓањето на Пјаченца во 2000 година, и тој играл во [[Серија Б]], но со екипата на [[ФК Каљари Калчо|Каљари]];<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2000/07/21/berlusconi-rivaldo-magari.html|title=Berlusconi: Rivaldo? Magari|publisher=La Repubblica|date=21 јули 2000|p=58}}</ref> таму во единствената сезона постигнал 4 гола. На крајот од својата кариера преминал во [[Специја Калчо|Специја]]<ref>{{Cite news|author=Luigi Pastore|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2001/08/06/spezia.html|title=Spezia|publisher=La Repubblica|date=6 август 2001|page=7}}</ref>, во [[Серија Ц1]], каде што играл три години пред конечно да му стави крај на професионалното играње фудбал. ==Репрезентативна кариера== Неговото име останува поврзано со победата на [[Фудбалска репрезентација на Италија под 21 година|италијанската репрезентација под 21 година]], предводена од [[Чезаре Малдини]], на првото [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|Европско првенство во категоријата]] (1992). Со 3 гола во полуфиналето (против [[Фудбалска репрезентација на Данска под 21 година|Данска]]) и во финалето (против [[Фудбалска репрезентација на Шведска под 21 година|Шведска]]<ref>{{Cite news|author=Gianni Brer|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1992/05/29/due-gol-dopo-la-paura.html|title=DUE GOL DOPO LA PAURA|publisher=La Repubblica|date=29 мај 1992|page=27}}</ref>), тој придонел за триумфот, а истовремено станал и најдобар стрелец на турнирот.<ref>{{Cite news|author=Vittorio Zambardino|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1992/05/29/la-riscossa-di-buso-eterno-supplente.html|title=La riscossa di Buso, l'eterno supplente di tutti|publisher=La Repubblica|date=29 мај 1992|page=27}}</ref> Вкупно одиграл 24 натпревари и постигнал 9 гола за репрезентацијата под 21 година, како и 5 натпревари за [[Олимписка фудбалска репрезентација на Италија|олимписката репрезентација]], со која истата година учествувал на [[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписките игри 1992]] во [[Барселона]].<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1992/06/23/olimpiadi-un-posto-per-orlando.html|title=OLIMPIADI, UN POSTO PER ORLANDO|publisher=La Repubblica|date=23 јуни 1992|page=28}}</ref> ===Хронологија на репрезентативните настапи=== ; Олимписка репрезентација {{Репрезентативни настапиО|ITA}} {{CronoparO|10-7-1992|Бреша|ITA|1|1|EGY||Пријателска|13={{suboff|76}}}} {{CronoparO|16-7-1992|Марино|ITA|5|0|QAT||Пријателска|13={{suboff|55}}|14=Марино (Италија)}} {{CronoparO|24-7-1992|Барселона|ITA|2|1|USA||[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Прва фаза</small>]]|13=}} {{CronoparO|27-7-1992|Барселона|ITA|0|3|POL||[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Прва фаза</small>]]|13={{yel|35}}}} {{CronoparO|29-7-1992|Барселона|ITA|1|0|KUW||[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Прва фаза</small>]]|13={{Капитен}}}} {{CronoparO|1-8-1992|Валенсија|ESP|1|0|ITA||[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Четвртфинале</small>]]|13={{Капитен}} {{sent off|89}}}} {{Cronofin|6|0}} ==Тренерска кариера== Започнувајќи со тренерска работа како дел од стручниот штаб на [[Лорис Доминисини]] во Специја,<ref name="sp">[http://www.andreafazi.com/2008/10/il-doppio-ex-renato-buso-presenta.html Il doppio ex Renato Buso presenta Sarzanese-Spezia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304102336/http://www.andreafazi.com/2008/10/il-doppio-ex-renato-buso-presenta.html |date=4 март 2016 }} andreafazi.com</ref> во 2006 година, Бузо го имал првиот самостоен тренерски ангажман водејќи ја екипата на [[УС Сарцанезе 1906|Сарцанезе]] во [[Серија Д]].<ref>{{Cite web|url=https://archivio.tuttomercatoweb.com/2006/renato-buso-nuovo-allenatore-della-sarzanese-31266|title=Renato Buso nuovo allenatore della Sarzanese - TUTTOmercatoWEB.com|website=archivio.tuttomercatoweb.com|language=it|access-date=2023-03-19}}</ref> Во сезоната 2007–2008, го водел „Примавера“ тимот на [[ФК Специја|Специја]]<ref name=sp/>, сè до банкротот на лигурискиот клуб. Од 2008 година, ги тренирал националните кадети (''„Allievi Nazionali“'') во младинскиот сектор на [[ФК Фјорентина|Фиорентина]], со кој ја освоил титулата во категоријата со победата од 3–1 над [[ФК Интер|Интер]]. Во летото 2009 година, промовиран е во тренер на „Примавера“ тимот на Фиорентина.<ref>[http://it.violachannel.tv/dettaglio-ultimora/items/buso-nuovo-allenatore-della-primavera.html Ufficiale: Buso nuovo allenatore della Primavera] violachannel.tv</ref> Екипата стигнала до финалето на [[Турнир Вијареџо 2011|Турнирот во Вијареџо 2011]], каде што загубила во финалето од Интер. На 30 март 2011 година, на [[Олимпико|стадионoт Олимпико]] во [[Рим]], го освоил [[Фудбалски куп на Италија Примавера 2010-2011|Купот на Италија]], совладувајќи ги врсниците од [[ФК Рома|Рома]] со 3–1, по нерешените 1–1 од првиот натпревар одигран на [[Стадион „Артемио Франки“|„Артемио Франки“]] во [[Фиренца]]. На 20 јуни 2011 година ја напуштил функцијата тренер на „Примавера“ тимот на Фјорентина,<ref>[http://it.violachannel.tv/dettaglio-ultimora-settore-giovanile/items/comunicato-stampa.10996.html Comunicato stampa] violachannel.tv</ref> а на 17 ноември истата година бил назначен за тренер на [[УС Гаворано|Гаворано]],<ref>[http://www.radiobrunotoscana.it/lega-pro/3301-gavorrano-esonerato-guido-pagliuca-arriva-renato-buso.html Gavorrano: esonerato Guido Pagliuca; arriva Renato Buso.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170830010227/http://www.radiobrunotoscana.it/lega-pro/3301-gavorrano-esonerato-guido-pagliuca-arriva-renato-buso.html |data=30 agosto 2017 }} Radiobrunotoscana.it</ref> потпишувајќи договор до 2013 година; сепак, на 14 април истата година бил отпуштен од тимот од Марема.<ref>[http://www.calciotoscano.it/us-borgoabuggiano/2013-04-a-gavorrano-poker-esonerato-buso.html A Gavorrano è poker del Borgo a Buggiano: esonerato Buso.] Calciotoscano.it</ref> На 12 ноември 2013 година се приклучил на стручниот штаб на [[Еуџенио Корини]], новиот тренер на [[ФК Кјево Верона|Кјево]], во улогата на технички соработник.<ref>{{cite news|title=Buso catapultato dalla Lega Pro alla serie A|url=http://www.fiorentinanews.com/2013/11/buso-catapultato-dalla-lega-pro-alla-serie-a/|ppublisher=Fiorentinanews.com|date=12 ноември 2013|access-date=13 ноември 2013|dead-link=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131113140047/http://www.fiorentinanews.com/2013/11/buso-catapultato-dalla-lega-pro-alla-serie-a/|archive-date=13 ноември 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://chievocalcio.tv/it/team|title=Organigramma del Chievo Verona|publisher=Chievocalcio.tv|access-date=13 ноември 2013|dead-link=yes|archive-url=https://web.archive.org/web/20101026090051/http://chievocalcio.tv/it/team|archive-date=26 октомври 2010}}</ref> На 23 јуни 2018 година станал нов тренер на [[ФК Санџованезе 1927|Санџованезе]],<ref>{{Cite news|url=http://www.forzasangio.it/news/ufficiale-il-nuovo-allenatore-e-lex-viola-renato-buso/|title=UFFICIALE - Il nuovo allenatore è l’ex viola Renato Buso - Forza Sangio|publisher=Forza Sangio|date=22 јуни 2018|access-date=23 јуни 2018}}</ref> кој го отпуштил на 28 април 2019 година.<ref>{{Cite web|url=http://valdarnopost.it/news/la-sangiovannese-ha-esonerato-renato-buso|title=La Sangiovannese ha esonerato Renato Buso [ValdarnoPost.it]|author=http://valdarnopost.it|website=valdarnopost.it|date=28 април 2019|access-date=28 април 2019}}</ref> На 1 јануари 2020 година повторно започнал да работи како тренер во младинскиот сектор на Фјорентина, во категоријата под 18 години, на местото на [[Алберто Акилани]], кој станал технички соработник во стручниот штаб на новиот тренер на првиот тим, [[Џузепе Јакини]].<ref>{{Cite web|url=http://www.canteraviola.com/ufficiale-under-18-il-nuovo-allenatore-e-renato-buso/|title=UFFICIALE - Under 18, il nuovo allenatore è Renato Buso {{!}} Cantera Viola|website=Cantera Viola {{!}} Fiorentina Primavera {{!}} Giovani Viola|data=2020-01-01|language=it-IT|access-date=2020-05-24}}</ref> Со враќањето на [[Чезаре Прандели]] на клупата на првиот тим, Бузо повторно започнува да работи и со „големите“, но во јуни 2021 година неговиот договор истекол и не бил продолжен. == Тренерска статистика == ''Статистиката е ажурирана на 28 април 2019.'' {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;text-align:center;" |- !rowspan="2"|Сезона !rowspan="2"|Екипа !colspan="5"|Првенство !colspan="5"|Национален куп !colspan="5"|Континентални купови !colspan="5"|Останати купови !colspan="4"|Вкупно !Победи % !rowspan="2"|Пласман |- ! Натп || ОН || П || Н || И || Натп || ОН || П || Н || И || Натп || ОН || П || Н || И || Натп || ОН || П || Н || И || ОН || П || Н || И || % |- || 2006-јан. 2007 || {{flagsport|ITA}} [[УС Сарцанезе 1906|Сарцанезе]] || [[Серија Д 2006-2007|Д]] || 17 || 5 || 5 || 7 || [[Фудбалски куп на Италија Серија Д 2006-2007|КИ-Д]] || 2 || 0 || 1 || 1 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|19|5|6|8}} || ''отп.'' |- || [[УС Гаворано сезона 2011-2012|ное. 2011-2012]] || rowspan=2|{{flagsport|ITA}} [[УС Гаворано|Гаворано]] || [[Лега Про Секонда Дивизионе 2011-2012|2Д]] || 24 || 11 || 9 || 4 || [[Фудбалски куп на Италија Лега Про 2011-2012|КИ-ЛП]] || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|24|11|9|4}} || ''наз. (9.)'', крај 7. место |- || [[УС Гаворано сезона 2012-2013|2012-2013]] || [[Лега Про Секонда Дивизионе 2012-2013|2Д]] || 30 || 8 || 11 || 11 || [[Фудбалски куп на Италија Лега Про 2012-2013|КИ-ЛП]] || 2 || 1 || 0 || 1 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|32|9|11|12}}|| ''отп. (16. место)'' |- !colspan="3"|Вкупно Гаворано || 54 || 19 || 20 || 15 || || 2 || 1 || 0 || 1 || || - || - || - || - || || - || - || - || - {{WDLtot|56|20|20|16}} || |- || 2018-апр. 2019 || {{flagsport|ITA}} [[ФК Санџованезе 1927|Санџованезе]] || [[Серија Д 2018-2019|Д]] || 37 || 11 || 12 || 14 || [[Фудбалски куп на Италија Серија Д 2018-2019|КИ-Д]] || 1 || 0 || 1 || 0 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|38|11|13|14}} || ''наз.'', ''отп. (12. место)'' |- !colspan="3"|Вкупно во кариерата || 108 || 35 || 37 || 36 || || 5 || 1 || 2 || 2 || || - || - || - || - || || - || - || - || - {{WDLtot|113|36|39|38}} || |} ==Титули== ===Клупски=== ; Јувентус *'''{{Трофеј-Скудето}} [[Серија А]]''' : 1 : 1985-1986<ref>Дел од тимот, но без настапи.</ref> *'''{{Трофеј-Интерконтинентален куп}} [[Интерконтинентален куп]]''' : 1<ref>{{Cite web|url=http://www.renatobuso.it/|titolo=www.renatobuso.it|website=www.renatobuso.it|access-date=2024-07-25}}</ref> : 1985 ; Сампдорија *'''{{Трофеј-Суперкуп на Италија}} [[Суперкуп на Италија]]''' : 1 : 1991 ===Репрезентативни=== ; Италија под 21 година *'''{{Трофеј-Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година}} [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|Европско првенство за играчи под 21 година]]''' : 1 : [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|1992]] ===Поединечни=== * [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година#Најдобар играч на првенството|Најдобар играч]] на [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|ЕП за играчи под 21 година]] : 1 : [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|1992]] * [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година#Златна копачка|Најдобар стрелец]] на [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|ЕП за играчи под 21 година]] : 1 : [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|1992]] <small>(3 гола)</small> ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Италија |image3=Flag of Italy.svg }} * [https://www.soccerway.com/player/buso-renato/zJd9mCG0/ Ренато Бузо на soccerway] * [https://www.transfermarkt.com/renato-buso/profil/spieler/120392 Ренато Бузо на transfermarkt] * [https://www.espn.com/soccer/player/_/id/163704/renato-buso Ренато Бузо на espn] * [https://www.tuttocalciatori.net/Buso_Renato Ренато Бузо на tuttocalciatori] {{Состав на Италија на ЛОИ фудбал 1992 (м)}} {{Navboxes |bg = gold |fg = black |bordercolor = solid 1px #000; |title = Награди |list1 = {{Најдобар играч на ЕП фудбал под 21 година}} {{Најдобар стрелец на ЕП фудбал под 21 година}} }} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бузо, Ренато}} [[Категорија:Италијански фудбалери]] [[Категорија:Италијански фудбалски тренери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фјорентина]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Сампдорија]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Наполи]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Лацио]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Пјаченца]] [[Категорија:Фудбалери на Каљари Калчо]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Специја]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1971 година]] aht6xf9s9rwdhp8iugdo3ry9bjfx0rm 0 1404897 5641154 5640703 2026-10-06T07:57:29Z Виолетова 1975 5641154 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|name=Meadow vetchling|image=(MHNT) Lathyrus pratensis- Habit.jpg|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name=IUCN>{{cite iucn |last1=Rowe |first1=J. |last2=Shehadeh |first2=A. |last3=Maxted |first3=N. |year=2019 |title=''Lathyrus pratensis'' |volume=2019 |article-number=e.T120075014A122201991 |doi=10.2305/IUCN.UK.2019-2.RLTS.T120075014A122201991.en |access-date=31 October 2025}}</ref>|genus=Lathyrus|species=pratensis|authority=[[Carl Linnaeus|L.]]}} '''''Lathyrus pratensis''''' или '''ливадски граор''' ― повеќегодишна мешункаста билка која расте и до 1,2 м во висина. Хермафродитните [[Цвет|цветови]] се опрашуваат од [[пчели]]. Како [[повеќегодишно растение]], ова растение се размножува во текот на повеќе години, ширејќи се од местото каде што е воведено, особено во влажни тревни области. Ова растение во минатото се размножувало како добиточна храна. ''Lathyrus pratensis'' е исто така растение домаќин за овично позиционирање на шумската бела пеперуга (''[[Шумски белец|Leptidea sinapis]]''). == Опис == Ливадскиот граор е повеќегодишно растение со млитаво, некрилесто стебло кое расте од околу {{Convert|25|to|60|cm|0}} и е исправено и влакнесто. Листовите се наизменично распоредени со кратки дршки и големи [[Прилисник|перки]]. Листовите се перутасти со еден пар широки ланцетни ливчиња со тапи врвови, цели рабови и терминален неразгранет ластар. [[Соцветие|Цветницата]] има долго стебло и грозд од пет до дванаесет жолти цветови, секој {{Convert|10|to|16|mm|1}} долго. Овие имаат пет чашки и пет ливчиња и се неправилни. Најгорното ливче е познато како „стандард“, страничните две како „крилја“, а најниските две се споени за да ја формираат „килата“. Има десет прашници и еден карпел. Плодот е долга црна мешунка. Ова растение цвета во периодот од јуни до август.<ref name="NatureGate">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/meadow-vetchling|title=Meadow vetchling: ''Lathyrus pratentensis''|publisher=NatureGate|accessdate=2013-12-31}}</ref><gallery> File:(MHNT)_Lathyrus_pratensis_-_Inflorescence.jpg|алт=Inflorescence| Инфлоресценција File:Lathyrus_pratensis_flowers_-_Keila.jpg|алт=A close-up of the flowers| Крупен план на цвеќињата File:20130525Lathyrus_latifolius5.jpg|алт=Vigorous green growth| Енергичен зелен раст File:Lathyrus_pratensis_IP0706078.JPG|алт=Young fruit| Младо овошје File:Lapr_002_shp_(Lathyrus_prantensis_seeds).jpg|алт=Seeds| Семиња </gallery> == Распространетост и живеалиште == Ливадскиот граор е пронајден во Европа и Азија, но е воведен и во други делови од светот.<ref>{{Наведување|url=http://www.ildis.org/LegumeWeb?genus=Lathyrus&species=pratensis|title=ILDIS: International Legume Database and Information System|access-date=3 June 2015}}</ref> Во Соединетите Американски Држави, ова растение се наоѓа првенствено во северозападните држави Орегон и Алјаска. Негово типично живеалиште се груби тревни места, широколисни шуми, шумски рабови, живи огради и брегови каде што ги користи своите ластари за да се искачува по друга вегетација.<ref name="NatureGate" /> Во [[Македонија]] расте по .<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1241}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Ризница-ред|Lathyrus pratensis}} * [https://pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Lathyrus+pratensis Plants For A Future: ''Lathyrus pratensis''] * [http://www.floralimages.co.uk/plathyprate.htm More photos] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Србија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] r97kg0cjor7l4o8b8ug6dt4evjxk0j1 5641156 5641154 2026-10-06T07:57:59Z Виолетова 1975 Виолетова ја премести страницата [[Lathyrus pratensis]] на [[Ливадски граор]] 5641154 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|name=Meadow vetchling|image=(MHNT) Lathyrus pratensis- Habit.jpg|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name=IUCN>{{cite iucn |last1=Rowe |first1=J. |last2=Shehadeh |first2=A. |last3=Maxted |first3=N. |year=2019 |title=''Lathyrus pratensis'' |volume=2019 |article-number=e.T120075014A122201991 |doi=10.2305/IUCN.UK.2019-2.RLTS.T120075014A122201991.en |access-date=31 October 2025}}</ref>|genus=Lathyrus|species=pratensis|authority=[[Carl Linnaeus|L.]]}} '''''Lathyrus pratensis''''' или '''ливадски граор''' ― повеќегодишна мешункаста билка која расте и до 1,2 м во висина. Хермафродитните [[Цвет|цветови]] се опрашуваат од [[пчели]]. Како [[повеќегодишно растение]], ова растение се размножува во текот на повеќе години, ширејќи се од местото каде што е воведено, особено во влажни тревни области. Ова растение во минатото се размножувало како добиточна храна. ''Lathyrus pratensis'' е исто така растение домаќин за овично позиционирање на шумската бела пеперуга (''[[Шумски белец|Leptidea sinapis]]''). == Опис == Ливадскиот граор е повеќегодишно растение со млитаво, некрилесто стебло кое расте од околу {{Convert|25|to|60|cm|0}} и е исправено и влакнесто. Листовите се наизменично распоредени со кратки дршки и големи [[Прилисник|перки]]. Листовите се перутасти со еден пар широки ланцетни ливчиња со тапи врвови, цели рабови и терминален неразгранет ластар. [[Соцветие|Цветницата]] има долго стебло и грозд од пет до дванаесет жолти цветови, секој {{Convert|10|to|16|mm|1}} долго. Овие имаат пет чашки и пет ливчиња и се неправилни. Најгорното ливче е познато како „стандард“, страничните две како „крилја“, а најниските две се споени за да ја формираат „килата“. Има десет прашници и еден карпел. Плодот е долга црна мешунка. Ова растение цвета во периодот од јуни до август.<ref name="NatureGate">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/meadow-vetchling|title=Meadow vetchling: ''Lathyrus pratentensis''|publisher=NatureGate|accessdate=2013-12-31}}</ref><gallery> File:(MHNT)_Lathyrus_pratensis_-_Inflorescence.jpg|алт=Inflorescence| Инфлоресценција File:Lathyrus_pratensis_flowers_-_Keila.jpg|алт=A close-up of the flowers| Крупен план на цвеќињата File:20130525Lathyrus_latifolius5.jpg|алт=Vigorous green growth| Енергичен зелен раст File:Lathyrus_pratensis_IP0706078.JPG|алт=Young fruit| Младо овошје File:Lapr_002_shp_(Lathyrus_prantensis_seeds).jpg|алт=Seeds| Семиња </gallery> == Распространетост и живеалиште == Ливадскиот граор е пронајден во Европа и Азија, но е воведен и во други делови од светот.<ref>{{Наведување|url=http://www.ildis.org/LegumeWeb?genus=Lathyrus&species=pratensis|title=ILDIS: International Legume Database and Information System|access-date=3 June 2015}}</ref> Во Соединетите Американски Држави, ова растение се наоѓа првенствено во северозападните држави Орегон и Алјаска. Негово типично живеалиште се груби тревни места, широколисни шуми, шумски рабови, живи огради и брегови каде што ги користи своите ластари за да се искачува по друга вегетација.<ref name="NatureGate" /> Во [[Македонија]] расте по .<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1241}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Ризница-ред|Lathyrus pratensis}} * [https://pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Lathyrus+pratensis Plants For A Future: ''Lathyrus pratensis''] * [http://www.floralimages.co.uk/plathyprate.htm More photos] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Србија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] r97kg0cjor7l4o8b8ug6dt4evjxk0j1 5641178 5641156 2026-10-06T08:46:38Z Виолетова 1975 /* Распространетост и живеалиште */ 5641178 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|name=Meadow vetchling|image=(MHNT) Lathyrus pratensis- Habit.jpg|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name=IUCN>{{cite iucn |last1=Rowe |first1=J. |last2=Shehadeh |first2=A. |last3=Maxted |first3=N. |year=2019 |title=''Lathyrus pratensis'' |volume=2019 |article-number=e.T120075014A122201991 |doi=10.2305/IUCN.UK.2019-2.RLTS.T120075014A122201991.en |access-date=31 October 2025}}</ref>|genus=Lathyrus|species=pratensis|authority=[[Carl Linnaeus|L.]]}} '''''Lathyrus pratensis''''' или '''ливадски граор''' ― повеќегодишна мешункаста билка која расте и до 1,2 м во висина. Хермафродитните [[Цвет|цветови]] се опрашуваат од [[пчели]]. Како [[повеќегодишно растение]], ова растение се размножува во текот на повеќе години, ширејќи се од местото каде што е воведено, особено во влажни тревни области. Ова растение во минатото се размножувало како добиточна храна. ''Lathyrus pratensis'' е исто така растение домаќин за овично позиционирање на шумската бела пеперуга (''[[Шумски белец|Leptidea sinapis]]''). == Опис == Ливадскиот граор е повеќегодишно растение со млитаво, некрилесто стебло кое расте од околу 25 - 60 см, исправено и влакнесто. Листовите се наизменично распоредени со кратки дршки и големи [[Прилисник|прилисници]]. Листовите се перутасти со еден пар широки ланцетни ливчиња со тапи врвови, цели рабови и терминален неразгранет ластар. [[Соцветие|Соцветието]] има долго стебло и грозд од пет до дванаесет жолти цветови, секој 10-16 мм долг. Овие имаат пет чашки и пет ливчиња и се неправилни. Има десет прашници и еден карпел. Плодот е долга црна мешунка. Ова растение цвета во периодот од јуни до август.<ref name="NatureGate">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/meadow-vetchling|title=Meadow vetchling: ''Lathyrus pratentensis''|publisher=NatureGate|accessdate=2013-12-31}}</ref><gallery> File:(MHNT)_Lathyrus_pratensis_-_Inflorescence.jpg|алт=Inflorescence| Инфлоресценција File:Lathyrus_pratensis_flowers_-_Keila.jpg|алт=A close-up of the flowers| Крупен план на цвеќињата File:20130525Lathyrus_latifolius5.jpg|алт=Vigorous green growth| Енергичен зелен раст File:Lathyrus_pratensis_IP0706078.JPG|алт=Young fruit| Младо овошје File:Lapr_002_shp_(Lathyrus_prantensis_seeds).jpg|алт=Seeds| Семиња </gallery> == Распространетост и живеалиште == Ливадскиот граор е пронајден во Европа и Азија, но е воведен и во други делови од светот.<ref>{{Наведување|url=http://www.ildis.org/LegumeWeb?genus=Lathyrus&species=pratensis|title=ILDIS: International Legume Database and Information System|access-date=3 June 2015}}</ref> Во Соединетите Американски Држави, ова растение се наоѓа првенствено во северозападните држави Орегон и Алјаска. Негово типично живеалиште се груби тревни места, широколисни шуми, шумски рабови, живи огради и брегови каде што ги користи своите ластари за да се искачува по друга вегетација.<ref name="NatureGate" /> Во [[Македонија]] расте по .<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1241}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Ризница-ред|Lathyrus pratensis}} * [https://pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Lathyrus+pratensis Plants For A Future: ''Lathyrus pratensis''] * [http://www.floralimages.co.uk/plathyprate.htm More photos] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Србија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] ib02m5pi0a97u7o2uvh6w3821ryszuq 5641179 5641178 2026-10-06T08:48:16Z Виолетова 1975 /* Распространетост и живеалиште */ 5641179 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|name=Meadow vetchling|image=(MHNT) Lathyrus pratensis- Habit.jpg|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name=IUCN>{{cite iucn |last1=Rowe |first1=J. |last2=Shehadeh |first2=A. |last3=Maxted |first3=N. |year=2019 |title=''Lathyrus pratensis'' |volume=2019 |article-number=e.T120075014A122201991 |doi=10.2305/IUCN.UK.2019-2.RLTS.T120075014A122201991.en |access-date=31 October 2025}}</ref>|genus=Lathyrus|species=pratensis|authority=[[Carl Linnaeus|L.]]}} '''''Lathyrus pratensis''''' или '''ливадски граор''' ― повеќегодишна мешункаста билка која расте и до 1,2 м во висина. Хермафродитните [[Цвет|цветови]] се опрашуваат од [[пчели]]. Како [[повеќегодишно растение]], ова растение се размножува во текот на повеќе години, ширејќи се од местото каде што е воведено, особено во влажни тревни области. Ова растение во минатото се размножувало како добиточна храна. ''Lathyrus pratensis'' е исто така растение домаќин за овично позиционирање на шумската бела пеперуга (''[[Шумски белец|Leptidea sinapis]]''). == Опис == Ливадскиот граор е повеќегодишно растение со млитаво, некрилесто стебло кое расте од околу 25 - 60 см, исправено и влакнесто. Листовите се наизменично распоредени со кратки дршки и големи [[Прилисник|прилисници]]. Листовите се перутасти со еден пар широки ланцетни ливчиња со тапи врвови, цели рабови и терминален неразгранет ластар. [[Соцветие|Соцветието]] има долго стебло и грозд од пет до дванаесет жолти цветови, секој 10-16 мм долг. Овие имаат пет чашки и пет ливчиња и се неправилни. Има десет прашници и еден карпел. Плодот е долга црна мешунка. Ова растение цвета во периодот од јуни до август.<ref name="NatureGate">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/meadow-vetchling|title=Meadow vetchling: ''Lathyrus pratentensis''|publisher=NatureGate|accessdate=2013-12-31}}</ref><gallery> File:(MHNT)_Lathyrus_pratensis_-_Inflorescence.jpg|алт=Inflorescence| Инфлоресценција File:Lathyrus_pratensis_flowers_-_Keila.jpg|алт=A close-up of the flowers| Крупен план на цвеќињата File:20130525Lathyrus_latifolius5.jpg|алт=Vigorous green growth| Енергичен зелен раст File:Lathyrus_pratensis_IP0706078.JPG|алт=Young fruit| Младо овошје File:Lapr_002_shp_(Lathyrus_prantensis_seeds).jpg|алт=Seeds| Семиња </gallery> == Распространетост и живеалиште == Ливадскиот граор е пронајден во Европа и Азија, но е воведен и во други делови од светот.<ref>{{Наведување|url=http://www.ildis.org/LegumeWeb?genus=Lathyrus&species=pratensis|title=ILDIS: International Legume Database and Information System|access-date=3 June 2015}}</ref> Во Соединетите Американски Држави, ова растение се наоѓа првенствено во северозападните држави Орегон и Алјаска. Негово типично живеалиште се груби тревни места, широколисни шуми, шумски рабови, живи огради и брегови каде што ги користи своите ластари за да се искачува по друга вегетација.<ref name="NatureGate" /> Во [[Македонија]] расте по влажни ливади, блата, мочуришта, покрај реки, потоци, езера и по влажни брдски и планински пасишта. Претставува широко распространето растение на територијата на цела Македонија.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1242}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Ризница-ред|Lathyrus pratensis}} * [https://pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Lathyrus+pratensis Plants For A Future: ''Lathyrus pratensis''] * [http://www.floralimages.co.uk/plathyprate.htm More photos] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Србија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] [[Категорија:Флора на Македонија]] eikb2f08yq6dg3conef0a7wg6pcyncd 5641180 5641179 2026-10-06T08:48:34Z Виолетова 1975 /* Надворешни врски */ 5641180 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|name=Meadow vetchling|image=(MHNT) Lathyrus pratensis- Habit.jpg|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name=IUCN>{{cite iucn |last1=Rowe |first1=J. |last2=Shehadeh |first2=A. |last3=Maxted |first3=N. |year=2019 |title=''Lathyrus pratensis'' |volume=2019 |article-number=e.T120075014A122201991 |doi=10.2305/IUCN.UK.2019-2.RLTS.T120075014A122201991.en |access-date=31 October 2025}}</ref>|genus=Lathyrus|species=pratensis|authority=[[Carl Linnaeus|L.]]}} '''''Lathyrus pratensis''''' или '''ливадски граор''' ― повеќегодишна мешункаста билка која расте и до 1,2 м во висина. Хермафродитните [[Цвет|цветови]] се опрашуваат од [[пчели]]. Како [[повеќегодишно растение]], ова растение се размножува во текот на повеќе години, ширејќи се од местото каде што е воведено, особено во влажни тревни области. Ова растение во минатото се размножувало како добиточна храна. ''Lathyrus pratensis'' е исто така растение домаќин за овично позиционирање на шумската бела пеперуга (''[[Шумски белец|Leptidea sinapis]]''). == Опис == Ливадскиот граор е повеќегодишно растение со млитаво, некрилесто стебло кое расте од околу 25 - 60 см, исправено и влакнесто. Листовите се наизменично распоредени со кратки дршки и големи [[Прилисник|прилисници]]. Листовите се перутасти со еден пар широки ланцетни ливчиња со тапи врвови, цели рабови и терминален неразгранет ластар. [[Соцветие|Соцветието]] има долго стебло и грозд од пет до дванаесет жолти цветови, секој 10-16 мм долг. Овие имаат пет чашки и пет ливчиња и се неправилни. Има десет прашници и еден карпел. Плодот е долга црна мешунка. Ова растение цвета во периодот од јуни до август.<ref name="NatureGate">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/meadow-vetchling|title=Meadow vetchling: ''Lathyrus pratentensis''|publisher=NatureGate|accessdate=2013-12-31}}</ref><gallery> File:(MHNT)_Lathyrus_pratensis_-_Inflorescence.jpg|алт=Inflorescence| Инфлоресценција File:Lathyrus_pratensis_flowers_-_Keila.jpg|алт=A close-up of the flowers| Крупен план на цвеќињата File:20130525Lathyrus_latifolius5.jpg|алт=Vigorous green growth| Енергичен зелен раст File:Lathyrus_pratensis_IP0706078.JPG|алт=Young fruit| Младо овошје File:Lapr_002_shp_(Lathyrus_prantensis_seeds).jpg|алт=Seeds| Семиња </gallery> == Распространетост и живеалиште == Ливадскиот граор е пронајден во Европа и Азија, но е воведен и во други делови од светот.<ref>{{Наведување|url=http://www.ildis.org/LegumeWeb?genus=Lathyrus&species=pratensis|title=ILDIS: International Legume Database and Information System|access-date=3 June 2015}}</ref> Во Соединетите Американски Држави, ова растение се наоѓа првенствено во северозападните држави Орегон и Алјаска. Негово типично живеалиште се груби тревни места, широколисни шуми, шумски рабови, живи огради и брегови каде што ги користи своите ластари за да се искачува по друга вегетација.<ref name="NatureGate" /> Во [[Македонија]] расте по влажни ливади, блата, мочуришта, покрај реки, потоци, езера и по влажни брдски и планински пасишта. Претставува широко распространето растение на територијата на цела Македонија.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1242}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Ризница-ред|Lathyrus pratensis}} * [https://pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Lathyrus+pratensis Plants For A Future: ''Lathyrus pratensis''] * [http://www.floralimages.co.uk/plathyprate.htm More photos] {{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Србија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 72zxzwcjlg1w1elkg9no5qvpqcxaoac 0 1404898 5641146 5640706 2026-10-06T07:49:40Z Виолетова 1975 5641146 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Lathyrus linifolius RF.jpg|image_caption=|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name="iucn status 23 November 2021">{{cite iucn |author=Rowe, J. |author2=Sánchez, E. |author3=Maxted, N. |date=2019 |title=''Lathyrus linifolius'' |volume=2019 |article-number=e.T120074556A122201956 |doi=10.2305/IUCN.UK.2019-2.RLTS.T120074556A122201956.en |access-date=23 November 2021}}</ref>|genus=Lathyrus|species=linifolius|authority=([[Reichard]]) [[Bässler]]|synonyms=*''Lathyrus macrorrhizus'' {{Au|[[Wimm.]]}} *''Lathyrus montanus'' {{Au|[[Bernh.]]}} *''Orobus linifolius'' {{Au|Reichard}} *''Orobus tuberosus'' {{Au|"[[L.]], ''p.p.''"}}|synonyms_ref=<ref name=TPL>{{ThePlantList | id = ild-7763 | taxon = Lathyrus linifolius | authority = (Reichard) Bassler | accessdate = 2016-08-02 }}</ref>}} '''''Lathyrus linifolius''''' ― вид од родот [[граор]]. == Опис == ''Lathyrus linifolius'' е [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] растение со темно обоени [[Кртола|кртоли]] до 3 см широки, прикачени на корените. Стеблото расте до 50 см и е исправено, и речиси без влакна. [[Лист|Листовите]] се наизменично распоредени со кратки крилести стебленца и големи [[Прилисник|прилисници]]. Листовите се перунисти со два до четири пара тесни ланцетни ливчиња со тапи врвови, цели рабови и без ластари. [[Соцветие|Соцветието]] има долго стебло и од два до шест црвени цветови, секој 10-16 мм долг, стануваат посини како што стареат. Овие имаат пет чашки и пет ливчиња кои се неправилни. Постојат десет прашници. Плодот е долга црвеникаво-кафеава мешунка што содржи до десет семиња. Ова растение цвета во мај и јуни.<ref name="NatureGate">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/bitter-vetch|title=Bitter vetch: ''Lathyrus linifolius''|publisher=NatureGate|accessdate=2013-12-31}}</ref> == Распространетост и живеалиште == ''Lathyrus linifolius'' се наоѓа најчесто во Европа и делови од Азија. Негово типично живеалиште се груби тревни места, широколисни шуми, шумски рабови, живи огради и брегови.<ref name="NatureGate" /> Во [[Македонија]] расте по .<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1239}}</ref> == Употреба == Круговите може да се јадат сурови, но подобро е да се зготват и да се јадат како [[Костен|костени]].<ref name="tfb2">{{Наведена книга|title=Concise Foraging Guide|last=Francis-Baker|first=Tiffany|date=2021|publisher=[[Bloomsbury Publishing|Bloomsbury]]|isbn=978-1-4729-8474-6|series=[[The Wildlife Trusts]]|location=London|page=96}}</ref> Се смета дека можеби ова било растението што го изеле [[Стар Рим|римските]] војници во битката кај Дирациум во 48 [[Наша ера|година п.н.е.]]<ref name="Scotsman">{{Наведени вести|url=http://www.scotsman.com/news/new-bloom-for-heath-pea-as-a-slimming-aid-1-1412434|title=New bloom for heath pea as a slimming aid|date=3 June 2006|work=[[The Scotsman]]|access-date=2016-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160820064322/http://www.scotsman.com/news/new-bloom-for-heath-pea-as-a-slimming-aid-1-1412434|archive-date=2016-08-20|location=Edinburgh}}</ref> Растението порано било состојка во исхраната на Хајленд кога храната била оскудна сè до 18 век, кога [[Компир|компирот]] станал важна култура во регионот. Малите клубени се отстрануваат од корените и се сушат. Откако ќе се изедат, тие спречуваат жед и напади на глад. Одредени средновековни билки тврделе дека овој ефект може да трае со денови или дури недели. Се претпоставува дека овој ефект произлегува од присуството на [[Transethanol|трансетанол]] во нив.<ref name="Scotsman" /> Се прават обиди за одгледување на растението на комерцијално ниво.<ref name="Scotsman" /> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20090307045452/http://www.heathpea.co.uk/ Веб-страница на Хит Пи за училишта, земјоделци и земјоделци] * [https://www.telegraph.co.uk/gardening/3317528/Country-notebook-the-bitter-pea-thats-a-master-of-disguise.html Горчливиот грашок кој е мајстор за маскирање] {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] lfbdv8uz6qw0aaun9zb6092sd5ks2fd 5641153 5641146 2026-10-06T07:55:31Z Виолетова 1975 /* Распространетост и живеалиште */ 5641153 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Lathyrus linifolius RF.jpg|image_caption=|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name="iucn status 23 November 2021">{{cite iucn |author=Rowe, J. |author2=Sánchez, E. |author3=Maxted, N. |date=2019 |title=''Lathyrus linifolius'' |volume=2019 |article-number=e.T120074556A122201956 |doi=10.2305/IUCN.UK.2019-2.RLTS.T120074556A122201956.en |access-date=23 November 2021}}</ref>|genus=Lathyrus|species=linifolius|authority=([[Reichard]]) [[Bässler]]|synonyms=*''Lathyrus macrorrhizus'' {{Au|[[Wimm.]]}} *''Lathyrus montanus'' {{Au|[[Bernh.]]}} *''Orobus linifolius'' {{Au|Reichard}} *''Orobus tuberosus'' {{Au|"[[L.]], ''p.p.''"}}|synonyms_ref=<ref name=TPL>{{ThePlantList | id = ild-7763 | taxon = Lathyrus linifolius | authority = (Reichard) Bassler | accessdate = 2016-08-02 }}</ref>}} '''''Lathyrus linifolius''''' ― вид од родот [[граор]]. == Опис == ''Lathyrus linifolius'' е [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] растение со темно обоени [[Кртола|кртоли]] до 3 см широки, прикачени на корените. Стеблото расте до 50 см и е исправено, и речиси без влакна. [[Лист|Листовите]] се наизменично распоредени со кратки крилести стебленца и големи [[Прилисник|прилисници]]. Листовите се перунисти со два до четири пара тесни ланцетни ливчиња со тапи врвови, цели рабови и без ластари. [[Соцветие|Соцветието]] има долго стебло и од два до шест црвени цветови, секој 10-16 мм долг, стануваат посини како што стареат. Овие имаат пет чашки и пет ливчиња кои се неправилни. Постојат десет прашници. Плодот е долга црвеникаво-кафеава мешунка што содржи до десет семиња. Ова растение цвета во мај и јуни.<ref name="NatureGate">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/bitter-vetch|title=Bitter vetch: ''Lathyrus linifolius''|publisher=NatureGate|accessdate=2013-12-31}}</ref> == Распространетост и живеалиште == ''Lathyrus linifolius'' се наоѓа најчесто во Европа и делови од Азија. Негово типично живеалиште се груби тревни места, широколисни шуми, шумски рабови, живи огради и брегови.<ref name="NatureGate" /> Во [[Македонија]] расте по високопланинските грмушести состоини, на надморска височина од 1900 до 2000 метри. Се посочува само за планината [[Јакупица]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1241}}</ref> == Употреба == Кртолите може да се јадат сурови, но подобро е да се зготват и да се јадат како [[Костен|костени]].<ref name="tfb2">{{Наведена книга|title=Concise Foraging Guide|last=Francis-Baker|first=Tiffany|date=2021|publisher=[[Bloomsbury Publishing|Bloomsbury]]|isbn=978-1-4729-8474-6|series=[[The Wildlife Trusts]]|location=London|page=96}}</ref> Се смета дека можеби ова било растението што го изеле [[Стар Рим|римските]] војници во битката кај Дирациум во 48 година н.е.<ref name="Scotsman">{{Наведени вести|url=http://www.scotsman.com/news/new-bloom-for-heath-pea-as-a-slimming-aid-1-1412434|title=New bloom for heath pea as a slimming aid|date=3 June 2006|work=[[The Scotsman]]|access-date=2016-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160820064322/http://www.scotsman.com/news/new-bloom-for-heath-pea-as-a-slimming-aid-1-1412434|archive-date=2016-08-20|location=Edinburgh}}</ref> Растението порано било состојка во исхраната на Хајленд кога храната била оскудна сè до 18 век, кога [[Компир|компирот]] станал важна култура во регионот. Малите кртоли се отстрануваат од коренот и се сушат. Откако ќе се изедат, тие спречуваат жед и напади на глад. Одредени средновековни билкари тврделе дека овој ефект може да трае со денови или дури недели. Се претпоставува дека овој ефект произлегува од присуството на [[Transethanol|трансетанол]] во нив.<ref name="Scotsman" /> Се прават обиди за одгледување на растението на комерцијално ниво.<ref name="Scotsman" /> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20090307045452/http://www.heathpea.co.uk/ Веб-страница на Хит Пи за училишта, земјоделци и земјоделци] * [https://www.telegraph.co.uk/gardening/3317528/Country-notebook-the-bitter-pea-thats-a-master-of-disguise.html Горчливиот грашок кој е мајстор за маскирање] {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] [[Категорија:Флора на Македонија]] pdhelllp598jb9oifxeflqaws2j71of 0 1404930 5640889 5640590 2026-10-05T18:28:32Z Виолетова 1975 /* Распространетост и живеалиште */ 5640889 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Lathyrus alpestris'' | status = | image = Lathyrus alpestris 01.jpg | image_caption = | domain = | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Tracheophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Fabales]] | familia = [[Fabaceae]] | genus = ''[[Lathyrus]]'' | species = '''''Lathyrus alpestris''''' | binomial = ''Lathyrus alpestris'' | binomial_authority = ([[Франц де Паула Адам фон Валдештајн-Вартемберг|Waldst.]] & [[Пал Китаибел|Kit.]]) [[Ладислав Јозеф Челаковски|Čelak.]] }} '''Алпски граор''' ({{langx|la|Lathyrus alpestris}}) — [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] [[тревесто растение]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] на [[Бобови|бобовите]] (''Fabaceae'') од [[Род (биологија)|родот]] [[Граор|граор]] (''Lathyrus''). Растението претставува балкански [[ендемизам|ендемит]]. == Опис == Алпскиот граор е [[повеќегодишно растение]] со корен [[ризом]] и со исправено [[стебло]], кое достигнува висина од 10 до 50 сантиметри.<ref name="ecodb">{{Наведена мрежна страница |url=http://bas.bg |title=Red Data Book of Bulgaria: Lathyrus alpestris |accessdate=4 октомври 2026 |language=англиски}}</ref> Стеблото е без крилца или со многу тесни крилца при самиот врв. [[Лист|Листовите]] се парно перести, завршуваат со кратко шилче (мукронатни), составени од 2 до 4 парови издолжени (ланцелатно-елиптични) ливчиња со должина од 20 до 50 милиметри.<ref name="ecodb"/> [[Цвет|Цветовите]] се групирани по 3 до 6 во ретки гроздовидни [[Соцветие|соцвeтија]]. [[Чашка (ботаника)|Чашката]] има нееднакви запци. [[Венечно ливче|Венечните ливчиња]] имаат карактеристична пурпурно-црвена до сино-виолетова боја.<ref name="bgflora">{{Наведена мрежна страница |url=https://bgflora.net |title=The Bulgarian flora online: Lathyrus alpestris |accessdate=4 октомври 2026 |language=англиски}}</ref> Плодот е линеарна мешунка со темнокафеава боја. Растението цвета од мај до јули, а плодовите созреваат во август и септември.<ref name="ecodb"/> Се размножува преку семе. == Распространетост и живеалиште == Видот е [[Автохтон вид|автохтон]] (природно распространет) и географски ограничен главно на подрачјето на [[Балкански Полуостров|Балканскиот Полуостров]]. Се среќава во [[Македонија]], [[Албанија]], [[Бугарија]], [[Грција]] и во земјите од поранешна Југославија.<ref name="europlusmed">{{Наведена мрежна страница |url=https://europlusmed.org |title=Euro+Med PlantBase: Lathyrus alpestris |accessdate=4 октомври 2026 |language=англиски}}</ref> Вирее на тревести места во планинските и алпските појаси, претежно на високопланински пасишта, алпски ливади и во заедници на ниски грмушки, како што е сибирската смрека (''[[Juniperus sibirica]]''). Во [[Македонија]] расте по високопланиснките пасишта и грмушести состоини.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1239}}</ref> == Статус и заштита == Поради фрагментираноста на неговата популација, во Бугарија овој вид е класифициран како критично загрозен и е вклучен во националните црвени книги за заштита на флората.<ref name="ecodb" /> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Lathyrus alpestris}} {{Викивидови-ред|Lathyrus alpestris}} {{Видови граор во Македонија}} [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Ендемска флора]] 6nqsw6mmsrnj0auosd5l88yg33p299z 5640890 5640889 2026-10-05T18:28:57Z Виолетова 1975 /* Надворешни врски */ 5640890 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Lathyrus alpestris'' | status = | image = Lathyrus alpestris 01.jpg | image_caption = | domain = | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Tracheophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Fabales]] | familia = [[Fabaceae]] | genus = ''[[Lathyrus]]'' | species = '''''Lathyrus alpestris''''' | binomial = ''Lathyrus alpestris'' | binomial_authority = ([[Франц де Паула Адам фон Валдештајн-Вартемберг|Waldst.]] & [[Пал Китаибел|Kit.]]) [[Ладислав Јозеф Челаковски|Čelak.]] }} '''Алпски граор''' ({{langx|la|Lathyrus alpestris}}) — [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] [[тревесто растение]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] на [[Бобови|бобовите]] (''Fabaceae'') од [[Род (биологија)|родот]] [[Граор|граор]] (''Lathyrus''). Растението претставува балкански [[ендемизам|ендемит]]. == Опис == Алпскиот граор е [[повеќегодишно растение]] со корен [[ризом]] и со исправено [[стебло]], кое достигнува висина од 10 до 50 сантиметри.<ref name="ecodb">{{Наведена мрежна страница |url=http://bas.bg |title=Red Data Book of Bulgaria: Lathyrus alpestris |accessdate=4 октомври 2026 |language=англиски}}</ref> Стеблото е без крилца или со многу тесни крилца при самиот врв. [[Лист|Листовите]] се парно перести, завршуваат со кратко шилче (мукронатни), составени од 2 до 4 парови издолжени (ланцелатно-елиптични) ливчиња со должина од 20 до 50 милиметри.<ref name="ecodb"/> [[Цвет|Цветовите]] се групирани по 3 до 6 во ретки гроздовидни [[Соцветие|соцвeтија]]. [[Чашка (ботаника)|Чашката]] има нееднакви запци. [[Венечно ливче|Венечните ливчиња]] имаат карактеристична пурпурно-црвена до сино-виолетова боја.<ref name="bgflora">{{Наведена мрежна страница |url=https://bgflora.net |title=The Bulgarian flora online: Lathyrus alpestris |accessdate=4 октомври 2026 |language=англиски}}</ref> Плодот е линеарна мешунка со темнокафеава боја. Растението цвета од мај до јули, а плодовите созреваат во август и септември.<ref name="ecodb"/> Се размножува преку семе. == Распространетост и живеалиште == Видот е [[Автохтон вид|автохтон]] (природно распространет) и географски ограничен главно на подрачјето на [[Балкански Полуостров|Балканскиот Полуостров]]. Се среќава во [[Македонија]], [[Албанија]], [[Бугарија]], [[Грција]] и во земјите од поранешна Југославија.<ref name="europlusmed">{{Наведена мрежна страница |url=https://europlusmed.org |title=Euro+Med PlantBase: Lathyrus alpestris |accessdate=4 октомври 2026 |language=англиски}}</ref> Вирее на тревести места во планинските и алпските појаси, претежно на високопланински пасишта, алпски ливади и во заедници на ниски грмушки, како што е сибирската смрека (''[[Juniperus sibirica]]''). Во [[Македонија]] расте по високопланиснките пасишта и грмушести состоини.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1239}}</ref> == Статус и заштита == Поради фрагментираноста на неговата популација, во Бугарија овој вид е класифициран како критично загрозен и е вклучен во националните црвени книги за заштита на флората.<ref name="ecodb" /> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Lathyrus alpestris}} {{Викивидови-ред|Lathyrus alpestris}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Ендемска флора]] [[Категорија:Флора на Европа]] dge41vstijqsmpgmtllnokhjk94n7rb 5640891 5640890 2026-10-05T18:29:33Z Виолетова 1975 5640891 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Lathyrus alpestris'' | status = | image = Lathyrus alpestris 01.jpg | image_caption = | domain = | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Tracheophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Fabales]] | familia = [[Fabaceae]] | genus = ''[[Lathyrus]]'' | species = '''''Lathyrus alpestris''''' | binomial = ''Lathyrus alpestris'' | binomial_authority = ([[Waldst.]] & [[Kit.]]) [[Čelak.]] }} '''Алпски граор''' ({{langx|la|Lathyrus alpestris}}) — [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] [[тревесто растение]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] на [[Бобови|бобовите]] (''Fabaceae'') од [[Род (биологија)|родот]] [[Граор|граор]] (''Lathyrus''). Растението претставува балкански [[ендемизам|ендемит]]. == Опис == Алпскиот граор е [[повеќегодишно растение]] со корен [[ризом]] и со исправено [[стебло]], кое достигнува висина од 10 до 50 сантиметри.<ref name="ecodb">{{Наведена мрежна страница |url=http://bas.bg |title=Red Data Book of Bulgaria: Lathyrus alpestris |accessdate=4 октомври 2026 |language=англиски}}</ref> Стеблото е без крилца или со многу тесни крилца при самиот врв. [[Лист|Листовите]] се парно перести, завршуваат со кратко шилче (мукронатни), составени од 2 до 4 парови издолжени (ланцелатно-елиптични) ливчиња со должина од 20 до 50 милиметри.<ref name="ecodb"/> [[Цвет|Цветовите]] се групирани по 3 до 6 во ретки гроздовидни [[Соцветие|соцвeтија]]. [[Чашка (ботаника)|Чашката]] има нееднакви запци. [[Венечно ливче|Венечните ливчиња]] имаат карактеристична пурпурно-црвена до сино-виолетова боја.<ref name="bgflora">{{Наведена мрежна страница |url=https://bgflora.net |title=The Bulgarian flora online: Lathyrus alpestris |accessdate=4 октомври 2026 |language=англиски}}</ref> Плодот е линеарна мешунка со темнокафеава боја. Растението цвета од мај до јули, а плодовите созреваат во август и септември.<ref name="ecodb"/> Се размножува преку семе. == Распространетост и живеалиште == Видот е [[Автохтон вид|автохтон]] (природно распространет) и географски ограничен главно на подрачјето на [[Балкански Полуостров|Балканскиот Полуостров]]. Се среќава во [[Македонија]], [[Албанија]], [[Бугарија]], [[Грција]] и во земјите од поранешна Југославија.<ref name="europlusmed">{{Наведена мрежна страница |url=https://europlusmed.org |title=Euro+Med PlantBase: Lathyrus alpestris |accessdate=4 октомври 2026 |language=англиски}}</ref> Вирее на тревести места во планинските и алпските појаси, претежно на високопланински пасишта, алпски ливади и во заедници на ниски грмушки, како што е сибирската смрека (''[[Juniperus sibirica]]''). Во [[Македонија]] расте по високопланиснките пасишта и грмушести состоини.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1239}}</ref> == Статус и заштита == Поради фрагментираноста на неговата популација, во Бугарија овој вид е класифициран како критично загрозен и е вклучен во националните црвени книги за заштита на флората.<ref name="ecodb" /> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Lathyrus alpestris}} {{Викивидови-ред|Lathyrus alpestris}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Ендемска флора]] [[Категорија:Флора на Европа]] drbg6sziffux9l5tglei1mjwza6refq 0 1404984 5640918 5640768 2026-10-05T19:30:40Z Bjankuloski06 332 5640918 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Molecular Paneling Method.png|мини|десно|340п|Принцип на „молекулско обложување“: крути рамни лиганди (жолто) се поврзуваат преку метални комплекси (сино) и се самосклопуваат во затворен полиедар со шуплина во средината.]] '''Координативен кафез''' (познат и како '''координативна капсула''' или '''металоорганско кафезно соединение''') — молекула со тродимензионална шуплива градба, во која метални јони или метални комплекси се поврзани со органски лиганди преку координативни врски. Шуплината може да прими друга молекула, наречена гостин, па затоа кафезот се однесува како домаќин во хемијата домаќин–гостин.<ref name="fujita1996">{{Наведено списание | last1 = Fujita | first1 = M. | last2 = Ogura | first2 = K | year = 1996 | title = Supramolecular Self-Assembly of Macrocycles, Catenanes, and Cages through Coordination of Pyridine-Based Ligands to Transition Metals | journal = Bulletin of the Chemical Society of Japan| volume = 69| issue = 6 | pages = 1471–1482| doi = 10.1246/bcsj.69.1471 }}</ref><ref name="chakrabarty2011">{{Наведено списание |last1=Chakrabarty |first1=Rajesh |last2=Mukherjee |first2=Partha Sarathi |last3=Stang |first3=Peter J. |title=Supramolecular Coordination: Self-Assembly of Finite Two- and Three-Dimensional Ensembles |journal=Chemical Reviews |date=2011 |volume=111 |issue=11 |pages=6810–6918 |doi=10.1021/cr200077m |language=en}}</ref> Клучната особина е што кафезите најчесто се '''самосклопуваат''': кога ќе се измешаат металот и лигандот во раствор, во еден чекор настанува ист, прецизно определен производ, без да се градат врска по врска како во класичната органска синтеза. Така од 10, 36 или дури повеќе од 100 мали честички се добива една голема молекула со точно познат облик, најчесто на правилен [[полиедар]].<ref name="fujita1995">{{Наведено списание |last1=Fujita |first1=Makoto |last2=Oguro |first2=Daichi |last3=Miyazawa |first3=Mayumi |last4=Oka |first4=Hiroko |last5=Yamaguchi |first5=Kentaro |last6=Ogura |first6=Katsuyuki |title=Self-assembly of ten molecules into nanometre-sized organic host frameworks |journal=Nature |date=1995 |volume=378 |issue=6556 |pages=469–471 |doi=10.1038/378469a0 |language=en}}</ref><ref name="tominaga2004">{{Наведено списание |last1=Tominaga |first1=Masahide |last2=Suzuki |first2=Keisuke |last3=Kawano |first3=Masaki |last4=Kusukawa |first4=Takahiro |last5=Ozeki |first5=Tomoji |last6=Sakamoto |first6=Shigeru |last7=Yamaguchi |first7=Kentaro |last8=Fujita |first8=Makoto |title=Finite, Spherical Coordination Networks that Self‐Organize from 36 Small Components |journal=Angewandte Chemie International Edition |date=2004 |volume=43 |issue=42 |pages=5621–5625 |doi=10.1002/anie.200461422 |language=en}}</ref><ref name="fujita2016">{{Наведено списание |last1=Fujita |first1=Daishi |last2=Ueda |first2=Yoshihiro |last3=Sato |first3=Sota |last4=Mizuno |first4=Nobuhiro |last5=Kumasaka |first5=Takashi |last6=Fujita |first6=Makoto |title=Self-assembly of tetravalent Goldberg polyhedra from 144 small components |journal=Nature |date=2016 |volume=540 |issue=7634 |pages=563–566 |doi=10.1038/nature20771 |language=en}}</ref> Кафезите се корисни бидејќи шуплината е посебна „мала просторија“ со свои услови: гостинот е изолиран од растворот, а често реагира поинаку отколку надвор од кафезот. Затоа кафезите се користат како молекулски колби за реакции, како катализатори налик на [[ензим]]и, како контејнери за нестабилни честички и како носачи на лекови.<ref name="yoshizawa2009">{{Наведено списание |last1=Yoshizawa |first1=Michito |last2=Klosterman |first2=Jeremy K. |last3=Fujita |first3=Makoto |title=Functional Molecular Flasks: New Properties and Reactions within Discrete, Self‐Assembled Hosts |journal=Angewandte Chemie International Edition |date=2009 |volume=48 |issue=19 |pages=3418–3438 |doi=10.1002/anie.200805340 |language=en}}</ref><ref name="brown2015">{{Наведено списание |last1=Brown |first1=Casey J. |last2=Toste |first2=F. Dean |last3=Bergman |first3=Robert G. |last4=Raymond |first4=Kenneth N. |title=Supramolecular Catalysis in Metal–Ligand Cluster Hosts |journal=Chemical Reviews |date=2015 |volume=115 |issue=9 |pages=3012–3035 |doi=10.1021/cr4001226 |language=en}}</ref><ref name="percastegui2020">{{Наведено списание |last1=Percástegui |first1=Edmundo G. |last2=Ronson |first2=Tanya K. |last3=Nitschke |first3=Jonathan R. |title=Design and Applications of Water-Soluble Coordination Cages |journal=Chemical Reviews |date=2020 |volume=120 |issue=24 |pages=13480–13544 |doi=10.1021/acs.chemrev.0c00672 |language=en}}</ref><ref name="casini2017">{{Наведено списание |last1=Casini |first1=Angela |last2=Woods |first2=Benjamin |last3=Wenzel |first3=Margot |title=The Promise of Self-Assembled 3D Supramolecular Coordination Complexes for Biomedical Applications |journal=Inorganic Chemistry |date=2017 |volume=56 |issue=24 |pages=14715–14729 |doi=10.1021/acs.inorgchem.7b02599 |language=en}}</ref> == Основни поими == Следниве поими се користат низ целата статија: ; Метален јазол (јон или комплекс) : Метален јон, најчесто на [[паладиум]], [[платина]], [[рутениум]], [[железо]], [[галиум]], [[кобалт]], [[никел]], [[цинк]] или [[бакар]], околу кој лигандите се наредени во определена геометрија. Во кафезот тој е „теме“ или „агол“. Во формулите се означува со M. ; Лиганд : Органска молекула што со своите донорски атоми (најчесто [[азот]] од пиридинска група или [[кислород]] од карбоксилна или катехолна група) се врзува за металот. Во формулите се означува со L. ; Мостовен лиганд : Лиганд што се врзува за два или повеќе метални јазли и со тоа ги поврзува во кафез. Лигандот е „ребро“ или „панел“ (ѕид) на кафезот. ; Координативна врска : Врска во која двата електрона од врската ги дава лигандот. Таа е појака од [[водородна врска|водородната врска]], но и подинамична од обичната [[ковалентна врска]], бидејќи може повратно да се прекине и повторно да се образува. Токму оваа повратност им овозможува на кафезите да се самосклопуваат.<ref name="cotton2002">{{Наведено списание | last1 = Cotton | first1 = F.A. | last2 = Lin | first2 = C. | last3 = Murillo | first3 = C.A. | year = 2002 | title = The use of dimetal building blocks in convergent syntheses of large arrays. | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 99 | issue = 8 | pages = 4810–4813 | doi = 10.1073/pnas.012567599| doi-access = free }}</ref> ; Домаќин и гостин : Домаќин е кафезот, а гостин е молекулата сместена во неговата шуплина. Комплексот од двете е вид соединение на вклучување.<ref name="pinalli2011">{{Наведено списание | last1 = Pinalli | first1 = R. | last2 = Boccini | first2 = F | last3 = Dalcanale | first3 = E | year = 2011 | title = Cavitand-based coordination cages: Achievements and current challenges.| journal = Israel Journal of Chemistry | volume = 51 | issue = 7 | pages = 781–797 | doi = 10.1002/ijch.201100057 }}</ref> ; Хомолептичен и хетеролептичен кафез : Хомолептичниот е склопен од еден вид лиганд, а хетеролептичниот од два или повеќе различни лиганди.<ref name="ward2008">{{Наведена книга | last1 = Ward | first1 = M.D. | year = 2008 | chapter = Polynuclear Coordination Cages | title = Organic Nanostructures | pages = 223–250 | doi = 10.1002/9783527622504.ch9 | isbn = 9783527622504 }}</ref> ; Подединично самосклопување : Постапка во која и самиот лиганд настанува во истиот сад, со [[хемиска синтеза|реакција]] на помали делови (на пример амин и алдехид) додека кафезот се склопува околу металот.<ref name="nitschke2007">{{Наведено списание |last1=Nitschke |first1=Jonathan R. |title=Construction, Substitution, and Sorting of Metallo-organic Structures via Subcomponent Self-Assembly |journal=Accounts of Chemical Research |date=2007 |volume=40 |issue=2 |pages=103–112 |doi=10.1021/ar068185n |language=en}}</ref> === Како се чита формулата === Составот на кафезот се пишува како M_''x''L_''y'': ''x'' е бројот на метални јазли, а ''y'' е бројот на лиганди. Во M₆L₄ има шест метали и четири лиганди, вкупно десет честички. Бројот на честички што се склопуваат е важен: колку е поголем, толку е посложено самосклопувањето. Полнежот на кафезот се пишува горе десно, на пример {{хем2|[Pd6(tpt)4(en)6](12+)}}, а скратеницата tpt означува лиганд (во овој случај 2,4,6-три(пиридин-4-ил)-1,3,5-триазин).<ref name="fujita1995" /> === Како се читаат сликите === Структурите на кафезите се цртаат на два начина. Во '''шематскиот приказ''' металите се топчиња, а лигандите се стапчиња (ребра) или рамни облици (панели). Таквиот приказ го покажува само принципот на склопување. Во '''молекулскиот приказ''' секој атом е точка или топче, па се гледа вистинската градба. Двата приказа се користат заедно. Облиците на кафезите се именуваат според геометриското тело што го опишуваат металите, на пример тетраедар, октаедар или кубооктаедар. Тоа се т.н. Платонови и [[Архимедови тела|Архимедови тела]]:<ref name="byrne2017">{{Наведено списание | last1 = Byrne | first1 = K. | last2 = Zubair | first2 = M. | last3 = Zhu | first3 = N. | last4 = Zhoux | first4 = X.P. | year = 2017 | title = Ultra-large supramolecular coordination cages composed of endohedral Archimedean and Platonic bodies | url = | journal = Nature Communications | volume = 8 | issue = May | pages = 1–9| doi = 10.1038/ncomms15268 | doi-access = free}}</ref> <gallery mode="packed" heights="170"> Податотека:Platonic Solids Transparent.svg|Петте Платонови тела: тетраедар, коцка, октаедар, додекаедар и икосаедар Податотека:Cuboctahedron.png|Кубооктаедар, облик на кафезите {{хем2|M12L24}} Податотека:Truncated octahedron.png|Скратен октаедар Податотека:Icosidodecahedron.png|Икосододекаедар, облик на најголемите кафези {{хем2|M30L60}} </gallery> == Историја == [[Податотека:Carcerands.png|мини|десно|330п|Карцеранд: две чашкасти молекули (кавитанди) се спојуваат во затворена школка што во себе затвора гостин. Ова бил органски, а не метален кафез.]] Идејата за молекула што затвора друга молекула во својата шуплина потекнува од органската хемија и од проучувањето на ензимите, чии активни места се слична „џеб“ за подлогата. Подоцна истата идеја се презема со метални јони, кои се полесни за склопување. * '''1982–1983''': Доналд Крам ги воведува '''кавитандите''', органски молекули со крута чашкаста шуплина.<ref name="cram1983">{{Наведено списание |last1=Cram |first1=Donald J. |title=Cavitands: Organic Hosts with Enforced Cavities |journal=Science |date=1983 |volume=219 |issue=4589 |pages=1177–1183 |doi=10.1126/science.219.4589.1177 |language=en}}</ref> * '''1985''': Крам покажува дека две кавитандни „чаши“ можат да се споат околу гостин и да образуваат затворен '''карцеранд''', прв затворен молекулски контејнер.<ref name="cram1985">{{Наведено списание |last1=Cram |first1=Donald J. |last2=Karbach |first2=Stefan |last3=Kim |first3=Young Hwan |last4=Baczynskyj |first4=Lubomir |last5=Kallemeyn |first5=Gregory W. |title=Shell closure of two cavitands forms carcerand complexes with components of the medium as permanent guests |journal=Journal of the American Chemical Society |date=1985 |volume=107 |issue=8 |pages=2575–2576 |doi=10.1021/ja00294a076 |language=en}}</ref> Во 1987 година Крам, Жан-Мари Лен и Чарлс Педерсен ја добиваат [[Нобелова награда за хемија|Нобеловата награда за хемија]] за молекули со високо селективна препознавачка улога. * '''1990''': Макото Фуџита ја добива квадратната молекула [(en)Pd(4,4′-bpy)]₄(NO₃)₈, која во вода препознава и врзува органски молекули. Тоа е почеток на голема фамилија самосклопени метални структури.<ref name="fujita1990">{{Наведено списание |last1=Fujita |first1=Makoto |last2=Yazaki |first2=Jun |last3=Ogura |first3=Katsuyuki |title=Preparation of a macrocyclic polynuclear complex, [(en)Pd(4,4'-bpy)]4(NO3)8 (en = ethylenediamine, bpy = bipyridine), which recognizes an organic molecule in aqueous media |journal=Journal of the American Chemical Society |date=1990 |volume=112 |issue=14 |pages=5645–5647 |doi=10.1021/ja00170a042 |language=en}}</ref> * '''1995''': Фуџита го опишува октаедарскиот кафез {{хем2|M6L4}}, изграден од шест јони на паладиум и четири триазински лиганди, односно од десет компоненти.<ref name="fujita1995" /> * '''1998''': Кенет Рејмонд ја добива тетраедарската структура {{хем2|M4L6}} со градбени единици од [[галиум]] и лиганди со катехолни групи.<ref name="caulder1998">{{Наведено списание |last1=Caulder |first1=Dana L. |last2=Powers |first2=Ryan E. |last3=Parac |first3=Tatjana N. |last4=Raymond |first4=Kenneth N. |title=The Self-Assembly of a Predesigned Tetrahedral M4L6 Supramolecular Cluster |journal=Angewandte Chemie International Edition |date=1998 |volume=37 |issue=13–14 |pages=1840–1843 |doi=10.1002/(sici)1521-3773(19980803)37:13/14<1840::aid-anie1840>3.0.co;2-d |language=en}}</ref> Подоцна групата ја проширува фамилијата на {{хем2|M4L4}} и {{хем2|M4L6}} тетраедри.<ref name="caulder2001">{{Наведено списание |last1=Caulder |first1=Dana L. |last2=Brückner |first2=Christian |last3=Powers |first3=Ryan E. |last4=König |first4=Stefan |last5=Parac |first5=Tatjana N. |last6=Leary |first6=Julie A. |last7=Raymond |first7=Kenneth N. |title=Design, Formation and Properties of Tetrahedral M₄L₄and M₄L₆Supramolecular Clusters¹ |journal=Journal of the American Chemical Society |date=2001 |volume=123 |issue=37 |pages=8923–8938 |doi=10.1021/ja0104507 |language=en}}</ref> * '''1999''': Питер Станг ги самосклопува наноразмерните кубооктаедри.<ref name="olenyuk1999">{{Наведено списание |last1=Olenyuk |first1=Bogdan |last2=Whiteford |first2=Jeffery A. |last3=Fechtenkötter |first3=Andreas |last4=Stang |first4=Peter J. |title=Self-assembly of nanoscale cuboctahedra by coordination chemistry |journal=Nature |date=1999 |volume=398 |issue=6730 |pages=796–799 |doi=10.1038/19740 |language=en}}</ref> * '''2001''': Омар Јаги и соработниците добиваат метал-органски полиедар од 12 единици {{хем2|Cu2(CO2)4}} во облик на кубооктаедар со големина 25 Å.<ref name="eddaoudi2001">{{Наведено списание |last1=Eddaoudi |first1=M. |last2=Kim |first2=Jaheon |last3=Wachter |first3=J. B. |last4=Chae |first4=H. K. |last5=O'Keeffe |first5=M. |last6=Yaghi |first6=O. M. |title=Porous Metal−Organic Polyhedra: 25 Å Cuboctahedron Constructed from 12 Cu₂(CO₂)₄Paddle-Wheel Building Blocks |journal=Journal of the American Chemical Society |date=2001 |volume=123 |issue=18 |pages=4368–4369 |doi=10.1021/ja0104352 |language=en}}</ref> * '''2004''': Групата на Фуџита самосклопува сферичен кафез {{хем2|M12L24}} од 36 компоненти.<ref name="tominaga2004" /> * '''2006–2009''': Покажано е дека кафезите можат да ги забрзаат и да ги насочат реакциите, на пример Дилс–Алдеровата реакција во вода<ref name="yoshizawa2006">{{Наведено списание |last1=Yoshizawa |first1=Michito |last2=Tamura |first2=Masazumi |last3=Fujita |first3=Makoto |title=Diels-Alder in Aqueous Molecular Hosts: Unusual Regioselectivity and Efficient Catalysis |journal=Science |date=2006 |volume=312 |issue=5771 |pages=251–254 |doi=10.1126/science.1124985 |language=en}}</ref> и хидролизата на ортоформати во базна средина.<ref name="pluth2007">{{Наведено списание |last1=Pluth |first1=Michael D. |last2=Bergman |first2=Robert G. |last3=Raymond |first3=Kenneth N. |title=Acid Catalysis in Basic Solution: A Supramolecular Host Promotes Orthoformate Hydrolysis |journal=Science |date=2007 |volume=316 |issue=5821 |pages=85–88 |doi=10.1126/science.1138748 |language=en}}</ref> Кафез на Џонатан Ничке го прави [[бел фосфор|белиот фосфор]] стабилен на воздух.<ref name="mal2009">{{Наведено списание |last1=Mal |first1=Prasenjit |last2=Breiner |first2=Boris |last3=Rissanen |first3=Kari |last4=Nitschke |first4=Jonathan R. |title=White Phosphorus Is Air-Stable Within a Self-Assembled Tetrahedral Capsule |journal=Science |date=2009 |volume=324 |issue=5935 |pages=1697–1699 |doi=10.1126/science.1175313 |language=en}}</ref> * '''2010–2016''': Фуџита добива сè поголеми кафези: {{хем2|M24L48}} од 72 компоненти,<ref name="sun2010">{{Наведено списание |last1=Sun |first1=Qing-Fu |last2=Iwasa |first2=Junji |last3=Ogawa |first3=Daichi |last4=Ishido |first4=Yoshitaka |last5=Sato |first5=Sota |last6=Ozeki |first6=Tomoji |last7=Sei |first7=Yoshihisa |last8=Yamaguchi |first8=Kentaro |last9=Fujita |first9=Makoto |title=Self-Assembled M₂₄L₄₈Polyhedra and Their Sharp Structural Switch upon Subtle Ligand Variation |journal=Science |date=2010 |volume=328 |issue=5982 |pages=1144–1147 |doi=10.1126/science.1188605 |language=en}}</ref> {{хем2|M30L60}}<ref name="fujita2016chem">{{Наведено списание |last1=Fujita |first1=Daishi |last2=Ueda |first2=Yoshihiro |last3=Sato |first3=Sota |last4=Yokoyama |first4=Hiroyuki |last5=Mizuno |first5=Nobuhiro |last6=Kumasaka |first6=Takashi |last7=Fujita |first7=Makoto |title=Self-Assembly of M 30 L 60 Icosidodecahedron |journal=Chem |date=2016 |volume=1 |issue=1 |pages=91–101 |doi=10.1016/j.chempr.2016.06.007 |language=en}}</ref> и Голдбергови полиедри од 144 компоненти.<ref name="fujita2016" /> [[Податотека:POZFUF.png|мини|центар|420п|Катјонски координативен кафез од десет компоненти, опишан од Фуџита во 1998 година (молекулска структура)]] == Како настануваат кафезите == === Принципот на самосклопување === Кога металот и лигандот се измешаат, координативните врски постојано се прекинуваат и повторно се образуваат. Ако се образувала погрешна врска, таа брзо се раскинува, па системот се „поправа сам“ и постепено преминува во најстабилниот производ. Тоа е причината зошто настанува еден определен кафез, а не мешавина од произволни големи честички.<ref name="fujita2005">{{Наведено списание |last1=Fujita |first1=Makoto |last2=Tominaga |first2=Masahide |last3=Hori |first3=Akiko |last4=Therrien |first4=Bruno |title=Coordination Assemblies from a Pd(II)-Cornered Square Complex |journal=Accounts of Chemical Research |date=2005 |volume=38 |issue=4 |pages=369–378 |doi=10.1021/ar040153h |language=en}}</ref><ref name="chakrabarty2011" /> Тој процес е сличен на склопувањето на вируси и на белковински комплекси во живите организми.<ref name="stang2002">{{Наведено списание | last1 = Seidel | first1 = S.R. | last2 = Stang | first2 = P.J. | year = 2002 | title = High-symmetry coordination cages via self-assembly. | journal = Accounts of Chemical Research | volume = 35 | issue = 11 | pages = 972–983 | doi = 10.1021/ar010142d}}</ref> Обликот на кафезот го определуваат два податока:<ref name="stang2002" /><ref name="fujita2005" /> * '''геометријата на металот''': на пример, квадратно-рамнинскиот Pd(II) со заштитени две соседни места дава агол од 90°, додека октаедарскиот јон има три меѓусебно нормални оски; * '''обликот на лигандот''': должината и аголот на свиткување на лигандот одредуваат колку метали се поврзуваат во еден полиедар. Така, во фамилијата M_''n''L_2''n'' поголемиот агол на свиткување води кон поголем кафез: {{хем2|M12L24}}, потоа {{хем2|M24L48}} и {{хем2|M30L60}}.<ref name="sun2010" /><ref name="fujita2016chem" /> Помалку се користи и ефектот на калап: гостинот околу кого се склопува кафезот може да ја насочи реакцијата кон кафезот што најдобро му одговара.<ref name="yoshizawa2009" /> === Пет главни стратегии === Во литературата се опишани пет главни пристапи за градење координативни кафези:<ref name="schmidt2014">{{Наведено списание | last1 = Schmidt | first1 = A. | last2 = Casini | first2 = A.| last3 = Kühn | first3 = F.E. | year = 2014 | title = Self-assembled M2L4 coordination cages: Synthesis and potential applications | journal = Coordination Chemistry Reviews | volume = 275 | pages = 19–36 | doi = 10.1016/j.ccr.2014.03.037 | doi-access = free }}</ref> # '''Насочено врзување''' (уште наречено самосклопување насочено од рабовите). Полиедарот се дизајнира така што металниот претходник и лигандот се мешаат во точен стехиометриски однос.<ref name="stang2002" /> # '''Симетриска интеракција.''' Голи метални јони се комбинираат со лиганди со повеќе места за врзување, што дава кафези со висока симетрија.<ref name="stang2002" /> Овој пристап го користел, меѓу другите, Рејмонд. # '''Молекулско обложување''' (склопување насочено од лицата), метод на Фуџита. Крути рамни лиганди се „панели“, а метални комплекси ги спојуваат панелите во затворено тело.<ref name="stang2002" /> # '''Метод на слаба врска.''' Се користи лиганд со една слаба врска метал–хетероатом. Првичната „кондензирана“ структура може избирно да се отвори со додавање помошен лиганд што се врзува посилно, и така се добива „отворен“ кафез што може да прима гости.<ref name="gianneschi2005">{{Наведено списание | last1 = Gianneschi | first1 = N.C.| last2 = Masar | first2 = M.S. | last3 = Mirkin | first3 = C.A. | year = 2005 | title = Development of a coordination chemistry-based approach for functional supramolecular structures | journal = Accounts of Chemical Research | volume = 38 | issue = 11 | pages = 825–837 | doi = 10.1021/ar980101q}}</ref> # '''Градбени единици од два метала.''' Се користат парови метални јони (на пример {{хем2|Cu2}} или {{хем2|Mo2}}) со неподвижни помошни лиганди и мостовни лиганди. Мостовните лиганди може да бидат екваторијални (мали поликарбоксилатни анјони) или аксијални (крути ароматични лиганди).<ref name="cotton2002" /> Како шеста стратегија често се додава '''подединичното самосклопување''' на Ничке: лигандот настанува во истиот сад од амин и алдехид преку иминска врска, а во исто време се врзува за [[железо|железен]] или друг јон. Така во еден чекор од мали, едноставни делови настануваат големи кафези.<ref name="nitschke2007" /><ref name="zhang2018">{{Наведено списание |last1=Zhang |first1=Dawei |last2=Ronson |first2=Tanya K. |last3=Nitschke |first3=Jonathan R. |title=Functional Capsules via Subcomponent Self-Assembly |journal=Accounts of Chemical Research |date=2018 |volume=51 |issue=10 |pages=2423–2436 |doi=10.1021/acs.accounts.8b00303 |language=en}}</ref> [[Податотека:WLA Method Coordination Cages.png|мини|десно|330п|Метод на слаба врска. Првично се добива „кондензирана“ структура (горе), која со додавање помошен лиганд A се претвора во „отворена“ (долу).]] == Видови координативни кафези == Ако ги разгледаме по облик, најважни се следниве.<ref name="ward2009">{{Наведено списание |last1=Ward |first1=Michael D. |title=Polynuclear coordination cages |journal=Chemical Communications |date=2009 |issue=30 |pages=4487 |doi=10.1039/b906726b |language=en}}</ref><ref name="cook2015">{{Наведено списание |last1=Cook |first1=Timothy R. |last2=Stang |first2=Peter J. |title=Recent Developments in the Preparation and Chemistry of Metallacycles and Metallacages via Coordination |journal=Chemical Reviews |date=2015 |volume=115 |issue=15 |pages=7001–7045 |doi=10.1021/cr5005666 |language=en}}</ref> {| class="wikitable" |+ Преглед на најважните видови координативни кафези<ref name="chakrabarty2011" /><ref name="cook2015" /> ! Формула !! Облик !! Како е распоредено !! Пример |- | {{хем2|M2L4}} || „лантерна“ (две метални темиња) || Два метала на краевите и четири лиганди што ги поврзуваат || Pd₂L₄ кафези<ref name="schmidt2014" /> |- | {{хем2|M4L6}} || тетраедар || Метали на четирите темиња, лиганди по шесте рабови || Ga₄L₆ на Рејмонд,<ref name="caulder1998" /> Fe₄L₆ на Ничке<ref name="mal2009" /> |- | {{хем2|M4L4}} || тетраедар || Метали на темињата, лиганди на четирите лица || Тетраедри од Рејмонд<ref name="caulder2001" /> |- | {{хем2|M6L4}} || октаедар || Метали на шесте темиња, лиганди на четири од осумте лица || {{хем2|[Pd6(tpt)4(en)6](12+)}}<ref name="fujita1995" /> |- | {{хем2|M8L12}} || куб || Метали на осумте темиња, лиганди по дванаесете рабови || Кубен кафез од кобалт на Мајкл Ворд<ref name="cullen2016">{{Наведено списание |last1=Cullen |first1=William |last2=Misuraca |first2=M. Cristina |last3=Hunter |first3=Christopher A. |last4=Williams |first4=Nicholas H. |last5=Ward |first5=Michael D. |title=Highly efficient catalysis of the Kemp elimination in the cavity of a cubic coordination cage |journal=Nature Chemistry |date=2016 |volume=8 |issue=3 |pages=231–236 |doi=10.1038/nchem.2452 |language=en}}</ref> |- | {{хем2|M12L24}} || кубооктаедар || Сферична структура од 36 компоненти || Pd₁₂L₂₄ на Фуџита<ref name="tominaga2004" /> |- | {{хем2|M24L48}} || ромбикубооктаедар || 72 компоненти || Pd₂₄L₄₈<ref name="sun2010" /> |- | {{хем2|M30L60}} || икосододекаедар || 90 компоненти || Pd₃₀L₆₀<ref name="fujita2016chem" /> |- | Метал-органски полиедри (MOP) || кубооктаедар и сл. || Единици од два бакарни јони со карбоксилатни мостови || {{хем2|Cu2(CO2)4}} кубооктаедар на Јаги<ref name="eddaoudi2001" /> |} [[Податотека:L-pPh and L-mes Ligands used in Coordination Cages.png|мини|десно|300п|Два лиганди што се користат како градбени единици: ребрен лиганд L^p-Ph (зелено) и лиганд што поврзува три метали, L^mes (портокалово)]] === Хомолептични и хетеролептични кафези === Во најчестиот случај кафезот е '''хомолептичен''': сите лиганди се исти и кафезот се именува со формулата M_''x''L_''y''.<ref name="ward2008" /> Ако се мешаат повеќе лиганди, добиваат '''хетеролептични''' кафези со посложени облици, на пример [M₁₂(μ-L^p-Ph)₁₂(μ₃-L^mes)₄](BF₄)₂₄, во кој четири од триаголните лица ги пополнува лигандот L^mes, а дванаесетте рабови ги прекрстуваат лигандите L^p-Ph.<ref name="ward2008" /> Хетеролептичните кафези овозможуваат повеќе функции во еден кафез.<ref name="pullen2018">{{Наведено списание |last1=Pullen |first1=Sonja |last2=Clever |first2=Guido H. |title=Mixed-Ligand Metal–Organic Frameworks and Heteroleptic Coordination Cages as Multifunctional Scaffolds─A Comparison |journal=Accounts of Chemical Research |date=2018 |volume=51 |issue=12 |pages=3052–3064 |doi=10.1021/acs.accounts.8b00415 |language=en}}</ref> === Кавитандни кафези === Кавитандните кафези настануваат со поврзување на две чашкасти органски молекули (кавитанди) преку метални комплекси. За ефикасно склопување кавитандот мора да биде крут, металниот комплекс што се додава мора да наметне ''cis''-геометрија, а структурата мора да биде доволно претходно наредена за да се надмине ентрописката бариера. Слабо врзаните анјони како {{хем2|BF4-}} и {{хем2|PF6-}} го поттикнуваат склопувањето бидејќи лесно го напуштаат комплексот.<ref name="pinalli2011" /> === Металопризми === Металопризмите се склопуваат од рамни модули поврзани со лиганди во вид на столбови. Типичен пример е призмата од рутениум и лигандот tpt, чија хидрофобна шуплина прима различни гости, меѓу кои биоконјугати, метални комплекси и нитроароматични соединенија.<ref name="severin2006">{{Наведено списание | last1 = Severin | first1 = Kay | year = 2006| title = Supramolecular chemistry with organometallic half-sandwich complexes | journal = Chemical Communications | volume = 2006 | issue = 37 | pages = 3859–3867 | doi = 10.1039/B606632C| url = http://infoscience.epfl.ch/record/85962 }}</ref> [[Податотека:Osmium Host-Guest Assembly.png|мини|десно|280п|Металопризма од осмиум: во шуплината меѓу двата рамни лиганда е сместен гостин]] === Големи структури од типот Кеплерат === Едно семејство се големите кафези од повеќе обвивки, слични на лушпите на кромид. Тие се градат од единици од два бакарни јона, како {{хем2|Cu2}}-ацетат. Бидејќи содржат вгнездени полиедри (обвивка во обвивка), се нарекуваат Кеплерати, по Кеплеровиот модел на вгнездени геометриски тела. Нивната надворешна обвивка е кубооктаедар, а внатрешните единици можат да врзуваат наноразмерни гости. Тешко е да се добие толку голема структура што останува растворлива.<ref name="byrne2017" /> Слична класа се џиновските Кеплерати на молибденот, опишани во статијата [[Полиоксометалат]]. == Особини == === Домаќин–гостин интеракции === Координативните кафези се користат за проучување на интеракциите меѓу домаќинот и гостинот и меѓу самите гости. Ако гостинот е ароматичен, во шуплината можат да се наредат неколку молекули една врз друга, што се гледа со спектроскопија во видлива и ултравиолетова светлина, а можни се и интеракции метал–метал. Во кафезите се заробени и честички со мешана валентност.<ref name="maurizot2006">{{Наведено списание | last1 = Maurizot | first1 = V. | last2 = Yoshizawa | first2 = M. | last3 = Kawano | first3 = M. | last4 = Fujita | first4 = M. | year = 2006 | title = Control of molecular interactions by the hollow of coordination cages | journal = Dalton Transactions | volume = 23 | issue = 23 | pages = 2750–2756 | doi = 10.1039/b516548m}}</ref> Што го врзува гостинот? Најчесто е тоа комбинација од:<ref name="percastegui2020" /> * '''хидрофобниот ефект''': во [[вода]] неполарните гости се туркаат од растворот во суво внатрешно подрачје на кафезот; * '''електростатското привлекување''', особено кога кафезот е со голем полнеж, а гостинот е спротивно наелектризиран јон; * '''обликот''': гостинот мора да одговара на големината на шуплината; * слаби привлекувања меѓу ароматични површини. Гостите најчесто можат да влегуваат и излегуваат, па врзувањето е повратно. Затоа кафезите се разликуваат од клатратите и од метално-органските рамки (MOF): кафезот е одделна молекула со конечна големина, додека MOF е бесконечна цврста мрежа.<ref name="fujita1996" /> === Молекулска колба === Во шуплината гостинот е изолиран од растворот, па реакциите во кафез се разликуваат од вообичаените. Кафезите можат:<ref name="yoshizawa2009" /><ref name="brown2015" /> * '''да ги забрзуваат реакциите''', бидејќи реактантите се собрани на мал простор. Така, во водена средина кафезот {{хем2|M6L4}} ја забрзува Дилс–Алдеровата реакција и ја менува местото каде што таа се одвива (регоселективност);<ref name="yoshizawa2006" /> * '''да делуваат како киселини или бази''' во средина во која обично не би работеле, на пример хидролизата на ортоформати во базен раствор;<ref name="pluth2007" /> * '''да ги стабилизираат реактивните честички'''. Белиот фосфор {{хем2|P4}}, кој на воздух се запалува, останува стабилен во шуплината на кафез на Ничке. Причината е што шуплината е премала за преодната состојба на оксидацијата;<ref name="mal2009" /> * '''да ги насочуваат реакциите кон еден производ''', како кога ензимот избира само една подлога. Кафез од Рејмонд катализира Назаровата циклизација како ензим;<ref name="hastings2010">{{Наведено списание |last1=Hastings |first1=Courtney J. |last2=Pluth |first2=Michael D. |last3=Bergman |first3=Robert G. |last4=Raymond |first4=Kenneth N. |title=Enzymelike Catalysis of the Nazarov Cyclization by Supramolecular Encapsulation |journal=Journal of the American Chemical Society |date=2010 |volume=132 |issue=20 |pages=6938–6940 |doi=10.1021/ja102633e |language=en}}</ref> а кубен кафез на Мајкл Ворд ја забрзува реакцијата Кемп (Kemp elimination) многу пати.<ref name="cullen2016" /> [[Податотека:Nitschke Iron Cage Protect White Phosphorous.png|мини|центар|520п|Подединично самосклопување на тетраедарски кафез од железо (горе). Во кафезот белиот фосфор {{хем2|P4}} не оксидира со кислород на воздух (долу), бидејќи шуплината е премала за преодната состојба.]] === Како се проучуваат === Бидејќи кафезите се растворливи молекули, се проучуваат со повеќе методи:<ref name="percastegui2020" /> * '''Јадрена магнетна резонанција''' (NMR): покажува дали сите лиганди се еднакви и дали гостинот е внатре, бидејќи сигналите на заробениот гостин обично се поместуваат во однос на слободниот. * '''Рендгенска кристалографија''': ја дава точната градба на кафезот и на гостинот во него. * '''Масена спектрометрија''': ја потврдува големината и составот на кафезот. == Примена == * '''[[Катализа]]'''. Кафезите се користат како нанореактори што ги забрзуваат и насочуваат реакциите, нешто налик на ензимите.<ref name="brown2015" /><ref name="fiedler2005">{{Наведено списание |last1=Fiedler |first1=Dorothea |last2=Leung |first2=Dennis H. |last3=Bergman |first3=Robert G. |last4=Raymond |first4=Kenneth N. |title=Selective Molecular Recognition, C−H Bond Activation, and Catalysis in Nanoscale Reaction Vessels |journal=Accounts of Chemical Research |date=2005 |volume=38 |issue=4 |pages=349–358 |doi=10.1021/ar040152p |language=en}}</ref> * '''Складирање на нестабилни честички.''' Реактивни или токсични молекули можат да се чуваат безбедно во кафезот.<ref name="mal2009" /> * '''Лекови и медицина.''' Кафезите можат да носат лек или да се однесуваат како самите лек. Некои кафези од паладиум и платина се испитуваат против [[Рак (болест)|рак]]. За ова се потребни уште многу истражувања.<ref name="casini2017" /> * '''Препознавање и сензори.''' Кафезот избира гости според големина, облик и полнеж, што може да се искористи за препознавање на определени молекули.<ref name="percastegui2020" /> == Поврзани групи соединенија == * '''Полиоксометалати''' се исто така кафезни неоргански анјони, но градбата им е цврста и тие се врзуваат со кислородни мостови, а не со органски лиганди. Види [[Полиоксометалат]]. * '''Метално-органски рамки''' (MOF) се бесконечни кристални мрежи од метали и лиганди, за разлика од кафезите кои се одделни молекули.<ref name="fujita1996" /> * '''Органски кафези''' се изградени само од ковалентни врски, без метални јони. * '''Кавитанди, карцеранди и криптофани''' се органски домаќини што го дале моделот за кафезите.<ref name="cram1983" /> == Поврзано == * [[Полиоксометалат]] * [[Катализа]] * [[Нанотехнологија]] * [[Паладиум]] == Наводи == {{наводи|30em}} == Литература == * {{Наведено списание |last1=Chakrabarty |first1=Rajesh |last2=Mukherjee |first2=Partha Sarathi |last3=Stang |first3=Peter J. |title=Supramolecular Coordination: Self-Assembly of Finite Two- and Three-Dimensional Ensembles |journal=Chemical Reviews |date=2011 |volume=111 |issue=11 |pages=6810–6918 |doi=10.1021/cr200077m |language=en}} * {{Наведено списание |last1=Cook |first1=Timothy R. |last2=Stang |first2=Peter J. |title=Recent Developments in the Preparation and Chemistry of Metallacycles and Metallacages via Coordination |journal=Chemical Reviews |date=2015 |volume=115 |issue=15 |pages=7001–7045 |doi=10.1021/cr5005666 |language=en}} * {{Наведено списание |last1=Percástegui |first1=Edmundo G. |last2=Ronson |first2=Tanya K. |last3=Nitschke |first3=Jonathan R. |title=Design and Applications of Water-Soluble Coordination Cages |journal=Chemical Reviews |date=2020 |volume=120 |issue=24 |pages=13480–13544 |doi=10.1021/acs.chemrev.0c00672 |language=en}} * {{Наведено списание |last1=Brown |first1=Casey J. |last2=Toste |first2=F. Dean |last3=Bergman |first3=Robert G. |last4=Raymond |first4=Kenneth N. |title=Supramolecular Catalysis in Metal–Ligand Cluster Hosts |journal=Chemical Reviews |date=2015 |volume=115 |issue=9 |pages=3012–3035 |doi=10.1021/cr4001226 |language=en}} * {{Наведено списание |last1=Yoshizawa |first1=Michito |last2=Klosterman |first2=Jeremy K. |last3=Fujita |first3=Makoto |title=Functional Molecular Flasks: New Properties and Reactions within Discrete, Self‐Assembled Hosts |journal=Angewandte Chemie International Edition |date=2009 |volume=48 |issue=19 |pages=3418–3438 |doi=10.1002/anie.200805340 |language=en}} [[Категорија:Комплексни соединенија]] [[Категорија:Неорганска хемија]] ic1oe3hrkfrh6b9gd0o43x0hc1v4af1 1 1404985 5640917 5640769 2026-10-05T19:28:11Z Bjankuloski06 332 /* Нова статија – молба за проверка */ Одговор 5640917 wikitext text/x-wiki == Нова статија – молба за проверка == Почитуван [[Корисник:Bjankuloski06|Bjankuloski06]], Ја создадов новата статија „Координативен кафез“ (ревизија 5640768), околу 48 kB со 39 извори и 11 слики од Заедничката ризница. Статијата ги објаснува основните поими, историјата, самосклопувањето, главните видови кафези (тетраедар, октаедар, кубооктаедар и др.), особините и примената. Делови се преведени од англиската статија [[:en:Coordination cage]], а авторството е наведено во описот на уредувањето. Бидејќи статијата е нова и голема, чека на проверка. Ако имате време, ве молам да ја прегледате и, доколку е во ред, да ја одобрите. Забелешки за терминологијата и јазикот се добредојдени, а слободно можете и сами да ги исправите. Заедно со тоа ве молам да го погледнете и претходното проширување на [[Полиоксометалат]]. Благодарам однапред. [[User:Crazybang|Crazybang]] <small>([[User talk:Crazybang|разговор]])</small> 12:38, 5 октомври 2026 (CEST) :{{Штиклирање}} Одобрено. Благодариме уште еднаш. [[Корисник:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]] <small>([[Разговор со корисник:Bjankuloski06|разговор]])</small> 21:28, 5 октомври 2026 (CEST) ib69iaw2pqo3vqw11uqc5xsmjca89t2 5640919 5640917 2026-10-05T19:32:40Z Bjankuloski06 332 5640919 wikitext text/x-wiki == Нова статија – молба за проверка == Почитуван [[Корисник:Bjankuloski06|Bjankuloski06]], Ја создадов новата статија „Координативен кафез“ (ревизија 5640768), околу 48 kB со 39 извори и 11 слики од Заедничката ризница. Статијата ги објаснува основните поими, историјата, самосклопувањето, главните видови кафези (тетраедар, октаедар, кубооктаедар и др.), особините и примената. Делови се преведени од англиската статија [[:en:Coordination cage]], а авторството е наведено во описот на уредувањето. Бидејќи статијата е нова и голема, чека на проверка. Ако имате време, ве молам да ја прегледате и, доколку е во ред, да ја одобрите. Забелешки за терминологијата и јазикот се добредојдени, а слободно можете и сами да ги исправите. Заедно со тоа ве молам да го погледнете и претходното проширување на [[Полиоксометалат]]. Благодарам однапред. [[User:Crazybang|Crazybang]] <small>([[User talk:Crazybang|разговор]])</small> 12:38, 5 октомври 2026 (CEST) :{{Штиклирање}} Одобрено. Благодариме уште еднаш. [[Корисник:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]] <small>([[Разговор со корисник:Bjankuloski06|разговор]])</small> 21:28, 5 октомври 2026 (CEST) Една забелешка: практиката е во воведот на стијата, наместо „е“ треба да се става долга црта — (се наоѓа во сините копчиња долу во алатникот). (https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B7&diff=5640918&oldid=5640768 Еве ја поправката). n9xy85kzrqyrymdhkegv25p50hh4548 5640920 5640919 2026-10-05T19:33:18Z Bjankuloski06 332 5640920 wikitext text/x-wiki == Нова статија – молба за проверка == Почитуван [[Корисник:Bjankuloski06|Bjankuloski06]], Ја создадов новата статија „Координативен кафез“ (ревизија 5640768), околу 48 kB со 39 извори и 11 слики од Заедничката ризница. Статијата ги објаснува основните поими, историјата, самосклопувањето, главните видови кафези (тетраедар, октаедар, кубооктаедар и др.), особините и примената. Делови се преведени од англиската статија [[:en:Coordination cage]], а авторството е наведено во описот на уредувањето. Бидејќи статијата е нова и голема, чека на проверка. Ако имате време, ве молам да ја прегледате и, доколку е во ред, да ја одобрите. Забелешки за терминологијата и јазикот се добредојдени, а слободно можете и сами да ги исправите. Заедно со тоа ве молам да го погледнете и претходното проширување на [[Полиоксометалат]]. Благодарам однапред. [[User:Crazybang|Crazybang]] <small>([[User talk:Crazybang|разговор]])</small> 12:38, 5 октомври 2026 (CEST) :{{Штиклирање}} Одобрено. Благодариме уште еднаш. [[Корисник:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]] <small>([[Разговор со корисник:Bjankuloski06|разговор]])</small> 21:28, 5 октомври 2026 (CEST) Една забелешка: практиката е во воведот на стијата, наместо „е“ треба да се става долга црта т.е. тире — (се наоѓа во сините копчиња долу во алатникот). ([https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B7&diff=5640918&oldid=5640768 Еве ја поправката]). ibwlo1ysmc16lqdn30cp3adlkyshye7 5640921 5640920 2026-10-05T19:33:34Z Bjankuloski06 332 5640921 wikitext text/x-wiki == Нова статија – молба за проверка == Почитуван [[Корисник:Bjankuloski06|Bjankuloski06]], Ја создадов новата статија „Координативен кафез“ (ревизија 5640768), околу 48 kB со 39 извори и 11 слики од Заедничката ризница. Статијата ги објаснува основните поими, историјата, самосклопувањето, главните видови кафези (тетраедар, октаедар, кубооктаедар и др.), особините и примената. Делови се преведени од англиската статија [[:en:Coordination cage]], а авторството е наведено во описот на уредувањето. Бидејќи статијата е нова и голема, чека на проверка. Ако имате време, ве молам да ја прегледате и, доколку е во ред, да ја одобрите. Забелешки за терминологијата и јазикот се добредојдени, а слободно можете и сами да ги исправите. Заедно со тоа ве молам да го погледнете и претходното проширување на [[Полиоксометалат]]. Благодарам однапред. [[User:Crazybang|Crazybang]] <small>([[User talk:Crazybang|разговор]])</small> 12:38, 5 октомври 2026 (CEST) :{{Штиклирање}} Одобрено. Благодариме уште еднаш. [[Корисник:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]] <small>([[Разговор со корисник:Bjankuloski06|разговор]])</small> 21:28, 5 октомври 2026 (CEST) Една забелешка: практиката е во воведот на стијата, наместо „е“ треба да се става долга црта т.е. тире „—“ (се наоѓа во сините копчиња долу во алатникот). ([https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B7&diff=5640918&oldid=5640768 Еве ја поправката]). 20wgomk9b1szzgbso6fciailbptxboc 0 1404986 5640777 5640774 2026-10-05T12:03:20Z 19user99 72391 5640777 wikitext text/x-wiki [[File:Festum Fluxorum Fluxus.png|thumb|Плакат за ''Festum Fluxorum Fluxus'', 1963 г.]] '''Флуксус''' — меѓународна, интердисциплинарна заедница на ликовни уметници, композитори, дизајнери и поети во текот на 1960-тите и 1970-тите години, кои, инспирирани од [[Џон Кејџ]], се занимавале со експериментални [[Перформанс|уметнички перформанси]] кои го нагласувале уметничкиот процес базиран на случајност наместо конечниот производ.<ref>''Nationalencyclopedin'' (''Шведска национална енциклопедија''). 2016. "Fluxus". Достапно на: http://www.ne.se/uppslagsverk/encyclopedi/lång/fluxus {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210423080425/https://auth.ne.se/login |date=23 April 2021 }} Пристапено на 11 септември 2016.</ref><ref>Wainwright, Lisa S. 2016. "Fluxus." ''Britannica Academic'' (Encyclopædia Britannica Online).</ref> Флуксаус е познат по експерименталните придонеси во различни уметнички медиуми и дисциплини и по создавањето нови уметнички форми. Овие уметнички форми вклучуваат [[Интермедија (уметност)|интермедија]], термин скроен од уметникот на Флуксаус [[Дик Хигинс]];<ref>[[Дик Хигинс|Higgins, Dick]]. 1966. "Intermedia." ''Something Else Newsletter''. vol. 1, no. 1, February, pp. 1–3.</ref><ref>Higgins, Dick. 2001. "Intermedia" ''Multimedia: From Wagner to Virtual Reality''. Randall Packer and Ken Jordan, eds. New York: W. W. Norton, pp. 27–32.</ref><ref>Higgins, Dick. 1984. ''Horizons: The Poetics and Theory of the Intermedia''. Carbondale and Edwardsville: Southern Illinois University Press</ref><ref>[[Хана Хигинс|Hannah B. Higgins]], "The Computational Word Works of Eric Andersen and Dick Higgins", ''Mainframe Experimentalism: Early Digital Computing in the Experimental Arts'', Hannah Higgins & Douglas Kahn, eds., pp. 271–281</ref> [[Концептуална уметност|концептуална уметност]], првпат развиена од [[Хенри Флинт]],<ref>[[Хенри Флинт|Flynt, Henry]]. 1961. "Concept Art: Innperseqs." Reprinted in 1963: ''An Anthology''. La Monte Young, ed. New York: Jackson Mac Low and La Monte Young, np.</ref><ref>Flynt, Henry. 1963. "Essay: Concept Art: Provisional Version." ''An Anthology''. La Monte Young, ed. New York: Jackson Mac Low and La Monte Young, np.</ref> уметник контроверзно поврзан со Флуксаус; и [[Видеоуметност|видеоуметност]], пионерски започната од [[Нам Џун Пајк]] и [[Волф Востел]].<ref>[[Нам Џун Пајк|Paik, Nam June]]. 1993. ''Nam June Paik: eine Data Base. La Biennale di Venezia. XLV Esposizione lnternazionale D'Arte, June 13 – October 10, 1993''. {{ill|Клаус Бусман|de|Klaus Bußmann}} и {{ill|Флоријан Мацнер|de|Florian Matzner}}, eds. Venice and Berlin: [[Венецијанско биенале|Biennale di Venezia]] and Edition Cantz.</ref><ref>Hanhardt, John and Ken Hakuta. 2012. ''Nam June Paik: Global Visionary''. London and Washington, D.C.: D. Giles, Ltd., in association with the [[Смитсонијански музеј на американската уметност|Smithsonian American Art Museum]].</ref><ref>Fundacio Joan Miro. 1979. ''Vostell. Environments Pintura Happenings Dibuixos Video de 1958 a 1978''. Barcelona: Fundacio Joan Miro.</ref> Холандскиот галерист и ликовен критичар Хари Руе го опишува Флуксаус како „најрадикалното и најексперименталното уметничко движење на шеесеттите“.<ref name="Ruhé, Harry 1979">{{ill|Хари Руе|nl|Harry Ruhé|lt=Ruhé, Harry}}. 1979. ''Fluxus, the Most Radical and Experimental Art Movement of the Sixties'' Amsterdam: Editions Galerie A.</ref><ref>Ruhé, Harry. 1999. "Introduction." ''25 Fluxus Stories'' Amsterdam: Tuja Books, p. 4.</ref> Уметниците на Флуксаус произведувале „настани“ на [[Перформанс|перформанс]], кои вклучувале изведби на партитури, „[[Неодадаизам|Неодада]]“ [[Бучава (музика)|шумна музика]] и временски ограничени дела, како и [[Конкретна поезија|конкретна поезија]], [[Ликовна уметност|ликовна уметност]], [[Урбанизам|урбано планирање]], архитектура, дизајн, литература и издаваштво. Многи уметници на Флуксаус споделувале антикомерцијални и [[Антиуметност|антиуметнички]] сфаќања. Флуксаус понекогаш се опишува како „интермедија“. Идеите и практиките на композиторот Џон Кејџ силно влијаеле врз Флуксаус, особено неговите сфаќања дека треба да се започне уметничко дело без концепција за неговиот крај и неговото разбирање за делото како место за интеракција помеѓу уметникот и публиката. Процесот на создавање имал предност пред конечниот производ.<ref>{{Cite web|title = Fluxus Movement, Artists and Major Works|url = http://www.theartstory.org/movement-fluxus.htm|access-date = 2015-10-06|archive-date = 19 October 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151019105630/http://www.theartstory.org/movement-fluxus.htm|url-status = live}}</ref> Друго значајно влијание биле [[Редимејд|редимејд]] делата на [[Марсел Дишан]], француски уметник кој бил активен во [[Дадаизам|Дада]] (1916 – {{circa|1922}}). [[Џорџ Мачиунас]], кој во голема мера се смета за основач на ова флуидно движење, го скроил името Флуксаус во 1961 година како наслов за предложено списание.<ref>{{Cite book|title=In the Spirit of Fluxus|editor1-last=Armstrong|editor1-first=Elizabeth|editor1-link=Elizabeth Armstrong (curator)|publisher=[[Уокеров уметнички центар|Walker Art Center]]|chapter=The Occasion of the Exhibition|year=1993|isbn=9780935640403|location=Minneapolis|page=24}}</ref> Многу уметници од 1960-тите земале учество во активностите на Флуксаус, вклучувајќи ги [[Јозеф Бојс]], [[Вилем де Ридер]], [[Џорџ Брехт]], [[Џон Кејџ]], [[Роберт Филиу]], [[Бен Вотје]], [[Ал Хансен]], [[Дик Хигинс]], [[Бенгт аф Клинтберг]], [[Алисон Ноулс]], [[Артур Кепке|Ади Кепке]], [[Јоко Оно]], [[Нам Џун Пајк]], [[Шигеко Кубота]], [[Ла Монте Јанг]], [[Мери Бауермајстер]], [[Џозеф Берд]], [[Бен Патерсон]], [[Даниел Споери]], [[Џексон Мек Лоу]], [[Ерик Андерсен (уметник)|Ерик Андерсен]], [[Кен Фридман]], [[Тери Рајли]] и [[Волф Востел]]. Не само што беа разнолика заедница на соработници кои влијаеја едни на други, туку беа и, во голема мера, пријатели. Тие колективно имаа идеи за уметноста и улогата на уметноста во општеството кои во тоа време беа радикални.<ref>Zurbrugg, Nicholas. 1990. "A Spirit of Large Goals." – Dada and Fluxus at Two Speeds. ''Fluxus!'' Nicholas Zurbrugg, Francesco Conz, and Nicholas Tsoutas, eds. Brisbane, Australia: Institute of Modern Art, p. 29.</ref> Основачот на Флуксаус, Џорџ Мачиунас, предложи познат манифест, но малкумина го сметаа Флуксаус за вистинско движење,<ref>[[Дик Хигинс|Higgins, Dick]]. 1992. "Fluxus: Theory and Reception." ''Lund Art Press'', vol II, no. 2, pp. 25–46.</ref><ref>Higgins, Dick. 1998. "Fluxus: Theory and Reception." ''The Fluxus Reader'', Ken Friedman, ed. Chichester, West Sussex: Wiley Academy Editions, pp. 218–236.</ref> и затоа манифестот не беше широко прифатен. Наместо тоа, серија фестивали во Визбаден, Копенхаген, Стокхолм, Амстердам, Лондон и Њујорк дадоа повод за лабава, но робусна заедница со многу слични верувања. Во согласност со репутацијата што Флуксаус ја заработи како форум за експериментирање,<ref name="Ruhé, Harry 1979"/> некои уметници на Флуксаус почнаа да го опишуваат Флуксаус како лабораторија.<ref>[[Кен Фридман|Friedman, Ken]]. 2011. "Fluxus: A Laboratory of Ideas." ''Fluxus and the Essential Qualities of Life''. Jacquelynne Baas, editor. Chicago: University of Chicago Press, p. 35.</ref><ref>Friedman, Ken. 2012. "Freedom? Nothingness? Time? Fluxus and the Laboratory of Ideas." ''Theory, Culture, and Society'', vol. 29, no. 7/8, December, pp. 372–398. {{doi|10.1177/0263276412465440}} {{Cite journal |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0263276412465440 |title=Freedom? Nothingness? Time? Fluxus and the Laboratory of Ideas - Ken Friedman, 2012 |journal=Theory, Culture & Society |date=December 2012 |volume=29 |issue=7–8 |pages=372–398 |doi=10.1177/0263276412465440 |access-date=23 April 2021 |archive-date=23 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423080414/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0263276412465440 |url-status=bot: unknown |last1=Friedman |first1=Ken |s2cid=144894255 |url-access=subscription }}</ref> == Рана историја (крајот на 1950-тите до 1965) == === Потекло === Потеклото на Флуксаус лежи во многу од концептитe истражувани од композиторот [[Џон Кејџ]] во неговата [[Експериментална музика|експериментална музика]] од 1930-тите до 1960-тите години. По посетувањето курсеви за [[Зен-будизам]] предавани од [[Д. Т. Сузуки]], Кејџ предавал низа часови по експериментална композиција од 1957 до 1959 година во [[Ново училиште за социјални истражувања|Новото училиште за социјални истражувања]] во Њујорк. Овие часови ги истражуваа поимите за случајност и [[Индетерминизам во музиката|неодреденост]] во уметноста, користејќи музички партитури како основа за композиции кои би можеле да се изведуваат на потенцијално бесконечни начини. Некои од уметниците и музичарите кои се вклучија во Флуксаус, вклучувајќи ги [[Џексон Мек Лоу]], [[Ла Монте Јанг]], [[Џорџ Брехт]], [[Ал Хансен]] и [[Дик Хигинс]], посетуваа часови кај Кејџ.<ref>Мачиунас самиот се приклучи на часот во 1959–60, и му предаваше Максфилд</ref>{{sfn|Brecht|Robinson|2005|p=28}} Големо влијание се наоѓа во делото на [[Марсел Дишан]].<ref name="MOMA">{{Cite web |url=http://www.moma.org/collection/theme.php?theme_id=10457 |title=Michael Corris, MoMA, Grove Art Online, Oxford University Press, 2009 |access-date=12 June 2012 |archive-date=8 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150508010418/http://www.moma.org/collection/theme.php?theme_id=10457 |url-status=live }}</ref> Исто така од важност беше ''Dada Poets and Painters'', уредена од Роберт Мадервел, книга со преводи на дадаистички текстови која беше широко читана од членовите на Флуксаус.<ref>{{Cite book|title=The Dada Painters And Poets: An Anthology|last=Motherwell|first=Robert and Jean Arp|publisher=Belknap Press Of Harvard University Press|year=1989|location=Cambridge, Mass}}</ref> Терминот [[Антиуметност]], претходник на [[Дадаизам|Дада]], беше скроен од Дишан околу 1913 година, кога ги создаде своите први редимејд дела од [[Пронајден предмет|пронајдени предмети]] (обични предмети пронајдени или купени и прогласени за уметност).<ref>{{Cite web |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/a/anti-art |title=Anti-art, Art that challenges the existing accepted definitions of art, Tate |access-date=7 October 2015 |archive-date=5 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170405055113/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/a/anti-art |url-status=live }}</ref> Равнодушно избрани, [[Редимејд|редимејд]] и изменетите редимејд дела го предизвикаа поимот за уметноста како суштински оптичко искуство, зависно од академските уметнички вештини. Најпознатиот пример е изменетиот редимејд на Дишан ''[[Fontaine (Duchamp)|Фонтана]]'' (1917), дело кое тој го потпиша со "R. Mutt." Додека се засолнуваше од Првата светска војна во Њујорк, во 1915 година Дишан формираше Дада група со [[Франсис Пикабија]] и американскиот уметник [[Ман Реј]]. Други клучни членови беа [[Артур Краван]], [[Флорин Стетајмер]] и [[Елза фон Фрајтаг-Лорингхофен|Баронесата Елза фон Фрајтаг-Лорингхофен]], која според некои е заслужна за предлагањето на идејата за [[Fontaine (Duchamp)|Фонтана]] на Дишан.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2006/07/06/arts/design/06dada.html|title=Dada's Women, Ahead of Their Time|work=[[The New York Times]]|last=Cotter|first=Holland|author-link=Holland Cotter|date=6 July 2006|access-date=17 May 2022|archive-date=4 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170104063747/http://www.nytimes.com/2006/07/06/arts/design/06dada.html?_r=1|url-status=live}}</ref> До 1916 година овие уметници, посебно Дишан, Ман Реј и Пикабија, станаа центар за радикални антиуметнички активности во Њујорк. Нивните уметнички дела ќе го инспирираат Флуксаус и [[Концептуална уметност|концептуалната уметност]] воопшто.<ref name="MOMA" /> Во доцните 1950-ти и многу рано во 1960-тите години, Флуксаус и современите групи или движења, вклучувајќи ги [[Хепенинг|Хепенинзи]], [[Нов реализам]], [[Поштенска уметност|поштенска уметност]] и [[Перформанс|акциона уметност]] во Јапонија, Австрија и други меѓународни локации, честопати беа ставани под рубриката „[[Неодадаизам|Неодада]]“.<ref>Hapgood, Susan and Rittner, Jennifer. "Neo-Dada: Redefining Art, 1958–1962", ''[[Performing Arts Journal]]'', vol. 17, no. 1 (January 1995), pp. 63–70.</ref> Голем број други современи настани се сметаат за настани кои или го предвидуваат Флуксаус или конституираат прото-Флуксаус настани.<ref name="MOMA" /> Меѓу најчесто споменуваните се серијата концерти во поткровјето на улицата Чемберс, во Њујорк, организирани од [[Јоко Оно]] и Ла Монте Јанг во 1961 година, со парчиња од Оно, [[Џексон Мек Лоу]], [[Џозеф Берд]] и [[Хенри Флинт]];<ref>{{Cite web |url=http://www.jeclique.com/onoweb/loftono.html |title=Performances at Yoko Ono's Chambers Street Loft |access-date=2 July 2012 |archive-date=10 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410182850/http://www.jeclique.com/onoweb/loftono.html |url-status=live }}</ref> едномесечниот фестивал ''Yam'' одржан во северниот дел на државата Њујорк од страна на Џорџ Брехт и [[Роберт Вотс (уметник)|Роберт Вотс]] во мај 1963 година со [[Реј Џонсон]] и [[Алан Капров]] (кулминација на едногодишни парчиња [[Поштенска уметност|поштенска уметност]]);<ref name="MOMA" /> и серија концерти одржани во студиото на [[Мери Бауермајстер]], Келн, 1960–61, на кои настапија [[Нам Џун Пајк]] и Џон Кејџ меѓу многу други. На еден од овие настани во 1960 година, за време на неговото дело Etude pour Piano, Пајк скокна во публиката и му ја пресече вратоврската на Џон Кејџ, истрча од концертната сала, а потоа телефонски им се јави на организаторите на салата за да објави дека парчето завршило.<ref>{{Cite web |url=http://www.tate.org.uk/whats-on/exhibition/nam-june-paik/nam-june-paik-room-guide/nam-june-paik-section-2 |title=Tate, Nam June Paik, Fluxus, Performance, Participation |access-date=4 July 2012 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304111327/http://www.tate.org.uk/whats-on/exhibition/nam-june-paik/nam-june-paik-room-guide/nam-june-paik-section-2 |url-status=live }}</ref> Како што изјави еден од основачите на движењето, Дик Хигинс: <blockquote>Флуксаус започна со работата, а потоа се собра, применувајќи го името Флуксаус на работа што веќе постоеше. Беше како да започна во средината на ситуацијата, наместо на почетокот.<ref>{{YouTube|9feLztCuQ18|1986 interview}}, [[Дик Хигинс]] за Fluxus {{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=9feLztCuQ18 |title=Dick Higgins on FLUXUS - YouTube |website=[[YouTube]] |date=15 March 2010 |access-date=27 November 2016 |archive-date=23 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323115751/https://www.youtube.com/watch?v=9feLztCuQ18 |url-status=bot: unknown }}</ref><ref>Меѓу најраните парчиња што подоцна ќе беа објавени од Флуксаус беа партитурите за настани на Брехт, од кои најраните датираа од околу 1958/9 година, и дела како Valoche, кои првично беа изложени на самостојната изложба на Брехт 'Toward's Events' во 1959 година.</ref> </blockquote> === Од „Антологија на случајни операции на неодадаизмот“ до раниот Флуксаус === Во 1961 година американскиот музичар/уметник [[Ла Монте Јанг]] бил ангажиран како гостин-уредник на изданието за Источното Крајбрежје на литературното списание од Западното Крајбрежје ''[[Beatitude (списание)|Beatitude]]'', кое требало да се нарекува ''Beatitude East''. Но, бидејќи врската со ''Beatitude'' прерано прекинала, [[Џорџ Мачиунас]], обучен [[Графички дизајн|графички дизајнер]], го прашал Јанг дали може да го уреди и да помогне да се објави [[Неодадаизам|неодадаистичкиот]] материјал.<ref name="auto">Colby Chamberlain, ''Fluxus Administration: George Maciunas and the Art of Paperwork'', University of Chicago Press, 2024, p. 4</ref> Мачиунас обезбедил хартија, дизајн и малку пари за објавување на антологијата која содржела дела од тогашните њујоршки [[Авангарда|авангардни]] уметници. Проектот го зел насловот ''Антологија на случајни операции'' од неговиот целосен наслов ''Антологија на случајни операции концепт уметност анти-уметност неодреденост импровизација бесмислено дело природни катастрофи планови за акциони приказни дијаграми музика поезија есеи танц конструкции математика композиции''. ''Антологија на случајни операции'' била завршена и објавена во 1963 година од страна на [[Џексон Мек Лоу]] и Ла Монте Јанг, бидејќи Мачиунас дотогаш веќе се преселил во Германија за да им побегне на своите доверители.<ref>{{Cite web |url=http://www.artinamericamagazine.com/news-features/magazine/design-in-flux/. |title=Chamberlain, Colby. "Design in Flux" Art In America. 1 October 2014 |access-date=7 July 2015 |archive-date=8 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708165151/http://www.artinamericamagazine.com/news-features/magazine/design-in-flux/ |url-status=live }}</ref> По отворањето на кракотрајна уметничка галерија на [[Медисон авенија]], која изложувала дела од [[Дик Хигинс]], [[Јоко Оно]], [[Јонас Мекас]], [[Реј Џонсон]], [[Хенри Флинт]] и Ла Монте Јанг, Мачиунас се преселил во [[Визбаден]], Западна Германија, вработувајќи се како графички дизајнер во [[Воено воздухопловство на САД|Военото воздухопловство на САД]] во доцната 1961 година{{sfn|Hendricks|1988|p=22}} откако галеријата банкротирала. Од Визбаден, Мачиунас го продолжил контактот со Јанг и други уметници со седиште во Њујорк, како и со иселенички американски уметници како [[Бенџамин Патерсон]] и [[Емет Вилијамс]], кои ги запознал во Европа. До септември 1962 година, на Мачиунас му се приклучиле [[Дик Хигинс]] и [[Алисон Ноулс]], кои патувале во Европа за да му помогнат да ја промовира втората планирана публикација наречена '''Fluxus''', прва од серијата ''годишници'' со уметнички дела.<ref name="raynaud">{{Cite web|author= Bloch, Mark |title= What Did Raynaud and When Did He Know It? An Interview with Alison Knowles |work= Black Mountain College Studies Journal Vol. 8 |date= 22 July 2015 |url= http://www.blackmountainstudiesjournal.org/volume-8-special-surprise-issue-summer-2015/what-did-raynaud-and-when-did-he-know-it-interview-with-alison-knowles-by-mark-bloch/ }}</ref> Мачиунас првично го смислил насловот ''Fluxus'' за антологија на њујоршките [[Литванија|литвански]] уметници која никогаш не била реализирана, но наместо тоа го применил терминот за уметниците кои работеле во духот на ''Anthology of Chance Operations''.<ref name="auto"/> Бидејќи по бегството од Литванија на крајот од [[Втора светска војна|Втората светска војна]], неговото семејство се населило во Њујорк, каде што тој првпат ја запознал групата авангардни уметници и музичари собрани околу [[Џон Кејџ]] и [[Ла Монте Јанг]]. Така Мачиунас го скроил името ''Fluxus'' не за својата перципирана група литвански уметници, туку за [[Неодадаизам|неодадаистичката]] уметност што ја произведувал опсег на уметници со заеднички сензибилитет како обид да се „спојат... културните, социјалните и политичките револуционери во [обединен] фронт и акција“.<ref>''Fluxus Manifesto'', 1963, by George Maciunas</ref> Мачиунас за првпат јавно го скроил терминот ''Fluxus'' (што значи 'да тече') во 'проспект за брошура' што им го поделил на гледачите на фестивалот што го организирал, наречен ''Après Cage; Kleinen Sommerfest'' (По Кејџ; Мал летен фестивал), во [[Вупертал]], Западна Германија, на 9 јуни 1962 година.{{sfn|Hendricks|1988|p=91}} Мачиунас бил страстен историчар на уметност и првично го нарекувал Флуксаус 'неодадаизам' или 'обновен дадаизам'.<ref>Maciunas, ''Fluxus Prospectus'', quoted in {{harvnb|Hendricks|1988|p=23}}</ref> Тој му напишал неколку писма на [[Раул Хаусман]], оригинален [[Дадаизам|дадаист]], изложувајќи ги своите идеи. Хаусман го одвратил од користењето на терминот; <blockquote> Забележувам со големо задоволство она што го кажавте за германските неодадаисти—но мислам дека дури и Американците не треба да го користат терминот "неодадаизам" бидејќи нео не значи ништо и -изам е старомодно. Зошто да не едноставно "Fluxus"? Ми изгледа многу подобро, бидејќи е ново, а дада е историско.<ref>Raoul Hausmann, quoted in {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|p=40}}. Letter dated 4 November 1962, according to {{harvnb|Kellein|2007|loc=n. 47, p. 65}}</ref> </blockquote> Како дел од фестивалот, Мачиунас напиша предавање насловено 'Неодадаизмот во Соединетите Држави'.<ref>Предавањето всушност го одржа на германски јазик Артус Ц Каспари</ref> По обидот да ја дефинира 'конкретистичката неодадаистичка' уметност, тој објасни дека Флуксаус се противи на исклучувањето на секојдневието од уметноста. Користејќи 'антиуметност и уметнички баналности', Флуксаус би се борел против 'традиционалните вештачки работи во уметноста'.<ref name=fluxus62>{{harvnb|Kellein|2007|p=62}}</ref> Предавањето заврши со декларацијата „Антиуметноста е живот, е природа, е вистинска реалност—тоа е сè и сешто.“<ref name=fluxus62/> === Европските фестивали и Флукс-комплетите === Во 1962 година, Мачиунас, Хигинс и Ноулс отпатувале во Европа за да ја промовираат планираната публикација на Флуксаус со концерти на антички музички инструменти. Со помош на група уметници меѓу кои биле [[Јозеф Бојс]] и [[Волф Востел]], Мачиунас конечно организирал серија ''Флукс-фестивали'' ширум Западна Европа. Започнувајќи со 14 концерти помеѓу 1 и 23 септември 1962 година, во [[Визбаден]], овие ''Флукс-фестивали'' претставија дела од музичари како Џон Кејџ, [[Ѓерѓ Лигети|Лигети]], [[Кшиштоф Пендерецки|Пендерецки]], [[Тери Рајли]] и [[Брајан Гајсин]] заедно со [[Перформанс|перформанс]] парчиња напишани од Хигинс, Ноулс, Џорџ Брехт и [[Нам Џун Пајк]], [[Бен Патерсон]], [[Роберт Филиу]] и [[Емет Вилијамс]], меѓу многуте други. Еден перформанс посебно, ''Piano Activities'' од [[Филип Корнер]], стана злогласен предизвикувајќи го важниот статус на пијаното во послевоените германски домови. Партитурата—која бара од кој било број изведувачи, меѓу другото, да „свират“, „кубат или тапкаат“, „гребат или тријат“, „испуштаат предмети“ врз него, „делуваат врз жиците со“, „удираат во резонантното дрво, чивиите, капакот или влечат разни видови предмети преку нив“ и „делуваат на кој било начин врз долната страна на пијаното“<ref>{{Cite web|url=http://marcusboon.com:80/node/23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101102022741/http://marcusboon.com/node/23|title=Philip Corner: A Long Life, Endless as the Sky &#124; marcusboon.com|archivedate=2 November 2010|website=marcusboon.com|url-status=dead}}</ref>—резултираше со целосно уништување на пијано кога беше изведено од Мачиунас, Хигинс и други во Визбаден. Перформансот се сметаше за доволно скандалозен за да биде прикажан на германската телевизија четири пати, со воводот „Лудаците побегнаа!“<ref>"Die Irren sind los" quoted in {{harvnb|Kellein|2007|p=65}}</ref> <blockquote>На крајот го изведовме ''Piano Activities'' на Корнер не според неговите инструкции бидејќи систематски уништивме пијано кое го купив за 5 долари и морав да го исечам цело за да го фрлам, во спротивно ќе моравме да им платиме на превозници, многу практична композиција, но германските чувства за овој "инструмент на Шопен" беа повредени и направија скандал околу тоа...<ref>George Maciunas, letter to [[Ла Монте Јанг]], 1962, quoted in {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|p=53}}</ref> </blockquote> Во исто време, Мачиунас ги искористи своите деловни врски за да започне со печатење евтини масовно произведени книги и мултипли од некои од уметниците кои беа вклучени во перформансите. Првите три што беа отпечатени беа ''Composition 1961'' од Ла Монте Јанг ([https://web.archive.org/web/20150722033506/http://archives.carre.pagesperso-orange.fr/Young%20La%20Monte.html видете тука], ''Антологија на случајни операции'' уредена од Јанг и Мек Лоу и ''[[Water Yam (книга на уметник)|Water Yam]]'', од Џорџ Брехт. ''Water Yam'', серија партитури за настани отпечатени на мали листови картон и собрани заедно во картонска кутија, беше првото во серијата уметнички дела што ги отпечати Мачиунас кои станаа познати како ''Флукс-комплети'' (Fluxkits). Евтини, масовно произведени и лесно дистрибуирани, ''Флукс-комплетите'' првично беа наменети да формираат постојано проширувачка библиотека на модерната [[Перформанс|уметност на перформанс]]. ''Water Yam'' беше објавен во тираж од 1000 примероци и првично чинеше 4 долари.<ref>Price listed in the ''Fluxus Preview Review'', July 1963, quoted in {{harvnb|Hendricks|1988|p=217}}</ref> До април 1964 година, речиси една година подоцна, Мачиунас сè уште имаше 996 непродадени примероци.<ref>Maciunas, letter to Emmett Williams, quoted in {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|p=106}}</ref> Оригиналниот план на Мачиунас беше сам да го дизајнира, уредува и плаќа секое издание, во замена за авторските права да ги држи колективот.{{sfn|Hendricks|1988|p=24}}{{sfn|Kellein|2007|p=69}} Профитот требаше првично да се дели 80/20, во корист на уметникот.<ref>Ова требаше да се намали на 50/50 во рок од една година{{harvnb|Kellein|2007|p=88}}</ref> Бидејќи повеќето композитори веќе имаа договори за издавање, Флуксаус брзо го смени фокусот од музика кон перформанс и ликовна уметност. На пример, Џон Кејџ никогаш не објавил дело под името „Флукус“ поради договорот што го имал со музичките издавачи „Едишн Питерс“ (Edition Peters).<ref>{{harvnb|Kellein|2007|pp=69–71}}</ref> Се чинеше дека Мачунас има неверојатна способност да заврши работа... ако имав материјали за печатење, тој можеше да ги испечати. Во Ист Бранзвик е прилично тешко да се најде квалитетно офсет-печатење. Не е невозможно, но не е ни лесно, а бидејќи сум многу мрзлив, ми олесна кога најдов некој што можеше да го преземе тој товар од мене. И така, го запознав Мачунас – Литванец или Бугарин, или некаков бегалец, што и да беше – кој беше прекрасно облечен; всушност, „со впечатлив изглед“ би бил посоодветен опис. Тој некако успеваше да го организира сето тоа, така што не морав да патувам 57 милји за да најдам печатница.<ref>George Brecht, "An Interview with Robin Page for [[Carla Liss]]", In ''Art And Artists'', London October 1972, pp. 30–31 reprinted in {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|pp=109–110}}</ref> Бидејќи Мачунас бил далтонист, мултиплите на „Флукус“ речиси секогаш биле црно-бели.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/1996/05/24/arts/art-in-review-069620.html|title=Art in Review: The man who organized Fluxus|newspaper=[[The New York Times]]|date=24 May 1996 |access-date=17 May 2022|archive-date=27 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170627120907/http://www.nytimes.com/1996/05/24/arts/art-in-review-069620.html |url-status=live|last=Cotter|first=Holland|author-link=Holland Cotter}}</ref> ==Наводи== {{наводи|22em}} ===Извори=== * {{cite book|last=Hendricks|first=Jon|title=Fluxus Codex|location=New York|publisher=Harry N. Abrams|year=1988|isbn=9780810909205}} * {{cite book|last1=Kellein|first1=Thomas|author1-link=Thomas Kellein|last2=Hendricks|first2=Jon|year=1995|title=Fluxus|location=London|publisher=Thames & Hudson}} * {{Cite book|last=Kellein|first=Thomas|author-link=Thomas Kellein|url=https://books.google.com/books?id=MO_hIEpUiBQC|title=George Maciunas: The Dream of Fluxus|publisher=Thames & Hudson|year=2007|isbn=9780500976654|location=New York}} * {{cite book|last1=Maciunas|first1=George|author1-link=George Maciunas|last2=Ay-O|author2-link=Ay-O|year=1998|title=Mr. Fluxus – A Collective Portrait of George Maciunas, 1931–1978|editor1=Emmett Williams|editor2=Ann Noël|location=London|publisher=Thames & Hudson|oclc=38974950|isbn=9780500974612}} * {{cite journal|last=O'Dell|first=Kathy|author-link=Kathy O'Dell|date=Spring 1997|title=Fluxus Feminus|journal=[[TDR (journal)|TDR: The Drama Review]]|volume=41|issue=1|pages=43–60| doi=10.2307/1146571|jstor=1146571}} * {{cite journal|last=Oren|first=Michel|year=1993|title=Anti-Art as the End of Cultural History|journal= [[Performing Arts Journal]] |volume=15|issue=2|pages=1–30|doi=10.2307/3245708|jstor=3245708|s2cid=195053017}} * {{cite book|last1=Brecht|first1=George|author1-link=George Brecht|last2=Robinson|first2=Julia|title=George Brecht: Events – Eine Heterospektive|location=Cologne|publisher=[[Museum Ludwig]] and {{ill|Buchhandlung Walther König|de}}|year=2005|language=de}} * {{cite book|last=Rush|first=Michael|author-link=Michael Rush (museum director)|year=2005|title=New Media in Art|location=London|publisher=Thames & Hudson}} * {{cite book|last=Smith|first=Owen|year=1998|title=Fluxus: The History of an Attitude|location=San Diego|publisher=San Diego State University Press|oclc=40732860|ol=OL9275998W}} ==Надворешни врски== {{Commons category}} {{Wikiquote}} {{Div col|colwidth=30em}} *Линкови на [[Ubuweb]]: **[http://www.ubu.com/sound/tellus_24.html Samples of Fluxus Audio] on the [[Tellus Audio Cassette Magazine]] **[http://ubu.com/historical/young/index.html ''Антологија на случајни операции'' (1963)] **[http://www.ubu.com/film/fluxfilm.html FluxFilms (1962–1970) in MPEG format] *[https://web.archive.org/web/20130209090452/http://www.fluxusheidelberg.org/kenfriedman.html Interview with Ken Friedman] *[http://thelunaticsareontheloose.tumblr.com/ European Fluxus Festivals 1962–1977] *[https://www.youtube.com/watch?v=SSulycqZH-U John Cage on I've Got A Secret performing ''Water Walk'', January 1960, from the same era as his teaching classes at the New School] *[http://www.moma.org/interactives/exhibitions/2011/fluxus_editions/category_works/fluxus1/ MOMA online archive of Fluxus 1, Fluxkit and Flux Year Box 2] *[http://www.fluxus-plus.de/ Museum Fluxus+ Potsdam, Germany] *[http://museovostell.gobex.es Museo Vostell Malpartida], Cáceres, Spain. *[http://sdrc.lib.uiowa.edu/atca/subjugated/cover.htm Subjugated Knowledges exhibition catalogue] *[http://www.fluxus-archive.dk The Copenhagen Fluxus Archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090810110413/http://www.fluxus-archive.dk/ |date=10 August 2009 }} *[https://web.archive.org/web/20111007194223/http://aok2.lib.umbc.edu/specoll/Higgins/index.php Dick Higgins collection at the University of Maryland, Baltimore County] *[https://www.fondazionebonotto.org/en/collection/fluxus/artist Fondazione Bonotto, Fluxus works collection] *[http://fluxus.lib.uiowa.edu/ Fluxus Digital Collection, University of Iowa ] *[https://digital.lib.uiowa.edu/islandora/object/ui%3Afluxus Fluxus West Digital Collection] *[https://www.fluxuscomesalive.fun/en/ Fluxus Comes Alive - interactive Fluxus guide] *{{discogs artist|Fluxus (4)}} {{div col end}} [[Категорија:Експериментална музика]] [[Категорија:Авангардна уметност]] [[Категорија:Концептуална уметност]] [[Категорија:Врски за Wayback од предлошката „Семарх“]] rxi9stq9x7384a5giubfxgu9zysch1x 5640846 5640777 2026-10-05T16:48:50Z 19user99 72391 5640846 wikitext text/x-wiki [[File:Festum Fluxorum Fluxus.png|thumb|Плакат за ''Festum Fluxorum Fluxus'', 1963 г.]] '''Флуксус''' — меѓународна, интердисциплинарна заедница на ликовни уметници, композитори, дизајнери и поети во текот на 1960-тите и 1970-тите години, кои, инспирирани од [[Џон Кејџ]], се занимавале со експериментални [[Перформанс|уметнички перформанси]] кои го нагласувале уметничкиот процес базиран на случајност наместо конечниот производ.<ref>''Nationalencyclopedin'' (''Шведска национална енциклопедија''). 2016. "Fluxus". Достапно на: http://www.ne.se/uppslagsverk/encyclopedi/lång/fluxus {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210423080425/https://auth.ne.se/login |date=23 April 2021 }} Пристапено на 11 септември 2016.</ref><ref>Wainwright, Lisa S. 2016. "Fluxus." ''Britannica Academic'' (Encyclopædia Britannica Online).</ref> Флуксаус е познат по експерименталните придонеси во различни уметнички медиуми и дисциплини и по создавањето нови уметнички форми. Овие уметнички форми вклучуваат [[Интермедија (уметност)|интермедија]], термин скроен од уметникот на Флуксаус [[Дик Хигинс]];<ref>[[Дик Хигинс|Higgins, Dick]]. 1966. "Intermedia." ''Something Else Newsletter''. vol. 1, no. 1, February, pp. 1–3.</ref><ref>Higgins, Dick. 2001. "Intermedia" ''Multimedia: From Wagner to Virtual Reality''. Randall Packer and Ken Jordan, eds. New York: W. W. Norton, pp. 27–32.</ref><ref>Higgins, Dick. 1984. ''Horizons: The Poetics and Theory of the Intermedia''. Carbondale and Edwardsville: Southern Illinois University Press</ref><ref>[[Хана Хигинс|Hannah B. Higgins]], "The Computational Word Works of Eric Andersen and Dick Higgins", ''Mainframe Experimentalism: Early Digital Computing in the Experimental Arts'', Hannah Higgins & Douglas Kahn, eds., pp. 271–281</ref> [[Концептуална уметност|концептуална уметност]], првпат развиена од [[Хенри Флинт]],<ref>[[Хенри Флинт|Flynt, Henry]]. 1961. "Concept Art: Innperseqs." Reprinted in 1963: ''An Anthology''. La Monte Young, ed. New York: Jackson Mac Low and La Monte Young, np.</ref><ref>Flynt, Henry. 1963. "Essay: Concept Art: Provisional Version." ''An Anthology''. La Monte Young, ed. New York: Jackson Mac Low and La Monte Young, np.</ref> уметник контроверзно поврзан со Флуксаус; и [[Видеоуметност|видеоуметност]], пионерски започната од [[Нам Џун Пајк]] и [[Волф Востел]].<ref>[[Нам Џун Пајк|Paik, Nam June]]. 1993. ''Nam June Paik: eine Data Base. La Biennale di Venezia. XLV Esposizione lnternazionale D'Arte, June 13 – October 10, 1993''. {{ill|Клаус Бусман|de|Klaus Bußmann}} и {{ill|Флоријан Мацнер|de|Florian Matzner}}, eds. Venice and Berlin: [[Венецијанско биенале|Biennale di Venezia]] and Edition Cantz.</ref><ref>Hanhardt, John and Ken Hakuta. 2012. ''Nam June Paik: Global Visionary''. London and Washington, D.C.: D. Giles, Ltd., in association with the [[Смитсонијански музеј на американската уметност|Smithsonian American Art Museum]].</ref><ref>Fundacio Joan Miro. 1979. ''Vostell. Environments Pintura Happenings Dibuixos Video de 1958 a 1978''. Barcelona: Fundacio Joan Miro.</ref> Холандскиот галерист и ликовен критичар Хари Руе го опишува Флуксаус како „најрадикалното и најексперименталното уметничко движење на шеесеттите“.<ref name="Ruhé, Harry 1979">{{ill|Хари Руе|nl|Harry Ruhé|lt=Ruhé, Harry}}. 1979. ''Fluxus, the Most Radical and Experimental Art Movement of the Sixties'' Amsterdam: Editions Galerie A.</ref><ref>Ruhé, Harry. 1999. "Introduction." ''25 Fluxus Stories'' Amsterdam: Tuja Books, p. 4.</ref> Уметниците на Флуксаус произведувале „настани“ на [[Перформанс|перформанс]], кои вклучувале изведби на партитури, „[[Неодадаизам|Неодада]]“ [[Бучава (музика)|шумна музика]] и временски ограничени дела, како и [[Конкретна поезија|конкретна поезија]], [[Ликовна уметност|ликовна уметност]], [[Урбанизам|урбано планирање]], архитектура, дизајн, литература и издаваштво. Многи уметници на Флуксаус споделувале антикомерцијални и [[Антиуметност|антиуметнички]] сфаќања. Флуксаус понекогаш се опишува како „интермедија“. Идеите и практиките на композиторот Џон Кејџ силно влијаеле врз Флуксаус, особено неговите сфаќања дека треба да се започне уметничко дело без концепција за неговиот крај и неговото разбирање за делото како место за интеракција помеѓу уметникот и публиката. Процесот на создавање имал предност пред конечниот производ.<ref>{{Cite web|title = Fluxus Movement, Artists and Major Works|url = http://www.theartstory.org/movement-fluxus.htm|access-date = 2015-10-06|archive-date = 19 October 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151019105630/http://www.theartstory.org/movement-fluxus.htm|url-status = live}}</ref> Друго значајно влијание биле [[Редимејд|редимејд]] делата на [[Марсел Дишан]], француски уметник кој бил активен во [[Дадаизам|Дада]] (1916 – {{circa|1922}}). [[Џорџ Мачиунас]], кој во голема мера се смета за основач на ова флуидно движење, го скроил името Флуксаус во 1961 година како наслов за предложено списание.<ref>{{Cite book|title=In the Spirit of Fluxus|editor1-last=Armstrong|editor1-first=Elizabeth|editor1-link=Elizabeth Armstrong (curator)|publisher=[[Уокеров уметнички центар|Walker Art Center]]|chapter=The Occasion of the Exhibition|year=1993|isbn=9780935640403|location=Minneapolis|page=24}}</ref> Многу уметници од 1960-тите земале учество во активностите на Флуксаус, вклучувајќи ги [[Јозеф Бојс]], [[Вилем де Ридер]], [[Џорџ Брехт]], [[Џон Кејџ]], [[Роберт Филиу]], [[Бен Вотје]], [[Ал Хансен]], [[Дик Хигинс]], [[Бенгт аф Клинтберг]], [[Алисон Ноулс]], [[Артур Кепке|Ади Кепке]], [[Јоко Оно]], [[Нам Џун Пајк]], [[Шигеко Кубота]], [[Ла Монте Јанг]], [[Мери Бауермајстер]], [[Џозеф Берд]], [[Бен Патерсон]], [[Даниел Споери]], [[Џексон Мек Лоу]], [[Ерик Андерсен (уметник)|Ерик Андерсен]], [[Кен Фридман]], [[Тери Рајли]] и [[Волф Востел]]. Не само што беа разнолика заедница на соработници кои влијаеја едни на други, туку беа и, во голема мера, пријатели. Тие колективно имаа идеи за уметноста и улогата на уметноста во општеството кои во тоа време беа радикални.<ref>Zurbrugg, Nicholas. 1990. "A Spirit of Large Goals." – Dada and Fluxus at Two Speeds. ''Fluxus!'' Nicholas Zurbrugg, Francesco Conz, and Nicholas Tsoutas, eds. Brisbane, Australia: Institute of Modern Art, p. 29.</ref> Основачот на Флуксаус, Џорџ Мачиунас, предложи познат манифест, но малкумина го сметаа Флуксаус за вистинско движење,<ref>[[Дик Хигинс|Higgins, Dick]]. 1992. "Fluxus: Theory and Reception." ''Lund Art Press'', vol II, no. 2, pp. 25–46.</ref><ref>Higgins, Dick. 1998. "Fluxus: Theory and Reception." ''The Fluxus Reader'', Ken Friedman, ed. Chichester, West Sussex: Wiley Academy Editions, pp. 218–236.</ref> и затоа манифестот не беше широко прифатен. Наместо тоа, серија фестивали во Визбаден, Копенхаген, Стокхолм, Амстердам, Лондон и Њујорк дадоа повод за лабава, но робусна заедница со многу слични верувања. Во согласност со репутацијата што Флуксаус ја заработи како форум за експериментирање,<ref name="Ruhé, Harry 1979"/> некои уметници на Флуксаус почнаа да го опишуваат Флуксаус како лабораторија.<ref>[[Кен Фридман|Friedman, Ken]]. 2011. "Fluxus: A Laboratory of Ideas." ''Fluxus and the Essential Qualities of Life''. Jacquelynne Baas, editor. Chicago: University of Chicago Press, p. 35.</ref><ref>Friedman, Ken. 2012. "Freedom? Nothingness? Time? Fluxus and the Laboratory of Ideas." ''Theory, Culture, and Society'', vol. 29, no. 7/8, December, pp. 372–398. {{doi|10.1177/0263276412465440}} {{Cite journal |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0263276412465440 |title=Freedom? Nothingness? Time? Fluxus and the Laboratory of Ideas - Ken Friedman, 2012 |journal=Theory, Culture & Society |date=December 2012 |volume=29 |issue=7–8 |pages=372–398 |doi=10.1177/0263276412465440 |access-date=23 April 2021 |archive-date=23 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423080414/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0263276412465440 |url-status=bot: unknown |last1=Friedman |first1=Ken |s2cid=144894255 |url-access=subscription }}</ref> == Рана историја (крајот на 1950-тите до 1965) == === Потекло === Потеклото на Флуксаус лежи во многу од концептитe истражувани од композиторот [[Џон Кејџ]] во неговата [[Експериментална музика|експериментална музика]] од 1930-тите до 1960-тите години. По посетувањето курсеви за [[Зен-будизам]] предавани од [[Д. Т. Сузуки]], Кејџ предавал низа часови по експериментална композиција од 1957 до 1959 година во [[Ново училиште за социјални истражувања|Новото училиште за социјални истражувања]] во Њујорк. Овие часови ги истражуваа поимите за случајност и [[Индетерминизам во музиката|неодреденост]] во уметноста, користејќи музички партитури како основа за композиции кои би можеле да се изведуваат на потенцијално бесконечни начини. Некои од уметниците и музичарите кои се вклучија во Флуксаус, вклучувајќи ги [[Џексон Мек Лоу]], [[Ла Монте Јанг]], [[Џорџ Брехт]], [[Ал Хансен]] и [[Дик Хигинс]], посетуваа часови кај Кејџ.<ref>Мачиунас самиот се приклучи на часот во 1959–60, и му предаваше Максфилд</ref>{{sfn|Brecht|Robinson|2005|p=28}} Големо влијание се наоѓа во делото на [[Марсел Дишан]].<ref name="MOMA">{{Cite web |url=http://www.moma.org/collection/theme.php?theme_id=10457 |title=Michael Corris, MoMA, Grove Art Online, Oxford University Press, 2009 |access-date=12 June 2012 |archive-date=8 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150508010418/http://www.moma.org/collection/theme.php?theme_id=10457 |url-status=live }}</ref> Исто така од важност беше ''Dada Poets and Painters'', уредена од Роберт Мадервел, книга со преводи на дадаистички текстови која беше широко читана од членовите на Флуксаус.<ref>{{Cite book|title=The Dada Painters And Poets: An Anthology|last=Motherwell|first=Robert and Jean Arp|publisher=Belknap Press Of Harvard University Press|year=1989|location=Cambridge, Mass}}</ref> Терминот [[Антиуметност]], претходник на [[Дадаизам|Дада]], беше скроен од Дишан околу 1913 година, кога ги создаде своите први редимејд дела од [[Пронајден предмет|пронајдени предмети]] (обични предмети пронајдени или купени и прогласени за уметност).<ref>{{Cite web |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/a/anti-art |title=Anti-art, Art that challenges the existing accepted definitions of art, Tate |access-date=7 October 2015 |archive-date=5 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170405055113/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/a/anti-art |url-status=live }}</ref> Равнодушно избрани, [[Редимејд|редимејд]] и изменетите редимејд дела го предизвикаа поимот за уметноста како суштински оптичко искуство, зависно од академските уметнички вештини. Најпознатиот пример е изменетиот редимејд на Дишан ''[[Fontaine (Duchamp)|Фонтана]]'' (1917), дело кое тој го потпиша со "R. Mutt." Додека се засолнуваше од Првата светска војна во Њујорк, во 1915 година Дишан формираше Дада група со [[Франсис Пикабија]] и американскиот уметник [[Ман Реј]]. Други клучни членови беа [[Артур Краван]], [[Флорин Стетајмер]] и [[Елза фон Фрајтаг-Лорингхофен|Баронесата Елза фон Фрајтаг-Лорингхофен]], која според некои е заслужна за предлагањето на идејата за [[Fontaine (Duchamp)|Фонтана]] на Дишан.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2006/07/06/arts/design/06dada.html|title=Dada's Women, Ahead of Their Time|work=[[The New York Times]]|last=Cotter|first=Holland|author-link=Holland Cotter|date=6 July 2006|access-date=17 May 2022|archive-date=4 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170104063747/http://www.nytimes.com/2006/07/06/arts/design/06dada.html?_r=1|url-status=live}}</ref> До 1916 година овие уметници, посебно Дишан, Ман Реј и Пикабија, станаа центар за радикални антиуметнички активности во Њујорк. Нивните уметнички дела ќе го инспирираат Флуксаус и [[Концептуална уметност|концептуалната уметност]] воопшто.<ref name="MOMA" /> Во доцните 1950-ти и многу рано во 1960-тите години, Флуксаус и современите групи или движења, вклучувајќи ги [[Хепенинг|Хепенинзи]], [[Нов реализам]], [[Поштенска уметност|поштенска уметност]] и [[Перформанс|акциона уметност]] во Јапонија, Австрија и други меѓународни локации, честопати беа ставани под рубриката „[[Неодадаизам|Неодада]]“.<ref>Hapgood, Susan and Rittner, Jennifer. "Neo-Dada: Redefining Art, 1958–1962", ''[[Performing Arts Journal]]'', vol. 17, no. 1 (January 1995), pp. 63–70.</ref> Голем број други современи настани се сметаат за настани кои или го предвидуваат Флуксаус или конституираат прото-Флуксаус настани.<ref name="MOMA" /> Меѓу најчесто споменуваните се серијата концерти во поткровјето на улицата Чемберс, во Њујорк, организирани од [[Јоко Оно]] и Ла Монте Јанг во 1961 година, со парчиња од Оно, [[Џексон Мек Лоу]], [[Џозеф Берд]] и [[Хенри Флинт]];<ref>{{Cite web |url=http://www.jeclique.com/onoweb/loftono.html |title=Performances at Yoko Ono's Chambers Street Loft |access-date=2 July 2012 |archive-date=10 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410182850/http://www.jeclique.com/onoweb/loftono.html |url-status=live }}</ref> едномесечниот фестивал ''Yam'' одржан во северниот дел на државата Њујорк од страна на Џорџ Брехт и [[Роберт Вотс (уметник)|Роберт Вотс]] во мај 1963 година со [[Реј Џонсон]] и [[Алан Капров]] (кулминација на едногодишни парчиња [[Поштенска уметност|поштенска уметност]]);<ref name="MOMA" /> и серија концерти одржани во студиото на [[Мери Бауермајстер]], Келн, 1960–61, на кои настапија [[Нам Џун Пајк]] и Џон Кејџ меѓу многу други. На еден од овие настани во 1960 година, за време на неговото дело Etude pour Piano, Пајк скокна во публиката и му ја пресече вратоврската на Џон Кејџ, истрча од концертната сала, а потоа телефонски им се јави на организаторите на салата за да објави дека парчето завршило.<ref>{{Cite web |url=http://www.tate.org.uk/whats-on/exhibition/nam-june-paik/nam-june-paik-room-guide/nam-june-paik-section-2 |title=Tate, Nam June Paik, Fluxus, Performance, Participation |access-date=4 July 2012 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304111327/http://www.tate.org.uk/whats-on/exhibition/nam-june-paik/nam-june-paik-room-guide/nam-june-paik-section-2 |url-status=live }}</ref> Како што изјави еден од основачите на движењето, Дик Хигинс: <blockquote>Флуксаус започна со работата, а потоа се собра, применувајќи го името Флуксаус на работа што веќе постоеше. Беше како да започна во средината на ситуацијата, наместо на почетокот.<ref>{{YouTube|9feLztCuQ18|1986 interview}}, [[Дик Хигинс]] за Fluxus {{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=9feLztCuQ18 |title=Dick Higgins on FLUXUS - YouTube |website=[[YouTube]] |date=15 March 2010 |access-date=27 November 2016 |archive-date=23 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323115751/https://www.youtube.com/watch?v=9feLztCuQ18 |url-status=bot: unknown }}</ref><ref>Меѓу најраните парчиња што подоцна ќе беа објавени од Флуксаус беа партитурите за настани на Брехт, од кои најраните датираа од околу 1958/9 година, и дела како Valoche, кои првично беа изложени на самостојната изложба на Брехт 'Toward's Events' во 1959 година.</ref> </blockquote> === Од „Антологија на случајни операции на неодадаизмот“ до раниот Флуксаус === Во 1961 година американскиот музичар/уметник [[Ла Монте Јанг]] бил ангажиран како гостин-уредник на изданието за Источното Крајбрежје на литературното списание од Западното Крајбрежје ''[[Beatitude (списание)|Beatitude]]'', кое требало да се нарекува ''Beatitude East''. Но, бидејќи врската со ''Beatitude'' прерано прекинала, [[Џорџ Мачиунас]], обучен [[Графички дизајн|графички дизајнер]], го прашал Јанг дали може да го уреди и да помогне да се објави [[Неодадаизам|неодадаистичкиот]] материјал.<ref name="auto">Colby Chamberlain, ''Fluxus Administration: George Maciunas and the Art of Paperwork'', University of Chicago Press, 2024, p. 4</ref> Мачиунас обезбедил хартија, дизајн и малку пари за објавување на антологијата која содржела дела од тогашните њујоршки [[Авангарда|авангардни]] уметници. Проектот го зел насловот ''Антологија на случајни операции'' од неговиот целосен наслов ''Антологија на случајни операции концепт уметност анти-уметност неодреденост импровизација бесмислено дело природни катастрофи планови за акциони приказни дијаграми музика поезија есеи танц конструкции математика композиции''. ''Антологија на случајни операции'' била завршена и објавена во 1963 година од страна на [[Џексон Мек Лоу]] и Ла Монте Јанг, бидејќи Мачиунас дотогаш веќе се преселил во Германија за да им побегне на своите доверители.<ref>{{Cite web |url=http://www.artinamericamagazine.com/news-features/magazine/design-in-flux/. |title=Chamberlain, Colby. "Design in Flux" Art In America. 1 October 2014 |access-date=7 July 2015 |archive-date=8 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708165151/http://www.artinamericamagazine.com/news-features/magazine/design-in-flux/ |url-status=live }}</ref> По отворањето на кракотрајна уметничка галерија на [[Медисон авенија]], која изложувала дела од [[Дик Хигинс]], [[Јоко Оно]], [[Јонас Мекас]], [[Реј Џонсон]], [[Хенри Флинт]] и Ла Монте Јанг, Мачиунас се преселил во [[Визбаден]], Западна Германија, вработувајќи се како графички дизајнер во [[Воено воздухопловство на САД|Военото воздухопловство на САД]] во доцната 1961 година{{sfn|Hendricks|1988|p=22}} откако галеријата банкротирала. Од Визбаден, Мачиунас го продолжил контактот со Јанг и други уметници со седиште во Њујорк, како и со иселенички американски уметници како [[Бенџамин Патерсон]] и [[Емет Вилијамс]], кои ги запознал во Европа. До септември 1962 година, на Мачиунас му се приклучиле [[Дик Хигинс]] и [[Алисон Ноулс]], кои патувале во Европа за да му помогнат да ја промовира втората планирана публикација наречена '''Fluxus''', прва од серијата ''годишници'' со уметнички дела.<ref name="raynaud">{{Cite web|author= Bloch, Mark |title= What Did Raynaud and When Did He Know It? An Interview with Alison Knowles |work= Black Mountain College Studies Journal Vol. 8 |date= 22 July 2015 |url= http://www.blackmountainstudiesjournal.org/volume-8-special-surprise-issue-summer-2015/what-did-raynaud-and-when-did-he-know-it-interview-with-alison-knowles-by-mark-bloch/ }}</ref> Мачиунас првично го смислил насловот ''Fluxus'' за антологија на њујоршките [[Литванија|литвански]] уметници која никогаш не била реализирана, но наместо тоа го применил терминот за уметниците кои работеле во духот на ''Anthology of Chance Operations''.<ref name="auto"/> Бидејќи по бегството од Литванија на крајот од [[Втора светска војна|Втората светска војна]], неговото семејство се населило во Њујорк, каде што тој првпат ја запознал групата авангардни уметници и музичари собрани околу [[Џон Кејџ]] и [[Ла Монте Јанг]]. Така Мачиунас го скроил името ''Fluxus'' не за својата перципирана група литвански уметници, туку за [[Неодадаизам|неодадаистичката]] уметност што ја произведувал опсег на уметници со заеднички сензибилитет како обид да се „спојат... културните, социјалните и политичките револуционери во [обединен] фронт и акција“.<ref>''Fluxus Manifesto'', 1963, by George Maciunas</ref> Мачиунас за првпат јавно го скроил терминот ''Fluxus'' (што значи 'да тече') во 'проспект за брошура' што им го поделил на гледачите на фестивалот што го организирал, наречен ''Après Cage; Kleinen Sommerfest'' (По Кејџ; Мал летен фестивал), во [[Вупертал]], Западна Германија, на 9 јуни 1962 година.{{sfn|Hendricks|1988|p=91}} Мачиунас бил страстен историчар на уметност и првично го нарекувал Флуксаус 'неодадаизам' или 'обновен дадаизам'.<ref>Maciunas, ''Fluxus Prospectus'', quoted in {{harvnb|Hendricks|1988|p=23}}</ref> Тој му напишал неколку писма на [[Раул Хаусман]], оригинален [[Дадаизам|дадаист]], изложувајќи ги своите идеи. Хаусман го одвратил од користењето на терминот; <blockquote> Забележувам со големо задоволство она што го кажавте за германските неодадаисти—но мислам дека дури и Американците не треба да го користат терминот "неодадаизам" бидејќи нео не значи ништо и -изам е старомодно. Зошто да не едноставно "Fluxus"? Ми изгледа многу подобро, бидејќи е ново, а дада е историско.<ref>Raoul Hausmann, quoted in {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|p=40}}. Letter dated 4 November 1962, according to {{harvnb|Kellein|2007|loc=n. 47, p. 65}}</ref> </blockquote> Како дел од фестивалот, Мачиунас напиша предавање насловено 'Неодадаизмот во Соединетите Држави'.<ref>Предавањето всушност го одржа на германски јазик Артус Ц Каспари</ref> По обидот да ја дефинира 'конкретистичката неодадаистичка' уметност, тој објасни дека Флуксаус се противи на исклучувањето на секојдневието од уметноста. Користејќи 'антиуметност и уметнички баналности', Флуксаус би се борел против 'традиционалните вештачки работи во уметноста'.<ref name=fluxus62>{{harvnb|Kellein|2007|p=62}}</ref> Предавањето заврши со декларацијата „Антиуметноста е живот, е природа, е вистинска реалност—тоа е сè и сешто.“<ref name=fluxus62/> === Европските фестивали и Флукс-комплетите === Во 1962 година, Мачиунас, Хигинс и Ноулс отпатувале во Европа за да ја промовираат планираната публикација на Флуксаус со концерти на антички музички инструменти. Со помош на група уметници меѓу кои биле [[Јозеф Бојс]] и [[Волф Востел]], Мачиунас конечно организирал серија ''Флукс-фестивали'' ширум Западна Европа. Започнувајќи со 14 концерти помеѓу 1 и 23 септември 1962 година, во [[Визбаден]], овие ''Флукс-фестивали'' претставија дела од музичари како Џон Кејџ, [[Ѓерѓ Лигети|Лигети]], [[Кшиштоф Пендерецки|Пендерецки]], [[Тери Рајли]] и [[Брајан Гајсин]] заедно со [[Перформанс|перформанс]] парчиња напишани од Хигинс, Ноулс, Џорџ Брехт и [[Нам Џун Пајк]], [[Бен Патерсон]], [[Роберт Филиу]] и [[Емет Вилијамс]], меѓу многуте други. Еден перформанс посебно, ''Piano Activities'' од [[Филип Корнер]], стана злогласен предизвикувајќи го важниот статус на пијаното во послевоените германски домови. Партитурата—која бара од кој било број изведувачи, меѓу другото, да „свират“, „кубат или тапкаат“, „гребат или тријат“, „испуштаат предмети“ врз него, „делуваат врз жиците со“, „удираат во резонантното дрво, чивиите, капакот или влечат разни видови предмети преку нив“ и „делуваат на кој било начин врз долната страна на пијаното“<ref>{{Cite web|url=http://marcusboon.com:80/node/23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101102022741/http://marcusboon.com/node/23|title=Philip Corner: A Long Life, Endless as the Sky &#124; marcusboon.com|archivedate=2 November 2010|website=marcusboon.com|url-status=dead}}</ref>—резултираше со целосно уништување на пијано кога беше изведено од Мачиунас, Хигинс и други во Визбаден. Перформансот се сметаше за доволно скандалозен за да биде прикажан на германската телевизија четири пати, со воводот „Лудаците побегнаа!“<ref>"Die Irren sind los" quoted in {{harvnb|Kellein|2007|p=65}}</ref> <blockquote>На крајот го изведовме ''Piano Activities'' на Корнер не според неговите инструкции бидејќи систематски уништивме пијано кое го купив за 5 долари и морав да го исечам цело за да го фрлам, во спротивно ќе моравме да им платиме на превозници, многу практична композиција, но германските чувства за овој "инструмент на Шопен" беа повредени и направија скандал околу тоа...<ref>George Maciunas, letter to [[Ла Монте Јанг]], 1962, quoted in {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|p=53}}</ref> </blockquote> Во исто време, Мачиунас ги искористи своите деловни врски за да започне со печатење евтини масовно произведени книги и мултипли од некои од уметниците кои беа вклучени во перформансите. Првите три што беа отпечатени беа ''Composition 1961'' од Ла Монте Јанг ([https://web.archive.org/web/20150722033506/http://archives.carre.pagesperso-orange.fr/Young%20La%20Monte.html видете тука], ''Антологија на случајни операции'' уредена од Јанг и Мек Лоу и ''[[Water Yam (книга на уметник)|Water Yam]]'', од Џорџ Брехт. ''Water Yam'', серија партитури за настани отпечатени на мали листови картон и собрани заедно во картонска кутија, беше првото во серијата уметнички дела што ги отпечати Мачиунас кои станаа познати како ''Флукс-комплети'' (Fluxkits). Евтини, масовно произведени и лесно дистрибуирани, ''Флукс-комплетите'' првично беа наменети да формираат постојано проширувачка библиотека на модерната [[Перформанс|уметност на перформанс]]. ''Water Yam'' беше објавен во тираж од 1000 примероци и првично чинеше 4 долари.<ref>Price listed in the ''Fluxus Preview Review'', July 1963, quoted in {{harvnb|Hendricks|1988|p=217}}</ref> До април 1964 година, речиси една година подоцна, Мачиунас сè уште имаше 996 непродадени примероци.<ref>Maciunas, letter to Emmett Williams, quoted in {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|p=106}}</ref> Оригиналниот план на Мачиунас беше сам да го дизајнира, уредува и плаќа секое издание, во замена за авторските права да ги држи колективот.{{sfn|Hendricks|1988|p=24}}{{sfn|Kellein|2007|p=69}} Профитот требаше првично да се дели 80/20, во корист на уметникот.<ref>Ова требаше да се намали на 50/50 во рок од една година{{harvnb|Kellein|2007|p=88}}</ref> Бидејќи повеќето композитори веќе имаа договори за издавање, Флуксаус брзо го смени фокусот од музика кон перформанс и ликовна уметност. На пример, Џон Кејџ никогаш не објавил дело под името „Флукус“ поради договорот што го имал со музичките издавачи „Едишн Питерс“ (Edition Peters).<ref>{{harvnb|Kellein|2007|pp=69–71}}</ref> Се чинеше дека Мачунас има неверојатна способност да заврши работа... ако имав материјали за печатење, тој можеше да ги испечати. Во Ист Бранзвик е прилично тешко да се најде квалитетно офсет-печатење. Не е невозможно, но не е ни лесно, а бидејќи сум многу мрзлив, ми олесна кога најдов некој што можеше да го преземе тој товар од мене. И така, го запознав Мачунас – Литванец или Бугарин, или некаков бегалец, што и да беше – кој беше прекрасно облечен; всушност, „со впечатлив изглед“ би бил посоодветен опис. Тој некако успеваше да го организира сето тоа, така што не морав да патувам 57 милји за да најдам печатница.<ref>George Brecht, "An Interview with Robin Page for [[Carla Liss]]", In ''Art And Artists'', London October 1972, pp. 30–31 reprinted in {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|pp=109–110}}</ref> Бидејќи Мачунас бил далтонист, мултиплите на „Флукус“ речиси секогаш биле црно-бели.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/1996/05/24/arts/art-in-review-069620.html|title=Art in Review: The man who organized Fluxus|newspaper=[[The New York Times]]|date=24 May 1996 |access-date=17 May 2022|archive-date=27 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170627120907/http://www.nytimes.com/1996/05/24/arts/art-in-review-069620.html |url-status=live|last=Cotter|first=Holland|author-link=Holland Cotter}}</ref> ===Њујорк и ФлуксШоповите=== Откако неговиот договор со воздухопловните сили на САД бил раскинат поради лошо здравје, Мачунас бил принуден да се врати во САД на 3 септември 1963 година.{{sfn|Maciunas|Ay-O|1998|p=340}} Откако повторно се нашол во Њујорк, започнал да организира серија улични концерти и отворил нова продавница, „Флуксхол“, на улицата Канал. 12 концерти, „настрана од протоптаните патеки на њујоршката уметничка сцена“,<ref name=fluxus93>{{harvnb|Kellein|2007|p=93}}</ref> се одржаа на улицата Канал, од 11 април до 23 мај 1964 година. Со фотографии направени од самиот Мачунас, дела на Бен Вотје, Алисон Ноулс и Такехиса Косуги се изведуваа на улица бесплатно, иако во пракса и онака „немало публика вредна за спомнување“.<ref name=fluxus93/> <blockquote> Луѓето во Флуксус сфатиле, како што објаснил Брехт, дека „концертните сали, театрите и уметничките галерии“ „мумифицираат“. Наместо тоа, овие уметници откриле дека „претпочитаат улици, домови и железнички станици...“. Мачунас препознал радикален политички потенцијал во целото ова отворено антиинституционално творештво, што било важен извор на неговата длабока посветеност кон него. Применувајќи ја својата стручност како професионален графички дизајнер, Мачунас одиграл важна улога во проектирањето врз Флуксус на каква и да е кохерентност што подоцна ќе изгледа дека ја имал.{{sfn|Brecht|Robinson|2005|p=118}} </blockquote> Покрај њујоршката продавница, Мачунас изградил дистрибутивна мрежа за новата уметност низ Европа, а подоцна и продажни места во Калифорнија и Јапонија. Галериски продавници и продавници за нарачки по пошта биле основани, меѓу другите, во Амстердам, Вилфраншсирмер, Милано и Лондон.{{sfn|Kellein|2007|p=109}} До 1965 година била достапна првата антологија, ''Флуксус 1'', составена од манила-пликови споени со завртки, во кои се наоѓале дела од бројни уметници што подоцна ќе станат познати, меѓу кои Ла Монт Јанг, Кристо, Џозеф Бирд и Јоко Оно. Другите достапни парчиња вклучувале пакети изменети карти за играње од Џорџ Брехт, сензорни кутии од Ај-О, редовен билтен со придонеси од уметници и музичари како Реј Џонсон и Џон Кејл, и лимени конзерви исполнети со песни, поеми и рецепти за грав од Алисон Ноулс ([http://www.aknowles.com/beanrolls.html види]). ===Штокхаузеновиот ''Оригинале''=== Откако се вратил во Њујорк, Мачунас повторно се спријателил со Хенри Флинт,<ref>Во тоа време, член на левичарската група WWP.{{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|p=108}}</ref> кој ги поттикнувал членовите на Флуксус да заземат поотворено политички став. Еден од резултатите од овие разговори бил организирањето на пикет на американската премиера на ''Оригинале'', неодамнешно дело на германскиот композитор [[Карлхајнц Штокхаузен]], на 8 септември 1964 година.<ref name=":Bloch">[http://www.panmodern.com/OnStockhausen-sOriginale.pdf Bloch, Mark. "On Originale.", from Bloch, Mark, editor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924063736/http://www.panmodern.com/OnStockhausen-sOriginale.pdf |date=24 September 2015 }}. "Robert Delford Brown: Meat, Maps and Militant Metaphysics", Cameron Museum of Art, Wilmington, North Carolina, 2008.</ref> Мачунас и Флинт го прогласиле Штокхаузен за „културен империјалист“, додека другите членови остро не се согласувале. Резултатот бил тоа што членови на Флуксус, како Нам Џун Пајк и Џексон Мек Лоу, поминале низ пикетна линија составена од други членови, меѓу кои Бен Вотје и Такако Саито,{{sfn|Kellein|2007|p=98}} кои делеле летоци во кои Штокхаузен бил осуден како „типичен европско-северноамерикански уметник на владејачката класа“.<ref>"Picket Stockhausen Concert!", [[Хенри Флинт|Flynt]] and [[Џорџ Мачунас|Maciunas]] flyer, 1964. Reproduced{{Full citation needed|date=July 2015|reason=Something got chopped off here.}}</ref> Дик Хигинс учествувал во пикетот, а потоа ладнокрвно им се придружил на другите изведувачи внатре;<ref>{{Cite web |url=http://www.ubu.com/film/stockhausen_originale.html |title=A film of the event, UbuWeb |access-date=15 June 2012 |archive-date=10 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120210203729/http://www.ubu.com/film/stockhausen_originale.html |url-status=live }}</ref> <blockquote> Мачунас и неговиот пријател Хенри Флинт се обидоа да ги натераат луѓето од Флуксус да маршираат околу циркусот со бели картички на кои пишуваше дека ''Оригинале'' е лош. И се обидоа да кажат дека луѓето од Флуксус што беа во циркусот повеќе не се Флуксус. Тоа беше глупаво, бидејќи предизвика раскол. Мене ми беше смешно, па прво се шетав со Мачунас и со Хенри со картичка, а потоа влегов внатре и им се придружив на циркусот; така што и двете групи се налутија на мене. Е па. Некои велат дека Флуксус умрел тој ден — јас некогаш и самиот така мислев — но излезе дека сум згрешил.<ref>[[Дик Хигинс]], [http://www.artnotart.com/fluxus/dhiggins-childshistory.html "A Child's History of Fluxus"], 1979. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120622030429/http://www.artnotart.com/fluxus/dhiggins-childshistory.html |date=22 June 2012 }}</ref> </blockquote> Настанот, организиран од Шарлот Мурман како дел од нејзиниот ''Втор годишен њујоршки авангарден фестивал'', ги зацврстил непријателствата меѓу Мачунас и неа,{{sfn|Kellein|2007|loc=n. 104, p. 98}} при што Мачунас често бараше уметниците поврзани со Флуксус да немаат допир со годишниот фестивал, и честопати ги исклучуваше уметниците што ги игнорираа неговите барања. Ова непријателство продолжило низ целиот живот на Мачунас — за големо чудење на Мурман — и покрај тоа што таа продолжила да го поддржува уметноста и уметниците на Флуксус.<ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=wiEJdOlgcDE |title=Charlotte Moorman and Nam June Paik "The Originale" |website=[[YouTube]] |access-date=27 November 2016 |archive-date=31 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181231083801/https://www.youtube.com/watch?v=wiEJdOlgcDE |url-status=live }}</ref> ==Среден период (1965–78)== ===Претпоставени востанија и азиското влијание=== Пикетирањето на ''Оригинале'' го означило врвот на агитпроп пристапот на Мачунас,<ref>{{Cite web |url=http://www.stewarthomesociety.org/ass/fluxone.htm |title=Stewart Home, The Assault on Culture, The origins of Fluxus and the movement in its 'heroic' period, Chapter 9 |access-date=16 June 2012 |archive-date=2 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090602022154/http://www.stewarthomesociety.org/ass/fluxone.htm |url-status=live }}</ref> пристап што ги отуѓил многу од раните поборници на Флуксус; Џексон Мек Лоу поднел оставка веднаш откако ги слушнал „антисоцијалните“ планови изложени во април 1963 година, како на пример расипување на камиони под реката Хадсон, во Холандскиот тунел.<ref>Jackson Mac Low quoted in {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|pp=94–95}}</ref> Брехт се заканил дека ќе си замине поради истото прашање, а потоа го напуштил Њујорк напролет 1965 година. И покрај неговата континуирана приврзаност кон идеалите на Флуксус, Дик Хигинс се скарал со Мачунас во приближно исто време, наводно поради основањето на ''Something Else Press'', која печатела многу текстови на клучни личности поврзани со Флуксус и на други членови на авангардата. Шарлот Мурман продолжила да го презентира својот ''Годишен авангарден фестивал'' во Њујорк. Ваквите претпоставени побуни против кохерентноста на водењето на Флуксус од страна на Мачунас отвориле простор Флуксус да биде сè повеќе под влијание на јапонските членови на групата.{{sfn|Kellein|2007|p=101}} Откако се вратила во Јапонија во 1961 година, Јоко Оно им препорачувала на колегите да го побараат Мачунас ако се преселат во Њујорк; додека таа се вратила, на почетокот на 1965 година, Хај Ред Центер, Шигеко Кубота, Такако Саито, Миеко Шиоми, Јасунао Тоне и Ај-О веќе започнале да создаваат дела за Флуксус, често со контемплативен карактер.{{sfn|Kellein|2007|p=102}} Во Токио, Јапонија, 1964 година, Јоко Оно, неконформист во заедницата на Флуксус,<ref>Weisman, S. (2011). ''The mind music of Yoko Ono: Screams and silences at the intersection of the real and the imagined (195-196)''(Order No. 3458632). Available from ProQuest Dissertations & Theses Global. (872186218).</ref> независно ја објавила својата уметничка книга ''Грејпфрут''.<ref>{{Cite book |last=Laynor |first=Gregory |title=The Making of Intermedia: John Cage to Yoko Ono, 1952 to 1972 |date=2016 |others=University of Washington. English, Brian Reed |isbn=978-1-339-94191-2 |volume=78-03A |location=Ann Arbor |pages=(94) |oclc=1257952914}}</ref> Самиот текст на книгата опфаќа настански партитури и други форми на партиципативна уметност.<ref>Sallabedra, M. (2012). ''Like an elephant's tail: Process and instruction in the work of Michael Rakowitz, Rirkrit Tiravanija and Yoko Ono (7) (9-20)'' (Order No. 1514168). Available from ProQuest Dissertations & Theses Global. (1026566248).</ref> Една настанска партитура од книгата:{{blockquote|'''Парче со облаци'''<ref>Ono, Y. (1964). ''Grapefruit''. Wunternaum Press.</ref> Замисли дека облаците капат. Ископај дупка во својата градина за да ги ставиш во неа.}} ===Прото-изведбена уметност=== На 25 септември 1965 година, '''ФлуксОркестрата''', со диригент Ла Монт Јанг, настапила во Карнеги Рисајтл Хол во Њујорк со постер и програма дизајнирани од Џорџ Мачунас. Примероците од програмата биле превиткани во хартиени авиони и испукани за време на вечерта, која вклучувала изведби на „Настан на паѓање“ од Чиеко Шиоми, „Симфонија бр. 3 ‚На подот‘ од ‚Облаци ножици‘“ од Џорџ Брехт, „4 парчиња за оркестар за Ла Монт Јанг“ од Јоко Оно, „Музика за лице што исчезнува“ од Шиоми, „Тактички парчиња за оркестар“ и „Оливети машина за собирање во спомен на Адријано Оливети“ од Ентони Кокс, „Транс за оркестар“ од Вотс, „Небесно парче за Исус Христос*“ од Оно, „Октет за дувачи ‚Во водата‘ од ‚Облаци ножици‘“ од Брехт, „Парче“ од Шигеко Кубота, „1965 $50“ од Јанг, „Парче за пијано“ од Томас Шмит, „Парче со меч“ од Кокс, „Музика за доцно попладне заедно со“ од Шиоми, „2“ од Вотс, „c/t Трага“ од Вотс, „Настан за пауза“ од Вилем де Ридер, „Музика за филм“ од Стен Вандербик, „Механичка оркестра“ од Џо Џонс и „Тајна соба“ од Бен Вотје. Во 1969 година, уметникот Џо Џонс ја отворил својата ''Музичка продавница ЏеЏеј'' (позната и како ''Музичка продавница за глуви на тон'') на улицата Норт Мур 18, каде ги презентирал своите машини за репетитивна дрон музика. Таму создал инсталација во излогот, така што секој можел да притисне бројни копчиња на врати за да ги свири машините за ноиз музика што биле изложени. <ref>[http://www.sukothai.com/X.SA.07/X7.Jones.f1.html Interview with Joe Jones by Nakagawa Shin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170103101126/http://www.sukothai.com/X.SA.07/X7.Jones.f1.html |date=3 January 2017 }} (1992)</ref> Џонс таму презентирал и мали музички инсталациски изведби, сам или со други уметници од Флуксус, како што се [[Јоко Оно]] и [[Џон Ленон]],{{sfn|Smith|1998|pp=206–209}} меѓу другите. Од 18 април до 12 јуни 1970 година, Оно и Ленон (познати како Пластик Оно Бенд) презентирале серија настани и концерти на Флуксус таму, наречени ''ГРЕЈПФРУТ ФЛУКСБАНКЕТ''. Била промовирана со постер дизајниран од водачот на Флуксус, Џорџ Мачунас. Изведбите вклучувале: ''Дојдете имитирајќи ги Џон Ленон и Јоко Оно, Грејпфрут банкет'' (11–17 април) од Џорџ Мачунас, Јошимаса Вада, Нај Фарабас (претходно Бичи Форбс и Бичи Форбс Хендрикс), Џефри Хендрикс и Роберт Вотс; ''Направи сам'' (11–17 април) од Јоко Оно; ''Билети од Џон Ленон + Флуксагенти'' (18–24 април) со Вада, Бен Вотје и Мачунас; ''Клиника од Јоко Оно + Хај Ред Центер'' (25 април – 1 мај); ''Сината соба од Јоко + Флуксмајсторилажливци'' (2–8 мај); ''Тежина и вода од Јоко + Флукспожарникари'' (9–15 мај); ''Капсула од Јоко + Флукс вселенски центар'' (16–22 мај) со Мачунас, Пол Шеритс, Џорџ Брехт, Ај-О, Оно, Вотс, Џон Кавано; ''Портрет на Џон Ленон како млад облак од Јоко + Сите'' (23–29 мај); ''Продавницата од Јоко + Флуксфабрика'' (30 мај – 5 јуни), со Оно, Мачунас, Вада, Ај-О; и на крајот ''Испит од Јоко + Флуксучилиште'' (6–12 јуни) со Оно, Џефри Хендрикс, Вотс, Миеко Шиоми и Робер Филиу.<ref>{{Cite web |url=https://specificobject.com/objects/info.cfm?inventory_id=23254&object_id=19915&page=5&search=George%20Maciunas&sort=pubdate&search_type=basic&pobject_status=All&options=artist |title=Joint Yoko Ono, John Lennon, & Fluxgroup Project / Press Release -- April 1, 1970 |access-date=15 January 2021 |archive-date=21 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121071320/https://specificobject.com/objects/info.cfm?inventory_id=23254&object_id=19915&page=5&search=George%20Maciunas&sort=pubdate&search_type=basic&pobject_status=All&options=artist |url-status=live }}</ref> ===Предмети што ги бришат границите=== Како што Флуксус постепено станувал познат, амбициите на Мачунас за продажба на ефтини мултиплови растеле. Втората Флукс-антологија, ''Флукскит'' (крајот на 1964),<ref>{{Cite web |url=http://www.moma.org/interactives/exhibitions/2011/fluxus_editions/works/fluxkit/ |title=Fluxkit, MoMA |access-date=4 July 2012 |archive-date=17 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120517191326/http://www.moma.org/interactives/exhibitions/2011/fluxus_editions/works/fluxkit/ |url-status=live }}</ref> ги собрала раните тродимензионални дела создадени од колективот во бизнис-куфер, идеја позајмена директно од ''Кутија во куфер'' на Дишан.{{sfn|Hendricks|1988|p=76}}<ref name="MoMA, Interactive">{{Cite web |url=http://www.moma.org/interactives/exhibitions/1999/muse/artist_pages/duchamp_boite.html |title=MoMA, Interactive exhibitions |access-date=28 June 2012 |archive-date=4 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120904044659/http://www.moma.org/interactives/exhibitions/1999/muse/artist_pages/duchamp_boite.html |url-status=live }}</ref> Во рок од една година, плановите за нова антологија, ''Флуксус 2'', биле во полн ек и требало да содржи Флукс филмови од Џон Кејџ и Јоко Оно (со обезбедени рачни проектори), расипани кибритни кутии и разгледници од Бен Вотје, пластична храна од Клас Олденбург, ФлуксМедицина од Шигеко Кубота (која содржела празни пакувања од апчиња), и уметнички дела направени од камења, печати, застарени патнички билети, нерешливи сложувалки и машина за олеснување на мрморењето.{{sfn|Hendricks|1988|p=124}} Верувањето на Мачунас во колективот се протегало и на авторството; голем број дела од овој период биле анонимни, погрешно припишани или нивното авторство подоцна било доведено во прашање.<ref>Јоко Оно, на пример, тврдела дека е авторка на ''Музика за лице што исчезнува'' (позната и како ''Насмевка'') на Миеко Шиоми.</ref> Како дополнителна компликација, Мачунас имал навика драматично да ги менува идеите што ги поднесувале различни уметници пред да ги пушти делата во производство. ''Цврста пластика во пластична кутија'', припишана на Пер Киркебе во 1967 година, на пример, првично била реализирана од Киркебе како метална кутија на која било испишано „Оваа кутија содржи дрво“, а внатре во кутијата се наоѓале струготини. Кога мултиплот бил произведен од Мачунас, делото имало нова форма: блок од цврста пластика кој се наоѓал во пластична кутија со иста боја.<ref name="MoMA, Interactive" /> Исто така, Мачунас му го препишал на Киркебе делото''Часовник со лице од степени'', иако идејата била на Роберт Вотс;{{sfn|Hendricks|1988|p=290}} <blockquote>Пред некоја година, кога разговарав со Роберт Вотс за ''Часовникот со лице од степени'' и ''Часовникот со лице на компас'', тој се сеќаваше како сам ја измислил идејата и беше изненаден што Џорџ Мачунас ги рекламирал како дела на Пер Киркебе. Вотс само ги покренал рамењата и рекол дека така работел Џорџ. Идеите биле во воздухот и Мачунас го доделувал делото на еден или друг уметник.{{sfn|Hendricks|1988|p=291}}</blockquote> Другите тактики од тоа време вклучувале купување на големи количини пластични кутии на големо од страна на Мачунас и нивно делење на уметниците со едноставно барање да ги претворат во Флукскитови, како и користење на брзорастечката меѓународна мрежа на уметници за да придонесат со предмети потребни за комплетирање на делата. ''Флуксатласот'' на Роберт Вотс од 1973 година, на пример, содржи мали камења испратени од членовите на групата од целиот свет.<ref>"All contributors will receive a box in return..." {{harvnb|Hendricks|1988|p=542}}</ref> ===Измислување на изведбената уметност=== Покрај неговите бројни оригинални композиции што се придружиле на каталогот на дела на колективот, Лери Милер, поврзан со групата од 1969 година, бил активен и како интерпретатор на „класичните“ партитури и одговорен за доближување на делата на групата до поширока публика, затушувајќи ги границите меѓу уметник, продуцент и истражувач. Покрај сопствената уметничка работа на Милер, тој организирал, реконструирал и настапувал на бројни настани на Флуксус и собрал обемна збирка материјали за историјата на Флуксус.<ref>[http://www.fluxus-east.eu/index.php?lang=en "Fluxus East: Fluxus Networks in Central Eastern Europe"]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063726/http://www.fluxus-east.eu/?item=exhib&sub=miller&lang=en |date=4 March 2016 }}</ref> Преку Милер, Флуксус привлекол медиумско внимание, како на пример светското известување на [[Си-Ен-Ен]] за изложбата ''Забрането'' во Музејот Њуарк (сега Уметнички музеј Њуарк) во 1999 година.<ref>Marter, Joan M. and Anderson, Simon. ''Off Limits: Rutgers University and the Avant-garde, 1957–1963''. Newark Museum. Newark, New Jersey</ref> Други активности на Милер како организатор, изведувач и презентер во рамките на милјето на Флуксус вклучуваат ''Изведба во Fluxus Continue 1963–2003'' во Музејот за модерна и современа уметност во Ница; ''Флуксус а ла карт'' во Амстердам; и ''Централен фестивал Флуксус'' во Централ музеј во [[Утрехт]], Холандија. Во 2004 година, за ''Критична маса: Хепенинзи, Флуксус, изведба, интермедија и Универзитетот Ратгерс 1958–1972'' на Џефри Хендрикс, Милер ги повторил и ажурирал атлетските настани од Флукс олимпијадата, првпат презентирани во 1970 година.<ref>Hendricks, Geoffrey, editor. Critical Mass: Happenings, Fluxus, Performance, Intermedia, and Rutgers. Mead Art Museum, Amherst, Massachusetts</ref> За ''Флуксус направи сам'' во „АИ – Арт Интерактив“ во Кембриџ, Масачусетс, Милер работел како куратор-консултант за изложба на дела што им овозможувале на гледачите практично искуство, вклучително и реконструкција на неколку делови од историскиот ''Флукс лавиринт'', огромен и сложен лавиринт што Милер првично го изградил заедно со Џорџ Мачунас во ''Академијата на уметностите'' во [[Берлин]] во 1976 година и кој вклучувал делови од неколку уметници од Флуксус. Милер создал нова верзија на ''Флукс лавиринтот'' на изложбата ''Во духот на Флуксус'' во Центарот за уметност „Вокер“ во 1994 година, каде Грејл Маркус рекол: „Милер... го дотеруваше чудовиштето.“<ref>Marcus, Greil. ''Real Life Rock: The Complete Top Ten Columns, 1986–2014''. Yale University Press, New Haven, Connecticut p. 114.</ref> === Феминизам === Жените поврзани со Флуксус, како Кероли Шниман и Шарлот Мурман, и основачките членови на групата, како Алисон Ноулс и [[Јоко Оно]], придонеле со дела во различни медиуми и со различна содржина, како на пример „Направи салата“ и „Направи супа“ од Ноулс. Секоја од нив била обликувана од своето време и од своите поврзаности со уметници од претходната генерација, како Сари Динс, кои со силни личности и уметност го покажувале патот кон промените од 1960-тите и 70-тите.<ref>{{Cite news|url=https://whitehotmagazine.com/articles/museum-show-for-sari-dienes/5895|title=A New Book and a Museum Show for Sari Dienes|work=Whitehot Magazine|last=Bloch|first=Mark|date=July 2023|access-date=8 September 2023}}</ref> Некои создавале експериментални и изведбени дела поврзани со телото, со кои се создавало моќно женско присуство, кое постоело во Флуксус од самиот почеток на групата, како што покажуваат делата меѓу кои „Внатрешен свиток“ на Кероли Шниман, „Парче за сечење“ на Јоко Оно и „Сликање со вагина“ на Шигеко Кубота. Жените што работеле во Флуксус често истовремено ја критикувале својата положба во општество доминирано од мажи, а исто така ги разоткривале нееднаквостите во еден уметнички колектив што тврдел дека е отворен и разновиден. Џорџ Мачунас, при отфрлањето на Шниман како членка на Флуксус, ја нарекол „виновна за барокни тенденции, отворена сексуалност и театрален вишок“.<ref name="O'Dell">{{harvnb|O'Dell|1997}}</ref> „Внатрешен свиток“ бил одговор на искуството на Шниман како филмаџија во 1950-тите и 1960-тите, кога машките филмаџии тврделе дека жените треба да се ограничат на танц. {{Poem quote|text= Тој рече те сакаме Шармантна си Но не бараj од нас Да ги гледаме твоите филмови Не можеме Има одредени филмови Што не можеме да ги гледаме Личниот неред Упорноста на чувството Сензибилитетот на допирот на раката |sign=Кероли Шниман<ref name="O'Dell" /> }} Во ''Една вечер со жените на Флуксус: дискусија на тркалезна маса'', организирана на Универзитетот Њујорк на 19 февруари 2009 година од ''Жени и изведба: списание за феминистичка теорија'' и Одделот за студии на изведбата, еден извадок од Миеко Шиоми гласи: „...најдоброто нешто кај Флуксус, мислам, е тоа што немало дискриминација врз основа на националност и пол. Флуксус бил отворен за секого што споделувал слични мисли за уметноста и животот. Затоа жените уметнички можеле да бидат толку активни без да чувствуваат никаква фрустрација.“<ref>{{cite journal |last1=Yoshimoto |first1=Midori |last2=Knowles |first2=Alison |last3=Schneemann |first3=Carolee |last4=Seagull |first4=Sara |last5=Moore |first5=Barbara |last6=Shiovitz |first6=Brynn Wein |last7=Yoshimoto |first7=Midori |last8=Pittman |first8=Alex |title=An evening with Fluxus women: a roundtable discussion |journal=Women & Performance: A Journal of Feminist Theory |date=November 2009 |volume=19 |issue=3 |pages=369–389 |doi=10.1080/07407700903399524|s2cid=194022721 }}</ref>{{rp|p=370}} ''Сликање со вагина'' (1965) на Шигеко Кубота била изведена така што четка натопена во црвена боја била прикачена на нејзините гаќи, а потоа нанесувана на парче хартија додека таа се движела над него во клекната положба. Бојата евоцирала менструална крв. ''Сликање со вагина'' е толкувано како критика на акционото сликарство на [[Џексон Полок]] и на машки доминираната традиција на апстрактниот експресионизам.<ref>Terpenkas, Andrea (June 2017). "Fluxus, Feminism, and the 1960's". ''Western Tribularies''. '''4'''.</ref> ===Утописки заедници=== Голем број уметници од групата биле заинтересирани за основање на Флукс комуни, со намера да „го премостат јазот меѓу уметничката заедница и општеството околу неа“<ref name="Danielle">{{Cite web |url=http://www.wordsinspace.net/urban-media-archaeology/2011-fall/2011/10/11/project-proposal-2/ |title=The History of Artists and Art Production in SoHo, Danielle |date=11 October 2011 |access-date=2 July 2012 |archive-date=9 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130209090851/http://www.wordsinspace.net/urban-media-archaeology/2011-fall/2011/10/11/project-proposal-2/ |url-status=live }}</ref> Првата од нив, ''La Cédille qui Sourit'' или ''Седилата што се смешка'',<ref>Harren, Natilee. "La cédille qui ne finit pas: Robert Filliou, George Brecht, and Fluxus in Villefranche". ''Getty Research Journal'', no. 4 (2012), pp. 127–143.</ref> била основана во Вилфраншсирмер, Франција, од Робер Филиу и Џорџ Брехт, 1965–1968. Замислена како „Меѓународен центар за постојано создавање“, продавницата продавала Флукскитови и други мали стоки, а истовремено служела и како „не-училиште“, со мото „Безгрижна размена на информации и искуство. Без студенти, без наставници. Совршена слобода, понекогаш да слушаш, понекогаш да зборуваш.“<ref>{{Cite web |url=http://catalogue.drouot.com/ref-drouot/lot-ventes-aux-encheres-drouot.jsp?id=1150365 |title=Fluxkit documenting the project |access-date=4 July 2012 |archive-date=6 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006102516/http://catalogue.drouot.com/ref-drouot/lot-ventes-aux-encheres-drouot.jsp?id=1150365 |url-status=live }}</ref> Во 1966 година, Мачунас, Вотс и други ја искористиле новата легислатива изготвена за обновување на делот од Менхетен познат како „Стоте акри на пеколот“, наскоро ребрендиран во Сохо, која им дозволила на уметниците да купуваат простори за живеење и работа во област што била уништена поради предложениот 18-лентен експресен пат по улицата Брум.<ref name="Danielle" /> Предводени од Мачунас, биле поставени планови за започнување серија недвижнински проекти во областа, замислени да создадат заедница на уметници на неколку улици од ФлуксШопот на улицата Канал. <blockquote> „Мачунас сакал да основа колективни работилници, задруги за купување храна и театри за да ги поврзе силните страни на различните медиуми и да го премости јазот меѓу уметничката заедница и општеството околу неа“</blockquote> Првата стоварница, наменета да ги смести Мачунас, Вотс, Кристо и Жан-Клод, Јонас Мекас, Ла Монт Јанг и други, се наоѓала на улицата Грин. Споредувајќи ги овие заедници со советските [[Колхоз]]и, Мачунас не се двоумел да ја усвои титулата „Претседател на зграда-задруга“{{sfn|Kellein|2007|p=131}} без претходно да регистрира канцеларија или да стане член на Здружението на агенти за недвижности на државата Њујорк.{{sfn|Kellein|2007|p=132}} ФлуксСтанбените задруги продолжиле да ја обновуваат областа во следната деценија и биле проширени за да вклучат планови за основање на ''ФлуксОстров'' — погоден остров бил пронајден во близина на Антигва, но парите за неговото купување и развој така и не се појавиле — и, на крајот, центар за изведбени уметности наречен ''ФлуксФарма'', основан во Њу Марлборо, Масачусетс. Плановите постојано биле оптоварени со финансиски проблеми и непрестајни судири со властите на Њујорк, а на крајот довеле до тоа, на 8 ноември 1975 година, Мачунас да биде тешко претепан од насилници испратени од неплатен електричен изведувач.{{sfn|Kellein|2007|p=147}} ==Флуксус по 1978 година== ===Смртта на Џорџ Мачунас=== Мачунас се преселил во планините Беркшир во западен Масачусетс кон крајот на 1970-тите. Две децении претходно, откако собирале слики, колекционерката на уметност од Бостон Џин Браун и нејзиниот покоен сопруг Леонард Браун почнале да го префрлаат фокусот на дадаистичка и надреалистичка уметност, манифести и периодични публикации. Во 1971 година, по смртта на г-дин Браун, г-ѓа Браун се преселила во Тирингем и се проширила на области блиски до Флуксус, меѓу кои уметнички книги, конкретна поезија, хепенинзи, мејл-уметност и изведбена уметност. Мачунас помогнал нејзиниот дом, првично шејкерска куќа за семиња, да се претвори во важен центар и за уметниците и за научниците на Флуксус, при што г-ѓа Браун наизменично подготвувала јадења и им ја покажувала својата колекција на гостите. Активностите биле центрирани околу голема архивска просторија на вториот кат изградена од Мачунас, кој се населил во блискиот Грејт Барингтон, каде во 1977 година било откриено дека Мачунас развил рак на панкреасот и на црниот дроб. Три месеци пред смртта, се оженил со својата пријателка и придружничка, поетесата Били Хачинг. По легалната свадба во Ли, Масачусетс, парот извел „Флуксвенчавка“ во таванот на еден пријател во Сохо на 25 февруари 1978 година. Видеозапис од свадбата на Мачунас бил продуциран од Димитри Девјаткин.<ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=AVDB1oy1O8s |title=Marriage of George and Billy Maciunas |website=[[YouTube]] |date=18 June 2011 |access-date=9 September 2014 |archive-date=7 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307134518/https://www.youtube.com/watch?v=AVDB1oy1O8s |url-status=live }}</ref> Младоженците си ја размениле облеката.<ref>Според Хачинг, цитирана во {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|p=280}}, Мачунас бил трансвестит и мазохист.</ref> Мачунас починал на 9 мај 1978 година во болница во Бостон. Неговиот погреб, наречен „Флуксгозба и бдеење“, бил одржан во типичен стил на Флуксус, при што жалачите јееле само црна, бела или виолетова храна.<ref>{{Cite web|url = http://www.theartstory.org/movement-fluxus.htm|title = Fluxus Movement, Artists and Major Works|date = 2015|website = The Art Story|last = DiTolla|first = Racy|access-date = 6 October 2015|archive-date = 19 October 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151019105630/http://www.theartstory.org/movement-fluxus.htm|url-status = live}}</ref> Мачунас ги оставил своите размисли за Флуксус во серија важни видеоразговори наречени ''Интервју со Џорџ Мачунас'' со уметникот од Флуксус Лери Милер, кои биле прикажувани меѓународно и преведени на бројни јазици.<ref>Interview with Larry Miller, 1978, referenced in {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|page=114}}</ref> Во период од 30 години, Милер снимал и собирал материјали поврзани со Флуксус, меѓу кои ленти за Џо Џонс, Кероли Шниман, Бен Вотје, Дик Хигинс и Алисон Ноулс, покрај интервјуто со Мачунас од 1978 година. ===Развој на заедницата по Мачунас=== По смртта на Мачунас, во Флуксус се отворил расцеп меѓу неколку колекционери и куратори што го поставиле Флуксус како уметничко движење во одреден временски рамка (1962 до 1978) и самите уметници, од кои мнозина продолжиле да го гледаат Флуксус како жив ентитет што го држат заедно неговите основни вредности и светоглед.<ref>{{cite book|first=Dorothée|last=Brill|year=2010|location=Hanover (New Hampshire)|title=Shock and the senseless in Dada and Fluxus|publisher=Dartmouth College Press|quote=Thus Fluxus had been under way for several years before its supposed 1962 starting date. Even more difficult to determine, however, is the end of Fluxus. Although some mark it by the death of Maciunas in April 1979, the other artists were "still as much of a group as we ever were,” as Dick Higgins stated in 1982, and continued doing Fluxus artworks, although not necessarily exclusively.}}</ref> Различни теоретичари и историчари го усвоиле секој од овие погледи. Затоа за Флуксус се зборува различно — во минато или во сегашно време. Дефиницијата на Флуксус отсекогаш била предмет на контроверзии, а дополнително била закомплицирана од смртта на оригиналните уметници што биле живи кога умрел Мачунас.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2011/09/24/arts/design/fluxus-and-the-essential-questions-of-life-review.html|title=Liberating Viewers, and the World, With Silliness|type=exhibition review|newspaper=[[Њујорк тајмс]]|date=23 September 2011 |access-date=17 May 2022|archive-date=17 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170417092417/http://www.nytimes.com/2011/09/24/arts/design/fluxus-and-the-essential-questions-of-life-review.html |url-status=live |last=Johnson|first=Ken}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.nyu.edu/greyart/exhibits/fluxus/FluxNYU.html |title=''Fluxus at NYU'' |access-date=15 December 2011 |archive-date=23 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111223000424/http://www.nyu.edu/greyart/exhibits/fluxus/FluxNYU.html |url-status=live }}</ref> Некои тврдат дека уникатната контрола што ја има кураторот Џон Хендрикс врз големата историска збирка на Флуксус, збирката на Гилберт и Лила Силверман, му овозможила, преку бројните книги и каталози субвенционирани од збирката, да влијае врз гледиштето дека Флуксус умрел со Мачунас. Хендрикс тврди дека Флуксус бил историско движење што се случило во одредено време, наведувајќи дека централни уметници на Флуксус како Дик Хигинс и Нам Џун Пајк по 1978 година не можеле повеќе да се означуваат како активни уметници на Флуксус и дека современите уметници под влијание на Флуксус не можат да претендираат дека се уметници на Флуксус.<ref>{{cite book |last1=Phillpot |first1=Clive |url=https://www.moma.org/calendar/exhibitions/2141 |title=Fluxus : selections from the Gilbert and Lila Silverman Collection |last2=Hendricks |first2=Jon |publisher=Museum of Modern Art |year=1988 |isbn=0870703110 |pages=15}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://sdrc.lib.uiowa.edu/atca/subjugated/one_2.htm |title=Robert Pincus-Witten on Fluxus, and Jon Hendricks's ''Codex''|access-date=15 December 2011 |archive-date=16 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120416192810/http://sdrc.lib.uiowa.edu/atca/subjugated/one_2.htm |url-status=live }}</ref> Музејот на модерната уметност го поднесува истото тврдење, датирајќи го движењето во 1960-тите и 1970-тите.<ref name="MOMA" /><ref>[http://www.moma.org/visit/calendar/exhibitions/1033 MoMA exhibitions, October 2009 – August 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100914025056/http://www.moma.org/visit/calendar/exhibitions/1033 |date=14 September 2010 }} Retrieved 5 September 2010</ref> Многу од оригиналните уметници на Флуксус што сè уште работат уживаат во почитта од помладите уметници под влијание на Флуксус, кои организираат настани за да го одбележат Флуксус, но ги обесхрабруваат помладите уметници да ја користат ознаката „Флуксус“.<ref>{{Cite web |url=http://whitehotmagazine.com/articles/boat-book-alison-knowles/3113 |title=Bloch, Mark. "The Boat Book: Alison Knowles" |access-date=7 July 2015 |archive-date=3 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170703041408/https://whitehotmagazine.com/articles/boat-book-alison-knowles/3113 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://artsonline.monash.edu.au/colloquy/download/colloquy_issue_twenty-two/drinkall.pdf |title=Drinkall, Jacquelene. "Human Telepathic Collaborations from Fluxus to Now" |access-date=7 July 2015 |archive-date=9 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709123142/http://artsonline.monash.edu.au/colloquy/download/colloquy_issue_twenty-two/drinkall.pdf |url-status=live }}</ref> Други, меѓу кои историчарката на уметноста Хана Хигинс, ќерка на уметниците од Флуксус Алисон Ноулс и Дик Хигинс, тврдат дека иако Мачунас бил клучен учесник, имало многу други, меѓу кои и ко-основачот на Флуксус, Хигинс, кои продолжиле да работат во рамките на Флуксус по смртта на Мачунас.<ref>{{Cite web |url=http://mouthtomouthmag.com/higgins.html |title=Interview with Hannah Higgins |access-date=16 December 2011 |archive-date=5 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205235147/http://www.mouthtomouthmag.com/higgins.html |url-status=live }}</ref> Подемот на интернетот во 1990-тите години овозможил да се појави живописна пост-флуксус заедница на интернет. Некои од оригиналните уметници на Флуксус од 1960-тите и 1970-тите, меѓу кои Хигинс, создале онлајн заедници како Флукслист; по нивното заминување, помлади уметници, писатели, музичари и изведувачи се обиделе да продолжат со нивната работа во [[киберпростор]]от. Влијанието на Флуксус продолжило и во [[мултимедија]]лни дигитални изведби, како онаа презентирана од „Други умови“ во зградата СОМАртс во Сан Франциско за одбележување на 50-годишнината од Флуксус во септември 2011 година.<ref>[https://www.sfcv.org/reviews/other-minds/always-in-flux-mostly-in-fun "Always in Flux, Mostly in Fun"] by David Bratman, sfcv.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140810200229/https://www.sfcv.org/reviews/other-minds/always-in-flux-mostly-in-fun |date=10 August 2014 }} Retrieved 1 August 2014</ref><ref>{{Cite web|url=https://archives.otherminds.org/index.php/Detail/occurrences/234|title=Something Else: A Fluxus Semicentenary|website=Other Minds Archives|access-date=February 15, 2024}}</ref> Изведбата ја курирал Адам Фонг, кој бил и еден од изведувачите заедно со Јоши Вада, Алисон Ноулс, Хана Хигинс, Лучано Кеса и Адам Овертон. Во 2018 година, Лос Анџелес филхармонијата во својот ''Фестивал Флуксус'' презентирала изведба на Флуксус во која биле вклучени ''Европери 1 и 2'' на [[Џон Кејџ]], во режија на Јувал Шерон.<ref>{{cite news |title=What Happens When Fluxus Enters the Concert Hall? |url=https://www.nytimes.com/2018/11/11/arts/music/la-philharmonic-fluxus-festival.html|newspaper=[[Њујорк тајмс]]|access-date=17 November 2018 |date=11 November 2018 |last1=Barone |first1=Joshua |archive-date=17 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117233633/https://www.nytimes.com/2018/11/11/arts/music/la-philharmonic-fluxus-festival.html |url-status=live }}</ref> Уметниците на Флуксус и денес продолжуваат да настапуваат, во помал обем. == Влијанија == Непосреден претходник на Флуксус, според Мачунас, била групата Гутаи, која ја промовирала уметноста како антиакадемско, психофизичко искуство, „уметност на материјата каква што е“, како што објаснил Казуо Ширага во 1956 година. Гутаи се поврзала со еден вид уметничко масовно производство, предвидувајќи го заштитниот знак на Флуксус, т.е. двосмисленоста меѓу култивираното и баналното, меѓу високото и ниското. Навистина, авангардната уметност во Јапонија повеќе тежнеела кон неформални отколку кон концептуални елементи, радикално спротивставувајќи се на екстремната формалност и симболика присутни во јапонската уметност. Во њујоршката музичка сцена од 1950-тите можеле да се забележат многу прашања поврзани со повоеното разочарување што го доживеале мнозина низ развиениот свет. Таквото разочарување само по себе претставувало причина за посветеност на будизмот и дзенот во секојдневни работи како менталниот став, медитацијата и пристапот кон храната и грижата за телото. Сепак, се чувствувала и општа потреба од пoрадикална уметничка сензибилност. Темите на распадот и на неадекватноста на идејата за модерност во уметничките области биле усвоени, делумно од Дишан и од дадата, а делумно од свеста за непријатноста од живеењето во современото општество. Се смета дека Флуксус ги доведувал во прашање поимите за претставување, нудејќи наместо тоа едноставно презентирање. Ова, всушност, одговара на една главна разлика меѓу западната и јапонската уметност. Друга важна карактеристика на Флуксус била елиминацијата на согледаните граници меѓу уметноста и животот, многу истакната струја во повоената уметност. Ова било илустрирано од делото и пишувањата на Јозеф Бојс, кој изјавил: „секој човек е уметник“. Пристапот на Флуксус бил секојдневен, „економичен“, како што се гледа во производството на мали предмети направени од хартија и пластика. Повторно, ова силно одговара на некои од основните карактеристики на јапонската култура, т.е. високата уметничка вредност на секојдневните дејства и предмети и естетското ценење на штедливоста. Ова се поврзува и со јапонската уметност и со концептот на шибуми, што може да вклучува нецелосност и го поддржува ценењето на голите предмети, нагласувајќи ја суптилноста наместо отвореноста. Реномираниот јапонски научник за естетика Јошинори Ониши ја нарекол суштината на јапонската уметност пантономична поради свеста за непостоење на разлика меѓу природата, уметноста и животот. Уметноста е начин да се приближиме до животот и природата/реалноста што одговара на вистинското постоење.<ref>{{Cite journal|jstor = 25164637|title = Toshi Ichiyanagi, Japanese Composer and "Fluxus"|last = Galliano|first = Luciana|date = Summer 2006|journal = [[Perspectives of New Music]]|volume=44|issue = 2|pages=250–261|doi = 10.1353/pnm.2006.0012| s2cid=258131560 }}</ref> ==Уметноста на заедницата== Флуксус поттикнувал аматерска естетика и ја вреднувал едноставноста повеќе од сложеноста. Како и [[дада]] пред него, флуксусот содржел силна струја на антикомерцијализам и чувство на [[антиуметност]], омаловажувајќи го конвенционалниот пазарно ориентиран уметнички свет во корист на креативна практика насочена кон уметникот. Сепак, како што напишал уметникот на флуксусот [[Робер Филиу]], флуксусот се разликувал од дадата по својот побогат збир на стремежи, а позитивните општествени и заедничарски стремежи на флуксусот далеку ја надминувале антиуметничката тенденција што исто така ја одбележувала групата.<ref>[https://artsbirthday.blogspot.com/2007/12/who-was-robert-filliou.html Робер Филиу за флуксусот и уметноста] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110919125827/http://artsbirthday.blogspot.com/2007/12/who-was-robert-filliou.html |date=19 September 2011 }} Преземено на 5 септември 2010</ref> Меѓу неговите рани соработници биле [[Јозеф Бојс]], [[Дик Хигинс]], [[Дејви Дет Хомпсон]], [[Нам Џун Паик]], [[Волф Востел]], [[Ла Монте Јанг]], [[Џозеф Бирд]], [[Ал Хансен]] и [[Јоко Оно]], кои истражувале медиуми што се движеле од перформанс до поезија, експериментална музика и филм. Заземајќи став на спротивставување на идеите за традицијата и професионализмот во уметностите на нивното време, групата флуксус го пренасочила акцентот од она што го создава уметникот кон личноста, дејствата и мислењата на уметникот. Во текот на 1960-тите и 1970-тите години, нивниот најактивен период, тие организирале настани во форма на „акции“, се занимавале со политика и јавно говорење и создавале скулпторски дела со употреба на неконвенционални материјали. Нивните радикално нетрадиционални дела вклучувале, на пример, [[видеоуметност]] на Нам Џун Паик и [[Шарлот Мурман]], како и перформанси на Јозеф Бојс и Волф Востел. Во раните години на флуксусот, често разиграниот стил на уметниците на флуксусот довел до тоа некои да ги сметаат за нешто повеќе од група на [[шега|шегобијци]]. Флуксусот исто така е споредуван со [[дада]] и со аспекти на [[поп-арт]]от и се смета за почетна точка на [[поштенска уметност|поштенската уметност]] и уметниците на [[но вејв]]. Уметниците од следните генерации, како [[Марк Блох]], не се обидуваат себеси да се определат како флуксус, туку создаваат ограноци како Флукс-пан или Јунг Флуксус, како начин да продолжат некои од идеите на флуксусот во контекст на 21 век, по [[поштенска уметност|поштенската уметност]]. Во поглед на уметничкиот пристап, уметниците на движењето претпочитале да работат со какви било материјали што им биле при рака и или самите ги создавале своите дела или соработувале со своите колеги во процесот на создавање. Ангажирањето комерцијални производители за дел од креативниот процес обично не било дел од практиката на флуксусот. Макиунас лично рачно составувал многу од повеќекратните изданија и едиции на флуксусот.<ref>[http://www.artnotart.com/fluxus/kfriedman-fourtyyears.html Кен Фридман, ''40 години флуксус''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100211142656/http://www.artnotart.com/fluxus/kfriedman-fourtyyears.html |date=11 February 2010 }} Преземено на 5 септември 2010</ref> Иако Макиунас рачно составувал многу предмети, тој ги дизајнирал и ги наменувал за масовно производство.<ref name="MOMA" /><ref name="Maciunas on Fluxus">[http://www.artnotart.com/fluxus/gmaciunas--.html Макиунас за флуксусот] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100210185828/http://www.artnotart.com/fluxus/gmaciunas--.html |date=10 February 2010 }} Преземено на 5 септември 2010</ref> Додека повеќе издавачи произведувале потпишани и нумерирани предмети во ограничени едиции наменети за продажба по високи цени, Макиунас произведувал отворени едиции по ниски цени.<ref name="MOMA" /><ref name="Maciunas on Fluxus"/> Неколку други издавачи на флуксус произведувале различни видови едиции на флуксус. Најпознат од нив бил [[Something Else Press]], основан од Дик Хигинс, веројатно најголемиот и најобемниот издавач на флуксус, кој објавувал книги во едиции од 1.500 до дури 5.000 примероци, сите достапни по стандардни книжарски цени.<ref>[http://members.chello.nl/j.seegers1/flux_files/something-else-press.html Флуксус и хепенинг, Something Else Press] {{WebArchive|url=https://web.archive.org/web/20110203222607/http://members.chello.nl/j.seegers1/flux_files/something-else-press.html |date=3 February 2011 }} Преземено на 5 септември 2010</ref><ref>[http://www.ubu.com/historical/gb/ UBUWeb] {{WebArchive|url=https://web.archive.org/web/20100914214705/http://www.ubu.com/historical/gb/ |date=14 September 2010 }} Преземено на 5 септември 2010</ref> Хигинс го создал терминот „[[интермедија]]“ во есеј од 1966 година.<ref>{{Cite news|url=https://whitehotmagazine.com/articles/selected-writings-by-dick-higgins/4157|title=Интермедија, флуксус и Something Else Press: избрани текстови од Дик Хигинс|work=[[Whitehot Magazine]]|last=Блох|first=Марк|author-link=Mark Bloch (artist)|date=February 2019|access-date=8 September 2023}}</ref> Уметничките форми што најтесно се поврзуваат со флуксусот се партитурите за настани и кутиите на флуксусот. Кутиите на флуксусот, понекогаш нарекувани флукс-китови или флукс-кутија, потекнуваат од Џорџ Макиунас, кој собирал збирки печатени картички, игри и идеи и ги организирал во мали пластични или дрвени кутии.{{sfn|Kellein|Hendricks|1995|p=11}} ===Партитура за настан=== Партитурата за настан, како „Музика со капење“ на [[Џорџ Брехт]], во суштина претставува [[перформанс]]-сценарио, обично долго само неколку реда и составено од описи на дејства што треба да се изведат, наместо од дијалог.<ref>{{cite journal|last=Kotz|first=Liz|author-link=Liz Kotz|date=Spring 2001|title=Естетика по Кејџ и „партитурата“ за настан|journal=[[October (journal)|October]]|volume=95|issue=95|pages=55–89|jstor=779200}}</ref><ref>{{cite journal |last=Dezeuze |first=Anna |date=January 2002 |title=Потеклото на партитурата на флуксусот: од неодреденоста до уметничкото дело „направи-сам“ |journal=[[Performance Research]] |volume=7 |issue=3 |pages=78–94 |doi=10.1080/13528165.2002.10871876|s2cid=191234739 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Robinson |first=Julia |date=Winter 2009 |title=Од апстракција до модел: настаните на Џорџ Брехт и концептуалниот пресврт во уметноста на 1960-тите |journal=[[October (journal)|October]] |volume=127 |pages=77–108 |doi=10.1162/octo.2009.127.1.77 |jstor=40368554|s2cid=57562781 }}</ref> Уметниците на флуксусот ги разликуваат партитурите за настан од „[[хепенинг]]“-от. Додека хепенинзите понекогаш биле сложени, долги перформанси наменети да ги заматат границите меѓу изведувачот и публиката, перформансот и стварноста, настаните во форма на перформанс обично биле кратки и едноставни. Перформансите на настаните настојувале да го издигнат баналното, да бидат свесни за секојдневното и да ја фрустрираат [[висока култура|високата култура]] на академската и пазарно ориентираната музика и уметност. Идејата за настанот потекнува од филозофијата на музиката на [[Хенри Кауел]]. Кауел, кој му бил учител на Џон Кејџ, а подоцна и на Дик Хигинс, го сковал терминот што Хигинс и други подоцна го применувале за кратки, концизни описи на дела што можат да се изведат. Терминот „партитура“ се употребува токму во смислата во која се употребува кога се опишува музичка партитура: низа од белешки што му овозможуваат на секого да го изведе делото, идеја поврзана и со она што [[Нам Џун Паик]] го нарекол пристап „направи сам“ и со она што [[Кен Фридман]] го нарекол „музикалност“. Иако многу се зборува за пристапот „направи сам“ кон уметноста, од суштинско значење е да се препознае дека оваа идеја произлегува од музиката и дека такви важни уметници на флуксусот како Паик, Хигинс или Корнер започнале како композитори, носејќи ја во уметноста идејата дека секој може да создаде дело со тоа што „ќе го направи“. Токму на ова мислел Фридман со музикалноста, радикално проширувајќи ја идејата до заклучокот дека секој може да создаде дело од каков било вид врз основа на партитура, признавајќи го композиторот како создавач на делото, додека истовремено делото слободно се реализира и дури се толкува на многу поинакви начини од оние на кои можеби би го извел првобитниот композитор. Други креативни форми што ги усвоиле практичарите на флуксусот вклучуваат [[колаж]], [[звучна уметност]], музика, видео и поезија — особено [[визуелна поезија]] и [[конкретна поезија]].<ref>{{Cite news|url=https://whitehotmagazine.com/articles/reader-edited-by-dick-higgins/5683|title=Осврт на книга: A Something Else Reader, уредена од Дик Хигинс|work=[[Whitehot Magazine]]|last=Блох|first=Марк|author-link=Mark Bloch (artist)|date=February 2023|access-date=8 September 2023}}</ref> ===Употреба на шок=== [[Нам Џун Паик]] и неговите колеги во уметничкото движење флуксус темелно го разбирале влијанието и значењето на шокот врз гледачот. Уметниците на флуксусот верувале дека шокот не само што го тера гледачот да го преиспита сопственото расудување, туку претставува средство за будење на гледачот, „...од перцептивната летаргија поттикната од навиката“.<ref name=Brill131>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=64_MywUrftoC&q=.from%20a%20perceptive%20lethargy%20furthered%20by%20habit%22&pg=PA131|title=Шокот и бесмисленото во дадата и флуксусот|last=Брил|first=Дороте|date=2010|publisher=University Press of New England|isbn=9781584659174|page=131|access-date=25 October 2020|archive-date=23 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423080439/https://books.google.com/books?id=64_MywUrftoC&q=.from+a+perceptive+lethargy+furthered+by+habit%22&pg=PA131|url-status=live}}</ref> Самиот Паик го опишал факторот на шок во својата работа со флуксусот: „Луѓето кои доаѓаат на моите концерти или ги гледаат моите предмети треба да бидат пренесени во друга состојба на свеста. Тие треба да бидат надвор од себе. А за да ги доведам во оваа состојба, потребен е мал шок... Секој што дојде на мојата изложба ја виде главата и беше надвор од себе.“<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=xv7XCwAAQBAJ&q=People%20who%20come%20to%20my%20concerts%20or%20see%20my%20objects%20paik&pg=PA294|title=Во вртлогот: музика, импровизација и сонот за слобода: пред 1970 година|last=Туп|first=Дејвид|author-link=David Toop|date=2016-05-05|publisher=Bloomsbury Publishing USA|isbn=9781441102775|pages=294|access-date=25 October 2020|archive-date=23 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423080414/https://books.google.com/books?id=xv7XCwAAQBAJ&q=People+who+come+to+my+concerts+or+see+my+objects+paik&pg=PA294|url-status=live}}</ref> „Главата“ на Паик била глава на вистинска крава изложена на влезот во неговата изложба „Изложба на музика — електронска телевизија“, сместена во галеријата Парнас во Вупертал, Германија, во 1963 година.<ref name=Brill131 /> ==Уметнички филозофии== Флуксусот по дух е сличен на уметничкото движење [[дада]], нагласувајќи го концептот на [[антиуметност]] и исмевајќи ја сериозноста на модерната уметност.<ref name="rush24">{{harvnb|Rush|2005|p=24}}</ref> Уметниците на флуксусот ги користеле своите минималистички перформанси за да ги нагласат, според нив, врските меѓу секојдневните предмети и уметноста, слично на Дишан во дела како ''[[Фонтана (Дишан)|Фонтана]]''.<ref name="rush24"/> Уметноста на флуксусот често била претставувана во „настани“, кои [[Џорџ Брехт]] ги дефинирал како „најмалата единица на ситуација“.<ref name="rush24"/><ref>[http://members.chello.nl/j.seegers1/flux_files/brecht.html За Џорџ Брехт, Робер Филиу и други] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114003700/http://members.chello.nl/j.seegers1/flux_files/brecht.html |date=14 November 2010 }} Преземено на 5 септември 2010</ref> Настаните се состоеле од минимална инструкција, отворајќи ги настаните кон случајности и други ненамерни ефекти.<ref name="rush25">{{harvnb|Rush|2005|p=25}}</ref> Кон случајноста на настаните придонесувало и вклучувањето на членовите на публиката во перформансите, со што се реализирала идејата на Дишан дека гледачот го довршува уметничкото дело.<ref name="rush25"/> ==Подоцнежна критика== Постои сложеност во соодветното проследување на единствената историја на флуксусот. Во ''Флуксус: кратка историја и други фикции'', Овен Смит признава дека, со појавата на нов материјал објавен за флуксусот и неговото проширување до денес, неговата историја мора да остане отворена.<ref name="O'neill">О'Нил, Розмари. ''Во духот на флуксусот''. Art Journal 53.1 (1994): 90–93. Web.</ref> Отпорот кон ставањето во однапред определени категории, заедно со отсуството на стабилен идентитет, му овозможил на флуксусот широко учество, но, судејќи според она што се појавува во историјата, ја затворил и таа можност. Макиунас често вршел исклучувања од групата меѓу 1962 и 1978 година, што ја дестабилизирало колективната целина.{{sfn|O'Dell|1997}} Кристин Стилс во еден од своите есеи тврди дека суштината на флуксусот е „перформативна“, додека во поново време смета дека таа суштина е „еродирана или загрозена“. Наместо тоа, тврди Стилс, флуксусот се насочил кон фаворизирање на предметите што се објавуваат: „Мора да се внимава флуксусот историски да не се преобрази од радикален процес и презентативна уметност во статична и репрезентативна уметничка традиција.“<ref name="O'neill" /> Без раководство, без препознатливи насоки, без вистинска колективна стратегија и без хомогеност во поглед на практиките, со флуксусот не може да се постапува преку традиционални критички алатки. Флуксусот е показател за оваа збунетост. Затоа флуксусот речиси секогаш претставува дискурс за неуспехот на дискурсот.<ref>''Флуксус, повеќе флуксус отколку историја''. Art-Press 391 (2012): 65–69. Art Source. Web. 6 October 2015.</ref> ==Уметници== Уметниците на флуксусот споделувале неколку карактеристики, вклучувајќи духовитост и „детскост“, иако немале конзистентен идентитет како уметничка заедница.<ref name="odell43">{{harvnb|O'Dell|1997|p=43}}</ref> Оваа неопределена самоидентификација ѝ овозможила на групата да вклучи разновидни уметници, меѓу кои и голем број жени. Особено значајна е можноста флуксусот да имал повеќе женски членови од која било западна уметничка група до тој момент во историјата, бидејќи флуксусот дошол веднаш по движењето на [[апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]], доминирано од белци.<ref name="odell43"/> Сепак, и покрај намерната отвореност на флуксусот, Макиунас инсистирал на одржување единство во колективот. Поради тоа, Макиунас бил обвинуван за исфрлање на одредени членови поради отстапување од она што тој го сметал за целите на флуксусот.{{sfn|Oren|1993|p=8}} Низ годините, многу уметници, писатели и композитори биле поврзани со движењето „Флукус“: {{Div col|colwidth=18em}} *[[Ерик Андерсен (уметник)|Ерик Андерсен]] (роден 1940) *[[Џон Армледер]] (роден 1948) *[[Ај-О]] (роден 1931) *[[Мери Бауермајстер]] (1934–2023) *[[Џозеф Бојс]] (1921–1986) *[[Базон Брок]] (роден 1936) *[[Џозеф Бирд]] (1937–2025) *[[Џон Кејџ]] (1912–1992)<ref>Baas, Jacquelynn, et al. Fluxus and the Essential Questions of Life, стр. 80, 86. Чикаго и Хановер, Њу Хемпшир: University of Chicago Press и Hood Museum of Art, 2011.</ref> *[[Џорџ Брехт]] (1926–2008) *[[Џузепе Кјари]] (1926–2007) *[[Хенинг Кристијансен]] (1932–2008) *[[Филип Корнер]] (роден 1933) *[[Жан Дипуи]] (1925–2021) *[[Фелипе Еренберг]] (1943–2017) *[[Ојвинд Фалстрем]] (1928–1976) *[[Робер Фију]] (1926–1987) *[[Симон Форти]] (родена 1935) *[[Хенри Флинт]] (роден 1940) *[[Кен Фридман]] (роден 1949) *[[Ал Хансен]] (1927–1995) *[[Марта Хелион]] (родена 1937) *[[Џефри Хендрикс]] (1931–2018) *[[Биси Хендрикс]] (родена 1932) *[[Дик Хигинс]] (1938–1998) *[[Дави Дет Хомпсон]] (1939–1996) *[[Алис Хачинс]] (1916–2009) *[[Тоши Ичијанаги]] (1933–2022) *[[Руд Јансен]] (роден 1959) *[[Тери Џенингс]] (1940–1981) *[[Реј Џонсон]] (1927–1995) *[[Џо Џонс]] (1934–1993) *[[Алан Капроу]] (1927–2006) *[[Бенгт аф Клинтберг]] (роден 1938) *[[Милан Книжак]] (1940–2026) *[[Алисон Ноулс]] (1933–2025) *[[Артур Кепке]] (1928–1977) *[[Такехиса Косуги]] (1938–2018) *[[Филип Крум]] (роден 1941) *[[Шигеко Кубота]] (1937–2015) *[[Џорџ Ландоу]] (1944–2011) *[[Витаутас Ландсбергис]] (роден 1932) *[[Џон Ленон]] (1940–1980) *[[Џексон Мек Лоу]] (1922–2004) *[[Ричард Максфилд]] (1927–1969) *[[Џорџ Мачјунас]] (1931–1978) *[[Јонас Мекас]] (1922–2019) *[[Густав Мецгер]] (1926–2017) *[[Лери Милер]] (роден 1944) *[[Кејт Милет]] (1934–2017) *[[Шарлот Мурман]] (1933–1991) *[[Маурицио Нанучи]] (роден 1939) *[[Јоко Оно]] (родена 1933) *[[Робин Пејџ]] (1932–2015) *[[Нам Џун Пајк]] (1932–2006) *[[Бен Патерсон]] (1934–2016) *[[Тери Рајли]] (роден 1935) *[[Дитер Рот]] (1930–1998) *[[Такако Саито]] (1929–2025) *[[Вим Т. Шиперс]] (1942–2026) *[[Томас Шмит]] (1943–2006) *[[Кероли Шниман]] (1939–2019) *[[Миеко Шиоми]] (родена 1938) *[[Џани-Емилио Симонети]] (роден 1940) *[[Џој Скагс]] (роден 1945) *[[Даниел Споери]] (1930–2024) *[[Џејмс Тени]] (1934–2006) *[[Јасунао Тоне]] (1935–2025) *[[Питер Ван Рајпер]] (1942–1998) *[[Бен Вотије]] (1935–2024) *[[Волф Востел]] (1932–1998) *[[Јоши Вада]] (1943–2021) *[[Роберт Вотс]] (1923–1988) *[[Емет Вилијамс]] (1925–2007) *[[Ла Монте Јанг]] (роден 1935) {{div col end}} ==Научници, критичари и куратори поврзани со движењето== {{Div col|colwidth=18em}} *[[Жаклин Бас]] (родена 1948) *[[Марк Блох]] (роден 1956) *[[Џин Браун]] (1911–1994) *[[Питер Франк]] (роден 1950) *[[Кен Фридман]] (роден 1949) *[[Џон Ханхард]] (роден 1945) *[[Џон Хелд Џуниор]] (роден 1947) *[[Џон Хендрикс]] (роден 1939) *[[Хана Хигинс]] (родена 1964) *[[Џудит Хофберг]] (1934–2009) *[[Џил Џонстон]] (1929–2010) *[[Клајв Филпот]] (роден 1950) *[[Кристин Стајлс]] (родена 1947) *[[Кнуд Педерсен]] (1925–2014) {{div col end}} ==Главни збирки и архиви== {{Div col|colwidth=30em}} * Алтернативни традиции во современата уметност, Универзитетска библиотека и [[Музеј на уметноста на Универзитетот во Ајова]], [[Универзитет во Ајова]], Ајова Сити, Ајова, САД * Архив Зом, [[Државна галерија Штутгарт]], Штутгарт, Германија<ref>{{cite web |url=https://www.staatsgalerie.de/de/sammlung/themen/kunstarchive/archiv-sohm |title=Архив Зом |website=Државна галерија Штутгарт |language=de |access-date=2026-06-20}}</ref> * Архивио Конц, Верона, Италија * [[Истражувачки центар за уметност Артпул]], Будимпешта, Унгарија<ref>{{cite web |url=https://www.artpool.hu/institute/about.html |title=За Истражувачкиот центар за уметност Артпул |website=Истражувачки центар за уметност Артпул |access-date=2026-06-20}}</ref> * [[Музеј на уметноста во Беркли и Пацифичка филмска архива]], Беркли, Калифорнија * Документи на Дејвид Мејор/Флуксшу/Пресата Бо Гест, Архив на галеријата Тејт, [[Тејт Британија]], Лондон, Англија<ref>{{Cite web |url=http://archive.tate.org.uk/DServe/dserve.exe?dsqServer=tb-calm&dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Catalog&dsqPos=8&dsqSearch=(UserWrapped5='Mayor') |title=Каталог на архивата и јавните записи на Тејт |access-date=8 July 2015 |archive-date=23 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423080508/http://archive.tate.org.uk/DServe/dserve.exe?dsqServer=tb-calm&dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Catalog&dsqPos=8&dsqSearch=%28UserWrapped5%3D%27Mayor%27%29%2C |url-status=live }}</ref> * [[Универзитет Де Монтфор]], Лестер, Обединето Кралство * [[Елсворт Снајдер]] [https://www.nypl.org/research/research-catalog/bib/b18798908?originalUrl=https%3A%2F%2Fcatalog.nypl.org%2Frecord%3Db18798908~S1 збирка на повеќекратни изданија и ефемери на флуксусот], [[Њујоршка јавна библиотека]], Њујорк, Њујорк<ref>{{Cite web|url=https://libguides.nypl.org/c.php?g=1023232&p=7411709|title=Истражувачки водичи: материјали за флуксусот во Њујоршката јавна библиотека: издвоени материјали од одделот Валак|first=Референтни библиотекари за уметничката и архитектонската збирка|last= |website=libguides.nypl.org}}</ref> * Фондација Емили Харви, Њујорк и Венеција, Италија * {{ill|Флуксеум|de|Fluxeum}}, збирка на Уте и Михаел Бергер, Висбаден-Ербенхајм, Германија * Збирка флуксус, документи на [[Кен Фридман]], Архив на галеријата Тејт, Тејт Британија, Лондон, Англија * Збирка флуксус, [[Центар за уметност Вокер]], Минеаполис, Минесота, САД * ''Флуксус и неофлуксус / Украдената симфонија'' (збирка на звучни дела на флуксусот од 2023 година, издадена на ЦД од издавачката куќа [[Sub Rosa]]) * Фондација на сомнежот, Блоа, Франција<ref>{{Cite web |url=http://www.fondationdudoute.fr/1584-presentation.htm |title=Фондација на сомнежот |access-date=14 October 2016 |archive-date=24 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161024063940/http://www.fondationdudoute.fr/1584-presentation.htm |url-status=live }}</ref> * Фондација Боното, Молвена, Виченца, Италија<ref>{{cite web |url=https://www.fondazionebonotto.org/en/collection/ |title=Збирка на флуксус и експериментална поезија |website=Фондација Боното |access-date=2026-06-20}}</ref> * Архива Френклин Фурнас, [[Музеј на современата уметност]], Њујорк * Меморијална збирка на Џорџ Макиунас, [[Музеј на уметноста Худ]], колеџот Дартмут, Хановер, Њу Хемпшир, САД<ref>{{cite web |url=https://hoodmuseum.dartmouth.edu/explore/collection/modern-contemporary-art/fluxus |title=Флуксус |website=Музеј на уметноста Худ, колеџ Дартмут |access-date=2026-06-20}}</ref> * Гилберт и Лила Силверман, Фондација за флуксус, Детроит, Мичиген, и Њујорк, САД * Институт за уметности и наука, [[Универзитет на Калифорнија, Санта Круз]], САД * [[Израелски музеј]], Ерусалим, подарок од збирката на Гилберт и Лила Силверман, Детроит, за Американските пријатели на Израелскиот музеј * [http://hdl.handle.net/10020/cifa890164 Документи на Жан Браун, 1916–1995], информативен водич, [[Истражувачки институт Гети]], Лос Анџелес<ref>Истражувачки институт Гети [http://archives.getty.edu:8082/cgi/f/findaid/findaid-idx?cc=utf8a;c=utf8a;view=reslist;subview=standard;didno=US%3A%3ACMalG%3A%3A890164 Избрани информативни водичи за специјални збирки. Документи на Жан Браун, 1916–1995, главно 1958–1985]. Преземено на 28 август 2008.</ref> * [[Центар за визуелни уметности Јонас Мекас]], [[Вилнус]], Литванија * [[Музеј Востел Малпартида]],<ref>{{Cite web |url=http://museovostell.gobex.es/ |title=Музеј Востел Малпартида |access-date=23 April 2021 |archive-date=20 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200720155556/http://museovostell.gobex.es/ |url-status=live }}</ref> Касерес, Шпанија * [[Музеј ФЛУКСУС+]], Потсдам, Германија<ref>{{Cite web |url=http://www.fluxus-plus.de/ |title=Музеј Флуксус+ Потсдам, Германија |access-date=3 September 2005 |archive-date=28 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228234401/http://www.fluxus-plus.de/ |url-status=live }}</ref> * Збирка Марија и Валтер Шнепел, Бремен, Германија * ''Бескрајната приказна за ФЛУКСУС'' ([[TVF Media|ТВФ]]),<ref>{{Cite web |url=http://www.artvideo.tv/ |title=Бескрајната приказна за ФЛУКСУС |access-date=23 April 2021 |archive-date=24 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224182145/http://artvideo.tv/ |url-status=live }}</ref> Gent, Belgium {{div col end}} ==Наводи== {{наводи|22em}} ===Извори=== * {{cite book|last=Hendricks|first=Jon|title=Fluxus Codex|location=New York|publisher=Harry N. Abrams|year=1988|isbn=9780810909205}} * {{cite book|last1=Kellein|first1=Thomas|author1-link=Thomas Kellein|last2=Hendricks|first2=Jon|year=1995|title=Fluxus|location=London|publisher=Thames & Hudson}} * {{Cite book|last=Kellein|first=Thomas|author-link=Thomas Kellein|url=https://books.google.com/books?id=MO_hIEpUiBQC|title=George Maciunas: The Dream of Fluxus|publisher=Thames & Hudson|year=2007|isbn=9780500976654|location=New York}} * {{cite book|last1=Maciunas|first1=George|author1-link=George Maciunas|last2=Ay-O|author2-link=Ay-O|year=1998|title=Mr. Fluxus – A Collective Portrait of George Maciunas, 1931–1978|editor1=Emmett Williams|editor2=Ann Noël|location=London|publisher=Thames & Hudson|oclc=38974950|isbn=9780500974612}} * {{cite journal|last=O'Dell|first=Kathy|author-link=Kathy O'Dell|date=Spring 1997|title=Fluxus Feminus|journal=[[TDR (journal)|TDR: The Drama Review]]|volume=41|issue=1|pages=43–60| doi=10.2307/1146571|jstor=1146571}} * {{cite journal|last=Oren|first=Michel|year=1993|title=Anti-Art as the End of Cultural History|journal= [[Performing Arts Journal]] |volume=15|issue=2|pages=1–30|doi=10.2307/3245708|jstor=3245708|s2cid=195053017}} * {{cite book|last1=Brecht|first1=George|author1-link=George Brecht|last2=Robinson|first2=Julia|title=George Brecht: Events – Eine Heterospektive|location=Cologne|publisher=[[Museum Ludwig]] and {{ill|Buchhandlung Walther König|de}}|year=2005|language=de}} * {{cite book|last=Rush|first=Michael|author-link=Michael Rush (museum director)|year=2005|title=New Media in Art|location=London|publisher=Thames & Hudson}} * {{cite book|last=Smith|first=Owen|year=1998|title=Fluxus: The History of an Attitude|location=San Diego|publisher=San Diego State University Press|oclc=40732860|ol=OL9275998W}} ==Надворешни врски== {{Commons category}} {{Wikiquote}} {{Div col|colwidth=30em}} *Линкови на [[Ubuweb]]: **[http://www.ubu.com/sound/tellus_24.html Samples of Fluxus Audio] on the [[Tellus Audio Cassette Magazine]] **[http://ubu.com/historical/young/index.html ''Антологија на случајни операции'' (1963)] **[http://www.ubu.com/film/fluxfilm.html FluxFilms (1962–1970) in MPEG format] *[https://web.archive.org/web/20130209090452/http://www.fluxusheidelberg.org/kenfriedman.html Interview with Ken Friedman] *[http://thelunaticsareontheloose.tumblr.com/ European Fluxus Festivals 1962–1977] *[https://www.youtube.com/watch?v=SSulycqZH-U John Cage on I've Got A Secret performing ''Water Walk'', January 1960, from the same era as his teaching classes at the New School] *[http://www.moma.org/interactives/exhibitions/2011/fluxus_editions/category_works/fluxus1/ MOMA online archive of Fluxus 1, Fluxkit and Flux Year Box 2] *[http://www.fluxus-plus.de/ Museum Fluxus+ Potsdam, Germany] *[http://museovostell.gobex.es Museo Vostell Malpartida], Cáceres, Spain. *[http://sdrc.lib.uiowa.edu/atca/subjugated/cover.htm Subjugated Knowledges exhibition catalogue] *[http://www.fluxus-archive.dk The Copenhagen Fluxus Archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090810110413/http://www.fluxus-archive.dk/ |date=10 August 2009 }} *[https://web.archive.org/web/20111007194223/http://aok2.lib.umbc.edu/specoll/Higgins/index.php Dick Higgins collection at the University of Maryland, Baltimore County] *[https://www.fondazionebonotto.org/en/collection/fluxus/artist Fondazione Bonotto, Fluxus works collection] *[http://fluxus.lib.uiowa.edu/ Fluxus Digital Collection, University of Iowa ] *[https://digital.lib.uiowa.edu/islandora/object/ui%3Afluxus Fluxus West Digital Collection] *[https://www.fluxuscomesalive.fun/en/ Fluxus Comes Alive - interactive Fluxus guide] *{{discogs artist|Fluxus (4)}} {{div col end}} [[Категорија:Експериментална музика]] [[Категорија:Авангардна уметност]] [[Категорија:Концептуална уметност]] [[Категорија:Врски за Wayback од предлошката „Семарх“]] dg3m1bys4um12wurllwk9v375aehkqj 5640847 5640846 2026-10-05T16:54:39Z 19user99 72391 /* Рана историја (крајот на 1950-тите до 1965) */ 5640847 wikitext text/x-wiki [[File:Festum Fluxorum Fluxus.png|thumb|Плакат за ''Festum Fluxorum Fluxus'', 1963 г.]] '''Флуксус''' — меѓународна, интердисциплинарна заедница на ликовни уметници, композитори, дизајнери и поети во текот на 1960-тите и 1970-тите години, кои, инспирирани од [[Џон Кејџ]], се занимавале со експериментални [[Перформанс|уметнички перформанси]] кои го нагласувале уметничкиот процес базиран на случајност наместо конечниот производ.<ref>''Nationalencyclopedin'' (''Шведска национална енциклопедија''). 2016. "Fluxus". Достапно на: http://www.ne.se/uppslagsverk/encyclopedi/lång/fluxus {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210423080425/https://auth.ne.se/login |date=23 April 2021 }} Пристапено на 11 септември 2016.</ref><ref>Wainwright, Lisa S. 2016. "Fluxus." ''Britannica Academic'' (Encyclopædia Britannica Online).</ref> Флуксаус е познат по експерименталните придонеси во различни уметнички медиуми и дисциплини и по создавањето нови уметнички форми. Овие уметнички форми вклучуваат [[Интермедија (уметност)|интермедија]], термин скроен од уметникот на Флуксаус [[Дик Хигинс]];<ref>[[Дик Хигинс|Higgins, Dick]]. 1966. "Intermedia." ''Something Else Newsletter''. vol. 1, no. 1, February, pp. 1–3.</ref><ref>Higgins, Dick. 2001. "Intermedia" ''Multimedia: From Wagner to Virtual Reality''. Randall Packer and Ken Jordan, eds. New York: W. W. Norton, pp. 27–32.</ref><ref>Higgins, Dick. 1984. ''Horizons: The Poetics and Theory of the Intermedia''. Carbondale and Edwardsville: Southern Illinois University Press</ref><ref>[[Хана Хигинс|Hannah B. Higgins]], "The Computational Word Works of Eric Andersen and Dick Higgins", ''Mainframe Experimentalism: Early Digital Computing in the Experimental Arts'', Hannah Higgins & Douglas Kahn, eds., pp. 271–281</ref> [[Концептуална уметност|концептуална уметност]], првпат развиена од [[Хенри Флинт]],<ref>[[Хенри Флинт|Flynt, Henry]]. 1961. "Concept Art: Innperseqs." Reprinted in 1963: ''An Anthology''. La Monte Young, ed. New York: Jackson Mac Low and La Monte Young, np.</ref><ref>Flynt, Henry. 1963. "Essay: Concept Art: Provisional Version." ''An Anthology''. La Monte Young, ed. New York: Jackson Mac Low and La Monte Young, np.</ref> уметник контроверзно поврзан со Флуксаус; и [[Видеоуметност|видеоуметност]], пионерски започната од [[Нам Џун Пајк]] и [[Волф Востел]].<ref>[[Нам Џун Пајк|Paik, Nam June]]. 1993. ''Nam June Paik: eine Data Base. La Biennale di Venezia. XLV Esposizione lnternazionale D'Arte, June 13 – October 10, 1993''. {{ill|Клаус Бусман|de|Klaus Bußmann}} и {{ill|Флоријан Мацнер|de|Florian Matzner}}, eds. Venice and Berlin: [[Венецијанско биенале|Biennale di Venezia]] and Edition Cantz.</ref><ref>Hanhardt, John and Ken Hakuta. 2012. ''Nam June Paik: Global Visionary''. London and Washington, D.C.: D. Giles, Ltd., in association with the [[Смитсонијански музеј на американската уметност|Smithsonian American Art Museum]].</ref><ref>Fundacio Joan Miro. 1979. ''Vostell. Environments Pintura Happenings Dibuixos Video de 1958 a 1978''. Barcelona: Fundacio Joan Miro.</ref> Холандскиот галерист и ликовен критичар Хари Руе го опишува Флуксаус како „најрадикалното и најексперименталното уметничко движење на шеесеттите“.<ref name="Ruhé, Harry 1979">{{ill|Хари Руе|nl|Harry Ruhé|lt=Ruhé, Harry}}. 1979. ''Fluxus, the Most Radical and Experimental Art Movement of the Sixties'' Amsterdam: Editions Galerie A.</ref><ref>Ruhé, Harry. 1999. "Introduction." ''25 Fluxus Stories'' Amsterdam: Tuja Books, p. 4.</ref> Уметниците на Флуксаус произведувале „настани“ на [[Перформанс|перформанс]], кои вклучувале изведби на партитури, „[[Неодадаизам|Неодада]]“ [[Бучава (музика)|шумна музика]] и временски ограничени дела, како и [[Конкретна поезија|конкретна поезија]], [[Ликовна уметност|ликовна уметност]], [[Урбанизам|урбано планирање]], архитектура, дизајн, литература и издаваштво. Многи уметници на Флуксаус споделувале антикомерцијални и [[Антиуметност|антиуметнички]] сфаќања. Флуксаус понекогаш се опишува како „интермедија“. Идеите и практиките на композиторот Џон Кејџ силно влијаеле врз Флуксаус, особено неговите сфаќања дека треба да се започне уметничко дело без концепција за неговиот крај и неговото разбирање за делото како место за интеракција помеѓу уметникот и публиката. Процесот на создавање имал предност пред конечниот производ.<ref>{{Cite web|title = Fluxus Movement, Artists and Major Works|url = http://www.theartstory.org/movement-fluxus.htm|access-date = 2015-10-06|archive-date = 19 October 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151019105630/http://www.theartstory.org/movement-fluxus.htm|url-status = live}}</ref> Друго значајно влијание биле [[Редимејд|редимејд]] делата на [[Марсел Дишан]], француски уметник кој бил активен во [[Дадаизам|Дада]] (1916 – {{circa|1922}}). [[Џорџ Мачиунас]], кој во голема мера се смета за основач на ова флуидно движење, го скроил името Флуксаус во 1961 година како наслов за предложено списание.<ref>{{Cite book|title=In the Spirit of Fluxus|editor1-last=Armstrong|editor1-first=Elizabeth|editor1-link=Elizabeth Armstrong (curator)|publisher=[[Уокеров уметнички центар|Walker Art Center]]|chapter=The Occasion of the Exhibition|year=1993|isbn=9780935640403|location=Minneapolis|page=24}}</ref> Многу уметници од 1960-тите земале учество во активностите на Флуксаус, вклучувајќи ги [[Јозеф Бојс]], [[Вилем де Ридер]], [[Џорџ Брехт]], [[Џон Кејџ]], [[Роберт Филиу]], [[Бен Вотје]], [[Ал Хансен]], [[Дик Хигинс]], [[Бенгт аф Клинтберг]], [[Алисон Ноулс]], [[Артур Кепке|Ади Кепке]], [[Јоко Оно]], [[Нам Џун Пајк]], [[Шигеко Кубота]], [[Ла Монте Јанг]], [[Мери Бауермајстер]], [[Џозеф Берд]], [[Бен Патерсон]], [[Даниел Споери]], [[Џексон Мек Лоу]], [[Ерик Андерсен (уметник)|Ерик Андерсен]], [[Кен Фридман]], [[Тери Рајли]] и [[Волф Востел]]. Не само што беа разнолика заедница на соработници кои влијаеја едни на други, туку беа и, во голема мера, пријатели. Тие колективно имаа идеи за уметноста и улогата на уметноста во општеството кои во тоа време беа радикални.<ref>Zurbrugg, Nicholas. 1990. "A Spirit of Large Goals." – Dada and Fluxus at Two Speeds. ''Fluxus!'' Nicholas Zurbrugg, Francesco Conz, and Nicholas Tsoutas, eds. Brisbane, Australia: Institute of Modern Art, p. 29.</ref> Основачот на Флуксаус, Џорџ Мачиунас, предложи познат манифест, но малкумина го сметаа Флуксаус за вистинско движење,<ref>[[Дик Хигинс|Higgins, Dick]]. 1992. "Fluxus: Theory and Reception." ''Lund Art Press'', vol II, no. 2, pp. 25–46.</ref><ref>Higgins, Dick. 1998. "Fluxus: Theory and Reception." ''The Fluxus Reader'', Ken Friedman, ed. Chichester, West Sussex: Wiley Academy Editions, pp. 218–236.</ref> и затоа манифестот не беше широко прифатен. Наместо тоа, серија фестивали во Визбаден, Копенхаген, Стокхолм, Амстердам, Лондон и Њујорк дадоа повод за лабава, но робусна заедница со многу слични верувања. Во согласност со репутацијата што Флуксаус ја заработи како форум за експериментирање,<ref name="Ruhé, Harry 1979"/> некои уметници на Флуксаус почнаа да го опишуваат Флуксаус како лабораторија.<ref>[[Кен Фридман|Friedman, Ken]]. 2011. "Fluxus: A Laboratory of Ideas." ''Fluxus and the Essential Qualities of Life''. Jacquelynne Baas, editor. Chicago: University of Chicago Press, p. 35.</ref><ref>Friedman, Ken. 2012. "Freedom? Nothingness? Time? Fluxus and the Laboratory of Ideas." ''Theory, Culture, and Society'', vol. 29, no. 7/8, December, pp. 372–398. {{doi|10.1177/0263276412465440}} {{Cite journal |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0263276412465440 |title=Freedom? Nothingness? Time? Fluxus and the Laboratory of Ideas - Ken Friedman, 2012 |journal=Theory, Culture & Society |date=December 2012 |volume=29 |issue=7–8 |pages=372–398 |doi=10.1177/0263276412465440 |access-date=23 April 2021 |archive-date=23 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423080414/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0263276412465440 |url-status=bot: unknown |last1=Friedman |first1=Ken |s2cid=144894255 |url-access=subscription }}</ref> == Рана историја (крајот на 1950-тите до 1965) == === Потекло === [[Слика:John Cage (1988).jpg|мини|Џон Кејџ во 1988 година.]] Потеклото на движењето лежи во многу од концептитe истражувани од композиторот [[Џон Кејџ]] во неговата [[Експериментална музика|експериментална музика]] од 1930-тите до 1960-тите години. По посетувањето курсеви за [[Зен-будизам]] предавани од [[Д. Т. Сузуки]], Кејџ предавал низа часови по експериментална композиција од 1957 до 1959 година во [[Ново училиште за социјални истражувања|Новото училиште за социјални истражувања]] во Њујорк. Овие часови ги истражуваа поимите за случајност и [[Индетерминизам во музиката|неодреденост]] во уметноста, користејќи музички партитури како основа за композиции кои би можеле да се изведуваат на потенцијално бесконечни начини. Некои од уметниците и музичарите кои се вклучија во Флуксаус, вклучувајќи ги [[Џексон Мек Лоу]], [[Ла Монте Јанг]], [[Џорџ Брехт]], [[Ал Хансен]] и [[Дик Хигинс]], посетуваа часови кај Кејџ.<ref>Мачиунас самиот се приклучи на часот во 1959–60, и му предаваше Максфилд</ref>{{sfn|Brecht|Robinson|2005|p=28}} Големо влијание се наоѓа во делото на [[Марсел Дишан]].<ref name="MOMA">{{Cite web |url=http://www.moma.org/collection/theme.php?theme_id=10457 |title=Michael Corris, MoMA, Grove Art Online, Oxford University Press, 2009 |access-date=12 June 2012 |archive-date=8 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150508010418/http://www.moma.org/collection/theme.php?theme_id=10457 |url-status=live }}</ref> Исто така од важност беше ''Dada Poets and Painters'', уредена од Роберт Мадервел, книга со преводи на дадаистички текстови која беше широко читана од членовите на Флуксаус.<ref>{{Cite book|title=The Dada Painters And Poets: An Anthology|last=Motherwell|first=Robert and Jean Arp|publisher=Belknap Press Of Harvard University Press|year=1989|location=Cambridge, Mass}}</ref> Терминот [[Антиуметност]], претходник на [[Дадаизам|Дада]], беше скроен од Дишан околу 1913 година, кога ги создаде своите први редимејд дела од [[Пронајден предмет|пронајдени предмети]] (обични предмети пронајдени или купени и прогласени за уметност).<ref>{{Cite web |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/a/anti-art |title=Anti-art, Art that challenges the existing accepted definitions of art, Tate |access-date=7 October 2015 |archive-date=5 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170405055113/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/a/anti-art |url-status=live }}</ref> Равнодушно избрани, [[Редимејд|редимејд]] и изменетите редимејд дела го предизвикаа поимот за уметноста како суштински оптичко искуство, зависно од академските уметнички вештини. Најпознатиот пример е изменетиот редимејд на Дишан ''[[Fontaine (Duchamp)|Фонтана]]'' (1917), дело кое тој го потпиша со "R. Mutt." Додека се засолнуваше од Првата светска војна во Њујорк, во 1915 година Дишан формираше Дада група со [[Франсис Пикабија]] и американскиот уметник [[Ман Реј]]. Други клучни членови беа [[Артур Краван]], [[Флорин Стетајмер]] и [[Елза фон Фрајтаг-Лорингхофен|Баронесата Елза фон Фрајтаг-Лорингхофен]], која според некои е заслужна за предлагањето на идејата за [[Fontaine (Duchamp)|Фонтана]] на Дишан.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2006/07/06/arts/design/06dada.html|title=Dada's Women, Ahead of Their Time|work=[[The New York Times]]|last=Cotter|first=Holland|author-link=Holland Cotter|date=6 July 2006|access-date=17 May 2022|archive-date=4 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170104063747/http://www.nytimes.com/2006/07/06/arts/design/06dada.html?_r=1|url-status=live}}</ref> До 1916 година овие уметници, посебно Дишан, Ман Реј и Пикабија, станаа центар за радикални антиуметнички активности во Њујорк. Нивните уметнички дела ќе го инспирираат Флуксаус и [[Концептуална уметност|концептуалната уметност]] воопшто.<ref name="MOMA" /> Во доцните 1950-ти и многу рано во 1960-тите години, Флуксаус и современите групи или движења, вклучувајќи ги [[Хепенинг|Хепенинзи]], [[Нов реализам]], [[Поштенска уметност|поштенска уметност]] и [[Перформанс|акциона уметност]] во Јапонија, Австрија и други меѓународни локации, честопати беа ставани под рубриката „[[Неодадаизам|Неодада]]“.<ref>Hapgood, Susan and Rittner, Jennifer. "Neo-Dada: Redefining Art, 1958–1962", ''[[Performing Arts Journal]]'', vol. 17, no. 1 (January 1995), pp. 63–70.</ref> Голем број други современи настани се сметаат за настани кои или го предвидуваат Флуксаус или конституираат прото-Флуксаус настани.<ref name="MOMA" /> Меѓу најчесто споменуваните се серијата концерти во поткровјето на улицата Чемберс, во Њујорк, организирани од [[Јоко Оно]] и Ла Монте Јанг во 1961 година, со парчиња од Оно, [[Џексон Мек Лоу]], [[Џозеф Берд]] и [[Хенри Флинт]];<ref>{{Cite web |url=http://www.jeclique.com/onoweb/loftono.html |title=Performances at Yoko Ono's Chambers Street Loft |access-date=2 July 2012 |archive-date=10 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410182850/http://www.jeclique.com/onoweb/loftono.html |url-status=live }}</ref> едномесечниот фестивал ''Yam'' одржан во северниот дел на државата Њујорк од страна на Џорџ Брехт и [[Роберт Вотс (уметник)|Роберт Вотс]] во мај 1963 година со [[Реј Џонсон]] и [[Алан Капров]] (кулминација на едногодишни парчиња [[Поштенска уметност|поштенска уметност]]);<ref name="MOMA" /> и серија концерти одржани во студиото на [[Мери Бауермајстер]], Келн, 1960–61, на кои настапија [[Нам Џун Пајк]] и Џон Кејџ меѓу многу други. На еден од овие настани во 1960 година, за време на неговото дело Etude pour Piano, Пајк скокна во публиката и му ја пресече вратоврската на Џон Кејџ, истрча од концертната сала, а потоа телефонски им се јави на организаторите на салата за да објави дека парчето завршило.<ref>{{Cite web |url=http://www.tate.org.uk/whats-on/exhibition/nam-june-paik/nam-june-paik-room-guide/nam-june-paik-section-2 |title=Tate, Nam June Paik, Fluxus, Performance, Participation |access-date=4 July 2012 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304111327/http://www.tate.org.uk/whats-on/exhibition/nam-june-paik/nam-june-paik-room-guide/nam-june-paik-section-2 |url-status=live }}</ref> Како што изјави еден од основачите на движењето, Дик Хигинс: <blockquote>Флуксаус започна со работата, а потоа се собра, применувајќи го името Флуксаус на работа што веќе постоеше. Беше како да започна во средината на ситуацијата, наместо на почетокот.<ref>{{YouTube|9feLztCuQ18|1986 interview}}, [[Дик Хигинс]] за Fluxus {{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=9feLztCuQ18 |title=Dick Higgins on FLUXUS - YouTube |website=[[YouTube]] |date=15 March 2010 |access-date=27 November 2016 |archive-date=23 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323115751/https://www.youtube.com/watch?v=9feLztCuQ18 |url-status=bot: unknown }}</ref><ref>Меѓу најраните парчиња што подоцна ќе беа објавени од Флуксаус беа партитурите за настани на Брехт, од кои најраните датираа од околу 1958/9 година, и дела како Valoche, кои првично беа изложени на самостојната изложба на Брехт 'Toward's Events' во 1959 година.</ref> </blockquote> === Од „Антологија на случајни операции на неодадаизмот“ до раниот Флуксаус === Во 1961 година американскиот музичар/уметник [[Ла Монте Јанг]] бил ангажиран како гостин-уредник на ново издание на литературното списание од Западното Крајбрежје наречено ''[[Beatitude (списание)|Beatitude]]'', кое требало да биде наменето за Источното Крајбрежје и да се вика ''Beatitude East''. Но, бидејќи врската со ''Beatitude'' прерано прекинала, [[Џорџ Мачиунас]], обучен [[Графички дизајн|графички дизајнер]], го прашал Јанг дали може да го уреди и да помогне да се објави [[Неодадаизам|неодадаистичкиот]] материјал.<ref name="auto">Colby Chamberlain, ''Fluxus Administration: George Maciunas and the Art of Paperwork'', University of Chicago Press, 2024, p. 4</ref> Мачиунас обезбедил хартија, дизајн и малку пари за објавување на антологијата која содржела дела од тогашните њујоршки [[Авангарда|авангардни]] уметници. Проектот го зел насловот ''Антологија на случајни операции'' од неговиот целосен наслов ''Антологија на случајни операции концепт уметност анти-уметност неодреденост импровизација бесмислено дело природни катастрофи планови за акциони приказни дијаграми музика поезија есеи танц конструкции математика композиции''. ''Антологија на случајни операции'' била завршена и објавена во 1963 година од страна на [[Џексон Мек Лоу]] и Ла Монте Јанг, бидејќи Мачиунас дотогаш веќе се преселил во Германија за да им побегне на своите доверители.<ref>{{Cite web |url=http://www.artinamericamagazine.com/news-features/magazine/design-in-flux/. |title=Chamberlain, Colby. "Design in Flux" Art In America. 1 October 2014 |access-date=7 July 2015 |archive-date=8 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708165151/http://www.artinamericamagazine.com/news-features/magazine/design-in-flux/ |url-status=live }}</ref> По отворањето на кракотрајна уметничка галерија на [[Медисон авенија]], која изложувала дела од [[Дик Хигинс]], [[Јоко Оно]], [[Јонас Мекас]], [[Реј Џонсон]], [[Хенри Флинт]] и Ла Монте Јанг, Мачиунас се преселил во [[Визбаден]], Западна Германија, вработувајќи се како графички дизајнер во [[Воено воздухопловство на САД|Военото воздухопловство на САД]] во доцната 1961 година{{sfn|Hendricks|1988|p=22}} откако галеријата банкротирала. Од Визбаден, Мачиунас го продолжил контактот со Јанг и други уметници со седиште во Њујорк, како и со иселенички американски уметници како [[Бенџамин Патерсон]] и [[Емет Вилијамс]], кои ги запознал во Европа. До септември 1962 година, на Мачиунас му се приклучиле [[Дик Хигинс]] и [[Алисон Ноулс]], кои патувале во Европа за да му помогнат да ја промовира втората планирана публикација наречена '''Fluxus''', прва од серијата ''годишници'' со уметнички дела.<ref name="raynaud">{{Cite web|author= Bloch, Mark |title= What Did Raynaud and When Did He Know It? An Interview with Alison Knowles |work= Black Mountain College Studies Journal Vol. 8 |date= 22 July 2015 |url= http://www.blackmountainstudiesjournal.org/volume-8-special-surprise-issue-summer-2015/what-did-raynaud-and-when-did-he-know-it-interview-with-alison-knowles-by-mark-bloch/ }}</ref> Мачиунас првично го смислил насловот ''Fluxus'' за антологија на њујоршките [[Литванија|литвански]] уметници која никогаш не била реализирана, но наместо тоа го применил терминот за уметниците кои работеле во духот на ''Anthology of Chance Operations''.<ref name="auto"/> Бидејќи по бегството од Литванија на крајот од [[Втора светска војна|Втората светска војна]], неговото семејство се населило во Њујорк, каде што тој првпат ја запознал групата авангардни уметници и музичари собрани околу [[Џон Кејџ]] и [[Ла Монте Јанг]]. Така Мачиунас го скроил името ''Fluxus'' не за својата перципирана група литвански уметници, туку за [[Неодадаизам|неодадаистичката]] уметност што ја произведувал опсег на уметници со заеднички сензибилитет како обид да се „спојат... културните, социјалните и политичките револуционери во [обединен] фронт и акција“.<ref>''Fluxus Manifesto'', 1963, by George Maciunas</ref> Мачиунас за првпат јавно го скроил терминот ''Fluxus'' (што значи 'да тече') во 'проспект за брошура' што им го поделил на гледачите на фестивалот што го организирал, наречен ''Après Cage; Kleinen Sommerfest'' (По Кејџ; Мал летен фестивал), во [[Вупертал]], Западна Германија, на 9 јуни 1962 година.{{sfn|Hendricks|1988|p=91}} Мачиунас бил страстен историчар на уметност и првично го нарекувал Флуксаус 'неодадаизам' или 'обновен дадаизам'.<ref>Maciunas, ''Fluxus Prospectus'', quoted in {{harvnb|Hendricks|1988|p=23}}</ref> Тој му напишал неколку писма на [[Раул Хаусман]], оригинален [[Дадаизам|дадаист]], изложувајќи ги своите идеи. Хаусман го одвратил од користењето на терминот; <blockquote> Забележувам со големо задоволство она што го кажавте за германските неодадаисти—но мислам дека дури и Американците не треба да го користат терминот "неодадаизам" бидејќи нео не значи ништо и -изам е старомодно. Зошто да не едноставно "Fluxus"? Ми изгледа многу подобро, бидејќи е ново, а дада е историско.<ref>Raoul Hausmann, quoted in {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|p=40}}. Letter dated 4 November 1962, according to {{harvnb|Kellein|2007|loc=n. 47, p. 65}}</ref> </blockquote> Како дел од фестивалот, Мачиунас напиша предавање насловено 'Неодадаизмот во Соединетите Држави'.<ref>Предавањето всушност го одржа на германски јазик Артус Ц Каспари</ref> По обидот да ја дефинира 'конкретистичката неодадаистичка' уметност, тој објасни дека Флуксаус се противи на исклучувањето на секојдневието од уметноста. Користејќи 'антиуметност и уметнички баналности', Флуксаус би се борел против 'традиционалните вештачки работи во уметноста'.<ref name=fluxus62>{{harvnb|Kellein|2007|p=62}}</ref> Предавањето заврши со декларацијата „Антиуметноста е живот, е природа, е вистинска реалност—тоа е сè и сешто.“<ref name=fluxus62/> === Европските фестивали и Флукс-комплетите === Во 1962 година, Мачиунас, Хигинс и Ноулс отпатувале во Европа за да ја промовираат планираната публикација на Флуксаус со концерти на антички музички инструменти. Со помош на група уметници меѓу кои биле [[Јозеф Бојс]] и [[Волф Востел]], Мачиунас конечно организирал серија ''Флукс-фестивали'' ширум Западна Европа. Започнувајќи со 14 концерти помеѓу 1 и 23 септември 1962 година, во [[Визбаден]], овие ''Флукс-фестивали'' претставија дела од музичари како Џон Кејџ, [[Ѓерѓ Лигети|Лигети]], [[Кшиштоф Пендерецки|Пендерецки]], [[Тери Рајли]] и [[Брајан Гајсин]] заедно со [[Перформанс|перформанс]] парчиња напишани од Хигинс, Ноулс, Џорџ Брехт и [[Нам Џун Пајк]], [[Бен Патерсон]], [[Роберт Филиу]] и [[Емет Вилијамс]], меѓу многуте други. Еден перформанс посебно, ''Piano Activities'' од [[Филип Корнер]], стана злогласен предизвикувајќи го важниот статус на пијаното во послевоените германски домови. Партитурата—која бара од кој било број изведувачи, меѓу другото, да „свират“, „кубат или тапкаат“, „гребат или тријат“, „испуштаат предмети“ врз него, „делуваат врз жиците со“, „удираат во резонантното дрво, чивиите, капакот или влечат разни видови предмети преку нив“ и „делуваат на кој било начин врз долната страна на пијаното“<ref>{{Cite web|url=http://marcusboon.com:80/node/23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101102022741/http://marcusboon.com/node/23|title=Philip Corner: A Long Life, Endless as the Sky &#124; marcusboon.com|archivedate=2 November 2010|website=marcusboon.com|url-status=dead}}</ref>—резултираше со целосно уништување на пијано кога беше изведено од Мачиунас, Хигинс и други во Визбаден. Перформансот се сметаше за доволно скандалозен за да биде прикажан на германската телевизија четири пати, со воводот „Лудаците побегнаа!“<ref>"Die Irren sind los" quoted in {{harvnb|Kellein|2007|p=65}}</ref> <blockquote>На крајот го изведовме ''Piano Activities'' на Корнер не според неговите инструкции бидејќи систематски уништивме пијано кое го купив за 5 долари и морав да го исечам цело за да го фрлам, во спротивно ќе моравме да им платиме на превозници, многу практична композиција, но германските чувства за овој "инструмент на Шопен" беа повредени и направија скандал околу тоа...<ref>George Maciunas, letter to [[Ла Монте Јанг]], 1962, quoted in {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|p=53}}</ref> </blockquote> Во исто време, Мачиунас ги искористи своите деловни врски за да започне со печатење евтини масовно произведени книги и мултипли од некои од уметниците кои беа вклучени во перформансите. Првите три што беа отпечатени беа ''Composition 1961'' од Ла Монте Јанг ([https://web.archive.org/web/20150722033506/http://archives.carre.pagesperso-orange.fr/Young%20La%20Monte.html видете тука], ''Антологија на случајни операции'' уредена од Јанг и Мек Лоу и ''[[Water Yam (книга на уметник)|Water Yam]]'', од Џорџ Брехт. ''Water Yam'', серија партитури за настани отпечатени на мали листови картон и собрани заедно во картонска кутија, беше првото во серијата уметнички дела што ги отпечати Мачиунас кои станаа познати како ''Флукс-комплети'' (Fluxkits). Евтини, масовно произведени и лесно дистрибуирани, ''Флукс-комплетите'' првично беа наменети да формираат постојано проширувачка библиотека на модерната [[Перформанс|уметност на перформанс]]. ''Water Yam'' беше објавен во тираж од 1000 примероци и првично чинеше 4 долари.<ref>Price listed in the ''Fluxus Preview Review'', July 1963, quoted in {{harvnb|Hendricks|1988|p=217}}</ref> До април 1964 година, речиси една година подоцна, Мачиунас сè уште имаше 996 непродадени примероци.<ref>Maciunas, letter to Emmett Williams, quoted in {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|p=106}}</ref> Оригиналниот план на Мачиунас беше сам да го дизајнира, уредува и плаќа секое издание, во замена за авторските права да ги држи колективот.{{sfn|Hendricks|1988|p=24}}{{sfn|Kellein|2007|p=69}} Профитот требаше првично да се дели 80/20, во корист на уметникот.<ref>Ова требаше да се намали на 50/50 во рок од една година{{harvnb|Kellein|2007|p=88}}</ref> Бидејќи повеќето композитори веќе имаа договори за издавање, Флуксаус брзо го смени фокусот од музика кон перформанс и ликовна уметност. На пример, Џон Кејџ никогаш не објавил дело под името „Флукус“ поради договорот што го имал со музичките издавачи „Едишн Питерс“ (Edition Peters).<ref>{{harvnb|Kellein|2007|pp=69–71}}</ref> Се чинеше дека Мачунас има неверојатна способност да заврши работа... ако имав материјали за печатење, тој можеше да ги испечати. Во Ист Бранзвик е прилично тешко да се најде квалитетно офсет-печатење. Не е невозможно, но не е ни лесно, а бидејќи сум многу мрзлив, ми олесна кога најдов некој што можеше да го преземе тој товар од мене. И така, го запознав Мачунас – Литванец или Бугарин, или некаков бегалец, што и да беше – кој беше прекрасно облечен; всушност, „со впечатлив изглед“ би бил посоодветен опис. Тој некако успеваше да го организира сето тоа, така што не морав да патувам 57 милји за да најдам печатница.<ref>George Brecht, "An Interview with Robin Page for [[Carla Liss]]", In ''Art And Artists'', London October 1972, pp. 30–31 reprinted in {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|pp=109–110}}</ref> Бидејќи Мачунас бил далтонист, мултиплите на „Флукус“ речиси секогаш биле црно-бели.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/1996/05/24/arts/art-in-review-069620.html|title=Art in Review: The man who organized Fluxus|newspaper=[[The New York Times]]|date=24 May 1996 |access-date=17 May 2022|archive-date=27 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170627120907/http://www.nytimes.com/1996/05/24/arts/art-in-review-069620.html |url-status=live|last=Cotter|first=Holland|author-link=Holland Cotter}}</ref> ===Њујорк и ФлуксШоповите=== Откако неговиот договор со воздухопловните сили на САД бил раскинат поради лошо здравје, Мачунас бил принуден да се врати во САД на 3 септември 1963 година.{{sfn|Maciunas|Ay-O|1998|p=340}} Откако повторно се нашол во Њујорк, започнал да организира серија улични концерти и отворил нова продавница, „Флуксхол“, на улицата Канал. 12 концерти, „настрана од протоптаните патеки на њујоршката уметничка сцена“,<ref name=fluxus93>{{harvnb|Kellein|2007|p=93}}</ref> се одржаа на улицата Канал, од 11 април до 23 мај 1964 година. Со фотографии направени од самиот Мачунас, дела на Бен Вотје, Алисон Ноулс и Такехиса Косуги се изведуваа на улица бесплатно, иако во пракса и онака „немало публика вредна за спомнување“.<ref name=fluxus93/> <blockquote> Луѓето во Флуксус сфатиле, како што објаснил Брехт, дека „концертните сали, театрите и уметничките галерии“ „мумифицираат“. Наместо тоа, овие уметници откриле дека „претпочитаат улици, домови и железнички станици...“. Мачунас препознал радикален политички потенцијал во целото ова отворено антиинституционално творештво, што било важен извор на неговата длабока посветеност кон него. Применувајќи ја својата стручност како професионален графички дизајнер, Мачунас одиграл важна улога во проектирањето врз Флуксус на каква и да е кохерентност што подоцна ќе изгледа дека ја имал.{{sfn|Brecht|Robinson|2005|p=118}} </blockquote> Покрај њујоршката продавница, Мачунас изградил дистрибутивна мрежа за новата уметност низ Европа, а подоцна и продажни места во Калифорнија и Јапонија. Галериски продавници и продавници за нарачки по пошта биле основани, меѓу другите, во Амстердам, Вилфраншсирмер, Милано и Лондон.{{sfn|Kellein|2007|p=109}} До 1965 година била достапна првата антологија, ''Флуксус 1'', составена од манила-пликови споени со завртки, во кои се наоѓале дела од бројни уметници што подоцна ќе станат познати, меѓу кои Ла Монт Јанг, Кристо, Џозеф Бирд и Јоко Оно. Другите достапни парчиња вклучувале пакети изменети карти за играње од Џорџ Брехт, сензорни кутии од Ај-О, редовен билтен со придонеси од уметници и музичари како Реј Џонсон и Џон Кејл, и лимени конзерви исполнети со песни, поеми и рецепти за грав од Алисон Ноулс ([http://www.aknowles.com/beanrolls.html види]). ===Штокхаузеновиот ''Оригинале''=== Откако се вратил во Њујорк, Мачунас повторно се спријателил со Хенри Флинт,<ref>Во тоа време, член на левичарската група WWP.{{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|p=108}}</ref> кој ги поттикнувал членовите на Флуксус да заземат поотворено политички став. Еден од резултатите од овие разговори бил организирањето на пикет на американската премиера на ''Оригинале'', неодамнешно дело на германскиот композитор [[Карлхајнц Штокхаузен]], на 8 септември 1964 година.<ref name=":Bloch">[http://www.panmodern.com/OnStockhausen-sOriginale.pdf Bloch, Mark. "On Originale.", from Bloch, Mark, editor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924063736/http://www.panmodern.com/OnStockhausen-sOriginale.pdf |date=24 September 2015 }}. "Robert Delford Brown: Meat, Maps and Militant Metaphysics", Cameron Museum of Art, Wilmington, North Carolina, 2008.</ref> Мачунас и Флинт го прогласиле Штокхаузен за „културен империјалист“, додека другите членови остро не се согласувале. Резултатот бил тоа што членови на Флуксус, како Нам Џун Пајк и Џексон Мек Лоу, поминале низ пикетна линија составена од други членови, меѓу кои Бен Вотје и Такако Саито,{{sfn|Kellein|2007|p=98}} кои делеле летоци во кои Штокхаузен бил осуден како „типичен европско-северноамерикански уметник на владејачката класа“.<ref>"Picket Stockhausen Concert!", [[Хенри Флинт|Flynt]] and [[Џорџ Мачунас|Maciunas]] flyer, 1964. Reproduced{{Full citation needed|date=July 2015|reason=Something got chopped off here.}}</ref> Дик Хигинс учествувал во пикетот, а потоа ладнокрвно им се придружил на другите изведувачи внатре;<ref>{{Cite web |url=http://www.ubu.com/film/stockhausen_originale.html |title=A film of the event, UbuWeb |access-date=15 June 2012 |archive-date=10 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120210203729/http://www.ubu.com/film/stockhausen_originale.html |url-status=live }}</ref> <blockquote> Мачунас и неговиот пријател Хенри Флинт се обидоа да ги натераат луѓето од Флуксус да маршираат околу циркусот со бели картички на кои пишуваше дека ''Оригинале'' е лош. И се обидоа да кажат дека луѓето од Флуксус што беа во циркусот повеќе не се Флуксус. Тоа беше глупаво, бидејќи предизвика раскол. Мене ми беше смешно, па прво се шетав со Мачунас и со Хенри со картичка, а потоа влегов внатре и им се придружив на циркусот; така што и двете групи се налутија на мене. Е па. Некои велат дека Флуксус умрел тој ден — јас некогаш и самиот така мислев — но излезе дека сум згрешил.<ref>[[Дик Хигинс]], [http://www.artnotart.com/fluxus/dhiggins-childshistory.html "A Child's History of Fluxus"], 1979. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120622030429/http://www.artnotart.com/fluxus/dhiggins-childshistory.html |date=22 June 2012 }}</ref> </blockquote> Настанот, организиран од Шарлот Мурман како дел од нејзиниот ''Втор годишен њујоршки авангарден фестивал'', ги зацврстил непријателствата меѓу Мачунас и неа,{{sfn|Kellein|2007|loc=n. 104, p. 98}} при што Мачунас често бараше уметниците поврзани со Флуксус да немаат допир со годишниот фестивал, и честопати ги исклучуваше уметниците што ги игнорираа неговите барања. Ова непријателство продолжило низ целиот живот на Мачунас — за големо чудење на Мурман — и покрај тоа што таа продолжила да го поддржува уметноста и уметниците на Флуксус.<ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=wiEJdOlgcDE |title=Charlotte Moorman and Nam June Paik "The Originale" |website=[[YouTube]] |access-date=27 November 2016 |archive-date=31 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181231083801/https://www.youtube.com/watch?v=wiEJdOlgcDE |url-status=live }}</ref> ==Среден период (1965–78)== ===Претпоставени востанија и азиското влијание=== Пикетирањето на ''Оригинале'' го означило врвот на агитпроп пристапот на Мачунас,<ref>{{Cite web |url=http://www.stewarthomesociety.org/ass/fluxone.htm |title=Stewart Home, The Assault on Culture, The origins of Fluxus and the movement in its 'heroic' period, Chapter 9 |access-date=16 June 2012 |archive-date=2 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090602022154/http://www.stewarthomesociety.org/ass/fluxone.htm |url-status=live }}</ref> пристап што ги отуѓил многу од раните поборници на Флуксус; Џексон Мек Лоу поднел оставка веднаш откако ги слушнал „антисоцијалните“ планови изложени во април 1963 година, како на пример расипување на камиони под реката Хадсон, во Холандскиот тунел.<ref>Jackson Mac Low quoted in {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|pp=94–95}}</ref> Брехт се заканил дека ќе си замине поради истото прашање, а потоа го напуштил Њујорк напролет 1965 година. И покрај неговата континуирана приврзаност кон идеалите на Флуксус, Дик Хигинс се скарал со Мачунас во приближно исто време, наводно поради основањето на ''Something Else Press'', која печатела многу текстови на клучни личности поврзани со Флуксус и на други членови на авангардата. Шарлот Мурман продолжила да го презентира својот ''Годишен авангарден фестивал'' во Њујорк. Ваквите претпоставени побуни против кохерентноста на водењето на Флуксус од страна на Мачунас отвориле простор Флуксус да биде сè повеќе под влијание на јапонските членови на групата.{{sfn|Kellein|2007|p=101}} Откако се вратила во Јапонија во 1961 година, Јоко Оно им препорачувала на колегите да го побараат Мачунас ако се преселат во Њујорк; додека таа се вратила, на почетокот на 1965 година, Хај Ред Центер, Шигеко Кубота, Такако Саито, Миеко Шиоми, Јасунао Тоне и Ај-О веќе започнале да создаваат дела за Флуксус, често со контемплативен карактер.{{sfn|Kellein|2007|p=102}} Во Токио, Јапонија, 1964 година, Јоко Оно, неконформист во заедницата на Флуксус,<ref>Weisman, S. (2011). ''The mind music of Yoko Ono: Screams and silences at the intersection of the real and the imagined (195-196)''(Order No. 3458632). Available from ProQuest Dissertations & Theses Global. (872186218).</ref> независно ја објавила својата уметничка книга ''Грејпфрут''.<ref>{{Cite book |last=Laynor |first=Gregory |title=The Making of Intermedia: John Cage to Yoko Ono, 1952 to 1972 |date=2016 |others=University of Washington. English, Brian Reed |isbn=978-1-339-94191-2 |volume=78-03A |location=Ann Arbor |pages=(94) |oclc=1257952914}}</ref> Самиот текст на книгата опфаќа настански партитури и други форми на партиципативна уметност.<ref>Sallabedra, M. (2012). ''Like an elephant's tail: Process and instruction in the work of Michael Rakowitz, Rirkrit Tiravanija and Yoko Ono (7) (9-20)'' (Order No. 1514168). Available from ProQuest Dissertations & Theses Global. (1026566248).</ref> Една настанска партитура од книгата:{{blockquote|'''Парче со облаци'''<ref>Ono, Y. (1964). ''Grapefruit''. Wunternaum Press.</ref> Замисли дека облаците капат. Ископај дупка во својата градина за да ги ставиш во неа.}} ===Прото-изведбена уметност=== На 25 септември 1965 година, '''ФлуксОркестрата''', со диригент Ла Монт Јанг, настапила во Карнеги Рисајтл Хол во Њујорк со постер и програма дизајнирани од Џорџ Мачунас. Примероците од програмата биле превиткани во хартиени авиони и испукани за време на вечерта, која вклучувала изведби на „Настан на паѓање“ од Чиеко Шиоми, „Симфонија бр. 3 ‚На подот‘ од ‚Облаци ножици‘“ од Џорџ Брехт, „4 парчиња за оркестар за Ла Монт Јанг“ од Јоко Оно, „Музика за лице што исчезнува“ од Шиоми, „Тактички парчиња за оркестар“ и „Оливети машина за собирање во спомен на Адријано Оливети“ од Ентони Кокс, „Транс за оркестар“ од Вотс, „Небесно парче за Исус Христос*“ од Оно, „Октет за дувачи ‚Во водата‘ од ‚Облаци ножици‘“ од Брехт, „Парче“ од Шигеко Кубота, „1965 $50“ од Јанг, „Парче за пијано“ од Томас Шмит, „Парче со меч“ од Кокс, „Музика за доцно попладне заедно со“ од Шиоми, „2“ од Вотс, „c/t Трага“ од Вотс, „Настан за пауза“ од Вилем де Ридер, „Музика за филм“ од Стен Вандербик, „Механичка оркестра“ од Џо Џонс и „Тајна соба“ од Бен Вотје. Во 1969 година, уметникот Џо Џонс ја отворил својата ''Музичка продавница ЏеЏеј'' (позната и како ''Музичка продавница за глуви на тон'') на улицата Норт Мур 18, каде ги презентирал своите машини за репетитивна дрон музика. Таму создал инсталација во излогот, така што секој можел да притисне бројни копчиња на врати за да ги свири машините за ноиз музика што биле изложени. <ref>[http://www.sukothai.com/X.SA.07/X7.Jones.f1.html Interview with Joe Jones by Nakagawa Shin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170103101126/http://www.sukothai.com/X.SA.07/X7.Jones.f1.html |date=3 January 2017 }} (1992)</ref> Џонс таму презентирал и мали музички инсталациски изведби, сам или со други уметници од Флуксус, како што се [[Јоко Оно]] и [[Џон Ленон]],{{sfn|Smith|1998|pp=206–209}} меѓу другите. Од 18 април до 12 јуни 1970 година, Оно и Ленон (познати како Пластик Оно Бенд) презентирале серија настани и концерти на Флуксус таму, наречени ''ГРЕЈПФРУТ ФЛУКСБАНКЕТ''. Била промовирана со постер дизајниран од водачот на Флуксус, Џорџ Мачунас. Изведбите вклучувале: ''Дојдете имитирајќи ги Џон Ленон и Јоко Оно, Грејпфрут банкет'' (11–17 април) од Џорџ Мачунас, Јошимаса Вада, Нај Фарабас (претходно Бичи Форбс и Бичи Форбс Хендрикс), Џефри Хендрикс и Роберт Вотс; ''Направи сам'' (11–17 април) од Јоко Оно; ''Билети од Џон Ленон + Флуксагенти'' (18–24 април) со Вада, Бен Вотје и Мачунас; ''Клиника од Јоко Оно + Хај Ред Центер'' (25 април – 1 мај); ''Сината соба од Јоко + Флуксмајсторилажливци'' (2–8 мај); ''Тежина и вода од Јоко + Флукспожарникари'' (9–15 мај); ''Капсула од Јоко + Флукс вселенски центар'' (16–22 мај) со Мачунас, Пол Шеритс, Џорџ Брехт, Ај-О, Оно, Вотс, Џон Кавано; ''Портрет на Џон Ленон како млад облак од Јоко + Сите'' (23–29 мај); ''Продавницата од Јоко + Флуксфабрика'' (30 мај – 5 јуни), со Оно, Мачунас, Вада, Ај-О; и на крајот ''Испит од Јоко + Флуксучилиште'' (6–12 јуни) со Оно, Џефри Хендрикс, Вотс, Миеко Шиоми и Робер Филиу.<ref>{{Cite web |url=https://specificobject.com/objects/info.cfm?inventory_id=23254&object_id=19915&page=5&search=George%20Maciunas&sort=pubdate&search_type=basic&pobject_status=All&options=artist |title=Joint Yoko Ono, John Lennon, & Fluxgroup Project / Press Release -- April 1, 1970 |access-date=15 January 2021 |archive-date=21 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121071320/https://specificobject.com/objects/info.cfm?inventory_id=23254&object_id=19915&page=5&search=George%20Maciunas&sort=pubdate&search_type=basic&pobject_status=All&options=artist |url-status=live }}</ref> ===Предмети што ги бришат границите=== Како што Флуксус постепено станувал познат, амбициите на Мачунас за продажба на ефтини мултиплови растеле. Втората Флукс-антологија, ''Флукскит'' (крајот на 1964),<ref>{{Cite web |url=http://www.moma.org/interactives/exhibitions/2011/fluxus_editions/works/fluxkit/ |title=Fluxkit, MoMA |access-date=4 July 2012 |archive-date=17 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120517191326/http://www.moma.org/interactives/exhibitions/2011/fluxus_editions/works/fluxkit/ |url-status=live }}</ref> ги собрала раните тродимензионални дела создадени од колективот во бизнис-куфер, идеја позајмена директно од ''Кутија во куфер'' на Дишан.{{sfn|Hendricks|1988|p=76}}<ref name="MoMA, Interactive">{{Cite web |url=http://www.moma.org/interactives/exhibitions/1999/muse/artist_pages/duchamp_boite.html |title=MoMA, Interactive exhibitions |access-date=28 June 2012 |archive-date=4 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120904044659/http://www.moma.org/interactives/exhibitions/1999/muse/artist_pages/duchamp_boite.html |url-status=live }}</ref> Во рок од една година, плановите за нова антологија, ''Флуксус 2'', биле во полн ек и требало да содржи Флукс филмови од Џон Кејџ и Јоко Оно (со обезбедени рачни проектори), расипани кибритни кутии и разгледници од Бен Вотје, пластична храна од Клас Олденбург, ФлуксМедицина од Шигеко Кубота (која содржела празни пакувања од апчиња), и уметнички дела направени од камења, печати, застарени патнички билети, нерешливи сложувалки и машина за олеснување на мрморењето.{{sfn|Hendricks|1988|p=124}} Верувањето на Мачунас во колективот се протегало и на авторството; голем број дела од овој период биле анонимни, погрешно припишани или нивното авторство подоцна било доведено во прашање.<ref>Јоко Оно, на пример, тврдела дека е авторка на ''Музика за лице што исчезнува'' (позната и како ''Насмевка'') на Миеко Шиоми.</ref> Како дополнителна компликација, Мачунас имал навика драматично да ги менува идеите што ги поднесувале различни уметници пред да ги пушти делата во производство. ''Цврста пластика во пластична кутија'', припишана на Пер Киркебе во 1967 година, на пример, првично била реализирана од Киркебе како метална кутија на која било испишано „Оваа кутија содржи дрво“, а внатре во кутијата се наоѓале струготини. Кога мултиплот бил произведен од Мачунас, делото имало нова форма: блок од цврста пластика кој се наоѓал во пластична кутија со иста боја.<ref name="MoMA, Interactive" /> Исто така, Мачунас му го препишал на Киркебе делото''Часовник со лице од степени'', иако идејата била на Роберт Вотс;{{sfn|Hendricks|1988|p=290}} <blockquote>Пред некоја година, кога разговарав со Роберт Вотс за ''Часовникот со лице од степени'' и ''Часовникот со лице на компас'', тој се сеќаваше како сам ја измислил идејата и беше изненаден што Џорџ Мачунас ги рекламирал како дела на Пер Киркебе. Вотс само ги покренал рамењата и рекол дека така работел Џорџ. Идеите биле во воздухот и Мачунас го доделувал делото на еден или друг уметник.{{sfn|Hendricks|1988|p=291}}</blockquote> Другите тактики од тоа време вклучувале купување на големи количини пластични кутии на големо од страна на Мачунас и нивно делење на уметниците со едноставно барање да ги претворат во Флукскитови, како и користење на брзорастечката меѓународна мрежа на уметници за да придонесат со предмети потребни за комплетирање на делата. ''Флуксатласот'' на Роберт Вотс од 1973 година, на пример, содржи мали камења испратени од членовите на групата од целиот свет.<ref>"All contributors will receive a box in return..." {{harvnb|Hendricks|1988|p=542}}</ref> ===Измислување на изведбената уметност=== Покрај неговите бројни оригинални композиции што се придружиле на каталогот на дела на колективот, Лери Милер, поврзан со групата од 1969 година, бил активен и како интерпретатор на „класичните“ партитури и одговорен за доближување на делата на групата до поширока публика, затушувајќи ги границите меѓу уметник, продуцент и истражувач. Покрај сопствената уметничка работа на Милер, тој организирал, реконструирал и настапувал на бројни настани на Флуксус и собрал обемна збирка материјали за историјата на Флуксус.<ref>[http://www.fluxus-east.eu/index.php?lang=en "Fluxus East: Fluxus Networks in Central Eastern Europe"]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063726/http://www.fluxus-east.eu/?item=exhib&sub=miller&lang=en |date=4 March 2016 }}</ref> Преку Милер, Флуксус привлекол медиумско внимание, како на пример светското известување на [[Си-Ен-Ен]] за изложбата ''Забрането'' во Музејот Њуарк (сега Уметнички музеј Њуарк) во 1999 година.<ref>Marter, Joan M. and Anderson, Simon. ''Off Limits: Rutgers University and the Avant-garde, 1957–1963''. Newark Museum. Newark, New Jersey</ref> Други активности на Милер како организатор, изведувач и презентер во рамките на милјето на Флуксус вклучуваат ''Изведба во Fluxus Continue 1963–2003'' во Музејот за модерна и современа уметност во Ница; ''Флуксус а ла карт'' во Амстердам; и ''Централен фестивал Флуксус'' во Централ музеј во [[Утрехт]], Холандија. Во 2004 година, за ''Критична маса: Хепенинзи, Флуксус, изведба, интермедија и Универзитетот Ратгерс 1958–1972'' на Џефри Хендрикс, Милер ги повторил и ажурирал атлетските настани од Флукс олимпијадата, првпат презентирани во 1970 година.<ref>Hendricks, Geoffrey, editor. Critical Mass: Happenings, Fluxus, Performance, Intermedia, and Rutgers. Mead Art Museum, Amherst, Massachusetts</ref> За ''Флуксус направи сам'' во „АИ – Арт Интерактив“ во Кембриџ, Масачусетс, Милер работел како куратор-консултант за изложба на дела што им овозможувале на гледачите практично искуство, вклучително и реконструкција на неколку делови од историскиот ''Флукс лавиринт'', огромен и сложен лавиринт што Милер првично го изградил заедно со Џорџ Мачунас во ''Академијата на уметностите'' во [[Берлин]] во 1976 година и кој вклучувал делови од неколку уметници од Флуксус. Милер создал нова верзија на ''Флукс лавиринтот'' на изложбата ''Во духот на Флуксус'' во Центарот за уметност „Вокер“ во 1994 година, каде Грејл Маркус рекол: „Милер... го дотеруваше чудовиштето.“<ref>Marcus, Greil. ''Real Life Rock: The Complete Top Ten Columns, 1986–2014''. Yale University Press, New Haven, Connecticut p. 114.</ref> === Феминизам === Жените поврзани со Флуксус, како Кероли Шниман и Шарлот Мурман, и основачките членови на групата, како Алисон Ноулс и [[Јоко Оно]], придонеле со дела во различни медиуми и со различна содржина, како на пример „Направи салата“ и „Направи супа“ од Ноулс. Секоја од нив била обликувана од своето време и од своите поврзаности со уметници од претходната генерација, како Сари Динс, кои со силни личности и уметност го покажувале патот кон промените од 1960-тите и 70-тите.<ref>{{Cite news|url=https://whitehotmagazine.com/articles/museum-show-for-sari-dienes/5895|title=A New Book and a Museum Show for Sari Dienes|work=Whitehot Magazine|last=Bloch|first=Mark|date=July 2023|access-date=8 September 2023}}</ref> Некои создавале експериментални и изведбени дела поврзани со телото, со кои се создавало моќно женско присуство, кое постоело во Флуксус од самиот почеток на групата, како што покажуваат делата меѓу кои „Внатрешен свиток“ на Кероли Шниман, „Парче за сечење“ на Јоко Оно и „Сликање со вагина“ на Шигеко Кубота. Жените што работеле во Флуксус често истовремено ја критикувале својата положба во општество доминирано од мажи, а исто така ги разоткривале нееднаквостите во еден уметнички колектив што тврдел дека е отворен и разновиден. Џорџ Мачунас, при отфрлањето на Шниман како членка на Флуксус, ја нарекол „виновна за барокни тенденции, отворена сексуалност и театрален вишок“.<ref name="O'Dell">{{harvnb|O'Dell|1997}}</ref> „Внатрешен свиток“ бил одговор на искуството на Шниман како филмаџија во 1950-тите и 1960-тите, кога машките филмаџии тврделе дека жените треба да се ограничат на танц. {{Poem quote|text= Тој рече те сакаме Шармантна си Но не бараj од нас Да ги гледаме твоите филмови Не можеме Има одредени филмови Што не можеме да ги гледаме Личниот неред Упорноста на чувството Сензибилитетот на допирот на раката |sign=Кероли Шниман<ref name="O'Dell" /> }} Во ''Една вечер со жените на Флуксус: дискусија на тркалезна маса'', организирана на Универзитетот Њујорк на 19 февруари 2009 година од ''Жени и изведба: списание за феминистичка теорија'' и Одделот за студии на изведбата, еден извадок од Миеко Шиоми гласи: „...најдоброто нешто кај Флуксус, мислам, е тоа што немало дискриминација врз основа на националност и пол. Флуксус бил отворен за секого што споделувал слични мисли за уметноста и животот. Затоа жените уметнички можеле да бидат толку активни без да чувствуваат никаква фрустрација.“<ref>{{cite journal |last1=Yoshimoto |first1=Midori |last2=Knowles |first2=Alison |last3=Schneemann |first3=Carolee |last4=Seagull |first4=Sara |last5=Moore |first5=Barbara |last6=Shiovitz |first6=Brynn Wein |last7=Yoshimoto |first7=Midori |last8=Pittman |first8=Alex |title=An evening with Fluxus women: a roundtable discussion |journal=Women & Performance: A Journal of Feminist Theory |date=November 2009 |volume=19 |issue=3 |pages=369–389 |doi=10.1080/07407700903399524|s2cid=194022721 }}</ref>{{rp|p=370}} ''Сликање со вагина'' (1965) на Шигеко Кубота била изведена така што четка натопена во црвена боја била прикачена на нејзините гаќи, а потоа нанесувана на парче хартија додека таа се движела над него во клекната положба. Бојата евоцирала менструална крв. ''Сликање со вагина'' е толкувано како критика на акционото сликарство на [[Џексон Полок]] и на машки доминираната традиција на апстрактниот експресионизам.<ref>Terpenkas, Andrea (June 2017). "Fluxus, Feminism, and the 1960's". ''Western Tribularies''. '''4'''.</ref> ===Утописки заедници=== Голем број уметници од групата биле заинтересирани за основање на Флукс комуни, со намера да „го премостат јазот меѓу уметничката заедница и општеството околу неа“<ref name="Danielle">{{Cite web |url=http://www.wordsinspace.net/urban-media-archaeology/2011-fall/2011/10/11/project-proposal-2/ |title=The History of Artists and Art Production in SoHo, Danielle |date=11 October 2011 |access-date=2 July 2012 |archive-date=9 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130209090851/http://www.wordsinspace.net/urban-media-archaeology/2011-fall/2011/10/11/project-proposal-2/ |url-status=live }}</ref> Првата од нив, ''La Cédille qui Sourit'' или ''Седилата што се смешка'',<ref>Harren, Natilee. "La cédille qui ne finit pas: Robert Filliou, George Brecht, and Fluxus in Villefranche". ''Getty Research Journal'', no. 4 (2012), pp. 127–143.</ref> била основана во Вилфраншсирмер, Франција, од Робер Филиу и Џорџ Брехт, 1965–1968. Замислена како „Меѓународен центар за постојано создавање“, продавницата продавала Флукскитови и други мали стоки, а истовремено служела и како „не-училиште“, со мото „Безгрижна размена на информации и искуство. Без студенти, без наставници. Совршена слобода, понекогаш да слушаш, понекогаш да зборуваш.“<ref>{{Cite web |url=http://catalogue.drouot.com/ref-drouot/lot-ventes-aux-encheres-drouot.jsp?id=1150365 |title=Fluxkit documenting the project |access-date=4 July 2012 |archive-date=6 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006102516/http://catalogue.drouot.com/ref-drouot/lot-ventes-aux-encheres-drouot.jsp?id=1150365 |url-status=live }}</ref> Во 1966 година, Мачунас, Вотс и други ја искористиле новата легислатива изготвена за обновување на делот од Менхетен познат како „Стоте акри на пеколот“, наскоро ребрендиран во Сохо, која им дозволила на уметниците да купуваат простори за живеење и работа во област што била уништена поради предложениот 18-лентен експресен пат по улицата Брум.<ref name="Danielle" /> Предводени од Мачунас, биле поставени планови за започнување серија недвижнински проекти во областа, замислени да создадат заедница на уметници на неколку улици од ФлуксШопот на улицата Канал. <blockquote> „Мачунас сакал да основа колективни работилници, задруги за купување храна и театри за да ги поврзе силните страни на различните медиуми и да го премости јазот меѓу уметничката заедница и општеството околу неа“</blockquote> Првата стоварница, наменета да ги смести Мачунас, Вотс, Кристо и Жан-Клод, Јонас Мекас, Ла Монт Јанг и други, се наоѓала на улицата Грин. Споредувајќи ги овие заедници со советските [[Колхоз]]и, Мачунас не се двоумел да ја усвои титулата „Претседател на зграда-задруга“{{sfn|Kellein|2007|p=131}} без претходно да регистрира канцеларија или да стане член на Здружението на агенти за недвижности на државата Њујорк.{{sfn|Kellein|2007|p=132}} ФлуксСтанбените задруги продолжиле да ја обновуваат областа во следната деценија и биле проширени за да вклучат планови за основање на ''ФлуксОстров'' — погоден остров бил пронајден во близина на Антигва, но парите за неговото купување и развој така и не се појавиле — и, на крајот, центар за изведбени уметности наречен ''ФлуксФарма'', основан во Њу Марлборо, Масачусетс. Плановите постојано биле оптоварени со финансиски проблеми и непрестајни судири со властите на Њујорк, а на крајот довеле до тоа, на 8 ноември 1975 година, Мачунас да биде тешко претепан од насилници испратени од неплатен електричен изведувач.{{sfn|Kellein|2007|p=147}} ==Флуксус по 1978 година== ===Смртта на Џорџ Мачунас=== Мачунас се преселил во планините Беркшир во западен Масачусетс кон крајот на 1970-тите. Две децении претходно, откако собирале слики, колекционерката на уметност од Бостон Џин Браун и нејзиниот покоен сопруг Леонард Браун почнале да го префрлаат фокусот на дадаистичка и надреалистичка уметност, манифести и периодични публикации. Во 1971 година, по смртта на г-дин Браун, г-ѓа Браун се преселила во Тирингем и се проширила на области блиски до Флуксус, меѓу кои уметнички книги, конкретна поезија, хепенинзи, мејл-уметност и изведбена уметност. Мачунас помогнал нејзиниот дом, првично шејкерска куќа за семиња, да се претвори во важен центар и за уметниците и за научниците на Флуксус, при што г-ѓа Браун наизменично подготвувала јадења и им ја покажувала својата колекција на гостите. Активностите биле центрирани околу голема архивска просторија на вториот кат изградена од Мачунас, кој се населил во блискиот Грејт Барингтон, каде во 1977 година било откриено дека Мачунас развил рак на панкреасот и на црниот дроб. Три месеци пред смртта, се оженил со својата пријателка и придружничка, поетесата Били Хачинг. По легалната свадба во Ли, Масачусетс, парот извел „Флуксвенчавка“ во таванот на еден пријател во Сохо на 25 февруари 1978 година. Видеозапис од свадбата на Мачунас бил продуциран од Димитри Девјаткин.<ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=AVDB1oy1O8s |title=Marriage of George and Billy Maciunas |website=[[YouTube]] |date=18 June 2011 |access-date=9 September 2014 |archive-date=7 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307134518/https://www.youtube.com/watch?v=AVDB1oy1O8s |url-status=live }}</ref> Младоженците си ја размениле облеката.<ref>Според Хачинг, цитирана во {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|p=280}}, Мачунас бил трансвестит и мазохист.</ref> Мачунас починал на 9 мај 1978 година во болница во Бостон. Неговиот погреб, наречен „Флуксгозба и бдеење“, бил одржан во типичен стил на Флуксус, при што жалачите јееле само црна, бела или виолетова храна.<ref>{{Cite web|url = http://www.theartstory.org/movement-fluxus.htm|title = Fluxus Movement, Artists and Major Works|date = 2015|website = The Art Story|last = DiTolla|first = Racy|access-date = 6 October 2015|archive-date = 19 October 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151019105630/http://www.theartstory.org/movement-fluxus.htm|url-status = live}}</ref> Мачунас ги оставил своите размисли за Флуксус во серија важни видеоразговори наречени ''Интервју со Џорџ Мачунас'' со уметникот од Флуксус Лери Милер, кои биле прикажувани меѓународно и преведени на бројни јазици.<ref>Interview with Larry Miller, 1978, referenced in {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|page=114}}</ref> Во период од 30 години, Милер снимал и собирал материјали поврзани со Флуксус, меѓу кои ленти за Џо Џонс, Кероли Шниман, Бен Вотје, Дик Хигинс и Алисон Ноулс, покрај интервјуто со Мачунас од 1978 година. ===Развој на заедницата по Мачунас=== По смртта на Мачунас, во Флуксус се отворил расцеп меѓу неколку колекционери и куратори што го поставиле Флуксус како уметничко движење во одреден временски рамка (1962 до 1978) и самите уметници, од кои мнозина продолжиле да го гледаат Флуксус како жив ентитет што го држат заедно неговите основни вредности и светоглед.<ref>{{cite book|first=Dorothée|last=Brill|year=2010|location=Hanover (New Hampshire)|title=Shock and the senseless in Dada and Fluxus|publisher=Dartmouth College Press|quote=Thus Fluxus had been under way for several years before its supposed 1962 starting date. Even more difficult to determine, however, is the end of Fluxus. Although some mark it by the death of Maciunas in April 1979, the other artists were "still as much of a group as we ever were,” as Dick Higgins stated in 1982, and continued doing Fluxus artworks, although not necessarily exclusively.}}</ref> Различни теоретичари и историчари го усвоиле секој од овие погледи. Затоа за Флуксус се зборува различно — во минато или во сегашно време. Дефиницијата на Флуксус отсекогаш била предмет на контроверзии, а дополнително била закомплицирана од смртта на оригиналните уметници што биле живи кога умрел Мачунас.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2011/09/24/arts/design/fluxus-and-the-essential-questions-of-life-review.html|title=Liberating Viewers, and the World, With Silliness|type=exhibition review|newspaper=[[Њујорк тајмс]]|date=23 September 2011 |access-date=17 May 2022|archive-date=17 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170417092417/http://www.nytimes.com/2011/09/24/arts/design/fluxus-and-the-essential-questions-of-life-review.html |url-status=live |last=Johnson|first=Ken}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.nyu.edu/greyart/exhibits/fluxus/FluxNYU.html |title=''Fluxus at NYU'' |access-date=15 December 2011 |archive-date=23 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111223000424/http://www.nyu.edu/greyart/exhibits/fluxus/FluxNYU.html |url-status=live }}</ref> Некои тврдат дека уникатната контрола што ја има кураторот Џон Хендрикс врз големата историска збирка на Флуксус, збирката на Гилберт и Лила Силверман, му овозможила, преку бројните книги и каталози субвенционирани од збирката, да влијае врз гледиштето дека Флуксус умрел со Мачунас. Хендрикс тврди дека Флуксус бил историско движење што се случило во одредено време, наведувајќи дека централни уметници на Флуксус како Дик Хигинс и Нам Џун Пајк по 1978 година не можеле повеќе да се означуваат како активни уметници на Флуксус и дека современите уметници под влијание на Флуксус не можат да претендираат дека се уметници на Флуксус.<ref>{{cite book |last1=Phillpot |first1=Clive |url=https://www.moma.org/calendar/exhibitions/2141 |title=Fluxus : selections from the Gilbert and Lila Silverman Collection |last2=Hendricks |first2=Jon |publisher=Museum of Modern Art |year=1988 |isbn=0870703110 |pages=15}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://sdrc.lib.uiowa.edu/atca/subjugated/one_2.htm |title=Robert Pincus-Witten on Fluxus, and Jon Hendricks's ''Codex''|access-date=15 December 2011 |archive-date=16 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120416192810/http://sdrc.lib.uiowa.edu/atca/subjugated/one_2.htm |url-status=live }}</ref> Музејот на модерната уметност го поднесува истото тврдење, датирајќи го движењето во 1960-тите и 1970-тите.<ref name="MOMA" /><ref>[http://www.moma.org/visit/calendar/exhibitions/1033 MoMA exhibitions, October 2009 – August 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100914025056/http://www.moma.org/visit/calendar/exhibitions/1033 |date=14 September 2010 }} Retrieved 5 September 2010</ref> Многу од оригиналните уметници на Флуксус што сè уште работат уживаат во почитта од помладите уметници под влијание на Флуксус, кои организираат настани за да го одбележат Флуксус, но ги обесхрабруваат помладите уметници да ја користат ознаката „Флуксус“.<ref>{{Cite web |url=http://whitehotmagazine.com/articles/boat-book-alison-knowles/3113 |title=Bloch, Mark. "The Boat Book: Alison Knowles" |access-date=7 July 2015 |archive-date=3 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170703041408/https://whitehotmagazine.com/articles/boat-book-alison-knowles/3113 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://artsonline.monash.edu.au/colloquy/download/colloquy_issue_twenty-two/drinkall.pdf |title=Drinkall, Jacquelene. "Human Telepathic Collaborations from Fluxus to Now" |access-date=7 July 2015 |archive-date=9 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709123142/http://artsonline.monash.edu.au/colloquy/download/colloquy_issue_twenty-two/drinkall.pdf |url-status=live }}</ref> Други, меѓу кои историчарката на уметноста Хана Хигинс, ќерка на уметниците од Флуксус Алисон Ноулс и Дик Хигинс, тврдат дека иако Мачунас бил клучен учесник, имало многу други, меѓу кои и ко-основачот на Флуксус, Хигинс, кои продолжиле да работат во рамките на Флуксус по смртта на Мачунас.<ref>{{Cite web |url=http://mouthtomouthmag.com/higgins.html |title=Interview with Hannah Higgins |access-date=16 December 2011 |archive-date=5 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205235147/http://www.mouthtomouthmag.com/higgins.html |url-status=live }}</ref> Подемот на интернетот во 1990-тите години овозможил да се појави живописна пост-флуксус заедница на интернет. Некои од оригиналните уметници на Флуксус од 1960-тите и 1970-тите, меѓу кои Хигинс, создале онлајн заедници како Флукслист; по нивното заминување, помлади уметници, писатели, музичари и изведувачи се обиделе да продолжат со нивната работа во [[киберпростор]]от. Влијанието на Флуксус продолжило и во [[мултимедија]]лни дигитални изведби, како онаа презентирана од „Други умови“ во зградата СОМАртс во Сан Франциско за одбележување на 50-годишнината од Флуксус во септември 2011 година.<ref>[https://www.sfcv.org/reviews/other-minds/always-in-flux-mostly-in-fun "Always in Flux, Mostly in Fun"] by David Bratman, sfcv.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140810200229/https://www.sfcv.org/reviews/other-minds/always-in-flux-mostly-in-fun |date=10 August 2014 }} Retrieved 1 August 2014</ref><ref>{{Cite web|url=https://archives.otherminds.org/index.php/Detail/occurrences/234|title=Something Else: A Fluxus Semicentenary|website=Other Minds Archives|access-date=February 15, 2024}}</ref> Изведбата ја курирал Адам Фонг, кој бил и еден од изведувачите заедно со Јоши Вада, Алисон Ноулс, Хана Хигинс, Лучано Кеса и Адам Овертон. Во 2018 година, Лос Анџелес филхармонијата во својот ''Фестивал Флуксус'' презентирала изведба на Флуксус во која биле вклучени ''Европери 1 и 2'' на [[Џон Кејџ]], во режија на Јувал Шерон.<ref>{{cite news |title=What Happens When Fluxus Enters the Concert Hall? |url=https://www.nytimes.com/2018/11/11/arts/music/la-philharmonic-fluxus-festival.html|newspaper=[[Њујорк тајмс]]|access-date=17 November 2018 |date=11 November 2018 |last1=Barone |first1=Joshua |archive-date=17 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117233633/https://www.nytimes.com/2018/11/11/arts/music/la-philharmonic-fluxus-festival.html |url-status=live }}</ref> Уметниците на Флуксус и денес продолжуваат да настапуваат, во помал обем. == Влијанија == Непосреден претходник на Флуксус, според Мачунас, била групата Гутаи, која ја промовирала уметноста како антиакадемско, психофизичко искуство, „уметност на материјата каква што е“, како што објаснил Казуо Ширага во 1956 година. Гутаи се поврзала со еден вид уметничко масовно производство, предвидувајќи го заштитниот знак на Флуксус, т.е. двосмисленоста меѓу култивираното и баналното, меѓу високото и ниското. Навистина, авангардната уметност во Јапонија повеќе тежнеела кон неформални отколку кон концептуални елементи, радикално спротивставувајќи се на екстремната формалност и симболика присутни во јапонската уметност. Во њујоршката музичка сцена од 1950-тите можеле да се забележат многу прашања поврзани со повоеното разочарување што го доживеале мнозина низ развиениот свет. Таквото разочарување само по себе претставувало причина за посветеност на будизмот и дзенот во секојдневни работи како менталниот став, медитацијата и пристапот кон храната и грижата за телото. Сепак, се чувствувала и општа потреба од пoрадикална уметничка сензибилност. Темите на распадот и на неадекватноста на идејата за модерност во уметничките области биле усвоени, делумно од Дишан и од дадата, а делумно од свеста за непријатноста од живеењето во современото општество. Се смета дека Флуксус ги доведувал во прашање поимите за претставување, нудејќи наместо тоа едноставно презентирање. Ова, всушност, одговара на една главна разлика меѓу западната и јапонската уметност. Друга важна карактеристика на Флуксус била елиминацијата на согледаните граници меѓу уметноста и животот, многу истакната струја во повоената уметност. Ова било илустрирано од делото и пишувањата на Јозеф Бојс, кој изјавил: „секој човек е уметник“. Пристапот на Флуксус бил секојдневен, „економичен“, како што се гледа во производството на мали предмети направени од хартија и пластика. Повторно, ова силно одговара на некои од основните карактеристики на јапонската култура, т.е. високата уметничка вредност на секојдневните дејства и предмети и естетското ценење на штедливоста. Ова се поврзува и со јапонската уметност и со концептот на шибуми, што може да вклучува нецелосност и го поддржува ценењето на голите предмети, нагласувајќи ја суптилноста наместо отвореноста. Реномираниот јапонски научник за естетика Јошинори Ониши ја нарекол суштината на јапонската уметност пантономична поради свеста за непостоење на разлика меѓу природата, уметноста и животот. Уметноста е начин да се приближиме до животот и природата/реалноста што одговара на вистинското постоење.<ref>{{Cite journal|jstor = 25164637|title = Toshi Ichiyanagi, Japanese Composer and "Fluxus"|last = Galliano|first = Luciana|date = Summer 2006|journal = [[Perspectives of New Music]]|volume=44|issue = 2|pages=250–261|doi = 10.1353/pnm.2006.0012| s2cid=258131560 }}</ref> ==Уметноста на заедницата== Флуксус поттикнувал аматерска естетика и ја вреднувал едноставноста повеќе од сложеноста. Како и [[дада]] пред него, флуксусот содржел силна струја на антикомерцијализам и чувство на [[антиуметност]], омаловажувајќи го конвенционалниот пазарно ориентиран уметнички свет во корист на креативна практика насочена кон уметникот. Сепак, како што напишал уметникот на флуксусот [[Робер Филиу]], флуксусот се разликувал од дадата по својот побогат збир на стремежи, а позитивните општествени и заедничарски стремежи на флуксусот далеку ја надминувале антиуметничката тенденција што исто така ја одбележувала групата.<ref>[https://artsbirthday.blogspot.com/2007/12/who-was-robert-filliou.html Робер Филиу за флуксусот и уметноста] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110919125827/http://artsbirthday.blogspot.com/2007/12/who-was-robert-filliou.html |date=19 September 2011 }} Преземено на 5 септември 2010</ref> Меѓу неговите рани соработници биле [[Јозеф Бојс]], [[Дик Хигинс]], [[Дејви Дет Хомпсон]], [[Нам Џун Паик]], [[Волф Востел]], [[Ла Монте Јанг]], [[Џозеф Бирд]], [[Ал Хансен]] и [[Јоко Оно]], кои истражувале медиуми што се движеле од перформанс до поезија, експериментална музика и филм. Заземајќи став на спротивставување на идеите за традицијата и професионализмот во уметностите на нивното време, групата флуксус го пренасочила акцентот од она што го создава уметникот кон личноста, дејствата и мислењата на уметникот. Во текот на 1960-тите и 1970-тите години, нивниот најактивен период, тие организирале настани во форма на „акции“, се занимавале со политика и јавно говорење и создавале скулпторски дела со употреба на неконвенционални материјали. Нивните радикално нетрадиционални дела вклучувале, на пример, [[видеоуметност]] на Нам Џун Паик и [[Шарлот Мурман]], како и перформанси на Јозеф Бојс и Волф Востел. Во раните години на флуксусот, често разиграниот стил на уметниците на флуксусот довел до тоа некои да ги сметаат за нешто повеќе од група на [[шега|шегобијци]]. Флуксусот исто така е споредуван со [[дада]] и со аспекти на [[поп-арт]]от и се смета за почетна точка на [[поштенска уметност|поштенската уметност]] и уметниците на [[но вејв]]. Уметниците од следните генерации, како [[Марк Блох]], не се обидуваат себеси да се определат како флуксус, туку создаваат ограноци како Флукс-пан или Јунг Флуксус, како начин да продолжат некои од идеите на флуксусот во контекст на 21 век, по [[поштенска уметност|поштенската уметност]]. Во поглед на уметничкиот пристап, уметниците на движењето претпочитале да работат со какви било материјали што им биле при рака и или самите ги создавале своите дела или соработувале со своите колеги во процесот на создавање. Ангажирањето комерцијални производители за дел од креативниот процес обично не било дел од практиката на флуксусот. Макиунас лично рачно составувал многу од повеќекратните изданија и едиции на флуксусот.<ref>[http://www.artnotart.com/fluxus/kfriedman-fourtyyears.html Кен Фридман, ''40 години флуксус''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100211142656/http://www.artnotart.com/fluxus/kfriedman-fourtyyears.html |date=11 February 2010 }} Преземено на 5 септември 2010</ref> Иако Макиунас рачно составувал многу предмети, тој ги дизајнирал и ги наменувал за масовно производство.<ref name="MOMA" /><ref name="Maciunas on Fluxus">[http://www.artnotart.com/fluxus/gmaciunas--.html Макиунас за флуксусот] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100210185828/http://www.artnotart.com/fluxus/gmaciunas--.html |date=10 February 2010 }} Преземено на 5 септември 2010</ref> Додека повеќе издавачи произведувале потпишани и нумерирани предмети во ограничени едиции наменети за продажба по високи цени, Макиунас произведувал отворени едиции по ниски цени.<ref name="MOMA" /><ref name="Maciunas on Fluxus"/> Неколку други издавачи на флуксус произведувале различни видови едиции на флуксус. Најпознат од нив бил [[Something Else Press]], основан од Дик Хигинс, веројатно најголемиот и најобемниот издавач на флуксус, кој објавувал книги во едиции од 1.500 до дури 5.000 примероци, сите достапни по стандардни книжарски цени.<ref>[http://members.chello.nl/j.seegers1/flux_files/something-else-press.html Флуксус и хепенинг, Something Else Press] {{WebArchive|url=https://web.archive.org/web/20110203222607/http://members.chello.nl/j.seegers1/flux_files/something-else-press.html |date=3 February 2011 }} Преземено на 5 септември 2010</ref><ref>[http://www.ubu.com/historical/gb/ UBUWeb] {{WebArchive|url=https://web.archive.org/web/20100914214705/http://www.ubu.com/historical/gb/ |date=14 September 2010 }} Преземено на 5 септември 2010</ref> Хигинс го создал терминот „[[интермедија]]“ во есеј од 1966 година.<ref>{{Cite news|url=https://whitehotmagazine.com/articles/selected-writings-by-dick-higgins/4157|title=Интермедија, флуксус и Something Else Press: избрани текстови од Дик Хигинс|work=[[Whitehot Magazine]]|last=Блох|first=Марк|author-link=Mark Bloch (artist)|date=February 2019|access-date=8 September 2023}}</ref> Уметничките форми што најтесно се поврзуваат со флуксусот се партитурите за настани и кутиите на флуксусот. Кутиите на флуксусот, понекогаш нарекувани флукс-китови или флукс-кутија, потекнуваат од Џорџ Макиунас, кој собирал збирки печатени картички, игри и идеи и ги организирал во мали пластични или дрвени кутии.{{sfn|Kellein|Hendricks|1995|p=11}} ===Партитура за настан=== Партитурата за настан, како „Музика со капење“ на [[Џорџ Брехт]], во суштина претставува [[перформанс]]-сценарио, обично долго само неколку реда и составено од описи на дејства што треба да се изведат, наместо од дијалог.<ref>{{cite journal|last=Kotz|first=Liz|author-link=Liz Kotz|date=Spring 2001|title=Естетика по Кејџ и „партитурата“ за настан|journal=[[October (journal)|October]]|volume=95|issue=95|pages=55–89|jstor=779200}}</ref><ref>{{cite journal |last=Dezeuze |first=Anna |date=January 2002 |title=Потеклото на партитурата на флуксусот: од неодреденоста до уметничкото дело „направи-сам“ |journal=[[Performance Research]] |volume=7 |issue=3 |pages=78–94 |doi=10.1080/13528165.2002.10871876|s2cid=191234739 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Robinson |first=Julia |date=Winter 2009 |title=Од апстракција до модел: настаните на Џорџ Брехт и концептуалниот пресврт во уметноста на 1960-тите |journal=[[October (journal)|October]] |volume=127 |pages=77–108 |doi=10.1162/octo.2009.127.1.77 |jstor=40368554|s2cid=57562781 }}</ref> Уметниците на флуксусот ги разликуваат партитурите за настан од „[[хепенинг]]“-от. Додека хепенинзите понекогаш биле сложени, долги перформанси наменети да ги заматат границите меѓу изведувачот и публиката, перформансот и стварноста, настаните во форма на перформанс обично биле кратки и едноставни. Перформансите на настаните настојувале да го издигнат баналното, да бидат свесни за секојдневното и да ја фрустрираат [[висока култура|високата култура]] на академската и пазарно ориентираната музика и уметност. Идејата за настанот потекнува од филозофијата на музиката на [[Хенри Кауел]]. Кауел, кој му бил учител на Џон Кејџ, а подоцна и на Дик Хигинс, го сковал терминот што Хигинс и други подоцна го применувале за кратки, концизни описи на дела што можат да се изведат. Терминот „партитура“ се употребува токму во смислата во која се употребува кога се опишува музичка партитура: низа од белешки што му овозможуваат на секого да го изведе делото, идеја поврзана и со она што [[Нам Џун Паик]] го нарекол пристап „направи сам“ и со она што [[Кен Фридман]] го нарекол „музикалност“. Иако многу се зборува за пристапот „направи сам“ кон уметноста, од суштинско значење е да се препознае дека оваа идеја произлегува од музиката и дека такви важни уметници на флуксусот како Паик, Хигинс или Корнер започнале како композитори, носејќи ја во уметноста идејата дека секој може да создаде дело со тоа што „ќе го направи“. Токму на ова мислел Фридман со музикалноста, радикално проширувајќи ја идејата до заклучокот дека секој може да создаде дело од каков било вид врз основа на партитура, признавајќи го композиторот како создавач на делото, додека истовремено делото слободно се реализира и дури се толкува на многу поинакви начини од оние на кои можеби би го извел првобитниот композитор. Други креативни форми што ги усвоиле практичарите на флуксусот вклучуваат [[колаж]], [[звучна уметност]], музика, видео и поезија — особено [[визуелна поезија]] и [[конкретна поезија]].<ref>{{Cite news|url=https://whitehotmagazine.com/articles/reader-edited-by-dick-higgins/5683|title=Осврт на книга: A Something Else Reader, уредена од Дик Хигинс|work=[[Whitehot Magazine]]|last=Блох|first=Марк|author-link=Mark Bloch (artist)|date=February 2023|access-date=8 September 2023}}</ref> ===Употреба на шок=== [[Нам Џун Паик]] и неговите колеги во уметничкото движење флуксус темелно го разбирале влијанието и значењето на шокот врз гледачот. Уметниците на флуксусот верувале дека шокот не само што го тера гледачот да го преиспита сопственото расудување, туку претставува средство за будење на гледачот, „...од перцептивната летаргија поттикната од навиката“.<ref name=Brill131>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=64_MywUrftoC&q=.from%20a%20perceptive%20lethargy%20furthered%20by%20habit%22&pg=PA131|title=Шокот и бесмисленото во дадата и флуксусот|last=Брил|first=Дороте|date=2010|publisher=University Press of New England|isbn=9781584659174|page=131|access-date=25 October 2020|archive-date=23 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423080439/https://books.google.com/books?id=64_MywUrftoC&q=.from+a+perceptive+lethargy+furthered+by+habit%22&pg=PA131|url-status=live}}</ref> Самиот Паик го опишал факторот на шок во својата работа со флуксусот: „Луѓето кои доаѓаат на моите концерти или ги гледаат моите предмети треба да бидат пренесени во друга состојба на свеста. Тие треба да бидат надвор од себе. А за да ги доведам во оваа состојба, потребен е мал шок... Секој што дојде на мојата изложба ја виде главата и беше надвор од себе.“<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=xv7XCwAAQBAJ&q=People%20who%20come%20to%20my%20concerts%20or%20see%20my%20objects%20paik&pg=PA294|title=Во вртлогот: музика, импровизација и сонот за слобода: пред 1970 година|last=Туп|first=Дејвид|author-link=David Toop|date=2016-05-05|publisher=Bloomsbury Publishing USA|isbn=9781441102775|pages=294|access-date=25 October 2020|archive-date=23 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423080414/https://books.google.com/books?id=xv7XCwAAQBAJ&q=People+who+come+to+my+concerts+or+see+my+objects+paik&pg=PA294|url-status=live}}</ref> „Главата“ на Паик била глава на вистинска крава изложена на влезот во неговата изложба „Изложба на музика — електронска телевизија“, сместена во галеријата Парнас во Вупертал, Германија, во 1963 година.<ref name=Brill131 /> ==Уметнички филозофии== Флуксусот по дух е сличен на уметничкото движење [[дада]], нагласувајќи го концептот на [[антиуметност]] и исмевајќи ја сериозноста на модерната уметност.<ref name="rush24">{{harvnb|Rush|2005|p=24}}</ref> Уметниците на флуксусот ги користеле своите минималистички перформанси за да ги нагласат, според нив, врските меѓу секојдневните предмети и уметноста, слично на Дишан во дела како ''[[Фонтана (Дишан)|Фонтана]]''.<ref name="rush24"/> Уметноста на флуксусот често била претставувана во „настани“, кои [[Џорџ Брехт]] ги дефинирал како „најмалата единица на ситуација“.<ref name="rush24"/><ref>[http://members.chello.nl/j.seegers1/flux_files/brecht.html За Џорџ Брехт, Робер Филиу и други] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114003700/http://members.chello.nl/j.seegers1/flux_files/brecht.html |date=14 November 2010 }} Преземено на 5 септември 2010</ref> Настаните се состоеле од минимална инструкција, отворајќи ги настаните кон случајности и други ненамерни ефекти.<ref name="rush25">{{harvnb|Rush|2005|p=25}}</ref> Кон случајноста на настаните придонесувало и вклучувањето на членовите на публиката во перформансите, со што се реализирала идејата на Дишан дека гледачот го довршува уметничкото дело.<ref name="rush25"/> ==Подоцнежна критика== Постои сложеност во соодветното проследување на единствената историја на флуксусот. Во ''Флуксус: кратка историја и други фикции'', Овен Смит признава дека, со појавата на нов материјал објавен за флуксусот и неговото проширување до денес, неговата историја мора да остане отворена.<ref name="O'neill">О'Нил, Розмари. ''Во духот на флуксусот''. Art Journal 53.1 (1994): 90–93. Web.</ref> Отпорот кон ставањето во однапред определени категории, заедно со отсуството на стабилен идентитет, му овозможил на флуксусот широко учество, но, судејќи според она што се појавува во историјата, ја затворил и таа можност. Макиунас често вршел исклучувања од групата меѓу 1962 и 1978 година, што ја дестабилизирало колективната целина.{{sfn|O'Dell|1997}} Кристин Стилс во еден од своите есеи тврди дека суштината на флуксусот е „перформативна“, додека во поново време смета дека таа суштина е „еродирана или загрозена“. Наместо тоа, тврди Стилс, флуксусот се насочил кон фаворизирање на предметите што се објавуваат: „Мора да се внимава флуксусот историски да не се преобрази од радикален процес и презентативна уметност во статична и репрезентативна уметничка традиција.“<ref name="O'neill" /> Без раководство, без препознатливи насоки, без вистинска колективна стратегија и без хомогеност во поглед на практиките, со флуксусот не може да се постапува преку традиционални критички алатки. Флуксусот е показател за оваа збунетост. Затоа флуксусот речиси секогаш претставува дискурс за неуспехот на дискурсот.<ref>''Флуксус, повеќе флуксус отколку историја''. Art-Press 391 (2012): 65–69. Art Source. Web. 6 October 2015.</ref> ==Уметници== Уметниците на флуксусот споделувале неколку карактеристики, вклучувајќи духовитост и „детскост“, иако немале конзистентен идентитет како уметничка заедница.<ref name="odell43">{{harvnb|O'Dell|1997|p=43}}</ref> Оваа неопределена самоидентификација ѝ овозможила на групата да вклучи разновидни уметници, меѓу кои и голем број жени. Особено значајна е можноста флуксусот да имал повеќе женски членови од која било западна уметничка група до тој момент во историјата, бидејќи флуксусот дошол веднаш по движењето на [[апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]], доминирано од белци.<ref name="odell43"/> Сепак, и покрај намерната отвореност на флуксусот, Макиунас инсистирал на одржување единство во колективот. Поради тоа, Макиунас бил обвинуван за исфрлање на одредени членови поради отстапување од она што тој го сметал за целите на флуксусот.{{sfn|Oren|1993|p=8}} Низ годините, многу уметници, писатели и композитори биле поврзани со движењето „Флукус“: {{Div col|colwidth=18em}} *[[Ерик Андерсен (уметник)|Ерик Андерсен]] (роден 1940) *[[Џон Армледер]] (роден 1948) *[[Ај-О]] (роден 1931) *[[Мери Бауермајстер]] (1934–2023) *[[Џозеф Бојс]] (1921–1986) *[[Базон Брок]] (роден 1936) *[[Џозеф Бирд]] (1937–2025) *[[Џон Кејџ]] (1912–1992)<ref>Baas, Jacquelynn, et al. Fluxus and the Essential Questions of Life, стр. 80, 86. Чикаго и Хановер, Њу Хемпшир: University of Chicago Press и Hood Museum of Art, 2011.</ref> *[[Џорџ Брехт]] (1926–2008) *[[Џузепе Кјари]] (1926–2007) *[[Хенинг Кристијансен]] (1932–2008) *[[Филип Корнер]] (роден 1933) *[[Жан Дипуи]] (1925–2021) *[[Фелипе Еренберг]] (1943–2017) *[[Ојвинд Фалстрем]] (1928–1976) *[[Робер Фију]] (1926–1987) *[[Симон Форти]] (родена 1935) *[[Хенри Флинт]] (роден 1940) *[[Кен Фридман]] (роден 1949) *[[Ал Хансен]] (1927–1995) *[[Марта Хелион]] (родена 1937) *[[Џефри Хендрикс]] (1931–2018) *[[Биси Хендрикс]] (родена 1932) *[[Дик Хигинс]] (1938–1998) *[[Дави Дет Хомпсон]] (1939–1996) *[[Алис Хачинс]] (1916–2009) *[[Тоши Ичијанаги]] (1933–2022) *[[Руд Јансен]] (роден 1959) *[[Тери Џенингс]] (1940–1981) *[[Реј Џонсон]] (1927–1995) *[[Џо Џонс]] (1934–1993) *[[Алан Капроу]] (1927–2006) *[[Бенгт аф Клинтберг]] (роден 1938) *[[Милан Книжак]] (1940–2026) *[[Алисон Ноулс]] (1933–2025) *[[Артур Кепке]] (1928–1977) *[[Такехиса Косуги]] (1938–2018) *[[Филип Крум]] (роден 1941) *[[Шигеко Кубота]] (1937–2015) *[[Џорџ Ландоу]] (1944–2011) *[[Витаутас Ландсбергис]] (роден 1932) *[[Џон Ленон]] (1940–1980) *[[Џексон Мек Лоу]] (1922–2004) *[[Ричард Максфилд]] (1927–1969) *[[Џорџ Мачјунас]] (1931–1978) *[[Јонас Мекас]] (1922–2019) *[[Густав Мецгер]] (1926–2017) *[[Лери Милер]] (роден 1944) *[[Кејт Милет]] (1934–2017) *[[Шарлот Мурман]] (1933–1991) *[[Маурицио Нанучи]] (роден 1939) *[[Јоко Оно]] (родена 1933) *[[Робин Пејџ]] (1932–2015) *[[Нам Џун Пајк]] (1932–2006) *[[Бен Патерсон]] (1934–2016) *[[Тери Рајли]] (роден 1935) *[[Дитер Рот]] (1930–1998) *[[Такако Саито]] (1929–2025) *[[Вим Т. Шиперс]] (1942–2026) *[[Томас Шмит]] (1943–2006) *[[Кероли Шниман]] (1939–2019) *[[Миеко Шиоми]] (родена 1938) *[[Џани-Емилио Симонети]] (роден 1940) *[[Џој Скагс]] (роден 1945) *[[Даниел Споери]] (1930–2024) *[[Џејмс Тени]] (1934–2006) *[[Јасунао Тоне]] (1935–2025) *[[Питер Ван Рајпер]] (1942–1998) *[[Бен Вотије]] (1935–2024) *[[Волф Востел]] (1932–1998) *[[Јоши Вада]] (1943–2021) *[[Роберт Вотс]] (1923–1988) *[[Емет Вилијамс]] (1925–2007) *[[Ла Монте Јанг]] (роден 1935) {{div col end}} ==Научници, критичари и куратори поврзани со движењето== {{Div col|colwidth=18em}} *[[Жаклин Бас]] (родена 1948) *[[Марк Блох]] (роден 1956) *[[Џин Браун]] (1911–1994) *[[Питер Франк]] (роден 1950) *[[Кен Фридман]] (роден 1949) *[[Џон Ханхард]] (роден 1945) *[[Џон Хелд Џуниор]] (роден 1947) *[[Џон Хендрикс]] (роден 1939) *[[Хана Хигинс]] (родена 1964) *[[Џудит Хофберг]] (1934–2009) *[[Џил Џонстон]] (1929–2010) *[[Клајв Филпот]] (роден 1950) *[[Кристин Стајлс]] (родена 1947) *[[Кнуд Педерсен]] (1925–2014) {{div col end}} ==Главни збирки и архиви== {{Div col|colwidth=30em}} * Алтернативни традиции во современата уметност, Универзитетска библиотека и [[Музеј на уметноста на Универзитетот во Ајова]], [[Универзитет во Ајова]], Ајова Сити, Ајова, САД * Архив Зом, [[Државна галерија Штутгарт]], Штутгарт, Германија<ref>{{cite web |url=https://www.staatsgalerie.de/de/sammlung/themen/kunstarchive/archiv-sohm |title=Архив Зом |website=Државна галерија Штутгарт |language=de |access-date=2026-06-20}}</ref> * Архивио Конц, Верона, Италија * [[Истражувачки центар за уметност Артпул]], Будимпешта, Унгарија<ref>{{cite web |url=https://www.artpool.hu/institute/about.html |title=За Истражувачкиот центар за уметност Артпул |website=Истражувачки центар за уметност Артпул |access-date=2026-06-20}}</ref> * [[Музеј на уметноста во Беркли и Пацифичка филмска архива]], Беркли, Калифорнија * Документи на Дејвид Мејор/Флуксшу/Пресата Бо Гест, Архив на галеријата Тејт, [[Тејт Британија]], Лондон, Англија<ref>{{Cite web |url=http://archive.tate.org.uk/DServe/dserve.exe?dsqServer=tb-calm&dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Catalog&dsqPos=8&dsqSearch=(UserWrapped5='Mayor') |title=Каталог на архивата и јавните записи на Тејт |access-date=8 July 2015 |archive-date=23 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423080508/http://archive.tate.org.uk/DServe/dserve.exe?dsqServer=tb-calm&dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Catalog&dsqPos=8&dsqSearch=%28UserWrapped5%3D%27Mayor%27%29%2C |url-status=live }}</ref> * [[Универзитет Де Монтфор]], Лестер, Обединето Кралство * [[Елсворт Снајдер]] [https://www.nypl.org/research/research-catalog/bib/b18798908?originalUrl=https%3A%2F%2Fcatalog.nypl.org%2Frecord%3Db18798908~S1 збирка на повеќекратни изданија и ефемери на флуксусот], [[Њујоршка јавна библиотека]], Њујорк, Њујорк<ref>{{Cite web|url=https://libguides.nypl.org/c.php?g=1023232&p=7411709|title=Истражувачки водичи: материјали за флуксусот во Њујоршката јавна библиотека: издвоени материјали од одделот Валак|first=Референтни библиотекари за уметничката и архитектонската збирка|last= |website=libguides.nypl.org}}</ref> * Фондација Емили Харви, Њујорк и Венеција, Италија * {{ill|Флуксеум|de|Fluxeum}}, збирка на Уте и Михаел Бергер, Висбаден-Ербенхајм, Германија * Збирка флуксус, документи на [[Кен Фридман]], Архив на галеријата Тејт, Тејт Британија, Лондон, Англија * Збирка флуксус, [[Центар за уметност Вокер]], Минеаполис, Минесота, САД * ''Флуксус и неофлуксус / Украдената симфонија'' (збирка на звучни дела на флуксусот од 2023 година, издадена на ЦД од издавачката куќа [[Sub Rosa]]) * Фондација на сомнежот, Блоа, Франција<ref>{{Cite web |url=http://www.fondationdudoute.fr/1584-presentation.htm |title=Фондација на сомнежот |access-date=14 October 2016 |archive-date=24 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161024063940/http://www.fondationdudoute.fr/1584-presentation.htm |url-status=live }}</ref> * Фондација Боното, Молвена, Виченца, Италија<ref>{{cite web |url=https://www.fondazionebonotto.org/en/collection/ |title=Збирка на флуксус и експериментална поезија |website=Фондација Боното |access-date=2026-06-20}}</ref> * Архива Френклин Фурнас, [[Музеј на современата уметност]], Њујорк * Меморијална збирка на Џорџ Макиунас, [[Музеј на уметноста Худ]], колеџот Дартмут, Хановер, Њу Хемпшир, САД<ref>{{cite web |url=https://hoodmuseum.dartmouth.edu/explore/collection/modern-contemporary-art/fluxus |title=Флуксус |website=Музеј на уметноста Худ, колеџ Дартмут |access-date=2026-06-20}}</ref> * Гилберт и Лила Силверман, Фондација за флуксус, Детроит, Мичиген, и Њујорк, САД * Институт за уметности и наука, [[Универзитет на Калифорнија, Санта Круз]], САД * [[Израелски музеј]], Ерусалим, подарок од збирката на Гилберт и Лила Силверман, Детроит, за Американските пријатели на Израелскиот музеј * [http://hdl.handle.net/10020/cifa890164 Документи на Жан Браун, 1916–1995], информативен водич, [[Истражувачки институт Гети]], Лос Анџелес<ref>Истражувачки институт Гети [http://archives.getty.edu:8082/cgi/f/findaid/findaid-idx?cc=utf8a;c=utf8a;view=reslist;subview=standard;didno=US%3A%3ACMalG%3A%3A890164 Избрани информативни водичи за специјални збирки. Документи на Жан Браун, 1916–1995, главно 1958–1985]. Преземено на 28 август 2008.</ref> * [[Центар за визуелни уметности Јонас Мекас]], [[Вилнус]], Литванија * [[Музеј Востел Малпартида]],<ref>{{Cite web |url=http://museovostell.gobex.es/ |title=Музеј Востел Малпартида |access-date=23 April 2021 |archive-date=20 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200720155556/http://museovostell.gobex.es/ |url-status=live }}</ref> Касерес, Шпанија * [[Музеј ФЛУКСУС+]], Потсдам, Германија<ref>{{Cite web |url=http://www.fluxus-plus.de/ |title=Музеј Флуксус+ Потсдам, Германија |access-date=3 September 2005 |archive-date=28 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228234401/http://www.fluxus-plus.de/ |url-status=live }}</ref> * Збирка Марија и Валтер Шнепел, Бремен, Германија * ''Бескрајната приказна за ФЛУКСУС'' ([[TVF Media|ТВФ]]),<ref>{{Cite web |url=http://www.artvideo.tv/ |title=Бескрајната приказна за ФЛУКСУС |access-date=23 April 2021 |archive-date=24 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224182145/http://artvideo.tv/ |url-status=live }}</ref> Gent, Belgium {{div col end}} ==Наводи== {{наводи|22em}} ===Извори=== * {{cite book|last=Hendricks|first=Jon|title=Fluxus Codex|location=New York|publisher=Harry N. Abrams|year=1988|isbn=9780810909205}} * {{cite book|last1=Kellein|first1=Thomas|author1-link=Thomas Kellein|last2=Hendricks|first2=Jon|year=1995|title=Fluxus|location=London|publisher=Thames & Hudson}} * {{Cite book|last=Kellein|first=Thomas|author-link=Thomas Kellein|url=https://books.google.com/books?id=MO_hIEpUiBQC|title=George Maciunas: The Dream of Fluxus|publisher=Thames & Hudson|year=2007|isbn=9780500976654|location=New York}} * {{cite book|last1=Maciunas|first1=George|author1-link=George Maciunas|last2=Ay-O|author2-link=Ay-O|year=1998|title=Mr. Fluxus – A Collective Portrait of George Maciunas, 1931–1978|editor1=Emmett Williams|editor2=Ann Noël|location=London|publisher=Thames & Hudson|oclc=38974950|isbn=9780500974612}} * {{cite journal|last=O'Dell|first=Kathy|author-link=Kathy O'Dell|date=Spring 1997|title=Fluxus Feminus|journal=[[TDR (journal)|TDR: The Drama Review]]|volume=41|issue=1|pages=43–60| doi=10.2307/1146571|jstor=1146571}} * {{cite journal|last=Oren|first=Michel|year=1993|title=Anti-Art as the End of Cultural History|journal= [[Performing Arts Journal]] |volume=15|issue=2|pages=1–30|doi=10.2307/3245708|jstor=3245708|s2cid=195053017}} * {{cite book|last1=Brecht|first1=George|author1-link=George Brecht|last2=Robinson|first2=Julia|title=George Brecht: Events – Eine Heterospektive|location=Cologne|publisher=[[Museum Ludwig]] and {{ill|Buchhandlung Walther König|de}}|year=2005|language=de}} * {{cite book|last=Rush|first=Michael|author-link=Michael Rush (museum director)|year=2005|title=New Media in Art|location=London|publisher=Thames & Hudson}} * {{cite book|last=Smith|first=Owen|year=1998|title=Fluxus: The History of an Attitude|location=San Diego|publisher=San Diego State University Press|oclc=40732860|ol=OL9275998W}} ==Надворешни врски== {{Commons category}} {{Wikiquote}} {{Div col|colwidth=30em}} *Линкови на [[Ubuweb]]: **[http://www.ubu.com/sound/tellus_24.html Samples of Fluxus Audio] on the [[Tellus Audio Cassette Magazine]] **[http://ubu.com/historical/young/index.html ''Антологија на случајни операции'' (1963)] **[http://www.ubu.com/film/fluxfilm.html FluxFilms (1962–1970) in MPEG format] *[https://web.archive.org/web/20130209090452/http://www.fluxusheidelberg.org/kenfriedman.html Interview with Ken Friedman] *[http://thelunaticsareontheloose.tumblr.com/ European Fluxus Festivals 1962–1977] *[https://www.youtube.com/watch?v=SSulycqZH-U John Cage on I've Got A Secret performing ''Water Walk'', January 1960, from the same era as his teaching classes at the New School] *[http://www.moma.org/interactives/exhibitions/2011/fluxus_editions/category_works/fluxus1/ MOMA online archive of Fluxus 1, Fluxkit and Flux Year Box 2] *[http://www.fluxus-plus.de/ Museum Fluxus+ Potsdam, Germany] *[http://museovostell.gobex.es Museo Vostell Malpartida], Cáceres, Spain. *[http://sdrc.lib.uiowa.edu/atca/subjugated/cover.htm Subjugated Knowledges exhibition catalogue] *[http://www.fluxus-archive.dk The Copenhagen Fluxus Archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090810110413/http://www.fluxus-archive.dk/ |date=10 August 2009 }} *[https://web.archive.org/web/20111007194223/http://aok2.lib.umbc.edu/specoll/Higgins/index.php Dick Higgins collection at the University of Maryland, Baltimore County] *[https://www.fondazionebonotto.org/en/collection/fluxus/artist Fondazione Bonotto, Fluxus works collection] *[http://fluxus.lib.uiowa.edu/ Fluxus Digital Collection, University of Iowa ] *[https://digital.lib.uiowa.edu/islandora/object/ui%3Afluxus Fluxus West Digital Collection] *[https://www.fluxuscomesalive.fun/en/ Fluxus Comes Alive - interactive Fluxus guide] *{{discogs artist|Fluxus (4)}} {{div col end}} [[Категорија:Експериментална музика]] [[Категорија:Авангардна уметност]] [[Категорија:Концептуална уметност]] [[Категорија:Врски за Wayback од предлошката „Семарх“]] gamrzeopsbc79oahl030bdpshlf41s5 5640848 5640847 2026-10-05T16:56:21Z 19user99 72391 /* Штокхаузеновиот Оригинале */ 5640848 wikitext text/x-wiki [[File:Festum Fluxorum Fluxus.png|thumb|Плакат за ''Festum Fluxorum Fluxus'', 1963 г.]] '''Флуксус''' — меѓународна, интердисциплинарна заедница на ликовни уметници, композитори, дизајнери и поети во текот на 1960-тите и 1970-тите години, кои, инспирирани од [[Џон Кејџ]], се занимавале со експериментални [[Перформанс|уметнички перформанси]] кои го нагласувале уметничкиот процес базиран на случајност наместо конечниот производ.<ref>''Nationalencyclopedin'' (''Шведска национална енциклопедија''). 2016. "Fluxus". Достапно на: http://www.ne.se/uppslagsverk/encyclopedi/lång/fluxus {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210423080425/https://auth.ne.se/login |date=23 April 2021 }} Пристапено на 11 септември 2016.</ref><ref>Wainwright, Lisa S. 2016. "Fluxus." ''Britannica Academic'' (Encyclopædia Britannica Online).</ref> Флуксаус е познат по експерименталните придонеси во различни уметнички медиуми и дисциплини и по создавањето нови уметнички форми. Овие уметнички форми вклучуваат [[Интермедија (уметност)|интермедија]], термин скроен од уметникот на Флуксаус [[Дик Хигинс]];<ref>[[Дик Хигинс|Higgins, Dick]]. 1966. "Intermedia." ''Something Else Newsletter''. vol. 1, no. 1, February, pp. 1–3.</ref><ref>Higgins, Dick. 2001. "Intermedia" ''Multimedia: From Wagner to Virtual Reality''. Randall Packer and Ken Jordan, eds. New York: W. W. Norton, pp. 27–32.</ref><ref>Higgins, Dick. 1984. ''Horizons: The Poetics and Theory of the Intermedia''. Carbondale and Edwardsville: Southern Illinois University Press</ref><ref>[[Хана Хигинс|Hannah B. Higgins]], "The Computational Word Works of Eric Andersen and Dick Higgins", ''Mainframe Experimentalism: Early Digital Computing in the Experimental Arts'', Hannah Higgins & Douglas Kahn, eds., pp. 271–281</ref> [[Концептуална уметност|концептуална уметност]], првпат развиена од [[Хенри Флинт]],<ref>[[Хенри Флинт|Flynt, Henry]]. 1961. "Concept Art: Innperseqs." Reprinted in 1963: ''An Anthology''. La Monte Young, ed. New York: Jackson Mac Low and La Monte Young, np.</ref><ref>Flynt, Henry. 1963. "Essay: Concept Art: Provisional Version." ''An Anthology''. La Monte Young, ed. New York: Jackson Mac Low and La Monte Young, np.</ref> уметник контроверзно поврзан со Флуксаус; и [[Видеоуметност|видеоуметност]], пионерски започната од [[Нам Џун Пајк]] и [[Волф Востел]].<ref>[[Нам Џун Пајк|Paik, Nam June]]. 1993. ''Nam June Paik: eine Data Base. La Biennale di Venezia. XLV Esposizione lnternazionale D'Arte, June 13 – October 10, 1993''. {{ill|Клаус Бусман|de|Klaus Bußmann}} и {{ill|Флоријан Мацнер|de|Florian Matzner}}, eds. Venice and Berlin: [[Венецијанско биенале|Biennale di Venezia]] and Edition Cantz.</ref><ref>Hanhardt, John and Ken Hakuta. 2012. ''Nam June Paik: Global Visionary''. London and Washington, D.C.: D. Giles, Ltd., in association with the [[Смитсонијански музеј на американската уметност|Smithsonian American Art Museum]].</ref><ref>Fundacio Joan Miro. 1979. ''Vostell. Environments Pintura Happenings Dibuixos Video de 1958 a 1978''. Barcelona: Fundacio Joan Miro.</ref> Холандскиот галерист и ликовен критичар Хари Руе го опишува Флуксаус како „најрадикалното и најексперименталното уметничко движење на шеесеттите“.<ref name="Ruhé, Harry 1979">{{ill|Хари Руе|nl|Harry Ruhé|lt=Ruhé, Harry}}. 1979. ''Fluxus, the Most Radical and Experimental Art Movement of the Sixties'' Amsterdam: Editions Galerie A.</ref><ref>Ruhé, Harry. 1999. "Introduction." ''25 Fluxus Stories'' Amsterdam: Tuja Books, p. 4.</ref> Уметниците на Флуксаус произведувале „настани“ на [[Перформанс|перформанс]], кои вклучувале изведби на партитури, „[[Неодадаизам|Неодада]]“ [[Бучава (музика)|шумна музика]] и временски ограничени дела, како и [[Конкретна поезија|конкретна поезија]], [[Ликовна уметност|ликовна уметност]], [[Урбанизам|урбано планирање]], архитектура, дизајн, литература и издаваштво. Многи уметници на Флуксаус споделувале антикомерцијални и [[Антиуметност|антиуметнички]] сфаќања. Флуксаус понекогаш се опишува како „интермедија“. Идеите и практиките на композиторот Џон Кејџ силно влијаеле врз Флуксаус, особено неговите сфаќања дека треба да се започне уметничко дело без концепција за неговиот крај и неговото разбирање за делото како место за интеракција помеѓу уметникот и публиката. Процесот на создавање имал предност пред конечниот производ.<ref>{{Cite web|title = Fluxus Movement, Artists and Major Works|url = http://www.theartstory.org/movement-fluxus.htm|access-date = 2015-10-06|archive-date = 19 October 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151019105630/http://www.theartstory.org/movement-fluxus.htm|url-status = live}}</ref> Друго значајно влијание биле [[Редимејд|редимејд]] делата на [[Марсел Дишан]], француски уметник кој бил активен во [[Дадаизам|Дада]] (1916 – {{circa|1922}}). [[Џорџ Мачиунас]], кој во голема мера се смета за основач на ова флуидно движење, го скроил името Флуксаус во 1961 година како наслов за предложено списание.<ref>{{Cite book|title=In the Spirit of Fluxus|editor1-last=Armstrong|editor1-first=Elizabeth|editor1-link=Elizabeth Armstrong (curator)|publisher=[[Уокеров уметнички центар|Walker Art Center]]|chapter=The Occasion of the Exhibition|year=1993|isbn=9780935640403|location=Minneapolis|page=24}}</ref> Многу уметници од 1960-тите земале учество во активностите на Флуксаус, вклучувајќи ги [[Јозеф Бојс]], [[Вилем де Ридер]], [[Џорџ Брехт]], [[Џон Кејџ]], [[Роберт Филиу]], [[Бен Вотје]], [[Ал Хансен]], [[Дик Хигинс]], [[Бенгт аф Клинтберг]], [[Алисон Ноулс]], [[Артур Кепке|Ади Кепке]], [[Јоко Оно]], [[Нам Џун Пајк]], [[Шигеко Кубота]], [[Ла Монте Јанг]], [[Мери Бауермајстер]], [[Џозеф Берд]], [[Бен Патерсон]], [[Даниел Споери]], [[Џексон Мек Лоу]], [[Ерик Андерсен (уметник)|Ерик Андерсен]], [[Кен Фридман]], [[Тери Рајли]] и [[Волф Востел]]. Не само што беа разнолика заедница на соработници кои влијаеја едни на други, туку беа и, во голема мера, пријатели. Тие колективно имаа идеи за уметноста и улогата на уметноста во општеството кои во тоа време беа радикални.<ref>Zurbrugg, Nicholas. 1990. "A Spirit of Large Goals." – Dada and Fluxus at Two Speeds. ''Fluxus!'' Nicholas Zurbrugg, Francesco Conz, and Nicholas Tsoutas, eds. Brisbane, Australia: Institute of Modern Art, p. 29.</ref> Основачот на Флуксаус, Џорџ Мачиунас, предложи познат манифест, но малкумина го сметаа Флуксаус за вистинско движење,<ref>[[Дик Хигинс|Higgins, Dick]]. 1992. "Fluxus: Theory and Reception." ''Lund Art Press'', vol II, no. 2, pp. 25–46.</ref><ref>Higgins, Dick. 1998. "Fluxus: Theory and Reception." ''The Fluxus Reader'', Ken Friedman, ed. Chichester, West Sussex: Wiley Academy Editions, pp. 218–236.</ref> и затоа манифестот не беше широко прифатен. Наместо тоа, серија фестивали во Визбаден, Копенхаген, Стокхолм, Амстердам, Лондон и Њујорк дадоа повод за лабава, но робусна заедница со многу слични верувања. Во согласност со репутацијата што Флуксаус ја заработи како форум за експериментирање,<ref name="Ruhé, Harry 1979"/> некои уметници на Флуксаус почнаа да го опишуваат Флуксаус како лабораторија.<ref>[[Кен Фридман|Friedman, Ken]]. 2011. "Fluxus: A Laboratory of Ideas." ''Fluxus and the Essential Qualities of Life''. Jacquelynne Baas, editor. Chicago: University of Chicago Press, p. 35.</ref><ref>Friedman, Ken. 2012. "Freedom? Nothingness? Time? Fluxus and the Laboratory of Ideas." ''Theory, Culture, and Society'', vol. 29, no. 7/8, December, pp. 372–398. {{doi|10.1177/0263276412465440}} {{Cite journal |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0263276412465440 |title=Freedom? Nothingness? Time? Fluxus and the Laboratory of Ideas - Ken Friedman, 2012 |journal=Theory, Culture & Society |date=December 2012 |volume=29 |issue=7–8 |pages=372–398 |doi=10.1177/0263276412465440 |access-date=23 April 2021 |archive-date=23 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423080414/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0263276412465440 |url-status=bot: unknown |last1=Friedman |first1=Ken |s2cid=144894255 |url-access=subscription }}</ref> == Рана историја (крајот на 1950-тите до 1965) == === Потекло === [[Слика:John Cage (1988).jpg|мини|Џон Кејџ во 1988 година.]] Потеклото на движењето лежи во многу од концептитe истражувани од композиторот [[Џон Кејџ]] во неговата [[Експериментална музика|експериментална музика]] од 1930-тите до 1960-тите години. По посетувањето курсеви за [[Зен-будизам]] предавани од [[Д. Т. Сузуки]], Кејџ предавал низа часови по експериментална композиција од 1957 до 1959 година во [[Ново училиште за социјални истражувања|Новото училиште за социјални истражувања]] во Њујорк. Овие часови ги истражуваа поимите за случајност и [[Индетерминизам во музиката|неодреденост]] во уметноста, користејќи музички партитури како основа за композиции кои би можеле да се изведуваат на потенцијално бесконечни начини. Некои од уметниците и музичарите кои се вклучија во Флуксаус, вклучувајќи ги [[Џексон Мек Лоу]], [[Ла Монте Јанг]], [[Џорџ Брехт]], [[Ал Хансен]] и [[Дик Хигинс]], посетуваа часови кај Кејџ.<ref>Мачиунас самиот се приклучи на часот во 1959–60, и му предаваше Максфилд</ref>{{sfn|Brecht|Robinson|2005|p=28}} Големо влијание се наоѓа во делото на [[Марсел Дишан]].<ref name="MOMA">{{Cite web |url=http://www.moma.org/collection/theme.php?theme_id=10457 |title=Michael Corris, MoMA, Grove Art Online, Oxford University Press, 2009 |access-date=12 June 2012 |archive-date=8 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150508010418/http://www.moma.org/collection/theme.php?theme_id=10457 |url-status=live }}</ref> Исто така од важност беше ''Dada Poets and Painters'', уредена од Роберт Мадервел, книга со преводи на дадаистички текстови која беше широко читана од членовите на Флуксаус.<ref>{{Cite book|title=The Dada Painters And Poets: An Anthology|last=Motherwell|first=Robert and Jean Arp|publisher=Belknap Press Of Harvard University Press|year=1989|location=Cambridge, Mass}}</ref> Терминот [[Антиуметност]], претходник на [[Дадаизам|Дада]], беше скроен од Дишан околу 1913 година, кога ги создаде своите први редимејд дела од [[Пронајден предмет|пронајдени предмети]] (обични предмети пронајдени или купени и прогласени за уметност).<ref>{{Cite web |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/a/anti-art |title=Anti-art, Art that challenges the existing accepted definitions of art, Tate |access-date=7 October 2015 |archive-date=5 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170405055113/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/a/anti-art |url-status=live }}</ref> Равнодушно избрани, [[Редимејд|редимејд]] и изменетите редимејд дела го предизвикаа поимот за уметноста како суштински оптичко искуство, зависно од академските уметнички вештини. Најпознатиот пример е изменетиот редимејд на Дишан ''[[Fontaine (Duchamp)|Фонтана]]'' (1917), дело кое тој го потпиша со "R. Mutt." Додека се засолнуваше од Првата светска војна во Њујорк, во 1915 година Дишан формираше Дада група со [[Франсис Пикабија]] и американскиот уметник [[Ман Реј]]. Други клучни членови беа [[Артур Краван]], [[Флорин Стетајмер]] и [[Елза фон Фрајтаг-Лорингхофен|Баронесата Елза фон Фрајтаг-Лорингхофен]], која според некои е заслужна за предлагањето на идејата за [[Fontaine (Duchamp)|Фонтана]] на Дишан.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2006/07/06/arts/design/06dada.html|title=Dada's Women, Ahead of Their Time|work=[[The New York Times]]|last=Cotter|first=Holland|author-link=Holland Cotter|date=6 July 2006|access-date=17 May 2022|archive-date=4 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170104063747/http://www.nytimes.com/2006/07/06/arts/design/06dada.html?_r=1|url-status=live}}</ref> До 1916 година овие уметници, посебно Дишан, Ман Реј и Пикабија, станаа центар за радикални антиуметнички активности во Њујорк. Нивните уметнички дела ќе го инспирираат Флуксаус и [[Концептуална уметност|концептуалната уметност]] воопшто.<ref name="MOMA" /> Во доцните 1950-ти и многу рано во 1960-тите години, Флуксаус и современите групи или движења, вклучувајќи ги [[Хепенинг|Хепенинзи]], [[Нов реализам]], [[Поштенска уметност|поштенска уметност]] и [[Перформанс|акциона уметност]] во Јапонија, Австрија и други меѓународни локации, честопати беа ставани под рубриката „[[Неодадаизам|Неодада]]“.<ref>Hapgood, Susan and Rittner, Jennifer. "Neo-Dada: Redefining Art, 1958–1962", ''[[Performing Arts Journal]]'', vol. 17, no. 1 (January 1995), pp. 63–70.</ref> Голем број други современи настани се сметаат за настани кои или го предвидуваат Флуксаус или конституираат прото-Флуксаус настани.<ref name="MOMA" /> Меѓу најчесто споменуваните се серијата концерти во поткровјето на улицата Чемберс, во Њујорк, организирани од [[Јоко Оно]] и Ла Монте Јанг во 1961 година, со парчиња од Оно, [[Џексон Мек Лоу]], [[Џозеф Берд]] и [[Хенри Флинт]];<ref>{{Cite web |url=http://www.jeclique.com/onoweb/loftono.html |title=Performances at Yoko Ono's Chambers Street Loft |access-date=2 July 2012 |archive-date=10 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410182850/http://www.jeclique.com/onoweb/loftono.html |url-status=live }}</ref> едномесечниот фестивал ''Yam'' одржан во северниот дел на државата Њујорк од страна на Џорџ Брехт и [[Роберт Вотс (уметник)|Роберт Вотс]] во мај 1963 година со [[Реј Џонсон]] и [[Алан Капров]] (кулминација на едногодишни парчиња [[Поштенска уметност|поштенска уметност]]);<ref name="MOMA" /> и серија концерти одржани во студиото на [[Мери Бауермајстер]], Келн, 1960–61, на кои настапија [[Нам Џун Пајк]] и Џон Кејџ меѓу многу други. На еден од овие настани во 1960 година, за време на неговото дело Etude pour Piano, Пајк скокна во публиката и му ја пресече вратоврската на Џон Кејџ, истрча од концертната сала, а потоа телефонски им се јави на организаторите на салата за да објави дека парчето завршило.<ref>{{Cite web |url=http://www.tate.org.uk/whats-on/exhibition/nam-june-paik/nam-june-paik-room-guide/nam-june-paik-section-2 |title=Tate, Nam June Paik, Fluxus, Performance, Participation |access-date=4 July 2012 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304111327/http://www.tate.org.uk/whats-on/exhibition/nam-june-paik/nam-june-paik-room-guide/nam-june-paik-section-2 |url-status=live }}</ref> Како што изјави еден од основачите на движењето, Дик Хигинс: <blockquote>Флуксаус започна со работата, а потоа се собра, применувајќи го името Флуксаус на работа што веќе постоеше. Беше како да започна во средината на ситуацијата, наместо на почетокот.<ref>{{YouTube|9feLztCuQ18|1986 interview}}, [[Дик Хигинс]] за Fluxus {{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=9feLztCuQ18 |title=Dick Higgins on FLUXUS - YouTube |website=[[YouTube]] |date=15 March 2010 |access-date=27 November 2016 |archive-date=23 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323115751/https://www.youtube.com/watch?v=9feLztCuQ18 |url-status=bot: unknown }}</ref><ref>Меѓу најраните парчиња што подоцна ќе беа објавени од Флуксаус беа партитурите за настани на Брехт, од кои најраните датираа од околу 1958/9 година, и дела како Valoche, кои првично беа изложени на самостојната изложба на Брехт 'Toward's Events' во 1959 година.</ref> </blockquote> === Од „Антологија на случајни операции на неодадаизмот“ до раниот Флуксаус === Во 1961 година американскиот музичар/уметник [[Ла Монте Јанг]] бил ангажиран како гостин-уредник на ново издание на литературното списание од Западното Крајбрежје наречено ''[[Beatitude (списание)|Beatitude]]'', кое требало да биде наменето за Источното Крајбрежје и да се вика ''Beatitude East''. Но, бидејќи врската со ''Beatitude'' прерано прекинала, [[Џорџ Мачиунас]], обучен [[Графички дизајн|графички дизајнер]], го прашал Јанг дали може да го уреди и да помогне да се објави [[Неодадаизам|неодадаистичкиот]] материјал.<ref name="auto">Colby Chamberlain, ''Fluxus Administration: George Maciunas and the Art of Paperwork'', University of Chicago Press, 2024, p. 4</ref> Мачиунас обезбедил хартија, дизајн и малку пари за објавување на антологијата која содржела дела од тогашните њујоршки [[Авангарда|авангардни]] уметници. Проектот го зел насловот ''Антологија на случајни операции'' од неговиот целосен наслов ''Антологија на случајни операции концепт уметност анти-уметност неодреденост импровизација бесмислено дело природни катастрофи планови за акциони приказни дијаграми музика поезија есеи танц конструкции математика композиции''. ''Антологија на случајни операции'' била завршена и објавена во 1963 година од страна на [[Џексон Мек Лоу]] и Ла Монте Јанг, бидејќи Мачиунас дотогаш веќе се преселил во Германија за да им побегне на своите доверители.<ref>{{Cite web |url=http://www.artinamericamagazine.com/news-features/magazine/design-in-flux/. |title=Chamberlain, Colby. "Design in Flux" Art In America. 1 October 2014 |access-date=7 July 2015 |archive-date=8 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708165151/http://www.artinamericamagazine.com/news-features/magazine/design-in-flux/ |url-status=live }}</ref> По отворањето на кракотрајна уметничка галерија на [[Медисон авенија]], која изложувала дела од [[Дик Хигинс]], [[Јоко Оно]], [[Јонас Мекас]], [[Реј Џонсон]], [[Хенри Флинт]] и Ла Монте Јанг, Мачиунас се преселил во [[Визбаден]], Западна Германија, вработувајќи се како графички дизајнер во [[Воено воздухопловство на САД|Военото воздухопловство на САД]] во доцната 1961 година{{sfn|Hendricks|1988|p=22}} откако галеријата банкротирала. Од Визбаден, Мачиунас го продолжил контактот со Јанг и други уметници со седиште во Њујорк, како и со иселенички американски уметници како [[Бенџамин Патерсон]] и [[Емет Вилијамс]], кои ги запознал во Европа. До септември 1962 година, на Мачиунас му се приклучиле [[Дик Хигинс]] и [[Алисон Ноулс]], кои патувале во Европа за да му помогнат да ја промовира втората планирана публикација наречена '''Fluxus''', прва од серијата ''годишници'' со уметнички дела.<ref name="raynaud">{{Cite web|author= Bloch, Mark |title= What Did Raynaud and When Did He Know It? An Interview with Alison Knowles |work= Black Mountain College Studies Journal Vol. 8 |date= 22 July 2015 |url= http://www.blackmountainstudiesjournal.org/volume-8-special-surprise-issue-summer-2015/what-did-raynaud-and-when-did-he-know-it-interview-with-alison-knowles-by-mark-bloch/ }}</ref> Мачиунас првично го смислил насловот ''Fluxus'' за антологија на њујоршките [[Литванија|литвански]] уметници која никогаш не била реализирана, но наместо тоа го применил терминот за уметниците кои работеле во духот на ''Anthology of Chance Operations''.<ref name="auto"/> Бидејќи по бегството од Литванија на крајот од [[Втора светска војна|Втората светска војна]], неговото семејство се населило во Њујорк, каде што тој првпат ја запознал групата авангардни уметници и музичари собрани околу [[Џон Кејџ]] и [[Ла Монте Јанг]]. Така Мачиунас го скроил името ''Fluxus'' не за својата перципирана група литвански уметници, туку за [[Неодадаизам|неодадаистичката]] уметност што ја произведувал опсег на уметници со заеднички сензибилитет како обид да се „спојат... културните, социјалните и политичките револуционери во [обединен] фронт и акција“.<ref>''Fluxus Manifesto'', 1963, by George Maciunas</ref> Мачиунас за првпат јавно го скроил терминот ''Fluxus'' (што значи 'да тече') во 'проспект за брошура' што им го поделил на гледачите на фестивалот што го организирал, наречен ''Après Cage; Kleinen Sommerfest'' (По Кејџ; Мал летен фестивал), во [[Вупертал]], Западна Германија, на 9 јуни 1962 година.{{sfn|Hendricks|1988|p=91}} Мачиунас бил страстен историчар на уметност и првично го нарекувал Флуксаус 'неодадаизам' или 'обновен дадаизам'.<ref>Maciunas, ''Fluxus Prospectus'', quoted in {{harvnb|Hendricks|1988|p=23}}</ref> Тој му напишал неколку писма на [[Раул Хаусман]], оригинален [[Дадаизам|дадаист]], изложувајќи ги своите идеи. Хаусман го одвратил од користењето на терминот; <blockquote> Забележувам со големо задоволство она што го кажавте за германските неодадаисти—но мислам дека дури и Американците не треба да го користат терминот "неодадаизам" бидејќи нео не значи ништо и -изам е старомодно. Зошто да не едноставно "Fluxus"? Ми изгледа многу подобро, бидејќи е ново, а дада е историско.<ref>Raoul Hausmann, quoted in {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|p=40}}. Letter dated 4 November 1962, according to {{harvnb|Kellein|2007|loc=n. 47, p. 65}}</ref> </blockquote> Како дел од фестивалот, Мачиунас напиша предавање насловено 'Неодадаизмот во Соединетите Држави'.<ref>Предавањето всушност го одржа на германски јазик Артус Ц Каспари</ref> По обидот да ја дефинира 'конкретистичката неодадаистичка' уметност, тој објасни дека Флуксаус се противи на исклучувањето на секојдневието од уметноста. Користејќи 'антиуметност и уметнички баналности', Флуксаус би се борел против 'традиционалните вештачки работи во уметноста'.<ref name=fluxus62>{{harvnb|Kellein|2007|p=62}}</ref> Предавањето заврши со декларацијата „Антиуметноста е живот, е природа, е вистинска реалност—тоа е сè и сешто.“<ref name=fluxus62/> === Европските фестивали и Флукс-комплетите === Во 1962 година, Мачиунас, Хигинс и Ноулс отпатувале во Европа за да ја промовираат планираната публикација на Флуксаус со концерти на антички музички инструменти. Со помош на група уметници меѓу кои биле [[Јозеф Бојс]] и [[Волф Востел]], Мачиунас конечно организирал серија ''Флукс-фестивали'' ширум Западна Европа. Започнувајќи со 14 концерти помеѓу 1 и 23 септември 1962 година, во [[Визбаден]], овие ''Флукс-фестивали'' претставија дела од музичари како Џон Кејџ, [[Ѓерѓ Лигети|Лигети]], [[Кшиштоф Пендерецки|Пендерецки]], [[Тери Рајли]] и [[Брајан Гајсин]] заедно со [[Перформанс|перформанс]] парчиња напишани од Хигинс, Ноулс, Џорџ Брехт и [[Нам Џун Пајк]], [[Бен Патерсон]], [[Роберт Филиу]] и [[Емет Вилијамс]], меѓу многуте други. Еден перформанс посебно, ''Piano Activities'' од [[Филип Корнер]], стана злогласен предизвикувајќи го важниот статус на пијаното во послевоените германски домови. Партитурата—која бара од кој било број изведувачи, меѓу другото, да „свират“, „кубат или тапкаат“, „гребат или тријат“, „испуштаат предмети“ врз него, „делуваат врз жиците со“, „удираат во резонантното дрво, чивиите, капакот или влечат разни видови предмети преку нив“ и „делуваат на кој било начин врз долната страна на пијаното“<ref>{{Cite web|url=http://marcusboon.com:80/node/23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101102022741/http://marcusboon.com/node/23|title=Philip Corner: A Long Life, Endless as the Sky &#124; marcusboon.com|archivedate=2 November 2010|website=marcusboon.com|url-status=dead}}</ref>—резултираше со целосно уништување на пијано кога беше изведено од Мачиунас, Хигинс и други во Визбаден. Перформансот се сметаше за доволно скандалозен за да биде прикажан на германската телевизија четири пати, со воводот „Лудаците побегнаа!“<ref>"Die Irren sind los" quoted in {{harvnb|Kellein|2007|p=65}}</ref> <blockquote>На крајот го изведовме ''Piano Activities'' на Корнер не според неговите инструкции бидејќи систематски уништивме пијано кое го купив за 5 долари и морав да го исечам цело за да го фрлам, во спротивно ќе моравме да им платиме на превозници, многу практична композиција, но германските чувства за овој "инструмент на Шопен" беа повредени и направија скандал околу тоа...<ref>George Maciunas, letter to [[Ла Монте Јанг]], 1962, quoted in {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|p=53}}</ref> </blockquote> Во исто време, Мачиунас ги искористи своите деловни врски за да започне со печатење евтини масовно произведени книги и мултипли од некои од уметниците кои беа вклучени во перформансите. Првите три што беа отпечатени беа ''Composition 1961'' од Ла Монте Јанг ([https://web.archive.org/web/20150722033506/http://archives.carre.pagesperso-orange.fr/Young%20La%20Monte.html видете тука], ''Антологија на случајни операции'' уредена од Јанг и Мек Лоу и ''[[Water Yam (книга на уметник)|Water Yam]]'', од Џорџ Брехт. ''Water Yam'', серија партитури за настани отпечатени на мали листови картон и собрани заедно во картонска кутија, беше првото во серијата уметнички дела што ги отпечати Мачиунас кои станаа познати како ''Флукс-комплети'' (Fluxkits). Евтини, масовно произведени и лесно дистрибуирани, ''Флукс-комплетите'' првично беа наменети да формираат постојано проширувачка библиотека на модерната [[Перформанс|уметност на перформанс]]. ''Water Yam'' беше објавен во тираж од 1000 примероци и првично чинеше 4 долари.<ref>Price listed in the ''Fluxus Preview Review'', July 1963, quoted in {{harvnb|Hendricks|1988|p=217}}</ref> До април 1964 година, речиси една година подоцна, Мачиунас сè уште имаше 996 непродадени примероци.<ref>Maciunas, letter to Emmett Williams, quoted in {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|p=106}}</ref> Оригиналниот план на Мачиунас беше сам да го дизајнира, уредува и плаќа секое издание, во замена за авторските права да ги држи колективот.{{sfn|Hendricks|1988|p=24}}{{sfn|Kellein|2007|p=69}} Профитот требаше првично да се дели 80/20, во корист на уметникот.<ref>Ова требаше да се намали на 50/50 во рок од една година{{harvnb|Kellein|2007|p=88}}</ref> Бидејќи повеќето композитори веќе имаа договори за издавање, Флуксаус брзо го смени фокусот од музика кон перформанс и ликовна уметност. На пример, Џон Кејџ никогаш не објавил дело под името „Флукус“ поради договорот што го имал со музичките издавачи „Едишн Питерс“ (Edition Peters).<ref>{{harvnb|Kellein|2007|pp=69–71}}</ref> Се чинеше дека Мачунас има неверојатна способност да заврши работа... ако имав материјали за печатење, тој можеше да ги испечати. Во Ист Бранзвик е прилично тешко да се најде квалитетно офсет-печатење. Не е невозможно, но не е ни лесно, а бидејќи сум многу мрзлив, ми олесна кога најдов некој што можеше да го преземе тој товар од мене. И така, го запознав Мачунас – Литванец или Бугарин, или некаков бегалец, што и да беше – кој беше прекрасно облечен; всушност, „со впечатлив изглед“ би бил посоодветен опис. Тој некако успеваше да го организира сето тоа, така што не морав да патувам 57 милји за да најдам печатница.<ref>George Brecht, "An Interview with Robin Page for [[Carla Liss]]", In ''Art And Artists'', London October 1972, pp. 30–31 reprinted in {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|pp=109–110}}</ref> Бидејќи Мачунас бил далтонист, мултиплите на „Флукус“ речиси секогаш биле црно-бели.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/1996/05/24/arts/art-in-review-069620.html|title=Art in Review: The man who organized Fluxus|newspaper=[[The New York Times]]|date=24 May 1996 |access-date=17 May 2022|archive-date=27 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170627120907/http://www.nytimes.com/1996/05/24/arts/art-in-review-069620.html |url-status=live|last=Cotter|first=Holland|author-link=Holland Cotter}}</ref> ===Њујорк и ФлуксШоповите=== Откако неговиот договор со воздухопловните сили на САД бил раскинат поради лошо здравје, Мачунас бил принуден да се врати во САД на 3 септември 1963 година.{{sfn|Maciunas|Ay-O|1998|p=340}} Откако повторно се нашол во Њујорк, започнал да организира серија улични концерти и отворил нова продавница, „Флуксхол“, на улицата Канал. 12 концерти, „настрана од протоптаните патеки на њујоршката уметничка сцена“,<ref name=fluxus93>{{harvnb|Kellein|2007|p=93}}</ref> се одржаа на улицата Канал, од 11 април до 23 мај 1964 година. Со фотографии направени од самиот Мачунас, дела на Бен Вотје, Алисон Ноулс и Такехиса Косуги се изведуваа на улица бесплатно, иако во пракса и онака „немало публика вредна за спомнување“.<ref name=fluxus93/> <blockquote> Луѓето во Флуксус сфатиле, како што објаснил Брехт, дека „концертните сали, театрите и уметничките галерии“ „мумифицираат“. Наместо тоа, овие уметници откриле дека „претпочитаат улици, домови и железнички станици...“. Мачунас препознал радикален политички потенцијал во целото ова отворено антиинституционално творештво, што било важен извор на неговата длабока посветеност кон него. Применувајќи ја својата стручност како професионален графички дизајнер, Мачунас одиграл важна улога во проектирањето врз Флуксус на каква и да е кохерентност што подоцна ќе изгледа дека ја имал.{{sfn|Brecht|Robinson|2005|p=118}} </blockquote> Покрај њујоршката продавница, Мачунас изградил дистрибутивна мрежа за новата уметност низ Европа, а подоцна и продажни места во Калифорнија и Јапонија. Галериски продавници и продавници за нарачки по пошта биле основани, меѓу другите, во Амстердам, Вилфраншсирмер, Милано и Лондон.{{sfn|Kellein|2007|p=109}} До 1965 година била достапна првата антологија, ''Флуксус 1'', составена од манила-пликови споени со завртки, во кои се наоѓале дела од бројни уметници што подоцна ќе станат познати, меѓу кои Ла Монт Јанг, Кристо, Џозеф Бирд и Јоко Оно. Другите достапни парчиња вклучувале пакети изменети карти за играње од Џорџ Брехт, сензорни кутии од Ај-О, редовен билтен со придонеси од уметници и музичари како Реј Џонсон и Џон Кејл, и лимени конзерви исполнети со песни, поеми и рецепти за грав од Алисон Ноулс ([http://www.aknowles.com/beanrolls.html види]). ===Штокхаузеновиот ''Оригинале''=== [[File:Stockhausen 1994 WDR.jpg|thumb|upright=1.3|Штокхаузен во Студиото за електронска музика на WDR, 1994 г.]] Откако се вратил во Њујорк, Мачунас повторно се спријателил со Хенри Флинт,<ref>Во тоа време, член на левичарската група WWP.{{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|p=108}}</ref> кој ги поттикнувал членовите на Флуксус да заземат поотворено политички став. Еден од резултатите од овие разговори бил организирањето на пикет на американската премиера на ''Оригинале'', неодамнешно дело на германскиот композитор [[Карлхајнц Штокхаузен]], на 8 септември 1964 година.<ref name=":Bloch">[http://www.panmodern.com/OnStockhausen-sOriginale.pdf Bloch, Mark. "On Originale.", from Bloch, Mark, editor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924063736/http://www.panmodern.com/OnStockhausen-sOriginale.pdf |date=24 September 2015 }}. "Robert Delford Brown: Meat, Maps and Militant Metaphysics", Cameron Museum of Art, Wilmington, North Carolina, 2008.</ref> Мачунас и Флинт го прогласиле Штокхаузен за „културен империјалист“, додека другите членови остро не се согласувале. Резултатот бил тоа што членови на Флуксус, како Нам Џун Пајк и Џексон Мек Лоу, поминале низ пикетна линија составена од други членови, меѓу кои Бен Вотје и Такако Саито,{{sfn|Kellein|2007|p=98}} кои делеле летоци во кои Штокхаузен бил осуден како „типичен европско-северноамерикански уметник на владејачката класа“.<ref>"Picket Stockhausen Concert!", [[Хенри Флинт|Flynt]] and [[Џорџ Мачунас|Maciunas]] flyer, 1964. Reproduced{{Full citation needed|date=July 2015|reason=Something got chopped off here.}}</ref> Дик Хигинс учествувал во пикетот, а потоа ладнокрвно им се придружил на другите изведувачи внатре;<ref>{{Cite web |url=http://www.ubu.com/film/stockhausen_originale.html |title=A film of the event, UbuWeb |access-date=15 June 2012 |archive-date=10 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120210203729/http://www.ubu.com/film/stockhausen_originale.html |url-status=live }}</ref> <blockquote> Мачунас и неговиот пријател Хенри Флинт се обидоа да ги натераат луѓето од Флуксус да маршираат околу циркусот со бели картички на кои пишуваше дека ''Оригинале'' е лош. И се обидоа да кажат дека луѓето од Флуксус што беа во циркусот повеќе не се Флуксус. Тоа беше глупаво, бидејќи предизвика раскол. Мене ми беше смешно, па прво се шетав со Мачунас и со Хенри со картичка, а потоа влегов внатре и им се придружив на циркусот; така што и двете групи се налутија на мене. Е па. Некои велат дека Флуксус умрел тој ден — јас некогаш и самиот така мислев — но излезе дека сум згрешил.<ref>[[Дик Хигинс]], [http://www.artnotart.com/fluxus/dhiggins-childshistory.html "A Child's History of Fluxus"], 1979. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120622030429/http://www.artnotart.com/fluxus/dhiggins-childshistory.html |date=22 June 2012 }}</ref> </blockquote> Настанот, организиран од Шарлот Мурман како дел од нејзиниот ''Втор годишен њујоршки авангарден фестивал'', ги зацврстил непријателствата меѓу Мачунас и неа,{{sfn|Kellein|2007|loc=n. 104, p. 98}} при што Мачунас често бараше уметниците поврзани со Флуксус да немаат допир со годишниот фестивал, и честопати ги исклучуваше уметниците што ги игнорираа неговите барања. Ова непријателство продолжило низ целиот живот на Мачунас — за големо чудење на Мурман — и покрај тоа што таа продолжила да го поддржува уметноста и уметниците на Флуксус.<ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=wiEJdOlgcDE |title=Charlotte Moorman and Nam June Paik "The Originale" |website=[[YouTube]] |access-date=27 November 2016 |archive-date=31 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181231083801/https://www.youtube.com/watch?v=wiEJdOlgcDE |url-status=live }}</ref> ==Среден период (1965–78)== ===Претпоставени востанија и азиското влијание=== Пикетирањето на ''Оригинале'' го означило врвот на агитпроп пристапот на Мачунас,<ref>{{Cite web |url=http://www.stewarthomesociety.org/ass/fluxone.htm |title=Stewart Home, The Assault on Culture, The origins of Fluxus and the movement in its 'heroic' period, Chapter 9 |access-date=16 June 2012 |archive-date=2 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090602022154/http://www.stewarthomesociety.org/ass/fluxone.htm |url-status=live }}</ref> пристап што ги отуѓил многу од раните поборници на Флуксус; Џексон Мек Лоу поднел оставка веднаш откако ги слушнал „антисоцијалните“ планови изложени во април 1963 година, како на пример расипување на камиони под реката Хадсон, во Холандскиот тунел.<ref>Jackson Mac Low quoted in {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|pp=94–95}}</ref> Брехт се заканил дека ќе си замине поради истото прашање, а потоа го напуштил Њујорк напролет 1965 година. И покрај неговата континуирана приврзаност кон идеалите на Флуксус, Дик Хигинс се скарал со Мачунас во приближно исто време, наводно поради основањето на ''Something Else Press'', која печатела многу текстови на клучни личности поврзани со Флуксус и на други членови на авангардата. Шарлот Мурман продолжила да го презентира својот ''Годишен авангарден фестивал'' во Њујорк. Ваквите претпоставени побуни против кохерентноста на водењето на Флуксус од страна на Мачунас отвориле простор Флуксус да биде сè повеќе под влијание на јапонските членови на групата.{{sfn|Kellein|2007|p=101}} Откако се вратила во Јапонија во 1961 година, Јоко Оно им препорачувала на колегите да го побараат Мачунас ако се преселат во Њујорк; додека таа се вратила, на почетокот на 1965 година, Хај Ред Центер, Шигеко Кубота, Такако Саито, Миеко Шиоми, Јасунао Тоне и Ај-О веќе започнале да создаваат дела за Флуксус, често со контемплативен карактер.{{sfn|Kellein|2007|p=102}} Во Токио, Јапонија, 1964 година, Јоко Оно, неконформист во заедницата на Флуксус,<ref>Weisman, S. (2011). ''The mind music of Yoko Ono: Screams and silences at the intersection of the real and the imagined (195-196)''(Order No. 3458632). Available from ProQuest Dissertations & Theses Global. (872186218).</ref> независно ја објавила својата уметничка книга ''Грејпфрут''.<ref>{{Cite book |last=Laynor |first=Gregory |title=The Making of Intermedia: John Cage to Yoko Ono, 1952 to 1972 |date=2016 |others=University of Washington. English, Brian Reed |isbn=978-1-339-94191-2 |volume=78-03A |location=Ann Arbor |pages=(94) |oclc=1257952914}}</ref> Самиот текст на книгата опфаќа настански партитури и други форми на партиципативна уметност.<ref>Sallabedra, M. (2012). ''Like an elephant's tail: Process and instruction in the work of Michael Rakowitz, Rirkrit Tiravanija and Yoko Ono (7) (9-20)'' (Order No. 1514168). Available from ProQuest Dissertations & Theses Global. (1026566248).</ref> Една настанска партитура од книгата:{{blockquote|'''Парче со облаци'''<ref>Ono, Y. (1964). ''Grapefruit''. Wunternaum Press.</ref> Замисли дека облаците капат. Ископај дупка во својата градина за да ги ставиш во неа.}} ===Прото-изведбена уметност=== На 25 септември 1965 година, '''ФлуксОркестрата''', со диригент Ла Монт Јанг, настапила во Карнеги Рисајтл Хол во Њујорк со постер и програма дизајнирани од Џорџ Мачунас. Примероците од програмата биле превиткани во хартиени авиони и испукани за време на вечерта, која вклучувала изведби на „Настан на паѓање“ од Чиеко Шиоми, „Симфонија бр. 3 ‚На подот‘ од ‚Облаци ножици‘“ од Џорџ Брехт, „4 парчиња за оркестар за Ла Монт Јанг“ од Јоко Оно, „Музика за лице што исчезнува“ од Шиоми, „Тактички парчиња за оркестар“ и „Оливети машина за собирање во спомен на Адријано Оливети“ од Ентони Кокс, „Транс за оркестар“ од Вотс, „Небесно парче за Исус Христос*“ од Оно, „Октет за дувачи ‚Во водата‘ од ‚Облаци ножици‘“ од Брехт, „Парче“ од Шигеко Кубота, „1965 $50“ од Јанг, „Парче за пијано“ од Томас Шмит, „Парче со меч“ од Кокс, „Музика за доцно попладне заедно со“ од Шиоми, „2“ од Вотс, „c/t Трага“ од Вотс, „Настан за пауза“ од Вилем де Ридер, „Музика за филм“ од Стен Вандербик, „Механичка оркестра“ од Џо Џонс и „Тајна соба“ од Бен Вотје. Во 1969 година, уметникот Џо Џонс ја отворил својата ''Музичка продавница ЏеЏеј'' (позната и како ''Музичка продавница за глуви на тон'') на улицата Норт Мур 18, каде ги презентирал своите машини за репетитивна дрон музика. Таму создал инсталација во излогот, така што секој можел да притисне бројни копчиња на врати за да ги свири машините за ноиз музика што биле изложени. <ref>[http://www.sukothai.com/X.SA.07/X7.Jones.f1.html Interview with Joe Jones by Nakagawa Shin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170103101126/http://www.sukothai.com/X.SA.07/X7.Jones.f1.html |date=3 January 2017 }} (1992)</ref> Џонс таму презентирал и мали музички инсталациски изведби, сам или со други уметници од Флуксус, како што се [[Јоко Оно]] и [[Џон Ленон]],{{sfn|Smith|1998|pp=206–209}} меѓу другите. Од 18 април до 12 јуни 1970 година, Оно и Ленон (познати како Пластик Оно Бенд) презентирале серија настани и концерти на Флуксус таму, наречени ''ГРЕЈПФРУТ ФЛУКСБАНКЕТ''. Била промовирана со постер дизајниран од водачот на Флуксус, Џорџ Мачунас. Изведбите вклучувале: ''Дојдете имитирајќи ги Џон Ленон и Јоко Оно, Грејпфрут банкет'' (11–17 април) од Џорџ Мачунас, Јошимаса Вада, Нај Фарабас (претходно Бичи Форбс и Бичи Форбс Хендрикс), Џефри Хендрикс и Роберт Вотс; ''Направи сам'' (11–17 април) од Јоко Оно; ''Билети од Џон Ленон + Флуксагенти'' (18–24 април) со Вада, Бен Вотје и Мачунас; ''Клиника од Јоко Оно + Хај Ред Центер'' (25 април – 1 мај); ''Сината соба од Јоко + Флуксмајсторилажливци'' (2–8 мај); ''Тежина и вода од Јоко + Флукспожарникари'' (9–15 мај); ''Капсула од Јоко + Флукс вселенски центар'' (16–22 мај) со Мачунас, Пол Шеритс, Џорџ Брехт, Ај-О, Оно, Вотс, Џон Кавано; ''Портрет на Џон Ленон како млад облак од Јоко + Сите'' (23–29 мај); ''Продавницата од Јоко + Флуксфабрика'' (30 мај – 5 јуни), со Оно, Мачунас, Вада, Ај-О; и на крајот ''Испит од Јоко + Флуксучилиште'' (6–12 јуни) со Оно, Џефри Хендрикс, Вотс, Миеко Шиоми и Робер Филиу.<ref>{{Cite web |url=https://specificobject.com/objects/info.cfm?inventory_id=23254&object_id=19915&page=5&search=George%20Maciunas&sort=pubdate&search_type=basic&pobject_status=All&options=artist |title=Joint Yoko Ono, John Lennon, & Fluxgroup Project / Press Release -- April 1, 1970 |access-date=15 January 2021 |archive-date=21 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121071320/https://specificobject.com/objects/info.cfm?inventory_id=23254&object_id=19915&page=5&search=George%20Maciunas&sort=pubdate&search_type=basic&pobject_status=All&options=artist |url-status=live }}</ref> ===Предмети што ги бришат границите=== Како што Флуксус постепено станувал познат, амбициите на Мачунас за продажба на ефтини мултиплови растеле. Втората Флукс-антологија, ''Флукскит'' (крајот на 1964),<ref>{{Cite web |url=http://www.moma.org/interactives/exhibitions/2011/fluxus_editions/works/fluxkit/ |title=Fluxkit, MoMA |access-date=4 July 2012 |archive-date=17 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120517191326/http://www.moma.org/interactives/exhibitions/2011/fluxus_editions/works/fluxkit/ |url-status=live }}</ref> ги собрала раните тродимензионални дела создадени од колективот во бизнис-куфер, идеја позајмена директно од ''Кутија во куфер'' на Дишан.{{sfn|Hendricks|1988|p=76}}<ref name="MoMA, Interactive">{{Cite web |url=http://www.moma.org/interactives/exhibitions/1999/muse/artist_pages/duchamp_boite.html |title=MoMA, Interactive exhibitions |access-date=28 June 2012 |archive-date=4 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120904044659/http://www.moma.org/interactives/exhibitions/1999/muse/artist_pages/duchamp_boite.html |url-status=live }}</ref> Во рок од една година, плановите за нова антологија, ''Флуксус 2'', биле во полн ек и требало да содржи Флукс филмови од Џон Кејџ и Јоко Оно (со обезбедени рачни проектори), расипани кибритни кутии и разгледници од Бен Вотје, пластична храна од Клас Олденбург, ФлуксМедицина од Шигеко Кубота (која содржела празни пакувања од апчиња), и уметнички дела направени од камења, печати, застарени патнички билети, нерешливи сложувалки и машина за олеснување на мрморењето.{{sfn|Hendricks|1988|p=124}} Верувањето на Мачунас во колективот се протегало и на авторството; голем број дела од овој период биле анонимни, погрешно припишани или нивното авторство подоцна било доведено во прашање.<ref>Јоко Оно, на пример, тврдела дека е авторка на ''Музика за лице што исчезнува'' (позната и како ''Насмевка'') на Миеко Шиоми.</ref> Како дополнителна компликација, Мачунас имал навика драматично да ги менува идеите што ги поднесувале различни уметници пред да ги пушти делата во производство. ''Цврста пластика во пластична кутија'', припишана на Пер Киркебе во 1967 година, на пример, првично била реализирана од Киркебе како метална кутија на која било испишано „Оваа кутија содржи дрво“, а внатре во кутијата се наоѓале струготини. Кога мултиплот бил произведен од Мачунас, делото имало нова форма: блок од цврста пластика кој се наоѓал во пластична кутија со иста боја.<ref name="MoMA, Interactive" /> Исто така, Мачунас му го препишал на Киркебе делото''Часовник со лице од степени'', иако идејата била на Роберт Вотс;{{sfn|Hendricks|1988|p=290}} <blockquote>Пред некоја година, кога разговарав со Роберт Вотс за ''Часовникот со лице од степени'' и ''Часовникот со лице на компас'', тој се сеќаваше како сам ја измислил идејата и беше изненаден што Џорџ Мачунас ги рекламирал како дела на Пер Киркебе. Вотс само ги покренал рамењата и рекол дека така работел Џорџ. Идеите биле во воздухот и Мачунас го доделувал делото на еден или друг уметник.{{sfn|Hendricks|1988|p=291}}</blockquote> Другите тактики од тоа време вклучувале купување на големи количини пластични кутии на големо од страна на Мачунас и нивно делење на уметниците со едноставно барање да ги претворат во Флукскитови, како и користење на брзорастечката меѓународна мрежа на уметници за да придонесат со предмети потребни за комплетирање на делата. ''Флуксатласот'' на Роберт Вотс од 1973 година, на пример, содржи мали камења испратени од членовите на групата од целиот свет.<ref>"All contributors will receive a box in return..." {{harvnb|Hendricks|1988|p=542}}</ref> ===Измислување на изведбената уметност=== Покрај неговите бројни оригинални композиции што се придружиле на каталогот на дела на колективот, Лери Милер, поврзан со групата од 1969 година, бил активен и како интерпретатор на „класичните“ партитури и одговорен за доближување на делата на групата до поширока публика, затушувајќи ги границите меѓу уметник, продуцент и истражувач. Покрај сопствената уметничка работа на Милер, тој организирал, реконструирал и настапувал на бројни настани на Флуксус и собрал обемна збирка материјали за историјата на Флуксус.<ref>[http://www.fluxus-east.eu/index.php?lang=en "Fluxus East: Fluxus Networks in Central Eastern Europe"]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063726/http://www.fluxus-east.eu/?item=exhib&sub=miller&lang=en |date=4 March 2016 }}</ref> Преку Милер, Флуксус привлекол медиумско внимание, како на пример светското известување на [[Си-Ен-Ен]] за изложбата ''Забрането'' во Музејот Њуарк (сега Уметнички музеј Њуарк) во 1999 година.<ref>Marter, Joan M. and Anderson, Simon. ''Off Limits: Rutgers University and the Avant-garde, 1957–1963''. Newark Museum. Newark, New Jersey</ref> Други активности на Милер како организатор, изведувач и презентер во рамките на милјето на Флуксус вклучуваат ''Изведба во Fluxus Continue 1963–2003'' во Музејот за модерна и современа уметност во Ница; ''Флуксус а ла карт'' во Амстердам; и ''Централен фестивал Флуксус'' во Централ музеј во [[Утрехт]], Холандија. Во 2004 година, за ''Критична маса: Хепенинзи, Флуксус, изведба, интермедија и Универзитетот Ратгерс 1958–1972'' на Џефри Хендрикс, Милер ги повторил и ажурирал атлетските настани од Флукс олимпијадата, првпат презентирани во 1970 година.<ref>Hendricks, Geoffrey, editor. Critical Mass: Happenings, Fluxus, Performance, Intermedia, and Rutgers. Mead Art Museum, Amherst, Massachusetts</ref> За ''Флуксус направи сам'' во „АИ – Арт Интерактив“ во Кембриџ, Масачусетс, Милер работел како куратор-консултант за изложба на дела што им овозможувале на гледачите практично искуство, вклучително и реконструкција на неколку делови од историскиот ''Флукс лавиринт'', огромен и сложен лавиринт што Милер првично го изградил заедно со Џорџ Мачунас во ''Академијата на уметностите'' во [[Берлин]] во 1976 година и кој вклучувал делови од неколку уметници од Флуксус. Милер создал нова верзија на ''Флукс лавиринтот'' на изложбата ''Во духот на Флуксус'' во Центарот за уметност „Вокер“ во 1994 година, каде Грејл Маркус рекол: „Милер... го дотеруваше чудовиштето.“<ref>Marcus, Greil. ''Real Life Rock: The Complete Top Ten Columns, 1986–2014''. Yale University Press, New Haven, Connecticut p. 114.</ref> === Феминизам === Жените поврзани со Флуксус, како Кероли Шниман и Шарлот Мурман, и основачките членови на групата, како Алисон Ноулс и [[Јоко Оно]], придонеле со дела во различни медиуми и со различна содржина, како на пример „Направи салата“ и „Направи супа“ од Ноулс. Секоја од нив била обликувана од своето време и од своите поврзаности со уметници од претходната генерација, како Сари Динс, кои со силни личности и уметност го покажувале патот кон промените од 1960-тите и 70-тите.<ref>{{Cite news|url=https://whitehotmagazine.com/articles/museum-show-for-sari-dienes/5895|title=A New Book and a Museum Show for Sari Dienes|work=Whitehot Magazine|last=Bloch|first=Mark|date=July 2023|access-date=8 September 2023}}</ref> Некои создавале експериментални и изведбени дела поврзани со телото, со кои се создавало моќно женско присуство, кое постоело во Флуксус од самиот почеток на групата, како што покажуваат делата меѓу кои „Внатрешен свиток“ на Кероли Шниман, „Парче за сечење“ на Јоко Оно и „Сликање со вагина“ на Шигеко Кубота. Жените што работеле во Флуксус често истовремено ја критикувале својата положба во општество доминирано од мажи, а исто така ги разоткривале нееднаквостите во еден уметнички колектив што тврдел дека е отворен и разновиден. Џорџ Мачунас, при отфрлањето на Шниман како членка на Флуксус, ја нарекол „виновна за барокни тенденции, отворена сексуалност и театрален вишок“.<ref name="O'Dell">{{harvnb|O'Dell|1997}}</ref> „Внатрешен свиток“ бил одговор на искуството на Шниман како филмаџија во 1950-тите и 1960-тите, кога машките филмаџии тврделе дека жените треба да се ограничат на танц. {{Poem quote|text= Тој рече те сакаме Шармантна си Но не бараj од нас Да ги гледаме твоите филмови Не можеме Има одредени филмови Што не можеме да ги гледаме Личниот неред Упорноста на чувството Сензибилитетот на допирот на раката |sign=Кероли Шниман<ref name="O'Dell" /> }} Во ''Една вечер со жените на Флуксус: дискусија на тркалезна маса'', организирана на Универзитетот Њујорк на 19 февруари 2009 година од ''Жени и изведба: списание за феминистичка теорија'' и Одделот за студии на изведбата, еден извадок од Миеко Шиоми гласи: „...најдоброто нешто кај Флуксус, мислам, е тоа што немало дискриминација врз основа на националност и пол. Флуксус бил отворен за секого што споделувал слични мисли за уметноста и животот. Затоа жените уметнички можеле да бидат толку активни без да чувствуваат никаква фрустрација.“<ref>{{cite journal |last1=Yoshimoto |first1=Midori |last2=Knowles |first2=Alison |last3=Schneemann |first3=Carolee |last4=Seagull |first4=Sara |last5=Moore |first5=Barbara |last6=Shiovitz |first6=Brynn Wein |last7=Yoshimoto |first7=Midori |last8=Pittman |first8=Alex |title=An evening with Fluxus women: a roundtable discussion |journal=Women & Performance: A Journal of Feminist Theory |date=November 2009 |volume=19 |issue=3 |pages=369–389 |doi=10.1080/07407700903399524|s2cid=194022721 }}</ref>{{rp|p=370}} ''Сликање со вагина'' (1965) на Шигеко Кубота била изведена така што четка натопена во црвена боја била прикачена на нејзините гаќи, а потоа нанесувана на парче хартија додека таа се движела над него во клекната положба. Бојата евоцирала менструална крв. ''Сликање со вагина'' е толкувано како критика на акционото сликарство на [[Џексон Полок]] и на машки доминираната традиција на апстрактниот експресионизам.<ref>Terpenkas, Andrea (June 2017). "Fluxus, Feminism, and the 1960's". ''Western Tribularies''. '''4'''.</ref> ===Утописки заедници=== Голем број уметници од групата биле заинтересирани за основање на Флукс комуни, со намера да „го премостат јазот меѓу уметничката заедница и општеството околу неа“<ref name="Danielle">{{Cite web |url=http://www.wordsinspace.net/urban-media-archaeology/2011-fall/2011/10/11/project-proposal-2/ |title=The History of Artists and Art Production in SoHo, Danielle |date=11 October 2011 |access-date=2 July 2012 |archive-date=9 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130209090851/http://www.wordsinspace.net/urban-media-archaeology/2011-fall/2011/10/11/project-proposal-2/ |url-status=live }}</ref> Првата од нив, ''La Cédille qui Sourit'' или ''Седилата што се смешка'',<ref>Harren, Natilee. "La cédille qui ne finit pas: Robert Filliou, George Brecht, and Fluxus in Villefranche". ''Getty Research Journal'', no. 4 (2012), pp. 127–143.</ref> била основана во Вилфраншсирмер, Франција, од Робер Филиу и Џорџ Брехт, 1965–1968. Замислена како „Меѓународен центар за постојано создавање“, продавницата продавала Флукскитови и други мали стоки, а истовремено служела и како „не-училиште“, со мото „Безгрижна размена на информации и искуство. Без студенти, без наставници. Совршена слобода, понекогаш да слушаш, понекогаш да зборуваш.“<ref>{{Cite web |url=http://catalogue.drouot.com/ref-drouot/lot-ventes-aux-encheres-drouot.jsp?id=1150365 |title=Fluxkit documenting the project |access-date=4 July 2012 |archive-date=6 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006102516/http://catalogue.drouot.com/ref-drouot/lot-ventes-aux-encheres-drouot.jsp?id=1150365 |url-status=live }}</ref> Во 1966 година, Мачунас, Вотс и други ја искористиле новата легислатива изготвена за обновување на делот од Менхетен познат како „Стоте акри на пеколот“, наскоро ребрендиран во Сохо, која им дозволила на уметниците да купуваат простори за живеење и работа во област што била уништена поради предложениот 18-лентен експресен пат по улицата Брум.<ref name="Danielle" /> Предводени од Мачунас, биле поставени планови за започнување серија недвижнински проекти во областа, замислени да создадат заедница на уметници на неколку улици од ФлуксШопот на улицата Канал. <blockquote> „Мачунас сакал да основа колективни работилници, задруги за купување храна и театри за да ги поврзе силните страни на различните медиуми и да го премости јазот меѓу уметничката заедница и општеството околу неа“</blockquote> Првата стоварница, наменета да ги смести Мачунас, Вотс, Кристо и Жан-Клод, Јонас Мекас, Ла Монт Јанг и други, се наоѓала на улицата Грин. Споредувајќи ги овие заедници со советските [[Колхоз]]и, Мачунас не се двоумел да ја усвои титулата „Претседател на зграда-задруга“{{sfn|Kellein|2007|p=131}} без претходно да регистрира канцеларија или да стане член на Здружението на агенти за недвижности на државата Њујорк.{{sfn|Kellein|2007|p=132}} ФлуксСтанбените задруги продолжиле да ја обновуваат областа во следната деценија и биле проширени за да вклучат планови за основање на ''ФлуксОстров'' — погоден остров бил пронајден во близина на Антигва, но парите за неговото купување и развој така и не се појавиле — и, на крајот, центар за изведбени уметности наречен ''ФлуксФарма'', основан во Њу Марлборо, Масачусетс. Плановите постојано биле оптоварени со финансиски проблеми и непрестајни судири со властите на Њујорк, а на крајот довеле до тоа, на 8 ноември 1975 година, Мачунас да биде тешко претепан од насилници испратени од неплатен електричен изведувач.{{sfn|Kellein|2007|p=147}} ==Флуксус по 1978 година== ===Смртта на Џорџ Мачунас=== Мачунас се преселил во планините Беркшир во западен Масачусетс кон крајот на 1970-тите. Две децении претходно, откако собирале слики, колекционерката на уметност од Бостон Џин Браун и нејзиниот покоен сопруг Леонард Браун почнале да го префрлаат фокусот на дадаистичка и надреалистичка уметност, манифести и периодични публикации. Во 1971 година, по смртта на г-дин Браун, г-ѓа Браун се преселила во Тирингем и се проширила на области блиски до Флуксус, меѓу кои уметнички книги, конкретна поезија, хепенинзи, мејл-уметност и изведбена уметност. Мачунас помогнал нејзиниот дом, првично шејкерска куќа за семиња, да се претвори во важен центар и за уметниците и за научниците на Флуксус, при што г-ѓа Браун наизменично подготвувала јадења и им ја покажувала својата колекција на гостите. Активностите биле центрирани околу голема архивска просторија на вториот кат изградена од Мачунас, кој се населил во блискиот Грејт Барингтон, каде во 1977 година било откриено дека Мачунас развил рак на панкреасот и на црниот дроб. Три месеци пред смртта, се оженил со својата пријателка и придружничка, поетесата Били Хачинг. По легалната свадба во Ли, Масачусетс, парот извел „Флуксвенчавка“ во таванот на еден пријател во Сохо на 25 февруари 1978 година. Видеозапис од свадбата на Мачунас бил продуциран од Димитри Девјаткин.<ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=AVDB1oy1O8s |title=Marriage of George and Billy Maciunas |website=[[YouTube]] |date=18 June 2011 |access-date=9 September 2014 |archive-date=7 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307134518/https://www.youtube.com/watch?v=AVDB1oy1O8s |url-status=live }}</ref> Младоженците си ја размениле облеката.<ref>Според Хачинг, цитирана во {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|p=280}}, Мачунас бил трансвестит и мазохист.</ref> Мачунас починал на 9 мај 1978 година во болница во Бостон. Неговиот погреб, наречен „Флуксгозба и бдеење“, бил одржан во типичен стил на Флуксус, при што жалачите јееле само црна, бела или виолетова храна.<ref>{{Cite web|url = http://www.theartstory.org/movement-fluxus.htm|title = Fluxus Movement, Artists and Major Works|date = 2015|website = The Art Story|last = DiTolla|first = Racy|access-date = 6 October 2015|archive-date = 19 October 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151019105630/http://www.theartstory.org/movement-fluxus.htm|url-status = live}}</ref> Мачунас ги оставил своите размисли за Флуксус во серија важни видеоразговори наречени ''Интервју со Џорџ Мачунас'' со уметникот од Флуксус Лери Милер, кои биле прикажувани меѓународно и преведени на бројни јазици.<ref>Interview with Larry Miller, 1978, referenced in {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|page=114}}</ref> Во период од 30 години, Милер снимал и собирал материјали поврзани со Флуксус, меѓу кои ленти за Џо Џонс, Кероли Шниман, Бен Вотје, Дик Хигинс и Алисон Ноулс, покрај интервјуто со Мачунас од 1978 година. ===Развој на заедницата по Мачунас=== По смртта на Мачунас, во Флуксус се отворил расцеп меѓу неколку колекционери и куратори што го поставиле Флуксус како уметничко движење во одреден временски рамка (1962 до 1978) и самите уметници, од кои мнозина продолжиле да го гледаат Флуксус како жив ентитет што го држат заедно неговите основни вредности и светоглед.<ref>{{cite book|first=Dorothée|last=Brill|year=2010|location=Hanover (New Hampshire)|title=Shock and the senseless in Dada and Fluxus|publisher=Dartmouth College Press|quote=Thus Fluxus had been under way for several years before its supposed 1962 starting date. Even more difficult to determine, however, is the end of Fluxus. Although some mark it by the death of Maciunas in April 1979, the other artists were "still as much of a group as we ever were,” as Dick Higgins stated in 1982, and continued doing Fluxus artworks, although not necessarily exclusively.}}</ref> Различни теоретичари и историчари го усвоиле секој од овие погледи. Затоа за Флуксус се зборува различно — во минато или во сегашно време. Дефиницијата на Флуксус отсекогаш била предмет на контроверзии, а дополнително била закомплицирана од смртта на оригиналните уметници што биле живи кога умрел Мачунас.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2011/09/24/arts/design/fluxus-and-the-essential-questions-of-life-review.html|title=Liberating Viewers, and the World, With Silliness|type=exhibition review|newspaper=[[Њујорк тајмс]]|date=23 September 2011 |access-date=17 May 2022|archive-date=17 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170417092417/http://www.nytimes.com/2011/09/24/arts/design/fluxus-and-the-essential-questions-of-life-review.html |url-status=live |last=Johnson|first=Ken}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.nyu.edu/greyart/exhibits/fluxus/FluxNYU.html |title=''Fluxus at NYU'' |access-date=15 December 2011 |archive-date=23 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111223000424/http://www.nyu.edu/greyart/exhibits/fluxus/FluxNYU.html |url-status=live }}</ref> Некои тврдат дека уникатната контрола што ја има кураторот Џон Хендрикс врз големата историска збирка на Флуксус, збирката на Гилберт и Лила Силверман, му овозможила, преку бројните книги и каталози субвенционирани од збирката, да влијае врз гледиштето дека Флуксус умрел со Мачунас. Хендрикс тврди дека Флуксус бил историско движење што се случило во одредено време, наведувајќи дека централни уметници на Флуксус како Дик Хигинс и Нам Џун Пајк по 1978 година не можеле повеќе да се означуваат како активни уметници на Флуксус и дека современите уметници под влијание на Флуксус не можат да претендираат дека се уметници на Флуксус.<ref>{{cite book |last1=Phillpot |first1=Clive |url=https://www.moma.org/calendar/exhibitions/2141 |title=Fluxus : selections from the Gilbert and Lila Silverman Collection |last2=Hendricks |first2=Jon |publisher=Museum of Modern Art |year=1988 |isbn=0870703110 |pages=15}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://sdrc.lib.uiowa.edu/atca/subjugated/one_2.htm |title=Robert Pincus-Witten on Fluxus, and Jon Hendricks's ''Codex''|access-date=15 December 2011 |archive-date=16 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120416192810/http://sdrc.lib.uiowa.edu/atca/subjugated/one_2.htm |url-status=live }}</ref> Музејот на модерната уметност го поднесува истото тврдење, датирајќи го движењето во 1960-тите и 1970-тите.<ref name="MOMA" /><ref>[http://www.moma.org/visit/calendar/exhibitions/1033 MoMA exhibitions, October 2009 – August 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100914025056/http://www.moma.org/visit/calendar/exhibitions/1033 |date=14 September 2010 }} Retrieved 5 September 2010</ref> Многу од оригиналните уметници на Флуксус што сè уште работат уживаат во почитта од помладите уметници под влијание на Флуксус, кои организираат настани за да го одбележат Флуксус, но ги обесхрабруваат помладите уметници да ја користат ознаката „Флуксус“.<ref>{{Cite web |url=http://whitehotmagazine.com/articles/boat-book-alison-knowles/3113 |title=Bloch, Mark. "The Boat Book: Alison Knowles" |access-date=7 July 2015 |archive-date=3 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170703041408/https://whitehotmagazine.com/articles/boat-book-alison-knowles/3113 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://artsonline.monash.edu.au/colloquy/download/colloquy_issue_twenty-two/drinkall.pdf |title=Drinkall, Jacquelene. "Human Telepathic Collaborations from Fluxus to Now" |access-date=7 July 2015 |archive-date=9 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709123142/http://artsonline.monash.edu.au/colloquy/download/colloquy_issue_twenty-two/drinkall.pdf |url-status=live }}</ref> Други, меѓу кои историчарката на уметноста Хана Хигинс, ќерка на уметниците од Флуксус Алисон Ноулс и Дик Хигинс, тврдат дека иако Мачунас бил клучен учесник, имало многу други, меѓу кои и ко-основачот на Флуксус, Хигинс, кои продолжиле да работат во рамките на Флуксус по смртта на Мачунас.<ref>{{Cite web |url=http://mouthtomouthmag.com/higgins.html |title=Interview with Hannah Higgins |access-date=16 December 2011 |archive-date=5 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205235147/http://www.mouthtomouthmag.com/higgins.html |url-status=live }}</ref> Подемот на интернетот во 1990-тите години овозможил да се појави живописна пост-флуксус заедница на интернет. Некои од оригиналните уметници на Флуксус од 1960-тите и 1970-тите, меѓу кои Хигинс, создале онлајн заедници како Флукслист; по нивното заминување, помлади уметници, писатели, музичари и изведувачи се обиделе да продолжат со нивната работа во [[киберпростор]]от. Влијанието на Флуксус продолжило и во [[мултимедија]]лни дигитални изведби, како онаа презентирана од „Други умови“ во зградата СОМАртс во Сан Франциско за одбележување на 50-годишнината од Флуксус во септември 2011 година.<ref>[https://www.sfcv.org/reviews/other-minds/always-in-flux-mostly-in-fun "Always in Flux, Mostly in Fun"] by David Bratman, sfcv.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140810200229/https://www.sfcv.org/reviews/other-minds/always-in-flux-mostly-in-fun |date=10 August 2014 }} Retrieved 1 August 2014</ref><ref>{{Cite web|url=https://archives.otherminds.org/index.php/Detail/occurrences/234|title=Something Else: A Fluxus Semicentenary|website=Other Minds Archives|access-date=February 15, 2024}}</ref> Изведбата ја курирал Адам Фонг, кој бил и еден од изведувачите заедно со Јоши Вада, Алисон Ноулс, Хана Хигинс, Лучано Кеса и Адам Овертон. Во 2018 година, Лос Анџелес филхармонијата во својот ''Фестивал Флуксус'' презентирала изведба на Флуксус во која биле вклучени ''Европери 1 и 2'' на [[Џон Кејџ]], во режија на Јувал Шерон.<ref>{{cite news |title=What Happens When Fluxus Enters the Concert Hall? |url=https://www.nytimes.com/2018/11/11/arts/music/la-philharmonic-fluxus-festival.html|newspaper=[[Њујорк тајмс]]|access-date=17 November 2018 |date=11 November 2018 |last1=Barone |first1=Joshua |archive-date=17 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117233633/https://www.nytimes.com/2018/11/11/arts/music/la-philharmonic-fluxus-festival.html |url-status=live }}</ref> Уметниците на Флуксус и денес продолжуваат да настапуваат, во помал обем. == Влијанија == Непосреден претходник на Флуксус, според Мачунас, била групата Гутаи, која ја промовирала уметноста како антиакадемско, психофизичко искуство, „уметност на материјата каква што е“, како што објаснил Казуо Ширага во 1956 година. Гутаи се поврзала со еден вид уметничко масовно производство, предвидувајќи го заштитниот знак на Флуксус, т.е. двосмисленоста меѓу култивираното и баналното, меѓу високото и ниското. Навистина, авангардната уметност во Јапонија повеќе тежнеела кон неформални отколку кон концептуални елементи, радикално спротивставувајќи се на екстремната формалност и симболика присутни во јапонската уметност. Во њујоршката музичка сцена од 1950-тите можеле да се забележат многу прашања поврзани со повоеното разочарување што го доживеале мнозина низ развиениот свет. Таквото разочарување само по себе претставувало причина за посветеност на будизмот и дзенот во секојдневни работи како менталниот став, медитацијата и пристапот кон храната и грижата за телото. Сепак, се чувствувала и општа потреба од пoрадикална уметничка сензибилност. Темите на распадот и на неадекватноста на идејата за модерност во уметничките области биле усвоени, делумно од Дишан и од дадата, а делумно од свеста за непријатноста од живеењето во современото општество. Се смета дека Флуксус ги доведувал во прашање поимите за претставување, нудејќи наместо тоа едноставно презентирање. Ова, всушност, одговара на една главна разлика меѓу западната и јапонската уметност. Друга важна карактеристика на Флуксус била елиминацијата на согледаните граници меѓу уметноста и животот, многу истакната струја во повоената уметност. Ова било илустрирано од делото и пишувањата на Јозеф Бојс, кој изјавил: „секој човек е уметник“. Пристапот на Флуксус бил секојдневен, „економичен“, како што се гледа во производството на мали предмети направени од хартија и пластика. Повторно, ова силно одговара на некои од основните карактеристики на јапонската култура, т.е. високата уметничка вредност на секојдневните дејства и предмети и естетското ценење на штедливоста. Ова се поврзува и со јапонската уметност и со концептот на шибуми, што може да вклучува нецелосност и го поддржува ценењето на голите предмети, нагласувајќи ја суптилноста наместо отвореноста. Реномираниот јапонски научник за естетика Јошинори Ониши ја нарекол суштината на јапонската уметност пантономична поради свеста за непостоење на разлика меѓу природата, уметноста и животот. Уметноста е начин да се приближиме до животот и природата/реалноста што одговара на вистинското постоење.<ref>{{Cite journal|jstor = 25164637|title = Toshi Ichiyanagi, Japanese Composer and "Fluxus"|last = Galliano|first = Luciana|date = Summer 2006|journal = [[Perspectives of New Music]]|volume=44|issue = 2|pages=250–261|doi = 10.1353/pnm.2006.0012| s2cid=258131560 }}</ref> ==Уметноста на заедницата== Флуксус поттикнувал аматерска естетика и ја вреднувал едноставноста повеќе од сложеноста. Како и [[дада]] пред него, флуксусот содржел силна струја на антикомерцијализам и чувство на [[антиуметност]], омаловажувајќи го конвенционалниот пазарно ориентиран уметнички свет во корист на креативна практика насочена кон уметникот. Сепак, како што напишал уметникот на флуксусот [[Робер Филиу]], флуксусот се разликувал од дадата по својот побогат збир на стремежи, а позитивните општествени и заедничарски стремежи на флуксусот далеку ја надминувале антиуметничката тенденција што исто така ја одбележувала групата.<ref>[https://artsbirthday.blogspot.com/2007/12/who-was-robert-filliou.html Робер Филиу за флуксусот и уметноста] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110919125827/http://artsbirthday.blogspot.com/2007/12/who-was-robert-filliou.html |date=19 September 2011 }} Преземено на 5 септември 2010</ref> Меѓу неговите рани соработници биле [[Јозеф Бојс]], [[Дик Хигинс]], [[Дејви Дет Хомпсон]], [[Нам Џун Паик]], [[Волф Востел]], [[Ла Монте Јанг]], [[Џозеф Бирд]], [[Ал Хансен]] и [[Јоко Оно]], кои истражувале медиуми што се движеле од перформанс до поезија, експериментална музика и филм. Заземајќи став на спротивставување на идеите за традицијата и професионализмот во уметностите на нивното време, групата флуксус го пренасочила акцентот од она што го создава уметникот кон личноста, дејствата и мислењата на уметникот. Во текот на 1960-тите и 1970-тите години, нивниот најактивен период, тие организирале настани во форма на „акции“, се занимавале со политика и јавно говорење и создавале скулпторски дела со употреба на неконвенционални материјали. Нивните радикално нетрадиционални дела вклучувале, на пример, [[видеоуметност]] на Нам Џун Паик и [[Шарлот Мурман]], како и перформанси на Јозеф Бојс и Волф Востел. Во раните години на флуксусот, често разиграниот стил на уметниците на флуксусот довел до тоа некои да ги сметаат за нешто повеќе од група на [[шега|шегобијци]]. Флуксусот исто така е споредуван со [[дада]] и со аспекти на [[поп-арт]]от и се смета за почетна точка на [[поштенска уметност|поштенската уметност]] и уметниците на [[но вејв]]. Уметниците од следните генерации, како [[Марк Блох]], не се обидуваат себеси да се определат како флуксус, туку создаваат ограноци како Флукс-пан или Јунг Флуксус, како начин да продолжат некои од идеите на флуксусот во контекст на 21 век, по [[поштенска уметност|поштенската уметност]]. Во поглед на уметничкиот пристап, уметниците на движењето претпочитале да работат со какви било материјали што им биле при рака и или самите ги создавале своите дела или соработувале со своите колеги во процесот на создавање. Ангажирањето комерцијални производители за дел од креативниот процес обично не било дел од практиката на флуксусот. Макиунас лично рачно составувал многу од повеќекратните изданија и едиции на флуксусот.<ref>[http://www.artnotart.com/fluxus/kfriedman-fourtyyears.html Кен Фридман, ''40 години флуксус''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100211142656/http://www.artnotart.com/fluxus/kfriedman-fourtyyears.html |date=11 February 2010 }} Преземено на 5 септември 2010</ref> Иако Макиунас рачно составувал многу предмети, тој ги дизајнирал и ги наменувал за масовно производство.<ref name="MOMA" /><ref name="Maciunas on Fluxus">[http://www.artnotart.com/fluxus/gmaciunas--.html Макиунас за флуксусот] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100210185828/http://www.artnotart.com/fluxus/gmaciunas--.html |date=10 February 2010 }} Преземено на 5 септември 2010</ref> Додека повеќе издавачи произведувале потпишани и нумерирани предмети во ограничени едиции наменети за продажба по високи цени, Макиунас произведувал отворени едиции по ниски цени.<ref name="MOMA" /><ref name="Maciunas on Fluxus"/> Неколку други издавачи на флуксус произведувале различни видови едиции на флуксус. Најпознат од нив бил [[Something Else Press]], основан од Дик Хигинс, веројатно најголемиот и најобемниот издавач на флуксус, кој објавувал книги во едиции од 1.500 до дури 5.000 примероци, сите достапни по стандардни книжарски цени.<ref>[http://members.chello.nl/j.seegers1/flux_files/something-else-press.html Флуксус и хепенинг, Something Else Press] {{WebArchive|url=https://web.archive.org/web/20110203222607/http://members.chello.nl/j.seegers1/flux_files/something-else-press.html |date=3 February 2011 }} Преземено на 5 септември 2010</ref><ref>[http://www.ubu.com/historical/gb/ UBUWeb] {{WebArchive|url=https://web.archive.org/web/20100914214705/http://www.ubu.com/historical/gb/ |date=14 September 2010 }} Преземено на 5 септември 2010</ref> Хигинс го создал терминот „[[интермедија]]“ во есеј од 1966 година.<ref>{{Cite news|url=https://whitehotmagazine.com/articles/selected-writings-by-dick-higgins/4157|title=Интермедија, флуксус и Something Else Press: избрани текстови од Дик Хигинс|work=[[Whitehot Magazine]]|last=Блох|first=Марк|author-link=Mark Bloch (artist)|date=February 2019|access-date=8 September 2023}}</ref> Уметничките форми што најтесно се поврзуваат со флуксусот се партитурите за настани и кутиите на флуксусот. Кутиите на флуксусот, понекогаш нарекувани флукс-китови или флукс-кутија, потекнуваат од Џорџ Макиунас, кој собирал збирки печатени картички, игри и идеи и ги организирал во мали пластични или дрвени кутии.{{sfn|Kellein|Hendricks|1995|p=11}} ===Партитура за настан=== Партитурата за настан, како „Музика со капење“ на [[Џорџ Брехт]], во суштина претставува [[перформанс]]-сценарио, обично долго само неколку реда и составено од описи на дејства што треба да се изведат, наместо од дијалог.<ref>{{cite journal|last=Kotz|first=Liz|author-link=Liz Kotz|date=Spring 2001|title=Естетика по Кејџ и „партитурата“ за настан|journal=[[October (journal)|October]]|volume=95|issue=95|pages=55–89|jstor=779200}}</ref><ref>{{cite journal |last=Dezeuze |first=Anna |date=January 2002 |title=Потеклото на партитурата на флуксусот: од неодреденоста до уметничкото дело „направи-сам“ |journal=[[Performance Research]] |volume=7 |issue=3 |pages=78–94 |doi=10.1080/13528165.2002.10871876|s2cid=191234739 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Robinson |first=Julia |date=Winter 2009 |title=Од апстракција до модел: настаните на Џорџ Брехт и концептуалниот пресврт во уметноста на 1960-тите |journal=[[October (journal)|October]] |volume=127 |pages=77–108 |doi=10.1162/octo.2009.127.1.77 |jstor=40368554|s2cid=57562781 }}</ref> Уметниците на флуксусот ги разликуваат партитурите за настан од „[[хепенинг]]“-от. Додека хепенинзите понекогаш биле сложени, долги перформанси наменети да ги заматат границите меѓу изведувачот и публиката, перформансот и стварноста, настаните во форма на перформанс обично биле кратки и едноставни. Перформансите на настаните настојувале да го издигнат баналното, да бидат свесни за секојдневното и да ја фрустрираат [[висока култура|високата култура]] на академската и пазарно ориентираната музика и уметност. Идејата за настанот потекнува од филозофијата на музиката на [[Хенри Кауел]]. Кауел, кој му бил учител на Џон Кејџ, а подоцна и на Дик Хигинс, го сковал терминот што Хигинс и други подоцна го применувале за кратки, концизни описи на дела што можат да се изведат. Терминот „партитура“ се употребува токму во смислата во која се употребува кога се опишува музичка партитура: низа од белешки што му овозможуваат на секого да го изведе делото, идеја поврзана и со она што [[Нам Џун Паик]] го нарекол пристап „направи сам“ и со она што [[Кен Фридман]] го нарекол „музикалност“. Иако многу се зборува за пристапот „направи сам“ кон уметноста, од суштинско значење е да се препознае дека оваа идеја произлегува од музиката и дека такви важни уметници на флуксусот како Паик, Хигинс или Корнер започнале како композитори, носејќи ја во уметноста идејата дека секој може да создаде дело со тоа што „ќе го направи“. Токму на ова мислел Фридман со музикалноста, радикално проширувајќи ја идејата до заклучокот дека секој може да создаде дело од каков било вид врз основа на партитура, признавајќи го композиторот како создавач на делото, додека истовремено делото слободно се реализира и дури се толкува на многу поинакви начини од оние на кои можеби би го извел првобитниот композитор. Други креативни форми што ги усвоиле практичарите на флуксусот вклучуваат [[колаж]], [[звучна уметност]], музика, видео и поезија — особено [[визуелна поезија]] и [[конкретна поезија]].<ref>{{Cite news|url=https://whitehotmagazine.com/articles/reader-edited-by-dick-higgins/5683|title=Осврт на книга: A Something Else Reader, уредена од Дик Хигинс|work=[[Whitehot Magazine]]|last=Блох|first=Марк|author-link=Mark Bloch (artist)|date=February 2023|access-date=8 September 2023}}</ref> ===Употреба на шок=== [[Нам Џун Паик]] и неговите колеги во уметничкото движење флуксус темелно го разбирале влијанието и значењето на шокот врз гледачот. Уметниците на флуксусот верувале дека шокот не само што го тера гледачот да го преиспита сопственото расудување, туку претставува средство за будење на гледачот, „...од перцептивната летаргија поттикната од навиката“.<ref name=Brill131>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=64_MywUrftoC&q=.from%20a%20perceptive%20lethargy%20furthered%20by%20habit%22&pg=PA131|title=Шокот и бесмисленото во дадата и флуксусот|last=Брил|first=Дороте|date=2010|publisher=University Press of New England|isbn=9781584659174|page=131|access-date=25 October 2020|archive-date=23 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423080439/https://books.google.com/books?id=64_MywUrftoC&q=.from+a+perceptive+lethargy+furthered+by+habit%22&pg=PA131|url-status=live}}</ref> Самиот Паик го опишал факторот на шок во својата работа со флуксусот: „Луѓето кои доаѓаат на моите концерти или ги гледаат моите предмети треба да бидат пренесени во друга состојба на свеста. Тие треба да бидат надвор од себе. А за да ги доведам во оваа состојба, потребен е мал шок... Секој што дојде на мојата изложба ја виде главата и беше надвор од себе.“<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=xv7XCwAAQBAJ&q=People%20who%20come%20to%20my%20concerts%20or%20see%20my%20objects%20paik&pg=PA294|title=Во вртлогот: музика, импровизација и сонот за слобода: пред 1970 година|last=Туп|first=Дејвид|author-link=David Toop|date=2016-05-05|publisher=Bloomsbury Publishing USA|isbn=9781441102775|pages=294|access-date=25 October 2020|archive-date=23 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423080414/https://books.google.com/books?id=xv7XCwAAQBAJ&q=People+who+come+to+my+concerts+or+see+my+objects+paik&pg=PA294|url-status=live}}</ref> „Главата“ на Паик била глава на вистинска крава изложена на влезот во неговата изложба „Изложба на музика — електронска телевизија“, сместена во галеријата Парнас во Вупертал, Германија, во 1963 година.<ref name=Brill131 /> ==Уметнички филозофии== Флуксусот по дух е сличен на уметничкото движење [[дада]], нагласувајќи го концептот на [[антиуметност]] и исмевајќи ја сериозноста на модерната уметност.<ref name="rush24">{{harvnb|Rush|2005|p=24}}</ref> Уметниците на флуксусот ги користеле своите минималистички перформанси за да ги нагласат, според нив, врските меѓу секојдневните предмети и уметноста, слично на Дишан во дела како ''[[Фонтана (Дишан)|Фонтана]]''.<ref name="rush24"/> Уметноста на флуксусот често била претставувана во „настани“, кои [[Џорџ Брехт]] ги дефинирал како „најмалата единица на ситуација“.<ref name="rush24"/><ref>[http://members.chello.nl/j.seegers1/flux_files/brecht.html За Џорџ Брехт, Робер Филиу и други] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114003700/http://members.chello.nl/j.seegers1/flux_files/brecht.html |date=14 November 2010 }} Преземено на 5 септември 2010</ref> Настаните се состоеле од минимална инструкција, отворајќи ги настаните кон случајности и други ненамерни ефекти.<ref name="rush25">{{harvnb|Rush|2005|p=25}}</ref> Кон случајноста на настаните придонесувало и вклучувањето на членовите на публиката во перформансите, со што се реализирала идејата на Дишан дека гледачот го довршува уметничкото дело.<ref name="rush25"/> ==Подоцнежна критика== Постои сложеност во соодветното проследување на единствената историја на флуксусот. Во ''Флуксус: кратка историја и други фикции'', Овен Смит признава дека, со појавата на нов материјал објавен за флуксусот и неговото проширување до денес, неговата историја мора да остане отворена.<ref name="O'neill">О'Нил, Розмари. ''Во духот на флуксусот''. Art Journal 53.1 (1994): 90–93. Web.</ref> Отпорот кон ставањето во однапред определени категории, заедно со отсуството на стабилен идентитет, му овозможил на флуксусот широко учество, но, судејќи според она што се појавува во историјата, ја затворил и таа можност. Макиунас често вршел исклучувања од групата меѓу 1962 и 1978 година, што ја дестабилизирало колективната целина.{{sfn|O'Dell|1997}} Кристин Стилс во еден од своите есеи тврди дека суштината на флуксусот е „перформативна“, додека во поново време смета дека таа суштина е „еродирана или загрозена“. Наместо тоа, тврди Стилс, флуксусот се насочил кон фаворизирање на предметите што се објавуваат: „Мора да се внимава флуксусот историски да не се преобрази од радикален процес и презентативна уметност во статична и репрезентативна уметничка традиција.“<ref name="O'neill" /> Без раководство, без препознатливи насоки, без вистинска колективна стратегија и без хомогеност во поглед на практиките, со флуксусот не може да се постапува преку традиционални критички алатки. Флуксусот е показател за оваа збунетост. Затоа флуксусот речиси секогаш претставува дискурс за неуспехот на дискурсот.<ref>''Флуксус, повеќе флуксус отколку историја''. Art-Press 391 (2012): 65–69. Art Source. Web. 6 October 2015.</ref> ==Уметници== Уметниците на флуксусот споделувале неколку карактеристики, вклучувајќи духовитост и „детскост“, иако немале конзистентен идентитет како уметничка заедница.<ref name="odell43">{{harvnb|O'Dell|1997|p=43}}</ref> Оваа неопределена самоидентификација ѝ овозможила на групата да вклучи разновидни уметници, меѓу кои и голем број жени. Особено значајна е можноста флуксусот да имал повеќе женски членови од која било западна уметничка група до тој момент во историјата, бидејќи флуксусот дошол веднаш по движењето на [[апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]], доминирано од белци.<ref name="odell43"/> Сепак, и покрај намерната отвореност на флуксусот, Макиунас инсистирал на одржување единство во колективот. Поради тоа, Макиунас бил обвинуван за исфрлање на одредени членови поради отстапување од она што тој го сметал за целите на флуксусот.{{sfn|Oren|1993|p=8}} Низ годините, многу уметници, писатели и композитори биле поврзани со движењето „Флукус“: {{Div col|colwidth=18em}} *[[Ерик Андерсен (уметник)|Ерик Андерсен]] (роден 1940) *[[Џон Армледер]] (роден 1948) *[[Ај-О]] (роден 1931) *[[Мери Бауермајстер]] (1934–2023) *[[Џозеф Бојс]] (1921–1986) *[[Базон Брок]] (роден 1936) *[[Џозеф Бирд]] (1937–2025) *[[Џон Кејџ]] (1912–1992)<ref>Baas, Jacquelynn, et al. Fluxus and the Essential Questions of Life, стр. 80, 86. Чикаго и Хановер, Њу Хемпшир: University of Chicago Press и Hood Museum of Art, 2011.</ref> *[[Џорџ Брехт]] (1926–2008) *[[Џузепе Кјари]] (1926–2007) *[[Хенинг Кристијансен]] (1932–2008) *[[Филип Корнер]] (роден 1933) *[[Жан Дипуи]] (1925–2021) *[[Фелипе Еренберг]] (1943–2017) *[[Ојвинд Фалстрем]] (1928–1976) *[[Робер Фију]] (1926–1987) *[[Симон Форти]] (родена 1935) *[[Хенри Флинт]] (роден 1940) *[[Кен Фридман]] (роден 1949) *[[Ал Хансен]] (1927–1995) *[[Марта Хелион]] (родена 1937) *[[Џефри Хендрикс]] (1931–2018) *[[Биси Хендрикс]] (родена 1932) *[[Дик Хигинс]] (1938–1998) *[[Дави Дет Хомпсон]] (1939–1996) *[[Алис Хачинс]] (1916–2009) *[[Тоши Ичијанаги]] (1933–2022) *[[Руд Јансен]] (роден 1959) *[[Тери Џенингс]] (1940–1981) *[[Реј Џонсон]] (1927–1995) *[[Џо Џонс]] (1934–1993) *[[Алан Капроу]] (1927–2006) *[[Бенгт аф Клинтберг]] (роден 1938) *[[Милан Книжак]] (1940–2026) *[[Алисон Ноулс]] (1933–2025) *[[Артур Кепке]] (1928–1977) *[[Такехиса Косуги]] (1938–2018) *[[Филип Крум]] (роден 1941) *[[Шигеко Кубота]] (1937–2015) *[[Џорџ Ландоу]] (1944–2011) *[[Витаутас Ландсбергис]] (роден 1932) *[[Џон Ленон]] (1940–1980) *[[Џексон Мек Лоу]] (1922–2004) *[[Ричард Максфилд]] (1927–1969) *[[Џорџ Мачјунас]] (1931–1978) *[[Јонас Мекас]] (1922–2019) *[[Густав Мецгер]] (1926–2017) *[[Лери Милер]] (роден 1944) *[[Кејт Милет]] (1934–2017) *[[Шарлот Мурман]] (1933–1991) *[[Маурицио Нанучи]] (роден 1939) *[[Јоко Оно]] (родена 1933) *[[Робин Пејџ]] (1932–2015) *[[Нам Џун Пајк]] (1932–2006) *[[Бен Патерсон]] (1934–2016) *[[Тери Рајли]] (роден 1935) *[[Дитер Рот]] (1930–1998) *[[Такако Саито]] (1929–2025) *[[Вим Т. Шиперс]] (1942–2026) *[[Томас Шмит]] (1943–2006) *[[Кероли Шниман]] (1939–2019) *[[Миеко Шиоми]] (родена 1938) *[[Џани-Емилио Симонети]] (роден 1940) *[[Џој Скагс]] (роден 1945) *[[Даниел Споери]] (1930–2024) *[[Џејмс Тени]] (1934–2006) *[[Јасунао Тоне]] (1935–2025) *[[Питер Ван Рајпер]] (1942–1998) *[[Бен Вотије]] (1935–2024) *[[Волф Востел]] (1932–1998) *[[Јоши Вада]] (1943–2021) *[[Роберт Вотс]] (1923–1988) *[[Емет Вилијамс]] (1925–2007) *[[Ла Монте Јанг]] (роден 1935) {{div col end}} ==Научници, критичари и куратори поврзани со движењето== {{Div col|colwidth=18em}} *[[Жаклин Бас]] (родена 1948) *[[Марк Блох]] (роден 1956) *[[Џин Браун]] (1911–1994) *[[Питер Франк]] (роден 1950) *[[Кен Фридман]] (роден 1949) *[[Џон Ханхард]] (роден 1945) *[[Џон Хелд Џуниор]] (роден 1947) *[[Џон Хендрикс]] (роден 1939) *[[Хана Хигинс]] (родена 1964) *[[Џудит Хофберг]] (1934–2009) *[[Џил Џонстон]] (1929–2010) *[[Клајв Филпот]] (роден 1950) *[[Кристин Стајлс]] (родена 1947) *[[Кнуд Педерсен]] (1925–2014) {{div col end}} ==Главни збирки и архиви== {{Div col|colwidth=30em}} * Алтернативни традиции во современата уметност, Универзитетска библиотека и [[Музеј на уметноста на Универзитетот во Ајова]], [[Универзитет во Ајова]], Ајова Сити, Ајова, САД * Архив Зом, [[Државна галерија Штутгарт]], Штутгарт, Германија<ref>{{cite web |url=https://www.staatsgalerie.de/de/sammlung/themen/kunstarchive/archiv-sohm |title=Архив Зом |website=Државна галерија Штутгарт |language=de |access-date=2026-06-20}}</ref> * Архивио Конц, Верона, Италија * [[Истражувачки центар за уметност Артпул]], Будимпешта, Унгарија<ref>{{cite web |url=https://www.artpool.hu/institute/about.html |title=За Истражувачкиот центар за уметност Артпул |website=Истражувачки центар за уметност Артпул |access-date=2026-06-20}}</ref> * [[Музеј на уметноста во Беркли и Пацифичка филмска архива]], Беркли, Калифорнија * Документи на Дејвид Мејор/Флуксшу/Пресата Бо Гест, Архив на галеријата Тејт, [[Тејт Британија]], Лондон, Англија<ref>{{Cite web |url=http://archive.tate.org.uk/DServe/dserve.exe?dsqServer=tb-calm&dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Catalog&dsqPos=8&dsqSearch=(UserWrapped5='Mayor') |title=Каталог на архивата и јавните записи на Тејт |access-date=8 July 2015 |archive-date=23 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423080508/http://archive.tate.org.uk/DServe/dserve.exe?dsqServer=tb-calm&dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Catalog&dsqPos=8&dsqSearch=%28UserWrapped5%3D%27Mayor%27%29%2C |url-status=live }}</ref> * [[Универзитет Де Монтфор]], Лестер, Обединето Кралство * [[Елсворт Снајдер]] [https://www.nypl.org/research/research-catalog/bib/b18798908?originalUrl=https%3A%2F%2Fcatalog.nypl.org%2Frecord%3Db18798908~S1 збирка на повеќекратни изданија и ефемери на флуксусот], [[Њујоршка јавна библиотека]], Њујорк, Њујорк<ref>{{Cite web|url=https://libguides.nypl.org/c.php?g=1023232&p=7411709|title=Истражувачки водичи: материјали за флуксусот во Њујоршката јавна библиотека: издвоени материјали од одделот Валак|first=Референтни библиотекари за уметничката и архитектонската збирка|last= |website=libguides.nypl.org}}</ref> * Фондација Емили Харви, Њујорк и Венеција, Италија * {{ill|Флуксеум|de|Fluxeum}}, збирка на Уте и Михаел Бергер, Висбаден-Ербенхајм, Германија * Збирка флуксус, документи на [[Кен Фридман]], Архив на галеријата Тејт, Тејт Британија, Лондон, Англија * Збирка флуксус, [[Центар за уметност Вокер]], Минеаполис, Минесота, САД * ''Флуксус и неофлуксус / Украдената симфонија'' (збирка на звучни дела на флуксусот од 2023 година, издадена на ЦД од издавачката куќа [[Sub Rosa]]) * Фондација на сомнежот, Блоа, Франција<ref>{{Cite web |url=http://www.fondationdudoute.fr/1584-presentation.htm |title=Фондација на сомнежот |access-date=14 October 2016 |archive-date=24 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161024063940/http://www.fondationdudoute.fr/1584-presentation.htm |url-status=live }}</ref> * Фондација Боното, Молвена, Виченца, Италија<ref>{{cite web |url=https://www.fondazionebonotto.org/en/collection/ |title=Збирка на флуксус и експериментална поезија |website=Фондација Боното |access-date=2026-06-20}}</ref> * Архива Френклин Фурнас, [[Музеј на современата уметност]], Њујорк * Меморијална збирка на Џорџ Макиунас, [[Музеј на уметноста Худ]], колеџот Дартмут, Хановер, Њу Хемпшир, САД<ref>{{cite web |url=https://hoodmuseum.dartmouth.edu/explore/collection/modern-contemporary-art/fluxus |title=Флуксус |website=Музеј на уметноста Худ, колеџ Дартмут |access-date=2026-06-20}}</ref> * Гилберт и Лила Силверман, Фондација за флуксус, Детроит, Мичиген, и Њујорк, САД * Институт за уметности и наука, [[Универзитет на Калифорнија, Санта Круз]], САД * [[Израелски музеј]], Ерусалим, подарок од збирката на Гилберт и Лила Силверман, Детроит, за Американските пријатели на Израелскиот музеј * [http://hdl.handle.net/10020/cifa890164 Документи на Жан Браун, 1916–1995], информативен водич, [[Истражувачки институт Гети]], Лос Анџелес<ref>Истражувачки институт Гети [http://archives.getty.edu:8082/cgi/f/findaid/findaid-idx?cc=utf8a;c=utf8a;view=reslist;subview=standard;didno=US%3A%3ACMalG%3A%3A890164 Избрани информативни водичи за специјални збирки. Документи на Жан Браун, 1916–1995, главно 1958–1985]. Преземено на 28 август 2008.</ref> * [[Центар за визуелни уметности Јонас Мекас]], [[Вилнус]], Литванија * [[Музеј Востел Малпартида]],<ref>{{Cite web |url=http://museovostell.gobex.es/ |title=Музеј Востел Малпартида |access-date=23 April 2021 |archive-date=20 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200720155556/http://museovostell.gobex.es/ |url-status=live }}</ref> Касерес, Шпанија * [[Музеј ФЛУКСУС+]], Потсдам, Германија<ref>{{Cite web |url=http://www.fluxus-plus.de/ |title=Музеј Флуксус+ Потсдам, Германија |access-date=3 September 2005 |archive-date=28 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228234401/http://www.fluxus-plus.de/ |url-status=live }}</ref> * Збирка Марија и Валтер Шнепел, Бремен, Германија * ''Бескрајната приказна за ФЛУКСУС'' ([[TVF Media|ТВФ]]),<ref>{{Cite web |url=http://www.artvideo.tv/ |title=Бескрајната приказна за ФЛУКСУС |access-date=23 April 2021 |archive-date=24 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224182145/http://artvideo.tv/ |url-status=live }}</ref> Gent, Belgium {{div col end}} ==Наводи== {{наводи|22em}} ===Извори=== * {{cite book|last=Hendricks|first=Jon|title=Fluxus Codex|location=New York|publisher=Harry N. Abrams|year=1988|isbn=9780810909205}} * {{cite book|last1=Kellein|first1=Thomas|author1-link=Thomas Kellein|last2=Hendricks|first2=Jon|year=1995|title=Fluxus|location=London|publisher=Thames & Hudson}} * {{Cite book|last=Kellein|first=Thomas|author-link=Thomas Kellein|url=https://books.google.com/books?id=MO_hIEpUiBQC|title=George Maciunas: The Dream of Fluxus|publisher=Thames & Hudson|year=2007|isbn=9780500976654|location=New York}} * {{cite book|last1=Maciunas|first1=George|author1-link=George Maciunas|last2=Ay-O|author2-link=Ay-O|year=1998|title=Mr. Fluxus – A Collective Portrait of George Maciunas, 1931–1978|editor1=Emmett Williams|editor2=Ann Noël|location=London|publisher=Thames & Hudson|oclc=38974950|isbn=9780500974612}} * {{cite journal|last=O'Dell|first=Kathy|author-link=Kathy O'Dell|date=Spring 1997|title=Fluxus Feminus|journal=[[TDR (journal)|TDR: The Drama Review]]|volume=41|issue=1|pages=43–60| doi=10.2307/1146571|jstor=1146571}} * {{cite journal|last=Oren|first=Michel|year=1993|title=Anti-Art as the End of Cultural History|journal= [[Performing Arts Journal]] |volume=15|issue=2|pages=1–30|doi=10.2307/3245708|jstor=3245708|s2cid=195053017}} * {{cite book|last1=Brecht|first1=George|author1-link=George Brecht|last2=Robinson|first2=Julia|title=George Brecht: Events – Eine Heterospektive|location=Cologne|publisher=[[Museum Ludwig]] and {{ill|Buchhandlung Walther König|de}}|year=2005|language=de}} * {{cite book|last=Rush|first=Michael|author-link=Michael Rush (museum director)|year=2005|title=New Media in Art|location=London|publisher=Thames & Hudson}} * {{cite book|last=Smith|first=Owen|year=1998|title=Fluxus: The History of an Attitude|location=San Diego|publisher=San Diego State University Press|oclc=40732860|ol=OL9275998W}} ==Надворешни врски== {{Commons category}} {{Wikiquote}} {{Div col|colwidth=30em}} *Линкови на [[Ubuweb]]: **[http://www.ubu.com/sound/tellus_24.html Samples of Fluxus Audio] on the [[Tellus Audio Cassette Magazine]] **[http://ubu.com/historical/young/index.html ''Антологија на случајни операции'' (1963)] **[http://www.ubu.com/film/fluxfilm.html FluxFilms (1962–1970) in MPEG format] *[https://web.archive.org/web/20130209090452/http://www.fluxusheidelberg.org/kenfriedman.html Interview with Ken Friedman] *[http://thelunaticsareontheloose.tumblr.com/ European Fluxus Festivals 1962–1977] *[https://www.youtube.com/watch?v=SSulycqZH-U John Cage on I've Got A Secret performing ''Water Walk'', January 1960, from the same era as his teaching classes at the New School] *[http://www.moma.org/interactives/exhibitions/2011/fluxus_editions/category_works/fluxus1/ MOMA online archive of Fluxus 1, Fluxkit and Flux Year Box 2] *[http://www.fluxus-plus.de/ Museum Fluxus+ Potsdam, Germany] *[http://museovostell.gobex.es Museo Vostell Malpartida], Cáceres, Spain. *[http://sdrc.lib.uiowa.edu/atca/subjugated/cover.htm Subjugated Knowledges exhibition catalogue] *[http://www.fluxus-archive.dk The Copenhagen Fluxus Archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090810110413/http://www.fluxus-archive.dk/ |date=10 August 2009 }} *[https://web.archive.org/web/20111007194223/http://aok2.lib.umbc.edu/specoll/Higgins/index.php Dick Higgins collection at the University of Maryland, Baltimore County] *[https://www.fondazionebonotto.org/en/collection/fluxus/artist Fondazione Bonotto, Fluxus works collection] *[http://fluxus.lib.uiowa.edu/ Fluxus Digital Collection, University of Iowa ] *[https://digital.lib.uiowa.edu/islandora/object/ui%3Afluxus Fluxus West Digital Collection] *[https://www.fluxuscomesalive.fun/en/ Fluxus Comes Alive - interactive Fluxus guide] *{{discogs artist|Fluxus (4)}} {{div col end}} [[Категорија:Експериментална музика]] [[Категорија:Авангардна уметност]] [[Категорија:Концептуална уметност]] [[Категорија:Врски за Wayback од предлошката „Семарх“]] hi6ghdq2f60wcjitvgvrrps5cxc3idn 5640849 5640848 2026-10-05T16:59:01Z 19user99 72391 /* Прото-изведбена уметност */ 5640849 wikitext text/x-wiki [[File:Festum Fluxorum Fluxus.png|thumb|Плакат за ''Festum Fluxorum Fluxus'', 1963 г.]] '''Флуксус''' — меѓународна, интердисциплинарна заедница на ликовни уметници, композитори, дизајнери и поети во текот на 1960-тите и 1970-тите години, кои, инспирирани од [[Џон Кејџ]], се занимавале со експериментални [[Перформанс|уметнички перформанси]] кои го нагласувале уметничкиот процес базиран на случајност наместо конечниот производ.<ref>''Nationalencyclopedin'' (''Шведска национална енциклопедија''). 2016. "Fluxus". Достапно на: http://www.ne.se/uppslagsverk/encyclopedi/lång/fluxus {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210423080425/https://auth.ne.se/login |date=23 April 2021 }} Пристапено на 11 септември 2016.</ref><ref>Wainwright, Lisa S. 2016. "Fluxus." ''Britannica Academic'' (Encyclopædia Britannica Online).</ref> Флуксаус е познат по експерименталните придонеси во различни уметнички медиуми и дисциплини и по создавањето нови уметнички форми. Овие уметнички форми вклучуваат [[Интермедија (уметност)|интермедија]], термин скроен од уметникот на Флуксаус [[Дик Хигинс]];<ref>[[Дик Хигинс|Higgins, Dick]]. 1966. "Intermedia." ''Something Else Newsletter''. vol. 1, no. 1, February, pp. 1–3.</ref><ref>Higgins, Dick. 2001. "Intermedia" ''Multimedia: From Wagner to Virtual Reality''. Randall Packer and Ken Jordan, eds. New York: W. W. Norton, pp. 27–32.</ref><ref>Higgins, Dick. 1984. ''Horizons: The Poetics and Theory of the Intermedia''. Carbondale and Edwardsville: Southern Illinois University Press</ref><ref>[[Хана Хигинс|Hannah B. Higgins]], "The Computational Word Works of Eric Andersen and Dick Higgins", ''Mainframe Experimentalism: Early Digital Computing in the Experimental Arts'', Hannah Higgins & Douglas Kahn, eds., pp. 271–281</ref> [[Концептуална уметност|концептуална уметност]], првпат развиена од [[Хенри Флинт]],<ref>[[Хенри Флинт|Flynt, Henry]]. 1961. "Concept Art: Innperseqs." Reprinted in 1963: ''An Anthology''. La Monte Young, ed. New York: Jackson Mac Low and La Monte Young, np.</ref><ref>Flynt, Henry. 1963. "Essay: Concept Art: Provisional Version." ''An Anthology''. La Monte Young, ed. New York: Jackson Mac Low and La Monte Young, np.</ref> уметник контроверзно поврзан со Флуксаус; и [[Видеоуметност|видеоуметност]], пионерски започната од [[Нам Џун Пајк]] и [[Волф Востел]].<ref>[[Нам Џун Пајк|Paik, Nam June]]. 1993. ''Nam June Paik: eine Data Base. La Biennale di Venezia. XLV Esposizione lnternazionale D'Arte, June 13 – October 10, 1993''. {{ill|Клаус Бусман|de|Klaus Bußmann}} и {{ill|Флоријан Мацнер|de|Florian Matzner}}, eds. Venice and Berlin: [[Венецијанско биенале|Biennale di Venezia]] and Edition Cantz.</ref><ref>Hanhardt, John and Ken Hakuta. 2012. ''Nam June Paik: Global Visionary''. London and Washington, D.C.: D. Giles, Ltd., in association with the [[Смитсонијански музеј на американската уметност|Smithsonian American Art Museum]].</ref><ref>Fundacio Joan Miro. 1979. ''Vostell. Environments Pintura Happenings Dibuixos Video de 1958 a 1978''. Barcelona: Fundacio Joan Miro.</ref> Холандскиот галерист и ликовен критичар Хари Руе го опишува Флуксаус како „најрадикалното и најексперименталното уметничко движење на шеесеттите“.<ref name="Ruhé, Harry 1979">{{ill|Хари Руе|nl|Harry Ruhé|lt=Ruhé, Harry}}. 1979. ''Fluxus, the Most Radical and Experimental Art Movement of the Sixties'' Amsterdam: Editions Galerie A.</ref><ref>Ruhé, Harry. 1999. "Introduction." ''25 Fluxus Stories'' Amsterdam: Tuja Books, p. 4.</ref> Уметниците на Флуксаус произведувале „настани“ на [[Перформанс|перформанс]], кои вклучувале изведби на партитури, „[[Неодадаизам|Неодада]]“ [[Бучава (музика)|шумна музика]] и временски ограничени дела, како и [[Конкретна поезија|конкретна поезија]], [[Ликовна уметност|ликовна уметност]], [[Урбанизам|урбано планирање]], архитектура, дизајн, литература и издаваштво. Многи уметници на Флуксаус споделувале антикомерцијални и [[Антиуметност|антиуметнички]] сфаќања. Флуксаус понекогаш се опишува како „интермедија“. Идеите и практиките на композиторот Џон Кејџ силно влијаеле врз Флуксаус, особено неговите сфаќања дека треба да се започне уметничко дело без концепција за неговиот крај и неговото разбирање за делото како место за интеракција помеѓу уметникот и публиката. Процесот на создавање имал предност пред конечниот производ.<ref>{{Cite web|title = Fluxus Movement, Artists and Major Works|url = http://www.theartstory.org/movement-fluxus.htm|access-date = 2015-10-06|archive-date = 19 October 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151019105630/http://www.theartstory.org/movement-fluxus.htm|url-status = live}}</ref> Друго значајно влијание биле [[Редимејд|редимејд]] делата на [[Марсел Дишан]], француски уметник кој бил активен во [[Дадаизам|Дада]] (1916 – {{circa|1922}}). [[Џорџ Мачиунас]], кој во голема мера се смета за основач на ова флуидно движење, го скроил името Флуксаус во 1961 година како наслов за предложено списание.<ref>{{Cite book|title=In the Spirit of Fluxus|editor1-last=Armstrong|editor1-first=Elizabeth|editor1-link=Elizabeth Armstrong (curator)|publisher=[[Уокеров уметнички центар|Walker Art Center]]|chapter=The Occasion of the Exhibition|year=1993|isbn=9780935640403|location=Minneapolis|page=24}}</ref> Многу уметници од 1960-тите земале учество во активностите на Флуксаус, вклучувајќи ги [[Јозеф Бојс]], [[Вилем де Ридер]], [[Џорџ Брехт]], [[Џон Кејџ]], [[Роберт Филиу]], [[Бен Вотје]], [[Ал Хансен]], [[Дик Хигинс]], [[Бенгт аф Клинтберг]], [[Алисон Ноулс]], [[Артур Кепке|Ади Кепке]], [[Јоко Оно]], [[Нам Џун Пајк]], [[Шигеко Кубота]], [[Ла Монте Јанг]], [[Мери Бауермајстер]], [[Џозеф Берд]], [[Бен Патерсон]], [[Даниел Споери]], [[Џексон Мек Лоу]], [[Ерик Андерсен (уметник)|Ерик Андерсен]], [[Кен Фридман]], [[Тери Рајли]] и [[Волф Востел]]. Не само што беа разнолика заедница на соработници кои влијаеја едни на други, туку беа и, во голема мера, пријатели. Тие колективно имаа идеи за уметноста и улогата на уметноста во општеството кои во тоа време беа радикални.<ref>Zurbrugg, Nicholas. 1990. "A Spirit of Large Goals." – Dada and Fluxus at Two Speeds. ''Fluxus!'' Nicholas Zurbrugg, Francesco Conz, and Nicholas Tsoutas, eds. Brisbane, Australia: Institute of Modern Art, p. 29.</ref> Основачот на Флуксаус, Џорџ Мачиунас, предложи познат манифест, но малкумина го сметаа Флуксаус за вистинско движење,<ref>[[Дик Хигинс|Higgins, Dick]]. 1992. "Fluxus: Theory and Reception." ''Lund Art Press'', vol II, no. 2, pp. 25–46.</ref><ref>Higgins, Dick. 1998. "Fluxus: Theory and Reception." ''The Fluxus Reader'', Ken Friedman, ed. Chichester, West Sussex: Wiley Academy Editions, pp. 218–236.</ref> и затоа манифестот не беше широко прифатен. Наместо тоа, серија фестивали во Визбаден, Копенхаген, Стокхолм, Амстердам, Лондон и Њујорк дадоа повод за лабава, но робусна заедница со многу слични верувања. Во согласност со репутацијата што Флуксаус ја заработи како форум за експериментирање,<ref name="Ruhé, Harry 1979"/> некои уметници на Флуксаус почнаа да го опишуваат Флуксаус како лабораторија.<ref>[[Кен Фридман|Friedman, Ken]]. 2011. "Fluxus: A Laboratory of Ideas." ''Fluxus and the Essential Qualities of Life''. Jacquelynne Baas, editor. Chicago: University of Chicago Press, p. 35.</ref><ref>Friedman, Ken. 2012. "Freedom? Nothingness? Time? Fluxus and the Laboratory of Ideas." ''Theory, Culture, and Society'', vol. 29, no. 7/8, December, pp. 372–398. {{doi|10.1177/0263276412465440}} {{Cite journal |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0263276412465440 |title=Freedom? Nothingness? Time? Fluxus and the Laboratory of Ideas - Ken Friedman, 2012 |journal=Theory, Culture & Society |date=December 2012 |volume=29 |issue=7–8 |pages=372–398 |doi=10.1177/0263276412465440 |access-date=23 April 2021 |archive-date=23 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423080414/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0263276412465440 |url-status=bot: unknown |last1=Friedman |first1=Ken |s2cid=144894255 |url-access=subscription }}</ref> == Рана историја (крајот на 1950-тите до 1965) == === Потекло === [[Слика:John Cage (1988).jpg|мини|Џон Кејџ во 1988 година.]] Потеклото на движењето лежи во многу од концептитe истражувани од композиторот [[Џон Кејџ]] во неговата [[Експериментална музика|експериментална музика]] од 1930-тите до 1960-тите години. По посетувањето курсеви за [[Зен-будизам]] предавани од [[Д. Т. Сузуки]], Кејџ предавал низа часови по експериментална композиција од 1957 до 1959 година во [[Ново училиште за социјални истражувања|Новото училиште за социјални истражувања]] во Њујорк. Овие часови ги истражуваа поимите за случајност и [[Индетерминизам во музиката|неодреденост]] во уметноста, користејќи музички партитури како основа за композиции кои би можеле да се изведуваат на потенцијално бесконечни начини. Некои од уметниците и музичарите кои се вклучија во Флуксаус, вклучувајќи ги [[Џексон Мек Лоу]], [[Ла Монте Јанг]], [[Џорџ Брехт]], [[Ал Хансен]] и [[Дик Хигинс]], посетуваа часови кај Кејџ.<ref>Мачиунас самиот се приклучи на часот во 1959–60, и му предаваше Максфилд</ref>{{sfn|Brecht|Robinson|2005|p=28}} Големо влијание се наоѓа во делото на [[Марсел Дишан]].<ref name="MOMA">{{Cite web |url=http://www.moma.org/collection/theme.php?theme_id=10457 |title=Michael Corris, MoMA, Grove Art Online, Oxford University Press, 2009 |access-date=12 June 2012 |archive-date=8 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150508010418/http://www.moma.org/collection/theme.php?theme_id=10457 |url-status=live }}</ref> Исто така од важност беше ''Dada Poets and Painters'', уредена од Роберт Мадервел, книга со преводи на дадаистички текстови која беше широко читана од членовите на Флуксаус.<ref>{{Cite book|title=The Dada Painters And Poets: An Anthology|last=Motherwell|first=Robert and Jean Arp|publisher=Belknap Press Of Harvard University Press|year=1989|location=Cambridge, Mass}}</ref> Терминот [[Антиуметност]], претходник на [[Дадаизам|Дада]], беше скроен од Дишан околу 1913 година, кога ги создаде своите први редимејд дела од [[Пронајден предмет|пронајдени предмети]] (обични предмети пронајдени или купени и прогласени за уметност).<ref>{{Cite web |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/a/anti-art |title=Anti-art, Art that challenges the existing accepted definitions of art, Tate |access-date=7 October 2015 |archive-date=5 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170405055113/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/a/anti-art |url-status=live }}</ref> Равнодушно избрани, [[Редимејд|редимејд]] и изменетите редимејд дела го предизвикаа поимот за уметноста како суштински оптичко искуство, зависно од академските уметнички вештини. Најпознатиот пример е изменетиот редимејд на Дишан ''[[Fontaine (Duchamp)|Фонтана]]'' (1917), дело кое тој го потпиша со "R. Mutt." Додека се засолнуваше од Првата светска војна во Њујорк, во 1915 година Дишан формираше Дада група со [[Франсис Пикабија]] и американскиот уметник [[Ман Реј]]. Други клучни членови беа [[Артур Краван]], [[Флорин Стетајмер]] и [[Елза фон Фрајтаг-Лорингхофен|Баронесата Елза фон Фрајтаг-Лорингхофен]], која според некои е заслужна за предлагањето на идејата за [[Fontaine (Duchamp)|Фонтана]] на Дишан.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2006/07/06/arts/design/06dada.html|title=Dada's Women, Ahead of Their Time|work=[[The New York Times]]|last=Cotter|first=Holland|author-link=Holland Cotter|date=6 July 2006|access-date=17 May 2022|archive-date=4 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170104063747/http://www.nytimes.com/2006/07/06/arts/design/06dada.html?_r=1|url-status=live}}</ref> До 1916 година овие уметници, посебно Дишан, Ман Реј и Пикабија, станаа центар за радикални антиуметнички активности во Њујорк. Нивните уметнички дела ќе го инспирираат Флуксаус и [[Концептуална уметност|концептуалната уметност]] воопшто.<ref name="MOMA" /> Во доцните 1950-ти и многу рано во 1960-тите години, Флуксаус и современите групи или движења, вклучувајќи ги [[Хепенинг|Хепенинзи]], [[Нов реализам]], [[Поштенска уметност|поштенска уметност]] и [[Перформанс|акциона уметност]] во Јапонија, Австрија и други меѓународни локации, честопати беа ставани под рубриката „[[Неодадаизам|Неодада]]“.<ref>Hapgood, Susan and Rittner, Jennifer. "Neo-Dada: Redefining Art, 1958–1962", ''[[Performing Arts Journal]]'', vol. 17, no. 1 (January 1995), pp. 63–70.</ref> Голем број други современи настани се сметаат за настани кои или го предвидуваат Флуксаус или конституираат прото-Флуксаус настани.<ref name="MOMA" /> Меѓу најчесто споменуваните се серијата концерти во поткровјето на улицата Чемберс, во Њујорк, организирани од [[Јоко Оно]] и Ла Монте Јанг во 1961 година, со парчиња од Оно, [[Џексон Мек Лоу]], [[Џозеф Берд]] и [[Хенри Флинт]];<ref>{{Cite web |url=http://www.jeclique.com/onoweb/loftono.html |title=Performances at Yoko Ono's Chambers Street Loft |access-date=2 July 2012 |archive-date=10 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410182850/http://www.jeclique.com/onoweb/loftono.html |url-status=live }}</ref> едномесечниот фестивал ''Yam'' одржан во северниот дел на државата Њујорк од страна на Џорџ Брехт и [[Роберт Вотс (уметник)|Роберт Вотс]] во мај 1963 година со [[Реј Џонсон]] и [[Алан Капров]] (кулминација на едногодишни парчиња [[Поштенска уметност|поштенска уметност]]);<ref name="MOMA" /> и серија концерти одржани во студиото на [[Мери Бауермајстер]], Келн, 1960–61, на кои настапија [[Нам Џун Пајк]] и Џон Кејџ меѓу многу други. На еден од овие настани во 1960 година, за време на неговото дело Etude pour Piano, Пајк скокна во публиката и му ја пресече вратоврската на Џон Кејџ, истрча од концертната сала, а потоа телефонски им се јави на организаторите на салата за да објави дека парчето завршило.<ref>{{Cite web |url=http://www.tate.org.uk/whats-on/exhibition/nam-june-paik/nam-june-paik-room-guide/nam-june-paik-section-2 |title=Tate, Nam June Paik, Fluxus, Performance, Participation |access-date=4 July 2012 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304111327/http://www.tate.org.uk/whats-on/exhibition/nam-june-paik/nam-june-paik-room-guide/nam-june-paik-section-2 |url-status=live }}</ref> Како што изјави еден од основачите на движењето, Дик Хигинс: <blockquote>Флуксаус започна со работата, а потоа се собра, применувајќи го името Флуксаус на работа што веќе постоеше. Беше како да започна во средината на ситуацијата, наместо на почетокот.<ref>{{YouTube|9feLztCuQ18|1986 interview}}, [[Дик Хигинс]] за Fluxus {{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=9feLztCuQ18 |title=Dick Higgins on FLUXUS - YouTube |website=[[YouTube]] |date=15 March 2010 |access-date=27 November 2016 |archive-date=23 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323115751/https://www.youtube.com/watch?v=9feLztCuQ18 |url-status=bot: unknown }}</ref><ref>Меѓу најраните парчиња што подоцна ќе беа објавени од Флуксаус беа партитурите за настани на Брехт, од кои најраните датираа од околу 1958/9 година, и дела како Valoche, кои првично беа изложени на самостојната изложба на Брехт 'Toward's Events' во 1959 година.</ref> </blockquote> === Од „Антологија на случајни операции на неодадаизмот“ до раниот Флуксаус === Во 1961 година американскиот музичар/уметник [[Ла Монте Јанг]] бил ангажиран како гостин-уредник на ново издание на литературното списание од Западното Крајбрежје наречено ''[[Beatitude (списание)|Beatitude]]'', кое требало да биде наменето за Источното Крајбрежје и да се вика ''Beatitude East''. Но, бидејќи врската со ''Beatitude'' прерано прекинала, [[Џорџ Мачиунас]], обучен [[Графички дизајн|графички дизајнер]], го прашал Јанг дали може да го уреди и да помогне да се објави [[Неодадаизам|неодадаистичкиот]] материјал.<ref name="auto">Colby Chamberlain, ''Fluxus Administration: George Maciunas and the Art of Paperwork'', University of Chicago Press, 2024, p. 4</ref> Мачиунас обезбедил хартија, дизајн и малку пари за објавување на антологијата која содржела дела од тогашните њујоршки [[Авангарда|авангардни]] уметници. Проектот го зел насловот ''Антологија на случајни операции'' од неговиот целосен наслов ''Антологија на случајни операции концепт уметност анти-уметност неодреденост импровизација бесмислено дело природни катастрофи планови за акциони приказни дијаграми музика поезија есеи танц конструкции математика композиции''. ''Антологија на случајни операции'' била завршена и објавена во 1963 година од страна на [[Џексон Мек Лоу]] и Ла Монте Јанг, бидејќи Мачиунас дотогаш веќе се преселил во Германија за да им побегне на своите доверители.<ref>{{Cite web |url=http://www.artinamericamagazine.com/news-features/magazine/design-in-flux/. |title=Chamberlain, Colby. "Design in Flux" Art In America. 1 October 2014 |access-date=7 July 2015 |archive-date=8 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708165151/http://www.artinamericamagazine.com/news-features/magazine/design-in-flux/ |url-status=live }}</ref> По отворањето на кракотрајна уметничка галерија на [[Медисон авенија]], која изложувала дела од [[Дик Хигинс]], [[Јоко Оно]], [[Јонас Мекас]], [[Реј Џонсон]], [[Хенри Флинт]] и Ла Монте Јанг, Мачиунас се преселил во [[Визбаден]], Западна Германија, вработувајќи се како графички дизајнер во [[Воено воздухопловство на САД|Военото воздухопловство на САД]] во доцната 1961 година{{sfn|Hendricks|1988|p=22}} откако галеријата банкротирала. Од Визбаден, Мачиунас го продолжил контактот со Јанг и други уметници со седиште во Њујорк, како и со иселенички американски уметници како [[Бенџамин Патерсон]] и [[Емет Вилијамс]], кои ги запознал во Европа. До септември 1962 година, на Мачиунас му се приклучиле [[Дик Хигинс]] и [[Алисон Ноулс]], кои патувале во Европа за да му помогнат да ја промовира втората планирана публикација наречена '''Fluxus''', прва од серијата ''годишници'' со уметнички дела.<ref name="raynaud">{{Cite web|author= Bloch, Mark |title= What Did Raynaud and When Did He Know It? An Interview with Alison Knowles |work= Black Mountain College Studies Journal Vol. 8 |date= 22 July 2015 |url= http://www.blackmountainstudiesjournal.org/volume-8-special-surprise-issue-summer-2015/what-did-raynaud-and-when-did-he-know-it-interview-with-alison-knowles-by-mark-bloch/ }}</ref> Мачиунас првично го смислил насловот ''Fluxus'' за антологија на њујоршките [[Литванија|литвански]] уметници која никогаш не била реализирана, но наместо тоа го применил терминот за уметниците кои работеле во духот на ''Anthology of Chance Operations''.<ref name="auto"/> Бидејќи по бегството од Литванија на крајот од [[Втора светска војна|Втората светска војна]], неговото семејство се населило во Њујорк, каде што тој првпат ја запознал групата авангардни уметници и музичари собрани околу [[Џон Кејџ]] и [[Ла Монте Јанг]]. Така Мачиунас го скроил името ''Fluxus'' не за својата перципирана група литвански уметници, туку за [[Неодадаизам|неодадаистичката]] уметност што ја произведувал опсег на уметници со заеднички сензибилитет како обид да се „спојат... културните, социјалните и политичките револуционери во [обединен] фронт и акција“.<ref>''Fluxus Manifesto'', 1963, by George Maciunas</ref> Мачиунас за првпат јавно го скроил терминот ''Fluxus'' (што значи 'да тече') во 'проспект за брошура' што им го поделил на гледачите на фестивалот што го организирал, наречен ''Après Cage; Kleinen Sommerfest'' (По Кејџ; Мал летен фестивал), во [[Вупертал]], Западна Германија, на 9 јуни 1962 година.{{sfn|Hendricks|1988|p=91}} Мачиунас бил страстен историчар на уметност и првично го нарекувал Флуксаус 'неодадаизам' или 'обновен дадаизам'.<ref>Maciunas, ''Fluxus Prospectus'', quoted in {{harvnb|Hendricks|1988|p=23}}</ref> Тој му напишал неколку писма на [[Раул Хаусман]], оригинален [[Дадаизам|дадаист]], изложувајќи ги своите идеи. Хаусман го одвратил од користењето на терминот; <blockquote> Забележувам со големо задоволство она што го кажавте за германските неодадаисти—но мислам дека дури и Американците не треба да го користат терминот "неодадаизам" бидејќи нео не значи ништо и -изам е старомодно. Зошто да не едноставно "Fluxus"? Ми изгледа многу подобро, бидејќи е ново, а дада е историско.<ref>Raoul Hausmann, quoted in {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|p=40}}. Letter dated 4 November 1962, according to {{harvnb|Kellein|2007|loc=n. 47, p. 65}}</ref> </blockquote> Како дел од фестивалот, Мачиунас напиша предавање насловено 'Неодадаизмот во Соединетите Држави'.<ref>Предавањето всушност го одржа на германски јазик Артус Ц Каспари</ref> По обидот да ја дефинира 'конкретистичката неодадаистичка' уметност, тој објасни дека Флуксаус се противи на исклучувањето на секојдневието од уметноста. Користејќи 'антиуметност и уметнички баналности', Флуксаус би се борел против 'традиционалните вештачки работи во уметноста'.<ref name=fluxus62>{{harvnb|Kellein|2007|p=62}}</ref> Предавањето заврши со декларацијата „Антиуметноста е живот, е природа, е вистинска реалност—тоа е сè и сешто.“<ref name=fluxus62/> === Европските фестивали и Флукс-комплетите === Во 1962 година, Мачиунас, Хигинс и Ноулс отпатувале во Европа за да ја промовираат планираната публикација на Флуксаус со концерти на антички музички инструменти. Со помош на група уметници меѓу кои биле [[Јозеф Бојс]] и [[Волф Востел]], Мачиунас конечно организирал серија ''Флукс-фестивали'' ширум Западна Европа. Започнувајќи со 14 концерти помеѓу 1 и 23 септември 1962 година, во [[Визбаден]], овие ''Флукс-фестивали'' претставија дела од музичари како Џон Кејџ, [[Ѓерѓ Лигети|Лигети]], [[Кшиштоф Пендерецки|Пендерецки]], [[Тери Рајли]] и [[Брајан Гајсин]] заедно со [[Перформанс|перформанс]] парчиња напишани од Хигинс, Ноулс, Џорџ Брехт и [[Нам Џун Пајк]], [[Бен Патерсон]], [[Роберт Филиу]] и [[Емет Вилијамс]], меѓу многуте други. Еден перформанс посебно, ''Piano Activities'' од [[Филип Корнер]], стана злогласен предизвикувајќи го важниот статус на пијаното во послевоените германски домови. Партитурата—која бара од кој било број изведувачи, меѓу другото, да „свират“, „кубат или тапкаат“, „гребат или тријат“, „испуштаат предмети“ врз него, „делуваат врз жиците со“, „удираат во резонантното дрво, чивиите, капакот или влечат разни видови предмети преку нив“ и „делуваат на кој било начин врз долната страна на пијаното“<ref>{{Cite web|url=http://marcusboon.com:80/node/23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101102022741/http://marcusboon.com/node/23|title=Philip Corner: A Long Life, Endless as the Sky &#124; marcusboon.com|archivedate=2 November 2010|website=marcusboon.com|url-status=dead}}</ref>—резултираше со целосно уништување на пијано кога беше изведено од Мачиунас, Хигинс и други во Визбаден. Перформансот се сметаше за доволно скандалозен за да биде прикажан на германската телевизија четири пати, со воводот „Лудаците побегнаа!“<ref>"Die Irren sind los" quoted in {{harvnb|Kellein|2007|p=65}}</ref> <blockquote>На крајот го изведовме ''Piano Activities'' на Корнер не според неговите инструкции бидејќи систематски уништивме пијано кое го купив за 5 долари и морав да го исечам цело за да го фрлам, во спротивно ќе моравме да им платиме на превозници, многу практична композиција, но германските чувства за овој "инструмент на Шопен" беа повредени и направија скандал околу тоа...<ref>George Maciunas, letter to [[Ла Монте Јанг]], 1962, quoted in {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|p=53}}</ref> </blockquote> Во исто време, Мачиунас ги искористи своите деловни врски за да започне со печатење евтини масовно произведени книги и мултипли од некои од уметниците кои беа вклучени во перформансите. Првите три што беа отпечатени беа ''Composition 1961'' од Ла Монте Јанг ([https://web.archive.org/web/20150722033506/http://archives.carre.pagesperso-orange.fr/Young%20La%20Monte.html видете тука], ''Антологија на случајни операции'' уредена од Јанг и Мек Лоу и ''[[Water Yam (книга на уметник)|Water Yam]]'', од Џорџ Брехт. ''Water Yam'', серија партитури за настани отпечатени на мали листови картон и собрани заедно во картонска кутија, беше првото во серијата уметнички дела што ги отпечати Мачиунас кои станаа познати како ''Флукс-комплети'' (Fluxkits). Евтини, масовно произведени и лесно дистрибуирани, ''Флукс-комплетите'' првично беа наменети да формираат постојано проширувачка библиотека на модерната [[Перформанс|уметност на перформанс]]. ''Water Yam'' беше објавен во тираж од 1000 примероци и првично чинеше 4 долари.<ref>Price listed in the ''Fluxus Preview Review'', July 1963, quoted in {{harvnb|Hendricks|1988|p=217}}</ref> До април 1964 година, речиси една година подоцна, Мачиунас сè уште имаше 996 непродадени примероци.<ref>Maciunas, letter to Emmett Williams, quoted in {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|p=106}}</ref> Оригиналниот план на Мачиунас беше сам да го дизајнира, уредува и плаќа секое издание, во замена за авторските права да ги држи колективот.{{sfn|Hendricks|1988|p=24}}{{sfn|Kellein|2007|p=69}} Профитот требаше првично да се дели 80/20, во корист на уметникот.<ref>Ова требаше да се намали на 50/50 во рок од една година{{harvnb|Kellein|2007|p=88}}</ref> Бидејќи повеќето композитори веќе имаа договори за издавање, Флуксаус брзо го смени фокусот од музика кон перформанс и ликовна уметност. На пример, Џон Кејџ никогаш не објавил дело под името „Флукус“ поради договорот што го имал со музичките издавачи „Едишн Питерс“ (Edition Peters).<ref>{{harvnb|Kellein|2007|pp=69–71}}</ref> Се чинеше дека Мачунас има неверојатна способност да заврши работа... ако имав материјали за печатење, тој можеше да ги испечати. Во Ист Бранзвик е прилично тешко да се најде квалитетно офсет-печатење. Не е невозможно, но не е ни лесно, а бидејќи сум многу мрзлив, ми олесна кога најдов некој што можеше да го преземе тој товар од мене. И така, го запознав Мачунас – Литванец или Бугарин, или некаков бегалец, што и да беше – кој беше прекрасно облечен; всушност, „со впечатлив изглед“ би бил посоодветен опис. Тој некако успеваше да го организира сето тоа, така што не морав да патувам 57 милји за да најдам печатница.<ref>George Brecht, "An Interview with Robin Page for [[Carla Liss]]", In ''Art And Artists'', London October 1972, pp. 30–31 reprinted in {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|pp=109–110}}</ref> Бидејќи Мачунас бил далтонист, мултиплите на „Флукус“ речиси секогаш биле црно-бели.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/1996/05/24/arts/art-in-review-069620.html|title=Art in Review: The man who organized Fluxus|newspaper=[[The New York Times]]|date=24 May 1996 |access-date=17 May 2022|archive-date=27 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170627120907/http://www.nytimes.com/1996/05/24/arts/art-in-review-069620.html |url-status=live|last=Cotter|first=Holland|author-link=Holland Cotter}}</ref> ===Њујорк и ФлуксШоповите=== Откако неговиот договор со воздухопловните сили на САД бил раскинат поради лошо здравје, Мачунас бил принуден да се врати во САД на 3 септември 1963 година.{{sfn|Maciunas|Ay-O|1998|p=340}} Откако повторно се нашол во Њујорк, започнал да организира серија улични концерти и отворил нова продавница, „Флуксхол“, на улицата Канал. 12 концерти, „настрана од протоптаните патеки на њујоршката уметничка сцена“,<ref name=fluxus93>{{harvnb|Kellein|2007|p=93}}</ref> се одржаа на улицата Канал, од 11 април до 23 мај 1964 година. Со фотографии направени од самиот Мачунас, дела на Бен Вотје, Алисон Ноулс и Такехиса Косуги се изведуваа на улица бесплатно, иако во пракса и онака „немало публика вредна за спомнување“.<ref name=fluxus93/> <blockquote> Луѓето во Флуксус сфатиле, како што објаснил Брехт, дека „концертните сали, театрите и уметничките галерии“ „мумифицираат“. Наместо тоа, овие уметници откриле дека „претпочитаат улици, домови и железнички станици...“. Мачунас препознал радикален политички потенцијал во целото ова отворено антиинституционално творештво, што било важен извор на неговата длабока посветеност кон него. Применувајќи ја својата стручност како професионален графички дизајнер, Мачунас одиграл важна улога во проектирањето врз Флуксус на каква и да е кохерентност што подоцна ќе изгледа дека ја имал.{{sfn|Brecht|Robinson|2005|p=118}} </blockquote> Покрај њујоршката продавница, Мачунас изградил дистрибутивна мрежа за новата уметност низ Европа, а подоцна и продажни места во Калифорнија и Јапонија. Галериски продавници и продавници за нарачки по пошта биле основани, меѓу другите, во Амстердам, Вилфраншсирмер, Милано и Лондон.{{sfn|Kellein|2007|p=109}} До 1965 година била достапна првата антологија, ''Флуксус 1'', составена од манила-пликови споени со завртки, во кои се наоѓале дела од бројни уметници што подоцна ќе станат познати, меѓу кои Ла Монт Јанг, Кристо, Џозеф Бирд и Јоко Оно. Другите достапни парчиња вклучувале пакети изменети карти за играње од Џорџ Брехт, сензорни кутии од Ај-О, редовен билтен со придонеси од уметници и музичари како Реј Џонсон и Џон Кејл, и лимени конзерви исполнети со песни, поеми и рецепти за грав од Алисон Ноулс ([http://www.aknowles.com/beanrolls.html види]). ===Штокхаузеновиот ''Оригинале''=== [[File:Stockhausen 1994 WDR.jpg|thumb|upright=1.3|Штокхаузен во Студиото за електронска музика на WDR, 1994 г.]] Откако се вратил во Њујорк, Мачунас повторно се спријателил со Хенри Флинт,<ref>Во тоа време, член на левичарската група WWP.{{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|p=108}}</ref> кој ги поттикнувал членовите на Флуксус да заземат поотворено политички став. Еден од резултатите од овие разговори бил организирањето на пикет на американската премиера на ''Оригинале'', неодамнешно дело на германскиот композитор [[Карлхајнц Штокхаузен]], на 8 септември 1964 година.<ref name=":Bloch">[http://www.panmodern.com/OnStockhausen-sOriginale.pdf Bloch, Mark. "On Originale.", from Bloch, Mark, editor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924063736/http://www.panmodern.com/OnStockhausen-sOriginale.pdf |date=24 September 2015 }}. "Robert Delford Brown: Meat, Maps and Militant Metaphysics", Cameron Museum of Art, Wilmington, North Carolina, 2008.</ref> Мачунас и Флинт го прогласиле Штокхаузен за „културен империјалист“, додека другите членови остро не се согласувале. Резултатот бил тоа што членови на Флуксус, како Нам Џун Пајк и Џексон Мек Лоу, поминале низ пикетна линија составена од други членови, меѓу кои Бен Вотје и Такако Саито,{{sfn|Kellein|2007|p=98}} кои делеле летоци во кои Штокхаузен бил осуден како „типичен европско-северноамерикански уметник на владејачката класа“.<ref>"Picket Stockhausen Concert!", [[Хенри Флинт|Flynt]] and [[Џорџ Мачунас|Maciunas]] flyer, 1964. Reproduced{{Full citation needed|date=July 2015|reason=Something got chopped off here.}}</ref> Дик Хигинс учествувал во пикетот, а потоа ладнокрвно им се придружил на другите изведувачи внатре;<ref>{{Cite web |url=http://www.ubu.com/film/stockhausen_originale.html |title=A film of the event, UbuWeb |access-date=15 June 2012 |archive-date=10 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120210203729/http://www.ubu.com/film/stockhausen_originale.html |url-status=live }}</ref> <blockquote> Мачунас и неговиот пријател Хенри Флинт се обидоа да ги натераат луѓето од Флуксус да маршираат околу циркусот со бели картички на кои пишуваше дека ''Оригинале'' е лош. И се обидоа да кажат дека луѓето од Флуксус што беа во циркусот повеќе не се Флуксус. Тоа беше глупаво, бидејќи предизвика раскол. Мене ми беше смешно, па прво се шетав со Мачунас и со Хенри со картичка, а потоа влегов внатре и им се придружив на циркусот; така што и двете групи се налутија на мене. Е па. Некои велат дека Флуксус умрел тој ден — јас некогаш и самиот така мислев — но излезе дека сум згрешил.<ref>[[Дик Хигинс]], [http://www.artnotart.com/fluxus/dhiggins-childshistory.html "A Child's History of Fluxus"], 1979. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120622030429/http://www.artnotart.com/fluxus/dhiggins-childshistory.html |date=22 June 2012 }}</ref> </blockquote> Настанот, организиран од Шарлот Мурман како дел од нејзиниот ''Втор годишен њујоршки авангарден фестивал'', ги зацврстил непријателствата меѓу Мачунас и неа,{{sfn|Kellein|2007|loc=n. 104, p. 98}} при што Мачунас често бараше уметниците поврзани со Флуксус да немаат допир со годишниот фестивал, и честопати ги исклучуваше уметниците што ги игнорираа неговите барања. Ова непријателство продолжило низ целиот живот на Мачунас — за големо чудење на Мурман — и покрај тоа што таа продолжила да го поддржува уметноста и уметниците на Флуксус.<ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=wiEJdOlgcDE |title=Charlotte Moorman and Nam June Paik "The Originale" |website=[[YouTube]] |access-date=27 November 2016 |archive-date=31 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181231083801/https://www.youtube.com/watch?v=wiEJdOlgcDE |url-status=live }}</ref> ==Среден период (1965–78)== ===Претпоставени востанија и азиското влијание=== Пикетирањето на ''Оригинале'' го означило врвот на агитпроп пристапот на Мачунас,<ref>{{Cite web |url=http://www.stewarthomesociety.org/ass/fluxone.htm |title=Stewart Home, The Assault on Culture, The origins of Fluxus and the movement in its 'heroic' period, Chapter 9 |access-date=16 June 2012 |archive-date=2 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090602022154/http://www.stewarthomesociety.org/ass/fluxone.htm |url-status=live }}</ref> пристап што ги отуѓил многу од раните поборници на Флуксус; Џексон Мек Лоу поднел оставка веднаш откако ги слушнал „антисоцијалните“ планови изложени во април 1963 година, како на пример расипување на камиони под реката Хадсон, во Холандскиот тунел.<ref>Jackson Mac Low quoted in {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|pp=94–95}}</ref> Брехт се заканил дека ќе си замине поради истото прашање, а потоа го напуштил Њујорк напролет 1965 година. И покрај неговата континуирана приврзаност кон идеалите на Флуксус, Дик Хигинс се скарал со Мачунас во приближно исто време, наводно поради основањето на ''Something Else Press'', која печатела многу текстови на клучни личности поврзани со Флуксус и на други членови на авангардата. Шарлот Мурман продолжила да го презентира својот ''Годишен авангарден фестивал'' во Њујорк. Ваквите претпоставени побуни против кохерентноста на водењето на Флуксус од страна на Мачунас отвориле простор Флуксус да биде сè повеќе под влијание на јапонските членови на групата.{{sfn|Kellein|2007|p=101}} Откако се вратила во Јапонија во 1961 година, Јоко Оно им препорачувала на колегите да го побараат Мачунас ако се преселат во Њујорк; додека таа се вратила, на почетокот на 1965 година, Хај Ред Центер, Шигеко Кубота, Такако Саито, Миеко Шиоми, Јасунао Тоне и Ај-О веќе започнале да создаваат дела за Флуксус, често со контемплативен карактер.{{sfn|Kellein|2007|p=102}} Во Токио, Јапонија, 1964 година, Јоко Оно, неконформист во заедницата на Флуксус,<ref>Weisman, S. (2011). ''The mind music of Yoko Ono: Screams and silences at the intersection of the real and the imagined (195-196)''(Order No. 3458632). Available from ProQuest Dissertations & Theses Global. (872186218).</ref> независно ја објавила својата уметничка книга ''Грејпфрут''.<ref>{{Cite book |last=Laynor |first=Gregory |title=The Making of Intermedia: John Cage to Yoko Ono, 1952 to 1972 |date=2016 |others=University of Washington. English, Brian Reed |isbn=978-1-339-94191-2 |volume=78-03A |location=Ann Arbor |pages=(94) |oclc=1257952914}}</ref> Самиот текст на книгата опфаќа настански партитури и други форми на партиципативна уметност.<ref>Sallabedra, M. (2012). ''Like an elephant's tail: Process and instruction in the work of Michael Rakowitz, Rirkrit Tiravanija and Yoko Ono (7) (9-20)'' (Order No. 1514168). Available from ProQuest Dissertations & Theses Global. (1026566248).</ref> Една настанска партитура од книгата:{{blockquote|'''Парче со облаци'''<ref>Ono, Y. (1964). ''Grapefruit''. Wunternaum Press.</ref> Замисли дека облаците капат. Ископај дупка во својата градина за да ги ставиш во неа.}} ===Прото-изведбена уметност=== [[Податотека:Lennons by Jack Mitchell.jpg|мини|Џон Ленон и Јоко Оно во 1980 година]] На 25 септември 1965 година, '''ФлуксОркестрата''', со диригент Ла Монт Јанг, настапила во Карнеги Рисајтл Хол во Њујорк со постер и програма дизајнирани од Џорџ Мачунас. Примероците од програмата биле превиткани во хартиени авиони и испукани за време на вечерта, која вклучувала изведби на „Настан на паѓање“ од Чиеко Шиоми, „Симфонија бр. 3 ‚На подот‘ од ‚Облаци ножици‘“ од Џорџ Брехт, „4 парчиња за оркестар за Ла Монт Јанг“ од Јоко Оно, „Музика за лице што исчезнува“ од Шиоми, „Тактички парчиња за оркестар“ и „Оливети машина за собирање во спомен на Адријано Оливети“ од Ентони Кокс, „Транс за оркестар“ од Вотс, „Небесно парче за Исус Христос*“ од Оно, „Октет за дувачи ‚Во водата‘ од ‚Облаци ножици‘“ од Брехт, „Парче“ од Шигеко Кубота, „1965 $50“ од Јанг, „Парче за пијано“ од Томас Шмит, „Парче со меч“ од Кокс, „Музика за доцно попладне заедно со“ од Шиоми, „2“ од Вотс, „c/t Трага“ од Вотс, „Настан за пауза“ од Вилем де Ридер, „Музика за филм“ од Стен Вандербик, „Механичка оркестра“ од Џо Џонс и „Тајна соба“ од Бен Вотје. Во 1969 година, уметникот Џо Џонс ја отворил својата ''Музичка продавница ЏеЏеј'' (позната и како ''Музичка продавница за глуви на тон'') на улицата Норт Мур 18, каде ги презентирал своите машини за репетитивна дрон музика. Таму создал инсталација во излогот, така што секој можел да притисне бројни копчиња на врати за да ги свири машините за ноиз музика што биле изложени. <ref>[http://www.sukothai.com/X.SA.07/X7.Jones.f1.html Interview with Joe Jones by Nakagawa Shin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170103101126/http://www.sukothai.com/X.SA.07/X7.Jones.f1.html |date=3 January 2017 }} (1992)</ref> Џонс таму презентирал и мали музички инсталациски изведби, сам или со други уметници од Флуксус, како што се [[Јоко Оно]] и [[Џон Ленон]],{{sfn|Smith|1998|pp=206–209}} меѓу другите. Од 18 април до 12 јуни 1970 година, Оно и Ленон (познати како Пластик Оно Бенд) презентирале серија настани и концерти на Флуксус таму, наречени ''ГРЕЈПФРУТ ФЛУКСБАНКЕТ''. Била промовирана со постер дизајниран од водачот на Флуксус, Џорџ Мачунас. Изведбите вклучувале: ''Дојдете имитирајќи ги Џон Ленон и Јоко Оно, Грејпфрут банкет'' (11–17 април) од Џорџ Мачунас, Јошимаса Вада, Нај Фарабас (претходно Бичи Форбс и Бичи Форбс Хендрикс), Џефри Хендрикс и Роберт Вотс; ''Направи сам'' (11–17 април) од Јоко Оно; ''Билети од Џон Ленон + Флуксагенти'' (18–24 април) со Вада, Бен Вотје и Мачунас; ''Клиника од Јоко Оно + Хај Ред Центер'' (25 април – 1 мај); ''Сината соба од Јоко + Флуксмајсторилажливци'' (2–8 мај); ''Тежина и вода од Јоко + Флукспожарникари'' (9–15 мај); ''Капсула од Јоко + Флукс вселенски центар'' (16–22 мај) со Мачунас, Пол Шеритс, Џорџ Брехт, Ај-О, Оно, Вотс, Џон Кавано; ''Портрет на Џон Ленон како млад облак од Јоко + Сите'' (23–29 мај); ''Продавницата од Јоко + Флуксфабрика'' (30 мај – 5 јуни), со Оно, Мачунас, Вада, Ај-О; и на крајот ''Испит од Јоко + Флуксучилиште'' (6–12 јуни) со Оно, Џефри Хендрикс, Вотс, Миеко Шиоми и Робер Филиу.<ref>{{Cite web |url=https://specificobject.com/objects/info.cfm?inventory_id=23254&object_id=19915&page=5&search=George%20Maciunas&sort=pubdate&search_type=basic&pobject_status=All&options=artist |title=Joint Yoko Ono, John Lennon, & Fluxgroup Project / Press Release -- April 1, 1970 |access-date=15 January 2021 |archive-date=21 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121071320/https://specificobject.com/objects/info.cfm?inventory_id=23254&object_id=19915&page=5&search=George%20Maciunas&sort=pubdate&search_type=basic&pobject_status=All&options=artist |url-status=live }}</ref> ===Предмети што ги бришат границите=== Како што Флуксус постепено станувал познат, амбициите на Мачунас за продажба на ефтини мултиплови растеле. Втората Флукс-антологија, ''Флукскит'' (крајот на 1964),<ref>{{Cite web |url=http://www.moma.org/interactives/exhibitions/2011/fluxus_editions/works/fluxkit/ |title=Fluxkit, MoMA |access-date=4 July 2012 |archive-date=17 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120517191326/http://www.moma.org/interactives/exhibitions/2011/fluxus_editions/works/fluxkit/ |url-status=live }}</ref> ги собрала раните тродимензионални дела создадени од колективот во бизнис-куфер, идеја позајмена директно од ''Кутија во куфер'' на Дишан.{{sfn|Hendricks|1988|p=76}}<ref name="MoMA, Interactive">{{Cite web |url=http://www.moma.org/interactives/exhibitions/1999/muse/artist_pages/duchamp_boite.html |title=MoMA, Interactive exhibitions |access-date=28 June 2012 |archive-date=4 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120904044659/http://www.moma.org/interactives/exhibitions/1999/muse/artist_pages/duchamp_boite.html |url-status=live }}</ref> Во рок од една година, плановите за нова антологија, ''Флуксус 2'', биле во полн ек и требало да содржи Флукс филмови од Џон Кејџ и Јоко Оно (со обезбедени рачни проектори), расипани кибритни кутии и разгледници од Бен Вотје, пластична храна од Клас Олденбург, ФлуксМедицина од Шигеко Кубота (која содржела празни пакувања од апчиња), и уметнички дела направени од камења, печати, застарени патнички билети, нерешливи сложувалки и машина за олеснување на мрморењето.{{sfn|Hendricks|1988|p=124}} Верувањето на Мачунас во колективот се протегало и на авторството; голем број дела од овој период биле анонимни, погрешно припишани или нивното авторство подоцна било доведено во прашање.<ref>Јоко Оно, на пример, тврдела дека е авторка на ''Музика за лице што исчезнува'' (позната и како ''Насмевка'') на Миеко Шиоми.</ref> Како дополнителна компликација, Мачунас имал навика драматично да ги менува идеите што ги поднесувале различни уметници пред да ги пушти делата во производство. ''Цврста пластика во пластична кутија'', припишана на Пер Киркебе во 1967 година, на пример, првично била реализирана од Киркебе како метална кутија на која било испишано „Оваа кутија содржи дрво“, а внатре во кутијата се наоѓале струготини. Кога мултиплот бил произведен од Мачунас, делото имало нова форма: блок од цврста пластика кој се наоѓал во пластична кутија со иста боја.<ref name="MoMA, Interactive" /> Исто така, Мачунас му го препишал на Киркебе делото''Часовник со лице од степени'', иако идејата била на Роберт Вотс;{{sfn|Hendricks|1988|p=290}} <blockquote>Пред некоја година, кога разговарав со Роберт Вотс за ''Часовникот со лице од степени'' и ''Часовникот со лице на компас'', тој се сеќаваше како сам ја измислил идејата и беше изненаден што Џорџ Мачунас ги рекламирал како дела на Пер Киркебе. Вотс само ги покренал рамењата и рекол дека така работел Џорџ. Идеите биле во воздухот и Мачунас го доделувал делото на еден или друг уметник.{{sfn|Hendricks|1988|p=291}}</blockquote> Другите тактики од тоа време вклучувале купување на големи количини пластични кутии на големо од страна на Мачунас и нивно делење на уметниците со едноставно барање да ги претворат во Флукскитови, како и користење на брзорастечката меѓународна мрежа на уметници за да придонесат со предмети потребни за комплетирање на делата. ''Флуксатласот'' на Роберт Вотс од 1973 година, на пример, содржи мали камења испратени од членовите на групата од целиот свет.<ref>"All contributors will receive a box in return..." {{harvnb|Hendricks|1988|p=542}}</ref> ===Измислување на изведбената уметност=== Покрај неговите бројни оригинални композиции што се придружиле на каталогот на дела на колективот, Лери Милер, поврзан со групата од 1969 година, бил активен и како интерпретатор на „класичните“ партитури и одговорен за доближување на делата на групата до поширока публика, затушувајќи ги границите меѓу уметник, продуцент и истражувач. Покрај сопствената уметничка работа на Милер, тој организирал, реконструирал и настапувал на бројни настани на Флуксус и собрал обемна збирка материјали за историјата на Флуксус.<ref>[http://www.fluxus-east.eu/index.php?lang=en "Fluxus East: Fluxus Networks in Central Eastern Europe"]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063726/http://www.fluxus-east.eu/?item=exhib&sub=miller&lang=en |date=4 March 2016 }}</ref> Преку Милер, Флуксус привлекол медиумско внимание, како на пример светското известување на [[Си-Ен-Ен]] за изложбата ''Забрането'' во Музејот Њуарк (сега Уметнички музеј Њуарк) во 1999 година.<ref>Marter, Joan M. and Anderson, Simon. ''Off Limits: Rutgers University and the Avant-garde, 1957–1963''. Newark Museum. Newark, New Jersey</ref> Други активности на Милер како организатор, изведувач и презентер во рамките на милјето на Флуксус вклучуваат ''Изведба во Fluxus Continue 1963–2003'' во Музејот за модерна и современа уметност во Ница; ''Флуксус а ла карт'' во Амстердам; и ''Централен фестивал Флуксус'' во Централ музеј во [[Утрехт]], Холандија. Во 2004 година, за ''Критична маса: Хепенинзи, Флуксус, изведба, интермедија и Универзитетот Ратгерс 1958–1972'' на Џефри Хендрикс, Милер ги повторил и ажурирал атлетските настани од Флукс олимпијадата, првпат презентирани во 1970 година.<ref>Hendricks, Geoffrey, editor. Critical Mass: Happenings, Fluxus, Performance, Intermedia, and Rutgers. Mead Art Museum, Amherst, Massachusetts</ref> За ''Флуксус направи сам'' во „АИ – Арт Интерактив“ во Кембриџ, Масачусетс, Милер работел како куратор-консултант за изложба на дела што им овозможувале на гледачите практично искуство, вклучително и реконструкција на неколку делови од историскиот ''Флукс лавиринт'', огромен и сложен лавиринт што Милер првично го изградил заедно со Џорџ Мачунас во ''Академијата на уметностите'' во [[Берлин]] во 1976 година и кој вклучувал делови од неколку уметници од Флуксус. Милер создал нова верзија на ''Флукс лавиринтот'' на изложбата ''Во духот на Флуксус'' во Центарот за уметност „Вокер“ во 1994 година, каде Грејл Маркус рекол: „Милер... го дотеруваше чудовиштето.“<ref>Marcus, Greil. ''Real Life Rock: The Complete Top Ten Columns, 1986–2014''. Yale University Press, New Haven, Connecticut p. 114.</ref> === Феминизам === Жените поврзани со Флуксус, како Кероли Шниман и Шарлот Мурман, и основачките членови на групата, како Алисон Ноулс и [[Јоко Оно]], придонеле со дела во различни медиуми и со различна содржина, како на пример „Направи салата“ и „Направи супа“ од Ноулс. Секоја од нив била обликувана од своето време и од своите поврзаности со уметници од претходната генерација, како Сари Динс, кои со силни личности и уметност го покажувале патот кон промените од 1960-тите и 70-тите.<ref>{{Cite news|url=https://whitehotmagazine.com/articles/museum-show-for-sari-dienes/5895|title=A New Book and a Museum Show for Sari Dienes|work=Whitehot Magazine|last=Bloch|first=Mark|date=July 2023|access-date=8 September 2023}}</ref> Некои создавале експериментални и изведбени дела поврзани со телото, со кои се создавало моќно женско присуство, кое постоело во Флуксус од самиот почеток на групата, како што покажуваат делата меѓу кои „Внатрешен свиток“ на Кероли Шниман, „Парче за сечење“ на Јоко Оно и „Сликање со вагина“ на Шигеко Кубота. Жените што работеле во Флуксус често истовремено ја критикувале својата положба во општество доминирано од мажи, а исто така ги разоткривале нееднаквостите во еден уметнички колектив што тврдел дека е отворен и разновиден. Џорџ Мачунас, при отфрлањето на Шниман како членка на Флуксус, ја нарекол „виновна за барокни тенденции, отворена сексуалност и театрален вишок“.<ref name="O'Dell">{{harvnb|O'Dell|1997}}</ref> „Внатрешен свиток“ бил одговор на искуството на Шниман како филмаџија во 1950-тите и 1960-тите, кога машките филмаџии тврделе дека жените треба да се ограничат на танц. {{Poem quote|text= Тој рече те сакаме Шармантна си Но не бараj од нас Да ги гледаме твоите филмови Не можеме Има одредени филмови Што не можеме да ги гледаме Личниот неред Упорноста на чувството Сензибилитетот на допирот на раката |sign=Кероли Шниман<ref name="O'Dell" /> }} Во ''Една вечер со жените на Флуксус: дискусија на тркалезна маса'', организирана на Универзитетот Њујорк на 19 февруари 2009 година од ''Жени и изведба: списание за феминистичка теорија'' и Одделот за студии на изведбата, еден извадок од Миеко Шиоми гласи: „...најдоброто нешто кај Флуксус, мислам, е тоа што немало дискриминација врз основа на националност и пол. Флуксус бил отворен за секого што споделувал слични мисли за уметноста и животот. Затоа жените уметнички можеле да бидат толку активни без да чувствуваат никаква фрустрација.“<ref>{{cite journal |last1=Yoshimoto |first1=Midori |last2=Knowles |first2=Alison |last3=Schneemann |first3=Carolee |last4=Seagull |first4=Sara |last5=Moore |first5=Barbara |last6=Shiovitz |first6=Brynn Wein |last7=Yoshimoto |first7=Midori |last8=Pittman |first8=Alex |title=An evening with Fluxus women: a roundtable discussion |journal=Women & Performance: A Journal of Feminist Theory |date=November 2009 |volume=19 |issue=3 |pages=369–389 |doi=10.1080/07407700903399524|s2cid=194022721 }}</ref>{{rp|p=370}} ''Сликање со вагина'' (1965) на Шигеко Кубота била изведена така што четка натопена во црвена боја била прикачена на нејзините гаќи, а потоа нанесувана на парче хартија додека таа се движела над него во клекната положба. Бојата евоцирала менструална крв. ''Сликање со вагина'' е толкувано како критика на акционото сликарство на [[Џексон Полок]] и на машки доминираната традиција на апстрактниот експресионизам.<ref>Terpenkas, Andrea (June 2017). "Fluxus, Feminism, and the 1960's". ''Western Tribularies''. '''4'''.</ref> ===Утописки заедници=== Голем број уметници од групата биле заинтересирани за основање на Флукс комуни, со намера да „го премостат јазот меѓу уметничката заедница и општеството околу неа“<ref name="Danielle">{{Cite web |url=http://www.wordsinspace.net/urban-media-archaeology/2011-fall/2011/10/11/project-proposal-2/ |title=The History of Artists and Art Production in SoHo, Danielle |date=11 October 2011 |access-date=2 July 2012 |archive-date=9 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130209090851/http://www.wordsinspace.net/urban-media-archaeology/2011-fall/2011/10/11/project-proposal-2/ |url-status=live }}</ref> Првата од нив, ''La Cédille qui Sourit'' или ''Седилата што се смешка'',<ref>Harren, Natilee. "La cédille qui ne finit pas: Robert Filliou, George Brecht, and Fluxus in Villefranche". ''Getty Research Journal'', no. 4 (2012), pp. 127–143.</ref> била основана во Вилфраншсирмер, Франција, од Робер Филиу и Џорџ Брехт, 1965–1968. Замислена како „Меѓународен центар за постојано создавање“, продавницата продавала Флукскитови и други мали стоки, а истовремено служела и како „не-училиште“, со мото „Безгрижна размена на информации и искуство. Без студенти, без наставници. Совршена слобода, понекогаш да слушаш, понекогаш да зборуваш.“<ref>{{Cite web |url=http://catalogue.drouot.com/ref-drouot/lot-ventes-aux-encheres-drouot.jsp?id=1150365 |title=Fluxkit documenting the project |access-date=4 July 2012 |archive-date=6 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006102516/http://catalogue.drouot.com/ref-drouot/lot-ventes-aux-encheres-drouot.jsp?id=1150365 |url-status=live }}</ref> Во 1966 година, Мачунас, Вотс и други ја искористиле новата легислатива изготвена за обновување на делот од Менхетен познат како „Стоте акри на пеколот“, наскоро ребрендиран во Сохо, која им дозволила на уметниците да купуваат простори за живеење и работа во област што била уништена поради предложениот 18-лентен експресен пат по улицата Брум.<ref name="Danielle" /> Предводени од Мачунас, биле поставени планови за започнување серија недвижнински проекти во областа, замислени да создадат заедница на уметници на неколку улици од ФлуксШопот на улицата Канал. <blockquote> „Мачунас сакал да основа колективни работилници, задруги за купување храна и театри за да ги поврзе силните страни на различните медиуми и да го премости јазот меѓу уметничката заедница и општеството околу неа“</blockquote> Првата стоварница, наменета да ги смести Мачунас, Вотс, Кристо и Жан-Клод, Јонас Мекас, Ла Монт Јанг и други, се наоѓала на улицата Грин. Споредувајќи ги овие заедници со советските [[Колхоз]]и, Мачунас не се двоумел да ја усвои титулата „Претседател на зграда-задруга“{{sfn|Kellein|2007|p=131}} без претходно да регистрира канцеларија или да стане член на Здружението на агенти за недвижности на државата Њујорк.{{sfn|Kellein|2007|p=132}} ФлуксСтанбените задруги продолжиле да ја обновуваат областа во следната деценија и биле проширени за да вклучат планови за основање на ''ФлуксОстров'' — погоден остров бил пронајден во близина на Антигва, но парите за неговото купување и развој така и не се појавиле — и, на крајот, центар за изведбени уметности наречен ''ФлуксФарма'', основан во Њу Марлборо, Масачусетс. Плановите постојано биле оптоварени со финансиски проблеми и непрестајни судири со властите на Њујорк, а на крајот довеле до тоа, на 8 ноември 1975 година, Мачунас да биде тешко претепан од насилници испратени од неплатен електричен изведувач.{{sfn|Kellein|2007|p=147}} ==Флуксус по 1978 година== ===Смртта на Џорџ Мачунас=== Мачунас се преселил во планините Беркшир во западен Масачусетс кон крајот на 1970-тите. Две децении претходно, откако собирале слики, колекционерката на уметност од Бостон Џин Браун и нејзиниот покоен сопруг Леонард Браун почнале да го префрлаат фокусот на дадаистичка и надреалистичка уметност, манифести и периодични публикации. Во 1971 година, по смртта на г-дин Браун, г-ѓа Браун се преселила во Тирингем и се проширила на области блиски до Флуксус, меѓу кои уметнички книги, конкретна поезија, хепенинзи, мејл-уметност и изведбена уметност. Мачунас помогнал нејзиниот дом, првично шејкерска куќа за семиња, да се претвори во важен центар и за уметниците и за научниците на Флуксус, при што г-ѓа Браун наизменично подготвувала јадења и им ја покажувала својата колекција на гостите. Активностите биле центрирани околу голема архивска просторија на вториот кат изградена од Мачунас, кој се населил во блискиот Грејт Барингтон, каде во 1977 година било откриено дека Мачунас развил рак на панкреасот и на црниот дроб. Три месеци пред смртта, се оженил со својата пријателка и придружничка, поетесата Били Хачинг. По легалната свадба во Ли, Масачусетс, парот извел „Флуксвенчавка“ во таванот на еден пријател во Сохо на 25 февруари 1978 година. Видеозапис од свадбата на Мачунас бил продуциран од Димитри Девјаткин.<ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=AVDB1oy1O8s |title=Marriage of George and Billy Maciunas |website=[[YouTube]] |date=18 June 2011 |access-date=9 September 2014 |archive-date=7 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307134518/https://www.youtube.com/watch?v=AVDB1oy1O8s |url-status=live }}</ref> Младоженците си ја размениле облеката.<ref>Според Хачинг, цитирана во {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|p=280}}, Мачунас бил трансвестит и мазохист.</ref> Мачунас починал на 9 мај 1978 година во болница во Бостон. Неговиот погреб, наречен „Флуксгозба и бдеење“, бил одржан во типичен стил на Флуксус, при што жалачите јееле само црна, бела или виолетова храна.<ref>{{Cite web|url = http://www.theartstory.org/movement-fluxus.htm|title = Fluxus Movement, Artists and Major Works|date = 2015|website = The Art Story|last = DiTolla|first = Racy|access-date = 6 October 2015|archive-date = 19 October 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151019105630/http://www.theartstory.org/movement-fluxus.htm|url-status = live}}</ref> Мачунас ги оставил своите размисли за Флуксус во серија важни видеоразговори наречени ''Интервју со Џорџ Мачунас'' со уметникот од Флуксус Лери Милер, кои биле прикажувани меѓународно и преведени на бројни јазици.<ref>Interview with Larry Miller, 1978, referenced in {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|page=114}}</ref> Во период од 30 години, Милер снимал и собирал материјали поврзани со Флуксус, меѓу кои ленти за Џо Џонс, Кероли Шниман, Бен Вотје, Дик Хигинс и Алисон Ноулс, покрај интервјуто со Мачунас од 1978 година. ===Развој на заедницата по Мачунас=== По смртта на Мачунас, во Флуксус се отворил расцеп меѓу неколку колекционери и куратори што го поставиле Флуксус како уметничко движење во одреден временски рамка (1962 до 1978) и самите уметници, од кои мнозина продолжиле да го гледаат Флуксус како жив ентитет што го држат заедно неговите основни вредности и светоглед.<ref>{{cite book|first=Dorothée|last=Brill|year=2010|location=Hanover (New Hampshire)|title=Shock and the senseless in Dada and Fluxus|publisher=Dartmouth College Press|quote=Thus Fluxus had been under way for several years before its supposed 1962 starting date. Even more difficult to determine, however, is the end of Fluxus. Although some mark it by the death of Maciunas in April 1979, the other artists were "still as much of a group as we ever were,” as Dick Higgins stated in 1982, and continued doing Fluxus artworks, although not necessarily exclusively.}}</ref> Различни теоретичари и историчари го усвоиле секој од овие погледи. Затоа за Флуксус се зборува различно — во минато или во сегашно време. Дефиницијата на Флуксус отсекогаш била предмет на контроверзии, а дополнително била закомплицирана од смртта на оригиналните уметници што биле живи кога умрел Мачунас.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2011/09/24/arts/design/fluxus-and-the-essential-questions-of-life-review.html|title=Liberating Viewers, and the World, With Silliness|type=exhibition review|newspaper=[[Њујорк тајмс]]|date=23 September 2011 |access-date=17 May 2022|archive-date=17 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170417092417/http://www.nytimes.com/2011/09/24/arts/design/fluxus-and-the-essential-questions-of-life-review.html |url-status=live |last=Johnson|first=Ken}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.nyu.edu/greyart/exhibits/fluxus/FluxNYU.html |title=''Fluxus at NYU'' |access-date=15 December 2011 |archive-date=23 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111223000424/http://www.nyu.edu/greyart/exhibits/fluxus/FluxNYU.html |url-status=live }}</ref> Некои тврдат дека уникатната контрола што ја има кураторот Џон Хендрикс врз големата историска збирка на Флуксус, збирката на Гилберт и Лила Силверман, му овозможила, преку бројните книги и каталози субвенционирани од збирката, да влијае врз гледиштето дека Флуксус умрел со Мачунас. Хендрикс тврди дека Флуксус бил историско движење што се случило во одредено време, наведувајќи дека централни уметници на Флуксус како Дик Хигинс и Нам Џун Пајк по 1978 година не можеле повеќе да се означуваат како активни уметници на Флуксус и дека современите уметници под влијание на Флуксус не можат да претендираат дека се уметници на Флуксус.<ref>{{cite book |last1=Phillpot |first1=Clive |url=https://www.moma.org/calendar/exhibitions/2141 |title=Fluxus : selections from the Gilbert and Lila Silverman Collection |last2=Hendricks |first2=Jon |publisher=Museum of Modern Art |year=1988 |isbn=0870703110 |pages=15}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://sdrc.lib.uiowa.edu/atca/subjugated/one_2.htm |title=Robert Pincus-Witten on Fluxus, and Jon Hendricks's ''Codex''|access-date=15 December 2011 |archive-date=16 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120416192810/http://sdrc.lib.uiowa.edu/atca/subjugated/one_2.htm |url-status=live }}</ref> Музејот на модерната уметност го поднесува истото тврдење, датирајќи го движењето во 1960-тите и 1970-тите.<ref name="MOMA" /><ref>[http://www.moma.org/visit/calendar/exhibitions/1033 MoMA exhibitions, October 2009 – August 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100914025056/http://www.moma.org/visit/calendar/exhibitions/1033 |date=14 September 2010 }} Retrieved 5 September 2010</ref> Многу од оригиналните уметници на Флуксус што сè уште работат уживаат во почитта од помладите уметници под влијание на Флуксус, кои организираат настани за да го одбележат Флуксус, но ги обесхрабруваат помладите уметници да ја користат ознаката „Флуксус“.<ref>{{Cite web |url=http://whitehotmagazine.com/articles/boat-book-alison-knowles/3113 |title=Bloch, Mark. "The Boat Book: Alison Knowles" |access-date=7 July 2015 |archive-date=3 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170703041408/https://whitehotmagazine.com/articles/boat-book-alison-knowles/3113 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://artsonline.monash.edu.au/colloquy/download/colloquy_issue_twenty-two/drinkall.pdf |title=Drinkall, Jacquelene. "Human Telepathic Collaborations from Fluxus to Now" |access-date=7 July 2015 |archive-date=9 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709123142/http://artsonline.monash.edu.au/colloquy/download/colloquy_issue_twenty-two/drinkall.pdf |url-status=live }}</ref> Други, меѓу кои историчарката на уметноста Хана Хигинс, ќерка на уметниците од Флуксус Алисон Ноулс и Дик Хигинс, тврдат дека иако Мачунас бил клучен учесник, имало многу други, меѓу кои и ко-основачот на Флуксус, Хигинс, кои продолжиле да работат во рамките на Флуксус по смртта на Мачунас.<ref>{{Cite web |url=http://mouthtomouthmag.com/higgins.html |title=Interview with Hannah Higgins |access-date=16 December 2011 |archive-date=5 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205235147/http://www.mouthtomouthmag.com/higgins.html |url-status=live }}</ref> Подемот на интернетот во 1990-тите години овозможил да се појави живописна пост-флуксус заедница на интернет. Некои од оригиналните уметници на Флуксус од 1960-тите и 1970-тите, меѓу кои Хигинс, создале онлајн заедници како Флукслист; по нивното заминување, помлади уметници, писатели, музичари и изведувачи се обиделе да продолжат со нивната работа во [[киберпростор]]от. Влијанието на Флуксус продолжило и во [[мултимедија]]лни дигитални изведби, како онаа презентирана од „Други умови“ во зградата СОМАртс во Сан Франциско за одбележување на 50-годишнината од Флуксус во септември 2011 година.<ref>[https://www.sfcv.org/reviews/other-minds/always-in-flux-mostly-in-fun "Always in Flux, Mostly in Fun"] by David Bratman, sfcv.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140810200229/https://www.sfcv.org/reviews/other-minds/always-in-flux-mostly-in-fun |date=10 August 2014 }} Retrieved 1 August 2014</ref><ref>{{Cite web|url=https://archives.otherminds.org/index.php/Detail/occurrences/234|title=Something Else: A Fluxus Semicentenary|website=Other Minds Archives|access-date=February 15, 2024}}</ref> Изведбата ја курирал Адам Фонг, кој бил и еден од изведувачите заедно со Јоши Вада, Алисон Ноулс, Хана Хигинс, Лучано Кеса и Адам Овертон. Во 2018 година, Лос Анџелес филхармонијата во својот ''Фестивал Флуксус'' презентирала изведба на Флуксус во која биле вклучени ''Европери 1 и 2'' на [[Џон Кејџ]], во режија на Јувал Шерон.<ref>{{cite news |title=What Happens When Fluxus Enters the Concert Hall? |url=https://www.nytimes.com/2018/11/11/arts/music/la-philharmonic-fluxus-festival.html|newspaper=[[Њујорк тајмс]]|access-date=17 November 2018 |date=11 November 2018 |last1=Barone |first1=Joshua |archive-date=17 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117233633/https://www.nytimes.com/2018/11/11/arts/music/la-philharmonic-fluxus-festival.html |url-status=live }}</ref> Уметниците на Флуксус и денес продолжуваат да настапуваат, во помал обем. == Влијанија == Непосреден претходник на Флуксус, според Мачунас, била групата Гутаи, која ја промовирала уметноста како антиакадемско, психофизичко искуство, „уметност на материјата каква што е“, како што објаснил Казуо Ширага во 1956 година. Гутаи се поврзала со еден вид уметничко масовно производство, предвидувајќи го заштитниот знак на Флуксус, т.е. двосмисленоста меѓу култивираното и баналното, меѓу високото и ниското. Навистина, авангардната уметност во Јапонија повеќе тежнеела кон неформални отколку кон концептуални елементи, радикално спротивставувајќи се на екстремната формалност и симболика присутни во јапонската уметност. Во њујоршката музичка сцена од 1950-тите можеле да се забележат многу прашања поврзани со повоеното разочарување што го доживеале мнозина низ развиениот свет. Таквото разочарување само по себе претставувало причина за посветеност на будизмот и дзенот во секојдневни работи како менталниот став, медитацијата и пристапот кон храната и грижата за телото. Сепак, се чувствувала и општа потреба од пoрадикална уметничка сензибилност. Темите на распадот и на неадекватноста на идејата за модерност во уметничките области биле усвоени, делумно од Дишан и од дадата, а делумно од свеста за непријатноста од живеењето во современото општество. Се смета дека Флуксус ги доведувал во прашање поимите за претставување, нудејќи наместо тоа едноставно презентирање. Ова, всушност, одговара на една главна разлика меѓу западната и јапонската уметност. Друга важна карактеристика на Флуксус била елиминацијата на согледаните граници меѓу уметноста и животот, многу истакната струја во повоената уметност. Ова било илустрирано од делото и пишувањата на Јозеф Бојс, кој изјавил: „секој човек е уметник“. Пристапот на Флуксус бил секојдневен, „економичен“, како што се гледа во производството на мали предмети направени од хартија и пластика. Повторно, ова силно одговара на некои од основните карактеристики на јапонската култура, т.е. високата уметничка вредност на секојдневните дејства и предмети и естетското ценење на штедливоста. Ова се поврзува и со јапонската уметност и со концептот на шибуми, што може да вклучува нецелосност и го поддржува ценењето на голите предмети, нагласувајќи ја суптилноста наместо отвореноста. Реномираниот јапонски научник за естетика Јошинори Ониши ја нарекол суштината на јапонската уметност пантономична поради свеста за непостоење на разлика меѓу природата, уметноста и животот. Уметноста е начин да се приближиме до животот и природата/реалноста што одговара на вистинското постоење.<ref>{{Cite journal|jstor = 25164637|title = Toshi Ichiyanagi, Japanese Composer and "Fluxus"|last = Galliano|first = Luciana|date = Summer 2006|journal = [[Perspectives of New Music]]|volume=44|issue = 2|pages=250–261|doi = 10.1353/pnm.2006.0012| s2cid=258131560 }}</ref> ==Уметноста на заедницата== Флуксус поттикнувал аматерска естетика и ја вреднувал едноставноста повеќе од сложеноста. Како и [[дада]] пред него, флуксусот содржел силна струја на антикомерцијализам и чувство на [[антиуметност]], омаловажувајќи го конвенционалниот пазарно ориентиран уметнички свет во корист на креативна практика насочена кон уметникот. Сепак, како што напишал уметникот на флуксусот [[Робер Филиу]], флуксусот се разликувал од дадата по својот побогат збир на стремежи, а позитивните општествени и заедничарски стремежи на флуксусот далеку ја надминувале антиуметничката тенденција што исто така ја одбележувала групата.<ref>[https://artsbirthday.blogspot.com/2007/12/who-was-robert-filliou.html Робер Филиу за флуксусот и уметноста] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110919125827/http://artsbirthday.blogspot.com/2007/12/who-was-robert-filliou.html |date=19 September 2011 }} Преземено на 5 септември 2010</ref> Меѓу неговите рани соработници биле [[Јозеф Бојс]], [[Дик Хигинс]], [[Дејви Дет Хомпсон]], [[Нам Џун Паик]], [[Волф Востел]], [[Ла Монте Јанг]], [[Џозеф Бирд]], [[Ал Хансен]] и [[Јоко Оно]], кои истражувале медиуми што се движеле од перформанс до поезија, експериментална музика и филм. Заземајќи став на спротивставување на идеите за традицијата и професионализмот во уметностите на нивното време, групата флуксус го пренасочила акцентот од она што го создава уметникот кон личноста, дејствата и мислењата на уметникот. Во текот на 1960-тите и 1970-тите години, нивниот најактивен период, тие организирале настани во форма на „акции“, се занимавале со политика и јавно говорење и создавале скулпторски дела со употреба на неконвенционални материјали. Нивните радикално нетрадиционални дела вклучувале, на пример, [[видеоуметност]] на Нам Џун Паик и [[Шарлот Мурман]], како и перформанси на Јозеф Бојс и Волф Востел. Во раните години на флуксусот, често разиграниот стил на уметниците на флуксусот довел до тоа некои да ги сметаат за нешто повеќе од група на [[шега|шегобијци]]. Флуксусот исто така е споредуван со [[дада]] и со аспекти на [[поп-арт]]от и се смета за почетна точка на [[поштенска уметност|поштенската уметност]] и уметниците на [[но вејв]]. Уметниците од следните генерации, како [[Марк Блох]], не се обидуваат себеси да се определат како флуксус, туку создаваат ограноци како Флукс-пан или Јунг Флуксус, како начин да продолжат некои од идеите на флуксусот во контекст на 21 век, по [[поштенска уметност|поштенската уметност]]. Во поглед на уметничкиот пристап, уметниците на движењето претпочитале да работат со какви било материјали што им биле при рака и или самите ги создавале своите дела или соработувале со своите колеги во процесот на создавање. Ангажирањето комерцијални производители за дел од креативниот процес обично не било дел од практиката на флуксусот. Макиунас лично рачно составувал многу од повеќекратните изданија и едиции на флуксусот.<ref>[http://www.artnotart.com/fluxus/kfriedman-fourtyyears.html Кен Фридман, ''40 години флуксус''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100211142656/http://www.artnotart.com/fluxus/kfriedman-fourtyyears.html |date=11 February 2010 }} Преземено на 5 септември 2010</ref> Иако Макиунас рачно составувал многу предмети, тој ги дизајнирал и ги наменувал за масовно производство.<ref name="MOMA" /><ref name="Maciunas on Fluxus">[http://www.artnotart.com/fluxus/gmaciunas--.html Макиунас за флуксусот] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100210185828/http://www.artnotart.com/fluxus/gmaciunas--.html |date=10 February 2010 }} Преземено на 5 септември 2010</ref> Додека повеќе издавачи произведувале потпишани и нумерирани предмети во ограничени едиции наменети за продажба по високи цени, Макиунас произведувал отворени едиции по ниски цени.<ref name="MOMA" /><ref name="Maciunas on Fluxus"/> Неколку други издавачи на флуксус произведувале различни видови едиции на флуксус. Најпознат од нив бил [[Something Else Press]], основан од Дик Хигинс, веројатно најголемиот и најобемниот издавач на флуксус, кој објавувал книги во едиции од 1.500 до дури 5.000 примероци, сите достапни по стандардни книжарски цени.<ref>[http://members.chello.nl/j.seegers1/flux_files/something-else-press.html Флуксус и хепенинг, Something Else Press] {{WebArchive|url=https://web.archive.org/web/20110203222607/http://members.chello.nl/j.seegers1/flux_files/something-else-press.html |date=3 February 2011 }} Преземено на 5 септември 2010</ref><ref>[http://www.ubu.com/historical/gb/ UBUWeb] {{WebArchive|url=https://web.archive.org/web/20100914214705/http://www.ubu.com/historical/gb/ |date=14 September 2010 }} Преземено на 5 септември 2010</ref> Хигинс го создал терминот „[[интермедија]]“ во есеј од 1966 година.<ref>{{Cite news|url=https://whitehotmagazine.com/articles/selected-writings-by-dick-higgins/4157|title=Интермедија, флуксус и Something Else Press: избрани текстови од Дик Хигинс|work=[[Whitehot Magazine]]|last=Блох|first=Марк|author-link=Mark Bloch (artist)|date=February 2019|access-date=8 September 2023}}</ref> Уметничките форми што најтесно се поврзуваат со флуксусот се партитурите за настани и кутиите на флуксусот. Кутиите на флуксусот, понекогаш нарекувани флукс-китови или флукс-кутија, потекнуваат од Џорџ Макиунас, кој собирал збирки печатени картички, игри и идеи и ги организирал во мали пластични или дрвени кутии.{{sfn|Kellein|Hendricks|1995|p=11}} ===Партитура за настан=== Партитурата за настан, како „Музика со капење“ на [[Џорџ Брехт]], во суштина претставува [[перформанс]]-сценарио, обично долго само неколку реда и составено од описи на дејства што треба да се изведат, наместо од дијалог.<ref>{{cite journal|last=Kotz|first=Liz|author-link=Liz Kotz|date=Spring 2001|title=Естетика по Кејџ и „партитурата“ за настан|journal=[[October (journal)|October]]|volume=95|issue=95|pages=55–89|jstor=779200}}</ref><ref>{{cite journal |last=Dezeuze |first=Anna |date=January 2002 |title=Потеклото на партитурата на флуксусот: од неодреденоста до уметничкото дело „направи-сам“ |journal=[[Performance Research]] |volume=7 |issue=3 |pages=78–94 |doi=10.1080/13528165.2002.10871876|s2cid=191234739 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Robinson |first=Julia |date=Winter 2009 |title=Од апстракција до модел: настаните на Џорџ Брехт и концептуалниот пресврт во уметноста на 1960-тите |journal=[[October (journal)|October]] |volume=127 |pages=77–108 |doi=10.1162/octo.2009.127.1.77 |jstor=40368554|s2cid=57562781 }}</ref> Уметниците на флуксусот ги разликуваат партитурите за настан од „[[хепенинг]]“-от. Додека хепенинзите понекогаш биле сложени, долги перформанси наменети да ги заматат границите меѓу изведувачот и публиката, перформансот и стварноста, настаните во форма на перформанс обично биле кратки и едноставни. Перформансите на настаните настојувале да го издигнат баналното, да бидат свесни за секојдневното и да ја фрустрираат [[висока култура|високата култура]] на академската и пазарно ориентираната музика и уметност. Идејата за настанот потекнува од филозофијата на музиката на [[Хенри Кауел]]. Кауел, кој му бил учител на Џон Кејџ, а подоцна и на Дик Хигинс, го сковал терминот што Хигинс и други подоцна го применувале за кратки, концизни описи на дела што можат да се изведат. Терминот „партитура“ се употребува токму во смислата во која се употребува кога се опишува музичка партитура: низа од белешки што му овозможуваат на секого да го изведе делото, идеја поврзана и со она што [[Нам Џун Паик]] го нарекол пристап „направи сам“ и со она што [[Кен Фридман]] го нарекол „музикалност“. Иако многу се зборува за пристапот „направи сам“ кон уметноста, од суштинско значење е да се препознае дека оваа идеја произлегува од музиката и дека такви важни уметници на флуксусот како Паик, Хигинс или Корнер започнале како композитори, носејќи ја во уметноста идејата дека секој може да создаде дело со тоа што „ќе го направи“. Токму на ова мислел Фридман со музикалноста, радикално проширувајќи ја идејата до заклучокот дека секој може да создаде дело од каков било вид врз основа на партитура, признавајќи го композиторот како создавач на делото, додека истовремено делото слободно се реализира и дури се толкува на многу поинакви начини од оние на кои можеби би го извел првобитниот композитор. Други креативни форми што ги усвоиле практичарите на флуксусот вклучуваат [[колаж]], [[звучна уметност]], музика, видео и поезија — особено [[визуелна поезија]] и [[конкретна поезија]].<ref>{{Cite news|url=https://whitehotmagazine.com/articles/reader-edited-by-dick-higgins/5683|title=Осврт на книга: A Something Else Reader, уредена од Дик Хигинс|work=[[Whitehot Magazine]]|last=Блох|first=Марк|author-link=Mark Bloch (artist)|date=February 2023|access-date=8 September 2023}}</ref> ===Употреба на шок=== [[Нам Џун Паик]] и неговите колеги во уметничкото движење флуксус темелно го разбирале влијанието и значењето на шокот врз гледачот. Уметниците на флуксусот верувале дека шокот не само што го тера гледачот да го преиспита сопственото расудување, туку претставува средство за будење на гледачот, „...од перцептивната летаргија поттикната од навиката“.<ref name=Brill131>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=64_MywUrftoC&q=.from%20a%20perceptive%20lethargy%20furthered%20by%20habit%22&pg=PA131|title=Шокот и бесмисленото во дадата и флуксусот|last=Брил|first=Дороте|date=2010|publisher=University Press of New England|isbn=9781584659174|page=131|access-date=25 October 2020|archive-date=23 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423080439/https://books.google.com/books?id=64_MywUrftoC&q=.from+a+perceptive+lethargy+furthered+by+habit%22&pg=PA131|url-status=live}}</ref> Самиот Паик го опишал факторот на шок во својата работа со флуксусот: „Луѓето кои доаѓаат на моите концерти или ги гледаат моите предмети треба да бидат пренесени во друга состојба на свеста. Тие треба да бидат надвор од себе. А за да ги доведам во оваа состојба, потребен е мал шок... Секој што дојде на мојата изложба ја виде главата и беше надвор од себе.“<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=xv7XCwAAQBAJ&q=People%20who%20come%20to%20my%20concerts%20or%20see%20my%20objects%20paik&pg=PA294|title=Во вртлогот: музика, импровизација и сонот за слобода: пред 1970 година|last=Туп|first=Дејвид|author-link=David Toop|date=2016-05-05|publisher=Bloomsbury Publishing USA|isbn=9781441102775|pages=294|access-date=25 October 2020|archive-date=23 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423080414/https://books.google.com/books?id=xv7XCwAAQBAJ&q=People+who+come+to+my+concerts+or+see+my+objects+paik&pg=PA294|url-status=live}}</ref> „Главата“ на Паик била глава на вистинска крава изложена на влезот во неговата изложба „Изложба на музика — електронска телевизија“, сместена во галеријата Парнас во Вупертал, Германија, во 1963 година.<ref name=Brill131 /> ==Уметнички филозофии== Флуксусот по дух е сличен на уметничкото движење [[дада]], нагласувајќи го концептот на [[антиуметност]] и исмевајќи ја сериозноста на модерната уметност.<ref name="rush24">{{harvnb|Rush|2005|p=24}}</ref> Уметниците на флуксусот ги користеле своите минималистички перформанси за да ги нагласат, според нив, врските меѓу секојдневните предмети и уметноста, слично на Дишан во дела како ''[[Фонтана (Дишан)|Фонтана]]''.<ref name="rush24"/> Уметноста на флуксусот често била претставувана во „настани“, кои [[Џорџ Брехт]] ги дефинирал како „најмалата единица на ситуација“.<ref name="rush24"/><ref>[http://members.chello.nl/j.seegers1/flux_files/brecht.html За Џорџ Брехт, Робер Филиу и други] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114003700/http://members.chello.nl/j.seegers1/flux_files/brecht.html |date=14 November 2010 }} Преземено на 5 септември 2010</ref> Настаните се состоеле од минимална инструкција, отворајќи ги настаните кон случајности и други ненамерни ефекти.<ref name="rush25">{{harvnb|Rush|2005|p=25}}</ref> Кон случајноста на настаните придонесувало и вклучувањето на членовите на публиката во перформансите, со што се реализирала идејата на Дишан дека гледачот го довршува уметничкото дело.<ref name="rush25"/> ==Подоцнежна критика== Постои сложеност во соодветното проследување на единствената историја на флуксусот. Во ''Флуксус: кратка историја и други фикции'', Овен Смит признава дека, со појавата на нов материјал објавен за флуксусот и неговото проширување до денес, неговата историја мора да остане отворена.<ref name="O'neill">О'Нил, Розмари. ''Во духот на флуксусот''. Art Journal 53.1 (1994): 90–93. Web.</ref> Отпорот кон ставањето во однапред определени категории, заедно со отсуството на стабилен идентитет, му овозможил на флуксусот широко учество, но, судејќи според она што се појавува во историјата, ја затворил и таа можност. Макиунас често вршел исклучувања од групата меѓу 1962 и 1978 година, што ја дестабилизирало колективната целина.{{sfn|O'Dell|1997}} Кристин Стилс во еден од своите есеи тврди дека суштината на флуксусот е „перформативна“, додека во поново време смета дека таа суштина е „еродирана или загрозена“. Наместо тоа, тврди Стилс, флуксусот се насочил кон фаворизирање на предметите што се објавуваат: „Мора да се внимава флуксусот историски да не се преобрази од радикален процес и презентативна уметност во статична и репрезентативна уметничка традиција.“<ref name="O'neill" /> Без раководство, без препознатливи насоки, без вистинска колективна стратегија и без хомогеност во поглед на практиките, со флуксусот не може да се постапува преку традиционални критички алатки. Флуксусот е показател за оваа збунетост. Затоа флуксусот речиси секогаш претставува дискурс за неуспехот на дискурсот.<ref>''Флуксус, повеќе флуксус отколку историја''. Art-Press 391 (2012): 65–69. Art Source. Web. 6 October 2015.</ref> ==Уметници== Уметниците на флуксусот споделувале неколку карактеристики, вклучувајќи духовитост и „детскост“, иако немале конзистентен идентитет како уметничка заедница.<ref name="odell43">{{harvnb|O'Dell|1997|p=43}}</ref> Оваа неопределена самоидентификација ѝ овозможила на групата да вклучи разновидни уметници, меѓу кои и голем број жени. Особено значајна е можноста флуксусот да имал повеќе женски членови од која било западна уметничка група до тој момент во историјата, бидејќи флуксусот дошол веднаш по движењето на [[апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]], доминирано од белци.<ref name="odell43"/> Сепак, и покрај намерната отвореност на флуксусот, Макиунас инсистирал на одржување единство во колективот. Поради тоа, Макиунас бил обвинуван за исфрлање на одредени членови поради отстапување од она што тој го сметал за целите на флуксусот.{{sfn|Oren|1993|p=8}} Низ годините, многу уметници, писатели и композитори биле поврзани со движењето „Флукус“: {{Div col|colwidth=18em}} *[[Ерик Андерсен (уметник)|Ерик Андерсен]] (роден 1940) *[[Џон Армледер]] (роден 1948) *[[Ај-О]] (роден 1931) *[[Мери Бауермајстер]] (1934–2023) *[[Џозеф Бојс]] (1921–1986) *[[Базон Брок]] (роден 1936) *[[Џозеф Бирд]] (1937–2025) *[[Џон Кејџ]] (1912–1992)<ref>Baas, Jacquelynn, et al. Fluxus and the Essential Questions of Life, стр. 80, 86. Чикаго и Хановер, Њу Хемпшир: University of Chicago Press и Hood Museum of Art, 2011.</ref> *[[Џорџ Брехт]] (1926–2008) *[[Џузепе Кјари]] (1926–2007) *[[Хенинг Кристијансен]] (1932–2008) *[[Филип Корнер]] (роден 1933) *[[Жан Дипуи]] (1925–2021) *[[Фелипе Еренберг]] (1943–2017) *[[Ојвинд Фалстрем]] (1928–1976) *[[Робер Фију]] (1926–1987) *[[Симон Форти]] (родена 1935) *[[Хенри Флинт]] (роден 1940) *[[Кен Фридман]] (роден 1949) *[[Ал Хансен]] (1927–1995) *[[Марта Хелион]] (родена 1937) *[[Џефри Хендрикс]] (1931–2018) *[[Биси Хендрикс]] (родена 1932) *[[Дик Хигинс]] (1938–1998) *[[Дави Дет Хомпсон]] (1939–1996) *[[Алис Хачинс]] (1916–2009) *[[Тоши Ичијанаги]] (1933–2022) *[[Руд Јансен]] (роден 1959) *[[Тери Џенингс]] (1940–1981) *[[Реј Џонсон]] (1927–1995) *[[Џо Џонс]] (1934–1993) *[[Алан Капроу]] (1927–2006) *[[Бенгт аф Клинтберг]] (роден 1938) *[[Милан Книжак]] (1940–2026) *[[Алисон Ноулс]] (1933–2025) *[[Артур Кепке]] (1928–1977) *[[Такехиса Косуги]] (1938–2018) *[[Филип Крум]] (роден 1941) *[[Шигеко Кубота]] (1937–2015) *[[Џорџ Ландоу]] (1944–2011) *[[Витаутас Ландсбергис]] (роден 1932) *[[Џон Ленон]] (1940–1980) *[[Џексон Мек Лоу]] (1922–2004) *[[Ричард Максфилд]] (1927–1969) *[[Џорџ Мачјунас]] (1931–1978) *[[Јонас Мекас]] (1922–2019) *[[Густав Мецгер]] (1926–2017) *[[Лери Милер]] (роден 1944) *[[Кејт Милет]] (1934–2017) *[[Шарлот Мурман]] (1933–1991) *[[Маурицио Нанучи]] (роден 1939) *[[Јоко Оно]] (родена 1933) *[[Робин Пејџ]] (1932–2015) *[[Нам Џун Пајк]] (1932–2006) *[[Бен Патерсон]] (1934–2016) *[[Тери Рајли]] (роден 1935) *[[Дитер Рот]] (1930–1998) *[[Такако Саито]] (1929–2025) *[[Вим Т. Шиперс]] (1942–2026) *[[Томас Шмит]] (1943–2006) *[[Кероли Шниман]] (1939–2019) *[[Миеко Шиоми]] (родена 1938) *[[Џани-Емилио Симонети]] (роден 1940) *[[Џој Скагс]] (роден 1945) *[[Даниел Споери]] (1930–2024) *[[Џејмс Тени]] (1934–2006) *[[Јасунао Тоне]] (1935–2025) *[[Питер Ван Рајпер]] (1942–1998) *[[Бен Вотије]] (1935–2024) *[[Волф Востел]] (1932–1998) *[[Јоши Вада]] (1943–2021) *[[Роберт Вотс]] (1923–1988) *[[Емет Вилијамс]] (1925–2007) *[[Ла Монте Јанг]] (роден 1935) {{div col end}} ==Научници, критичари и куратори поврзани со движењето== {{Div col|colwidth=18em}} *[[Жаклин Бас]] (родена 1948) *[[Марк Блох]] (роден 1956) *[[Џин Браун]] (1911–1994) *[[Питер Франк]] (роден 1950) *[[Кен Фридман]] (роден 1949) *[[Џон Ханхард]] (роден 1945) *[[Џон Хелд Џуниор]] (роден 1947) *[[Џон Хендрикс]] (роден 1939) *[[Хана Хигинс]] (родена 1964) *[[Џудит Хофберг]] (1934–2009) *[[Џил Џонстон]] (1929–2010) *[[Клајв Филпот]] (роден 1950) *[[Кристин Стајлс]] (родена 1947) *[[Кнуд Педерсен]] (1925–2014) {{div col end}} ==Главни збирки и архиви== {{Div col|colwidth=30em}} * Алтернативни традиции во современата уметност, Универзитетска библиотека и [[Музеј на уметноста на Универзитетот во Ајова]], [[Универзитет во Ајова]], Ајова Сити, Ајова, САД * Архив Зом, [[Државна галерија Штутгарт]], Штутгарт, Германија<ref>{{cite web |url=https://www.staatsgalerie.de/de/sammlung/themen/kunstarchive/archiv-sohm |title=Архив Зом |website=Државна галерија Штутгарт |language=de |access-date=2026-06-20}}</ref> * Архивио Конц, Верона, Италија * [[Истражувачки центар за уметност Артпул]], Будимпешта, Унгарија<ref>{{cite web |url=https://www.artpool.hu/institute/about.html |title=За Истражувачкиот центар за уметност Артпул |website=Истражувачки центар за уметност Артпул |access-date=2026-06-20}}</ref> * [[Музеј на уметноста во Беркли и Пацифичка филмска архива]], Беркли, Калифорнија * Документи на Дејвид Мејор/Флуксшу/Пресата Бо Гест, Архив на галеријата Тејт, [[Тејт Британија]], Лондон, Англија<ref>{{Cite web |url=http://archive.tate.org.uk/DServe/dserve.exe?dsqServer=tb-calm&dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Catalog&dsqPos=8&dsqSearch=(UserWrapped5='Mayor') |title=Каталог на архивата и јавните записи на Тејт |access-date=8 July 2015 |archive-date=23 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423080508/http://archive.tate.org.uk/DServe/dserve.exe?dsqServer=tb-calm&dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Catalog&dsqPos=8&dsqSearch=%28UserWrapped5%3D%27Mayor%27%29%2C |url-status=live }}</ref> * [[Универзитет Де Монтфор]], Лестер, Обединето Кралство * [[Елсворт Снајдер]] [https://www.nypl.org/research/research-catalog/bib/b18798908?originalUrl=https%3A%2F%2Fcatalog.nypl.org%2Frecord%3Db18798908~S1 збирка на повеќекратни изданија и ефемери на флуксусот], [[Њујоршка јавна библиотека]], Њујорк, Њујорк<ref>{{Cite web|url=https://libguides.nypl.org/c.php?g=1023232&p=7411709|title=Истражувачки водичи: материјали за флуксусот во Њујоршката јавна библиотека: издвоени материјали од одделот Валак|first=Референтни библиотекари за уметничката и архитектонската збирка|last= |website=libguides.nypl.org}}</ref> * Фондација Емили Харви, Њујорк и Венеција, Италија * {{ill|Флуксеум|de|Fluxeum}}, збирка на Уте и Михаел Бергер, Висбаден-Ербенхајм, Германија * Збирка флуксус, документи на [[Кен Фридман]], Архив на галеријата Тејт, Тејт Британија, Лондон, Англија * Збирка флуксус, [[Центар за уметност Вокер]], Минеаполис, Минесота, САД * ''Флуксус и неофлуксус / Украдената симфонија'' (збирка на звучни дела на флуксусот од 2023 година, издадена на ЦД од издавачката куќа [[Sub Rosa]]) * Фондација на сомнежот, Блоа, Франција<ref>{{Cite web |url=http://www.fondationdudoute.fr/1584-presentation.htm |title=Фондација на сомнежот |access-date=14 October 2016 |archive-date=24 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161024063940/http://www.fondationdudoute.fr/1584-presentation.htm |url-status=live }}</ref> * Фондација Боното, Молвена, Виченца, Италија<ref>{{cite web |url=https://www.fondazionebonotto.org/en/collection/ |title=Збирка на флуксус и експериментална поезија |website=Фондација Боното |access-date=2026-06-20}}</ref> * Архива Френклин Фурнас, [[Музеј на современата уметност]], Њујорк * Меморијална збирка на Џорџ Макиунас, [[Музеј на уметноста Худ]], колеџот Дартмут, Хановер, Њу Хемпшир, САД<ref>{{cite web |url=https://hoodmuseum.dartmouth.edu/explore/collection/modern-contemporary-art/fluxus |title=Флуксус |website=Музеј на уметноста Худ, колеџ Дартмут |access-date=2026-06-20}}</ref> * Гилберт и Лила Силверман, Фондација за флуксус, Детроит, Мичиген, и Њујорк, САД * Институт за уметности и наука, [[Универзитет на Калифорнија, Санта Круз]], САД * [[Израелски музеј]], Ерусалим, подарок од збирката на Гилберт и Лила Силверман, Детроит, за Американските пријатели на Израелскиот музеј * [http://hdl.handle.net/10020/cifa890164 Документи на Жан Браун, 1916–1995], информативен водич, [[Истражувачки институт Гети]], Лос Анџелес<ref>Истражувачки институт Гети [http://archives.getty.edu:8082/cgi/f/findaid/findaid-idx?cc=utf8a;c=utf8a;view=reslist;subview=standard;didno=US%3A%3ACMalG%3A%3A890164 Избрани информативни водичи за специјални збирки. Документи на Жан Браун, 1916–1995, главно 1958–1985]. Преземено на 28 август 2008.</ref> * [[Центар за визуелни уметности Јонас Мекас]], [[Вилнус]], Литванија * [[Музеј Востел Малпартида]],<ref>{{Cite web |url=http://museovostell.gobex.es/ |title=Музеј Востел Малпартида |access-date=23 April 2021 |archive-date=20 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200720155556/http://museovostell.gobex.es/ |url-status=live }}</ref> Касерес, Шпанија * [[Музеј ФЛУКСУС+]], Потсдам, Германија<ref>{{Cite web |url=http://www.fluxus-plus.de/ |title=Музеј Флуксус+ Потсдам, Германија |access-date=3 September 2005 |archive-date=28 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228234401/http://www.fluxus-plus.de/ |url-status=live }}</ref> * Збирка Марија и Валтер Шнепел, Бремен, Германија * ''Бескрајната приказна за ФЛУКСУС'' ([[TVF Media|ТВФ]]),<ref>{{Cite web |url=http://www.artvideo.tv/ |title=Бескрајната приказна за ФЛУКСУС |access-date=23 April 2021 |archive-date=24 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224182145/http://artvideo.tv/ |url-status=live }}</ref> Gent, Belgium {{div col end}} ==Наводи== {{наводи|22em}} ===Извори=== * {{cite book|last=Hendricks|first=Jon|title=Fluxus Codex|location=New York|publisher=Harry N. Abrams|year=1988|isbn=9780810909205}} * {{cite book|last1=Kellein|first1=Thomas|author1-link=Thomas Kellein|last2=Hendricks|first2=Jon|year=1995|title=Fluxus|location=London|publisher=Thames & Hudson}} * {{Cite book|last=Kellein|first=Thomas|author-link=Thomas Kellein|url=https://books.google.com/books?id=MO_hIEpUiBQC|title=George Maciunas: The Dream of Fluxus|publisher=Thames & Hudson|year=2007|isbn=9780500976654|location=New York}} * {{cite book|last1=Maciunas|first1=George|author1-link=George Maciunas|last2=Ay-O|author2-link=Ay-O|year=1998|title=Mr. Fluxus – A Collective Portrait of George Maciunas, 1931–1978|editor1=Emmett Williams|editor2=Ann Noël|location=London|publisher=Thames & Hudson|oclc=38974950|isbn=9780500974612}} * {{cite journal|last=O'Dell|first=Kathy|author-link=Kathy O'Dell|date=Spring 1997|title=Fluxus Feminus|journal=[[TDR (journal)|TDR: The Drama Review]]|volume=41|issue=1|pages=43–60| doi=10.2307/1146571|jstor=1146571}} * {{cite journal|last=Oren|first=Michel|year=1993|title=Anti-Art as the End of Cultural History|journal= [[Performing Arts Journal]] |volume=15|issue=2|pages=1–30|doi=10.2307/3245708|jstor=3245708|s2cid=195053017}} * {{cite book|last1=Brecht|first1=George|author1-link=George Brecht|last2=Robinson|first2=Julia|title=George Brecht: Events – Eine Heterospektive|location=Cologne|publisher=[[Museum Ludwig]] and {{ill|Buchhandlung Walther König|de}}|year=2005|language=de}} * {{cite book|last=Rush|first=Michael|author-link=Michael Rush (museum director)|year=2005|title=New Media in Art|location=London|publisher=Thames & Hudson}} * {{cite book|last=Smith|first=Owen|year=1998|title=Fluxus: The History of an Attitude|location=San Diego|publisher=San Diego State University Press|oclc=40732860|ol=OL9275998W}} ==Надворешни врски== {{Commons category}} {{Wikiquote}} {{Div col|colwidth=30em}} *Линкови на [[Ubuweb]]: **[http://www.ubu.com/sound/tellus_24.html Samples of Fluxus Audio] on the [[Tellus Audio Cassette Magazine]] **[http://ubu.com/historical/young/index.html ''Антологија на случајни операции'' (1963)] **[http://www.ubu.com/film/fluxfilm.html FluxFilms (1962–1970) in MPEG format] *[https://web.archive.org/web/20130209090452/http://www.fluxusheidelberg.org/kenfriedman.html Interview with Ken Friedman] *[http://thelunaticsareontheloose.tumblr.com/ European Fluxus Festivals 1962–1977] *[https://www.youtube.com/watch?v=SSulycqZH-U John Cage on I've Got A Secret performing ''Water Walk'', January 1960, from the same era as his teaching classes at the New School] *[http://www.moma.org/interactives/exhibitions/2011/fluxus_editions/category_works/fluxus1/ MOMA online archive of Fluxus 1, Fluxkit and Flux Year Box 2] *[http://www.fluxus-plus.de/ Museum Fluxus+ Potsdam, Germany] *[http://museovostell.gobex.es Museo Vostell Malpartida], Cáceres, Spain. *[http://sdrc.lib.uiowa.edu/atca/subjugated/cover.htm Subjugated Knowledges exhibition catalogue] *[http://www.fluxus-archive.dk The Copenhagen Fluxus Archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090810110413/http://www.fluxus-archive.dk/ |date=10 August 2009 }} *[https://web.archive.org/web/20111007194223/http://aok2.lib.umbc.edu/specoll/Higgins/index.php Dick Higgins collection at the University of Maryland, Baltimore County] *[https://www.fondazionebonotto.org/en/collection/fluxus/artist Fondazione Bonotto, Fluxus works collection] *[http://fluxus.lib.uiowa.edu/ Fluxus Digital Collection, University of Iowa ] *[https://digital.lib.uiowa.edu/islandora/object/ui%3Afluxus Fluxus West Digital Collection] *[https://www.fluxuscomesalive.fun/en/ Fluxus Comes Alive - interactive Fluxus guide] *{{discogs artist|Fluxus (4)}} {{div col end}} [[Категорија:Експериментална музика]] [[Категорија:Авангардна уметност]] [[Категорија:Концептуална уметност]] [[Категорија:Врски за Wayback од предлошката „Семарх“]] fh80qhhyf70nl9zwo3tskz5saehrhdq 5640855 5640849 2026-10-05T17:35:29Z 19user99 72391 5640855 wikitext text/x-wiki [[File:Festum Fluxorum Fluxus.png|thumb|Плакат за ''Festum Fluxorum Fluxus'', 1963 г.]] '''Флуксус''' — меѓународна, интердисциплинарна заедница на ликовни уметници, композитори, дизајнери и поети во текот на 1960-тите и 1970-тите години, кои, инспирирани од [[Џон Кејџ]], се занимавале со експериментални [[Перформанс|уметнички перформанси]] кои го нагласувале уметничкиот процес базиран на случајност наместо конечниот производ.<ref>''Nationalencyclopedin'' (''Шведска национална енциклопедија''). 2016. "Fluxus". Достапно на: http://www.ne.se/uppslagsverk/encyclopedi/lång/fluxus {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210423080425/https://auth.ne.se/login |date=23 April 2021 }} Пристапено на 11 септември 2016.</ref><ref>Wainwright, Lisa S. 2016. "Fluxus." ''Britannica Academic'' (Encyclopædia Britannica Online).</ref> Флуксус е познат по експерименталните придонеси во различни уметнички медиуми и дисциплини и по создавањето нови уметнички форми. Овие уметнички форми вклучуваат [[Интермедија (уметност)|интермедија]], термин за првпат употребен од уметникот [[Дик Хигинс]];<ref>[[Дик Хигинс|Higgins, Dick]]. 1966. "Intermedia." ''Something Else Newsletter''. vol. 1, no. 1, February, pp. 1–3.</ref><ref>Higgins, Dick. 2001. "Intermedia" ''Multimedia: From Wagner to Virtual Reality''. Randall Packer and Ken Jordan, eds. New York: W. W. Norton, pp. 27–32.</ref><ref>Higgins, Dick. 1984. ''Horizons: The Poetics and Theory of the Intermedia''. Carbondale and Edwardsville: Southern Illinois University Press</ref><ref>[[Хана Хигинс|Hannah B. Higgins]], "The Computational Word Works of Eric Andersen and Dick Higgins", ''Mainframe Experimentalism: Early Digital Computing in the Experimental Arts'', Hannah Higgins & Douglas Kahn, eds., pp. 271–281</ref> [[Концептуална уметност|концептуална уметност]], првпат развиена од [[Хенри Флинт]],<ref>[[Хенри Флинт|Flynt, Henry]]. 1961. "Concept Art: Innperseqs." Reprinted in 1963: ''An Anthology''. La Monte Young, ed. New York: Jackson Mac Low and La Monte Young, np.</ref><ref>Flynt, Henry. 1963. "Essay: Concept Art: Provisional Version." ''An Anthology''. La Monte Young, ed. New York: Jackson Mac Low and La Monte Young, np.</ref> уметник поврзан со движењето; и [[Видеоуметност|видеоуметност]], започната од пионерите [[Нам Џун Пајк]] и [[Волф Востел]].<ref>[[Нам Џун Пајк|Paik, Nam June]]. 1993. ''Nam June Paik: eine Data Base. La Biennale di Venezia. XLV Esposizione lnternazionale D'Arte, June 13 – October 10, 1993''. {{ill|Клаус Бусман|de|Klaus Bußmann}} и {{ill|Флоријан Мацнер|de|Florian Matzner}}, eds. Venice and Berlin: [[Венецијанско биенале|Biennale di Venezia]] and Edition Cantz.</ref><ref>Hanhardt, John and Ken Hakuta. 2012. ''Nam June Paik: Global Visionary''. London and Washington, D.C.: D. Giles, Ltd., in association with the [[Смитсонијански музеј на американската уметност|Smithsonian American Art Museum]].</ref><ref>Fundacio Joan Miro. 1979. ''Vostell. Environments Pintura Happenings Dibuixos Video de 1958 a 1978''. Barcelona: Fundacio Joan Miro.</ref> Холандскиот галерист и ликовен критичар Хари Руе го опишува Флуксус како „најрадикалното и најексперименталното уметничко движење на шеесеттите“.<ref name="Ruhé, Harry 1979">{{ill|Хари Руе|nl|Harry Ruhé|lt=Ruhé, Harry}}. 1979. ''Fluxus, the Most Radical and Experimental Art Movement of the Sixties'' Amsterdam: Editions Galerie A.</ref><ref>Ruhé, Harry. 1999. "Introduction." ''25 Fluxus Stories'' Amsterdam: Tuja Books, p. 4.</ref> Уметниците на Флуксус произведувале „настани“ на [[Перформанс|перформанс]], кои вклучувале изведби на партитури, „[[Неодадаизам|Неодада]]“ [[Бучава (музика)|шумна музика]] и временски ограничени дела, како и [[Конкретна поезија|конкретна поезија]], [[Ликовна уметност|ликовна уметност]], [[Урбанизам|урбано планирање]], архитектура, дизајн, литература и издаваштво. Многи уметници на Флуксус споделувале антикомерцијални и [[Антиуметност|антиуметнички]] сфаќања. Флуксус понекогаш се опишува како „интермедија“. Идеите и практиките на композиторот Џон Кејџ силно влијаеле врз Флуксус, особено неговите сфаќања дека треба да се започне уметничко дело без концепција за неговиот крај и неговото разбирање за делото како место за интеракција помеѓу уметникот и публиката. Процесот на создавање имал предност пред конечниот производ.<ref>{{Cite web|title = Fluxus Movement, Artists and Major Works|url = http://www.theartstory.org/movement-fluxus.htm|access-date = 2015-10-06|archive-date = 19 October 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151019105630/http://www.theartstory.org/movement-fluxus.htm|url-status = live}}</ref> Друго значајно влијание биле [[Редимејд|редимејд]] делата на [[Марсел Дишан]], француски уметник кој бил активен во [[Дадаизам|Дада]] (1916 – {{circa|1922}}). [[Џорџ Мачиунас]], кој во голема мера се смета за основач на ова флуидно движење, го скроил името Флуксус во 1961 година како наслов за предложено списание.<ref>{{Cite book|title=In the Spirit of Fluxus|editor1-last=Armstrong|editor1-first=Elizabeth|editor1-link=Elizabeth Armstrong (curator)|publisher=[[Уокеров уметнички центар|Walker Art Center]]|chapter=The Occasion of the Exhibition|year=1993|isbn=9780935640403|location=Minneapolis|page=24}}</ref> Многу уметници од 1960-тите земале учество во активностите на Флуксус, вклучувајќи ги [[Јозеф Бојс]], [[Вилем де Ридер]], [[Џорџ Брехт]], [[Џон Кејџ]], [[Роберт Филиу]], [[Бен Вотје]], [[Ал Хансен]], [[Дик Хигинс]], [[Бенгт аф Клинтберг]], [[Алисон Ноулс]], [[Артур Кепке|Ади Кепке]], [[Јоко Оно]], [[Нам Џун Пајк]], [[Шигеко Кубота]], [[Ла Монте Јанг]], [[Мери Бауермајстер]], [[Џозеф Берд]], [[Бен Патерсон]], [[Даниел Споери]], [[Џексон Мек Лоу]], [[Ерик Андерсен (уметник)|Ерик Андерсен]], [[Кен Фридман]], [[Тери Рајли]] и [[Волф Востел]]. Не само што беа разнолика заедница на соработници кои влијаеја едни на други, туку беа и, во голема мера, пријатели. Тие колективно имаа идеи за уметноста и улогата на уметноста во општеството кои во тоа време беа радикални.<ref>Zurbrugg, Nicholas. 1990. "A Spirit of Large Goals." – Dada and Fluxus at Two Speeds. ''Fluxus!'' Nicholas Zurbrugg, Francesco Conz, and Nicholas Tsoutas, eds. Brisbane, Australia: Institute of Modern Art, p. 29.</ref> Основачот на Флуксус, Џорџ Мачиунас, предложи познат манифест, но малкумина го сметаа Флуксус за вистинско движење,<ref>[[Дик Хигинс|Higgins, Dick]]. 1992. "Fluxus: Theory and Reception." ''Lund Art Press'', vol II, no. 2, pp. 25–46.</ref><ref>Higgins, Dick. 1998. "Fluxus: Theory and Reception." ''The Fluxus Reader'', Ken Friedman, ed. Chichester, West Sussex: Wiley Academy Editions, pp. 218–236.</ref> и затоа манифестот не беше широко прифатен. Наместо тоа, серија фестивали во Визбаден, Копенхаген, Стокхолм, Амстердам, Лондон и Њујорк дадоа повод за лабава, но робусна заедница со многу слични верувања. Во согласност со репутацијата што Флуксус ја заработи како форум за експериментирање,<ref name="Ruhé, Harry 1979"/> некои уметници на Флуксус почнаа да го опишуваат Флуксус како лабораторија.<ref>[[Кен Фридман|Friedman, Ken]]. 2011. "Fluxus: A Laboratory of Ideas." ''Fluxus and the Essential Qualities of Life''. Jacquelynne Baas, editor. Chicago: University of Chicago Press, p. 35.</ref><ref>Friedman, Ken. 2012. "Freedom? Nothingness? Time? Fluxus and the Laboratory of Ideas." ''Theory, Culture, and Society'', vol. 29, no. 7/8, December, pp. 372–398. {{doi|10.1177/0263276412465440}} {{Cite journal |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0263276412465440 |title=Freedom? Nothingness? Time? Fluxus and the Laboratory of Ideas - Ken Friedman, 2012 |journal=Theory, Culture & Society |date=December 2012 |volume=29 |issue=7–8 |pages=372–398 |doi=10.1177/0263276412465440 |access-date=23 April 2021 |archive-date=23 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423080414/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0263276412465440 |url-status=bot: unknown |last1=Friedman |first1=Ken |s2cid=144894255 |url-access=subscription }}</ref> == Рана историја (крајот на 1950-тите години до 1965) == === Потекло === [[Слика:John Cage (1988).jpg|мини|Џон Кејџ во 1988 година.]] Потеклото на движењето лежи во многу од концептитe истражувани од композиторот [[Џон Кејџ]] во неговата [[Експериментална музика|експериментална музика]] од 1930-тите до 1960-тите години. По посетувањето курсеви за [[Зен-будизам]] предавани од [[Д. Т. Сузуки]], Кејџ предавал низа часови по експериментална композиција од 1957 до 1959 година во [[Ново училиште за социјални истражувања|Новото училиште за социјални истражувања]] во Њујорк. Овие часови ги истражуваа поимите за случајност и [[Индетерминизам во музиката|неодреденост]] во уметноста, користејќи музички партитури како основа за композиции кои би можеле да се изведуваат на потенцијално бесконечни начини. Некои од уметниците и музичарите кои се вклучија во Флуксус, вклучувајќи ги [[Џексон Мек Лоу]], [[Ла Монте Јанг]], [[Џорџ Брехт]], [[Ал Хансен]] и [[Дик Хигинс]], посетуваа часови кај Кејџ.<ref>Мачиунас самиот се приклучи на часот во 1959–60, и му предаваше Максфилд</ref>{{sfn|Brecht|Robinson|2005|p=28}} Големо влијание се наоѓа во делото на [[Марсел Дишан]].<ref name="MOMA">{{Cite web |url=http://www.moma.org/collection/theme.php?theme_id=10457 |title=Michael Corris, MoMA, Grove Art Online, Oxford University Press, 2009 |access-date=12 June 2012 |archive-date=8 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150508010418/http://www.moma.org/collection/theme.php?theme_id=10457 |url-status=live }}</ref> Исто така од важност била ''Дада поети и сликари'' уредена од Роберт Мадервел, книга со преводи на дадаистички текстови која беше широко читана од членовите на Флуксус.<ref>{{Cite book|title=The Dada Painters And Poets: An Anthology|last=Motherwell|first=Robert and Jean Arp|publisher=Belknap Press Of Harvard University Press|year=1989|location=Cambridge, Mass}}</ref> Терминот [[Антиуметност]], претходник на [[Дадаизам|Дада]], беше скроен од Дишан околу 1913 година, кога ги создаде своите први редимејд дела од [[Пронајден предмет|пронајдени предмети]] (обични предмети пронајдени или купени и прогласени за уметност).<ref>{{Cite web |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/a/anti-art |title=Anti-art, Art that challenges the existing accepted definitions of art, Tate |access-date=7 October 2015 |archive-date=5 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170405055113/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/a/anti-art |url-status=live }}</ref> Равнодушно избрани, [[Редимејд|редимејд]] и изменетите редимејд дела го предизвикаа поимот за уметноста како суштински оптичко искуство, зависно од академските уметнички вештини. Најпознатиот пример е изменетиот редимејд на Дишан ''[[Фонтана (Дишан)|Фонтана]]'' (1917), дело кое тој го потпиша со "Р. Мут." Додека се засолнуваше од Првата светска војна во Њујорк, во 1915 година Дишан формираше Дада група со [[Франсис Пикабија]] и американскиот уметник [[Ман Реј]]. Други клучни членови беа [[Артур Краван]], [[Флорин Стетајмер]] и [[Елза фон Фрајтаг-Лорингхофен|Баронесата Елза фон Фрајтаг-Лорингхофен]], која според некои е заслужна за предлагањето на идејата за [[Fontaine (Duchamp)|Фонтана]] на Дишан.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2006/07/06/arts/design/06dada.html|title=Dada's Women, Ahead of Their Time|work=[[The New York Times]]|last=Cotter|first=Holland|author-link=Holland Cotter|date=6 July 2006|access-date=17 May 2022|archive-date=4 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170104063747/http://www.nytimes.com/2006/07/06/arts/design/06dada.html?_r=1|url-status=live}}</ref> До 1916 година овие уметници, посебно Дишан, Ман Реј и Пикабија, станаа центар за радикални антиуметнички активности во Њујорк. Нивните уметнички дела ќе го инспирираат Флуксус и [[Концептуална уметност|концептуалната уметност]] воопшто.<ref name="MOMA" /> Во доцните 1950-ти и многу рано во 1960-тите години, Флуксус и современите групи или движења, вклучувајќи ги [[Хепенинг|Хепенинзи]], [[Нов реализам]], [[Поштенска уметност|поштенска уметност]] и [[Перформанс|акциона уметност]] во Јапонија, Австрија и други меѓународни локации, честопати беа ставани под рубриката „[[Неодадаизам|Неодада]]“.<ref>Hapgood, Susan and Rittner, Jennifer. "Neo-Dada: Redefining Art, 1958–1962", ''[[Performing Arts Journal]]'', vol. 17, no. 1 (January 1995), pp. 63–70.</ref> Голем број други современи настани се сметаат за настани кои или го предвидуваат Флуксус или конституираат прото-Флуксус настани.<ref name="MOMA" /> Меѓу најчесто споменуваните се серијата концерти во поткровјето на улицата Чемберс, во Њујорк, организирани од [[Јоко Оно]] и Ла Монте Јанг во 1961 година, со парчиња од Оно, [[Џексон Мек Лоу]], [[Џозеф Берд]] и [[Хенри Флинт]];<ref>{{Cite web |url=http://www.jeclique.com/onoweb/loftono.html |title=Performances at Yoko Ono's Chambers Street Loft |access-date=2 July 2012 |archive-date=10 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410182850/http://www.jeclique.com/onoweb/loftono.html |url-status=live }}</ref> едномесечниот фестивал ''Yam'' одржан во северниот дел на државата Њујорк од страна на Џорџ Брехт и [[Роберт Вотс (уметник)|Роберт Вотс]] во мај 1963 година со [[Реј Џонсон]] и [[Алан Капров]] (кулминација на едногодишни парчиња [[Поштенска уметност|поштенска уметност]]);<ref name="MOMA" /> и серија концерти одржани во студиото на [[Мери Бауермајстер]], Келн, 1960–61, на кои настапија [[Нам Џун Пајк]] и Џон Кејџ меѓу многу други. На еден од овие настани во 1960 година, за време на неговото дело Etude pour Piano, Пајк скокна во публиката и му ја пресече вратоврската на Џон Кејџ, истрча од концертната сала, а потоа телефонски им се јави на организаторите на салата за да објави дека парчето завршило.<ref>{{Cite web |url=http://www.tate.org.uk/whats-on/exhibition/nam-june-paik/nam-june-paik-room-guide/nam-june-paik-section-2 |title=Tate, Nam June Paik, Fluxus, Performance, Participation |access-date=4 July 2012 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304111327/http://www.tate.org.uk/whats-on/exhibition/nam-june-paik/nam-june-paik-room-guide/nam-june-paik-section-2 |url-status=live }}</ref> Како што изјави еден од основачите на движењето, Дик Хигинс: <blockquote>Флуксус започна со работата, а потоа се собра, применувајќи го името Флуксус на работа што веќе постоеше. Беше како да започна во средината на ситуацијата, наместо на почетокот.<ref>{{YouTube|9feLztCuQ18|1986 interview}}, [[Дик Хигинс]] за Fluxus {{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=9feLztCuQ18 |title=Dick Higgins on FLUXUS - YouTube |website=[[YouTube]] |date=15 March 2010 |access-date=27 November 2016 |archive-date=23 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323115751/https://www.youtube.com/watch?v=9feLztCuQ18 |url-status=bot: unknown }}</ref><ref>Меѓу најраните парчиња што подоцна ќе беа објавени од Флуксус беа партитурите за настани на Брехт, од кои најраните датираа од околу 1958/9 година, и дела како Valoche, кои првично беа изложени на самостојната изложба на Брехт 'Toward's Events' во 1959 година.</ref> </blockquote> === Од „Антологија на случајни операции на неодадаизмот“ до раниот Флуксус === Во 1961 година американскиот музичар/уметник [[Ла Монте Јанг]] бил ангажиран како гостин-уредник на ново издание на литературното списание од Западното Крајбрежје наречено ''[[Beatitude (списание)|Beatitude]]'', кое требало да биде наменето за Источното Крајбрежје и да се вика ''Beatitude East''. Но, бидејќи врската со ''Beatitude'' прерано прекинала, [[Џорџ Мачиунас]], обучен [[Графички дизајн|графички дизајнер]], го прашал Јанг дали може да го уреди и да помогне да се објави [[Неодадаизам|неодадаистичкиот]] материјал.<ref name="auto">Colby Chamberlain, ''Fluxus Administration: George Maciunas and the Art of Paperwork'', University of Chicago Press, 2024, p. 4</ref> Мачиунас обезбедил хартија, дизајн и малку пари за објавување на антологијата која содржела дела од тогашните њујоршки [[Авангарда|авангардни]] уметници. Проектот го зел насловот ''Антологија на случајни операции'' од неговиот целосен наслов ''Антологија на случајни операции концепт уметност анти-уметност неодреденост импровизација бесмислено дело природни катастрофи планови за акциони приказни дијаграми музика поезија есеи танц конструкции математика композиции''. ''Антологија на случајни операции'' била завршена и објавена во 1963 година од страна на [[Џексон Мек Лоу]] и Ла Монте Јанг, бидејќи Мачиунас дотогаш веќе се преселил во Германија за да им побегне на своите доверители.<ref>{{Cite web |url=http://www.artinamericamagazine.com/news-features/magazine/design-in-flux/. |title=Chamberlain, Colby. "Design in Flux" Art In America. 1 October 2014 |access-date=7 July 2015 |archive-date=8 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708165151/http://www.artinamericamagazine.com/news-features/magazine/design-in-flux/ |url-status=live }}</ref> По отворањето на кракотрајна уметничка галерија на [[Медисон авенија]], која изложувала дела од [[Дик Хигинс]], [[Јоко Оно]], [[Јонас Мекас]], [[Реј Џонсон]], [[Хенри Флинт]] и Ла Монте Јанг, Мачиунас се преселил во [[Визбаден]], Западна Германија, вработувајќи се како графички дизајнер во [[Воено воздухопловство на САД|Военото воздухопловство на САД]] во доцната 1961 година{{sfn|Hendricks|1988|p=22}} откако галеријата банкротирала. Од Визбаден, Мачиунас го продолжил контактот со Јанг и други уметници со седиште во Њујорк, како и со иселенички американски уметници како [[Бенџамин Патерсон]] и [[Емет Вилијамс]], кои ги запознал во Европа. До септември 1962 година, на Мачиунас му се приклучиле [[Дик Хигинс]] и [[Алисон Ноулс]], кои патувале во Европа за да му помогнат да ја промовира втората планирана публикација наречена '''Флуксус''', прва од серијата ''годишници'' со уметнички дела.<ref name="raynaud">{{Cite web|author= Bloch, Mark |title= What Did Raynaud and When Did He Know It? An Interview with Alison Knowles |work= Black Mountain College Studies Journal Vol. 8 |date= 22 July 2015 |url= http://www.blackmountainstudiesjournal.org/volume-8-special-surprise-issue-summer-2015/what-did-raynaud-and-when-did-he-know-it-interview-with-alison-knowles-by-mark-bloch/ }}</ref> Мачиунас првично го смислил насловот ''Флуксус'' за антологија на њујоршките [[Литванија|литвански]] уметници која никогаш не била реализирана, но наместо тоа го применил терминот за уметниците кои работеле во духот на ''Антологија на случајни операции''.<ref name="auto"/> Бидејќи по бегството од Литванија на крајот од [[Втора светска војна|Втората светска војна]], неговото семејство се населило во Њујорк, каде што тој првпат ја запознал групата авангардни уметници и музичари собрани околу [[Џон Кејџ]] и [[Ла Монте Јанг]]. Така Мачиунас го употребил името ''Флуксус'' не за својата перципирана група литвански уметници, туку за [[Неодадаизам|неодадаистичката]] уметност што ја произведувал опсег на уметници со заеднички сензибилитет како обид да се „спојат... културните, социјалните и политичките револуционери во [обединен] фронт и акција“.<ref>''Fluxus Manifesto'', 1963, by George Maciunas</ref> Мачиунас за првпат јавно го употребил терминот ''Флуксус'' (што значи 'да тече') во 'проспект за брошура' што им го поделил на гледачите на фестивалот што го организирал, наречен ''Après Cage; Kleinen Sommerfest'' (По Кејџ; Мал летен фестивал), во [[Вупертал]], Западна Германија, на 9 јуни 1962 година.{{sfn|Hendricks|1988|p=91}} Мачиунас бил страстен историчар на уметност и првично го нарекувал Флуксус 'неодадаизам' или 'обновен дадаизам'.<ref>Maciunas, ''Fluxus Prospectus'', quoted in {{harvnb|Hendricks|1988|p=23}}</ref> Тој му напишал неколку писма на [[Раул Хаусман]], оригинален [[Дадаизам|дадаист]], изложувајќи ги своите идеи. Хаусман го одвратил од користењето на терминот; <blockquote> Забележувам со големо задоволство она што го кажавте за германските неодадаисти—но мислам дека дури и Американците не треба да го користат терминот "неодадаизам" бидејќи нео не значи ништо и -изам е старомодно. Зошто да не едноставно "Fluxus"? Ми изгледа многу подобро, бидејќи е ново, а дада е историско.<ref>Raoul Hausmann, quoted in {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|p=40}}. Letter dated 4 November 1962, according to {{harvnb|Kellein|2007|loc=n. 47, p. 65}}</ref> </blockquote> Како дел од фестивалот, Мачиунас напиша предавање насловено 'Неодадаизмот во Соединетите Држави'.<ref>Предавањето всушност го одржа на германски јазик Артус Ц Каспари</ref> По обидот да ја дефинира 'конкретистичката неодадаистичка' уметност, тој објасни дека Флуксус се противи на исклучувањето на секојдневието од уметноста. Користејќи 'антиуметност и уметнички баналности', Флуксус би се борел против 'традиционалните вештачки работи во уметноста'.<ref name=fluxus62>{{harvnb|Kellein|2007|p=62}}</ref> Предавањето заврши со декларацијата „Антиуметноста е живот, е природа, е вистинска реалност—тоа е сè и сешто.“<ref name=fluxus62/> === Европските фестивали и Флукс-комплетите === Во 1962 година, Мачиунас, Хигинс и Ноулс отпатувале во Европа за да ја промовираат планираната публикација на Флуксус со концерти на антички музички инструменти. Со помош на група уметници меѓу кои биле [[Јозеф Бојс]] и [[Волф Востел]], Мачиунас конечно организирал серија ''Флукс-фестивали'' ширум Западна Европа. Започнувајќи со 14 концерти помеѓу 1 и 23 септември 1962 година, во [[Визбаден]], овие ''Флукс-фестивали'' претставија дела од музичари како Џон Кејџ, [[Ѓерѓ Лигети|Лигети]], [[Кшиштоф Пендерецки|Пендерецки]], [[Тери Рајли]] и [[Брајан Гајсин]] заедно со [[Перформанс|перформанс]] парчиња напишани од Хигинс, Ноулс, Џорџ Брехт и [[Нам Џун Пајк]], [[Бен Патерсон]], [[Роберт Филиу]] и [[Емет Вилијамс]], меѓу многуте други. Еден перформанс посебно, ''Piano Activities'' од [[Филип Корнер]], стана злогласен предизвикувајќи го важниот статус на пијаното во послевоените германски домови. Партитурата—која бара од кој било број изведувачи, меѓу другото, да „свират“, „кубат или тапкаат“, „гребат или тријат“, „испуштаат предмети“ врз него, „делуваат врз жиците со“, „удираат во резонантното дрво, чивиите, капакот или влечат разни видови предмети преку нив“ и „делуваат на кој било начин врз долната страна на пијаното“<ref>{{Cite web|url=http://marcusboon.com:80/node/23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101102022741/http://marcusboon.com/node/23|title=Philip Corner: A Long Life, Endless as the Sky &#124; marcusboon.com|archivedate=2 November 2010|website=marcusboon.com|url-status=dead}}</ref>—резултираше со целосно уништување на пијано кога беше изведено од Мачиунас, Хигинс и други во Визбаден. Перформансот се сметаше за доволно скандалозен за да биде прикажан на германската телевизија четири пати, со воводот „Лудаците побегнаа!“<ref>"Die Irren sind los" quoted in {{harvnb|Kellein|2007|p=65}}</ref> <blockquote>На крајот го изведовме ''Piano Activities'' на Корнер не според неговите инструкции бидејќи систематски уништивме пијано кое го купив за 5 долари и морав да го исечам цело за да го фрлам, во спротивно ќе моравме да им платиме на превозници, многу практична композиција, но германските чувства за овој "инструмент на Шопен" беа повредени и направија скандал околу тоа...<ref>George Maciunas, letter to [[Ла Монте Јанг]], 1962, quoted in {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|p=53}}</ref> </blockquote> Во исто време, Мачиунас ги искористи своите деловни врски за да започне со печатење евтини масовно произведени книги и мултипли од некои од уметниците кои беа вклучени во перформансите. Првите три што беа отпечатени беа ''Composition 1961'' од Ла Монте Јанг ([https://web.archive.org/web/20150722033506/http://archives.carre.pagesperso-orange.fr/Young%20La%20Monte.html видете тука], ''Антологија на случајни операции'' уредена од Јанг и Мек Лоу и ''[[Water Yam (книга на уметник)|Water Yam]]'', од Џорџ Брехт. ''Water Yam'', серија партитури за настани отпечатени на мали листови картон и собрани заедно во картонска кутија, беше првото во серијата уметнички дела што ги отпечати Мачиунас кои станаа познати како ''Флукс-комплети'' (Fluxkits). Евтини, масовно произведени и лесно дистрибуирани, ''Флукс-комплетите'' првично беа наменети да формираат постојано проширувачка библиотека на модерната [[Перформанс|уметност на перформанс]]. ''Water Yam'' беше објавен во тираж од 1000 примероци и првично чинеше 4 долари.<ref>Price listed in the ''Fluxus Preview Review'', July 1963, quoted in {{harvnb|Hendricks|1988|p=217}}</ref> До април 1964 година, речиси една година подоцна, Мачиунас сè уште имаше 996 непродадени примероци.<ref>Maciunas, letter to Emmett Williams, quoted in {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|p=106}}</ref> Оригиналниот план на Мачиунас беше сам да го дизајнира, уредува и плаќа секое издание, во замена за авторските права да ги држи колективот.{{sfn|Hendricks|1988|p=24}}{{sfn|Kellein|2007|p=69}} Профитот требаше првично да се дели 80/20, во корист на уметникот.<ref>Ова требаше да се намали на 50/50 во рок од една година{{harvnb|Kellein|2007|p=88}}</ref> Бидејќи повеќето композитори веќе имаа договори за издавање, Флуксус брзо го смени фокусот од музика кон перформанс и ликовна уметност. На пример, Џон Кејџ никогаш не објавил дело под името „Флукус“ поради договорот што го имал со музичките издавачи „Едишн Питерс“ (Edition Peters).<ref>{{harvnb|Kellein|2007|pp=69–71}}</ref> Се чинеше дека Мачунас има неверојатна способност да заврши работа... ако имав материјали за печатење, тој можеше да ги испечати. Во Ист Бранзвик е прилично тешко да се најде квалитетно офсет-печатење. Не е невозможно, но не е ни лесно, а бидејќи сум многу мрзлив, ми олесна кога најдов некој што можеше да го преземе тој товар од мене. И така, го запознав Мачунас – Литванец или Бугарин, или некаков бегалец, што и да беше – кој беше прекрасно облечен; всушност, „со впечатлив изглед“ би бил посоодветен опис. Тој некако успеваше да го организира сето тоа, така што не морав да патувам 57 милји за да најдам печатница.<ref>George Brecht, "An Interview with Robin Page for [[Carla Liss]]", In ''Art And Artists'', London October 1972, pp. 30–31 reprinted in {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|pp=109–110}}</ref> Бидејќи Мачунас бил далтонист, мултиплите на „Флукус“ речиси секогаш биле црно-бели.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/1996/05/24/arts/art-in-review-069620.html|title=Art in Review: The man who organized Fluxus|newspaper=[[The New York Times]]|date=24 May 1996 |access-date=17 May 2022|archive-date=27 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170627120907/http://www.nytimes.com/1996/05/24/arts/art-in-review-069620.html |url-status=live|last=Cotter|first=Holland|author-link=Holland Cotter}}</ref> ===Њујорк и ФлуксШоповите=== Откако неговиот договор со воздухопловните сили на САД бил раскинат поради лошо здравје, Мачунас бил принуден да се врати во САД на 3 септември 1963 година.{{sfn|Maciunas|Ay-O|1998|p=340}} Откако повторно се нашол во Њујорк, започнал да организира серија улични концерти и отворил нова продавница, „Флуксхол“, на улицата Канал. 12 концерти, „настрана од протоптаните патеки на њујоршката уметничка сцена“,<ref name=fluxus93>{{harvnb|Kellein|2007|p=93}}</ref> се одржаа на улицата Канал, од 11 април до 23 мај 1964 година. Со фотографии направени од самиот Мачунас, дела на Бен Вотје, Алисон Ноулс и Такехиса Косуги се изведуваа на улица бесплатно, иако во пракса и онака „немало публика вредна за спомнување“.<ref name=fluxus93/> <blockquote> Луѓето во Флуксус сфатиле, како што објаснил Брехт, дека „концертните сали, театрите и уметничките галерии“ „мумифицираат“. Наместо тоа, овие уметници откриле дека „претпочитаат улици, домови и железнички станици...“. Мачунас препознал радикален политички потенцијал во целото ова отворено антиинституционално творештво, што било важен извор на неговата длабока посветеност кон него. Применувајќи ја својата стручност како професионален графички дизајнер, Мачунас одиграл важна улога во проектирањето врз Флуксус на каква и да е кохерентност што подоцна ќе изгледа дека ја имал.{{sfn|Brecht|Robinson|2005|p=118}} </blockquote> Покрај њујоршката продавница, Мачунас изградил дистрибутивна мрежа за новата уметност низ Европа, а подоцна и продажни места во Калифорнија и Јапонија. Галериски продавници и продавници за нарачки по пошта биле основани, меѓу другите, во Амстердам, Вилфраншсирмер, Милано и Лондон.{{sfn|Kellein|2007|p=109}} До 1965 година била достапна првата антологија, ''Флуксус 1'', составена од манила-пликови споени со завртки, во кои се наоѓале дела од бројни уметници што подоцна ќе станат познати, меѓу кои Ла Монт Јанг, Кристо, Џозеф Бирд и Јоко Оно. Другите достапни парчиња вклучувале пакети изменети карти за играње од Џорџ Брехт, сензорни кутии од Ај-О, редовен билтен со придонеси од уметници и музичари како Реј Џонсон и Џон Кејл, и лимени конзерви исполнети со песни, поеми и рецепти за грав од Алисон Ноулс ([http://www.aknowles.com/beanrolls.html види]). ===Штокхаузеновиот ''Оригинале''=== [[File:Stockhausen 1994 WDR.jpg|thumb|upright=1.3|Штокхаузен во Студиото за електронска музика на WDR, 1994 г.]] Откако се вратил во Њујорк, Мачунас повторно се спријателил со Хенри Флинт,<ref>Во тоа време, член на левичарската група WWP.{{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|p=108}}</ref> кој ги поттикнувал членовите на Флуксус да заземат поотворено политички став. Еден од резултатите од овие разговори бил организирањето на пикет на американската премиера на ''Оригинале'', неодамнешно дело на германскиот композитор [[Карлхајнц Штокхаузен]], на 8 септември 1964 година.<ref name=":Bloch">[http://www.panmodern.com/OnStockhausen-sOriginale.pdf Bloch, Mark. "On Originale.", from Bloch, Mark, editor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924063736/http://www.panmodern.com/OnStockhausen-sOriginale.pdf |date=24 September 2015 }}. "Robert Delford Brown: Meat, Maps and Militant Metaphysics", Cameron Museum of Art, Wilmington, North Carolina, 2008.</ref> Мачунас и Флинт го прогласиле Штокхаузен за „културен империјалист“, додека другите членови остро не се согласувале. Резултатот бил тоа што членови на Флуксус, како Нам Џун Пајк и Џексон Мек Лоу, поминале низ пикетна линија составена од други членови, меѓу кои Бен Вотје и Такако Саито,{{sfn|Kellein|2007|p=98}} кои делеле летоци во кои Штокхаузен бил осуден како „типичен европско-северноамерикански уметник на владејачката класа“.<ref>"Picket Stockhausen Concert!", [[Хенри Флинт|Flynt]] and [[Џорџ Мачунас|Maciunas]] flyer, 1964. Reproduced{{Full citation needed|date=July 2015|reason=Something got chopped off here.}}</ref> Дик Хигинс учествувал во пикетот, а потоа ладнокрвно им се придружил на другите изведувачи внатре;<ref>{{Cite web |url=http://www.ubu.com/film/stockhausen_originale.html |title=A film of the event, UbuWeb |access-date=15 June 2012 |archive-date=10 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120210203729/http://www.ubu.com/film/stockhausen_originale.html |url-status=live }}</ref> <blockquote> Мачунас и неговиот пријател Хенри Флинт се обидоа да ги натераат луѓето од Флуксус да маршираат околу циркусот со бели картички на кои пишуваше дека ''Оригинале'' е лош. И се обидоа да кажат дека луѓето од Флуксус што беа во циркусот повеќе не се Флуксус. Тоа беше глупаво, бидејќи предизвика раскол. Мене ми беше смешно, па прво се шетав со Мачунас и со Хенри со картичка, а потоа влегов внатре и им се придружив на циркусот; така што и двете групи се налутија на мене. Е па. Некои велат дека Флуксус умрел тој ден — јас некогаш и самиот така мислев — но излезе дека сум згрешил.<ref>[[Дик Хигинс]], [http://www.artnotart.com/fluxus/dhiggins-childshistory.html "A Child's History of Fluxus"], 1979. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120622030429/http://www.artnotart.com/fluxus/dhiggins-childshistory.html |date=22 June 2012 }}</ref> </blockquote> Настанот, организиран од Шарлот Мурман како дел од нејзиниот ''Втор годишен њујоршки авангарден фестивал'', ги зацврстил непријателствата меѓу Мачунас и неа,{{sfn|Kellein|2007|loc=n. 104, p. 98}} при што Мачунас често бараше уметниците поврзани со Флуксус да немаат допир со годишниот фестивал, и честопати ги исклучуваше уметниците што ги игнорираа неговите барања. Ова непријателство продолжило низ целиот живот на Мачунас — за големо чудење на Мурман — и покрај тоа што таа продолжила да го поддржува уметноста и уметниците на Флуксус.<ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=wiEJdOlgcDE |title=Charlotte Moorman and Nam June Paik "The Originale" |website=[[YouTube]] |access-date=27 November 2016 |archive-date=31 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181231083801/https://www.youtube.com/watch?v=wiEJdOlgcDE |url-status=live }}</ref> ==Среден период (1965–78)== ===Претпоставени востанија и азиското влијание=== Пикетирањето на ''Оригинале'' го означило врвот на агитпроп пристапот на Мачунас,<ref>{{Cite web |url=http://www.stewarthomesociety.org/ass/fluxone.htm |title=Stewart Home, The Assault on Culture, The origins of Fluxus and the movement in its 'heroic' period, Chapter 9 |access-date=16 June 2012 |archive-date=2 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090602022154/http://www.stewarthomesociety.org/ass/fluxone.htm |url-status=live }}</ref> пристап што ги отуѓил многу од раните поборници на Флуксус; Џексон Мек Лоу поднел оставка веднаш откако ги слушнал „антисоцијалните“ планови изложени во април 1963 година, како на пример расипување на камиони под реката Хадсон, во Холандскиот тунел.<ref>Jackson Mac Low quoted in {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|pp=94–95}}</ref> Брехт се заканил дека ќе си замине поради истото прашање, а потоа го напуштил Њујорк напролет 1965 година. И покрај неговата континуирана приврзаност кон идеалите на Флуксус, Дик Хигинс се скарал со Мачунас во приближно исто време, наводно поради основањето на ''Something Else Press'', која печатела многу текстови на клучни личности поврзани со Флуксус и на други членови на авангардата. Шарлот Мурман продолжила да го презентира својот ''Годишен авангарден фестивал'' во Њујорк. Ваквите претпоставени побуни против кохерентноста на водењето на Флуксус од страна на Мачунас отвориле простор Флуксус да биде сè повеќе под влијание на јапонските членови на групата.{{sfn|Kellein|2007|p=101}} Откако се вратила во Јапонија во 1961 година, Јоко Оно им препорачувала на колегите да го побараат Мачунас ако се преселат во Њујорк; додека таа се вратила, на почетокот на 1965 година, Хај Ред Центер, Шигеко Кубота, Такако Саито, Миеко Шиоми, Јасунао Тоне и Ај-О веќе започнале да создаваат дела за Флуксус, често со контемплативен карактер.{{sfn|Kellein|2007|p=102}} Во Токио, Јапонија, 1964 година, Јоко Оно, неконформист во заедницата на Флуксус,<ref>Weisman, S. (2011). ''The mind music of Yoko Ono: Screams and silences at the intersection of the real and the imagined (195-196)''(Order No. 3458632). Available from ProQuest Dissertations & Theses Global. (872186218).</ref> независно ја објавила својата уметничка книга ''Грејпфрут''.<ref>{{Cite book |last=Laynor |first=Gregory |title=The Making of Intermedia: John Cage to Yoko Ono, 1952 to 1972 |date=2016 |others=University of Washington. English, Brian Reed |isbn=978-1-339-94191-2 |volume=78-03A |location=Ann Arbor |pages=(94) |oclc=1257952914}}</ref> Самиот текст на книгата опфаќа настански партитури и други форми на партиципативна уметност.<ref>Sallabedra, M. (2012). ''Like an elephant's tail: Process and instruction in the work of Michael Rakowitz, Rirkrit Tiravanija and Yoko Ono (7) (9-20)'' (Order No. 1514168). Available from ProQuest Dissertations & Theses Global. (1026566248).</ref> Една настанска партитура од книгата:{{blockquote|'''Парче со облаци'''<ref>Ono, Y. (1964). ''Grapefruit''. Wunternaum Press.</ref> Замисли дека облаците капат. Ископај дупка во својата градина за да ги ставиш во неа.}} ===Прото-изведбена уметност=== [[Податотека:Lennons by Jack Mitchell.jpg|мини|Џон Ленон и Јоко Оно во 1980 година]] На 25 септември 1965 година, '''ФлуксОркестрата''', со диригент Ла Монт Јанг, настапила во Карнеги Рисајтл Хол во Њујорк со постер и програма дизајнирани од Џорџ Мачунас. Примероците од програмата биле превиткани во хартиени авиони и испукани за време на вечерта, која вклучувала изведби на „Настан на паѓање“ од Чиеко Шиоми, „Симфонија бр. 3 ‚На подот‘ од ‚Облаци ножици‘“ од Џорџ Брехт, „4 парчиња за оркестар за Ла Монт Јанг“ од Јоко Оно, „Музика за лице што исчезнува“ од Шиоми, „Тактички парчиња за оркестар“ и „Оливети машина за собирање во спомен на Адријано Оливети“ од Ентони Кокс, „Транс за оркестар“ од Вотс, „Небесно парче за Исус Христос*“ од Оно, „Октет за дувачи ‚Во водата‘ од ‚Облаци ножици‘“ од Брехт, „Парче“ од Шигеко Кубота, „1965 $50“ од Јанг, „Парче за пијано“ од Томас Шмит, „Парче со меч“ од Кокс, „Музика за доцно попладне заедно со“ од Шиоми, „2“ од Вотс, „c/t Трага“ од Вотс, „Настан за пауза“ од Вилем де Ридер, „Музика за филм“ од Стен Вандербик, „Механичка оркестра“ од Џо Џонс и „Тајна соба“ од Бен Вотје. Во 1969 година, уметникот Џо Џонс ја отворил својата ''Музичка продавница ЏеЏеј'' (позната и како ''Музичка продавница за глуви на тон'') на улицата Норт Мур 18, каде ги презентирал своите машини за репетитивна дрон музика. Таму создал инсталација во излогот, така што секој можел да притисне бројни копчиња на врати за да ги свири машините за ноиз музика што биле изложени. <ref>[http://www.sukothai.com/X.SA.07/X7.Jones.f1.html Interview with Joe Jones by Nakagawa Shin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170103101126/http://www.sukothai.com/X.SA.07/X7.Jones.f1.html |date=3 January 2017 }} (1992)</ref> Џонс таму презентирал и мали музички инсталациски изведби, сам или со други уметници од Флуксус, како што се [[Јоко Оно]] и [[Џон Ленон]],{{sfn|Smith|1998|pp=206–209}} меѓу другите. Од 18 април до 12 јуни 1970 година, Оно и Ленон (познати како Пластик Оно Бенд) презентирале серија настани и концерти на Флуксус таму, наречени ''ГРЕЈПФРУТ ФЛУКСБАНКЕТ''. Била промовирана со постер дизајниран од водачот на Флуксус, Џорџ Мачунас. Изведбите вклучувале: ''Дојдете имитирајќи ги Џон Ленон и Јоко Оно, Грејпфрут банкет'' (11–17 април) од Џорџ Мачунас, Јошимаса Вада, Нај Фарабас (претходно Бичи Форбс и Бичи Форбс Хендрикс), Џефри Хендрикс и Роберт Вотс; ''Направи сам'' (11–17 април) од Јоко Оно; ''Билети од Џон Ленон + Флуксагенти'' (18–24 април) со Вада, Бен Вотје и Мачунас; ''Клиника од Јоко Оно + Хај Ред Центер'' (25 април – 1 мај); ''Сината соба од Јоко + Флуксмајсторилажливци'' (2–8 мај); ''Тежина и вода од Јоко + Флукспожарникари'' (9–15 мај); ''Капсула од Јоко + Флукс вселенски центар'' (16–22 мај) со Мачунас, Пол Шеритс, Џорџ Брехт, Ај-О, Оно, Вотс, Џон Кавано; ''Портрет на Џон Ленон како млад облак од Јоко + Сите'' (23–29 мај); ''Продавницата од Јоко + Флуксфабрика'' (30 мај – 5 јуни), со Оно, Мачунас, Вада, Ај-О; и на крајот ''Испит од Јоко + Флуксучилиште'' (6–12 јуни) со Оно, Џефри Хендрикс, Вотс, Миеко Шиоми и Робер Филиу.<ref>{{Cite web |url=https://specificobject.com/objects/info.cfm?inventory_id=23254&object_id=19915&page=5&search=George%20Maciunas&sort=pubdate&search_type=basic&pobject_status=All&options=artist |title=Joint Yoko Ono, John Lennon, & Fluxgroup Project / Press Release -- April 1, 1970 |access-date=15 January 2021 |archive-date=21 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121071320/https://specificobject.com/objects/info.cfm?inventory_id=23254&object_id=19915&page=5&search=George%20Maciunas&sort=pubdate&search_type=basic&pobject_status=All&options=artist |url-status=live }}</ref> ===Предмети што ги бришат границите=== Како што Флуксус постепено станувал познат, амбициите на Мачунас за продажба на ефтини мултиплови растеле. Втората Флукс-антологија, ''Флукскит'' (крајот на 1964),<ref>{{Cite web |url=http://www.moma.org/interactives/exhibitions/2011/fluxus_editions/works/fluxkit/ |title=Fluxkit, MoMA |access-date=4 July 2012 |archive-date=17 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120517191326/http://www.moma.org/interactives/exhibitions/2011/fluxus_editions/works/fluxkit/ |url-status=live }}</ref> ги собрала раните тродимензионални дела создадени од колективот во бизнис-куфер, идеја позајмена директно од ''Кутија во куфер'' на Дишан.{{sfn|Hendricks|1988|p=76}}<ref name="MoMA, Interactive">{{Cite web |url=http://www.moma.org/interactives/exhibitions/1999/muse/artist_pages/duchamp_boite.html |title=MoMA, Interactive exhibitions |access-date=28 June 2012 |archive-date=4 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120904044659/http://www.moma.org/interactives/exhibitions/1999/muse/artist_pages/duchamp_boite.html |url-status=live }}</ref> Во рок од една година, плановите за нова антологија, ''Флуксус 2'', биле во полн ек и требало да содржи Флукс филмови од Џон Кејџ и Јоко Оно (со обезбедени рачни проектори), расипани кибритни кутии и разгледници од Бен Вотје, пластична храна од Клас Олденбург, ФлуксМедицина од Шигеко Кубота (која содржела празни пакувања од апчиња), и уметнички дела направени од камења, печати, застарени патнички билети, нерешливи сложувалки и машина за олеснување на мрморењето.{{sfn|Hendricks|1988|p=124}} Верувањето на Мачунас во колективот се протегало и на авторството; голем број дела од овој период биле анонимни, погрешно припишани или нивното авторство подоцна било доведено во прашање.<ref>Јоко Оно, на пример, тврдела дека е авторка на ''Музика за лице што исчезнува'' (позната и како ''Насмевка'') на Миеко Шиоми.</ref> Како дополнителна компликација, Мачунас имал навика драматично да ги менува идеите што ги поднесувале различни уметници пред да ги пушти делата во производство. ''Цврста пластика во пластична кутија'', припишана на Пер Киркебе во 1967 година, на пример, првично била реализирана од Киркебе како метална кутија на која било испишано „Оваа кутија содржи дрво“, а внатре во кутијата се наоѓале струготини. Кога мултиплот бил произведен од Мачунас, делото имало нова форма: блок од цврста пластика кој се наоѓал во пластична кутија со иста боја.<ref name="MoMA, Interactive" /> Исто така, Мачунас му го препишал на Киркебе делото''Часовник со лице од степени'', иако идејата била на Роберт Вотс;{{sfn|Hendricks|1988|p=290}} <blockquote>Пред некоја година, кога разговарав со Роберт Вотс за ''Часовникот со лице од степени'' и ''Часовникот со лице на компас'', тој се сеќаваше како сам ја измислил идејата и беше изненаден што Џорџ Мачунас ги рекламирал како дела на Пер Киркебе. Вотс само ги покренал рамењата и рекол дека така работел Џорџ. Идеите биле во воздухот и Мачунас го доделувал делото на еден или друг уметник.{{sfn|Hendricks|1988|p=291}}</blockquote> Другите тактики од тоа време вклучувале купување на големи количини пластични кутии на големо од страна на Мачунас и нивно делење на уметниците со едноставно барање да ги претворат во Флукскитови, како и користење на брзорастечката меѓународна мрежа на уметници за да придонесат со предмети потребни за комплетирање на делата. ''Флуксатласот'' на Роберт Вотс од 1973 година, на пример, содржи мали камења испратени од членовите на групата од целиот свет.<ref>"All contributors will receive a box in return..." {{harvnb|Hendricks|1988|p=542}}</ref> ===Измислување на изведбената уметност=== Покрај неговите бројни оригинални композиции што се придружиле на каталогот на дела на колективот, Лери Милер, поврзан со групата од 1969 година, бил активен и како интерпретатор на „класичните“ партитури и одговорен за доближување на делата на групата до поширока публика, затушувајќи ги границите меѓу уметник, продуцент и истражувач. Покрај сопствената уметничка работа на Милер, тој организирал, реконструирал и настапувал на бројни настани на Флуксус и собрал обемна збирка материјали за историјата на Флуксус.<ref>[http://www.fluxus-east.eu/index.php?lang=en "Fluxus East: Fluxus Networks in Central Eastern Europe"]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063726/http://www.fluxus-east.eu/?item=exhib&sub=miller&lang=en |date=4 March 2016 }}</ref> Преку Милер, Флуксус привлекол медиумско внимание, како на пример светското известување на [[Си-Ен-Ен]] за изложбата ''Забрането'' во Музејот Њуарк (сега Уметнички музеј Њуарк) во 1999 година.<ref>Marter, Joan M. and Anderson, Simon. ''Off Limits: Rutgers University and the Avant-garde, 1957–1963''. Newark Museum. Newark, New Jersey</ref> Други активности на Милер како организатор, изведувач и презентер во рамките на милјето на Флуксус вклучуваат ''Изведба во Fluxus Continue 1963–2003'' во Музејот за модерна и современа уметност во Ница; ''Флуксус а ла карт'' во Амстердам; и ''Централен фестивал Флуксус'' во Централ музеј во [[Утрехт]], Холандија. Во 2004 година, за ''Критична маса: Хепенинзи, Флуксус, изведба, интермедија и Универзитетот Ратгерс 1958–1972'' на Џефри Хендрикс, Милер ги повторил и ажурирал атлетските настани од Флукс олимпијадата, првпат презентирани во 1970 година.<ref>Hendricks, Geoffrey, editor. Critical Mass: Happenings, Fluxus, Performance, Intermedia, and Rutgers. Mead Art Museum, Amherst, Massachusetts</ref> За ''Флуксус направи сам'' во „АИ – Арт Интерактив“ во Кембриџ, Масачусетс, Милер работел како куратор-консултант за изложба на дела што им овозможувале на гледачите практично искуство, вклучително и реконструкција на неколку делови од историскиот ''Флукс лавиринт'', огромен и сложен лавиринт што Милер првично го изградил заедно со Џорџ Мачунас во ''Академијата на уметностите'' во [[Берлин]] во 1976 година и кој вклучувал делови од неколку уметници од Флуксус. Милер создал нова верзија на ''Флукс лавиринтот'' на изложбата ''Во духот на Флуксус'' во Центарот за уметност „Вокер“ во 1994 година, каде Грејл Маркус рекол: „Милер... го дотеруваше чудовиштето.“<ref>Marcus, Greil. ''Real Life Rock: The Complete Top Ten Columns, 1986–2014''. Yale University Press, New Haven, Connecticut p. 114.</ref> === Феминизам === Жените поврзани со Флуксус, како Кероли Шниман и Шарлот Мурман, и основачките членови на групата, како Алисон Ноулс и [[Јоко Оно]], придонеле со дела во различни медиуми и со различна содржина, како на пример „Направи салата“ и „Направи супа“ од Ноулс. Секоја од нив била обликувана од своето време и од своите поврзаности со уметници од претходната генерација, како Сари Динс, кои со силни личности и уметност го покажувале патот кон промените од 1960-тите и 70-тите.<ref>{{Cite news|url=https://whitehotmagazine.com/articles/museum-show-for-sari-dienes/5895|title=A New Book and a Museum Show for Sari Dienes|work=Whitehot Magazine|last=Bloch|first=Mark|date=July 2023|access-date=8 September 2023}}</ref> Некои создавале експериментални и изведбени дела поврзани со телото, со кои се создавало моќно женско присуство, кое постоело во Флуксус од самиот почеток на групата, како што покажуваат делата меѓу кои „Внатрешен свиток“ на Кероли Шниман, „Парче за сечење“ на Јоко Оно и „Сликање со вагина“ на Шигеко Кубота. Жените што работеле во Флуксус често истовремено ја критикувале својата положба во општество доминирано од мажи, а исто така ги разоткривале нееднаквостите во еден уметнички колектив што тврдел дека е отворен и разновиден. Џорџ Мачунас, при отфрлањето на Шниман како членка на Флуксус, ја нарекол „виновна за барокни тенденции, отворена сексуалност и театрален вишок“.<ref name="O'Dell">{{harvnb|O'Dell|1997}}</ref> „Внатрешен свиток“ бил одговор на искуството на Шниман како филмаџија во 1950-тите и 1960-тите, кога машките филмаџии тврделе дека жените треба да се ограничат на танц. {{Poem quote|text= Тој рече те сакаме Шармантна си Но не бараj од нас Да ги гледаме твоите филмови Не можеме Има одредени филмови Што не можеме да ги гледаме Личниот неред Упорноста на чувството Сензибилитетот на допирот на раката |sign=Кероли Шниман<ref name="O'Dell" /> }} Во ''Една вечер со жените на Флуксус: дискусија на тркалезна маса'', организирана на Универзитетот Њујорк на 19 февруари 2009 година од ''Жени и изведба: списание за феминистичка теорија'' и Одделот за студии на изведбата, еден извадок од Миеко Шиоми гласи: „...најдоброто нешто кај Флуксус, мислам, е тоа што немало дискриминација врз основа на националност и пол. Флуксус бил отворен за секого што споделувал слични мисли за уметноста и животот. Затоа жените уметнички можеле да бидат толку активни без да чувствуваат никаква фрустрација.“<ref>{{cite journal |last1=Yoshimoto |first1=Midori |last2=Knowles |first2=Alison |last3=Schneemann |first3=Carolee |last4=Seagull |first4=Sara |last5=Moore |first5=Barbara |last6=Shiovitz |first6=Brynn Wein |last7=Yoshimoto |first7=Midori |last8=Pittman |first8=Alex |title=An evening with Fluxus women: a roundtable discussion |journal=Women & Performance: A Journal of Feminist Theory |date=November 2009 |volume=19 |issue=3 |pages=369–389 |doi=10.1080/07407700903399524|s2cid=194022721 }}</ref>{{rp|p=370}} ''Сликање со вагина'' (1965) на Шигеко Кубота била изведена така што четка натопена во црвена боја била прикачена на нејзините гаќи, а потоа нанесувана на парче хартија додека таа се движела над него во клекната положба. Бојата евоцирала менструална крв. ''Сликање со вагина'' е толкувано како критика на акционото сликарство на [[Џексон Полок]] и на машки доминираната традиција на апстрактниот експресионизам.<ref>Terpenkas, Andrea (June 2017). "Fluxus, Feminism, and the 1960's". ''Western Tribularies''. '''4'''.</ref> ===Утописки заедници=== Голем број уметници од групата биле заинтересирани за основање на Флукс комуни, со намера да „го премостат јазот меѓу уметничката заедница и општеството околу неа“<ref name="Danielle">{{Cite web |url=http://www.wordsinspace.net/urban-media-archaeology/2011-fall/2011/10/11/project-proposal-2/ |title=The History of Artists and Art Production in SoHo, Danielle |date=11 October 2011 |access-date=2 July 2012 |archive-date=9 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130209090851/http://www.wordsinspace.net/urban-media-archaeology/2011-fall/2011/10/11/project-proposal-2/ |url-status=live }}</ref> Првата од нив, ''La Cédille qui Sourit'' или ''Седилата што се смешка'',<ref>Harren, Natilee. "La cédille qui ne finit pas: Robert Filliou, George Brecht, and Fluxus in Villefranche". ''Getty Research Journal'', no. 4 (2012), pp. 127–143.</ref> била основана во Вилфраншсирмер, Франција, од Робер Филиу и Џорџ Брехт, 1965–1968. Замислена како „Меѓународен центар за постојано создавање“, продавницата продавала Флукскитови и други мали стоки, а истовремено служела и како „не-училиште“, со мото „Безгрижна размена на информации и искуство. Без студенти, без наставници. Совршена слобода, понекогаш да слушаш, понекогаш да зборуваш.“<ref>{{Cite web |url=http://catalogue.drouot.com/ref-drouot/lot-ventes-aux-encheres-drouot.jsp?id=1150365 |title=Fluxkit documenting the project |access-date=4 July 2012 |archive-date=6 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006102516/http://catalogue.drouot.com/ref-drouot/lot-ventes-aux-encheres-drouot.jsp?id=1150365 |url-status=live }}</ref> Во 1966 година, Мачунас, Вотс и други ја искористиле новата легислатива изготвена за обновување на делот од Менхетен познат како „Стоте акри на пеколот“, наскоро ребрендиран во Сохо, која им дозволила на уметниците да купуваат простори за живеење и работа во област што била уништена поради предложениот 18-лентен експресен пат по улицата Брум.<ref name="Danielle" /> Предводени од Мачунас, биле поставени планови за започнување серија недвижнински проекти во областа, замислени да создадат заедница на уметници на неколку улици од ФлуксШопот на улицата Канал. <blockquote> „Мачунас сакал да основа колективни работилници, задруги за купување храна и театри за да ги поврзе силните страни на различните медиуми и да го премости јазот меѓу уметничката заедница и општеството околу неа“</blockquote> Првата стоварница, наменета да ги смести Мачунас, Вотс, Кристо и Жан-Клод, Јонас Мекас, Ла Монт Јанг и други, се наоѓала на улицата Грин. Споредувајќи ги овие заедници со советските [[Колхоз]]и, Мачунас не се двоумел да ја усвои титулата „Претседател на зграда-задруга“{{sfn|Kellein|2007|p=131}} без претходно да регистрира канцеларија или да стане член на Здружението на агенти за недвижности на државата Њујорк.{{sfn|Kellein|2007|p=132}} ФлуксСтанбените задруги продолжиле да ја обновуваат областа во следната деценија и биле проширени за да вклучат планови за основање на ''ФлуксОстров'' — погоден остров бил пронајден во близина на Антигва, но парите за неговото купување и развој така и не се појавиле — и, на крајот, центар за изведбени уметности наречен ''ФлуксФарма'', основан во Њу Марлборо, Масачусетс. Плановите постојано биле оптоварени со финансиски проблеми и непрестајни судири со властите на Њујорк, а на крајот довеле до тоа, на 8 ноември 1975 година, Мачунас да биде тешко претепан од насилници испратени од неплатен електричен изведувач.{{sfn|Kellein|2007|p=147}} ==Флуксус по 1978 година== ===Смртта на Џорџ Мачунас=== Мачунас се преселил во планините Беркшир во западен Масачусетс кон крајот на 1970-тите. Две децении претходно, откако собирале слики, колекционерката на уметност од Бостон Џин Браун и нејзиниот покоен сопруг Леонард Браун почнале да го префрлаат фокусот на дадаистичка и надреалистичка уметност, манифести и периодични публикации. Во 1971 година, по смртта на г-дин Браун, г-ѓа Браун се преселила во Тирингем и се проширила на области блиски до Флуксус, меѓу кои уметнички книги, конкретна поезија, хепенинзи, мејл-уметност и изведбена уметност. Мачунас помогнал нејзиниот дом, првично шејкерска куќа за семиња, да се претвори во важен центар и за уметниците и за научниците на Флуксус, при што г-ѓа Браун наизменично подготвувала јадења и им ја покажувала својата колекција на гостите. Активностите биле центрирани околу голема архивска просторија на вториот кат изградена од Мачунас, кој се населил во блискиот Грејт Барингтон, каде во 1977 година било откриено дека Мачунас развил рак на панкреасот и на црниот дроб. Три месеци пред смртта, се оженил со својата пријателка и придружничка, поетесата Били Хачинг. По легалната свадба во Ли, Масачусетс, парот извел „Флуксвенчавка“ во таванот на еден пријател во Сохо на 25 февруари 1978 година. Видеозапис од свадбата на Мачунас бил продуциран од Димитри Девјаткин.<ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=AVDB1oy1O8s |title=Marriage of George and Billy Maciunas |website=[[YouTube]] |date=18 June 2011 |access-date=9 September 2014 |archive-date=7 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307134518/https://www.youtube.com/watch?v=AVDB1oy1O8s |url-status=live }}</ref> Младоженците си ја размениле облеката.<ref>Според Хачинг, цитирана во {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|p=280}}, Мачунас бил трансвестит и мазохист.</ref> Мачунас починал на 9 мај 1978 година во болница во Бостон. Неговиот погреб, наречен „Флуксгозба и бдеење“, бил одржан во типичен стил на Флуксус, при што жалачите јееле само црна, бела или виолетова храна.<ref>{{Cite web|url = http://www.theartstory.org/movement-fluxus.htm|title = Fluxus Movement, Artists and Major Works|date = 2015|website = The Art Story|last = DiTolla|first = Racy|access-date = 6 October 2015|archive-date = 19 October 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151019105630/http://www.theartstory.org/movement-fluxus.htm|url-status = live}}</ref> Мачунас ги оставил своите размисли за Флуксус во серија важни видеоразговори наречени ''Интервју со Џорџ Мачунас'' со уметникот од Флуксус Лери Милер, кои биле прикажувани меѓународно и преведени на бројни јазици.<ref>Interview with Larry Miller, 1978, referenced in {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|page=114}}</ref> Во период од 30 години, Милер снимал и собирал материјали поврзани со Флуксус, меѓу кои ленти за Џо Џонс, Кероли Шниман, Бен Вотје, Дик Хигинс и Алисон Ноулс, покрај интервјуто со Мачунас од 1978 година. ===Развој на заедницата по Мачунас=== По смртта на Мачунас, во Флуксус се отворил расцеп меѓу неколку колекционери и куратори што го поставиле Флуксус како уметничко движење во одреден временски рамка (1962 до 1978) и самите уметници, од кои мнозина продолжиле да го гледаат Флуксус како жив ентитет што го држат заедно неговите основни вредности и светоглед.<ref>{{cite book|first=Dorothée|last=Brill|year=2010|location=Hanover (New Hampshire)|title=Shock and the senseless in Dada and Fluxus|publisher=Dartmouth College Press|quote=Thus Fluxus had been under way for several years before its supposed 1962 starting date. Even more difficult to determine, however, is the end of Fluxus. Although some mark it by the death of Maciunas in April 1979, the other artists were "still as much of a group as we ever were,” as Dick Higgins stated in 1982, and continued doing Fluxus artworks, although not necessarily exclusively.}}</ref> Различни теоретичари и историчари го усвоиле секој од овие погледи. Затоа за Флуксус се зборува различно — во минато или во сегашно време. Дефиницијата на Флуксус отсекогаш била предмет на контроверзии, а дополнително била закомплицирана од смртта на оригиналните уметници што биле живи кога умрел Мачунас.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2011/09/24/arts/design/fluxus-and-the-essential-questions-of-life-review.html|title=Liberating Viewers, and the World, With Silliness|type=exhibition review|newspaper=[[Њујорк тајмс]]|date=23 September 2011 |access-date=17 May 2022|archive-date=17 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170417092417/http://www.nytimes.com/2011/09/24/arts/design/fluxus-and-the-essential-questions-of-life-review.html |url-status=live |last=Johnson|first=Ken}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.nyu.edu/greyart/exhibits/fluxus/FluxNYU.html |title=''Fluxus at NYU'' |access-date=15 December 2011 |archive-date=23 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111223000424/http://www.nyu.edu/greyart/exhibits/fluxus/FluxNYU.html |url-status=live }}</ref> Некои тврдат дека уникатната контрола што ја има кураторот Џон Хендрикс врз големата историска збирка на Флуксус, збирката на Гилберт и Лила Силверман, му овозможила, преку бројните книги и каталози субвенционирани од збирката, да влијае врз гледиштето дека Флуксус умрел со Мачунас. Хендрикс тврди дека Флуксус бил историско движење што се случило во одредено време, наведувајќи дека централни уметници на Флуксус како Дик Хигинс и Нам Џун Пајк по 1978 година не можеле повеќе да се означуваат како активни уметници на Флуксус и дека современите уметници под влијание на Флуксус не можат да претендираат дека се уметници на Флуксус.<ref>{{cite book |last1=Phillpot |first1=Clive |url=https://www.moma.org/calendar/exhibitions/2141 |title=Fluxus : selections from the Gilbert and Lila Silverman Collection |last2=Hendricks |first2=Jon |publisher=Museum of Modern Art |year=1988 |isbn=0870703110 |pages=15}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://sdrc.lib.uiowa.edu/atca/subjugated/one_2.htm |title=Robert Pincus-Witten on Fluxus, and Jon Hendricks's ''Codex''|access-date=15 December 2011 |archive-date=16 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120416192810/http://sdrc.lib.uiowa.edu/atca/subjugated/one_2.htm |url-status=live }}</ref> Музејот на модерната уметност го поднесува истото тврдење, датирајќи го движењето во 1960-тите и 1970-тите.<ref name="MOMA" /><ref>[http://www.moma.org/visit/calendar/exhibitions/1033 MoMA exhibitions, October 2009 – August 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100914025056/http://www.moma.org/visit/calendar/exhibitions/1033 |date=14 September 2010 }} Retrieved 5 September 2010</ref> Многу од оригиналните уметници на Флуксус што сè уште работат уживаат во почитта од помладите уметници под влијание на Флуксус, кои организираат настани за да го одбележат Флуксус, но ги обесхрабруваат помладите уметници да ја користат ознаката „Флуксус“.<ref>{{Cite web |url=http://whitehotmagazine.com/articles/boat-book-alison-knowles/3113 |title=Bloch, Mark. "The Boat Book: Alison Knowles" |access-date=7 July 2015 |archive-date=3 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170703041408/https://whitehotmagazine.com/articles/boat-book-alison-knowles/3113 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://artsonline.monash.edu.au/colloquy/download/colloquy_issue_twenty-two/drinkall.pdf |title=Drinkall, Jacquelene. "Human Telepathic Collaborations from Fluxus to Now" |access-date=7 July 2015 |archive-date=9 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709123142/http://artsonline.monash.edu.au/colloquy/download/colloquy_issue_twenty-two/drinkall.pdf |url-status=live }}</ref> Други, меѓу кои историчарката на уметноста Хана Хигинс, ќерка на уметниците од Флуксус Алисон Ноулс и Дик Хигинс, тврдат дека иако Мачунас бил клучен учесник, имало многу други, меѓу кои и ко-основачот на Флуксус, Хигинс, кои продолжиле да работат во рамките на Флуксус по смртта на Мачунас.<ref>{{Cite web |url=http://mouthtomouthmag.com/higgins.html |title=Interview with Hannah Higgins |access-date=16 December 2011 |archive-date=5 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205235147/http://www.mouthtomouthmag.com/higgins.html |url-status=live }}</ref> Подемот на интернетот во 1990-тите години овозможил да се појави живописна пост-флуксус заедница на интернет. Некои од оригиналните уметници на Флуксус од 1960-тите и 1970-тите, меѓу кои Хигинс, создале онлајн заедници како Флукслист; по нивното заминување, помлади уметници, писатели, музичари и изведувачи се обиделе да продолжат со нивната работа во [[киберпростор]]от. Влијанието на Флуксус продолжило и во [[мултимедија]]лни дигитални изведби, како онаа презентирана од „Други умови“ во зградата СОМАртс во Сан Франциско за одбележување на 50-годишнината од Флуксус во септември 2011 година.<ref>[https://www.sfcv.org/reviews/other-minds/always-in-flux-mostly-in-fun "Always in Flux, Mostly in Fun"] by David Bratman, sfcv.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140810200229/https://www.sfcv.org/reviews/other-minds/always-in-flux-mostly-in-fun |date=10 August 2014 }} Retrieved 1 August 2014</ref><ref>{{Cite web|url=https://archives.otherminds.org/index.php/Detail/occurrences/234|title=Something Else: A Fluxus Semicentenary|website=Other Minds Archives|access-date=February 15, 2024}}</ref> Изведбата ја курирал Адам Фонг, кој бил и еден од изведувачите заедно со Јоши Вада, Алисон Ноулс, Хана Хигинс, Лучано Кеса и Адам Овертон. Во 2018 година, Лос Анџелес филхармонијата во својот ''Фестивал Флуксус'' презентирала изведба на Флуксус во која биле вклучени ''Европери 1 и 2'' на [[Џон Кејџ]], во режија на Јувал Шерон.<ref>{{cite news |title=What Happens When Fluxus Enters the Concert Hall? |url=https://www.nytimes.com/2018/11/11/arts/music/la-philharmonic-fluxus-festival.html|newspaper=[[Њујорк тајмс]]|access-date=17 November 2018 |date=11 November 2018 |last1=Barone |first1=Joshua |archive-date=17 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117233633/https://www.nytimes.com/2018/11/11/arts/music/la-philharmonic-fluxus-festival.html |url-status=live }}</ref> Уметниците на Флуксус и денес продолжуваат да настапуваат, во помал обем. == Влијанија == Непосреден претходник на Флуксус, според Мачунас, била групата Гутаи, која ја промовирала уметноста како антиакадемско, психофизичко искуство, „уметност на материјата каква што е“, како што објаснил Казуо Ширага во 1956 година. Гутаи се поврзала со еден вид уметничко масовно производство, предвидувајќи го заштитниот знак на Флуксус, т.е. двосмисленоста меѓу култивираното и баналното, меѓу високото и ниското. Навистина, авангардната уметност во Јапонија повеќе тежнеела кон неформални отколку кон концептуални елементи, радикално спротивставувајќи се на екстремната формалност и симболика присутни во јапонската уметност. Во њујоршката музичка сцена од 1950-тите можеле да се забележат многу прашања поврзани со повоеното разочарување што го доживеале мнозина низ развиениот свет. Таквото разочарување само по себе претставувало причина за посветеност на будизмот и дзенот во секојдневни работи како менталниот став, медитацијата и пристапот кон храната и грижата за телото. Сепак, се чувствувала и општа потреба од пoрадикална уметничка сензибилност. Темите на распадот и на неадекватноста на идејата за модерност во уметничките области биле усвоени, делумно од Дишан и од дадата, а делумно од свеста за непријатноста од живеењето во современото општество. Се смета дека Флуксус ги доведувал во прашање поимите за претставување, нудејќи наместо тоа едноставно презентирање. Ова, всушност, одговара на една главна разлика меѓу западната и јапонската уметност. Друга важна карактеристика на Флуксус била елиминацијата на согледаните граници меѓу уметноста и животот, многу истакната струја во повоената уметност. Ова било илустрирано од делото и пишувањата на Јозеф Бојс, кој изјавил: „секој човек е уметник“. Пристапот на Флуксус бил секојдневен, „економичен“, како што се гледа во производството на мали предмети направени од хартија и пластика. Повторно, ова силно одговара на некои од основните карактеристики на јапонската култура, т.е. високата уметничка вредност на секојдневните дејства и предмети и естетското ценење на штедливоста. Ова се поврзува и со јапонската уметност и со концептот на шибуми, што може да вклучува нецелосност и го поддржува ценењето на голите предмети, нагласувајќи ја суптилноста наместо отвореноста. Реномираниот јапонски научник за естетика Јошинори Ониши ја нарекол суштината на јапонската уметност пантономична поради свеста за непостоење на разлика меѓу природата, уметноста и животот. Уметноста е начин да се приближиме до животот и природата/реалноста што одговара на вистинското постоење.<ref>{{Cite journal|jstor = 25164637|title = Toshi Ichiyanagi, Japanese Composer and "Fluxus"|last = Galliano|first = Luciana|date = Summer 2006|journal = [[Perspectives of New Music]]|volume=44|issue = 2|pages=250–261|doi = 10.1353/pnm.2006.0012| s2cid=258131560 }}</ref> ==Уметноста на заедницата== Флуксус поттикнувал аматерска естетика и ја вреднувал едноставноста повеќе од сложеноста. Како и [[дада]] пред него, флуксусот содржел силна струја на антикомерцијализам и чувство на [[антиуметност]], омаловажувајќи го конвенционалниот пазарно ориентиран уметнички свет во корист на креативна практика насочена кон уметникот. Сепак, како што напишал уметникот на флуксусот [[Робер Филиу]], флуксусот се разликувал од дадата по својот побогат збир на стремежи, а позитивните општествени и заедничарски стремежи на флуксусот далеку ја надминувале антиуметничката тенденција што исто така ја одбележувала групата.<ref>[https://artsbirthday.blogspot.com/2007/12/who-was-robert-filliou.html Робер Филиу за флуксусот и уметноста] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110919125827/http://artsbirthday.blogspot.com/2007/12/who-was-robert-filliou.html |date=19 September 2011 }} Преземено на 5 септември 2010</ref> Меѓу неговите рани соработници биле [[Јозеф Бојс]], [[Дик Хигинс]], [[Дејви Дет Хомпсон]], [[Нам Џун Паик]], [[Волф Востел]], [[Ла Монте Јанг]], [[Џозеф Бирд]], [[Ал Хансен]] и [[Јоко Оно]], кои истражувале медиуми што се движеле од перформанс до поезија, експериментална музика и филм. Заземајќи став на спротивставување на идеите за традицијата и професионализмот во уметностите на нивното време, групата флуксус го пренасочила акцентот од она што го создава уметникот кон личноста, дејствата и мислењата на уметникот. Во текот на 1960-тите и 1970-тите години, нивниот најактивен период, тие организирале настани во форма на „акции“, се занимавале со политика и јавно говорење и создавале скулпторски дела со употреба на неконвенционални материјали. Нивните радикално нетрадиционални дела вклучувале, на пример, [[видеоуметност]] на Нам Џун Паик и [[Шарлот Мурман]], како и перформанси на Јозеф Бојс и Волф Востел. Во раните години на флуксусот, често разиграниот стил на уметниците на флуксусот довел до тоа некои да ги сметаат за нешто повеќе од група на [[шега|шегобијци]]. Флуксусот исто така е споредуван со [[дада]] и со аспекти на [[поп-арт]]от и се смета за почетна точка на [[поштенска уметност|поштенската уметност]] и уметниците на [[но вејв]]. Уметниците од следните генерации, како [[Марк Блох]], не се обидуваат себеси да се определат како флуксус, туку создаваат ограноци како Флукс-пан или Јунг Флуксус, како начин да продолжат некои од идеите на флуксусот во контекст на 21 век, по [[поштенска уметност|поштенската уметност]]. Во поглед на уметничкиот пристап, уметниците на движењето претпочитале да работат со какви било материјали што им биле при рака и или самите ги создавале своите дела или соработувале со своите колеги во процесот на создавање. Ангажирањето комерцијални производители за дел од креативниот процес обично не било дел од практиката на флуксусот. Макиунас лично рачно составувал многу од повеќекратните изданија и едиции на флуксусот.<ref>[http://www.artnotart.com/fluxus/kfriedman-fourtyyears.html Кен Фридман, ''40 години флуксус''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100211142656/http://www.artnotart.com/fluxus/kfriedman-fourtyyears.html |date=11 February 2010 }} Преземено на 5 септември 2010</ref> Иако Макиунас рачно составувал многу предмети, тој ги дизајнирал и ги наменувал за масовно производство.<ref name="MOMA" /><ref name="Maciunas on Fluxus">[http://www.artnotart.com/fluxus/gmaciunas--.html Макиунас за флуксусот] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100210185828/http://www.artnotart.com/fluxus/gmaciunas--.html |date=10 February 2010 }} Преземено на 5 септември 2010</ref> Додека повеќе издавачи произведувале потпишани и нумерирани предмети во ограничени едиции наменети за продажба по високи цени, Макиунас произведувал отворени едиции по ниски цени.<ref name="MOMA" /><ref name="Maciunas on Fluxus"/> Неколку други издавачи на флуксус произведувале различни видови едиции на флуксус. Најпознат од нив бил [[Something Else Press]], основан од Дик Хигинс, веројатно најголемиот и најобемниот издавач на флуксус, кој објавувал книги во едиции од 1.500 до дури 5.000 примероци, сите достапни по стандардни книжарски цени.<ref>[http://members.chello.nl/j.seegers1/flux_files/something-else-press.html Флуксус и хепенинг, Something Else Press] {{WebArchive|url=https://web.archive.org/web/20110203222607/http://members.chello.nl/j.seegers1/flux_files/something-else-press.html |date=3 February 2011 }} Преземено на 5 септември 2010</ref><ref>[http://www.ubu.com/historical/gb/ UBUWeb] {{WebArchive|url=https://web.archive.org/web/20100914214705/http://www.ubu.com/historical/gb/ |date=14 September 2010 }} Преземено на 5 септември 2010</ref> Хигинс го создал терминот „[[интермедија]]“ во есеј од 1966 година.<ref>{{Cite news|url=https://whitehotmagazine.com/articles/selected-writings-by-dick-higgins/4157|title=Интермедија, флуксус и Something Else Press: избрани текстови од Дик Хигинс|work=[[Whitehot Magazine]]|last=Блох|first=Марк|author-link=Mark Bloch (artist)|date=February 2019|access-date=8 September 2023}}</ref> Уметничките форми што најтесно се поврзуваат со флуксусот се партитурите за настани и кутиите на флуксусот. Кутиите на флуксусот, понекогаш нарекувани флукс-китови или флукс-кутија, потекнуваат од Џорџ Макиунас, кој собирал збирки печатени картички, игри и идеи и ги организирал во мали пластични или дрвени кутии.{{sfn|Kellein|Hendricks|1995|p=11}} ===Партитура за настан=== Партитурата за настан, како „Музика со капење“ на [[Џорџ Брехт]], во суштина претставува [[перформанс]]-сценарио, обично долго само неколку реда и составено од описи на дејства што треба да се изведат, наместо од дијалог.<ref>{{cite journal|last=Kotz|first=Liz|author-link=Liz Kotz|date=Spring 2001|title=Естетика по Кејџ и „партитурата“ за настан|journal=[[October (journal)|October]]|volume=95|issue=95|pages=55–89|jstor=779200}}</ref><ref>{{cite journal |last=Dezeuze |first=Anna |date=January 2002 |title=Потеклото на партитурата на флуксусот: од неодреденоста до уметничкото дело „направи-сам“ |journal=[[Performance Research]] |volume=7 |issue=3 |pages=78–94 |doi=10.1080/13528165.2002.10871876|s2cid=191234739 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Robinson |first=Julia |date=Winter 2009 |title=Од апстракција до модел: настаните на Џорџ Брехт и концептуалниот пресврт во уметноста на 1960-тите |journal=[[October (journal)|October]] |volume=127 |pages=77–108 |doi=10.1162/octo.2009.127.1.77 |jstor=40368554|s2cid=57562781 }}</ref> Уметниците на флуксусот ги разликуваат партитурите за настан од „[[хепенинг]]“-от. Додека хепенинзите понекогаш биле сложени, долги перформанси наменети да ги заматат границите меѓу изведувачот и публиката, перформансот и стварноста, настаните во форма на перформанс обично биле кратки и едноставни. Перформансите на настаните настојувале да го издигнат баналното, да бидат свесни за секојдневното и да ја фрустрираат [[висока култура|високата култура]] на академската и пазарно ориентираната музика и уметност. Идејата за настанот потекнува од филозофијата на музиката на [[Хенри Кауел]]. Кауел, кој му бил учител на Џон Кејџ, а подоцна и на Дик Хигинс, го сковал терминот што Хигинс и други подоцна го применувале за кратки, концизни описи на дела што можат да се изведат. Терминот „партитура“ се употребува токму во смислата во која се употребува кога се опишува музичка партитура: низа од белешки што му овозможуваат на секого да го изведе делото, идеја поврзана и со она што [[Нам Џун Паик]] го нарекол пристап „направи сам“ и со она што [[Кен Фридман]] го нарекол „музикалност“. Иако многу се зборува за пристапот „направи сам“ кон уметноста, од суштинско значење е да се препознае дека оваа идеја произлегува од музиката и дека такви важни уметници на флуксусот како Паик, Хигинс или Корнер започнале како композитори, носејќи ја во уметноста идејата дека секој може да создаде дело со тоа што „ќе го направи“. Токму на ова мислел Фридман со музикалноста, радикално проширувајќи ја идејата до заклучокот дека секој може да создаде дело од каков било вид врз основа на партитура, признавајќи го композиторот како создавач на делото, додека истовремено делото слободно се реализира и дури се толкува на многу поинакви начини од оние на кои можеби би го извел првобитниот композитор. Други креативни форми што ги усвоиле практичарите на флуксусот вклучуваат [[колаж]], [[звучна уметност]], музика, видео и поезија — особено [[визуелна поезија]] и [[конкретна поезија]].<ref>{{Cite news|url=https://whitehotmagazine.com/articles/reader-edited-by-dick-higgins/5683|title=Осврт на книга: A Something Else Reader, уредена од Дик Хигинс|work=[[Whitehot Magazine]]|last=Блох|first=Марк|author-link=Mark Bloch (artist)|date=February 2023|access-date=8 September 2023}}</ref> ===Употреба на шок=== [[Нам Џун Паик]] и неговите колеги во уметничкото движење флуксус темелно го разбирале влијанието и значењето на шокот врз гледачот. Уметниците на флуксусот верувале дека шокот не само што го тера гледачот да го преиспита сопственото расудување, туку претставува средство за будење на гледачот, „...од перцептивната летаргија поттикната од навиката“.<ref name=Brill131>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=64_MywUrftoC&q=.from%20a%20perceptive%20lethargy%20furthered%20by%20habit%22&pg=PA131|title=Шокот и бесмисленото во дадата и флуксусот|last=Брил|first=Дороте|date=2010|publisher=University Press of New England|isbn=9781584659174|page=131|access-date=25 October 2020|archive-date=23 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423080439/https://books.google.com/books?id=64_MywUrftoC&q=.from+a+perceptive+lethargy+furthered+by+habit%22&pg=PA131|url-status=live}}</ref> Самиот Паик го опишал факторот на шок во својата работа со флуксусот: „Луѓето кои доаѓаат на моите концерти или ги гледаат моите предмети треба да бидат пренесени во друга состојба на свеста. Тие треба да бидат надвор од себе. А за да ги доведам во оваа состојба, потребен е мал шок... Секој што дојде на мојата изложба ја виде главата и беше надвор од себе.“<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=xv7XCwAAQBAJ&q=People%20who%20come%20to%20my%20concerts%20or%20see%20my%20objects%20paik&pg=PA294|title=Во вртлогот: музика, импровизација и сонот за слобода: пред 1970 година|last=Туп|first=Дејвид|author-link=David Toop|date=2016-05-05|publisher=Bloomsbury Publishing USA|isbn=9781441102775|pages=294|access-date=25 October 2020|archive-date=23 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423080414/https://books.google.com/books?id=xv7XCwAAQBAJ&q=People+who+come+to+my+concerts+or+see+my+objects+paik&pg=PA294|url-status=live}}</ref> „Главата“ на Паик била глава на вистинска крава изложена на влезот во неговата изложба „Изложба на музика — електронска телевизија“, сместена во галеријата Парнас во Вупертал, Германија, во 1963 година.<ref name=Brill131 /> ==Уметнички филозофии== Флуксусот по дух е сличен на уметничкото движење [[дада]], нагласувајќи го концептот на [[антиуметност]] и исмевајќи ја сериозноста на модерната уметност.<ref name="rush24">{{harvnb|Rush|2005|p=24}}</ref> Уметниците на флуксусот ги користеле своите минималистички перформанси за да ги нагласат, според нив, врските меѓу секојдневните предмети и уметноста, слично на Дишан во дела како ''[[Фонтана (Дишан)|Фонтана]]''.<ref name="rush24"/> Уметноста на флуксусот често била претставувана во „настани“, кои [[Џорџ Брехт]] ги дефинирал како „најмалата единица на ситуација“.<ref name="rush24"/><ref>[http://members.chello.nl/j.seegers1/flux_files/brecht.html За Џорџ Брехт, Робер Филиу и други] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114003700/http://members.chello.nl/j.seegers1/flux_files/brecht.html |date=14 November 2010 }} Преземено на 5 септември 2010</ref> Настаните се состоеле од минимална инструкција, отворајќи ги настаните кон случајности и други ненамерни ефекти.<ref name="rush25">{{harvnb|Rush|2005|p=25}}</ref> Кон случајноста на настаните придонесувало и вклучувањето на членовите на публиката во перформансите, со што се реализирала идејата на Дишан дека гледачот го довршува уметничкото дело.<ref name="rush25"/> ==Подоцнежна критика== Постои сложеност во соодветното проследување на единствената историја на флуксусот. Во ''Флуксус: кратка историја и други фикции'', Овен Смит признава дека, со појавата на нов материјал објавен за флуксусот и неговото проширување до денес, неговата историја мора да остане отворена.<ref name="O'neill">О'Нил, Розмари. ''Во духот на флуксусот''. Art Journal 53.1 (1994): 90–93. Web.</ref> Отпорот кон ставањето во однапред определени категории, заедно со отсуството на стабилен идентитет, му овозможил на флуксусот широко учество, но, судејќи според она што се појавува во историјата, ја затворил и таа можност. Макиунас често вршел исклучувања од групата меѓу 1962 и 1978 година, што ја дестабилизирало колективната целина.{{sfn|O'Dell|1997}} Кристин Стилс во еден од своите есеи тврди дека суштината на флуксусот е „перформативна“, додека во поново време смета дека таа суштина е „еродирана или загрозена“. Наместо тоа, тврди Стилс, флуксусот се насочил кон фаворизирање на предметите што се објавуваат: „Мора да се внимава флуксусот историски да не се преобрази од радикален процес и презентативна уметност во статична и репрезентативна уметничка традиција.“<ref name="O'neill" /> Без раководство, без препознатливи насоки, без вистинска колективна стратегија и без хомогеност во поглед на практиките, со флуксусот не може да се постапува преку традиционални критички алатки. Флуксусот е показател за оваа збунетост. Затоа флуксусот речиси секогаш претставува дискурс за неуспехот на дискурсот.<ref>''Флуксус, повеќе флуксус отколку историја''. Art-Press 391 (2012): 65–69. Art Source. Web. 6 October 2015.</ref> ==Уметници== Уметниците на флуксусот споделувале неколку карактеристики, вклучувајќи духовитост и „детскост“, иако немале конзистентен идентитет како уметничка заедница.<ref name="odell43">{{harvnb|O'Dell|1997|p=43}}</ref> Оваа неопределена самоидентификација ѝ овозможила на групата да вклучи разновидни уметници, меѓу кои и голем број жени. Особено значајна е можноста флуксусот да имал повеќе женски членови од која било западна уметничка група до тој момент во историјата, бидејќи флуксусот дошол веднаш по движењето на [[апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]], доминирано од белци.<ref name="odell43"/> Сепак, и покрај намерната отвореност на флуксусот, Макиунас инсистирал на одржување единство во колективот. Поради тоа, Макиунас бил обвинуван за исфрлање на одредени членови поради отстапување од она што тој го сметал за целите на флуксусот.{{sfn|Oren|1993|p=8}} Низ годините, многу уметници, писатели и композитори биле поврзани со движењето „Флукус“: {{Div col|colwidth=18em}} *[[Ерик Андерсен (уметник)|Ерик Андерсен]] (роден 1940) *[[Џон Армледер]] (роден 1948) *[[Ај-О]] (роден 1931) *[[Мери Бауермајстер]] (1934–2023) *[[Џозеф Бојс]] (1921–1986) *[[Базон Брок]] (роден 1936) *[[Џозеф Бирд]] (1937–2025) *[[Џон Кејџ]] (1912–1992)<ref>Baas, Jacquelynn, et al. Fluxus and the Essential Questions of Life, стр. 80, 86. Чикаго и Хановер, Њу Хемпшир: University of Chicago Press и Hood Museum of Art, 2011.</ref> *[[Џорџ Брехт]] (1926–2008) *[[Џузепе Кјари]] (1926–2007) *[[Хенинг Кристијансен]] (1932–2008) *[[Филип Корнер]] (роден 1933) *[[Жан Дипуи]] (1925–2021) *[[Фелипе Еренберг]] (1943–2017) *[[Ојвинд Фалстрем]] (1928–1976) *[[Робер Фију]] (1926–1987) *[[Симон Форти]] (родена 1935) *[[Хенри Флинт]] (роден 1940) *[[Кен Фридман]] (роден 1949) *[[Ал Хансен]] (1927–1995) *[[Марта Хелион]] (родена 1937) *[[Џефри Хендрикс]] (1931–2018) *[[Биси Хендрикс]] (родена 1932) *[[Дик Хигинс]] (1938–1998) *[[Дави Дет Хомпсон]] (1939–1996) *[[Алис Хачинс]] (1916–2009) *[[Тоши Ичијанаги]] (1933–2022) *[[Руд Јансен]] (роден 1959) *[[Тери Џенингс]] (1940–1981) *[[Реј Џонсон]] (1927–1995) *[[Џо Џонс]] (1934–1993) *[[Алан Капроу]] (1927–2006) *[[Бенгт аф Клинтберг]] (роден 1938) *[[Милан Книжак]] (1940–2026) *[[Алисон Ноулс]] (1933–2025) *[[Артур Кепке]] (1928–1977) *[[Такехиса Косуги]] (1938–2018) *[[Филип Крум]] (роден 1941) *[[Шигеко Кубота]] (1937–2015) *[[Џорџ Ландоу]] (1944–2011) *[[Витаутас Ландсбергис]] (роден 1932) *[[Џон Ленон]] (1940–1980) *[[Џексон Мек Лоу]] (1922–2004) *[[Ричард Максфилд]] (1927–1969) *[[Џорџ Мачјунас]] (1931–1978) *[[Јонас Мекас]] (1922–2019) *[[Густав Мецгер]] (1926–2017) *[[Лери Милер]] (роден 1944) *[[Кејт Милет]] (1934–2017) *[[Шарлот Мурман]] (1933–1991) *[[Маурицио Нанучи]] (роден 1939) *[[Јоко Оно]] (родена 1933) *[[Робин Пејџ]] (1932–2015) *[[Нам Џун Пајк]] (1932–2006) *[[Бен Патерсон]] (1934–2016) *[[Тери Рајли]] (роден 1935) *[[Дитер Рот]] (1930–1998) *[[Такако Саито]] (1929–2025) *[[Вим Т. Шиперс]] (1942–2026) *[[Томас Шмит]] (1943–2006) *[[Кероли Шниман]] (1939–2019) *[[Миеко Шиоми]] (родена 1938) *[[Џани-Емилио Симонети]] (роден 1940) *[[Џој Скагс]] (роден 1945) *[[Даниел Споери]] (1930–2024) *[[Џејмс Тени]] (1934–2006) *[[Јасунао Тоне]] (1935–2025) *[[Питер Ван Рајпер]] (1942–1998) *[[Бен Вотије]] (1935–2024) *[[Волф Востел]] (1932–1998) *[[Јоши Вада]] (1943–2021) *[[Роберт Вотс]] (1923–1988) *[[Емет Вилијамс]] (1925–2007) *[[Ла Монте Јанг]] (роден 1935) {{div col end}} ==Научници, критичари и куратори поврзани со движењето== {{Div col|colwidth=18em}} *[[Жаклин Бас]] (родена 1948) *[[Марк Блох]] (роден 1956) *[[Џин Браун]] (1911–1994) *[[Питер Франк]] (роден 1950) *[[Кен Фридман]] (роден 1949) *[[Џон Ханхард]] (роден 1945) *[[Џон Хелд Џуниор]] (роден 1947) *[[Џон Хендрикс]] (роден 1939) *[[Хана Хигинс]] (родена 1964) *[[Џудит Хофберг]] (1934–2009) *[[Џил Џонстон]] (1929–2010) *[[Клајв Филпот]] (роден 1950) *[[Кристин Стајлс]] (родена 1947) *[[Кнуд Педерсен]] (1925–2014) {{div col end}} ==Главни збирки и архиви== {{Div col|colwidth=30em}} * Алтернативни традиции во современата уметност, Универзитетска библиотека и [[Музеј на уметноста на Универзитетот во Ајова]], [[Универзитет во Ајова]], Ајова Сити, Ајова, САД * Архив Зом, [[Државна галерија Штутгарт]], Штутгарт, Германија<ref>{{cite web |url=https://www.staatsgalerie.de/de/sammlung/themen/kunstarchive/archiv-sohm |title=Архив Зом |website=Државна галерија Штутгарт |language=de |access-date=2026-06-20}}</ref> * Архивио Конц, Верона, Италија * [[Истражувачки центар за уметност Артпул]], Будимпешта, Унгарија<ref>{{cite web |url=https://www.artpool.hu/institute/about.html |title=За Истражувачкиот центар за уметност Артпул |website=Истражувачки центар за уметност Артпул |access-date=2026-06-20}}</ref> * [[Музеј на уметноста во Беркли и Пацифичка филмска архива]], Беркли, Калифорнија * Документи на Дејвид Мејор/Флуксшу/Пресата Бо Гест, Архив на галеријата Тејт, [[Тејт Британија]], Лондон, Англија<ref>{{Cite web |url=http://archive.tate.org.uk/DServe/dserve.exe?dsqServer=tb-calm&dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Catalog&dsqPos=8&dsqSearch=(UserWrapped5='Mayor') |title=Каталог на архивата и јавните записи на Тејт |access-date=8 July 2015 |archive-date=23 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423080508/http://archive.tate.org.uk/DServe/dserve.exe?dsqServer=tb-calm&dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Catalog&dsqPos=8&dsqSearch=%28UserWrapped5%3D%27Mayor%27%29%2C |url-status=live }}</ref> * [[Универзитет Де Монтфор]], Лестер, Обединето Кралство * [[Елсворт Снајдер]] [https://www.nypl.org/research/research-catalog/bib/b18798908?originalUrl=https%3A%2F%2Fcatalog.nypl.org%2Frecord%3Db18798908~S1 збирка на повеќекратни изданија и ефемери на флуксусот], [[Њујоршка јавна библиотека]], Њујорк, Њујорк<ref>{{Cite web|url=https://libguides.nypl.org/c.php?g=1023232&p=7411709|title=Истражувачки водичи: материјали за флуксусот во Њујоршката јавна библиотека: издвоени материјали од одделот Валак|first=Референтни библиотекари за уметничката и архитектонската збирка|last= |website=libguides.nypl.org}}</ref> * Фондација Емили Харви, Њујорк и Венеција, Италија * {{ill|Флуксеум|de|Fluxeum}}, збирка на Уте и Михаел Бергер, Висбаден-Ербенхајм, Германија * Збирка флуксус, документи на [[Кен Фридман]], Архив на галеријата Тејт, Тејт Британија, Лондон, Англија * Збирка флуксус, [[Центар за уметност Вокер]], Минеаполис, Минесота, САД * ''Флуксус и неофлуксус / Украдената симфонија'' (збирка на звучни дела на флуксусот од 2023 година, издадена на ЦД од издавачката куќа [[Sub Rosa]]) * Фондација на сомнежот, Блоа, Франција<ref>{{Cite web |url=http://www.fondationdudoute.fr/1584-presentation.htm |title=Фондација на сомнежот |access-date=14 October 2016 |archive-date=24 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161024063940/http://www.fondationdudoute.fr/1584-presentation.htm |url-status=live }}</ref> * Фондација Боното, Молвена, Виченца, Италија<ref>{{cite web |url=https://www.fondazionebonotto.org/en/collection/ |title=Збирка на флуксус и експериментална поезија |website=Фондација Боното |access-date=2026-06-20}}</ref> * Архива Френклин Фурнас, [[Музеј на современата уметност]], Њујорк * Меморијална збирка на Џорџ Макиунас, [[Музеј на уметноста Худ]], колеџот Дартмут, Хановер, Њу Хемпшир, САД<ref>{{cite web |url=https://hoodmuseum.dartmouth.edu/explore/collection/modern-contemporary-art/fluxus |title=Флуксус |website=Музеј на уметноста Худ, колеџ Дартмут |access-date=2026-06-20}}</ref> * Гилберт и Лила Силверман, Фондација за флуксус, Детроит, Мичиген, и Њујорк, САД * Институт за уметности и наука, [[Универзитет на Калифорнија, Санта Круз]], САД * [[Израелски музеј]], Ерусалим, подарок од збирката на Гилберт и Лила Силверман, Детроит, за Американските пријатели на Израелскиот музеј * [http://hdl.handle.net/10020/cifa890164 Документи на Жан Браун, 1916–1995], информативен водич, [[Истражувачки институт Гети]], Лос Анџелес<ref>Истражувачки институт Гети [http://archives.getty.edu:8082/cgi/f/findaid/findaid-idx?cc=utf8a;c=utf8a;view=reslist;subview=standard;didno=US%3A%3ACMalG%3A%3A890164 Избрани информативни водичи за специјални збирки. Документи на Жан Браун, 1916–1995, главно 1958–1985]. Преземено на 28 август 2008.</ref> * [[Центар за визуелни уметности Јонас Мекас]], [[Вилнус]], Литванија * [[Музеј Востел Малпартида]],<ref>{{Cite web |url=http://museovostell.gobex.es/ |title=Музеј Востел Малпартида |access-date=23 April 2021 |archive-date=20 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200720155556/http://museovostell.gobex.es/ |url-status=live }}</ref> Касерес, Шпанија * [[Музеј ФЛУКСУС+]], Потсдам, Германија<ref>{{Cite web |url=http://www.fluxus-plus.de/ |title=Музеј Флуксус+ Потсдам, Германија |access-date=3 September 2005 |archive-date=28 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228234401/http://www.fluxus-plus.de/ |url-status=live }}</ref> * Збирка Марија и Валтер Шнепел, Бремен, Германија * ''Бескрајната приказна за ФЛУКСУС'' ([[TVF Media|ТВФ]]),<ref>{{Cite web |url=http://www.artvideo.tv/ |title=Бескрајната приказна за ФЛУКСУС |access-date=23 April 2021 |archive-date=24 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224182145/http://artvideo.tv/ |url-status=live }}</ref> Gent, Belgium {{div col end}} ==Наводи== {{наводи|22em}} ===Извори=== * {{cite book|last=Hendricks|first=Jon|title=Fluxus Codex|location=New York|publisher=Harry N. Abrams|year=1988|isbn=9780810909205}} * {{cite book|last1=Kellein|first1=Thomas|author1-link=Thomas Kellein|last2=Hendricks|first2=Jon|year=1995|title=Fluxus|location=London|publisher=Thames & Hudson}} * {{Cite book|last=Kellein|first=Thomas|author-link=Thomas Kellein|url=https://books.google.com/books?id=MO_hIEpUiBQC|title=George Maciunas: The Dream of Fluxus|publisher=Thames & Hudson|year=2007|isbn=9780500976654|location=New York}} * {{cite book|last1=Maciunas|first1=George|author1-link=George Maciunas|last2=Ay-O|author2-link=Ay-O|year=1998|title=Mr. Fluxus – A Collective Portrait of George Maciunas, 1931–1978|editor1=Emmett Williams|editor2=Ann Noël|location=London|publisher=Thames & Hudson|oclc=38974950|isbn=9780500974612}} * {{cite journal|last=O'Dell|first=Kathy|author-link=Kathy O'Dell|date=Spring 1997|title=Fluxus Feminus|journal=[[TDR (journal)|TDR: The Drama Review]]|volume=41|issue=1|pages=43–60| doi=10.2307/1146571|jstor=1146571}} * {{cite journal|last=Oren|first=Michel|year=1993|title=Anti-Art as the End of Cultural History|journal= [[Performing Arts Journal]] |volume=15|issue=2|pages=1–30|doi=10.2307/3245708|jstor=3245708|s2cid=195053017}} * {{cite book|last1=Brecht|first1=George|author1-link=George Brecht|last2=Robinson|first2=Julia|title=George Brecht: Events – Eine Heterospektive|location=Cologne|publisher=[[Museum Ludwig]] and {{ill|Buchhandlung Walther König|de}}|year=2005|language=de}} * {{cite book|last=Rush|first=Michael|author-link=Michael Rush (museum director)|year=2005|title=New Media in Art|location=London|publisher=Thames & Hudson}} * {{cite book|last=Smith|first=Owen|year=1998|title=Fluxus: The History of an Attitude|location=San Diego|publisher=San Diego State University Press|oclc=40732860|ol=OL9275998W}} ==Надворешни врски== {{Commons category}} {{Wikiquote}} {{Div col|colwidth=30em}} *Линкови на [[Ubuweb]]: **[http://www.ubu.com/sound/tellus_24.html Samples of Fluxus Audio] on the [[Tellus Audio Cassette Magazine]] **[http://ubu.com/historical/young/index.html ''Антологија на случајни операции'' (1963)] **[http://www.ubu.com/film/fluxfilm.html FluxFilms (1962–1970) in MPEG format] *[https://web.archive.org/web/20130209090452/http://www.fluxusheidelberg.org/kenfriedman.html Interview with Ken Friedman] *[http://thelunaticsareontheloose.tumblr.com/ European Fluxus Festivals 1962–1977] *[https://www.youtube.com/watch?v=SSulycqZH-U John Cage on I've Got A Secret performing ''Water Walk'', January 1960, from the same era as his teaching classes at the New School] *[http://www.moma.org/interactives/exhibitions/2011/fluxus_editions/category_works/fluxus1/ MOMA online archive of Fluxus 1, Fluxkit and Flux Year Box 2] *[http://www.fluxus-plus.de/ Museum Fluxus+ Potsdam, Germany] *[http://museovostell.gobex.es Museo Vostell Malpartida], Cáceres, Spain. *[http://sdrc.lib.uiowa.edu/atca/subjugated/cover.htm Subjugated Knowledges exhibition catalogue] *[http://www.fluxus-archive.dk The Copenhagen Fluxus Archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090810110413/http://www.fluxus-archive.dk/ |date=10 August 2009 }} *[https://web.archive.org/web/20111007194223/http://aok2.lib.umbc.edu/specoll/Higgins/index.php Dick Higgins collection at the University of Maryland, Baltimore County] *[https://www.fondazionebonotto.org/en/collection/fluxus/artist Fondazione Bonotto, Fluxus works collection] *[http://fluxus.lib.uiowa.edu/ Fluxus Digital Collection, University of Iowa ] *[https://digital.lib.uiowa.edu/islandora/object/ui%3Afluxus Fluxus West Digital Collection] *[https://www.fluxuscomesalive.fun/en/ Fluxus Comes Alive - interactive Fluxus guide] *{{discogs artist|Fluxus (4)}} {{div col end}} [[Категорија:Експериментална музика]] [[Категорија:Авангардна уметност]] [[Категорија:Концептуална уметност]] [[Категорија:Врски за Wayback од предлошката „Семарх“]] 9tpu4ppxh30ct6npvcr5tenspd7lend 5640858 5640855 2026-10-05T17:40:54Z 19user99 72391 5640858 wikitext text/x-wiki [[File:Festum Fluxorum Fluxus.png|thumb|Плакат за ''Festum Fluxorum Fluxus'', 1963 г.]] '''Флуксус''' — меѓународна, интердисциплинарна заедница на ликовни уметници, композитори, дизајнери и поети во текот на 1960-тите и 1970-тите години, кои, инспирирани од [[Џон Кејџ]], се занимавале со експериментални [[Перформанс|уметнички перформанси]] кои го нагласувале уметничкиот процес базиран на случајност наместо конечниот производ.<ref>''Nationalencyclopedin'' (''Шведска национална енциклопедија''). 2016. "Fluxus". Достапно на: http://www.ne.se/uppslagsverk/encyclopedi/lång/fluxus {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210423080425/https://auth.ne.se/login |date=23 April 2021 }} Пристапено на 11 септември 2016.</ref><ref>Wainwright, Lisa S. 2016. "Fluxus." ''Britannica Academic'' (Encyclopædia Britannica Online).</ref> Флуксус е познат по експерименталните придонеси во различни уметнички медиуми и дисциплини и по создавањето нови уметнички форми. Овие уметнички форми вклучуваат [[Интермедија (уметност)|интермедија]], термин за првпат употребен од уметникот [[Дик Хигинс]];<ref>[[Дик Хигинс|Higgins, Dick]]. 1966. "Intermedia." ''Something Else Newsletter''. vol. 1, no. 1, February, pp. 1–3.</ref><ref>Higgins, Dick. 2001. "Intermedia" ''Multimedia: From Wagner to Virtual Reality''. Randall Packer and Ken Jordan, eds. New York: W. W. Norton, pp. 27–32.</ref><ref>Higgins, Dick. 1984. ''Horizons: The Poetics and Theory of the Intermedia''. Carbondale and Edwardsville: Southern Illinois University Press</ref><ref>[[Хана Хигинс|Hannah B. Higgins]], "The Computational Word Works of Eric Andersen and Dick Higgins", ''Mainframe Experimentalism: Early Digital Computing in the Experimental Arts'', Hannah Higgins & Douglas Kahn, eds., pp. 271–281</ref> [[Концептуална уметност|концептуална уметност]], првпат развиена од [[Хенри Флинт]],<ref>[[Хенри Флинт|Flynt, Henry]]. 1961. "Concept Art: Innperseqs." Reprinted in 1963: ''An Anthology''. La Monte Young, ed. New York: Jackson Mac Low and La Monte Young, np.</ref><ref>Flynt, Henry. 1963. "Essay: Concept Art: Provisional Version." ''An Anthology''. La Monte Young, ed. New York: Jackson Mac Low and La Monte Young, np.</ref> уметник поврзан со движењето; и [[Видеоуметност|видеоуметност]], започната од пионерите [[Нам Џун Пајк]] и [[Волф Востел]].<ref>[[Нам Џун Пајк|Paik, Nam June]]. 1993. ''Nam June Paik: eine Data Base. La Biennale di Venezia. XLV Esposizione lnternazionale D'Arte, June 13 – October 10, 1993''. {{ill|Клаус Бусман|de|Klaus Bußmann}} и {{ill|Флоријан Мацнер|de|Florian Matzner}}, eds. Venice and Berlin: [[Венецијанско биенале|Biennale di Venezia]] and Edition Cantz.</ref><ref>Hanhardt, John and Ken Hakuta. 2012. ''Nam June Paik: Global Visionary''. London and Washington, D.C.: D. Giles, Ltd., in association with the [[Смитсонијански музеј на американската уметност|Smithsonian American Art Museum]].</ref><ref>Fundacio Joan Miro. 1979. ''Vostell. Environments Pintura Happenings Dibuixos Video de 1958 a 1978''. Barcelona: Fundacio Joan Miro.</ref> Холандскиот галерист и ликовен критичар Хари Руе го опишува Флуксус како „најрадикалното и најексперименталното уметничко движење на шеесеттите“.<ref name="Ruhé, Harry 1979">{{ill|Хари Руе|nl|Harry Ruhé|lt=Ruhé, Harry}}. 1979. ''Fluxus, the Most Radical and Experimental Art Movement of the Sixties'' Amsterdam: Editions Galerie A.</ref><ref>Ruhé, Harry. 1999. "Introduction." ''25 Fluxus Stories'' Amsterdam: Tuja Books, p. 4.</ref> Уметниците на Флуксус произведувале „настани“ на [[Перформанс|перформанс]], кои вклучувале изведби на партитури, „[[Неодадаизам|Неодада]]“ [[Бучава (музика)|шумна музика]] и временски ограничени дела, како и [[Конкретна поезија|конкретна поезија]], [[Ликовна уметност|ликовна уметност]], [[Урбанизам|урбано планирање]], архитектура, дизајн, литература и издаваштво. Многи уметници на Флуксус споделувале антикомерцијални и [[Антиуметност|антиуметнички]] сфаќања. Флуксус понекогаш се опишува како „интермедија“. Идеите и практиките на композиторот Џон Кејџ силно влијаеле врз Флуксус, особено неговите сфаќања дека треба да се започне уметничко дело без концепција за неговиот крај и неговото разбирање за делото како место за интеракција помеѓу уметникот и публиката. Процесот на создавање имал предност пред конечниот производ.<ref>{{Cite web|title = Fluxus Movement, Artists and Major Works|url = http://www.theartstory.org/movement-fluxus.htm|access-date = 2015-10-06|archive-date = 19 October 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151019105630/http://www.theartstory.org/movement-fluxus.htm|url-status = live}}</ref> Друго значајно влијание биле [[Редимејд|редимејд]] делата на [[Марсел Дишан]], француски уметник кој бил активен во [[Дадаизам|Дада]] (1916 – {{circa|1922}}). [[Џорџ Мачиунас]], кој во голема мера се смета за основач на ова флуидно движење, го скроил името Флуксус во 1961 година како наслов за предложено списание.<ref>{{Cite book|title=In the Spirit of Fluxus|editor1-last=Armstrong|editor1-first=Elizabeth|editor1-link=Elizabeth Armstrong (curator)|publisher=[[Уокеров уметнички центар|Walker Art Center]]|chapter=The Occasion of the Exhibition|year=1993|isbn=9780935640403|location=Minneapolis|page=24}}</ref> Многу уметници од 1960-тите земале учество во активностите на Флуксус, вклучувајќи ги [[Јозеф Бојс]], [[Вилем де Ридер]], [[Џорџ Брехт]], [[Џон Кејџ]], [[Роберт Филиу]], [[Бен Вотје]], [[Ал Хансен]], [[Дик Хигинс]], [[Бенгт аф Клинтберг]], [[Алисон Ноулс]], [[Артур Кепке|Ади Кепке]], [[Јоко Оно]], [[Нам Џун Пајк]], [[Шигеко Кубота]], [[Ла Монте Јанг]], [[Мери Бауермајстер]], [[Џозеф Берд]], [[Бен Патерсон]], [[Даниел Споери]], [[Џексон Мек Лоу]], [[Ерик Андерсен (уметник)|Ерик Андерсен]], [[Кен Фридман]], [[Тери Рајли]] и [[Волф Востел]]. Не само што биле разнолика заедница на соработници кои влијаеја едни на други, туку биле и, во голема мера, пријатели. Тие колективно имаа идеи за уметноста и улогата на уметноста во општеството кои во тоа време биле радикални.<ref>Zurbrugg, Nicholas. 1990. "A Spirit of Large Goals." – Dada and Fluxus at Two Speeds. ''Fluxus!'' Nicholas Zurbrugg, Francesco Conz, and Nicholas Tsoutas, eds. Brisbane, Australia: Institute of Modern Art, p. 29.</ref> Основачот на Флуксус, Џорџ Мачиунас, предложи познат манифест, но малкумина го сметаа Флуксус за вистинско движење,<ref>[[Дик Хигинс|Higgins, Dick]]. 1992. "Fluxus: Theory and Reception." ''Lund Art Press'', vol II, no. 2, pp. 25–46.</ref><ref>Higgins, Dick. 1998. "Fluxus: Theory and Reception." ''The Fluxus Reader'', Ken Friedman, ed. Chichester, West Sussex: Wiley Academy Editions, pp. 218–236.</ref> и затоа манифестот не беше широко прифатен. Наместо тоа, серија фестивали во Визбаден, Копенхаген, Стокхолм, Амстердам, Лондон и Њујорк дадоа повод за лабава, но робусна заедница со многу слични верувања. Во согласност со репутацијата што Флуксус ја заработи како форум за експериментирање,<ref name="Ruhé, Harry 1979"/> некои уметници на Флуксус почнаа да го опишуваат Флуксус како лабораторија.<ref>[[Кен Фридман|Friedman, Ken]]. 2011. "Fluxus: A Laboratory of Ideas." ''Fluxus and the Essential Qualities of Life''. Jacquelynne Baas, editor. Chicago: University of Chicago Press, p. 35.</ref><ref>Friedman, Ken. 2012. "Freedom? Nothingness? Time? Fluxus and the Laboratory of Ideas." ''Theory, Culture, and Society'', vol. 29, no. 7/8, December, pp. 372–398. {{doi|10.1177/0263276412465440}} {{Cite journal |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0263276412465440 |title=Freedom? Nothingness? Time? Fluxus and the Laboratory of Ideas - Ken Friedman, 2012 |journal=Theory, Culture & Society |date=December 2012 |volume=29 |issue=7–8 |pages=372–398 |doi=10.1177/0263276412465440 |access-date=23 April 2021 |archive-date=23 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423080414/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0263276412465440 |url-status=bot: unknown |last1=Friedman |first1=Ken |s2cid=144894255 |url-access=subscription }}</ref> == Рана историја (крајот на 1950-тите години до 1965) == === Потекло === [[Слика:John Cage (1988).jpg|мини|Џон Кејџ во 1988 година.]] Потеклото на движењето лежи во многу од концептитe истражувани од композиторот [[Џон Кејџ]] во неговата [[Експериментална музика|експериментална музика]] од 1930-тите до 1960-тите години. По посетувањето курсеви за [[Зен-будизам]] предавани од [[Д. Т. Сузуки]], Кејџ предавал низа часови по експериментална композиција од 1957 до 1959 година во [[Ново училиште за социјални истражувања|Новото училиште за социјални истражувања]] во Њујорк. Овие часови ги истражуваа поимите за случајност и [[Индетерминизам во музиката|неодреденост]] во уметноста, користејќи музички партитури како основа за композиции кои би можеле да се изведуваат на потенцијално бесконечни начини. Некои од уметниците и музичарите кои се вклучија во Флуксус, вклучувајќи ги [[Џексон Мек Лоу]], [[Ла Монте Јанг]], [[Џорџ Брехт]], [[Ал Хансен]] и [[Дик Хигинс]], посетуваа часови кај Кејџ.<ref>Мачиунас самиот се приклучи на часот во 1959–60, и му предаваше Максфилд</ref>{{sfn|Brecht|Robinson|2005|p=28}} Големо влијание се наоѓа во делото на [[Марсел Дишан]].<ref name="MOMA">{{Cite web |url=http://www.moma.org/collection/theme.php?theme_id=10457 |title=Michael Corris, MoMA, Grove Art Online, Oxford University Press, 2009 |access-date=12 June 2012 |archive-date=8 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150508010418/http://www.moma.org/collection/theme.php?theme_id=10457 |url-status=live }}</ref> Исто така од важност била ''Дада поети и сликари'' уредена од Роберт Мадервел, книга со преводи на дадаистички текстови која беше широко читана од членовите на Флуксус.<ref>{{Cite book|title=The Dada Painters And Poets: An Anthology|last=Motherwell|first=Robert and Jean Arp|publisher=Belknap Press Of Harvard University Press|year=1989|location=Cambridge, Mass}}</ref> Терминот [[Антиуметност]], претходник на [[Дадаизам|Дада]], беше скроен од Дишан околу 1913 година, кога ги создаде своите први редимејд дела од [[Пронајден предмет|пронајдени предмети]] (обични предмети пронајдени или купени и прогласени за уметност).<ref>{{Cite web |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/a/anti-art |title=Anti-art, Art that challenges the existing accepted definitions of art, Tate |access-date=7 October 2015 |archive-date=5 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170405055113/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/a/anti-art |url-status=live }}</ref> Равнодушно избрани, [[Редимејд|редимејд]] и изменетите редимејд дела го предизвикаа поимот за уметноста како суштински оптичко искуство, зависно од академските уметнички вештини. Најпознатиот пример е изменетиот редимејд на Дишан ''[[Фонтана (Дишан)|Фонтана]]'' (1917), дело кое тој го потпиша со "Р. Мут." Додека се засолнуваше од Првата светска војна во Њујорк, во 1915 година Дишан формираше Дада група со [[Франсис Пикабија]] и американскиот уметник [[Ман Реј]]. Други клучни членови биле [[Артур Краван]], [[Флорин Стетајмер]] и [[Елза фон Фрајтаг-Лорингхофен|Баронесата Елза фон Фрајтаг-Лорингхофен]], која според некои е заслужна за предлагањето на идејата за [[Fontaine (Duchamp)|Фонтана]] на Дишан.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2006/07/06/arts/design/06dada.html|title=Dada's Women, Ahead of Their Time|work=[[The New York Times]]|last=Cotter|first=Holland|author-link=Holland Cotter|date=6 July 2006|access-date=17 May 2022|archive-date=4 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170104063747/http://www.nytimes.com/2006/07/06/arts/design/06dada.html?_r=1|url-status=live}}</ref> До 1916 година овие уметници, посебно Дишан, Ман Реј и Пикабија, станаа центар за радикални антиуметнички активности во Њујорк. Нивните уметнички дела ќе го инспирираат Флуксус и [[Концептуална уметност|концептуалната уметност]] воопшто.<ref name="MOMA" /> Во доцните 1950-ти и многу рано во 1960-тите години, Флуксус и современите групи или движења, вклучувајќи ги [[Хепенинг|Хепенинзи]], [[Нов реализам]], [[Поштенска уметност|поштенска уметност]] и [[Перформанс|акциона уметност]] во Јапонија, Австрија и други меѓународни локации, честопати биле ставани под рубриката „[[Неодадаизам|Неодада]]“.<ref>Hapgood, Susan and Rittner, Jennifer. "Neo-Dada: Redefining Art, 1958–1962", ''[[Performing Arts Journal]]'', vol. 17, no. 1 (January 1995), pp. 63–70.</ref> Голем број други современи настани се сметаат за настани кои или го антиципираат Флуксус или конституираат прото-Флуксус настани.<ref name="MOMA" /> Меѓу најчесто споменуваните се серијата концерти во поткровјето на улицата Чемберс, во Њујорк, организирани од [[Јоко Оно]] и Ла Монте Јанг во 1961 година, со парчиња од Оно, [[Џексон Мек Лоу]], [[Џозеф Берд]] и [[Хенри Флинт]];<ref>{{Cite web |url=http://www.jeclique.com/onoweb/loftono.html |title=Performances at Yoko Ono's Chambers Street Loft |access-date=2 July 2012 |archive-date=10 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410182850/http://www.jeclique.com/onoweb/loftono.html |url-status=live }}</ref> едномесечниот фестивал ''Yam'' одржан во северниот дел на државата Њујорк од страна на Џорџ Брехт и [[Роберт Вотс (уметник)|Роберт Вотс]] во мај 1963 година со [[Реј Џонсон]] и [[Алан Капров]] (кулминација на едногодишни парчиња [[Поштенска уметност|поштенска уметност]]);<ref name="MOMA" /> и серија концерти одржани во студиото на [[Мери Бауермајстер]], Келн, 1960–61, на кои настапија [[Нам Џун Пајк]] и Џон Кејџ меѓу многу други. На еден од овие настани во 1960 година, за време на неговото дело Etude pour Piano, Пајк скокна во публиката и му ја пресече вратоврската на Џон Кејџ, истрча од концертната сала, а потоа телефонски им се јави на организаторите на салата за да објави дека парчето завршило.<ref>{{Cite web |url=http://www.tate.org.uk/whats-on/exhibition/nam-june-paik/nam-june-paik-room-guide/nam-june-paik-section-2 |title=Tate, Nam June Paik, Fluxus, Performance, Participation |access-date=4 July 2012 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304111327/http://www.tate.org.uk/whats-on/exhibition/nam-june-paik/nam-june-paik-room-guide/nam-june-paik-section-2 |url-status=live }}</ref> Како што изјави еден од основачите на движењето, Дик Хигинс: <blockquote>Флуксус започна со работата, а потоа се собра, применувајќи го името Флуксус на работа што веќе постоеше. Беше како да започна во средината на ситуацијата, наместо на почетокот.<ref>{{YouTube|9feLztCuQ18|1986 interview}}, [[Дик Хигинс]] за Fluxus {{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=9feLztCuQ18 |title=Dick Higgins on FLUXUS - YouTube |website=[[YouTube]] |date=15 March 2010 |access-date=27 November 2016 |archive-date=23 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323115751/https://www.youtube.com/watch?v=9feLztCuQ18 |url-status=bot: unknown }}</ref><ref>Меѓу најраните парчиња што подоцна ќе биле објавени од Флуксус биле партитурите за настани на Брехт, од кои најраните датираа од околу 1958/9 година, и дела како Valoche, кои првично биле изложени на самостојната изложба на Брехт 'Toward's Events' во 1959 година.</ref> </blockquote> === Од „Антологија на случајни операции на неодадаизмот“ до раниот Флуксус === Во 1961 година американскиот музичар/уметник [[Ла Монте Јанг]] бил ангажиран како гостин-уредник на ново издание на литературното списание од Западното Крајбрежје наречено ''[[Beatitude (списание)|Beatitude]]'', кое требало да биде наменето за Источното Крајбрежје и да се вика ''Beatitude East''. Но, бидејќи врската со ''Beatitude'' прерано прекинала, [[Џорџ Мачиунас]], обучен [[Графички дизајн|графички дизајнер]], го прашал Јанг дали може да го уреди и да помогне да се објави [[Неодадаизам|неодадаистичкиот]] материјал.<ref name="auto">Colby Chamberlain, ''Fluxus Administration: George Maciunas and the Art of Paperwork'', University of Chicago Press, 2024, p. 4</ref> Мачиунас обезбедил хартија, дизајн и малку пари за објавување на антологијата која содржела дела од тогашните њујоршки [[Авангарда|авангардни]] уметници. Проектот го зел насловот ''Антологија на случајни операции'' од неговиот целосен наслов ''Антологија на случајни операции концепт уметност анти-уметност неодреденост импровизација бесмислено дело природни катастрофи планови за акциони приказни дијаграми музика поезија есеи танц конструкции математика композиции''. ''Антологија на случајни операции'' била завршена и објавена во 1963 година од страна на [[Џексон Мек Лоу]] и Ла Монте Јанг, бидејќи Мачиунас дотогаш веќе се преселил во Германија за да им побегне на своите доверители.<ref>{{Cite web |url=http://www.artinamericamagazine.com/news-features/magazine/design-in-flux/. |title=Chamberlain, Colby. "Design in Flux" Art In America. 1 October 2014 |access-date=7 July 2015 |archive-date=8 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708165151/http://www.artinamericamagazine.com/news-features/magazine/design-in-flux/ |url-status=live }}</ref> По отворањето на кракотрајна уметничка галерија на [[Медисон авенија]], која изложувала дела од [[Дик Хигинс]], [[Јоко Оно]], [[Јонас Мекас]], [[Реј Џонсон]], [[Хенри Флинт]] и Ла Монте Јанг, Мачиунас се преселил во [[Визбаден]], Западна Германија, вработувајќи се како графички дизајнер во [[Воено воздухопловство на САД|Военото воздухопловство на САД]] во доцната 1961 година{{sfn|Hendricks|1988|p=22}} откако галеријата банкротирала. Од Визбаден, Мачиунас го продолжил контактот со Јанг и други уметници со седиште во Њујорк, како и со иселенички американски уметници како [[Бенџамин Патерсон]] и [[Емет Вилијамс]], кои ги запознал во Европа. До септември 1962 година, на Мачиунас му се приклучиле [[Дик Хигинс]] и [[Алисон Ноулс]], кои патувале во Европа за да му помогнат да ја промовира втората планирана публикација наречена '''Флуксус''', прва од серијата ''годишници'' со уметнички дела.<ref name="raynaud">{{Cite web|author= Bloch, Mark |title= What Did Raynaud and When Did He Know It? An Interview with Alison Knowles |work= Black Mountain College Studies Journal Vol. 8 |date= 22 July 2015 |url= http://www.blackmountainstudiesjournal.org/volume-8-special-surprise-issue-summer-2015/what-did-raynaud-and-when-did-he-know-it-interview-with-alison-knowles-by-mark-bloch/ }}</ref> Мачиунас првично го смислил насловот ''Флуксус'' за антологија на њујоршките [[Литванија|литвански]] уметници која никогаш не била реализирана, но наместо тоа го применил терминот за уметниците кои работеле во духот на ''Антологија на случајни операции''.<ref name="auto"/> Бидејќи по бегството од Литванија на крајот од [[Втора светска војна|Втората светска војна]], неговото семејство се населило во Њујорк, каде што тој првпат ја запознал групата авангардни уметници и музичари собрани околу [[Џон Кејџ]] и [[Ла Монте Јанг]]. Така Мачиунас го употребил името ''Флуксус'' не за својата перципирана група литвански уметници, туку за [[Неодадаизам|неодадаистичката]] уметност што ја произведувал опсег на уметници со заеднички сензибилитет како обид да се „спојат... културните, социјалните и политичките револуционери во [обединет] фронт и акција“.<ref>''Fluxus Manifesto'', 1963, by George Maciunas</ref> Мачиунас за првпат јавно го употребил терминот ''Флуксус'' (што значи 'да тече') во 'проспект за брошура' што им го поделил на гледачите на фестивалот што го организирал, наречен ''По Кејџ; Мал летен фестивал'', во [[Вупертал]], Западна Германија, на 9 јуни 1962 година.{{sfn|Hendricks|1988|p=91}} Мачиунас бил страстен историчар на уметност и првично го нарекувал Флуксус 'неодадаизам' или 'обновен дадаизам'.<ref>Maciunas, ''Fluxus Prospectus'', quoted in {{harvnb|Hendricks|1988|p=23}}</ref> Тој му напишал неколку писма на [[Раул Хаусман]], оригинален [[Дадаизам|дадаист]], изложувајќи ги своите идеи. Хаусман го одвратил од користењето на терминот; <blockquote> Забележувам со големо задоволство она што го кажавте за германските неодадаисти—но мислам дека дури и Американците не треба да го користат терминот "неодадаизам" бидејќи нео не значи ништо и -изам е старомодно. Зошто да не едноставно "Fluxus"? Ми изгледа многу подобро, бидејќи е ново, а дада е историско.<ref>Raoul Hausmann, quoted in {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|p=40}}. Letter dated 4 November 1962, according to {{harvnb|Kellein|2007|loc=n. 47, p. 65}}</ref> </blockquote> Како дел од фестивалот, Мачиунас напиша предавање насловено 'Неодадаизмот во Соединетите Американски Држави'.<ref>Предавањето всушност го одржа на германски јазик Артус К. Каспари</ref> По обидот да ја дефинира 'конкретистичката неодадаистичка' уметност, тој објасни дека Флуксус се противи на исклучувањето на секојдневието од уметноста. Користејќи 'антиуметност и уметнички баналности', Флуксус би се борел против 'традиционалните вештачки работи во уметноста'.<ref name=fluxus62>{{harvnb|Kellein|2007|p=62}}</ref> Предавањето заврши со декларацијата „Антиуметноста е живот, е природа, е вистинска реалност—тоа е сè и сешто.“<ref name=fluxus62/> === Европските фестивали и Флукс-комплетите === Во 1962 година, Мачиунас, Хигинс и Ноулс отпатувале во Европа за да ја промовираат планираната публикација на Флуксус со концерти на антички музички инструменти. Со помош на група уметници меѓу кои биле [[Јозеф Бојс]] и [[Волф Востел]], Мачиунас конечно организирал серија ''Флукс-фестивали'' ширум Западна Европа. Започнувајќи со 14 концерти помеѓу 1 и 23 септември 1962 година, во [[Визбаден]], овие ''Флукс-фестивали'' претставија дела од музичари како Џон Кејџ, [[Ѓерѓ Лигети|Лигети]], [[Кшиштоф Пендерецки|Пендерецки]], [[Тери Рајли]] и [[Брајан Гајсин]] заедно со [[Перформанс|перформанс]] парчиња напишани од Хигинс, Ноулс, Џорџ Брехт и [[Нам Џун Пајк]], [[Бен Патерсон]], [[Роберт Филиу]] и [[Емет Вилијамс]], меѓу многуте други. Еден перформанс посебно, ''Пиано активности'' од [[Филип Корнер]], стана злогласен предизвикувајќи го важниот статус на пијаното во послевоените германски домови. Партитурата—која бара од кој било број изведувачи, меѓу другото, да „свират“, „кубат или тапкаат“, „гребат или тријат“, „испуштаат предмети“ врз него, „делуваат врз жиците со“, „удираат во резонантното дрво, чивиите, капакот или влечат разни видови предмети преку нив“ и „делуваат на кој било начин врз долната страна на пијаното“<ref>{{Cite web|url=http://marcusboon.com:80/node/23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101102022741/http://marcusboon.com/node/23|title=Philip Corner: A Long Life, Endless as the Sky &#124; marcusboon.com|archivedate=2 November 2010|website=marcusboon.com|url-status=dead}}</ref>—резултираше со целосно уништување на пијано кога беше изведено од Мачиунас, Хигинс и други во Визбаден. Перформансот се сметаше за доволно скандалозен за да биде прикажан на германската телевизија четири пати, со воводот „Лудаците побегнаа!“<ref>"Die Irren sind los" quoted in {{harvnb|Kellein|2007|p=65}}</ref> <blockquote>На крајот го изведовме ''Piano Activities'' на Корнер не според неговите инструкции бидејќи систематски уништивме пијано кое го купив за 5 долари и морав да го исечам цело за да го фрлам, во спротивно ќе моравме да им платиме на превозници, многу практична композиција, но германските чувства за овој "инструмент на Шопен" биле повредени и направија скандал околу тоа...<ref>George Maciunas, letter to [[Ла Монте Јанг]], 1962, quoted in {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|p=53}}</ref> </blockquote> Во исто време, Мачиунас ги искористи своите деловни врски за да започне со печатење евтини масовно произведени книги и мултипли од некои од уметниците кои биле вклучени во перформансите. Првите три што биле отпечатени биле ''Композиција 1961'' од Ла Монте Јанг ([https://web.archive.org/web/20150722033506/http://archives.carre.pagesperso-orange.fr/Young%20La%20Monte.html видете тука], ''Антологија на случајни операции'' уредена од Јанг и Мек Лоу и ''[[Воден јам (книга на уметник)|Воден јам]]'', од Џорџ Брехт. ''Воден јам'', серија партитури за настани отпечатени на мали листови картон и собрани заедно во картонска кутија, беше првото во серијата уметнички дела што ги отпечати Мачиунас кои станаа познати како ''Флукс-комплети'' (Fluxkits). Евтини, масовно произведени и лесно дистрибуирани, ''Флукс-комплетите'' првично биле наменети да формираат постојано проширувачка библиотека на модерната [[Перформанс|уметност на перформанс]]. ''Воден јам'' беше објавен во тираж од 1000 примероци и првично чинеше 4 долари.<ref>Price listed in the ''Fluxus Preview Review'', July 1963, quoted in {{harvnb|Hendricks|1988|p=217}}</ref> До април 1964 година, речиси една година подоцна, Мачиунас сè уште имаше 996 непродадени примероци.<ref>Maciunas, letter to Emmett Williams, quoted in {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|p=106}}</ref> Оригиналниот план на Мачиунас беше сам да го дизајнира, уредува и плаќа секое издание, во замена за авторските права да ги држи колективот.{{sfn|Hendricks|1988|p=24}}{{sfn|Kellein|2007|p=69}} Профитот требаше првично да се дели 80/20, во корист на уметникот.<ref>Ова требаше да се намали на 50/50 во рок од една година{{harvnb|Kellein|2007|p=88}}</ref> Бидејќи повеќето композитори веќе имаа договори за издавање, Флуксус брзо го смени фокусот од музика кон перформанс и ликовна уметност. На пример, Џон Кејџ никогаш не објавил дело под името „Флукус“ поради договорот што го имал со музичките издавачи „Едишн Питерс“ (Edition Peters).<ref>{{harvnb|Kellein|2007|pp=69–71}}</ref> Се чинеше дека Мачунас има неверојатна способност да заврши работа... ако имав материјали за печатење, тој можеше да ги испечати. Во Ист Бранзвик е прилично тешко да се најде квалитетно офсет-печатење. Не е невозможно, но не е ни лесно, а бидејќи сум многу мрзлив, ми олесна кога најдов некој што можеше да го преземе тој товар од мене. И така, го запознав Мачунас – Литванец или Бугарин, или некаков бегалец, што и да беше – кој беше прекрасно облечен; всушност, „со впечатлив изглед“ би бил посоодветен опис. Тој некако успеваше да го организира сето тоа, така што не морав да патувам 57 милји за да најдам печатница.<ref>George Brecht, "An Interview with Robin Page for [[Carla Liss]]", In ''Art And Artists'', London October 1972, pp. 30–31 reprinted in {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|pp=109–110}}</ref> Бидејќи Мачунас бил далтонист, мултиплите на „Флукус“ речиси секогаш биле црно-бели.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/1996/05/24/arts/art-in-review-069620.html|title=Art in Review: The man who organized Fluxus|newspaper=[[The New York Times]]|date=24 May 1996 |access-date=17 May 2022|archive-date=27 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170627120907/http://www.nytimes.com/1996/05/24/arts/art-in-review-069620.html |url-status=live|last=Cotter|first=Holland|author-link=Holland Cotter}}</ref> ===Њујорк и ФлуксШоповите=== Откако неговиот договор со воздухопловните сили на САД бил раскинат поради лошо здравје, Мачунас бил принуден да се врати во САД на 3 септември 1963 година.{{sfn|Maciunas|Ay-O|1998|p=340}} Откако повторно се нашол во Њујорк, започнал да организира серија улични концерти и отворил нова продавница, „Флуксхол“, на улицата Канал. 12 концерти, „настрана од протоптаните патеки на њујоршката уметничка сцена“,<ref name=fluxus93>{{harvnb|Kellein|2007|p=93}}</ref> се одржаа на улицата Канал, од 11 април до 23 мај 1964 година. Со фотографии направени од самиот Мачунас, дела на Бен Вотје, Алисон Ноулс и Такехиса Косуги се изведуваа на улица бесплатно, иако во пракса и онака „немало публика вредна за спомнување“.<ref name=fluxus93/> <blockquote> Луѓето во Флуксус сфатиле, како што објаснил Брехт, дека „концертните сали, театрите и уметничките галерии“ „мумифицираат“. Наместо тоа, овие уметници откриле дека „претпочитаат улици, домови и железнички станици...“. Мачунас препознал радикален политички потенцијал во целото ова отворено антиинституционално творештво, што било важен извор на неговата длабока посветеност кон него. Применувајќи ја својата стручност како професионален графички дизајнер, Мачунас одиграл важна улога во проектирањето врз Флуксус на каква и да е кохерентност што подоцна ќе изгледа дека ја имал.{{sfn|Brecht|Robinson|2005|p=118}} </blockquote> Покрај њујоршката продавница, Мачунас изградил дистрибутивна мрежа за новата уметност низ Европа, а подоцна и продажни места во Калифорнија и Јапонија. Галериски продавници и продавници за нарачки по пошта биле основани, меѓу другите, во Амстердам, Вилфраншсирмер, Милано и Лондон.{{sfn|Kellein|2007|p=109}} До 1965 година била достапна првата антологија, ''Флуксус 1'', составена од манила-пликови споени со завртки, во кои се наоѓале дела од бројни уметници што подоцна ќе станат познати, меѓу кои Ла Монт Јанг, Кристо, Џозеф Бирд и Јоко Оно. Другите достапни парчиња вклучувале пакети изменети карти за играње од Џорџ Брехт, сензорни кутии од Ај-О, редовен билтен со придонеси од уметници и музичари како Реј Џонсон и Џон Кејл, и лимени конзерви исполнети со песни, поеми и рецепти за грав од Алисон Ноулс ([http://www.aknowles.com/beanrolls.html види]). ===Штокхаузеновиот ''Оригинале''=== [[File:Stockhausen 1994 WDR.jpg|thumb|upright=1.3|Штокхаузен во Студиото за електронска музика на WDR, 1994 г.]] Откако се вратил во Њујорк, Мачунас повторно се спријателил со Хенри Флинт,<ref>Во тоа време, член на левичарската група WWP.{{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|p=108}}</ref> кој ги поттикнувал членовите на Флуксус да заземат поотворено политички став. Еден од резултатите од овие разговори бил организирањето на пикет на американската премиера на ''Оригинале'', неодамнешно дело на германскиот композитор [[Карлхајнц Штокхаузен]], на 8 септември 1964 година.<ref name=":Bloch">[http://www.panmodern.com/OnStockhausen-sOriginale.pdf Bloch, Mark. "On Originale.", from Bloch, Mark, editor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924063736/http://www.panmodern.com/OnStockhausen-sOriginale.pdf |date=24 September 2015 }}. "Robert Delford Brown: Meat, Maps and Militant Metaphysics", Cameron Museum of Art, Wilmington, North Carolina, 2008.</ref> Мачунас и Флинт го прогласиле Штокхаузен за „културен империјалист“, додека другите членови остро не се согласувале. Резултатот бил тоа што членови на Флуксус, како Нам Џун Пајк и Џексон Мек Лоу, поминале низ пикетна линија составена од други членови, меѓу кои Бен Вотје и Такако Саито,{{sfn|Kellein|2007|p=98}} кои делеле летоци во кои Штокхаузен бил осуден како „типичен европско-северноамерикански уметник на владејачката класа“.<ref>"Picket Stockhausen Concert!", [[Хенри Флинт|Flynt]] and [[Џорџ Мачунас|Maciunas]] flyer, 1964. Reproduced{{Full citation needed|date=July 2015|reason=Something got chopped off here.}}</ref> Дик Хигинс учествувал во пикетот, а потоа ладнокрвно им се придружил на другите изведувачи внатре;<ref>{{Cite web |url=http://www.ubu.com/film/stockhausen_originale.html |title=A film of the event, UbuWeb |access-date=15 June 2012 |archive-date=10 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120210203729/http://www.ubu.com/film/stockhausen_originale.html |url-status=live }}</ref> <blockquote> Мачунас и неговиот пријател Хенри Флинт се обидоа да ги натераат луѓето од Флуксус да маршираат околу циркусот со бели картички на кои пишуваше дека ''Оригинале'' е лош. И се обидоа да кажат дека луѓето од Флуксус што биле во циркусот повеќе не се Флуксус. Тоа беше глупаво, бидејќи предизвика раскол. Мене ми беше смешно, па прво се шетав со Мачунас и со Хенри со картичка, а потоа влегов внатре и им се придружив на циркусот; така што и двете групи се налутија на мене. Е па. Некои велат дека Флуксус умрел тој ден — јас некогаш и самиот така мислев — но излезе дека сум згрешил.<ref>[[Дик Хигинс]], [http://www.artnotart.com/fluxus/dhiggins-childshistory.html "A Child's History of Fluxus"], 1979. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120622030429/http://www.artnotart.com/fluxus/dhiggins-childshistory.html |date=22 June 2012 }}</ref> </blockquote> Настанот, организиран од Шарлот Мурман како дел од нејзиниот ''Втор годишен њујоршки авангарден фестивал'', ги зацврстил непријателствата меѓу Мачунас и неа,{{sfn|Kellein|2007|loc=n. 104, p. 98}} при што Мачунас често бараше уметниците поврзани со Флуксус да немаат допир со годишниот фестивал, и честопати ги исклучуваше уметниците што ги игнорираа неговите барања. Ова непријателство продолжило низ целиот живот на Мачунас — за големо чудење на Мурман — и покрај тоа што таа продолжила да го поддржува уметноста и уметниците на Флуксус.<ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=wiEJdOlgcDE |title=Charlotte Moorman and Nam June Paik "The Originale" |website=[[YouTube]] |access-date=27 November 2016 |archive-date=31 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181231083801/https://www.youtube.com/watch?v=wiEJdOlgcDE |url-status=live }}</ref> ==Среден период (1965–78)== ===Претпоставени востанија и азиското влијание=== Пикетирањето на ''Оригинале'' го означило врвот на агитпроп пристапот на Мачунас,<ref>{{Cite web |url=http://www.stewarthomesociety.org/ass/fluxone.htm |title=Stewart Home, The Assault on Culture, The origins of Fluxus and the movement in its 'heroic' period, Chapter 9 |access-date=16 June 2012 |archive-date=2 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090602022154/http://www.stewarthomesociety.org/ass/fluxone.htm |url-status=live }}</ref> пристап што ги отуѓил многу од раните поборници на Флуксус; Џексон Мек Лоу поднел оставка веднаш откако ги слушнал „антисоцијалните“ планови изложени во април 1963 година, како на пример расипување на камиони под реката Хадсон, во Холандскиот тунел.<ref>Jackson Mac Low quoted in {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|pp=94–95}}</ref> Брехт се заканил дека ќе си замине поради истото прашање, а потоа го напуштил Њујорк напролет 1965 година. И покрај неговата континуирана приврзаност кон идеалите на Флуксус, Дик Хигинс се скарал со Мачунас во приближно исто време, наводно поради основањето на ''Something Else Press'', која печатела многу текстови на клучни личности поврзани со Флуксус и на други членови на авангардата. Шарлот Мурман продолжила да го презентира својот ''Годишен авангарден фестивал'' во Њујорк. Ваквите претпоставени побуни против кохерентноста на водењето на Флуксус од страна на Мачунас отвориле простор Флуксус да биде сè повеќе под влијание на јапонските членови на групата.{{sfn|Kellein|2007|p=101}} Откако се вратила во Јапонија во 1961 година, Јоко Оно им препорачувала на колегите да го побараат Мачунас ако се преселат во Њујорк; додека таа се вратила, на почетокот на 1965 година, Хај Ред Центер, Шигеко Кубота, Такако Саито, Миеко Шиоми, Јасунао Тоне и Ај-О веќе започнале да создаваат дела за Флуксус, често со контемплативен карактер.{{sfn|Kellein|2007|p=102}} Во Токио, Јапонија, 1964 година, Јоко Оно, неконформист во заедницата на Флуксус,<ref>Weisman, S. (2011). ''The mind music of Yoko Ono: Screams and silences at the intersection of the real and the imagined (195-196)''(Order No. 3458632). Available from ProQuest Dissertations & Theses Global. (872186218).</ref> независно ја објавила својата уметничка книга ''Грејпфрут''.<ref>{{Cite book |last=Laynor |first=Gregory |title=The Making of Intermedia: John Cage to Yoko Ono, 1952 to 1972 |date=2016 |others=University of Washington. English, Brian Reed |isbn=978-1-339-94191-2 |volume=78-03A |location=Ann Arbor |pages=(94) |oclc=1257952914}}</ref> Самиот текст на книгата опфаќа настански партитури и други форми на партиципативна уметност.<ref>Sallabedra, M. (2012). ''Like an elephant's tail: Process and instruction in the work of Michael Rakowitz, Rirkrit Tiravanija and Yoko Ono (7) (9-20)'' (Order No. 1514168). Available from ProQuest Dissertations & Theses Global. (1026566248).</ref> Една настанска партитура од книгата:{{blockquote|'''Парче со облаци'''<ref>Ono, Y. (1964). ''Grapefruit''. Wunternaum Press.</ref> Замисли дека облаците капат. Ископај дупка во својата градина за да ги ставиш во неа.}} ===Прото-изведбена уметност=== [[Податотека:Lennons by Jack Mitchell.jpg|мини|Џон Ленон и Јоко Оно во 1980 година]] На 25 септември 1965 година, '''ФлуксОркестрата''', со диригент Ла Монт Јанг, настапила во Карнеги Рисајтл Хол во Њујорк со постер и програма дизајнирани од Џорџ Мачунас. Примероците од програмата биле превиткани во хартиени авиони и испукани за време на вечерта, која вклучувала изведби на „Настан на паѓање“ од Чиеко Шиоми, „Симфонија бр. 3 ‚На подот‘ од ‚Облаци ножици‘“ од Џорџ Брехт, „4 парчиња за оркестар за Ла Монт Јанг“ од Јоко Оно, „Музика за лице што исчезнува“ од Шиоми, „Тактички парчиња за оркестар“ и „Оливети машина за собирање во спомен на Адријано Оливети“ од Ентони Кокс, „Транс за оркестар“ од Вотс, „Небесно парче за Исус Христос*“ од Оно, „Октет за дувачи ‚Во водата‘ од ‚Облаци ножици‘“ од Брехт, „Парче“ од Шигеко Кубота, „1965 $50“ од Јанг, „Парче за пијано“ од Томас Шмит, „Парче со меч“ од Кокс, „Музика за доцно попладне заедно со“ од Шиоми, „2“ од Вотс, „c/t Трага“ од Вотс, „Настан за пауза“ од Вилем де Ридер, „Музика за филм“ од Стен Вандербик, „Механичка оркестра“ од Џо Џонс и „Тајна соба“ од Бен Вотје. Во 1969 година, уметникот Џо Џонс ја отворил својата ''Музичка продавница ЏеЏеј'' (позната и како ''Музичка продавница за глуви на тон'') на улицата Норт Мур 18, каде ги презентирал своите машини за репетитивна дрон музика. Таму создал инсталација во излогот, така што секој можел да притисне бројни копчиња на врати за да ги свири машините за ноиз музика што биле изложени. <ref>[http://www.sukothai.com/X.SA.07/X7.Jones.f1.html Interview with Joe Jones by Nakagawa Shin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170103101126/http://www.sukothai.com/X.SA.07/X7.Jones.f1.html |date=3 January 2017 }} (1992)</ref> Џонс таму презентирал и мали музички инсталациски изведби, сам или со други уметници од Флуксус, како што се [[Јоко Оно]] и [[Џон Ленон]],{{sfn|Smith|1998|pp=206–209}} меѓу другите. Од 18 април до 12 јуни 1970 година, Оно и Ленон (познати како Пластик Оно Бенд) презентирале серија настани и концерти на Флуксус таму, наречени ''ГРЕЈПФРУТ ФЛУКСБАНКЕТ''. Била промовирана со постер дизајниран од водачот на Флуксус, Џорџ Мачунас. Изведбите вклучувале: ''Дојдете имитирајќи ги Џон Ленон и Јоко Оно, Грејпфрут банкет'' (11–17 април) од Џорџ Мачунас, Јошимаса Вада, Нај Фарабас (претходно Бичи Форбс и Бичи Форбс Хендрикс), Џефри Хендрикс и Роберт Вотс; ''Направи сам'' (11–17 април) од Јоко Оно; ''Билети од Џон Ленон + Флуксагенти'' (18–24 април) со Вада, Бен Вотје и Мачунас; ''Клиника од Јоко Оно + Хај Ред Центер'' (25 април – 1 мај); ''Сината соба од Јоко + Флуксмајсторилажливци'' (2–8 мај); ''Тежина и вода од Јоко + Флукспожарникари'' (9–15 мај); ''Капсула од Јоко + Флукс вселенски центар'' (16–22 мај) со Мачунас, Пол Шеритс, Џорџ Брехт, Ај-О, Оно, Вотс, Џон Кавано; ''Портрет на Џон Ленон како млад облак од Јоко + Сите'' (23–29 мај); ''Продавницата од Јоко + Флуксфабрика'' (30 мај – 5 јуни), со Оно, Мачунас, Вада, Ај-О; и на крајот ''Испит од Јоко + Флуксучилиште'' (6–12 јуни) со Оно, Џефри Хендрикс, Вотс, Миеко Шиоми и Робер Филиу.<ref>{{Cite web |url=https://specificobject.com/objects/info.cfm?inventory_id=23254&object_id=19915&page=5&search=George%20Maciunas&sort=pubdate&search_type=basic&pobject_status=All&options=artist |title=Joint Yoko Ono, John Lennon, & Fluxgroup Project / Press Release -- April 1, 1970 |access-date=15 January 2021 |archive-date=21 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121071320/https://specificobject.com/objects/info.cfm?inventory_id=23254&object_id=19915&page=5&search=George%20Maciunas&sort=pubdate&search_type=basic&pobject_status=All&options=artist |url-status=live }}</ref> ===Предмети што ги бришат границите=== Како што Флуксус постепено станувал познат, амбициите на Мачунас за продажба на ефтини мултиплови растеле. Втората Флукс-антологија, ''Флукскит'' (крајот на 1964),<ref>{{Cite web |url=http://www.moma.org/interactives/exhibitions/2011/fluxus_editions/works/fluxkit/ |title=Fluxkit, MoMA |access-date=4 July 2012 |archive-date=17 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120517191326/http://www.moma.org/interactives/exhibitions/2011/fluxus_editions/works/fluxkit/ |url-status=live }}</ref> ги собрала раните тродимензионални дела создадени од колективот во бизнис-куфер, идеја позајмена директно од ''Кутија во куфер'' на Дишан.{{sfn|Hendricks|1988|p=76}}<ref name="MoMA, Interactive">{{Cite web |url=http://www.moma.org/interactives/exhibitions/1999/muse/artist_pages/duchamp_boite.html |title=MoMA, Interactive exhibitions |access-date=28 June 2012 |archive-date=4 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120904044659/http://www.moma.org/interactives/exhibitions/1999/muse/artist_pages/duchamp_boite.html |url-status=live }}</ref> Во рок од една година, плановите за нова антологија, ''Флуксус 2'', биле во полн ек и требало да содржи Флукс филмови од Џон Кејџ и Јоко Оно (со обезбедени рачни проектори), расипани кибритни кутии и разгледници од Бен Вотје, пластична храна од Клас Олденбург, ФлуксМедицина од Шигеко Кубота (која содржела празни пакувања од апчиња), и уметнички дела направени од камења, печати, застарени патнички билети, нерешливи сложувалки и машина за олеснување на мрморењето.{{sfn|Hendricks|1988|p=124}} Верувањето на Мачунас во колективот се протегало и на авторството; голем број дела од овој период биле анонимни, погрешно припишани или нивното авторство подоцна било доведено во прашање.<ref>Јоко Оно, на пример, тврдела дека е авторка на ''Музика за лице што исчезнува'' (позната и како ''Насмевка'') на Миеко Шиоми.</ref> Како дополнителна компликација, Мачунас имал навика драматично да ги менува идеите што ги поднесувале различни уметници пред да ги пушти делата во производство. ''Цврста пластика во пластична кутија'', припишана на Пер Киркебе во 1967 година, на пример, првично била реализирана од Киркебе како метална кутија на која било испишано „Оваа кутија содржи дрво“, а внатре во кутијата се наоѓале струготини. Кога мултиплот бил произведен од Мачунас, делото имало нова форма: блок од цврста пластика кој се наоѓал во пластична кутија со иста боја.<ref name="MoMA, Interactive" /> Исто така, Мачунас му го препишал на Киркебе делото''Часовник со лице од степени'', иако идејата била на Роберт Вотс;{{sfn|Hendricks|1988|p=290}} <blockquote>Пред некоја година, кога разговарав со Роберт Вотс за ''Часовникот со лице од степени'' и ''Часовникот со лице на компас'', тој се сеќаваше како сам ја измислил идејата и беше изненаден што Џорџ Мачунас ги рекламирал како дела на Пер Киркебе. Вотс само ги покренал рамењата и рекол дека така работел Џорџ. Идеите биле во воздухот и Мачунас го доделувал делото на еден или друг уметник.{{sfn|Hendricks|1988|p=291}}</blockquote> Другите тактики од тоа време вклучувале купување на големи количини пластични кутии на големо од страна на Мачунас и нивно делење на уметниците со едноставно барање да ги претворат во Флукскитови, како и користење на брзорастечката меѓународна мрежа на уметници за да придонесат со предмети потребни за комплетирање на делата. ''Флуксатласот'' на Роберт Вотс од 1973 година, на пример, содржи мали камења испратени од членовите на групата од целиот свет.<ref>"All contributors will receive a box in return..." {{harvnb|Hendricks|1988|p=542}}</ref> ===Измислување на изведбената уметност=== Покрај неговите бројни оригинални композиции што се придружиле на каталогот на дела на колективот, Лери Милер, поврзан со групата од 1969 година, бил активен и како интерпретатор на „класичните“ партитури и одговорен за доближување на делата на групата до поширока публика, затушувајќи ги границите меѓу уметник, продуцент и истражувач. Покрај сопствената уметничка работа на Милер, тој организирал, реконструирал и настапувал на бројни настани на Флуксус и собрал обемна збирка материјали за историјата на Флуксус.<ref>[http://www.fluxus-east.eu/index.php?lang=en "Fluxus East: Fluxus Networks in Central Eastern Europe"]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063726/http://www.fluxus-east.eu/?item=exhib&sub=miller&lang=en |date=4 March 2016 }}</ref> Преку Милер, Флуксус привлекол медиумско внимание, како на пример светското известување на [[Си-Ен-Ен]] за изложбата ''Забрането'' во Музејот Њуарк (сега Уметнички музеј Њуарк) во 1999 година.<ref>Marter, Joan M. and Anderson, Simon. ''Off Limits: Rutgers University and the Avant-garde, 1957–1963''. Newark Museum. Newark, New Jersey</ref> Други активности на Милер како организатор, изведувач и презентер во рамките на милјето на Флуксус вклучуваат ''Изведба во Fluxus Continue 1963–2003'' во Музејот за модерна и современа уметност во Ница; ''Флуксус а ла карт'' во Амстердам; и ''Централен фестивал Флуксус'' во Централ музеј во [[Утрехт]], Холандија. Во 2004 година, за ''Критична маса: Хепенинзи, Флуксус, изведба, интермедија и Универзитетот Ратгерс 1958–1972'' на Џефри Хендрикс, Милер ги повторил и ажурирал атлетските настани од Флукс олимпијадата, првпат презентирани во 1970 година.<ref>Hendricks, Geoffrey, editor. Critical Mass: Happenings, Fluxus, Performance, Intermedia, and Rutgers. Mead Art Museum, Amherst, Massachusetts</ref> За ''Флуксус направи сам'' во „АИ – Арт Интерактив“ во Кембриџ, Масачусетс, Милер работел како куратор-консултант за изложба на дела што им овозможувале на гледачите практично искуство, вклучително и реконструкција на неколку делови од историскиот ''Флукс лавиринт'', огромен и сложен лавиринт што Милер првично го изградил заедно со Џорџ Мачунас во ''Академијата на уметностите'' во [[Берлин]] во 1976 година и кој вклучувал делови од неколку уметници од Флуксус. Милер создал нова верзија на ''Флукс лавиринтот'' на изложбата ''Во духот на Флуксус'' во Центарот за уметност „Вокер“ во 1994 година, каде Грејл Маркус рекол: „Милер... го дотеруваше чудовиштето.“<ref>Marcus, Greil. ''Real Life Rock: The Complete Top Ten Columns, 1986–2014''. Yale University Press, New Haven, Connecticut p. 114.</ref> === Феминизам === Жените поврзани со Флуксус, како Кероли Шниман и Шарлот Мурман, и основачките членови на групата, како Алисон Ноулс и [[Јоко Оно]], придонеле со дела во различни медиуми и со различна содржина, како на пример „Направи салата“ и „Направи супа“ од Ноулс. Секоја од нив била обликувана од своето време и од своите поврзаности со уметници од претходната генерација, како Сари Динс, кои со силни личности и уметност го покажувале патот кон промените од 1960-тите и 70-тите.<ref>{{Cite news|url=https://whitehotmagazine.com/articles/museum-show-for-sari-dienes/5895|title=A New Book and a Museum Show for Sari Dienes|work=Whitehot Magazine|last=Bloch|first=Mark|date=July 2023|access-date=8 September 2023}}</ref> Некои создавале експериментални и изведбени дела поврзани со телото, со кои се создавало моќно женско присуство, кое постоело во Флуксус од самиот почеток на групата, како што покажуваат делата меѓу кои „Внатрешен свиток“ на Кероли Шниман, „Парче за сечење“ на Јоко Оно и „Сликање со вагина“ на Шигеко Кубота. Жените што работеле во Флуксус често истовремено ја критикувале својата положба во општество доминирано од мажи, а исто така ги разоткривале нееднаквостите во еден уметнички колектив што тврдел дека е отворен и разновиден. Џорџ Мачунас, при отфрлањето на Шниман како членка на Флуксус, ја нарекол „виновна за барокни тенденции, отворена сексуалност и театрален вишок“.<ref name="O'Dell">{{harvnb|O'Dell|1997}}</ref> „Внатрешен свиток“ бил одговор на искуството на Шниман како филмаџија во 1950-тите и 1960-тите, кога машките филмаџии тврделе дека жените треба да се ограничат на танц. {{Poem quote|text= Тој рече те сакаме Шармантна си Но не бараj од нас Да ги гледаме твоите филмови Не можеме Има одредени филмови Што не можеме да ги гледаме Личниот неред Упорноста на чувството Сензибилитетот на допирот на раката |sign=Кероли Шниман<ref name="O'Dell" /> }} Во ''Една вечер со жените на Флуксус: дискусија на тркалезна маса'', организирана на Универзитетот Њујорк на 19 февруари 2009 година од ''Жени и изведба: списание за феминистичка теорија'' и Одделот за студии на изведбата, еден извадок од Миеко Шиоми гласи: „...најдоброто нешто кај Флуксус, мислам, е тоа што немало дискриминација врз основа на националност и пол. Флуксус бил отворен за секого што споделувал слични мисли за уметноста и животот. Затоа жените уметнички можеле да бидат толку активни без да чувствуваат никаква фрустрација.“<ref>{{cite journal |last1=Yoshimoto |first1=Midori |last2=Knowles |first2=Alison |last3=Schneemann |first3=Carolee |last4=Seagull |first4=Sara |last5=Moore |first5=Barbara |last6=Shiovitz |first6=Brynn Wein |last7=Yoshimoto |first7=Midori |last8=Pittman |first8=Alex |title=An evening with Fluxus women: a roundtable discussion |journal=Women & Performance: A Journal of Feminist Theory |date=November 2009 |volume=19 |issue=3 |pages=369–389 |doi=10.1080/07407700903399524|s2cid=194022721 }}</ref>{{rp|p=370}} ''Сликање со вагина'' (1965) на Шигеко Кубота била изведена така што четка натопена во црвена боја била прикачена на нејзините гаќи, а потоа нанесувана на парче хартија додека таа се движела над него во клекната положба. Бојата евоцирала менструална крв. ''Сликање со вагина'' е толкувано како критика на акционото сликарство на [[Џексон Полок]] и на машки доминираната традиција на апстрактниот експресионизам.<ref>Terpenkas, Andrea (June 2017). "Fluxus, Feminism, and the 1960's". ''Western Tribularies''. '''4'''.</ref> ===Утописки заедници=== Голем број уметници од групата биле заинтересирани за основање на Флукс комуни, со намера да „го премостат јазот меѓу уметничката заедница и општеството околу неа“<ref name="Danielle">{{Cite web |url=http://www.wordsinspace.net/urban-media-archaeology/2011-fall/2011/10/11/project-proposal-2/ |title=The History of Artists and Art Production in SoHo, Danielle |date=11 October 2011 |access-date=2 July 2012 |archive-date=9 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130209090851/http://www.wordsinspace.net/urban-media-archaeology/2011-fall/2011/10/11/project-proposal-2/ |url-status=live }}</ref> Првата од нив, ''La Cédille qui Sourit'' или ''Седилата што се смешка'',<ref>Harren, Natilee. "La cédille qui ne finit pas: Robert Filliou, George Brecht, and Fluxus in Villefranche". ''Getty Research Journal'', no. 4 (2012), pp. 127–143.</ref> била основана во Вилфраншсирмер, Франција, од Робер Филиу и Џорџ Брехт, 1965–1968. Замислена како „Меѓународен центар за постојано создавање“, продавницата продавала Флукскитови и други мали стоки, а истовремено служела и како „не-училиште“, со мото „Безгрижна размена на информации и искуство. Без студенти, без наставници. Совршена слобода, понекогаш да слушаш, понекогаш да зборуваш.“<ref>{{Cite web |url=http://catalogue.drouot.com/ref-drouot/lot-ventes-aux-encheres-drouot.jsp?id=1150365 |title=Fluxkit documenting the project |access-date=4 July 2012 |archive-date=6 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006102516/http://catalogue.drouot.com/ref-drouot/lot-ventes-aux-encheres-drouot.jsp?id=1150365 |url-status=live }}</ref> Во 1966 година, Мачунас, Вотс и други ја искористиле новата легислатива изготвена за обновување на делот од Менхетен познат како „Стоте акри на пеколот“, наскоро ребрендиран во Сохо, која им дозволила на уметниците да купуваат простори за живеење и работа во област што била уништена поради предложениот 18-лентен експресен пат по улицата Брум.<ref name="Danielle" /> Предводени од Мачунас, биле поставени планови за започнување серија недвижнински проекти во областа, замислени да создадат заедница на уметници на неколку улици од ФлуксШопот на улицата Канал. <blockquote> „Мачунас сакал да основа колективни работилници, задруги за купување храна и театри за да ги поврзе силните страни на различните медиуми и да го премости јазот меѓу уметничката заедница и општеството околу неа“</blockquote> Првата стоварница, наменета да ги смести Мачунас, Вотс, Кристо и Жан-Клод, Јонас Мекас, Ла Монт Јанг и други, се наоѓала на улицата Грин. Споредувајќи ги овие заедници со советските [[Колхоз]]и, Мачунас не се двоумел да ја усвои титулата „Претседател на зграда-задруга“{{sfn|Kellein|2007|p=131}} без претходно да регистрира канцеларија или да стане член на Здружението на агенти за недвижности на државата Њујорк.{{sfn|Kellein|2007|p=132}} ФлуксСтанбените задруги продолжиле да ја обновуваат областа во следната деценија и биле проширени за да вклучат планови за основање на ''ФлуксОстров'' — погоден остров бил пронајден во близина на Антигва, но парите за неговото купување и развој така и не се појавиле — и, на крајот, центар за изведбени уметности наречен ''ФлуксФарма'', основан во Њу Марлборо, Масачусетс. Плановите постојано биле оптоварени со финансиски проблеми и непрестајни судири со властите на Њујорк, а на крајот довеле до тоа, на 8 ноември 1975 година, Мачунас да биде тешко претепан од насилници испратени од неплатен електричен изведувач.{{sfn|Kellein|2007|p=147}} ==Флуксус по 1978 година== ===Смртта на Џорџ Мачунас=== Мачунас се преселил во планините Беркшир во западен Масачусетс кон крајот на 1970-тите. Две децении претходно, откако собирале слики, колекционерката на уметност од Бостон Џин Браун и нејзиниот покоен сопруг Леонард Браун почнале да го префрлаат фокусот на дадаистичка и надреалистичка уметност, манифести и периодични публикации. Во 1971 година, по смртта на г-дин Браун, г-ѓа Браун се преселила во Тирингем и се проширила на области блиски до Флуксус, меѓу кои уметнички книги, конкретна поезија, хепенинзи, мејл-уметност и изведбена уметност. Мачунас помогнал нејзиниот дом, првично шејкерска куќа за семиња, да се претвори во важен центар и за уметниците и за научниците на Флуксус, при што г-ѓа Браун наизменично подготвувала јадења и им ја покажувала својата колекција на гостите. Активностите биле центрирани околу голема архивска просторија на вториот кат изградена од Мачунас, кој се населил во блискиот Грејт Барингтон, каде во 1977 година било откриено дека Мачунас развил рак на панкреасот и на црниот дроб. Три месеци пред смртта, се оженил со својата пријателка и придружничка, поетесата Били Хачинг. По легалната свадба во Ли, Масачусетс, парот извел „Флуксвенчавка“ во таванот на еден пријател во Сохо на 25 февруари 1978 година. Видеозапис од свадбата на Мачунас бил продуциран од Димитри Девјаткин.<ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=AVDB1oy1O8s |title=Marriage of George and Billy Maciunas |website=[[YouTube]] |date=18 June 2011 |access-date=9 September 2014 |archive-date=7 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307134518/https://www.youtube.com/watch?v=AVDB1oy1O8s |url-status=live }}</ref> Младоженците си ја размениле облеката.<ref>Според Хачинг, цитирана во {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|p=280}}, Мачунас бил трансвестит и мазохист.</ref> Мачунас починал на 9 мај 1978 година во болница во Бостон. Неговиот погреб, наречен „Флуксгозба и бдеење“, бил одржан во типичен стил на Флуксус, при што жалачите јееле само црна, бела или виолетова храна.<ref>{{Cite web|url = http://www.theartstory.org/movement-fluxus.htm|title = Fluxus Movement, Artists and Major Works|date = 2015|website = The Art Story|last = DiTolla|first = Racy|access-date = 6 October 2015|archive-date = 19 October 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151019105630/http://www.theartstory.org/movement-fluxus.htm|url-status = live}}</ref> Мачунас ги оставил своите размисли за Флуксус во серија важни видеоразговори наречени ''Интервју со Џорџ Мачунас'' со уметникот од Флуксус Лери Милер, кои биле прикажувани меѓународно и преведени на бројни јазици.<ref>Interview with Larry Miller, 1978, referenced in {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|page=114}}</ref> Во период од 30 години, Милер снимал и собирал материјали поврзани со Флуксус, меѓу кои ленти за Џо Џонс, Кероли Шниман, Бен Вотје, Дик Хигинс и Алисон Ноулс, покрај интервјуто со Мачунас од 1978 година. ===Развој на заедницата по Мачунас=== По смртта на Мачунас, во Флуксус се отворил расцеп меѓу неколку колекционери и куратори што го поставиле Флуксус како уметничко движење во одреден временски рамка (1962 до 1978) и самите уметници, од кои мнозина продолжиле да го гледаат Флуксус како жив ентитет што го држат заедно неговите основни вредности и светоглед.<ref>{{cite book|first=Dorothée|last=Brill|year=2010|location=Hanover (New Hampshire)|title=Shock and the senseless in Dada and Fluxus|publisher=Dartmouth College Press|quote=Thus Fluxus had been under way for several years before its supposed 1962 starting date. Even more difficult to determine, however, is the end of Fluxus. Although some mark it by the death of Maciunas in April 1979, the other artists were "still as much of a group as we ever were,” as Dick Higgins stated in 1982, and continued doing Fluxus artworks, although not necessarily exclusively.}}</ref> Различни теоретичари и историчари го усвоиле секој од овие погледи. Затоа за Флуксус се зборува различно — во минато или во сегашно време. Дефиницијата на Флуксус отсекогаш била предмет на контроверзии, а дополнително била закомплицирана од смртта на оригиналните уметници што биле живи кога умрел Мачунас.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2011/09/24/arts/design/fluxus-and-the-essential-questions-of-life-review.html|title=Liberating Viewers, and the World, With Silliness|type=exhibition review|newspaper=[[Њујорк тајмс]]|date=23 September 2011 |access-date=17 May 2022|archive-date=17 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170417092417/http://www.nytimes.com/2011/09/24/arts/design/fluxus-and-the-essential-questions-of-life-review.html |url-status=live |last=Johnson|first=Ken}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.nyu.edu/greyart/exhibits/fluxus/FluxNYU.html |title=''Fluxus at NYU'' |access-date=15 December 2011 |archive-date=23 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111223000424/http://www.nyu.edu/greyart/exhibits/fluxus/FluxNYU.html |url-status=live }}</ref> Некои тврдат дека уникатната контрола што ја има кураторот Џон Хендрикс врз големата историска збирка на Флуксус, збирката на Гилберт и Лила Силверман, му овозможила, преку бројните книги и каталози субвенционирани од збирката, да влијае врз гледиштето дека Флуксус умрел со Мачунас. Хендрикс тврди дека Флуксус бил историско движење што се случило во одредено време, наведувајќи дека централни уметници на Флуксус како Дик Хигинс и Нам Џун Пајк по 1978 година не можеле повеќе да се означуваат како активни уметници на Флуксус и дека современите уметници под влијание на Флуксус не можат да претендираат дека се уметници на Флуксус.<ref>{{cite book |last1=Phillpot |first1=Clive |url=https://www.moma.org/calendar/exhibitions/2141 |title=Fluxus : selections from the Gilbert and Lila Silverman Collection |last2=Hendricks |first2=Jon |publisher=Museum of Modern Art |year=1988 |isbn=0870703110 |pages=15}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://sdrc.lib.uiowa.edu/atca/subjugated/one_2.htm |title=Robert Pincus-Witten on Fluxus, and Jon Hendricks's ''Codex''|access-date=15 December 2011 |archive-date=16 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120416192810/http://sdrc.lib.uiowa.edu/atca/subjugated/one_2.htm |url-status=live }}</ref> Музејот на модерната уметност го поднесува истото тврдење, датирајќи го движењето во 1960-тите и 1970-тите.<ref name="MOMA" /><ref>[http://www.moma.org/visit/calendar/exhibitions/1033 MoMA exhibitions, October 2009 – August 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100914025056/http://www.moma.org/visit/calendar/exhibitions/1033 |date=14 September 2010 }} Retrieved 5 September 2010</ref> Многу од оригиналните уметници на Флуксус што сè уште работат уживаат во почитта од помладите уметници под влијание на Флуксус, кои организираат настани за да го одбележат Флуксус, но ги обесхрабруваат помладите уметници да ја користат ознаката „Флуксус“.<ref>{{Cite web |url=http://whitehotmagazine.com/articles/boat-book-alison-knowles/3113 |title=Bloch, Mark. "The Boat Book: Alison Knowles" |access-date=7 July 2015 |archive-date=3 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170703041408/https://whitehotmagazine.com/articles/boat-book-alison-knowles/3113 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://artsonline.monash.edu.au/colloquy/download/colloquy_issue_twenty-two/drinkall.pdf |title=Drinkall, Jacquelene. "Human Telepathic Collaborations from Fluxus to Now" |access-date=7 July 2015 |archive-date=9 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709123142/http://artsonline.monash.edu.au/colloquy/download/colloquy_issue_twenty-two/drinkall.pdf |url-status=live }}</ref> Други, меѓу кои историчарката на уметноста Хана Хигинс, ќерка на уметниците од Флуксус Алисон Ноулс и Дик Хигинс, тврдат дека иако Мачунас бил клучен учесник, имало многу други, меѓу кои и ко-основачот на Флуксус, Хигинс, кои продолжиле да работат во рамките на Флуксус по смртта на Мачунас.<ref>{{Cite web |url=http://mouthtomouthmag.com/higgins.html |title=Interview with Hannah Higgins |access-date=16 December 2011 |archive-date=5 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205235147/http://www.mouthtomouthmag.com/higgins.html |url-status=live }}</ref> Подемот на интернетот во 1990-тите години овозможил да се појави живописна пост-флуксус заедница на интернет. Некои од оригиналните уметници на Флуксус од 1960-тите и 1970-тите, меѓу кои Хигинс, создале онлајн заедници како Флукслист; по нивното заминување, помлади уметници, писатели, музичари и изведувачи се обиделе да продолжат со нивната работа во [[киберпростор]]от. Влијанието на Флуксус продолжило и во [[мултимедија]]лни дигитални изведби, како онаа презентирана од „Други умови“ во зградата СОМАртс во Сан Франциско за одбележување на 50-годишнината од Флуксус во септември 2011 година.<ref>[https://www.sfcv.org/reviews/other-minds/always-in-flux-mostly-in-fun "Always in Flux, Mostly in Fun"] by David Bratman, sfcv.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140810200229/https://www.sfcv.org/reviews/other-minds/always-in-flux-mostly-in-fun |date=10 August 2014 }} Retrieved 1 August 2014</ref><ref>{{Cite web|url=https://archives.otherminds.org/index.php/Detail/occurrences/234|title=Something Else: A Fluxus Semicentenary|website=Other Minds Archives|access-date=February 15, 2024}}</ref> Изведбата ја курирал Адам Фонг, кој бил и еден од изведувачите заедно со Јоши Вада, Алисон Ноулс, Хана Хигинс, Лучано Кеса и Адам Овертон. Во 2018 година, Лос Анџелес филхармонијата во својот ''Фестивал Флуксус'' презентирала изведба на Флуксус во која биле вклучени ''Европери 1 и 2'' на [[Џон Кејџ]], во режија на Јувал Шерон.<ref>{{cite news |title=What Happens When Fluxus Enters the Concert Hall? |url=https://www.nytimes.com/2018/11/11/arts/music/la-philharmonic-fluxus-festival.html|newspaper=[[Њујорк тајмс]]|access-date=17 November 2018 |date=11 November 2018 |last1=Barone |first1=Joshua |archive-date=17 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117233633/https://www.nytimes.com/2018/11/11/arts/music/la-philharmonic-fluxus-festival.html |url-status=live }}</ref> Уметниците на Флуксус и денес продолжуваат да настапуваат, во помал обем. == Влијанија == Непосреден претходник на Флуксус, според Мачунас, била групата Гутаи, која ја промовирала уметноста како антиакадемско, психофизичко искуство, „уметност на материјата каква што е“, како што објаснил Казуо Ширага во 1956 година. Гутаи се поврзала со еден вид уметничко масовно производство, предвидувајќи го заштитниот знак на Флуксус, т.е. двосмисленоста меѓу култивираното и баналното, меѓу високото и ниското. Навистина, авангардната уметност во Јапонија повеќе тежнеела кон неформални отколку кон концептуални елементи, радикално спротивставувајќи се на екстремната формалност и симболика присутни во јапонската уметност. Во њујоршката музичка сцена од 1950-тите можеле да се забележат многу прашања поврзани со повоеното разочарување што го доживеале мнозина низ развиениот свет. Таквото разочарување само по себе претставувало причина за посветеност на будизмот и дзенот во секојдневни работи како менталниот став, медитацијата и пристапот кон храната и грижата за телото. Сепак, се чувствувала и општа потреба од пoрадикална уметничка сензибилност. Темите на распадот и на неадекватноста на идејата за модерност во уметничките области биле усвоени, делумно од Дишан и од дадата, а делумно од свеста за непријатноста од живеењето во современото општество. Се смета дека Флуксус ги доведувал во прашање поимите за претставување, нудејќи наместо тоа едноставно презентирање. Ова, всушност, одговара на една главна разлика меѓу западната и јапонската уметност. Друга важна карактеристика на Флуксус била елиминацијата на согледаните граници меѓу уметноста и животот, многу истакната струја во повоената уметност. Ова било илустрирано од делото и пишувањата на Јозеф Бојс, кој изјавил: „секој човек е уметник“. Пристапот на Флуксус бил секојдневен, „економичен“, како што се гледа во производството на мали предмети направени од хартија и пластика. Повторно, ова силно одговара на некои од основните карактеристики на јапонската култура, т.е. високата уметничка вредност на секојдневните дејства и предмети и естетското ценење на штедливоста. Ова се поврзува и со јапонската уметност и со концептот на шибуми, што може да вклучува нецелосност и го поддржува ценењето на голите предмети, нагласувајќи ја суптилноста наместо отвореноста. Реномираниот јапонски научник за естетика Јошинори Ониши ја нарекол суштината на јапонската уметност пантономична поради свеста за непостоење на разлика меѓу природата, уметноста и животот. Уметноста е начин да се приближиме до животот и природата/реалноста што одговара на вистинското постоење.<ref>{{Cite journal|jstor = 25164637|title = Toshi Ichiyanagi, Japanese Composer and "Fluxus"|last = Galliano|first = Luciana|date = Summer 2006|journal = [[Perspectives of New Music]]|volume=44|issue = 2|pages=250–261|doi = 10.1353/pnm.2006.0012| s2cid=258131560 }}</ref> ==Уметноста на заедницата== Флуксус поттикнувал аматерска естетика и ја вреднувал едноставноста повеќе од сложеноста. Како и [[дада]] пред него, флуксусот содржел силна струја на антикомерцијализам и чувство на [[антиуметност]], омаловажувајќи го конвенционалниот пазарно ориентиран уметнички свет во корист на креативна практика насочена кон уметникот. Сепак, како што напишал уметникот на флуксусот [[Робер Филиу]], флуксусот се разликувал од дадата по својот побогат збир на стремежи, а позитивните општествени и заедничарски стремежи на флуксусот далеку ја надминувале антиуметничката тенденција што исто така ја одбележувала групата.<ref>[https://artsbirthday.blogspot.com/2007/12/who-was-robert-filliou.html Робер Филиу за флуксусот и уметноста] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110919125827/http://artsbirthday.blogspot.com/2007/12/who-was-robert-filliou.html |date=19 September 2011 }} Преземено на 5 септември 2010</ref> Меѓу неговите рани соработници биле [[Јозеф Бојс]], [[Дик Хигинс]], [[Дејви Дет Хомпсон]], [[Нам Џун Паик]], [[Волф Востел]], [[Ла Монте Јанг]], [[Џозеф Бирд]], [[Ал Хансен]] и [[Јоко Оно]], кои истражувале медиуми што се движеле од перформанс до поезија, експериментална музика и филм. Заземајќи став на спротивставување на идеите за традицијата и професионализмот во уметностите на нивното време, групата флуксус го пренасочила акцентот од она што го создава уметникот кон личноста, дејствата и мислењата на уметникот. Во текот на 1960-тите и 1970-тите години, нивниот најактивен период, тие организирале настани во форма на „акции“, се занимавале со политика и јавно говорење и создавале скулпторски дела со употреба на неконвенционални материјали. Нивните радикално нетрадиционални дела вклучувале, на пример, [[видеоуметност]] на Нам Џун Паик и [[Шарлот Мурман]], како и перформанси на Јозеф Бојс и Волф Востел. Во раните години на флуксусот, често разиграниот стил на уметниците на флуксусот довел до тоа некои да ги сметаат за нешто повеќе од група на [[шега|шегобијци]]. Флуксусот исто така е споредуван со [[дада]] и со аспекти на [[поп-арт]]от и се смета за почетна точка на [[поштенска уметност|поштенската уметност]] и уметниците на [[но вејв]]. Уметниците од следните генерации, како [[Марк Блох]], не се обидуваат себеси да се определат како флуксус, туку создаваат ограноци како Флукс-пан или Јунг Флуксус, како начин да продолжат некои од идеите на флуксусот во контекст на 21 век, по [[поштенска уметност|поштенската уметност]]. Во поглед на уметничкиот пристап, уметниците на движењето претпочитале да работат со какви било материјали што им биле при рака и или самите ги создавале своите дела или соработувале со своите колеги во процесот на создавање. Ангажирањето комерцијални производители за дел од креативниот процес обично не било дел од практиката на флуксусот. Макиунас лично рачно составувал многу од повеќекратните изданија и едиции на флуксусот.<ref>[http://www.artnotart.com/fluxus/kfriedman-fourtyyears.html Кен Фридман, ''40 години флуксус''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100211142656/http://www.artnotart.com/fluxus/kfriedman-fourtyyears.html |date=11 February 2010 }} Преземено на 5 септември 2010</ref> Иако Макиунас рачно составувал многу предмети, тој ги дизајнирал и ги наменувал за масовно производство.<ref name="MOMA" /><ref name="Maciunas on Fluxus">[http://www.artnotart.com/fluxus/gmaciunas--.html Макиунас за флуксусот] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100210185828/http://www.artnotart.com/fluxus/gmaciunas--.html |date=10 February 2010 }} Преземено на 5 септември 2010</ref> Додека повеќе издавачи произведувале потпишани и нумерирани предмети во ограничени едиции наменети за продажба по високи цени, Макиунас произведувал отворени едиции по ниски цени.<ref name="MOMA" /><ref name="Maciunas on Fluxus"/> Неколку други издавачи на флуксус произведувале различни видови едиции на флуксус. Најпознат од нив бил [[Something Else Press]], основан од Дик Хигинс, веројатно најголемиот и најобемниот издавач на флуксус, кој објавувал книги во едиции од 1.500 до дури 5.000 примероци, сите достапни по стандардни книжарски цени.<ref>[http://members.chello.nl/j.seegers1/flux_files/something-else-press.html Флуксус и хепенинг, Something Else Press] {{WebArchive|url=https://web.archive.org/web/20110203222607/http://members.chello.nl/j.seegers1/flux_files/something-else-press.html |date=3 February 2011 }} Преземено на 5 септември 2010</ref><ref>[http://www.ubu.com/historical/gb/ UBUWeb] {{WebArchive|url=https://web.archive.org/web/20100914214705/http://www.ubu.com/historical/gb/ |date=14 September 2010 }} Преземено на 5 септември 2010</ref> Хигинс го создал терминот „[[интермедија]]“ во есеј од 1966 година.<ref>{{Cite news|url=https://whitehotmagazine.com/articles/selected-writings-by-dick-higgins/4157|title=Интермедија, флуксус и Something Else Press: избрани текстови од Дик Хигинс|work=[[Whitehot Magazine]]|last=Блох|first=Марк|author-link=Mark Bloch (artist)|date=February 2019|access-date=8 September 2023}}</ref> Уметничките форми што најтесно се поврзуваат со флуксусот се партитурите за настани и кутиите на флуксусот. Кутиите на флуксусот, понекогаш нарекувани флукс-китови или флукс-кутија, потекнуваат од Џорџ Макиунас, кој собирал збирки печатени картички, игри и идеи и ги организирал во мали пластични или дрвени кутии.{{sfn|Kellein|Hendricks|1995|p=11}} ===Партитура за настан=== Партитурата за настан, како „Музика со капење“ на [[Џорџ Брехт]], во суштина претставува [[перформанс]]-сценарио, обично долго само неколку реда и составено од описи на дејства што треба да се изведат, наместо од дијалог.<ref>{{cite journal|last=Kotz|first=Liz|author-link=Liz Kotz|date=Spring 2001|title=Естетика по Кејџ и „партитурата“ за настан|journal=[[October (journal)|October]]|volume=95|issue=95|pages=55–89|jstor=779200}}</ref><ref>{{cite journal |last=Dezeuze |first=Anna |date=January 2002 |title=Потеклото на партитурата на флуксусот: од неодреденоста до уметничкото дело „направи-сам“ |journal=[[Performance Research]] |volume=7 |issue=3 |pages=78–94 |doi=10.1080/13528165.2002.10871876|s2cid=191234739 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Robinson |first=Julia |date=Winter 2009 |title=Од апстракција до модел: настаните на Џорџ Брехт и концептуалниот пресврт во уметноста на 1960-тите |journal=[[October (journal)|October]] |volume=127 |pages=77–108 |doi=10.1162/octo.2009.127.1.77 |jstor=40368554|s2cid=57562781 }}</ref> Уметниците на флуксусот ги разликуваат партитурите за настан од „[[хепенинг]]“-от. Додека хепенинзите понекогаш биле сложени, долги перформанси наменети да ги заматат границите меѓу изведувачот и публиката, перформансот и стварноста, настаните во форма на перформанс обично биле кратки и едноставни. Перформансите на настаните настојувале да го издигнат баналното, да бидат свесни за секојдневното и да ја фрустрираат [[висока култура|високата култура]] на академската и пазарно ориентираната музика и уметност. Идејата за настанот потекнува од филозофијата на музиката на [[Хенри Кауел]]. Кауел, кој му бил учител на Џон Кејџ, а подоцна и на Дик Хигинс, го сковал терминот што Хигинс и други подоцна го применувале за кратки, концизни описи на дела што можат да се изведат. Терминот „партитура“ се употребува токму во смислата во која се употребува кога се опишува музичка партитура: низа од белешки што му овозможуваат на секого да го изведе делото, идеја поврзана и со она што [[Нам Џун Паик]] го нарекол пристап „направи сам“ и со она што [[Кен Фридман]] го нарекол „музикалност“. Иако многу се зборува за пристапот „направи сам“ кон уметноста, од суштинско значење е да се препознае дека оваа идеја произлегува од музиката и дека такви важни уметници на флуксусот како Паик, Хигинс или Корнер започнале како композитори, носејќи ја во уметноста идејата дека секој може да создаде дело со тоа што „ќе го направи“. Токму на ова мислел Фридман со музикалноста, радикално проширувајќи ја идејата до заклучокот дека секој може да создаде дело од каков било вид врз основа на партитура, признавајќи го композиторот како создавач на делото, додека истовремено делото слободно се реализира и дури се толкува на многу поинакви начини од оние на кои можеби би го извел првобитниот композитор. Други креативни форми што ги усвоиле практичарите на флуксусот вклучуваат [[колаж]], [[звучна уметност]], музика, видео и поезија — особено [[визуелна поезија]] и [[конкретна поезија]].<ref>{{Cite news|url=https://whitehotmagazine.com/articles/reader-edited-by-dick-higgins/5683|title=Осврт на книга: A Something Else Reader, уредена од Дик Хигинс|work=[[Whitehot Magazine]]|last=Блох|first=Марк|author-link=Mark Bloch (artist)|date=February 2023|access-date=8 September 2023}}</ref> ===Употреба на шок=== [[Нам Џун Паик]] и неговите колеги во уметничкото движење флуксус темелно го разбирале влијанието и значењето на шокот врз гледачот. Уметниците на флуксусот верувале дека шокот не само што го тера гледачот да го преиспита сопственото расудување, туку претставува средство за будење на гледачот, „...од перцептивната летаргија поттикната од навиката“.<ref name=Brill131>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=64_MywUrftoC&q=.from%20a%20perceptive%20lethargy%20furthered%20by%20habit%22&pg=PA131|title=Шокот и бесмисленото во дадата и флуксусот|last=Брил|first=Дороте|date=2010|publisher=University Press of New England|isbn=9781584659174|page=131|access-date=25 October 2020|archive-date=23 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423080439/https://books.google.com/books?id=64_MywUrftoC&q=.from+a+perceptive+lethargy+furthered+by+habit%22&pg=PA131|url-status=live}}</ref> Самиот Паик го опишал факторот на шок во својата работа со флуксусот: „Луѓето кои доаѓаат на моите концерти или ги гледаат моите предмети треба да бидат пренесени во друга состојба на свеста. Тие треба да бидат надвор од себе. А за да ги доведам во оваа состојба, потребен е мал шок... Секој што дојде на мојата изложба ја виде главата и беше надвор од себе.“<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=xv7XCwAAQBAJ&q=People%20who%20come%20to%20my%20concerts%20or%20see%20my%20objects%20paik&pg=PA294|title=Во вртлогот: музика, импровизација и сонот за слобода: пред 1970 година|last=Туп|first=Дејвид|author-link=David Toop|date=2016-05-05|publisher=Bloomsbury Publishing USA|isbn=9781441102775|pages=294|access-date=25 October 2020|archive-date=23 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423080414/https://books.google.com/books?id=xv7XCwAAQBAJ&q=People+who+come+to+my+concerts+or+see+my+objects+paik&pg=PA294|url-status=live}}</ref> „Главата“ на Паик била глава на вистинска крава изложена на влезот во неговата изложба „Изложба на музика — електронска телевизија“, сместена во галеријата Парнас во Вупертал, Германија, во 1963 година.<ref name=Brill131 /> ==Уметнички филозофии== Флуксусот по дух е сличен на уметничкото движење [[дада]], нагласувајќи го концептот на [[антиуметност]] и исмевајќи ја сериозноста на модерната уметност.<ref name="rush24">{{harvnb|Rush|2005|p=24}}</ref> Уметниците на флуксусот ги користеле своите минималистички перформанси за да ги нагласат, според нив, врските меѓу секојдневните предмети и уметноста, слично на Дишан во дела како ''[[Фонтана (Дишан)|Фонтана]]''.<ref name="rush24"/> Уметноста на флуксусот често била претставувана во „настани“, кои [[Џорџ Брехт]] ги дефинирал како „најмалата единица на ситуација“.<ref name="rush24"/><ref>[http://members.chello.nl/j.seegers1/flux_files/brecht.html За Џорџ Брехт, Робер Филиу и други] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114003700/http://members.chello.nl/j.seegers1/flux_files/brecht.html |date=14 November 2010 }} Преземено на 5 септември 2010</ref> Настаните се состоеле од минимална инструкција, отворајќи ги настаните кон случајности и други ненамерни ефекти.<ref name="rush25">{{harvnb|Rush|2005|p=25}}</ref> Кон случајноста на настаните придонесувало и вклучувањето на членовите на публиката во перформансите, со што се реализирала идејата на Дишан дека гледачот го довршува уметничкото дело.<ref name="rush25"/> ==Подоцнежна критика== Постои сложеност во соодветното проследување на единствената историја на флуксусот. Во ''Флуксус: кратка историја и други фикции'', Овен Смит признава дека, со појавата на нов материјал објавен за флуксусот и неговото проширување до денес, неговата историја мора да остане отворена.<ref name="O'neill">О'Нил, Розмари. ''Во духот на флуксусот''. Art Journal 53.1 (1994): 90–93. Web.</ref> Отпорот кон ставањето во однапред определени категории, заедно со отсуството на стабилен идентитет, му овозможил на флуксусот широко учество, но, судејќи според она што се појавува во историјата, ја затворил и таа можност. Макиунас често вршел исклучувања од групата меѓу 1962 и 1978 година, што ја дестабилизирало колективната целина.{{sfn|O'Dell|1997}} Кристин Стилс во еден од своите есеи тврди дека суштината на флуксусот е „перформативна“, додека во поново време смета дека таа суштина е „еродирана или загрозена“. Наместо тоа, тврди Стилс, флуксусот се насочил кон фаворизирање на предметите што се објавуваат: „Мора да се внимава флуксусот историски да не се преобрази од радикален процес и презентативна уметност во статична и репрезентативна уметничка традиција.“<ref name="O'neill" /> Без раководство, без препознатливи насоки, без вистинска колективна стратегија и без хомогеност во поглед на практиките, со флуксусот не може да се постапува преку традиционални критички алатки. Флуксусот е показател за оваа збунетост. Затоа флуксусот речиси секогаш претставува дискурс за неуспехот на дискурсот.<ref>''Флуксус, повеќе флуксус отколку историја''. Art-Press 391 (2012): 65–69. Art Source. Web. 6 October 2015.</ref> ==Уметници== Уметниците на флуксусот споделувале неколку карактеристики, вклучувајќи духовитост и „детскост“, иако немале конзистентен идентитет како уметничка заедница.<ref name="odell43">{{harvnb|O'Dell|1997|p=43}}</ref> Оваа неопределена самоидентификација ѝ овозможила на групата да вклучи разновидни уметници, меѓу кои и голем број жени. Особено значајна е можноста флуксусот да имал повеќе женски членови од која било западна уметничка група до тој момент во историјата, бидејќи флуксусот дошол веднаш по движењето на [[апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]], доминирано од белци.<ref name="odell43"/> Сепак, и покрај намерната отвореност на флуксусот, Макиунас инсистирал на одржување единство во колективот. Поради тоа, Макиунас бил обвинуван за исфрлање на одредени членови поради отстапување од она што тој го сметал за целите на флуксусот.{{sfn|Oren|1993|p=8}} Низ годините, многу уметници, писатели и композитори биле поврзани со движењето „Флукус“: {{Div col|colwidth=18em}} *[[Ерик Андерсен (уметник)|Ерик Андерсен]] (роден 1940) *[[Џон Армледер]] (роден 1948) *[[Ај-О]] (роден 1931) *[[Мери Бауермајстер]] (1934–2023) *[[Џозеф Бојс]] (1921–1986) *[[Базон Брок]] (роден 1936) *[[Џозеф Бирд]] (1937–2025) *[[Џон Кејџ]] (1912–1992)<ref>Baas, Jacquelynn, et al. Fluxus and the Essential Questions of Life, стр. 80, 86. Чикаго и Хановер, Њу Хемпшир: University of Chicago Press и Hood Museum of Art, 2011.</ref> *[[Џорџ Брехт]] (1926–2008) *[[Џузепе Кјари]] (1926–2007) *[[Хенинг Кристијансен]] (1932–2008) *[[Филип Корнер]] (роден 1933) *[[Жан Дипуи]] (1925–2021) *[[Фелипе Еренберг]] (1943–2017) *[[Ојвинд Фалстрем]] (1928–1976) *[[Робер Фију]] (1926–1987) *[[Симон Форти]] (родена 1935) *[[Хенри Флинт]] (роден 1940) *[[Кен Фридман]] (роден 1949) *[[Ал Хансен]] (1927–1995) *[[Марта Хелион]] (родена 1937) *[[Џефри Хендрикс]] (1931–2018) *[[Биси Хендрикс]] (родена 1932) *[[Дик Хигинс]] (1938–1998) *[[Дави Дет Хомпсон]] (1939–1996) *[[Алис Хачинс]] (1916–2009) *[[Тоши Ичијанаги]] (1933–2022) *[[Руд Јансен]] (роден 1959) *[[Тери Џенингс]] (1940–1981) *[[Реј Џонсон]] (1927–1995) *[[Џо Џонс]] (1934–1993) *[[Алан Капроу]] (1927–2006) *[[Бенгт аф Клинтберг]] (роден 1938) *[[Милан Книжак]] (1940–2026) *[[Алисон Ноулс]] (1933–2025) *[[Артур Кепке]] (1928–1977) *[[Такехиса Косуги]] (1938–2018) *[[Филип Крум]] (роден 1941) *[[Шигеко Кубота]] (1937–2015) *[[Џорџ Ландоу]] (1944–2011) *[[Витаутас Ландсбергис]] (роден 1932) *[[Џон Ленон]] (1940–1980) *[[Џексон Мек Лоу]] (1922–2004) *[[Ричард Максфилд]] (1927–1969) *[[Џорџ Мачјунас]] (1931–1978) *[[Јонас Мекас]] (1922–2019) *[[Густав Мецгер]] (1926–2017) *[[Лери Милер]] (роден 1944) *[[Кејт Милет]] (1934–2017) *[[Шарлот Мурман]] (1933–1991) *[[Маурицио Нанучи]] (роден 1939) *[[Јоко Оно]] (родена 1933) *[[Робин Пејџ]] (1932–2015) *[[Нам Џун Пајк]] (1932–2006) *[[Бен Патерсон]] (1934–2016) *[[Тери Рајли]] (роден 1935) *[[Дитер Рот]] (1930–1998) *[[Такако Саито]] (1929–2025) *[[Вим Т. Шиперс]] (1942–2026) *[[Томас Шмит]] (1943–2006) *[[Кероли Шниман]] (1939–2019) *[[Миеко Шиоми]] (родена 1938) *[[Џани-Емилио Симонети]] (роден 1940) *[[Џој Скагс]] (роден 1945) *[[Даниел Споери]] (1930–2024) *[[Џејмс Тени]] (1934–2006) *[[Јасунао Тоне]] (1935–2025) *[[Питер Ван Рајпер]] (1942–1998) *[[Бен Вотије]] (1935–2024) *[[Волф Востел]] (1932–1998) *[[Јоши Вада]] (1943–2021) *[[Роберт Вотс]] (1923–1988) *[[Емет Вилијамс]] (1925–2007) *[[Ла Монте Јанг]] (роден 1935) {{div col end}} ==Научници, критичари и куратори поврзани со движењето== {{Div col|colwidth=18em}} *[[Жаклин Бас]] (родена 1948) *[[Марк Блох]] (роден 1956) *[[Џин Браун]] (1911–1994) *[[Питер Франк]] (роден 1950) *[[Кен Фридман]] (роден 1949) *[[Џон Ханхард]] (роден 1945) *[[Џон Хелд Џуниор]] (роден 1947) *[[Џон Хендрикс]] (роден 1939) *[[Хана Хигинс]] (родена 1964) *[[Џудит Хофберг]] (1934–2009) *[[Џил Џонстон]] (1929–2010) *[[Клајв Филпот]] (роден 1950) *[[Кристин Стајлс]] (родена 1947) *[[Кнуд Педерсен]] (1925–2014) {{div col end}} ==Главни збирки и архиви== {{Div col|colwidth=30em}} * Алтернативни традиции во современата уметност, Универзитетска библиотека и [[Музеј на уметноста на Универзитетот во Ајова]], [[Универзитет во Ајова]], Ајова Сити, Ајова, САД * Архив Зом, [[Државна галерија Штутгарт]], Штутгарт, Германија<ref>{{cite web |url=https://www.staatsgalerie.de/de/sammlung/themen/kunstarchive/archiv-sohm |title=Архив Зом |website=Државна галерија Штутгарт |language=de |access-date=2026-06-20}}</ref> * Архивио Конц, Верона, Италија * [[Истражувачки центар за уметност Артпул]], Будимпешта, Унгарија<ref>{{cite web |url=https://www.artpool.hu/institute/about.html |title=За Истражувачкиот центар за уметност Артпул |website=Истражувачки центар за уметност Артпул |access-date=2026-06-20}}</ref> * [[Музеј на уметноста во Беркли и Пацифичка филмска архива]], Беркли, Калифорнија * Документи на Дејвид Мејор/Флуксшу/Пресата Бо Гест, Архив на галеријата Тејт, [[Тејт Британија]], Лондон, Англија<ref>{{Cite web |url=http://archive.tate.org.uk/DServe/dserve.exe?dsqServer=tb-calm&dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Catalog&dsqPos=8&dsqSearch=(UserWrapped5='Mayor') |title=Каталог на архивата и јавните записи на Тејт |access-date=8 July 2015 |archive-date=23 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423080508/http://archive.tate.org.uk/DServe/dserve.exe?dsqServer=tb-calm&dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Catalog&dsqPos=8&dsqSearch=%28UserWrapped5%3D%27Mayor%27%29%2C |url-status=live }}</ref> * [[Универзитет Де Монтфор]], Лестер, Обединето Кралство * [[Елсворт Снајдер]] [https://www.nypl.org/research/research-catalog/bib/b18798908?originalUrl=https%3A%2F%2Fcatalog.nypl.org%2Frecord%3Db18798908~S1 збирка на повеќекратни изданија и ефемери на флуксусот], [[Њујоршка јавна библиотека]], Њујорк, Њујорк<ref>{{Cite web|url=https://libguides.nypl.org/c.php?g=1023232&p=7411709|title=Истражувачки водичи: материјали за флуксусот во Њујоршката јавна библиотека: издвоени материјали од одделот Валак|first=Референтни библиотекари за уметничката и архитектонската збирка|last= |website=libguides.nypl.org}}</ref> * Фондација Емили Харви, Њујорк и Венеција, Италија * {{ill|Флуксеум|de|Fluxeum}}, збирка на Уте и Михаел Бергер, Висбаден-Ербенхајм, Германија * Збирка флуксус, документи на [[Кен Фридман]], Архив на галеријата Тејт, Тејт Британија, Лондон, Англија * Збирка флуксус, [[Центар за уметност Вокер]], Минеаполис, Минесота, САД * ''Флуксус и неофлуксус / Украдената симфонија'' (збирка на звучни дела на флуксусот од 2023 година, издадена на ЦД од издавачката куќа [[Sub Rosa]]) * Фондација на сомнежот, Блоа, Франција<ref>{{Cite web |url=http://www.fondationdudoute.fr/1584-presentation.htm |title=Фондација на сомнежот |access-date=14 October 2016 |archive-date=24 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161024063940/http://www.fondationdudoute.fr/1584-presentation.htm |url-status=live }}</ref> * Фондација Боното, Молвена, Виченца, Италија<ref>{{cite web |url=https://www.fondazionebonotto.org/en/collection/ |title=Збирка на флуксус и експериментална поезија |website=Фондација Боното |access-date=2026-06-20}}</ref> * Архива Френклин Фурнас, [[Музеј на современата уметност]], Њујорк * Меморијална збирка на Џорџ Макиунас, [[Музеј на уметноста Худ]], колеџот Дартмут, Хановер, Њу Хемпшир, САД<ref>{{cite web |url=https://hoodmuseum.dartmouth.edu/explore/collection/modern-contemporary-art/fluxus |title=Флуксус |website=Музеј на уметноста Худ, колеџ Дартмут |access-date=2026-06-20}}</ref> * Гилберт и Лила Силверман, Фондација за флуксус, Детроит, Мичиген, и Њујорк, САД * Институт за уметности и наука, [[Универзитет на Калифорнија, Санта Круз]], САД * [[Израелски музеј]], Ерусалим, подарок од збирката на Гилберт и Лила Силверман, Детроит, за Американските пријатели на Израелскиот музеј * [http://hdl.handle.net/10020/cifa890164 Документи на Жан Браун, 1916–1995], информативен водич, [[Истражувачки институт Гети]], Лос Анџелес<ref>Истражувачки институт Гети [http://archives.getty.edu:8082/cgi/f/findaid/findaid-idx?cc=utf8a;c=utf8a;view=reslist;subview=standard;didno=US%3A%3ACMalG%3A%3A890164 Избрани информативни водичи за специјални збирки. Документи на Жан Браун, 1916–1995, главно 1958–1985]. Преземено на 28 август 2008.</ref> * [[Центар за визуелни уметности Јонас Мекас]], [[Вилнус]], Литванија * [[Музеј Востел Малпартида]],<ref>{{Cite web |url=http://museovostell.gobex.es/ |title=Музеј Востел Малпартида |access-date=23 April 2021 |archive-date=20 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200720155556/http://museovostell.gobex.es/ |url-status=live }}</ref> Касерес, Шпанија * [[Музеј ФЛУКСУС+]], Потсдам, Германија<ref>{{Cite web |url=http://www.fluxus-plus.de/ |title=Музеј Флуксус+ Потсдам, Германија |access-date=3 September 2005 |archive-date=28 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228234401/http://www.fluxus-plus.de/ |url-status=live }}</ref> * Збирка Марија и Валтер Шнепел, Бремен, Германија * ''Бескрајната приказна за ФЛУКСУС'' ([[TVF Media|ТВФ]]),<ref>{{Cite web |url=http://www.artvideo.tv/ |title=Бескрајната приказна за ФЛУКСУС |access-date=23 April 2021 |archive-date=24 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224182145/http://artvideo.tv/ |url-status=live }}</ref> Gent, Belgium {{div col end}} ==Наводи== {{наводи|22em}} ===Извори=== * {{cite book|last=Hendricks|first=Jon|title=Fluxus Codex|location=New York|publisher=Harry N. Abrams|year=1988|isbn=9780810909205}} * {{cite book|last1=Kellein|first1=Thomas|author1-link=Thomas Kellein|last2=Hendricks|first2=Jon|year=1995|title=Fluxus|location=London|publisher=Thames & Hudson}} * {{Cite book|last=Kellein|first=Thomas|author-link=Thomas Kellein|url=https://books.google.com/books?id=MO_hIEpUiBQC|title=George Maciunas: The Dream of Fluxus|publisher=Thames & Hudson|year=2007|isbn=9780500976654|location=New York}} * {{cite book|last1=Maciunas|first1=George|author1-link=George Maciunas|last2=Ay-O|author2-link=Ay-O|year=1998|title=Mr. Fluxus – A Collective Portrait of George Maciunas, 1931–1978|editor1=Emmett Williams|editor2=Ann Noël|location=London|publisher=Thames & Hudson|oclc=38974950|isbn=9780500974612}} * {{cite journal|last=O'Dell|first=Kathy|author-link=Kathy O'Dell|date=Spring 1997|title=Fluxus Feminus|journal=[[TDR (journal)|TDR: The Drama Review]]|volume=41|issue=1|pages=43–60| doi=10.2307/1146571|jstor=1146571}} * {{cite journal|last=Oren|first=Michel|year=1993|title=Anti-Art as the End of Cultural History|journal= [[Performing Arts Journal]] |volume=15|issue=2|pages=1–30|doi=10.2307/3245708|jstor=3245708|s2cid=195053017}} * {{cite book|last1=Brecht|first1=George|author1-link=George Brecht|last2=Robinson|first2=Julia|title=George Brecht: Events – Eine Heterospektive|location=Cologne|publisher=[[Museum Ludwig]] and {{ill|Buchhandlung Walther König|de}}|year=2005|language=de}} * {{cite book|last=Rush|first=Michael|author-link=Michael Rush (museum director)|year=2005|title=New Media in Art|location=London|publisher=Thames & Hudson}} * {{cite book|last=Smith|first=Owen|year=1998|title=Fluxus: The History of an Attitude|location=San Diego|publisher=San Diego State University Press|oclc=40732860|ol=OL9275998W}} ==Надворешни врски== {{Commons category}} {{Wikiquote}} {{Div col|colwidth=30em}} *Линкови на [[Ubuweb]]: **[http://www.ubu.com/sound/tellus_24.html Samples of Fluxus Audio] on the [[Tellus Audio Cassette Magazine]] **[http://ubu.com/historical/young/index.html ''Антологија на случајни операции'' (1963)] **[http://www.ubu.com/film/fluxfilm.html FluxFilms (1962–1970) in MPEG format] *[https://web.archive.org/web/20130209090452/http://www.fluxusheidelberg.org/kenfriedman.html Interview with Ken Friedman] *[http://thelunaticsareontheloose.tumblr.com/ European Fluxus Festivals 1962–1977] *[https://www.youtube.com/watch?v=SSulycqZH-U John Cage on I've Got A Secret performing ''Water Walk'', January 1960, from the same era as his teaching classes at the New School] *[http://www.moma.org/interactives/exhibitions/2011/fluxus_editions/category_works/fluxus1/ MOMA online archive of Fluxus 1, Fluxkit and Flux Year Box 2] *[http://www.fluxus-plus.de/ Museum Fluxus+ Potsdam, Germany] *[http://museovostell.gobex.es Museo Vostell Malpartida], Cáceres, Spain. *[http://sdrc.lib.uiowa.edu/atca/subjugated/cover.htm Subjugated Knowledges exhibition catalogue] *[http://www.fluxus-archive.dk The Copenhagen Fluxus Archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090810110413/http://www.fluxus-archive.dk/ |date=10 August 2009 }} *[https://web.archive.org/web/20111007194223/http://aok2.lib.umbc.edu/specoll/Higgins/index.php Dick Higgins collection at the University of Maryland, Baltimore County] *[https://www.fondazionebonotto.org/en/collection/fluxus/artist Fondazione Bonotto, Fluxus works collection] *[http://fluxus.lib.uiowa.edu/ Fluxus Digital Collection, University of Iowa ] *[https://digital.lib.uiowa.edu/islandora/object/ui%3Afluxus Fluxus West Digital Collection] *[https://www.fluxuscomesalive.fun/en/ Fluxus Comes Alive - interactive Fluxus guide] *{{discogs artist|Fluxus (4)}} {{div col end}} [[Категорија:Експериментална музика]] [[Категорија:Авангардна уметност]] [[Категорија:Концептуална уметност]] [[Категорија:Врски за Wayback од предлошката „Семарх“]] t7dei4323cdt736ay5zi3dm1jcdeqtd 5640860 5640858 2026-10-05T17:43:28Z 19user99 72391 5640860 wikitext text/x-wiki [[File:Festum Fluxorum Fluxus.png|thumb|Плакат за ''Festum Fluxorum Fluxus'', 1963 г.]] '''Флуксус''' — меѓународна, интердисциплинарна заедница на ликовни уметници, композитори, дизајнери и поети во текот на 1960-тите и 1970-тите години, кои, инспирирани од [[Џон Кејџ]], се занимавале со експериментални [[Перформанс|уметнички перформанси]] кои го нагласувале уметничкиот процес базиран на случајност наместо конечниот производ.<ref>''Nationalencyclopedin'' (''Шведска национална енциклопедија''). 2016. "Fluxus". Достапно на: http://www.ne.se/uppslagsverk/encyclopedi/lång/fluxus {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210423080425/https://auth.ne.se/login |date=23 April 2021 }} Пристапено на 11 септември 2016.</ref><ref>Wainwright, Lisa S. 2016. "Fluxus." ''Britannica Academic'' (Encyclopædia Britannica Online).</ref> Флуксус е познат по експерименталните придонеси во различни уметнички медиуми и дисциплини и по создавањето нови уметнички форми. Овие уметнички форми вклучуваат [[Интермедија (уметност)|интермедија]], термин за првпат употребен од уметникот [[Дик Хигинс]];<ref>[[Дик Хигинс|Higgins, Dick]]. 1966. "Intermedia." ''Something Else Newsletter''. vol. 1, no. 1, February, pp. 1–3.</ref><ref>Higgins, Dick. 2001. "Intermedia" ''Multimedia: From Wagner to Virtual Reality''. Randall Packer and Ken Jordan, eds. New York: W. W. Norton, pp. 27–32.</ref><ref>Higgins, Dick. 1984. ''Horizons: The Poetics and Theory of the Intermedia''. Carbondale and Edwardsville: Southern Illinois University Press</ref><ref>[[Хана Хигинс|Hannah B. Higgins]], "The Computational Word Works of Eric Andersen and Dick Higgins", ''Mainframe Experimentalism: Early Digital Computing in the Experimental Arts'', Hannah Higgins & Douglas Kahn, eds., pp. 271–281</ref> [[Концептуална уметност|концептуална уметност]], првпат развиена од [[Хенри Флинт]],<ref>[[Хенри Флинт|Flynt, Henry]]. 1961. "Concept Art: Innperseqs." Reprinted in 1963: ''An Anthology''. La Monte Young, ed. New York: Jackson Mac Low and La Monte Young, np.</ref><ref>Flynt, Henry. 1963. "Essay: Concept Art: Provisional Version." ''An Anthology''. La Monte Young, ed. New York: Jackson Mac Low and La Monte Young, np.</ref> уметник поврзан со движењето; и [[Видеоуметност|видеоуметност]], започната од пионерите [[Нам Џун Пајк]] и [[Волф Востел]].<ref>[[Нам Џун Пајк|Paik, Nam June]]. 1993. ''Nam June Paik: eine Data Base. La Biennale di Venezia. XLV Esposizione lnternazionale D'Arte, June 13 – October 10, 1993''. {{ill|Клаус Бусман|de|Klaus Bußmann}} и {{ill|Флоријан Мацнер|de|Florian Matzner}}, eds. Venice and Berlin: [[Венецијанско биенале|Biennale di Venezia]] and Edition Cantz.</ref><ref>Hanhardt, John and Ken Hakuta. 2012. ''Nam June Paik: Global Visionary''. London and Washington, D.C.: D. Giles, Ltd., in association with the [[Смитсонијански музеј на американската уметност|Smithsonian American Art Museum]].</ref><ref>Fundacio Joan Miro. 1979. ''Vostell. Environments Pintura Happenings Dibuixos Video de 1958 a 1978''. Barcelona: Fundacio Joan Miro.</ref> Холандскиот галерист и ликовен критичар Хари Руе го опишува Флуксус како „најрадикалното и најексперименталното уметничко движење на шеесеттите“.<ref name="Ruhé, Harry 1979">{{ill|Хари Руе|nl|Harry Ruhé|lt=Ruhé, Harry}}. 1979. ''Fluxus, the Most Radical and Experimental Art Movement of the Sixties'' Amsterdam: Editions Galerie A.</ref><ref>Ruhé, Harry. 1999. "Introduction." ''25 Fluxus Stories'' Amsterdam: Tuja Books, p. 4.</ref> Уметниците на Флуксус произведувале „настани“ на [[Перформанс|перформанс]], кои вклучувале изведби на партитури, „[[Неодадаизам|Неодада]]“ [[Бучава (музика)|шумна музика]] и временски ограничени дела, како и [[Конкретна поезија|конкретна поезија]], [[Ликовна уметност|ликовна уметност]], [[Урбанизам|урбано планирање]], архитектура, дизајн, литература и издаваштво. Многи уметници на Флуксус споделувале антикомерцијални и [[Антиуметност|антиуметнички]] сфаќања. Флуксус понекогаш се опишува како „интермедија“. Идеите и практиките на композиторот Џон Кејџ силно влијаеле врз Флуксус, особено неговите сфаќања дека треба да се започне уметничко дело без концепција за неговиот крај и неговото разбирање за делото како место за интеракција помеѓу уметникот и публиката. Процесот на создавање имал предност пред конечниот производ.<ref>{{Cite web|title = Fluxus Movement, Artists and Major Works|url = http://www.theartstory.org/movement-fluxus.htm|access-date = 2015-10-06|archive-date = 19 October 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151019105630/http://www.theartstory.org/movement-fluxus.htm|url-status = live}}</ref> Друго значајно влијание биле [[Редимејд|редимејд]] делата на [[Марсел Дишан]], француски уметник кој бил активен во [[Дадаизам|Дада]] (1916 – {{circa|1922}}). [[Џорџ Мачиунас]], кој во голема мера се смета за основач на ова флуидно движење, го скроил името Флуксус во 1961 година како наслов за предложено списание.<ref>{{Cite book|title=In the Spirit of Fluxus|editor1-last=Armstrong|editor1-first=Elizabeth|editor1-link=Elizabeth Armstrong (curator)|publisher=[[Уокеров уметнички центар|Walker Art Center]]|chapter=The Occasion of the Exhibition|year=1993|isbn=9780935640403|location=Minneapolis|page=24}}</ref> Многу уметници од 1960-тите земале учество во активностите на Флуксус, вклучувајќи ги [[Јозеф Бојс]], [[Вилем де Ридер]], [[Џорџ Брехт]], [[Џон Кејџ]], [[Роберт Филиу]], [[Бен Вотје]], [[Ал Хансен]], [[Дик Хигинс]], [[Бенгт аф Клинтберг]], [[Алисон Ноулс]], [[Артур Кепке|Ади Кепке]], [[Јоко Оно]], [[Нам Џун Пајк]], [[Шигеко Кубота]], [[Ла Монте Јанг]], [[Мери Бауермајстер]], [[Џозеф Берд]], [[Бен Патерсон]], [[Даниел Споери]], [[Џексон Мек Лоу]], [[Ерик Андерсен (уметник)|Ерик Андерсен]], [[Кен Фридман]], [[Тери Рајли]] и [[Волф Востел]]. Не само што биле разнолика заедница на соработници кои влијаеја едни на други, туку биле и, во голема мера, пријатели. Тие колективно имаа идеи за уметноста и улогата на уметноста во општеството кои во тоа време биле радикални.<ref>Zurbrugg, Nicholas. 1990. "A Spirit of Large Goals." – Dada and Fluxus at Two Speeds. ''Fluxus!'' Nicholas Zurbrugg, Francesco Conz, and Nicholas Tsoutas, eds. Brisbane, Australia: Institute of Modern Art, p. 29.</ref> Основачот на Флуксус, Џорџ Мачиунас, предложи познат манифест, но малкумина го сметаа Флуксус за вистинско движење,<ref>[[Дик Хигинс|Higgins, Dick]]. 1992. "Fluxus: Theory and Reception." ''Lund Art Press'', vol II, no. 2, pp. 25–46.</ref><ref>Higgins, Dick. 1998. "Fluxus: Theory and Reception." ''The Fluxus Reader'', Ken Friedman, ed. Chichester, West Sussex: Wiley Academy Editions, pp. 218–236.</ref> и затоа манифестот не беше широко прифатен. Наместо тоа, серија фестивали во Визбаден, Копенхаген, Стокхолм, Амстердам, Лондон и Њујорк дадоа повод за лабава, но робусна заедница со многу слични верувања. Во согласност со репутацијата што Флуксус ја заработи како форум за експериментирање,<ref name="Ruhé, Harry 1979"/> некои уметници на Флуксус почнаа да го опишуваат Флуксус како лабораторија.<ref>[[Кен Фридман|Friedman, Ken]]. 2011. "Fluxus: A Laboratory of Ideas." ''Fluxus and the Essential Qualities of Life''. Jacquelynne Baas, editor. Chicago: University of Chicago Press, p. 35.</ref><ref>Friedman, Ken. 2012. "Freedom? Nothingness? Time? Fluxus and the Laboratory of Ideas." ''Theory, Culture, and Society'', vol. 29, no. 7/8, December, pp. 372–398. {{doi|10.1177/0263276412465440}} {{Cite journal |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0263276412465440 |title=Freedom? Nothingness? Time? Fluxus and the Laboratory of Ideas - Ken Friedman, 2012 |journal=Theory, Culture & Society |date=December 2012 |volume=29 |issue=7–8 |pages=372–398 |doi=10.1177/0263276412465440 |access-date=23 April 2021 |archive-date=23 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423080414/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0263276412465440 |url-status=bot: unknown |last1=Friedman |first1=Ken |s2cid=144894255 |url-access=subscription }}</ref> == Рана историја (крајот на 1950-тите години до 1965) == === Потекло === [[Слика:John Cage (1988).jpg|мини|Џон Кејџ во 1988 година.]] Потеклото на движењето лежи во многу од концептитe истражувани од композиторот [[Џон Кејџ]] во неговата [[Експериментална музика|експериментална музика]] од 1930-тите до 1960-тите години. По посетувањето курсеви за [[Зен-будизам]] предавани од [[Д. Т. Сузуки]], Кејџ предавал низа часови по експериментална композиција од 1957 до 1959 година во [[Ново училиште за социјални истражувања|Новото училиште за социјални истражувања]] во Њујорк. Овие часови ги истражуваа поимите за случајност и [[Индетерминизам во музиката|неодреденост]] во уметноста, користејќи музички партитури како основа за композиции кои би можеле да се изведуваат на потенцијално бесконечни начини. Некои од уметниците и музичарите кои се вклучија во Флуксус, вклучувајќи ги [[Џексон Мек Лоу]], [[Ла Монте Јанг]], [[Џорџ Брехт]], [[Ал Хансен]] и [[Дик Хигинс]], посетуваа часови кај Кејџ.<ref>Мачиунас самиот се приклучи на часот во 1959–60, и му предаваше Максфилд</ref>{{sfn|Brecht|Robinson|2005|p=28}} Големо влијание се наоѓа во делото на [[Марсел Дишан]].<ref name="MOMA">{{Cite web |url=http://www.moma.org/collection/theme.php?theme_id=10457 |title=Michael Corris, MoMA, Grove Art Online, Oxford University Press, 2009 |access-date=12 June 2012 |archive-date=8 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150508010418/http://www.moma.org/collection/theme.php?theme_id=10457 |url-status=live }}</ref> Исто така од важност била ''Дада поети и сликари'' уредена од Роберт Мадервел, книга со преводи на дадаистички текстови која беше широко читана од членовите на Флуксус.<ref>{{Cite book|title=The Dada Painters And Poets: An Anthology|last=Motherwell|first=Robert and Jean Arp|publisher=Belknap Press Of Harvard University Press|year=1989|location=Cambridge, Mass}}</ref> Терминот [[Антиуметност]], претходник на [[Дадаизам|Дада]], беше скроен од Дишан околу 1913 година, кога ги создаде своите први редимејд дела од [[Пронајден предмет|пронајдени предмети]] (обични предмети пронајдени или купени и прогласени за уметност).<ref>{{Cite web |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/a/anti-art |title=Anti-art, Art that challenges the existing accepted definitions of art, Tate |access-date=7 October 2015 |archive-date=5 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170405055113/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/a/anti-art |url-status=live }}</ref> Равнодушно избрани, [[Редимејд|редимејд]] и изменетите редимејд дела го предизвикаа поимот за уметноста како суштински оптичко искуство, зависно од академските уметнички вештини. Најпознатиот пример е изменетиот редимејд на Дишан ''[[Фонтана (Дишан)|Фонтана]]'' (1917), дело кое тој го потпиша со "Р. Мут." Додека се засолнуваше од Првата светска војна во Њујорк, во 1915 година Дишан формираше Дада група со [[Франсис Пикабија]] и американскиот уметник [[Ман Реј]]. Други клучни членови биле [[Артур Краван]], [[Флорин Стетајмер]] и [[Елза фон Фрајтаг-Лорингхофен|Баронесата Елза фон Фрајтаг-Лорингхофен]], која според некои е заслужна за предлагањето на идејата за [[Fontaine (Duchamp)|Фонтана]] на Дишан.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2006/07/06/arts/design/06dada.html|title=Dada's Women, Ahead of Their Time|work=[[The New York Times]]|last=Cotter|first=Holland|author-link=Holland Cotter|date=6 July 2006|access-date=17 May 2022|archive-date=4 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170104063747/http://www.nytimes.com/2006/07/06/arts/design/06dada.html?_r=1|url-status=live}}</ref> До 1916 година овие уметници, посебно Дишан, Ман Реј и Пикабија, станаа центар за радикални антиуметнички активности во Њујорк. Нивните уметнички дела ќе го инспирираат Флуксус и [[Концептуална уметност|концептуалната уметност]] воопшто.<ref name="MOMA" /> Во доцните 1950-ти и многу рано во 1960-тите години, Флуксус и современите групи или движења, вклучувајќи ги [[Хепенинг|Хепенинзи]], [[Нов реализам]], [[Поштенска уметност|поштенска уметност]] и [[Перформанс|акциона уметност]] во Јапонија, Австрија и други меѓународни локации, честопати биле ставани под рубриката „[[Неодадаизам|Неодада]]“.<ref>Hapgood, Susan and Rittner, Jennifer. "Neo-Dada: Redefining Art, 1958–1962", ''[[Performing Arts Journal]]'', vol. 17, no. 1 (January 1995), pp. 63–70.</ref> Голем број други современи настани се сметаат за настани кои или го антиципираат Флуксус или конституираат прото-Флуксус настани.<ref name="MOMA" /> Меѓу најчесто споменуваните се серијата концерти во поткровјето на улицата Чемберс, во Њујорк, организирани од [[Јоко Оно]] и Ла Монте Јанг во 1961 година, со парчиња од Оно, [[Џексон Мек Лоу]], [[Џозеф Берд]] и [[Хенри Флинт]];<ref>{{Cite web |url=http://www.jeclique.com/onoweb/loftono.html |title=Performances at Yoko Ono's Chambers Street Loft |access-date=2 July 2012 |archive-date=10 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410182850/http://www.jeclique.com/onoweb/loftono.html |url-status=live }}</ref> едномесечниот фестивал ''Yam'' одржан во северниот дел на државата Њујорк од страна на Џорџ Брехт и [[Роберт Вотс (уметник)|Роберт Вотс]] во мај 1963 година со [[Реј Џонсон]] и [[Алан Капров]] (кулминација на едногодишни парчиња [[Поштенска уметност|поштенска уметност]]);<ref name="MOMA" /> и серија концерти одржани во студиото на [[Мери Бауермајстер]], Келн, 1960–61, на кои настапија [[Нам Џун Пајк]] и Џон Кејџ меѓу многу други. На еден од овие настани во 1960 година, за време на неговото дело Etude pour Piano, Пајк скокна во публиката и му ја пресече вратоврската на Џон Кејџ, истрча од концертната сала, а потоа телефонски им се јави на организаторите на салата за да објави дека парчето завршило.<ref>{{Cite web |url=http://www.tate.org.uk/whats-on/exhibition/nam-june-paik/nam-june-paik-room-guide/nam-june-paik-section-2 |title=Tate, Nam June Paik, Fluxus, Performance, Participation |access-date=4 July 2012 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304111327/http://www.tate.org.uk/whats-on/exhibition/nam-june-paik/nam-june-paik-room-guide/nam-june-paik-section-2 |url-status=live }}</ref> Како што изјави еден од основачите на движењето, Дик Хигинс: <blockquote>Флуксус започна со работата, а потоа се собра, применувајќи го името Флуксус на работа што веќе постоеше. Беше како да започна во средината на ситуацијата, наместо на почетокот.<ref>{{YouTube|9feLztCuQ18|1986 interview}}, [[Дик Хигинс]] за Fluxus {{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=9feLztCuQ18 |title=Dick Higgins on FLUXUS - YouTube |website=[[YouTube]] |date=15 March 2010 |access-date=27 November 2016 |archive-date=23 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323115751/https://www.youtube.com/watch?v=9feLztCuQ18 |url-status=bot: unknown }}</ref><ref>Меѓу најраните парчиња што подоцна ќе биле објавени од Флуксус биле партитурите за настани на Брехт, од кои најраните датираа од околу 1958/9 година, и дела како Valoche, кои првично биле изложени на самостојната изложба на Брехт 'Toward's Events' во 1959 година.</ref> </blockquote> === Од „Антологија на случајни операции на неодадаизмот“ до раниот Флуксус === Во 1961 година американскиот музичар/уметник [[Ла Монте Јанг]] бил ангажиран како гостин-уредник на ново издание на литературното списание од Западното Крајбрежје наречено ''[[Beatitude (списание)|Beatitude]]'', кое требало да биде наменето за Источното Крајбрежје и да се вика ''Beatitude East''. Но, бидејќи врската со ''Beatitude'' прерано прекинала, [[Џорџ Мачиунас]], обучен [[Графички дизајн|графички дизајнер]], го прашал Јанг дали може да го уреди и да помогне да се објави [[Неодадаизам|неодадаистичкиот]] материјал.<ref name="auto">Colby Chamberlain, ''Fluxus Administration: George Maciunas and the Art of Paperwork'', University of Chicago Press, 2024, p. 4</ref> Мачиунас обезбедил хартија, дизајн и малку пари за објавување на антологијата која содржела дела од тогашните њујоршки [[Авангарда|авангардни]] уметници. Проектот го зел насловот ''Антологија на случајни операции'' од неговиот целосен наслов ''Антологија на случајни операции концепт уметност анти-уметност неодреденост импровизација бесмислено дело природни катастрофи планови за акциони приказни дијаграми музика поезија есеи танц конструкции математика композиции''. ''Антологија на случајни операции'' била завршена и објавена во 1963 година од страна на [[Џексон Мек Лоу]] и Ла Монте Јанг, бидејќи Мачиунас дотогаш веќе се преселил во Германија за да им побегне на своите доверители.<ref>{{Cite web |url=http://www.artinamericamagazine.com/news-features/magazine/design-in-flux/. |title=Chamberlain, Colby. "Design in Flux" Art In America. 1 October 2014 |access-date=7 July 2015 |archive-date=8 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708165151/http://www.artinamericamagazine.com/news-features/magazine/design-in-flux/ |url-status=live }}</ref> По отворањето на кракотрајна уметничка галерија на [[Медисон авенија]], која изложувала дела од [[Дик Хигинс]], [[Јоко Оно]], [[Јонас Мекас]], [[Реј Џонсон]], [[Хенри Флинт]] и Ла Монте Јанг, Мачиунас се преселил во [[Визбаден]], Западна Германија, вработувајќи се како графички дизајнер во [[Воено воздухопловство на САД|Военото воздухопловство на САД]] во доцната 1961 година{{sfn|Hendricks|1988|p=22}} откако галеријата банкротирала. Од Визбаден, Мачиунас го продолжил контактот со Јанг и други уметници со седиште во Њујорк, како и со иселенички американски уметници како [[Бенџамин Патерсон]] и [[Емет Вилијамс]], кои ги запознал во Европа. До септември 1962 година, на Мачиунас му се приклучиле [[Дик Хигинс]] и [[Алисон Ноулс]], кои патувале во Европа за да му помогнат да ја промовира втората планирана публикација наречена '''Флуксус''', прва од серијата ''годишници'' со уметнички дела.<ref name="raynaud">{{Cite web|author= Bloch, Mark |title= What Did Raynaud and When Did He Know It? An Interview with Alison Knowles |work= Black Mountain College Studies Journal Vol. 8 |date= 22 July 2015 |url= http://www.blackmountainstudiesjournal.org/volume-8-special-surprise-issue-summer-2015/what-did-raynaud-and-when-did-he-know-it-interview-with-alison-knowles-by-mark-bloch/ }}</ref> Мачиунас првично го смислил насловот ''Флуксус'' за антологија на њујоршките [[Литванија|литвански]] уметници која никогаш не била реализирана, но наместо тоа го применил терминот за уметниците кои работеле во духот на ''Антологија на случајни операции''.<ref name="auto"/> Бидејќи по бегството од Литванија на крајот од [[Втора светска војна|Втората светска војна]], неговото семејство се населило во Њујорк, каде што тој првпат ја запознал групата авангардни уметници и музичари собрани околу [[Џон Кејџ]] и [[Ла Монте Јанг]]. Така Мачиунас го употребил името ''Флуксус'' не за својата перципирана група литвански уметници, туку за [[Неодадаизам|неодадаистичката]] уметност што ја произведувал опсег на уметници со заеднички сензибилитет како обид да се „спојат... културните, социјалните и политичките револуционери во [обединет] фронт и акција“.<ref>''Fluxus Manifesto'', 1963, by George Maciunas</ref> Мачиунас за првпат јавно го употребил терминот ''Флуксус'' (што значи 'да тече') во 'проспект за брошура' што им го поделил на гледачите на фестивалот што го организирал, наречен ''По Кејџ; Мал летен фестивал'', во [[Вупертал]], Западна Германија, на 9 јуни 1962 година.{{sfn|Hendricks|1988|p=91}} Мачиунас бил страстен историчар на уметност и првично го нарекувал Флуксус 'неодадаизам' или 'обновен дадаизам'.<ref>Maciunas, ''Fluxus Prospectus'', quoted in {{harvnb|Hendricks|1988|p=23}}</ref> Тој му напишал неколку писма на [[Раул Хаусман]], оригинален [[Дадаизам|дадаист]], изложувајќи ги своите идеи. Хаусман го одвратил од користењето на терминот; <blockquote> Забележувам со големо задоволство она што го кажавте за германските неодадаисти—но мислам дека дури и Американците не треба да го користат терминот "неодадаизам" бидејќи нео не значи ништо и -изам е старомодно. Зошто да не едноставно "Fluxus"? Ми изгледа многу подобро, бидејќи е ново, а дада е историско.<ref>Raoul Hausmann, quoted in {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|p=40}}. Letter dated 4 November 1962, according to {{harvnb|Kellein|2007|loc=n. 47, p. 65}}</ref> </blockquote> Како дел од фестивалот, Мачиунас напиша предавање насловено 'Неодадаизмот во Соединетите Американски Држави'.<ref>Предавањето всушност го одржа на германски јазик Артус К. Каспари</ref> По обидот да ја дефинира 'конкретистичката неодадаистичка' уметност, тој објасни дека Флуксус се противи на исклучувањето на секојдневието од уметноста. Користејќи 'антиуметност и уметнички баналности', Флуксус би се борел против 'традиционалните вештачки работи во уметноста'.<ref name=fluxus62>{{harvnb|Kellein|2007|p=62}}</ref> Предавањето заврши со декларацијата „Антиуметноста е живот, е природа, е вистинска реалност—тоа е сè и сешто.“<ref name=fluxus62/> === Европските фестивали и Флукс-комплетите === Во 1962 година, Мачиунас, Хигинс и Ноулс отпатувале во Европа за да ја промовираат планираната публикација на Флуксус со концерти на антички музички инструменти. Со помош на група уметници меѓу кои биле [[Јозеф Бојс]] и [[Волф Востел]], Мачиунас конечно организирал серија ''Флукс-фестивали'' ширум Западна Европа. Започнувајќи со 14 концерти помеѓу 1 и 23 септември 1962 година, во [[Визбаден]], овие ''Флукс-фестивали'' претставија дела од музичари како Џон Кејџ, [[Ѓерѓ Лигети|Лигети]], [[Кшиштоф Пендерецки|Пендерецки]], [[Тери Рајли]] и [[Брајан Гајсин]] заедно со [[Перформанс|перформанс]] парчиња напишани од Хигинс, Ноулс, Џорџ Брехт и [[Нам Џун Пајк]], [[Бен Патерсон]], [[Роберт Филиу]] и [[Емет Вилијамс]], меѓу многуте други. Еден перформанс посебно, ''Пиано активности'' од [[Филип Корнер]], стана злогласен предизвикувајќи го важниот статус на пијаното во послевоените германски домови. Партитурата—која бара од кој било број изведувачи, меѓу другото, да „свират“, „кубат или тапкаат“, „гребат или тријат“, „испуштаат предмети“ врз него, „делуваат врз жиците со“, „удираат во резонантното дрво, чивиите, капакот или влечат разни видови предмети преку нив“ и „делуваат на кој било начин врз долната страна на пијаното“<ref>{{Cite web|url=http://marcusboon.com:80/node/23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101102022741/http://marcusboon.com/node/23|title=Philip Corner: A Long Life, Endless as the Sky &#124; marcusboon.com|archivedate=2 November 2010|website=marcusboon.com|url-status=dead}}</ref>—резултираше со целосно уништување на пијано кога беше изведено од Мачиунас, Хигинс и други во Визбаден. Перформансот се сметаше за доволно скандалозен за да биде прикажан на германската телевизија четири пати, со воводот „Лудаците побегнаа!“<ref>"Die Irren sind los" quoted in {{harvnb|Kellein|2007|p=65}}</ref> <blockquote>На крајот го изведовме ''Piano Activities'' на Корнер не според неговите инструкции бидејќи систематски уништивме пијано кое го купив за 5 долари и морав да го исечам цело за да го фрлам, во спротивно ќе моравме да им платиме на превозници, многу практична композиција, но германските чувства за овој "инструмент на Шопен" биле повредени и направија скандал околу тоа...<ref>George Maciunas, letter to [[Ла Монте Јанг]], 1962, quoted in {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|p=53}}</ref> </blockquote> Во исто време, Мачиунас ги искористи своите деловни врски за да започне со печатење евтини масовно произведени книги и мултипли од некои од уметниците кои биле вклучени во перформансите. Првите три што биле отпечатени биле ''Композиција 1961'' од Ла Монте Јанг ([https://web.archive.org/web/20150722033506/http://archives.carre.pagesperso-orange.fr/Young%20La%20Monte.html видете тука], ''Антологија на случајни операции'' уредена од Јанг и Мек Лоу и ''[[Воден јам (книга на уметник)|Воден јам]]'', од Џорџ Брехт. ''Воден јам'', серија партитури за настани отпечатени на мали листови картон и собрани заедно во картонска кутија, беше првото во серијата уметнички дела што ги отпечати Мачиунас кои станаа познати како ''Флукс-комплети'' (Fluxkits). Евтини, масовно произведени и лесно дистрибуирани, ''Флукс-комплетите'' првично биле наменети да формираат постојано проширувачка библиотека на модерната [[Перформанс|уметност на перформанс]]. ''Воден јам'' беше објавен во тираж од 1000 примероци и првично чинеше 4 долари.<ref>Price listed in the ''Fluxus Preview Review'', July 1963, quoted in {{harvnb|Hendricks|1988|p=217}}</ref> До април 1964 година, речиси една година подоцна, Мачиунас сè уште имаше 996 непродадени примероци.<ref>Maciunas, letter to Emmett Williams, quoted in {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|p=106}}</ref> Оригиналниот план на Мачиунас беше сам да го дизајнира, уредува и плаќа секое издание, во замена за авторските права да ги држи колективот.{{sfn|Hendricks|1988|p=24}}{{sfn|Kellein|2007|p=69}} Профитот требаше првично да се дели 80/20, во корист на уметникот.<ref>Ова требаше да се намали на 50/50 во рок од една година{{harvnb|Kellein|2007|p=88}}</ref> Бидејќи повеќето композитори веќе имаа договори за издавање, Флуксус брзо го смени фокусот од музика кон перформанс и ликовна уметност. На пример, Џон Кејџ никогаш не објавил дело под името „Флукус“ поради договорот што го имал со музичките издавачи „Едишн Питерс“ (Edition Peters).<ref>{{harvnb|Kellein|2007|pp=69–71}}</ref> Се чинеше дека Мачунас има неверојатна способност да заврши работа... ако имав материјали за печатење, тој можеше да ги испечати. Во Ист Бранзвик е прилично тешко да се најде квалитетно офсет-печатење. Не е невозможно, но не е ни лесно, а бидејќи сум многу мрзлив, ми олесна кога најдов некој што можеше да го преземе тој товар од мене. И така, го запознав Мачунас – Литванец или Бугарин, или некаков бегалец, што и да беше – кој беше прекрасно облечен; всушност, „со впечатлив изглед“ би бил посоодветен опис. Тој некако успеваше да го организира сето тоа, така што не морав да патувам 57 милји за да најдам печатница.<ref>George Brecht, "An Interview with Robin Page for [[Carla Liss]]", In ''Art And Artists'', London October 1972, pp. 30–31 reprinted in {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|pp=109–110}}</ref> Бидејќи Мачунас бил далтонист, мултиплите на „Флукус“ речиси секогаш биле црно-бели.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/1996/05/24/arts/art-in-review-069620.html|title=Art in Review: The man who organized Fluxus|newspaper=[[The New York Times]]|date=24 May 1996 |access-date=17 May 2022|archive-date=27 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170627120907/http://www.nytimes.com/1996/05/24/arts/art-in-review-069620.html |url-status=live|last=Cotter|first=Holland|author-link=Holland Cotter}}</ref> ===Њујорк и ФлуксШоповите=== Откако неговиот договор со воздухопловните сили на САД бил раскинат поради лошо здравје, Мачунас бил принуден да се врати во САД на 3 септември 1963 година.{{sfn|Maciunas|Ay-O|1998|p=340}} Откако повторно се нашол во Њујорк, започнал да организира серија улични концерти и отворил нова продавница, „Флуксхол“, на улицата Канал. 12 концерти, „настрана од протоптаните патеки на њујоршката уметничка сцена“,<ref name=fluxus93>{{harvnb|Kellein|2007|p=93}}</ref> се одржаа на улицата Канал, од 11 април до 23 мај 1964 година. Со фотографии направени од самиот Мачунас, дела на Бен Вотје, Алисон Ноулс и Такехиса Косуги се изведуваа на улица бесплатно, иако во пракса и онака „немало публика вредна за спомнување“.<ref name=fluxus93/> <blockquote> Луѓето во Флуксус сфатиле, како што објаснил Брехт, дека „концертните сали, театрите и уметничките галерии“ „мумифицираат“. Наместо тоа, овие уметници откриле дека „претпочитаат улици, домови и железнички станици...“. Мачунас препознал радикален политички потенцијал во целото ова отворено антиинституционално творештво, што било важен извор на неговата длабока посветеност кон него. Применувајќи ја својата стручност како професионален графички дизајнер, Мачунас одиграл важна улога во проектирањето врз Флуксус на каква и да е кохерентност што подоцна ќе изгледа дека ја имал.{{sfn|Brecht|Robinson|2005|p=118}} </blockquote> Покрај њујоршката продавница, Мачунас изградил дистрибутивна мрежа за новата уметност низ Европа, а подоцна и продажни места во Калифорнија и Јапонија. Галериски продавници и продавници за нарачки по пошта биле основани, меѓу другите, во Амстердам, Вилфраншсирмер, Милано и Лондон.{{sfn|Kellein|2007|p=109}} До 1965 година била достапна првата антологија, ''Флуксус 1'', составена од манила-пликови споени со завртки, во кои се наоѓале дела од бројни уметници што подоцна ќе станат познати, меѓу кои Ла Монт Јанг, Кристо, Џозеф Бирд и Јоко Оно. Другите достапни парчиња вклучувале пакети изменети карти за играње од Џорџ Брехт, сензорни кутии од Ај-О, редовен билтен со придонеси од уметници и музичари како Реј Џонсон и Џон Кејл, и лимени конзерви исполнети со песни, поеми и рецепти за грав од Алисон Ноулс ([http://www.aknowles.com/beanrolls.html види]). ===Штокхаузеновиот ''Оригинале''=== [[File:Stockhausen 1994 WDR.jpg|thumb|upright=1.3|Штокхаузен во Студиото за електронска музика на WDR, 1994 г.]] Откако се вратил во Њујорк, Мачунас повторно се спријателил со Хенри Флинт,<ref>Во тоа време, член на левичарската група WWP.{{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|p=108}}</ref> кој ги поттикнувал членовите на Флуксус да заземат поотворено политички став. Еден од резултатите од овие разговори бил организирањето на пикет на американската премиера на ''Оригинале'', неодамнешно дело на германскиот композитор [[Карлхајнц Штокхаузен]], на 8 септември 1964 година.<ref name=":Bloch">[http://www.panmodern.com/OnStockhausen-sOriginale.pdf Bloch, Mark. "On Originale.", from Bloch, Mark, editor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924063736/http://www.panmodern.com/OnStockhausen-sOriginale.pdf |date=24 September 2015 }}. "Robert Delford Brown: Meat, Maps and Militant Metaphysics", Cameron Museum of Art, Wilmington, North Carolina, 2008.</ref> Мачунас и Флинт го прогласиле Штокхаузен за „културен империјалист“, додека другите членови остро не се согласувале. Резултатот бил тоа што членови на Флуксус, како Нам Џун Пајк и Џексон Мек Лоу, поминале низ пикетна линија составена од други членови, меѓу кои Бен Вотје и Такако Саито,{{sfn|Kellein|2007|p=98}} кои делеле летоци во кои Штокхаузен бил осуден како „типичен европско-северноамерикански уметник на владејачката класа“.<ref>"Picket Stockhausen Concert!", [[Хенри Флинт|Flynt]] and [[Џорџ Мачунас|Maciunas]] flyer, 1964. Reproduced{{Full citation needed|date=July 2015|reason=Something got chopped off here.}}</ref> Дик Хигинс учествувал во пикетот, а потоа ладнокрвно им се придружил на другите изведувачи внатре;<ref>{{Cite web |url=http://www.ubu.com/film/stockhausen_originale.html |title=A film of the event, UbuWeb |access-date=15 June 2012 |archive-date=10 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120210203729/http://www.ubu.com/film/stockhausen_originale.html |url-status=live }}</ref> <blockquote> Мачунас и неговиот пријател Хенри Флинт се обидоа да ги натераат луѓето од Флуксус да маршираат околу циркусот со бели картички на кои пишуваше дека ''Оригинале'' е лош. И се обидоа да кажат дека луѓето од Флуксус што биле во циркусот повеќе не се Флуксус. Тоа беше глупаво, бидејќи предизвика раскол. Мене ми беше смешно, па прво се шетав со Мачунас и со Хенри со картичка, а потоа влегов внатре и им се придружив на циркусот; така што и двете групи се налутија на мене. Е па. Некои велат дека Флуксус умрел тој ден — јас некогаш и самиот така мислев — но излезе дека сум згрешил.<ref>[[Дик Хигинс]], [http://www.artnotart.com/fluxus/dhiggins-childshistory.html "A Child's History of Fluxus"], 1979. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120622030429/http://www.artnotart.com/fluxus/dhiggins-childshistory.html |date=22 June 2012 }}</ref> </blockquote> Настанот, организиран од Шарлот Мурман како дел од нејзиниот ''Втор годишен њујоршки авангарден фестивал'', ги зацврстил непријателствата меѓу Мачунас и неа,{{sfn|Kellein|2007|loc=n. 104, p. 98}} при што Мачунас често бараше уметниците поврзани со Флуксус да немаат допир со годишниот фестивал, и честопати ги исклучуваше уметниците што ги игнорираа неговите барања. Ова непријателство продолжило низ целиот живот на Мачунас — за големо чудење на Мурман — и покрај тоа што таа продолжила да го поддржува уметноста и уметниците на Флуксус.<ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=wiEJdOlgcDE |title=Charlotte Moorman and Nam June Paik "The Originale" |website=[[YouTube]] |access-date=27 November 2016 |archive-date=31 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181231083801/https://www.youtube.com/watch?v=wiEJdOlgcDE |url-status=live }}</ref> ==Среден период (1965–78)== ===Претпоставени востанија и азиското влијание=== Пикетирањето на ''Оригинале'' го означило врвот на агитпроп пристапот на Мачунас,<ref>{{Cite web |url=http://www.stewarthomesociety.org/ass/fluxone.htm |title=Stewart Home, The Assault on Culture, The origins of Fluxus and the movement in its 'heroic' period, Chapter 9 |access-date=16 June 2012 |archive-date=2 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090602022154/http://www.stewarthomesociety.org/ass/fluxone.htm |url-status=live }}</ref> пристап што ги отуѓил многу од раните поборници на Флуксус; Џексон Мек Лоу поднел оставка веднаш откако ги слушнал „антисоцијалните“ планови изложени во април 1963 година, како на пример расипување на камиони под реката Хадсон, во Холандскиот тунел.<ref>Jackson Mac Low quoted in {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|pp=94–95}}</ref> Брехт се заканил дека ќе си замине поради истото прашање, а потоа го напуштил Њујорк напролет 1965 година. И покрај неговата континуирана приврзаност кон идеалите на Флуксус, Дик Хигинс се скарал со Мачунас во приближно исто време, наводно поради основањето на ''Something Else Press'', која печатела многу текстови на клучни личности поврзани со Флуксус и на други членови на авангардата. Шарлот Мурман продолжила да го презентира својот ''Годишен авангарден фестивал'' во Њујорк. Ваквите претпоставени побуни против кохерентноста на водењето на Флуксус од страна на Мачунас отвориле простор Флуксус да биде сè повеќе под влијание на јапонските членови на групата.{{sfn|Kellein|2007|p=101}} Откако се вратила во Јапонија во 1961 година, Јоко Оно им препорачувала на колегите да го побараат Мачунас ако се преселат во Њујорк; додека таа се вратила, на почетокот на 1965 година, Хај Ред Центер, Шигеко Кубота, Такако Саито, Миеко Шиоми, Јасунао Тоне и Ај-О веќе започнале да создаваат дела за Флуксус, често со контемплативен карактер.{{sfn|Kellein|2007|p=102}} Во Токио, Јапонија, 1964 година, Јоко Оно, неконформист во заедницата на Флуксус,<ref>Weisman, S. (2011). ''The mind music of Yoko Ono: Screams and silences at the intersection of the real and the imagined (195-196)''(Order No. 3458632). Available from ProQuest Dissertations & Theses Global. (872186218).</ref> независно ја објавила својата уметничка книга ''Грејпфрут''.<ref>{{Cite book |last=Laynor |first=Gregory |title=The Making of Intermedia: John Cage to Yoko Ono, 1952 to 1972 |date=2016 |others=University of Washington. English, Brian Reed |isbn=978-1-339-94191-2 |volume=78-03A |location=Ann Arbor |pages=(94) |oclc=1257952914}}</ref> Самиот текст на книгата опфаќа настански партитури и други форми на партиципативна уметност.<ref>Sallabedra, M. (2012). ''Like an elephant's tail: Process and instruction in the work of Michael Rakowitz, Rirkrit Tiravanija and Yoko Ono (7) (9-20)'' (Order No. 1514168). Available from ProQuest Dissertations & Theses Global. (1026566248).</ref> Една настанска партитура од книгата:{{blockquote|'''Парче со облаци'''<ref>Ono, Y. (1964). ''Grapefruit''. Wunternaum Press.</ref> Замисли дека облаците капат. Ископај дупка во својата градина за да ги ставиш во неа.}} ===Прото-изведбена уметност=== [[Податотека:Lennons by Jack Mitchell.jpg|мини|Џон Ленон и Јоко Оно во 1980 година]] На 25 септември 1965 година, '''ФлуксОркестрата''', со диригент Ла Монт Јанг, настапила во Карнеги Рисајтл Хол во Њујорк со постер и програма дизајнирани од Џорџ Мачунас. Примероците од програмата биле превиткани во хартиени авиони и испукани за време на вечерта, која вклучувала изведби на „Настан на паѓање“ од Чиеко Шиоми, „Симфонија бр. 3 ‚На подот‘ од ‚Облаци ножици‘“ од Џорџ Брехт, „4 парчиња за оркестар за Ла Монт Јанг“ од Јоко Оно, „Музика за лице што исчезнува“ од Шиоми, „Тактички парчиња за оркестар“ и „Оливети машина за собирање во спомен на Адријано Оливети“ од Ентони Кокс, „Транс за оркестар“ од Вотс, „Небесно парче за Исус Христос*“ од Оно, „Октет за дувачи ‚Во водата‘ од ‚Облаци ножици‘“ од Брехт, „Парче“ од Шигеко Кубота, „1965 $50“ од Јанг, „Парче за пијано“ од Томас Шмит, „Парче со меч“ од Кокс, „Музика за доцно попладне заедно со“ од Шиоми, „2“ од Вотс, „c/t Трага“ од Вотс, „Настан за пауза“ од Вилем де Ридер, „Музика за филм“ од Стен Вандербик, „Механичка оркестра“ од Џо Џонс и „Тајна соба“ од Бен Вотје. Во 1969 година, уметникот Џо Џонс ја отворил својата ''Музичка продавница ЏеЏеј'' (позната и како ''Музичка продавница за глуви на тон'') на улицата Норт Мур 18, каде ги презентирал своите машини за репетитивна дрон музика. Таму создал инсталација во излогот, така што секој можел да притисне бројни копчиња на врати за да ги свири машините за ноиз музика што биле изложени. <ref>[http://www.sukothai.com/X.SA.07/X7.Jones.f1.html Interview with Joe Jones by Nakagawa Shin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170103101126/http://www.sukothai.com/X.SA.07/X7.Jones.f1.html |date=3 January 2017 }} (1992)</ref> Џонс таму презентирал и мали музички инсталациски изведби, сам или со други уметници од Флуксус, како што се [[Јоко Оно]] и [[Џон Ленон]],{{sfn|Smith|1998|pp=206–209}} меѓу другите. Од 18 април до 12 јуни 1970 година, Оно и Ленон (познати како Пластик Оно Бенд) презентирале серија настани и концерти на Флуксус таму, наречени ''ГРЕЈПФРУТ ФЛУКСБАНКЕТ''. Била промовирана со постер дизајниран од водачот на Флуксус, Џорџ Мачунас. Изведбите вклучувале: ''Дојдете имитирајќи ги Џон Ленон и Јоко Оно, Грејпфрут банкет'' (11–17 април) од Џорџ Мачунас, Јошимаса Вада, Нај Фарабас (претходно Бичи Форбс и Бичи Форбс Хендрикс), Џефри Хендрикс и Роберт Вотс; ''Направи сам'' (11–17 април) од Јоко Оно; ''Билети од Џон Ленон + Флуксагенти'' (18–24 април) со Вада, Бен Вотје и Мачунас; ''Клиника од Јоко Оно + Хај Ред Центер'' (25 април – 1 мај); ''Сината соба од Јоко + Флуксмајсторилажливци'' (2–8 мај); ''Тежина и вода од Јоко + Флукспожарникари'' (9–15 мај); ''Капсула од Јоко + Флукс вселенски центар'' (16–22 мај) со Мачунас, Пол Шеритс, Џорџ Брехт, Ај-О, Оно, Вотс, Џон Кавано; ''Портрет на Џон Ленон како млад облак од Јоко + Сите'' (23–29 мај); ''Продавницата од Јоко + Флуксфабрика'' (30 мај – 5 јуни), со Оно, Мачунас, Вада, Ај-О; и на крајот ''Испит од Јоко + Флуксучилиште'' (6–12 јуни) со Оно, Џефри Хендрикс, Вотс, Миеко Шиоми и Робер Филиу.<ref>{{Cite web |url=https://specificobject.com/objects/info.cfm?inventory_id=23254&object_id=19915&page=5&search=George%20Maciunas&sort=pubdate&search_type=basic&pobject_status=All&options=artist |title=Joint Yoko Ono, John Lennon, & Fluxgroup Project / Press Release -- April 1, 1970 |access-date=15 January 2021 |archive-date=21 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121071320/https://specificobject.com/objects/info.cfm?inventory_id=23254&object_id=19915&page=5&search=George%20Maciunas&sort=pubdate&search_type=basic&pobject_status=All&options=artist |url-status=live }}</ref> ===Предмети што ги бришат границите=== Како што Флуксус постепено станувал познат, амбициите на Мачунас за продажба на ефтини мултиплови растеле. Втората Флукс-антологија, ''Флукскит'' (крајот на 1964),<ref>{{Cite web |url=http://www.moma.org/interactives/exhibitions/2011/fluxus_editions/works/fluxkit/ |title=Fluxkit, MoMA |access-date=4 July 2012 |archive-date=17 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120517191326/http://www.moma.org/interactives/exhibitions/2011/fluxus_editions/works/fluxkit/ |url-status=live }}</ref> ги собрала раните тродимензионални дела создадени од колективот во бизнис-куфер, идеја позајмена директно од ''Кутија во куфер'' на Дишан.{{sfn|Hendricks|1988|p=76}}<ref name="MoMA, Interactive">{{Cite web |url=http://www.moma.org/interactives/exhibitions/1999/muse/artist_pages/duchamp_boite.html |title=MoMA, Interactive exhibitions |access-date=28 June 2012 |archive-date=4 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120904044659/http://www.moma.org/interactives/exhibitions/1999/muse/artist_pages/duchamp_boite.html |url-status=live }}</ref> Во рок од една година, плановите за нова антологија, ''Флуксус 2'', биле во полн ек и требало да содржи Флукс филмови од Џон Кејџ и Јоко Оно (со обезбедени рачни проектори), расипани кибритни кутии и разгледници од Бен Вотје, пластична храна од Клас Олденбург, ФлуксМедицина од Шигеко Кубота (која содржела празни пакувања од апчиња), и уметнички дела направени од камења, печати, застарени патнички билети, нерешливи сложувалки и машина за олеснување на мрморењето.{{sfn|Hendricks|1988|p=124}} Верувањето на Мачунас во колективот се протегало и на авторството; голем број дела од овој период биле анонимни, погрешно припишани или нивното авторство подоцна било доведено во прашање.<ref>Јоко Оно, на пример, тврдела дека е авторка на ''Музика за лице што исчезнува'' (позната и како ''Насмевка'') на Миеко Шиоми.</ref> Како дополнителна компликација, Мачунас имал навика драматично да ги менува идеите што ги поднесувале различни уметници пред да ги пушти делата во производство. ''Цврста пластика во пластична кутија'', припишана на Пер Киркебе во 1967 година, на пример, првично била реализирана од Киркебе како метална кутија на која било испишано „Оваа кутија содржи дрво“, а внатре во кутијата се наоѓале струготини. Кога мултиплот бил произведен од Мачунас, делото имало нова форма: блок од цврста пластика кој се наоѓал во пластична кутија со иста боја.<ref name="MoMA, Interactive" /> Исто така, Мачунас му го препишал на Киркебе делото''Часовник со лице од степени'', иако идејата била на Роберт Вотс;{{sfn|Hendricks|1988|p=290}} <blockquote>Пред некоја година, кога разговарав со Роберт Вотс за ''Часовникот со лице од степени'' и ''Часовникот со лице на компас'', тој се сеќаваше како сам ја измислил идејата и беше изненаден што Џорџ Мачунас ги рекламирал како дела на Пер Киркебе. Вотс само ги покренал рамењата и рекол дека така работел Џорџ. Идеите биле во воздухот и Мачунас го доделувал делото на еден или друг уметник.{{sfn|Hendricks|1988|p=291}}</blockquote> Другите тактики од тоа време вклучувале купување на големи количини пластични кутии на големо од страна на Мачунас и нивно делење на уметниците со едноставно барање да ги претворат во Флукскитови, како и користење на брзорастечката меѓународна мрежа на уметници за да придонесат со предмети потребни за комплетирање на делата. ''Флуксатласот'' на Роберт Вотс од 1973 година, на пример, содржи мали камења испратени од членовите на групата од целиот свет.<ref>"All contributors will receive a box in return..." {{harvnb|Hendricks|1988|p=542}}</ref> ===Измислување на изведбената уметност=== Покрај неговите бројни оригинални композиции што се придружиле на каталогот на дела на колективот, Лери Милер, поврзан со групата од 1969 година, бил активен и како интерпретатор на „класичните“ партитури и одговорен за доближување на делата на групата до поширока публика, затушувајќи ги границите меѓу уметник, продуцент и истражувач. Покрај сопствената уметничка работа на Милер, тој организирал, реконструирал и настапувал на бројни настани на Флуксус и собрал обемна збирка материјали за историјата на Флуксус.<ref>[http://www.fluxus-east.eu/index.php?lang=en "Fluxus East: Fluxus Networks in Central Eastern Europe"]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063726/http://www.fluxus-east.eu/?item=exhib&sub=miller&lang=en |date=4 March 2016 }}</ref> Преку Милер, Флуксус привлекол медиумско внимание, како на пример светското известување на [[Си-Ен-Ен]] за изложбата ''Забрането'' во Музејот Њуарк (сега Уметнички музеј Њуарк) во 1999 година.<ref>Marter, Joan M. and Anderson, Simon. ''Off Limits: Rutgers University and the Avant-garde, 1957–1963''. Newark Museum. Newark, New Jersey</ref> Други активности на Милер како организатор, изведувач и презентер во рамките на милјето на Флуксус вклучуваат ''Изведба во Fluxus Continue 1963–2003'' во Музејот за модерна и современа уметност во Ница; ''Флуксус а ла карт'' во Амстердам; и ''Централен фестивал Флуксус'' во Централ музеј во [[Утрехт]], Холандија. Во 2004 година, за ''Критична маса: Хепенинзи, Флуксус, изведба, интермедија и Универзитетот Ратгерс 1958–1972'' на Џефри Хендрикс, Милер ги повторил и ажурирал атлетските настани од Флукс олимпијадата, првпат презентирани во 1970 година.<ref>Hendricks, Geoffrey, editor. Critical Mass: Happenings, Fluxus, Performance, Intermedia, and Rutgers. Mead Art Museum, Amherst, Massachusetts</ref> За ''Флуксус направи сам'' во „АИ – Арт Интерактив“ во Кембриџ, Масачусетс, Милер работел како куратор-консултант за изложба на дела што им овозможувале на гледачите практично искуство, вклучително и реконструкција на неколку делови од историскиот ''Флукс лавиринт'', огромен и сложен лавиринт што Милер првично го изградил заедно со Џорџ Мачунас во ''Академијата на уметностите'' во [[Берлин]] во 1976 година и кој вклучувал делови од неколку уметници од Флуксус. Милер создал нова верзија на ''Флукс лавиринтот'' на изложбата ''Во духот на Флуксус'' во Центарот за уметност „Вокер“ во 1994 година, каде Грејл Маркус рекол: „Милер... го дотеруваше чудовиштето.“<ref>Marcus, Greil. ''Real Life Rock: The Complete Top Ten Columns, 1986–2014''. Yale University Press, New Haven, Connecticut p. 114.</ref> === Феминизам === Жените поврзани со Флуксус, како Кероли Шниман и Шарлот Мурман, и основачките членови на групата, како Алисон Ноулс и [[Јоко Оно]], придонеле со дела во различни медиуми и со различна содржина, како на пример „Направи салата“ и „Направи супа“ од Ноулс. Секоја од нив била обликувана од своето време и од своите поврзаности со уметници од претходната генерација, како Сари Динс, кои со силни личности и уметност го покажувале патот кон промените од 1960-тите и 70-тите.<ref>{{Cite news|url=https://whitehotmagazine.com/articles/museum-show-for-sari-dienes/5895|title=A New Book and a Museum Show for Sari Dienes|work=Whitehot Magazine|last=Bloch|first=Mark|date=July 2023|access-date=8 September 2023}}</ref> Некои создавале експериментални и изведбени дела поврзани со телото, со кои се создавало моќно женско присуство, кое постоело во Флуксус од самиот почеток на групата, како што покажуваат делата меѓу кои „Внатрешен свиток“ на Кероли Шниман, „Парче за сечење“ на Јоко Оно и „Сликање со вагина“ на Шигеко Кубота. Жените што работеле во Флуксус често истовремено ја критикувале својата положба во општество доминирано од мажи, а исто така ги разоткривале нееднаквостите во еден уметнички колектив што тврдел дека е отворен и разновиден. Џорџ Мачунас, при отфрлањето на Шниман како членка на Флуксус, ја нарекол „виновна за барокни тенденции, отворена сексуалност и театрален вишок“.<ref name="O'Dell">{{harvnb|O'Dell|1997}}</ref> „Внатрешен свиток“ бил одговор на искуството на Шниман како филмаџија во 1950-тите и 1960-тите, кога машките филмаџии тврделе дека жените треба да се ограничат на танц. {{Poem quote|text= Тој рече те сакаме Шармантна си Но не бараj од нас Да ги гледаме твоите филмови Не можеме Има одредени филмови Што не можеме да ги гледаме Личниот неред Упорноста на чувството Сензибилитетот на допирот на раката |sign=Кероли Шниман<ref name="O'Dell" /> }} Во ''Една вечер со жените на Флуксус: дискусија на тркалезна маса'', организирана на Универзитетот Њујорк на 19 февруари 2009 година од ''Жени и изведба: списание за феминистичка теорија'' и Одделот за студии на изведбата, еден извадок од Миеко Шиоми гласи: „...најдоброто нешто кај Флуксус, мислам, е тоа што немало дискриминација врз основа на националност и пол. Флуксус бил отворен за секого што споделувал слични мисли за уметноста и животот. Затоа жените уметнички можеле да бидат толку активни без да чувствуваат никаква фрустрација.“<ref>{{cite journal |last1=Yoshimoto |first1=Midori |last2=Knowles |first2=Alison |last3=Schneemann |first3=Carolee |last4=Seagull |first4=Sara |last5=Moore |first5=Barbara |last6=Shiovitz |first6=Brynn Wein |last7=Yoshimoto |first7=Midori |last8=Pittman |first8=Alex |title=An evening with Fluxus women: a roundtable discussion |journal=Women & Performance: A Journal of Feminist Theory |date=November 2009 |volume=19 |issue=3 |pages=369–389 |doi=10.1080/07407700903399524|s2cid=194022721 }}</ref>{{rp|p=370}} ''Сликање со вагина'' (1965) на Шигеко Кубота била изведена така што четка натопена во црвена боја била прикачена на нејзините гаќи, а потоа нанесувана на парче хартија додека таа се движела над него во клекната положба. Бојата евоцирала менструална крв. ''Сликање со вагина'' е толкувано како критика на акционото сликарство на [[Џексон Полок]] и на машки доминираната традиција на апстрактниот експресионизам.<ref>Terpenkas, Andrea (June 2017). "Fluxus, Feminism, and the 1960's". ''Western Tribularies''. '''4'''.</ref> ===Утописки заедници=== Голем број уметници од групата биле заинтересирани за основање на Флукс комуни, со намера да „го премостат јазот меѓу уметничката заедница и општеството околу неа“<ref name="Danielle">{{Cite web |url=http://www.wordsinspace.net/urban-media-archaeology/2011-fall/2011/10/11/project-proposal-2/ |title=The History of Artists and Art Production in SoHo, Danielle |date=11 October 2011 |access-date=2 July 2012 |archive-date=9 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130209090851/http://www.wordsinspace.net/urban-media-archaeology/2011-fall/2011/10/11/project-proposal-2/ |url-status=live }}</ref> Првата од нив, ''La Cédille qui Sourit'' или ''Седилата што се смешка'',<ref>Harren, Natilee. "La cédille qui ne finit pas: Robert Filliou, George Brecht, and Fluxus in Villefranche". ''Getty Research Journal'', no. 4 (2012), pp. 127–143.</ref> била основана во Вилфраншсирмер, Франција, од Робер Филиу и Џорџ Брехт, 1965–1968. Замислена како „Меѓународен центар за постојано создавање“, продавницата продавала Флукскитови и други мали стоки, а истовремено служела и како „не-училиште“, со мото „Безгрижна размена на информации и искуство. Без студенти, без наставници. Совршена слобода, понекогаш да слушаш, понекогаш да зборуваш.“<ref>{{Cite web |url=http://catalogue.drouot.com/ref-drouot/lot-ventes-aux-encheres-drouot.jsp?id=1150365 |title=Fluxkit documenting the project |access-date=4 July 2012 |archive-date=6 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006102516/http://catalogue.drouot.com/ref-drouot/lot-ventes-aux-encheres-drouot.jsp?id=1150365 |url-status=live }}</ref> Во 1966 година, Мачунас, Вотс и други ја искористиле новата легислатива изготвена за обновување на делот од Менхетен познат како „Стоте акри на пеколот“, наскоро ребрендиран во Сохо, која им дозволила на уметниците да купуваат простори за живеење и работа во област што била уништена поради предложениот 18-лентен експресен пат по улицата Брум.<ref name="Danielle" /> Предводени од Мачунас, биле поставени планови за започнување серија недвижнински проекти во областа, замислени да создадат заедница на уметници на неколку улици од ФлуксШопот на улицата Канал. <blockquote> „Мачунас сакал да основа колективни работилници, задруги за купување храна и театри за да ги поврзе силните страни на различните медиуми и да го премости јазот меѓу уметничката заедница и општеството околу неа“</blockquote> Првата стоварница, наменета да ги смести Мачунас, Вотс, Кристо и Жан-Клод, Јонас Мекас, Ла Монт Јанг и други, се наоѓала на улицата Грин. Споредувајќи ги овие заедници со советските [[Колхоз]]и, Мачунас не се двоумел да ја усвои титулата „Претседател на зграда-задруга“{{sfn|Kellein|2007|p=131}} без претходно да регистрира канцеларија или да стане член на Здружението на агенти за недвижности на државата Њујорк.{{sfn|Kellein|2007|p=132}} ФлуксСтанбените задруги продолжиле да ја обновуваат областа во следната деценија и биле проширени за да вклучат планови за основање на ''ФлуксОстров'' — погоден остров бил пронајден во близина на Антигва, но парите за неговото купување и развој така и не се појавиле — и, на крајот, центар за изведбени уметности наречен ''ФлуксФарма'', основан во Њу Марлборо, Масачусетс. Плановите постојано биле оптоварени со финансиски проблеми и непрестајни судири со властите на Њујорк, а на крајот довеле до тоа, на 8 ноември 1975 година, Мачунас да биде тешко претепан од насилници испратени од неплатен електричен изведувач.{{sfn|Kellein|2007|p=147}} ==Флуксус по 1978 година== ===Смртта на Џорџ Мачунас=== Мачунас се преселил во планините Беркшир во западен Масачусетс кон крајот на 1970-тите. Две децении претходно, откако собирале слики, колекционерката на уметност од Бостон Џин Браун и нејзиниот покоен сопруг Леонард Браун почнале да го префрлаат фокусот на дадаистичка и надреалистичка уметност, манифести и периодични публикации. Во 1971 година, по смртта на г-дин Браун, г-ѓа Браун се преселила во Тирингем и се проширила на области блиски до Флуксус, меѓу кои уметнички книги, конкретна поезија, хепенинзи, мејл-уметност и изведбена уметност. Мачунас помогнал нејзиниот дом, првично шејкерска куќа за семиња, да се претвори во важен центар и за уметниците и за научниците на Флуксус, при што г-ѓа Браун наизменично подготвувала јадења и им ја покажувала својата колекција на гостите. Активностите биле центрирани околу голема архивска просторија на вториот кат изградена од Мачунас, кој се населил во блискиот Грејт Барингтон, каде во 1977 година било откриено дека Мачунас развил рак на панкреасот и на црниот дроб. Три месеци пред смртта, се оженил со својата пријателка и придружничка, поетесата Били Хачинг. По легалната свадба во Ли, Масачусетс, парот извел „Флуксвенчавка“ во таванот на еден пријател во Сохо на 25 февруари 1978 година. Видеозапис од свадбата на Мачунас бил продуциран од Димитри Девјаткин.<ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=AVDB1oy1O8s |title=Marriage of George and Billy Maciunas |website=[[YouTube]] |date=18 June 2011 |access-date=9 September 2014 |archive-date=7 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307134518/https://www.youtube.com/watch?v=AVDB1oy1O8s |url-status=live }}</ref> Младоженците си ја размениле облеката.<ref>Според Хачинг, цитирана во {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|p=280}}, Мачунас бил трансвестит и мазохист.</ref> Мачунас починал на 9 мај 1978 година во болница во Бостон. Неговиот погреб, наречен „Флуксгозба и бдеење“, бил одржан во типичен стил на Флуксус, при што жалачите јееле само црна, бела или виолетова храна.<ref>{{Cite web|url = http://www.theartstory.org/movement-fluxus.htm|title = Fluxus Movement, Artists and Major Works|date = 2015|website = The Art Story|last = DiTolla|first = Racy|access-date = 6 October 2015|archive-date = 19 October 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151019105630/http://www.theartstory.org/movement-fluxus.htm|url-status = live}}</ref> Мачунас ги оставил своите размисли за Флуксус во серија важни видеоразговори наречени ''Интервју со Џорџ Мачунас'' со уметникот од Флуксус Лери Милер, кои биле прикажувани меѓународно и преведени на бројни јазици.<ref>Interview with Larry Miller, 1978, referenced in {{harvnb|Maciunas|Ay-O|1998|page=114}}</ref> Во период од 30 години, Милер снимал и собирал материјали поврзани со Флуксус, меѓу кои ленти за Џо Џонс, Кероли Шниман, Бен Вотје, Дик Хигинс и Алисон Ноулс, покрај интервјуто со Мачунас од 1978 година. ===Развој на заедницата по Мачунас=== По смртта на Мачунас, во Флуксус се отворил расцеп меѓу неколку колекционери и куратори што го поставиле Флуксус како уметничко движење во одреден временски рамка (1962 до 1978) и самите уметници, од кои мнозина продолжиле да го гледаат Флуксус како жив ентитет што го држат заедно неговите основни вредности и светоглед.<ref>{{cite book|first=Dorothée|last=Brill|year=2010|location=Hanover (New Hampshire)|title=Shock and the senseless in Dada and Fluxus|publisher=Dartmouth College Press|quote=Thus Fluxus had been under way for several years before its supposed 1962 starting date. Even more difficult to determine, however, is the end of Fluxus. Although some mark it by the death of Maciunas in April 1979, the other artists were "still as much of a group as we ever were,” as Dick Higgins stated in 1982, and continued doing Fluxus artworks, although not necessarily exclusively.}}</ref> Различни теоретичари и историчари го усвоиле секој од овие погледи. Затоа за Флуксус се зборува различно — во минато или во сегашно време. Дефиницијата на Флуксус отсекогаш била предмет на контроверзии, а дополнително била закомплицирана од смртта на оригиналните уметници што биле живи кога умрел Мачунас.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2011/09/24/arts/design/fluxus-and-the-essential-questions-of-life-review.html|title=Liberating Viewers, and the World, With Silliness|type=exhibition review|newspaper=[[Њујорк тајмс]]|date=23 September 2011 |access-date=17 May 2022|archive-date=17 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170417092417/http://www.nytimes.com/2011/09/24/arts/design/fluxus-and-the-essential-questions-of-life-review.html |url-status=live |last=Johnson|first=Ken}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.nyu.edu/greyart/exhibits/fluxus/FluxNYU.html |title=''Fluxus at NYU'' |access-date=15 December 2011 |archive-date=23 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111223000424/http://www.nyu.edu/greyart/exhibits/fluxus/FluxNYU.html |url-status=live }}</ref> Некои тврдат дека уникатната контрола што ја има кураторот Џон Хендрикс врз големата историска збирка на Флуксус, збирката на Гилберт и Лила Силверман, му овозможила, преку бројните книги и каталози субвенционирани од збирката, да влијае врз гледиштето дека Флуксус умрел со Мачунас. Хендрикс тврди дека Флуксус бил историско движење што се случило во одредено време, наведувајќи дека централни уметници на Флуксус како Дик Хигинс и Нам Џун Пајк по 1978 година не можеле повеќе да се означуваат како активни уметници на Флуксус и дека современите уметници под влијание на Флуксус не можат да претендираат дека се уметници на Флуксус.<ref>{{cite book |last1=Phillpot |first1=Clive |url=https://www.moma.org/calendar/exhibitions/2141 |title=Fluxus : selections from the Gilbert and Lila Silverman Collection |last2=Hendricks |first2=Jon |publisher=Museum of Modern Art |year=1988 |isbn=0870703110 |pages=15}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://sdrc.lib.uiowa.edu/atca/subjugated/one_2.htm |title=Robert Pincus-Witten on Fluxus, and Jon Hendricks's ''Codex''|access-date=15 December 2011 |archive-date=16 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120416192810/http://sdrc.lib.uiowa.edu/atca/subjugated/one_2.htm |url-status=live }}</ref> Музејот на модерната уметност го поднесува истото тврдење, датирајќи го движењето во 1960-тите и 1970-тите.<ref name="MOMA" /><ref>[http://www.moma.org/visit/calendar/exhibitions/1033 MoMA exhibitions, October 2009 – August 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100914025056/http://www.moma.org/visit/calendar/exhibitions/1033 |date=14 September 2010 }} Retrieved 5 September 2010</ref> Многу од оригиналните уметници на Флуксус што сè уште работат уживаат во почитта од помладите уметници под влијание на Флуксус, кои организираат настани за да го одбележат Флуксус, но ги обесхрабруваат помладите уметници да ја користат ознаката „Флуксус“.<ref>{{Cite web |url=http://whitehotmagazine.com/articles/boat-book-alison-knowles/3113 |title=Bloch, Mark. "The Boat Book: Alison Knowles" |access-date=7 July 2015 |archive-date=3 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170703041408/https://whitehotmagazine.com/articles/boat-book-alison-knowles/3113 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://artsonline.monash.edu.au/colloquy/download/colloquy_issue_twenty-two/drinkall.pdf |title=Drinkall, Jacquelene. "Human Telepathic Collaborations from Fluxus to Now" |access-date=7 July 2015 |archive-date=9 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709123142/http://artsonline.monash.edu.au/colloquy/download/colloquy_issue_twenty-two/drinkall.pdf |url-status=live }}</ref> Други, меѓу кои историчарката на уметноста Хана Хигинс, ќерка на уметниците од Флуксус Алисон Ноулс и Дик Хигинс, тврдат дека иако Мачунас бил клучен учесник, имало многу други, меѓу кои и ко-основачот на Флуксус, Хигинс, кои продолжиле да работат во рамките на Флуксус по смртта на Мачунас.<ref>{{Cite web |url=http://mouthtomouthmag.com/higgins.html |title=Interview with Hannah Higgins |access-date=16 December 2011 |archive-date=5 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205235147/http://www.mouthtomouthmag.com/higgins.html |url-status=live }}</ref> Подемот на интернетот во 1990-тите години овозможил да се појави живописна пост-флуксус заедница на интернет. Некои од оригиналните уметници на Флуксус од 1960-тите и 1970-тите, меѓу кои Хигинс, создале онлајн заедници како Флукслист; по нивното заминување, помлади уметници, писатели, музичари и изведувачи се обиделе да продолжат со нивната работа во [[киберпростор]]от. Влијанието на Флуксус продолжило и во [[мултимедија]]лни дигитални изведби, како онаа презентирана од „Други умови“ во зградата СОМАртс во Сан Франциско за одбележување на 50-годишнината од Флуксус во септември 2011 година.<ref>[https://www.sfcv.org/reviews/other-minds/always-in-flux-mostly-in-fun "Always in Flux, Mostly in Fun"] by David Bratman, sfcv.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140810200229/https://www.sfcv.org/reviews/other-minds/always-in-flux-mostly-in-fun |date=10 August 2014 }} Retrieved 1 August 2014</ref><ref>{{Cite web|url=https://archives.otherminds.org/index.php/Detail/occurrences/234|title=Something Else: A Fluxus Semicentenary|website=Other Minds Archives|access-date=February 15, 2024}}</ref> Изведбата ја курирал Адам Фонг, кој бил и еден од изведувачите заедно со Јоши Вада, Алисон Ноулс, Хана Хигинс, Лучано Кеса и Адам Овертон. Во 2018 година, Лос Анџелес филхармонијата во својот ''Фестивал Флуксус'' презентирала изведба на Флуксус во која биле вклучени ''Европери 1 и 2'' на [[Џон Кејџ]], во режија на Јувал Шерон.<ref>{{cite news |title=What Happens When Fluxus Enters the Concert Hall? |url=https://www.nytimes.com/2018/11/11/arts/music/la-philharmonic-fluxus-festival.html|newspaper=[[Њујорк тајмс]]|access-date=17 November 2018 |date=11 November 2018 |last1=Barone |first1=Joshua |archive-date=17 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117233633/https://www.nytimes.com/2018/11/11/arts/music/la-philharmonic-fluxus-festival.html |url-status=live }}</ref> Уметниците на Флуксус и денес продолжуваат да настапуваат, во помал обем. == Влијанија == Непосреден претходник на Флуксус, според Мачунас, била групата Гутаи, која ја промовирала уметноста како антиакадемско, психофизичко искуство, „уметност на материјата каква што е“, како што објаснил Казуо Ширага во 1956 година. Гутаи се поврзала со еден вид уметничко масовно производство, предвидувајќи го заштитниот знак на Флуксус, т.е. двосмисленоста меѓу култивираното и баналното, меѓу високото и ниското. Навистина, авангардната уметност во Јапонија повеќе тежнеела кон неформални отколку кон концептуални елементи, радикално спротивставувајќи се на екстремната формалност и симболика присутни во јапонската уметност. Во њујоршката музичка сцена од 1950-тите можеле да се забележат многу прашања поврзани со повоеното разочарување што го доживеале мнозина низ развиениот свет. Таквото разочарување само по себе претставувало причина за посветеност на будизмот и дзенот во секојдневни работи како менталниот став, медитацијата и пристапот кон храната и грижата за телото. Сепак, се чувствувала и општа потреба од пoрадикална уметничка сензибилност. Темите на распадот и на неадекватноста на идејата за модерност во уметничките области биле усвоени, делумно од Дишан и од дадата, а делумно од свеста за непријатноста од живеењето во современото општество. Се смета дека Флуксус ги доведувал во прашање поимите за претставување, нудејќи наместо тоа едноставно презентирање. Ова, всушност, одговара на една главна разлика меѓу западната и јапонската уметност. Друга важна карактеристика на Флуксус била елиминацијата на согледаните граници меѓу уметноста и животот, многу истакната струја во повоената уметност. Ова било илустрирано од делото и пишувањата на Јозеф Бојс, кој изјавил: „секој човек е уметник“. Пристапот на Флуксус бил секојдневен, „економичен“, како што се гледа во производството на мали предмети направени од хартија и пластика. Повторно, ова силно одговара на некои од основните карактеристики на јапонската култура, т.е. високата уметничка вредност на секојдневните дејства и предмети и естетското ценење на штедливоста. Ова се поврзува и со јапонската уметност и со концептот на шибуми, што може да вклучува нецелосност и го поддржува ценењето на голите предмети, нагласувајќи ја суптилноста наместо отвореноста. Реномираниот јапонски научник за естетика Јошинори Ониши ја нарекол суштината на јапонската уметност пантономична поради свеста за непостоење на разлика меѓу природата, уметноста и животот. Уметноста е начин да се приближиме до животот и природата/реалноста што одговара на вистинското постоење.<ref>{{Cite journal|jstor = 25164637|title = Toshi Ichiyanagi, Japanese Composer and "Fluxus"|last = Galliano|first = Luciana|date = Summer 2006|journal = [[Perspectives of New Music]]|volume=44|issue = 2|pages=250–261|doi = 10.1353/pnm.2006.0012| s2cid=258131560 }}</ref> ==Уметноста на заедницата== Флуксус поттикнувал аматерска естетика и ја вреднувал едноставноста повеќе од сложеноста. Како и [[дада]] пред него, флуксусот содржел силна струја на антикомерцијализам и чувство на [[антиуметност]], омаловажувајќи го конвенционалниот пазарно ориентиран уметнички свет во корист на креативна практика насочена кон уметникот. Сепак, како што напишал уметникот на флуксусот [[Робер Филиу]], флуксусот се разликувал од дадата по својот побогат збир на стремежи, а позитивните општествени и заедничарски стремежи на флуксусот далеку ја надминувале антиуметничката тенденција што исто така ја одбележувала групата.<ref>[https://artsbirthday.blogspot.com/2007/12/who-was-robert-filliou.html Робер Филиу за флуксусот и уметноста] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110919125827/http://artsbirthday.blogspot.com/2007/12/who-was-robert-filliou.html |date=19 September 2011 }} Преземено на 5 септември 2010</ref> Меѓу неговите рани соработници биле [[Јозеф Бојс]], [[Дик Хигинс]], [[Дејви Дет Хомпсон]], [[Нам Џун Паик]], [[Волф Востел]], [[Ла Монте Јанг]], [[Џозеф Бирд]], [[Ал Хансен]] и [[Јоко Оно]], кои истражувале медиуми што се движеле од перформанс до поезија, експериментална музика и филм. Заземајќи став на спротивставување на идеите за традицијата и професионализмот во уметностите на нивното време, групата флуксус го пренасочила акцентот од она што го создава уметникот кон личноста, дејствата и мислењата на уметникот. Во текот на 1960-тите и 1970-тите години, нивниот најактивен период, тие организирале настани во форма на „акции“, се занимавале со политика и јавно говорење и создавале скулпторски дела со употреба на неконвенционални материјали. Нивните радикално нетрадиционални дела вклучувале, на пример, [[видеоуметност]] на Нам Џун Паик и [[Шарлот Мурман]], како и перформанси на Јозеф Бојс и Волф Востел. Во раните години на флуксусот, често разиграниот стил на уметниците на флуксусот довел до тоа некои да ги сметаат за нешто повеќе од група на [[шега|шегобијци]]. Флуксусот исто така е споредуван со [[дада]] и со аспекти на [[поп-арт]]от и се смета за почетна точка на [[поштенска уметност|поштенската уметност]] и уметниците на [[но вејв]]. Уметниците од следните генерации, како [[Марк Блох]], не се обидуваат себеси да се определат како флуксус, туку создаваат ограноци како Флукс-пан или Јунг Флуксус, како начин да продолжат некои од идеите на флуксусот во контекст на 21 век, по [[поштенска уметност|поштенската уметност]]. Во поглед на уметничкиот пристап, уметниците на движењето претпочитале да работат со какви било материјали што им биле при рака и или самите ги создавале своите дела или соработувале со своите колеги во процесот на создавање. Ангажирањето комерцијални производители за дел од креативниот процес обично не било дел од практиката на флуксусот. Макиунас лично рачно составувал многу од повеќекратните изданија и едиции на флуксусот.<ref>[http://www.artnotart.com/fluxus/kfriedman-fourtyyears.html Кен Фридман, ''40 години флуксус''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100211142656/http://www.artnotart.com/fluxus/kfriedman-fourtyyears.html |date=11 February 2010 }} Преземено на 5 септември 2010</ref> Иако Макиунас рачно составувал многу предмети, тој ги дизајнирал и ги наменувал за масовно производство.<ref name="MOMA" /><ref name="Maciunas on Fluxus">[http://www.artnotart.com/fluxus/gmaciunas--.html Макиунас за флуксусот] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100210185828/http://www.artnotart.com/fluxus/gmaciunas--.html |date=10 February 2010 }} Преземено на 5 септември 2010</ref> Додека повеќе издавачи произведувале потпишани и нумерирани предмети во ограничени едиции наменети за продажба по високи цени, Макиунас произведувал отворени едиции по ниски цени.<ref name="MOMA" /><ref name="Maciunas on Fluxus"/> Неколку други издавачи на флуксус произведувале различни видови едиции на флуксус. Најпознат од нив бил [[Something Else Press]], основан од Дик Хигинс, веројатно најголемиот и најобемниот издавач на флуксус, кој објавувал книги во едиции од 1.500 до дури 5.000 примероци, сите достапни по стандардни книжарски цени.<ref>[http://members.chello.nl/j.seegers1/flux_files/something-else-press.html Флуксус и хепенинг, Something Else Press] {{WebArchive|url=https://web.archive.org/web/20110203222607/http://members.chello.nl/j.seegers1/flux_files/something-else-press.html |date=3 February 2011 }} Преземено на 5 септември 2010</ref><ref>[http://www.ubu.com/historical/gb/ UBUWeb] {{WebArchive|url=https://web.archive.org/web/20100914214705/http://www.ubu.com/historical/gb/ |date=14 September 2010 }} Преземено на 5 септември 2010</ref> Хигинс го создал терминот „[[интермедија]]“ во есеј од 1966 година.<ref>{{Cite news|url=https://whitehotmagazine.com/articles/selected-writings-by-dick-higgins/4157|title=Интермедија, флуксус и Something Else Press: избрани текстови од Дик Хигинс|work=[[Whitehot Magazine]]|last=Блох|first=Марк|author-link=Mark Bloch (artist)|date=February 2019|access-date=8 September 2023}}</ref> Уметничките форми што најтесно се поврзуваат со флуксусот се партитурите за настани и кутиите на флуксусот. Кутиите на флуксусот, понекогаш нарекувани флукс-китови или флукс-кутија, потекнуваат од Џорџ Макиунас, кој собирал збирки печатени картички, игри и идеи и ги организирал во мали пластични или дрвени кутии.{{sfn|Kellein|Hendricks|1995|p=11}} ===Партитура за настан=== Партитурата за настан, како „Музика со капење“ на [[Џорџ Брехт]], во суштина претставува [[перформанс]]-сценарио, обично долго само неколку реда и составено од описи на дејства што треба да се изведат, наместо од дијалог.<ref>{{cite journal|last=Kotz|first=Liz|author-link=Liz Kotz|date=Spring 2001|title=Естетика по Кејџ и „партитурата“ за настан|journal=[[October (journal)|October]]|volume=95|issue=95|pages=55–89|jstor=779200}}</ref><ref>{{cite journal |last=Dezeuze |first=Anna |date=January 2002 |title=Потеклото на партитурата на флуксусот: од неодреденоста до уметничкото дело „направи-сам“ |journal=[[Performance Research]] |volume=7 |issue=3 |pages=78–94 |doi=10.1080/13528165.2002.10871876|s2cid=191234739 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Robinson |first=Julia |date=Winter 2009 |title=Од апстракција до модел: настаните на Џорџ Брехт и концептуалниот пресврт во уметноста на 1960-тите |journal=[[October (journal)|October]] |volume=127 |pages=77–108 |doi=10.1162/octo.2009.127.1.77 |jstor=40368554|s2cid=57562781 }}</ref> Уметниците на флуксусот ги разликуваат партитурите за настан од „[[хепенинг]]“-от. Додека хепенинзите понекогаш биле сложени, долги перформанси наменети да ги заматат границите меѓу изведувачот и публиката, перформансот и стварноста, настаните во форма на перформанс обично биле кратки и едноставни. Перформансите на настаните настојувале да го издигнат баналното, да бидат свесни за секојдневното и да ја фрустрираат [[висока култура|високата култура]] на академската и пазарно ориентираната музика и уметност. Идејата за настанот потекнува од филозофијата на музиката на [[Хенри Кауел]]. Кауел, кој му бил учител на Џон Кејџ, а подоцна и на Дик Хигинс, го сковал терминот што Хигинс и други подоцна го применувале за кратки, концизни описи на дела што можат да се изведат. Терминот „партитура“ се употребува токму во смислата во која се употребува кога се опишува музичка партитура: низа од белешки што му овозможуваат на секого да го изведе делото, идеја поврзана и со она што [[Нам Џун Паик]] го нарекол пристап „направи сам“ и со она што [[Кен Фридман]] го нарекол „музикалност“. Иако многу се зборува за пристапот „направи сам“ кон уметноста, од суштинско значење е да се препознае дека оваа идеја произлегува од музиката и дека такви важни уметници на флуксусот како Паик, Хигинс или Корнер започнале како композитори, носејќи ја во уметноста идејата дека секој може да создаде дело со тоа што „ќе го направи“. Токму на ова мислел Фридман со музикалноста, радикално проширувајќи ја идејата до заклучокот дека секој може да создаде дело од каков било вид врз основа на партитура, признавајќи го композиторот како создавач на делото, додека истовремено делото слободно се реализира и дури се толкува на многу поинакви начини од оние на кои можеби би го извел првобитниот композитор. Други креативни форми што ги усвоиле практичарите на флуксусот вклучуваат [[колаж]], [[звучна уметност]], музика, видео и поезија — особено [[визуелна поезија]] и [[конкретна поезија]].<ref>{{Cite news|url=https://whitehotmagazine.com/articles/reader-edited-by-dick-higgins/5683|title=Осврт на книга: A Something Else Reader, уредена од Дик Хигинс|work=[[Whitehot Magazine]]|last=Блох|first=Марк|author-link=Mark Bloch (artist)|date=February 2023|access-date=8 September 2023}}</ref> ===Употреба на шок=== [[Нам Џун Паик]] и неговите колеги во уметничкото движење флуксус темелно го разбирале влијанието и значењето на шокот врз гледачот. Уметниците на флуксусот верувале дека шокот не само што го тера гледачот да го преиспита сопственото расудување, туку претставува средство за будење на гледачот, „...од перцептивната летаргија поттикната од навиката“.<ref name=Brill131>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=64_MywUrftoC&q=.from%20a%20perceptive%20lethargy%20furthered%20by%20habit%22&pg=PA131|title=Шокот и бесмисленото во дадата и флуксусот|last=Брил|first=Дороте|date=2010|publisher=University Press of New England|isbn=9781584659174|page=131|access-date=25 October 2020|archive-date=23 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423080439/https://books.google.com/books?id=64_MywUrftoC&q=.from+a+perceptive+lethargy+furthered+by+habit%22&pg=PA131|url-status=live}}</ref> Самиот Паик го опишал факторот на шок во својата работа со флуксусот: „Луѓето кои доаѓаат на моите концерти или ги гледаат моите предмети треба да бидат пренесени во друга состојба на свеста. Тие треба да бидат надвор од себе. А за да ги доведам во оваа состојба, потребен е мал шок... Секој што дојде на мојата изложба ја виде главата и беше надвор од себе.“<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=xv7XCwAAQBAJ&q=People%20who%20come%20to%20my%20concerts%20or%20see%20my%20objects%20paik&pg=PA294|title=Во вртлогот: музика, импровизација и сонот за слобода: пред 1970 година|last=Туп|first=Дејвид|author-link=David Toop|date=2016-05-05|publisher=Bloomsbury Publishing USA|isbn=9781441102775|pages=294|access-date=25 October 2020|archive-date=23 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423080414/https://books.google.com/books?id=xv7XCwAAQBAJ&q=People+who+come+to+my+concerts+or+see+my+objects+paik&pg=PA294|url-status=live}}</ref> „Главата“ на Паик била глава на вистинска крава изложена на влезот во неговата изложба „Изложба на музика — електронска телевизија“, сместена во галеријата Парнас во Вупертал, Германија, во 1963 година.<ref name=Brill131 /> ==Уметнички филозофии== Флуксусот по дух е сличен на уметничкото движење [[дада]], нагласувајќи го концептот на [[антиуметност]] и исмевајќи ја сериозноста на модерната уметност.<ref name="rush24">{{harvnb|Rush|2005|p=24}}</ref> Уметниците на флуксусот ги користеле своите минималистички перформанси за да ги нагласат, според нив, врските меѓу секојдневните предмети и уметноста, слично на Дишан во дела како ''[[Фонтана (Дишан)|Фонтана]]''.<ref name="rush24"/> Уметноста на флуксусот често била претставувана во „настани“, кои [[Џорџ Брехт]] ги дефинирал како „најмалата единица на ситуација“.<ref name="rush24"/><ref>[http://members.chello.nl/j.seegers1/flux_files/brecht.html За Џорџ Брехт, Робер Филиу и други] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114003700/http://members.chello.nl/j.seegers1/flux_files/brecht.html |date=14 November 2010 }} Преземено на 5 септември 2010</ref> Настаните се состоеле од минимална инструкција, отворајќи ги настаните кон случајности и други ненамерни ефекти.<ref name="rush25">{{harvnb|Rush|2005|p=25}}</ref> Кон случајноста на настаните придонесувало и вклучувањето на членовите на публиката во перформансите, со што се реализирала идејата на Дишан дека гледачот го довршува уметничкото дело.<ref name="rush25"/> ==Подоцнежна критика== Постои сложеност во соодветното проследување на единствената историја на флуксусот. Во ''Флуксус: кратка историја и други фикции'', Овен Смит признава дека, со појавата на нов материјал објавен за флуксусот и неговото проширување до денес, неговата историја мора да остане отворена.<ref name="O'neill">О'Нил, Розмари. ''Во духот на флуксусот''. Art Journal 53.1 (1994): 90–93. Web.</ref> Отпорот кон ставањето во однапред определени категории, заедно со отсуството на стабилен идентитет, му овозможил на флуксусот широко учество, но, судејќи според она што се појавува во историјата, ја затворил и таа можност. Макиунас често вршел исклучувања од групата меѓу 1962 и 1978 година, што ја дестабилизирало колективната целина.{{sfn|O'Dell|1997}} Кристин Стилс во еден од своите есеи тврди дека суштината на флуксусот е „перформативна“, додека во поново време смета дека таа суштина е „еродирана или загрозена“. Наместо тоа, тврди Стилс, флуксусот се насочил кон фаворизирање на предметите што се објавуваат: „Мора да се внимава флуксусот историски да не се преобрази од радикален процес и презентативна уметност во статична и репрезентативна уметничка традиција.“<ref name="O'neill" /> Без раководство, без препознатливи насоки, без вистинска колективна стратегија и без хомогеност во поглед на практиките, со флуксусот не може да се постапува преку традиционални критички алатки. Флуксусот е показател за оваа збунетост. Затоа флуксусот речиси секогаш претставува дискурс за неуспехот на дискурсот.<ref>''Флуксус, повеќе флуксус отколку историја''. Art-Press 391 (2012): 65–69. Art Source. Web. 6 October 2015.</ref> ==Уметници== Уметниците на флуксусот споделувале неколку карактеристики, вклучувајќи духовитост и „детскост“, иако немале конзистентен идентитет како уметничка заедница.<ref name="odell43">{{harvnb|O'Dell|1997|p=43}}</ref> Оваа неопределена самоидентификација ѝ овозможила на групата да вклучи разновидни уметници, меѓу кои и голем број жени. Особено значајна е можноста флуксусот да имал повеќе женски членови од која било западна уметничка група до тој момент во историјата, бидејќи флуксусот дошол веднаш по движењето на [[апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]], доминирано од белци.<ref name="odell43"/> Сепак, и покрај намерната отвореност на флуксусот, Макиунас инсистирал на одржување единство во колективот. Поради тоа, Макиунас бил обвинуван за исфрлање на одредени членови поради отстапување од она што тој го сметал за целите на флуксусот.{{sfn|Oren|1993|p=8}} Низ годините, многу уметници, писатели и композитори биле поврзани со движењето „Флукус“: {{Div col|colwidth=18em}} *[[Ерик Андерсен (уметник)|Ерик Андерсен]] (роден 1940) *[[Џон Армледер]] (роден 1948) *[[Ај-О]] (роден 1931) *[[Мери Бауермајстер]] (1934–2023) *[[Џозеф Бојс]] (1921–1986) *[[Базон Брок]] (роден 1936) *[[Џозеф Бирд]] (1937–2025) *[[Џон Кејџ]] (1912–1992)<ref>Baas, Jacquelynn, et al. Fluxus and the Essential Questions of Life, стр. 80, 86. Чикаго и Хановер, Њу Хемпшир: University of Chicago Press и Hood Museum of Art, 2011.</ref> *[[Џорџ Брехт]] (1926–2008) *[[Џузепе Кјари]] (1926–2007) *[[Хенинг Кристијансен]] (1932–2008) *[[Филип Корнер]] (роден 1933) *[[Жан Дипуи]] (1925–2021) *[[Фелипе Еренберг]] (1943–2017) *[[Ојвинд Фалстрем]] (1928–1976) *[[Робер Фију]] (1926–1987) *[[Симон Форти]] (родена 1935) *[[Хенри Флинт]] (роден 1940) *[[Кен Фридман]] (роден 1949) *[[Ал Хансен]] (1927–1995) *[[Марта Хелион]] (родена 1937) *[[Џефри Хендрикс]] (1931–2018) *[[Биси Хендрикс]] (родена 1932) *[[Дик Хигинс]] (1938–1998) *[[Дави Дет Хомпсон]] (1939–1996) *[[Алис Хачинс]] (1916–2009) *[[Тоши Ичијанаги]] (1933–2022) *[[Руд Јансен]] (роден 1959) *[[Тери Џенингс]] (1940–1981) *[[Реј Џонсон]] (1927–1995) *[[Џо Џонс]] (1934–1993) *[[Алан Капроу]] (1927–2006) *[[Бенгт аф Клинтберг]] (роден 1938) *[[Милан Книжак]] (1940–2026) *[[Алисон Ноулс]] (1933–2025) *[[Артур Кепке]] (1928–1977) *[[Такехиса Косуги]] (1938–2018) *[[Филип Крум]] (роден 1941) *[[Шигеко Кубота]] (1937–2015) *[[Џорџ Ландоу]] (1944–2011) *[[Витаутас Ландсбергис]] (роден 1932) *[[Џон Ленон]] (1940–1980) *[[Џексон Мек Лоу]] (1922–2004) *[[Ричард Максфилд]] (1927–1969) *[[Џорџ Мачјунас]] (1931–1978) *[[Јонас Мекас]] (1922–2019) *[[Густав Мецгер]] (1926–2017) *[[Лери Милер]] (роден 1944) *[[Кејт Милет]] (1934–2017) *[[Шарлот Мурман]] (1933–1991) *[[Маурицио Нанучи]] (роден 1939) *[[Јоко Оно]] (родена 1933) *[[Робин Пејџ]] (1932–2015) *[[Нам Џун Пајк]] (1932–2006) *[[Бен Патерсон]] (1934–2016) *[[Тери Рајли]] (роден 1935) *[[Дитер Рот]] (1930–1998) *[[Такако Саито]] (1929–2025) *[[Вим Т. Шиперс]] (1942–2026) *[[Томас Шмит]] (1943–2006) *[[Кероли Шниман]] (1939–2019) *[[Миеко Шиоми]] (родена 1938) *[[Џани-Емилио Симонети]] (роден 1940) *[[Џој Скагс]] (роден 1945) *[[Даниел Споери]] (1930–2024) *[[Џејмс Тени]] (1934–2006) *[[Јасунао Тоне]] (1935–2025) *[[Питер Ван Рајпер]] (1942–1998) *[[Бен Вотије]] (1935–2024) *[[Волф Востел]] (1932–1998) *[[Јоши Вада]] (1943–2021) *[[Роберт Вотс]] (1923–1988) *[[Емет Вилијамс]] (1925–2007) *[[Ла Монте Јанг]] (роден 1935) {{div col end}} ==Научници, критичари и куратори поврзани со движењето== {{Div col|colwidth=18em}} *[[Жаклин Бас]] (родена 1948) *[[Марк Блох]] (роден 1956) *[[Џин Браун]] (1911–1994) *[[Питер Франк]] (роден 1950) *[[Кен Фридман]] (роден 1949) *[[Џон Ханхард]] (роден 1945) *[[Џон Хелд Џуниор]] (роден 1947) *[[Џон Хендрикс]] (роден 1939) *[[Хана Хигинс]] (родена 1964) *[[Џудит Хофберг]] (1934–2009) *[[Џил Џонстон]] (1929–2010) *[[Клајв Филпот]] (роден 1950) *[[Кристин Стајлс]] (родена 1947) *[[Кнуд Педерсен]] (1925–2014) {{div col end}} ==Главни збирки и архиви== {{Div col|colwidth=30em}} * Алтернативни традиции во современата уметност, Универзитетска библиотека и [[Музеј на уметноста на Универзитетот во Ајова]], [[Универзитет во Ајова]], Ајова Сити, Ајова, САД * Архив Зом, [[Државна галерија Штутгарт]], Штутгарт, Германија<ref>{{cite web |url=https://www.staatsgalerie.de/de/sammlung/themen/kunstarchive/archiv-sohm |title=Архив Зом |website=Државна галерија Штутгарт |language=de |access-date=2026-06-20}}</ref> * Архивио Конц, Верона, Италија * [[Истражувачки центар за уметност Артпул]], Будимпешта, Унгарија<ref>{{cite web |url=https://www.artpool.hu/institute/about.html |title=За Истражувачкиот центар за уметност Артпул |website=Истражувачки центар за уметност Артпул |access-date=2026-06-20}}</ref> * [[Музеј на уметноста во Беркли и Пацифичка филмска архива]], Беркли, Калифорнија * Документи на Дејвид Мејор/Флуксшу/Пресата Бо Гест, Архив на галеријата Тејт, [[Тејт Британија]], Лондон, Англија<ref>{{Cite web |url=http://archive.tate.org.uk/DServe/dserve.exe?dsqServer=tb-calm&dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Catalog&dsqPos=8&dsqSearch=(UserWrapped5='Mayor') |title=Каталог на архивата и јавните записи на Тејт |access-date=8 July 2015 |archive-date=23 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423080508/http://archive.tate.org.uk/DServe/dserve.exe?dsqServer=tb-calm&dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Catalog&dsqPos=8&dsqSearch=%28UserWrapped5%3D%27Mayor%27%29%2C |url-status=live }}</ref> * [[Универзитет Де Монтфор]], Лестер, Обединето Кралство * [[Елсворт Снајдер]] [https://www.nypl.org/research/research-catalog/bib/b18798908?originalUrl=https%3A%2F%2Fcatalog.nypl.org%2Frecord%3Db18798908~S1 збирка на повеќекратни изданија и ефемери на флуксусот], [[Њујоршка јавна библиотека]], Њујорк, Њујорк<ref>{{Cite web|url=https://libguides.nypl.org/c.php?g=1023232&p=7411709|title=Истражувачки водичи: материјали за флуксусот во Њујоршката јавна библиотека: издвоени материјали од одделот Валак|first=Референтни библиотекари за уметничката и архитектонската збирка|last= |website=libguides.nypl.org}}</ref> * Фондација Емили Харви, Њујорк и Венеција, Италија * {{ill|Флуксеум|de|Fluxeum}}, збирка на Уте и Михаел Бергер, Висбаден-Ербенхајм, Германија * Збирка флуксус, документи на [[Кен Фридман]], Архив на галеријата Тејт, Тејт Британија, Лондон, Англија * Збирка флуксус, [[Центар за уметност Вокер]], Минеаполис, Минесота, САД * ''Флуксус и неофлуксус / Украдената симфонија'' (збирка на звучни дела на флуксусот од 2023 година, издадена на ЦД од издавачката куќа [[Sub Rosa]]) * Фондација на сомнежот, Блоа, Франција<ref>{{Cite web |url=http://www.fondationdudoute.fr/1584-presentation.htm |title=Фондација на сомнежот |access-date=14 October 2016 |archive-date=24 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161024063940/http://www.fondationdudoute.fr/1584-presentation.htm |url-status=live }}</ref> * Фондација Боното, Молвена, Виченца, Италија<ref>{{cite web |url=https://www.fondazionebonotto.org/en/collection/ |title=Збирка на флуксус и експериментална поезија |website=Фондација Боното |access-date=2026-06-20}}</ref> * Архива Френклин Фурнас, [[Музеј на современата уметност]], Њујорк * Меморијална збирка на Џорџ Макиунас, [[Музеј на уметноста Худ]], колеџот Дартмут, Хановер, Њу Хемпшир, САД<ref>{{cite web |url=https://hoodmuseum.dartmouth.edu/explore/collection/modern-contemporary-art/fluxus |title=Флуксус |website=Музеј на уметноста Худ, колеџ Дартмут |access-date=2026-06-20}}</ref> * Гилберт и Лила Силверман, Фондација за флуксус, Детроит, Мичиген, и Њујорк, САД * Институт за уметности и наука, [[Универзитет на Калифорнија, Санта Круз]], САД * [[Израелски музеј]], Ерусалим, подарок од збирката на Гилберт и Лила Силверман, Детроит, за Американските пријатели на Израелскиот музеј * [http://hdl.handle.net/10020/cifa890164 Документи на Жан Браун, 1916–1995], информативен водич, [[Истражувачки институт Гети]], Лос Анџелес<ref>Истражувачки институт Гети [http://archives.getty.edu:8082/cgi/f/findaid/findaid-idx?cc=utf8a;c=utf8a;view=reslist;subview=standard;didno=US%3A%3ACMalG%3A%3A890164 Избрани информативни водичи за специјални збирки. Документи на Жан Браун, 1916–1995, главно 1958–1985]. Преземено на 28 август 2008.</ref> * [[Центар за визуелни уметности Јонас Мекас]], [[Вилнус]], Литванија * [[Музеј Востел Малпартида]],<ref>{{Cite web |url=http://museovostell.gobex.es/ |title=Музеј Востел Малпартида |access-date=23 April 2021 |archive-date=20 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200720155556/http://museovostell.gobex.es/ |url-status=live }}</ref> Касерес, Шпанија * [[Музеј ФЛУКСУС+]], Потсдам, Германија<ref>{{Cite web |url=http://www.fluxus-plus.de/ |title=Музеј Флуксус+ Потсдам, Германија |access-date=3 September 2005 |archive-date=28 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228234401/http://www.fluxus-plus.de/ |url-status=live }}</ref> * Збирка Марија и Валтер Шнепел, Бремен, Германија * ''Бескрајната приказна за ФЛУКСУС'' ([[TVF Media|ТВФ]]),<ref>{{Cite web |url=http://www.artvideo.tv/ |title=Бескрајната приказна за ФЛУКСУС |access-date=23 April 2021 |archive-date=24 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224182145/http://artvideo.tv/ |url-status=live }}</ref> Gent, Belgium {{div col end}} ==Наводи== {{наводи|22em}} ===Извори=== * {{cite book|last=Hendricks|first=Jon|title=Fluxus Codex|location=New York|publisher=Harry N. Abrams|year=1988|isbn=9780810909205}} * {{cite book|last1=Kellein|first1=Thomas|author1-link=Thomas Kellein|last2=Hendricks|first2=Jon|year=1995|title=Fluxus|location=London|publisher=Thames & Hudson}} * {{Cite book|last=Kellein|first=Thomas|author-link=Thomas Kellein|url=https://books.google.com/books?id=MO_hIEpUiBQC|title=George Maciunas: The Dream of Fluxus|publisher=Thames & Hudson|year=2007|isbn=9780500976654|location=New York}} * {{cite book|last1=Maciunas|first1=George|author1-link=George Maciunas|last2=Ay-O|author2-link=Ay-O|year=1998|title=Mr. Fluxus – A Collective Portrait of George Maciunas, 1931–1978|editor1=Emmett Williams|editor2=Ann Noël|location=London|publisher=Thames & Hudson|oclc=38974950|isbn=9780500974612}} * {{cite journal|last=O'Dell|first=Kathy|author-link=Kathy O'Dell|date=Spring 1997|title=Fluxus Feminus|journal=[[TDR (journal)|TDR: The Drama Review]]|volume=41|issue=1|pages=43–60| doi=10.2307/1146571|jstor=1146571}} * {{cite journal|last=Oren|first=Michel|year=1993|title=Anti-Art as the End of Cultural History|journal= [[Performing Arts Journal]] |volume=15|issue=2|pages=1–30|doi=10.2307/3245708|jstor=3245708|s2cid=195053017}} * {{cite book|last1=Brecht|first1=George|author1-link=George Brecht|last2=Robinson|first2=Julia|title=George Brecht: Events – Eine Heterospektive|location=Cologne|publisher=[[Museum Ludwig]] and {{ill|Buchhandlung Walther König|de}}|year=2005|language=de}} * {{cite book|last=Rush|first=Michael|author-link=Michael Rush (museum director)|year=2005|title=New Media in Art|location=London|publisher=Thames & Hudson}} * {{cite book|last=Smith|first=Owen|year=1998|title=Fluxus: The History of an Attitude|location=San Diego|publisher=San Diego State University Press|oclc=40732860|ol=OL9275998W}} ==Библиографија== {{div col|colwidth=45em}} * Jürgen Becker, Wolf Vostell, ''Happenings, Fluxus, Pop Art, Nouveau Réalisme''. Eine Dokumentation. Rowohlt Verlag, Reinbek 1965. * ''Happening & Fluxus''. Kölnischer Kunstverein, 1970. * Baas, Jacquelynn, Friedman, Ken ''Fluxus and the Essential Questions of Life''. Chicago and Hanover, NH: University of Chicago Press and Hood Museum of Art, 2011. {{ISBN|978-022-60335-9-4}}. * Bernstein, Roslyn, and Shael Shapiro. ''Illegal Living: 80 Wooster Street and the Evolution of SoHo'' (Jonas Mekas Foundation), www.illegalliving.com {{ISBN|978-609-95172-0-9}}, September 2010. * Block, René, ed. ''1962 Wiesbaden Fluxus 1982''. Wiesbaden: Harlekin Art, Museum Wiesbaden, and Nassauischer Kunstverein, 1982. * Clay, Steve, and Ken Friedman, eds. ''Intermedia, Fluxus and the Something Else Press: Selected Writings by Dick Higgins''. Catskill, New York: Siglio Press, 2018. {{ISBN|978-1-938221-20-0}}. * Chamberlain, Colby, ''Fluxus Administration: George Maciunas and the Art of Paperwork'', University of Chicago Press, 2024 {{ISBN|022683137X}} * ''Der Traum von Fluxus. George Maciunas: Eine Künstlerbiographie''. [[Thomas Kellein]], Walther König, 2007. {{ISBN|978-3-8656-0228-2}}. * Fluxus und Freunde: Sammlung Maria und Walter Schnepel, Katalog zur Ausstellung Neues Museum Weserburg Bremen; Fondazione Morra, Napoli; Kunst Museum Bonn 2002. * Friedman, Ken, ed. [http://hdl.handle.net/1959.3/42234 ''The Fluxus Reader'']. Chicester, West Sussex and New York: Academy Editions, 1998. * Gray, John. ''Action Art. A Bibliography of Artists' Performance from Futurism to Fluxus and Beyond''. Westport, Connecticut: Greenwood Press, 1993. * Haskell, Barbara. ''BLAM! The Explosion of Pop, Minimalism and Performance 1958–1964''. New York: W. W. Norton in association with the [[Whitney Museum of American Art]], 1984. * Hansen, Al, and Beck Hansen. ''Playing with Matches''. RAM USA, 1998. * Harren, Natilee. ''Fluxus Forms: Scores, Multiples, and the Eternal Network.'' Chicago: University of Chicago Press, 2020. * Hapgood, Susan, and Cornelia Lauf. ''FluxAttitudes''. Ghent: Imschoot Uitgevers, 1991. * Held, John Jr. ''Mail Art: an Annotated Bibliography''. Metuchen, New Jersey and London: Scarecrow Press, 1991. * Held, John Jr. ''Where the Secret is Hidden: Collected Essays'' Breda: TAM-Publications Netherlands, 2011. * Hendricks, Geoffrey, ed. ''Critical Mass, Happenings, Fluxus, Performance, Intermedia and Rutgers University 1958–1972''. Mason Gross Art Galleries, Rutgers, and Mead Art Gallery, Amherst, 2003. * Hendricks, Jon, ed. ''Fluxus, etc.: The Gilbert and Lila Silverman Collection''. Bloomfield Hills, Michigan: Cranbrook Museum of Art, 1982. * Hendricks, Jon. ''Fluxus Codex''. New York: Harry N. Abrams, 1988. * [[Hannah Higgins|Higgins, Hannah]]. ''Fluxus Experience''. Berkeley: University of California Press, 2002. * Janssen, Ruud. ''Mail-Interviews Part 1 Interviews with Mail-Art and Fluxus Artists''. Breda: TAM-Publications, Netherlands 2008. * [[Thomas Kellein|Kellein, Thomas]]. ''Fluxus''. London and New York: Thames & Hudson, 1995. * Milman, Estera, ed. "Fluxus: A Conceptual Country", ''Visible Language'' [Special Issue], vol. 26, nos. 1/2, Providence: Rhode Island School of Design, 1992. * ''Fluxus y Di Maggio''. Museo Vostell Malpartida, 1998, {{ISBN|84-7671-446-7}}. * Moren, Lisa. ''Intermedia''. Baltimore, Maryland: University of Maryland, Baltimore County, 2003. * Paull, Silke, and Hervé Würz, eds. "How We Met or a Microdemystification". ''AQ 16'' [Special Issue], (1977) * Saper, Craig J. ''Networked Art''. Minneapolis: University of Minnesota Press, 2001. * Schmidt-Burkhardt, Astrit. ''Maciunas' Learning Machines: From Art History to a Chronology of Fluxus'', with a foreword by Jon Hendricks. Second, revised and enlarged edition, Vienna and New York: Springer, 2011. {{ISBN|978-3-7091-0479-8}}. * Smith, Owen F. ''Fluxus: The History of an Attitude''. San Diego, CA: San Diego State University Press, 1998. *''Nie wieder störungsfrei! Aachen Avantgarde seit 1964'', Kerber Verlag, 2011, {{ISBN|978-3-86678-602-8}}. * ''Fluxus at 50''. Stefan Fricke, Alexander Klar, Sarah Maske, Kerber Verlag, 2012, {{ISBN|978-3-86678-700-1}}. * ''Fluxus! 50 Jahre Fluxus''. Werner Esser, Steffen Engle, Staatsgalerie Stuttgart, 2012. {{ISBN|978-3-86442-032-0}}. * Stegmann, Petra, ed. '' 'The lunatics are on the loose…' European Fluxus festivals 1962–1977''. Down with art! Berlin 2012. {{ISBN|978-3-9815579-0-9}}. * Stegmann, Petra, ed. ''Fluxus East. Fluxus-Netzwerke in Mittelosteuropa. Fluxus Networks in Central Eastern Europe''. Künstlerhaus Bethanien, Berlin 2007. {{ISBN|978-3932754876}}. * Würz, Fleurice ''Fluxus Nice''. Saarbrücken (Germany): AQ-Verlag, 2011. {{ISBN|978-3-922441-11-3}}. * Zanichelli, Elena (2012). ''Women in Fluxus & Other Experimental Tales: Eventi Partiture Performance''. * ''Beuys Brock Vostell. Aktion Demonstration Partizipation 1949–1983''. ZKM – Zentrum für Kunst und Medientechnologie, Hatje Cantz, Karlsruhe, 2014, {{ISBN|978-3-7757-3864-4}}. {{div col end}} ==Надворешни врски== {{Commons category}} {{Wikiquote}} {{Div col|colwidth=30em}} *Линкови на [[Ubuweb]]: **[http://www.ubu.com/sound/tellus_24.html Samples of Fluxus Audio] on the [[Tellus Audio Cassette Magazine]] **[http://ubu.com/historical/young/index.html ''Антологија на случајни операции'' (1963)] **[http://www.ubu.com/film/fluxfilm.html FluxFilms (1962–1970) in MPEG format] *[https://web.archive.org/web/20130209090452/http://www.fluxusheidelberg.org/kenfriedman.html Interview with Ken Friedman] *[http://thelunaticsareontheloose.tumblr.com/ European Fluxus Festivals 1962–1977] *[https://www.youtube.com/watch?v=SSulycqZH-U John Cage on I've Got A Secret performing ''Water Walk'', January 1960, from the same era as his teaching classes at the New School] *[http://www.moma.org/interactives/exhibitions/2011/fluxus_editions/category_works/fluxus1/ MOMA online archive of Fluxus 1, Fluxkit and Flux Year Box 2] *[http://www.fluxus-plus.de/ Museum Fluxus+ Potsdam, Germany] *[http://museovostell.gobex.es Museo Vostell Malpartida], Cáceres, Spain. *[http://sdrc.lib.uiowa.edu/atca/subjugated/cover.htm Subjugated Knowledges exhibition catalogue] *[http://www.fluxus-archive.dk The Copenhagen Fluxus Archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090810110413/http://www.fluxus-archive.dk/ |date=10 August 2009 }} *[https://web.archive.org/web/20111007194223/http://aok2.lib.umbc.edu/specoll/Higgins/index.php Dick Higgins collection at the University of Maryland, Baltimore County] *[https://www.fondazionebonotto.org/en/collection/fluxus/artist Fondazione Bonotto, Fluxus works collection] *[http://fluxus.lib.uiowa.edu/ Fluxus Digital Collection, University of Iowa ] *[https://digital.lib.uiowa.edu/islandora/object/ui%3Afluxus Fluxus West Digital Collection] *[https://www.fluxuscomesalive.fun/en/ Fluxus Comes Alive - interactive Fluxus guide] *{{discogs artist|Fluxus (4)}} {{div col end}} [[Категорија:Експериментална музика]] [[Категорија:Авангардна уметност]] [[Категорија:Концептуална уметност]] [[Категорија:Врски за Wayback од предлошката „Семарх“]] lunen1i77uxerrliepzxuyqdlamn80g 0 1404987 5640786 2026-10-05T13:59:13Z Идеологист 62535 Пренасочување кон [[Костадин Танчев]] 5640786 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Костадин Танчев]] b2ioxz2yf93qkktcuabzbatt7xa6i26 0 1404988 5640787 2026-10-05T13:59:57Z Идеологист 62535 Пренасочување кон [[Костадин Танчев]] 5640787 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Костадин Танчев]] b2ioxz2yf93qkktcuabzbatt7xa6i26 0 1404990 5640794 2026-10-05T14:47:53Z Orce Wiki 121850 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1362986469|Tilia cordata]]“ 5640794 wikitext text/x-wiki '''''Tilia cordata''''' или '''ситнолисна липа''' ''—'' [[Вид (биологија)|вид]] [[Скриеносеменици|цветно растение]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[слезови]] (''Malvaceae''), природно распространето во поголемиот дел од [[Европа]]. Се среќава на широк простор – од [[Британски Острови|Британските Острови]] и [[Скандинавски Полуостров|Скандинавскиот Полуостров]], преку поголемиот дел од европскиот континент, па сè до [[Кавказ]] и регионите на [[Југозападна Азија|Западна Азија]]. На југот од својот опсег ретко се среќава во низините и може да се најде речиси исклучиво на високите планини.<ref name="rushforth">{{Наведена книга|title=Trees of Britain and Europe|last=Rushforth, K.|publisher=Collins|year=1999|isbn=0-00-220013-9}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Trees and Woodland in The British Landscape|last=Rackham|first=Oliver|publisher=Weidenfeld and Nicolson|year=1976|isbn=978-1-4746-1404-7|location=London|page=21|author-link=Oliver Rackham}}</ref> == Опис == [[File:Tilia_platyphyllos_and_T._cordata_leaf_comparison.jpg|лево|мини|140x140пкс| Споредба на листовите на ''T. platyphyllos'' (лево) и ''T. cordata'']] ''Tilia cordata'' е [[Листопадни растенија|листопадно]] дрво со широко раширена крошна, кое расте до 30 метри височина. Младите гранчиња се голи или имаат прости влакна. [[Лист|Листовите]] се мали, тврди и имаат заоблена форма. Во основата имаат срцевиден, а неретко и асиметричен облик, додека на самиот врв нагло се стеснуваат во остар шилец. Нивниот раб е фино назабен. Горната страна им е темнозелена и гола, додека долната страна има сивкасто-зелена нијанса и карактеристични снопчиња од црвеникаво-кафеави влакненца во аглите каде што се расклонуваат жилите. Попречните жилички што ги спојуваат главните странични жили се речиси невидливи, а [[Лисна дршка|лисните дршки]] се мазни и со должина од 3 до 5 см. Ливчето во основата на [[Соцветие|соцветието]] е ланцетно до елиптично-ланцетно, со ретки прости влакна или голо. Соцветието има од 5 до 10 [[Цвет|цвета]]. Чашкините ливчиња се долги од 2,5 до 4,5 мм. Венечните ливчиња се жолтеникави, елиптично-ланцетни и долги од 4 до 8 мм. Најмногу може да има 30 [[Прашник|прашници]]. [[Плод|Плодот]] претставува топчесто оревче долго околу 6 мм. Тоа е мазно или со слабо забележливи 2-3 ребра.<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1998|location=Скопје|pages=822}}</ref> Во Македонија расте на влажни места во појасот на дабовите шуми. Се среќава на [[Пелистер]] - с. [[Магарево]], [[Ресен]] - помеѓу [[Ѓавато (Битолско)|Ѓавато]] и Макази и во [[Маврово]].<ref name=":1" /> [[File:Tilia_cordata,_Small-leaved_Lime,_Cowlairs,_Glasgow.jpg|алт=photo|лево|мини|150x150пкс| Расаден материјал ''Tilia cordata'' со котиледони]] == Екологија == Ситнолисната липа (''Tilia cordata'') најдобро успева на богати и влажни почви, иако успева да преживее и на посиромашни, песокливи терени, под услов да има доволно влага бидејќи тешко поднесува сушни периоди. Во зимскиот период, додека е во фаза на мирување, овој вид покажува голема отпорност на екстремен студ и може да ги преживее ниските температури сè до −34 °C.<ref>{{Наведено списание|last=Jensen, J.S.|date=2003|title=Lime - ''Tilia'' spp.|url=http://www.euforgen.org/fileadmin//templates/euforgen.org/upload/Publications/Technical_guidelines/926_Technical_guidelines_for_genetic_conservation_and_use_for_lime__Tilia_cordata_and_Tilia_platyphyllos_.pdf|journal=EUFORGEN Technical Guidelines for Genetic Conservation and Use|page=6 p|archive-url=https://web.archive.org/web/20170131185559/http://www.euforgen.org/fileadmin//templates/euforgen.org/upload/Publications/Technical_guidelines/926_Technical_guidelines_for_genetic_conservation_and_use_for_lime__Tilia_cordata_and_Tilia_platyphyllos_.pdf|archive-date=2017-01-31|access-date=2017-01-19}}</ref> [[File:Tilia_cordata_pollen.jpg|алт=Photomicrograph showing reddish-brown grains, roughly spherical with a few indentations visible on each|мини| Преработен, обоен полен од ситнолисна липа (''Tilia cordata'').]] == Штетници и болести == Иако ова дрво е прилично отпорно на болести, сувите почви може да предизвикаат сушење и кафеавеење на листовите. Сепак, тоа не е долгорочен проблем, бидејќи тие листови секако паѓаат наесен. Од [[Инсекти|инсектите]], најголема закана за него претставуваат [[Лисни вошки (натсемејство)|лисните вошки]], јапонските и липовите бубачки, мрежестите стеници, како и гасениците на повеќе видови молци<ref name="facts">{{Наведена мрежна страница|url=http://hort.ufl.edu/database/documents/pdf/tree_fact_sheets/tilcora.pdf|title=''Tilia cordata'' Littleleaf Linden|last=Gilman|first=Edward|last2=Watson, Dennis|archive-url=https://web.archive.org/web/20120716164903/http://hort.ufl.edu/database/documents/pdf/tree_fact_sheets/tilcora.pdf|archive-date=2012-07-16|accessdate=28 February 2014}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.woodpests.com/pests-gallery/lamprodila-rutilans|title=WoodPests - Lamprodila rutilans|last=WoodPests|work=woodpests.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260510130533/https://www.woodpests.com/pests-gallery/lamprodila-rutilans|archive-date=2026-05-10|accessdate=2026-05-10}}</ref> (меѓу кои и познатиот [[губар]]).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://tidcf.nrcan.gc.ca/en/insects/factsheet/9506|title=Gypsy moth|date=31 December 2013|work=[[Natural Resources Canada]]|accessdate=20 April 2021}}</ref> == Одгледување и употреба == Поради својата елегантна форма и густата сенка, ''Tilia cordata'' претставува многу популарно украсно дрво за улични дрвореди во Европа и САД. Поднесува кастрење, па затоа се користи за шпалири и за обликување [[бонсаи]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bonsaifocus.com/article_read/414/tilia-cordata.html|title=Bonsai Focus|archive-url=https://web.archive.org/web/20140228052806/http://www.bonsaifocus.com/article_read/414/tilia-cordata.html|archive-date=2014-02-28|accessdate=27 February 2014}}</ref> Историски, дрвото од ситнолисната липа се користело и за изработка на штитови. Ситнолисната липа најдобри резултати постигнува во неутрални до благо кисели или алкални почви (pH 5,0–8,0) и добро поднесува умерени до многу студени климатски услови. Краткотрајно може да поднесе и прекумерно наводнување. Сепак, главна слабост ѝ се сушните периоди и почвите со висока концентрација на сол. === Хибриди === * Со природно или вештачко вкрстување меѓу ситнолисната (''T. cordata'') и крупнолисната липа (''T. platyphyllos'') се добива популарниот хибриден вид - обичната липа (''Tilia × europaea'').<ref name="rushforth" /> === Чај од липа === [[File:Tilia_cordata_MHNT.BOT.2004.0.780.jpg|лево|мини| Зрели плодови]] [[File:Tiliae_flos_dried.jpg|мини| Цветови на ''Tilia cordata'' како што најчесто се користат во чајот од цвет од липа.]] Цветот од липа има долга традиција на употреба како природен лек низ поголемиот дел од Европа, каде што најчесто се подготвува како [[чај]]. Овој напиток е многу популарен во повеќе европски култури, иако има различни локални називи. === Мед === === Лисја === Пчелите го користат нектарот од цветовите на липата за да создадат карактеристичен монофлорен мед кој е исклучително популарен ширум европскиот континент. Овој липов мед е познат по своите богати хранливи состојки и традиционално се цени поради неговите благотворни и лековити дејства врз здравјето. Свежите и млади листови од ова дрво служат како честа храна за пасење на крупниот добиток.<ref name="botanical">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.botanical.com/botanical/mgmh/l/limtre28.html|title=Lime Tree|last=Grieve|first=M|publisher=Botanical.com}}</ref> === Липово дрво === Белото, фино зрнесто дрво од липа не е многу цврсто, но е класичен и прв избор за [[копаничарство]] — познато по изработката на олтари и украси во верски објекти. Поради својата леснотија, исто така се користи за изработка на лажици, лесен мебел, кошници за пчели и рамки за саќе.<ref>{{Наведени вести|url=https://news.google.com/newspapers?id=ocBOAAAAIBAJ&sjid=h0kDAAAAIBAJ&pg=3016%2C5094252|title=Little leaf linden is fragrant|last=Williams SWCD|date=16 February 2005|work=The Bryan Times|access-date=28 February 2014|page=11}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{Ризница|Tilia cordata}} * [http://www.euforgen.org/species/tilia-cordata/ ''Tilia cordata''] – мапа на дистрибуција, генетски конзервациски единици и сродни ресурси. Европска програма за шумски генетски ресурси (EUFORGEN) {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Молдова]] [[Категорија:Флора на Унгарија]] [[Категорија:Таксони опишани од Филип Милер]] [[Категорија:Билни чаеви]] [[Категорија:Флора на Франција]] [[Категорија:Флора на Украина]] [[Категорија:Флора на Шпанија]] [[Категорија:Флора на Турција]] [[Категорија:Флора на Италија]] [[Категорија:Флора на Литванија]] [[Категорија:Флора на Латвија]] [[Категорија:Флора на Романија]] [[Категорија:Флора на Естонија]] [[Категорија:Флора на Германија]] [[Категорија:Флора на Велс]] [[Категорија:Флора на Норвешка]] [[Категорија:Флора на Данска]] [[Категорија:Флора на Азербејџан]] [[Категорија:Липа]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] tsu4n9czt4p7dzcjt1rekxronesdwtl 5640817 5640794 2026-10-05T15:35:04Z Orce Wiki 121850 5640817 wikitext text/x-wiki {{Закосен наслов}}{{speciesbox | image = Tilia-cordata2.JPG | image_caption = Tilia cordata | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{cite iucn |author=Rivers, M.C. |author2=Barstow, M. |author3=Khela, S. |year=2017 |title=''Tilia cordata'' |volume=2017 |article-number=e.T203360A68079373 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T203360A68079373.en |access-date=16 July 2023}}</ref> | genus = Tilia | species = cordata | authority = [[Philip Miller|Mill.]] | range_map = Tilia cordata range.svg | range_map_caption = Мапа на распространетост }} '''''Tilia cordata''''' или '''ситнолисна липа''' ''—'' [[Вид (биологија)|вид]] [[Скриеносеменици|цветно растение]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[слезови]] (''Malvaceae''), природно распространето во поголемиот дел од [[Европа]]. Се среќава на широк простор – од [[Британски Острови|Британските Острови]] и [[Скандинавски Полуостров|Скандинавскиот Полуостров]], преку поголемиот дел од европскиот континент, па сè до [[Кавказ]] и регионите на [[Југозападна Азија|Западна Азија]]. На југот од својот опсег ретко се среќава во низините и може да се најде речиси исклучиво на високите планини.<ref name="rushforth">{{Наведена книга|title=Trees of Britain and Europe|last=Rushforth, K.|publisher=Collins|year=1999|isbn=0-00-220013-9}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Trees and Woodland in The British Landscape|last=Rackham|first=Oliver|publisher=Weidenfeld and Nicolson|year=1976|isbn=978-1-4746-1404-7|location=London|page=21|author-link=Oliver Rackham}}</ref> == Опис == [[File:Tilia_platyphyllos_and_T._cordata_leaf_comparison.jpg|лево|мини|140x140пкс| Споредба на листовите на ''[[Tilia platyphyllos]]'' (лево) и ''T. cordata'']] ''Tilia cordata'' е [[Листопадни растенија|листопадно]] дрво со широко раширена крошна, кое расте до 30 метри височина. Младите гранчиња се голи или имаат прости влакна. [[Лист|Листовите]] се мали, тврди и имаат заоблена форма. Во основата имаат срцевиден, а неретко и асиметричен облик, додека на самиот врв нагло се стеснуваат во остар шилец. Нивниот раб е фино назабен. Горната страна им е темнозелена и гола, додека долната страна има сивкасто-зелена нијанса и карактеристични снопчиња од црвеникаво-кафеави влакненца во аглите каде што се расклонуваат жилите. Попречните жилички што ги спојуваат главните странични жили се речиси невидливи, а [[Лисна дршка|лисните дршки]] се мазни и со должина од 3 до 5 см. Ливчето во основата на [[Соцветие|соцветието]] е ланцетно до елиптично-ланцетно, со ретки прости влакна или голо. Соцветието има од 5 до 10 [[Цвет|цвета]]. Чашкините ливчиња се долги од 2,5 до 4,5 мм. Венечните ливчиња се жолтеникави, елиптично-ланцетни и долги од 4 до 8 мм. Најмногу може да има 30 [[Прашник|прашници]]. [[Плод|Плодот]] претставува топчесто оревче долго околу 6 мм. Тоа е мазно или со слабо забележливи 2-3 ребра.<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1998|location=Скопје|pages=822}}</ref> Во [[Македонија]] расте на влажни места во појасот на дабовите шуми. Се среќава на [[Пелистер]] - с. [[Магарево]], [[Ресен]] - помеѓу [[Ѓавато (Битолско)|Ѓавато]] и [[Макази]] и во [[Маврово]].<ref name=":1" /> [[File:Tilia_cordata,_Small-leaved_Lime,_Cowlairs,_Glasgow.jpg|алт=photo|лево|мини|150x150пкс| Расаден материјал ''Tilia cordata'' со котиледони]] == Екологија == Ситнолисната липа (''Tilia cordata'') најдобро опстојува на богати и влажни почви, иако успева да преживее и на посиромашни, песокливи терени, под услов да има доволно влага бидејќи тешко поднесува сушни периоди. Во зимскиот период, додека е во фаза на мирување, овој вид покажува голема отпорност на екстремен студ и може да ги преживее ниските температури сè до −34 °C.<ref>{{Наведено списание|last=Jensen, J.S.|date=2003|title=Lime - ''Tilia'' spp.|url=http://www.euforgen.org/fileadmin//templates/euforgen.org/upload/Publications/Technical_guidelines/926_Technical_guidelines_for_genetic_conservation_and_use_for_lime__Tilia_cordata_and_Tilia_platyphyllos_.pdf|journal=EUFORGEN Technical Guidelines for Genetic Conservation and Use|page=6 p|archive-url=https://web.archive.org/web/20170131185559/http://www.euforgen.org/fileadmin//templates/euforgen.org/upload/Publications/Technical_guidelines/926_Technical_guidelines_for_genetic_conservation_and_use_for_lime__Tilia_cordata_and_Tilia_platyphyllos_.pdf|archive-date=2017-01-31|access-date=2017-01-19}}</ref> [[File:Tilia_cordata_pollen.jpg|алт=Photomicrograph showing reddish-brown grains, roughly spherical with a few indentations visible on each|мини| Преработен, обоен полен од ситнолисна липа (''Tilia cordata'').]] == Штетници и болести == Иако ова дрво е прилично отпорно на болести, сувите почви може да предизвикаат сушење и кафеавеење на листовите. Сепак, тоа не е долгорочен проблем, бидејќи тие листови секако паѓаат наесен. Од [[Инсекти|инсектите]], најголема закана за него претставуваат [[Лисни вошки (натсемејство)|лисните вошки]], јапонските и липовите бубачки, мрежестите стеници, како и [[ларва|гасениците]] на повеќе видови молци<ref name="facts">{{Наведена мрежна страница|url=http://hort.ufl.edu/database/documents/pdf/tree_fact_sheets/tilcora.pdf|title=''Tilia cordata'' Littleleaf Linden|last=Gilman|first=Edward|last2=Watson, Dennis|archive-url=https://web.archive.org/web/20120716164903/http://hort.ufl.edu/database/documents/pdf/tree_fact_sheets/tilcora.pdf|archive-date=2012-07-16|accessdate=28 February 2014}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.woodpests.com/pests-gallery/lamprodila-rutilans|title=WoodPests - Lamprodila rutilans|last=WoodPests|work=woodpests.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260510130533/https://www.woodpests.com/pests-gallery/lamprodila-rutilans|archive-date=2026-05-10|accessdate=2026-05-10}}</ref> (меѓу кои и познатиот [[губар]]).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://tidcf.nrcan.gc.ca/en/insects/factsheet/9506|title=Gypsy moth|date=31 December 2013|work=[[Natural Resources Canada]]|accessdate=20 April 2021}}</ref> == Одгледување и употреба == Поради својата елегантна форма и густата сенка, ''Tilia cordata'' претставува многу популарно украсно дрво за улични дрвореди во Европа и САД. Поднесува кастрење, па затоа се користи за шпалири и за обликување [[бонсаи]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bonsaifocus.com/article_read/414/tilia-cordata.html|title=Bonsai Focus|archive-url=https://web.archive.org/web/20140228052806/http://www.bonsaifocus.com/article_read/414/tilia-cordata.html|archive-date=2014-02-28|accessdate=27 February 2014}}</ref> Историски, дрвото од ситнолисната липа се користело и за изработка на штитови. Ситнолисната липа најдобри резултати постигнува во неутрални до благо кисели или алкални почви (pH 5,0–8,0) и добро поднесува умерени до многу студени климатски услови. Краткотрајно може да поднесе и прекумерно наводнување. Сепак, главна слабост ѝ се сушните периоди и почвите со висока концентрација на сол. === Хибриди === * Со природно или вештачко вкрстување меѓу ситнолисната (''T. cordata'') и крупнолисната липа (''[[Tilia platyphyllos]]'') се добива популарниот хибриден вид - обичната липа (''Tilia × europaea'').<ref name="rushforth" /> === Чај од липа === [[File:Tilia_cordata_MHNT.BOT.2004.0.780.jpg|лево|мини| Зрели плодови]] [[File:Tiliae_flos_dried.jpg|мини| Цветови на ''Tilia cordata'' како што најчесто се користат во чајот од цвет од липа.]] Цветот од липа има долга традиција на употреба како природен лек низ поголемиот дел од Европа, каде што најчесто се подготвува како [[чај]]. Овој напиток е многу популарен во повеќе европски култури, иако има различни локални називи. === Мед === Пчелите го користат нектарот од цветовите на липата за да создадат карактеристичен монофлорен мед кој е исклучително популарен ширум европскиот континент. Овој липов мед е познат по своите богати хранливи состојки и традиционално се цени поради неговите благотворни и лековити дејства врз здравјето. === Лисја === Свежите и млади листови од ова дрво служат како честа храна за пасење на крупниот добиток.<ref name="botanical">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.botanical.com/botanical/mgmh/l/limtre28.html|title=Lime Tree|last=Grieve|first=M|publisher=Botanical.com}}</ref> === Липово дрво === Белото, фино зрнесто дрво од липа не е многу цврсто, но е класичен и прв избор за [[копаничарство]] — познато по изработката на олтари и украси во верските објекти. Поради својата леснотија, исто така се користи за изработка на лажици, лесен мебел, кошници за пчели и рамки за саќе.<ref>{{Наведени вести|url=https://news.google.com/newspapers?id=ocBOAAAAIBAJ&sjid=h0kDAAAAIBAJ&pg=3016%2C5094252|title=Little leaf linden is fragrant|last=Williams SWCD|date=16 February 2005|work=The Bryan Times|access-date=28 February 2014|page=11}}</ref> == Галерија == <gallery> Податотека:Bombus hypnorum - Tilia cordata - Keila.jpg|Шумски бумбар на Tilia cordata Податотека:Tilleul, Haute-Savoie, France.jpg|Tilia cordata Податотека:Heilbronn - Kirchhausen - St.-Anna-Linde - Ansicht von NNW im Juni.jpg|Tilia cordata стара 300 години Податотека:Tilia cordata - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-139.jpg|Илустрација на Tilia cordata Податотека:Frisch gepflanzte Winterlinde - Tilia cordata.jpg|Tilia cordata Податотека:Tilia cordata Sturm62.jpg|Илустрација на Tilia cordata од Јакоб Штурм Податотека:Tilia cordata bud illustration.jpg|Илустрација на пупка од Tilia cordata Податотека:Tilia cordata leaf illustration.jpg|Илустрација на лист од Tilia cordata Податотека:Tilia cordata flower illustration.jpg|Илустрација на цвет од Tilia cordata Податотека:Tilia cordata fruits illustration.jpg|Илустрација на плод од Tilia cordata </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.euforgen.org/species/tilia-cordata/ ''Tilia cordata''] – мапа на дистрибуција, генетски конзервациски единици и сродни ресурси. Европска програма за шумски генетски ресурси (EUFORGEN) {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Молдова]] [[Категорија:Флора на Унгарија]] [[Категорија:Таксони опишани од Филип Милер]] [[Категорија:Билни чаеви]] [[Категорија:Флора на Франција]] [[Категорија:Флора на Украина]] [[Категорија:Флора на Шпанија]] [[Категорија:Флора на Турција]] [[Категорија:Флора на Италија]] [[Категорија:Флора на Литванија]] [[Категорија:Флора на Латвија]] [[Категорија:Флора на Романија]] [[Категорија:Флора на Естонија]] [[Категорија:Флора на Германија]] [[Категорија:Флора на Велс]] [[Категорија:Флора на Норвешка]] [[Категорија:Флора на Данска]] [[Категорија:Флора на Азербејџан]] [[Категорија:Липа]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] g46qnyub1cazn5ye2rggv319yzczcd9 0 1404992 5640806 2026-10-05T15:12:58Z Виолетова 1975 Создадена страница со: {{taxobox |name = Црна леќа |image = Lens nigricans, Tsaghkadzor, in culture, 2012.08.17 (02) 1 (29320808646).jpg |image_caption = |regnum = [[Растенија]] |ordo = [[Бобовидни]] |familia = [[Бобови]] |subfamilia = [[Глушини]] |genus = [[Леќа (род)|Леќа]] |species = |binomial = ''Lens nigricans'' |binomial_authority = [[Godr.]] }} '''Црна леќа'' ([[науч.]]: Lens nigricans) — грмуш... 5640806 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = Црна леќа |image = Lens nigricans, Tsaghkadzor, in culture, 2012.08.17 (02) 1 (29320808646).jpg |image_caption = |regnum = [[Растенија]] |ordo = [[Бобовидни]] |familia = [[Бобови]] |subfamilia = [[Глушини]] |genus = [[Леќа (род)|Леќа]] |species = |binomial = ''Lens nigricans'' |binomial_authority = [[Godr.]] }} '''Црна леќа'' ([[науч.]]: Lens nigricans) — грмушесто едногодишно растение од семејството на бобови (Fabaceae). == Опис == == Во Македонија == Во Македонија расте <ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1231-1232}}</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Бобови]] [[Категорија:Глушини]] [[Категорија:Зеленчук]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 2aqn1d053plxjttfefc91po1wmjaeka 5640807 5640806 2026-10-05T15:13:20Z Виолетова 1975 5640807 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = Црна леќа |image = Lens nigricans, Tsaghkadzor, in culture, 2012.08.17 (02) 1 (29320808646).jpg |image_caption = |regnum = [[Растенија]] |ordo = [[Бобовидни]] |familia = [[Бобови]] |subfamilia = [[Глушини]] |genus = [[Леќа (род)|Леќа]] |species = |binomial = ''Lens nigricans'' |binomial_authority = [[Godr.]] }} ''Црна леќа'' ([[науч.]]: Lens nigricans) — грмушесто едногодишно растение од семејството на бобови (Fabaceae). == Опис == == Во Македонија == Во Македонија расте <ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1231-1232}}</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Бобови]] [[Категорија:Глушини]] [[Категорија:Зеленчук]] [[Категорија:Флора на Македонија]] fcrzcev0aq80my9dc9s616br7ard8g4 5640808 5640807 2026-10-05T15:13:40Z Виолетова 1975 Виолетова ја премести страницата [[Lens nigricans]] на [[Црна леќа]] 5640807 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = Црна леќа |image = Lens nigricans, Tsaghkadzor, in culture, 2012.08.17 (02) 1 (29320808646).jpg |image_caption = |regnum = [[Растенија]] |ordo = [[Бобовидни]] |familia = [[Бобови]] |subfamilia = [[Глушини]] |genus = [[Леќа (род)|Леќа]] |species = |binomial = ''Lens nigricans'' |binomial_authority = [[Godr.]] }} ''Црна леќа'' ([[науч.]]: Lens nigricans) — грмушесто едногодишно растение од семејството на бобови (Fabaceae). == Опис == == Во Македонија == Во Македонија расте <ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1231-1232}}</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Бобови]] [[Категорија:Глушини]] [[Категорија:Зеленчук]] [[Категорија:Флора на Македонија]] fcrzcev0aq80my9dc9s616br7ard8g4 5640810 5640808 2026-10-05T15:19:16Z Виолетова 1975 5640810 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = Црна леќа |image = Lens nigricans, Tsaghkadzor, in culture, 2012.08.17 (02) 1 (29320808646).jpg |image_caption = |regnum = [[Растенија]] |ordo = [[Бобовидни]] |familia = [[Бобови]] |subfamilia = [[Глушини]] |genus = [[Леќа (род)|Леќа]] |species = |binomial = ''Lens nigricans'' |binomial_authority = [[Godr.]] }} '''Црна леќа''' ([[науч.]]: ''Lens nigricans'') — грмушесто едногодишно растение од семејството на бобови (Fabaceae). == Опис == Ова е едногодишно растение, расте високо 10-30 см, со густи полурасперени или речиси расперени влакна, уште од основата разгрането и е со неколку вертикални стебленца. Стебленцата се тенки, по површината со лачно искривени влакна. Листовите се со 2-5 пара ливчиња, 5-15 мм долги, 1-2 мм широки, од двете страни со долги влакна. Цветовите се поединечни или по две на долга заедничка дршка, која е подолга од пазувните листови и на врвот завршува со една покуса или подолга осилка. Чашката е 6-8 мм долга, со расперени влакна. Венчето е долго колку и чапката, розе-виолетово, голо. Мешунката е широко-ромбична, 9-10 мм долга, гола, светлокафеава, обично со 2 семки.<ref name=":0" /> == Во Македонија == Во [[Македонија]] расте по тревести места и по варовнички камењари до 1500 метри надморска височина, и претставува широко распространето растение.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1231-1232}}</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Бобови]] [[Категорија:Глушини]] [[Категорија:Зеленчук]] [[Категорија:Флора на Македонија]] sbrf7mna6csiwc1oyrlsd4xzbxemhb1 0 1404993 5640809 2026-10-05T15:13:40Z Виолетова 1975 Виолетова ја премести страницата [[Lens nigricans]] на [[Црна леќа]] 5640809 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Црна леќа]] 53w97nguva6m8vbupuy7f5d5lwz4e28 1 1404994 5640811 2026-10-05T15:21:16Z Виолетова 1975 Создадена страница со: {{СЗР}} 5640811 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1404995 5640815 2026-10-05T15:28:01Z Виолетова 1975 синпоним 5640815 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Пролетен граор]] dzvstxg9v4yq4dchpz06o0yzdqi3ck1 1 1404996 5640818 2026-10-05T15:35:30Z Orce Wiki 121850 Создадена страница со: {{сзр}} 5640818 wikitext text/x-wiki {{сзр}} l91fuluhfmxd7xhcgfmssgp4a9mdc30 0 1404997 5640822 2026-10-05T15:40:57Z Andrew012p 85224 Andrew012p ја премести страницата [[Tekken 8 (видеоигра)]] на [[Tekken 8]]: Беспотребно во заграда 5640822 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Tekken 8]] ll4lgcctcd2zeotf49bohmu2wo488bb 0 1404998 5640826 2026-10-05T15:55:17Z Orce Wiki 121850 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1139851087|Kitaibelia]]“ 5640826 wikitext text/x-wiki '''''Kitaibelia''''' ''—'' [[Род (биологија)|род]] на [[Скриеносеменици|цветни растенија]] што припаѓаат на [[Семејство (биологија)|семејството]] [[слезови]] (''Malvaceae'').<ref name="POWO">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:25927-1|title=Kitaibelia Willd. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=16 May 2021}}</ref> Неговиот природен ареал го опфаќа Западниот [[Балкански Полуостров]], како и подрачјето од Јужна [[Турција]] до [[Сирија]].<ref name="POWO" /> Видови: <ref name="POWO" /> * ''Kitaibelia balansae'' {{Мали|Boiss.}} * ''Kitaibelia vitifolia'' {{Мали|Willd.}} Опис ''Kitaibelia'' е [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] [[тревесто растение]]. [[Цвет|Цветовите]] се сместени во пазувни цимозни [[Соцветие|соцветија]]. Има од 6 до 9 ливчиња на епикаликсот, кои во основата се незначително сраснати помеѓу себе. Столпчињата и жиговите се кончести. Карпелите (плодни листови) се распоредени во неколку неправилни серии околу столпчето. [[Плод|Плодот]] е шизокарпиум (сув распукан плод). Секоја карпела пука на горната страна и е со една [[Семе|семка]].<ref>{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1998|location=Скопје|pages=824}}</ref> == Наводи == {{Наводи}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] itbholo5ifuidtnjdwcqqp38ymvthkc 5640839 5640826 2026-10-05T16:08:47Z Orce Wiki 121850 Додадена инфокутија и галерија 5640839 wikitext text/x-wiki {{Закосен наслов}}{{Taxobox |image = Kitaibela vitifolia (Curtis).jpg |image_caption =Kitaibela vitifolia |taxon = Kitaibelia |authority = [[Willd.]] |synonyms = ''Kitaibela'' }} '''''Kitaibelia''''' ''—'' [[Род (биологија)|род]] на [[Скриеносеменици|цветни растенија]] што припаѓаат на [[Семејство (биологија)|семејството]] [[слезови]] (''Malvaceae'').<ref name="POWO">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:25927-1|title=Kitaibelia Willd. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=16 May 2021}}</ref> Неговиот природен ареал го опфаќа Западниот [[Балкански Полуостров]], како и подрачјето од Јужна [[Турција]] до [[Сирија]].<ref name="POWO" /> == Опис == ''Kitaibelia'' е [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] [[тревесто растение]] чии [[Цвет|цветови]] се сместени во пазувни цимозни [[Соцветие|соцветија]]. Има од 6 до 9 ливчиња на епикаликсот, кои во основата се незначително сраснати помеѓу себе. Столпчињата и жиговите се кончести. Карпелите (плодни листови) се распоредени во неколку неправилни серии околу столпчето. [[Плод|Плодот]] е шизокарпиум (сув распукан плод). Секоја карпела пука на горната страна и е со една [[Семе|семка]].<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1998|location=Скопје|pages=824}}</ref> Видови:<ref name="POWO" /> * ''Kitaibelia balansae'' {{Мали|Boiss.}} * ''[[Kitaibelia vitifolia]]'' {{Мали|Willd.}} Во [[Македонија]] од ова ретко растение се среќава видот ''[[Kitaibelia vitifolia]]'', кој некаде се појавува повремено а некаде е постојано присутен.<ref name=":1" /> == Галерија == <gallery> Податотека:Kitaibela vitifolia - Fleur.jpg|Kitaibelia vitifolia Податотека:Kitaibela vitifolia1ba.UME.JPG|Kitaibelia vitifolia Податотека:Kitaibela vitifolia - Floraison.jpg|Kitaibelia vitifolia Податотека:IMG 9998-Kitaibela vitifolia.jpg|Цвет на Kitaibelia vitifolia </gallery> == Наводи == {{Наводи}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] po86p6mks7fu9bqbrh81i8xu08ts55z 5640861 5640839 2026-10-05T17:44:03Z Виолетова 1975 /* Опис */ 5640861 wikitext text/x-wiki {{Закосен наслов}}{{Taxobox |image = Kitaibela vitifolia (Curtis).jpg |image_caption =Kitaibela vitifolia |taxon = Kitaibelia |authority = [[Willd.]] |synonyms = ''Kitaibela'' }} '''''Kitaibelia''''' ''—'' [[Род (биологија)|род]] на [[Скриеносеменици|цветни растенија]] што припаѓаат на [[Семејство (биологија)|семејството]] [[слезови]] (''Malvaceae'').<ref name="POWO">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:25927-1|title=Kitaibelia Willd. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=16 May 2021}}</ref> Неговиот природен ареал го опфаќа Западниот [[Балкански Полуостров]], како и подрачјето од Јужна [[Турција]] до [[Сирија]].<ref name="POWO" /> == Опис == ''Kitaibelia'' е [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] [[тревесто растение]] чии [[Цвет|цветови]] се сместени во пазувни цимозни [[Соцветие|соцветија]]. Има од 6 до 9 ливчиња на епикаликсот, кои во основата се незначително сраснати помеѓу себе. Столпчињата и жиговите се кончести. Карпелите (плодни листови) се распоредени во неколку неправилни серии околу столпчето. [[Плод|Плодот]] е шизокарпиум (сув распукан плод). Секоја карпела пука на горната страна и е со една [[Семе|семка]].<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1998|location=Скопје|pages=824}}</ref> Видови:<ref name="POWO" /> * ''[[Kitaibelia balansae]]'' {{Мали|Boiss.}} * ''[[Kitaibelia vitifolia]]'' {{Мали|Willd.}} Во [[Македонија]] од ова ретко растение се среќава видот ''[[Kitaibelia vitifolia]]'', кој некаде се појавува повремено а некаде е постојано присутен.<ref name=":1" /> == Галерија == <gallery> Податотека:Kitaibela vitifolia - Fleur.jpg|Kitaibelia vitifolia Податотека:Kitaibela vitifolia1ba.UME.JPG|Kitaibelia vitifolia Податотека:Kitaibela vitifolia - Floraison.jpg|Kitaibelia vitifolia Податотека:IMG 9998-Kitaibela vitifolia.jpg|Цвет на Kitaibelia vitifolia </gallery> == Наводи == {{Наводи}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] 7xinviww7srs1xc3h3osdqidzjxvvgx 0 1404999 5640836 2026-10-05T16:06:25Z Виолетова 1975 Создадена страница со: {{Speciesbox |image = Lathyrus venetus 1.jpg |genus = Lathyrus |species = venetus |authority = [[Rouy]] |synonyms = |synonyms_ref = }} '''Момин граор''' ([[науч.]] ''Lathyrus venetus'') — [[Вид (биологија)|вид]] цветно [[Тревесто растение|тревесто]] [[повеќегодишно растение]] од родот граор, ''[[Lathyrus]]''. == Опис == А <ref name=":0">{{Навед... 5640836 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image = Lathyrus venetus 1.jpg |genus = Lathyrus |species = venetus |authority = [[Rouy]] |synonyms = |synonyms_ref = }} '''Момин граор''' ([[науч.]] ''Lathyrus venetus'') — [[Вид (биологија)|вид]] цветно [[Тревесто растение|тревесто]] [[повеќегодишно растение]] од родот граор, ''[[Lathyrus]]''. == Опис == А <ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1236}}</ref> == Распространетост и живеалиште == Во [[Македонија]] расте по . == Наводи == {{наводи}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 7d1eodl2rw7gnlfs7twwc0vkqe9xriz 5640837 5640836 2026-10-05T16:06:45Z Виолетова 1975 Виолетова ја премести страницата [[Lathyrus venetus]] на [[Момин граор]] 5640836 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image = Lathyrus venetus 1.jpg |genus = Lathyrus |species = venetus |authority = [[Rouy]] |synonyms = |synonyms_ref = }} '''Момин граор''' ([[науч.]] ''Lathyrus venetus'') — [[Вид (биологија)|вид]] цветно [[Тревесто растение|тревесто]] [[повеќегодишно растение]] од родот граор, ''[[Lathyrus]]''. == Опис == А <ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1236}}</ref> == Распространетост и живеалиште == Во [[Македонија]] расте по . == Наводи == {{наводи}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 7d1eodl2rw7gnlfs7twwc0vkqe9xriz 5640863 5640837 2026-10-05T17:53:32Z Виолетова 1975 5640863 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image = Lathyrus venetus 1.jpg |genus = Lathyrus |species = venetus |authority = [[Rouy]] |synonyms = |synonyms_ref = }} '''Момин граор''' ([[науч.]] ''Lathyrus venetus'') — [[Вид (биологија)|вид]] цветно [[Тревесто растение|тревесто]] [[повеќегодишно растение]] од родот граор, ''[[Lathyrus]]''. == Опис == Ова е повеќегодишно растение, високо 20-40 см, голо или со ретки влакна. Стебленцата се неколку и тие избиваат од подземниот дел на растението, вертикални, обично неразгранети, без крила, со ретки влакна или голи. Листовите со три пара ливчиња, на врвот со куса осилка, а во некои случаи врвот на перестиот лист завршува со ливче. Ливчињата се јајцевидно-круглести или широко јајцевидни. Соцветието е со 10-30 цвета, чашката долга 6-7 мм, долга, гола, со ретки влакна по запците, кои се со различна должина. Венчето е 10-15 мм долго, светлопурпурно, со многу темно барјаче. Мешунката е долгнавеста, долга 40-60 мм, со црвеникаво-кафеави проседнати жлезди, со 12 семки.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1236}}</ref> == Распространетост и живеалиште == Во [[Македонија]] расте по работ на шумите и ретките шумски состоини, на надморска височина до 1800 метри. Видот е познат за Катлановска Бања, Жеден, Скопска Црна Гора, Китка, клисурата на реката Треска, Таорска Клисура, клисурата на реката Пчиња, Маврови Анови, Бистра, Крчин, Дебар, Јабланица, Илинска Планина, Галичица, Битола, Крушево, Кавадарци, Крива Паланка, Плачковица, Беласица, Кожуф.<ref name=":0" /> == Наводи == {{наводи}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Македонија]] byo3b1tcebbdhg5geunwtp9gyna2g0k 0 1405000 5640838 2026-10-05T16:06:45Z Виолетова 1975 Виолетова ја премести страницата [[Lathyrus venetus]] на [[Момин граор]] 5640838 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Момин граор]] 6w82z7blx72y5kfs9na792ys1nav400 1 1405001 5640840 2026-10-05T16:09:32Z Orce Wiki 121850 Создадена страница со: {{сзр}} 5640840 wikitext text/x-wiki {{сзр}} l91fuluhfmxd7xhcgfmssgp4a9mdc30 0 1405002 5640843 2026-10-05T16:33:50Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: [[Податотека:Ballast tank boat cross section.png|мини|395x395пкс|Попречен пресек на брод со еден баластен резервоар на дното]] '''Баласт''' во [[техника]]та и [[механика]]та — дополнителен, постојано прицврстен или привремено внесен [[товар]] со цел да се постигнат резултат... 5640843 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Ballast tank boat cross section.png|мини|395x395пкс|Попречен пресек на брод со еден баластен резервоар на дното]] '''Баласт''' во [[техника]]та и [[механика]]та — дополнителен, постојано прицврстен или привремено внесен [[товар]] со цел да се постигнат резултати по една или повеќе од следниве точки истовремено: * подобрување на балансните својства (т.е. положбата на објектот вклучувајќи ги попречениот наклон и диферентот, како и стабилноста преку поместување на центарот на тежината на објектот во саканата насока);<ref name="Викитека СМТ">[[Станюкович, Константин Михайлович|Станюкович К. М.]] [[s:Словарь морских терминов, встречающихся в рассказах (Станюкович)|Словарь морских терминов, встречающихся в рассказах]].</ref> * постигнување одредена рамнотежна положба меѓу силата на [[Гравитација|гравитацијата]] и силата на откинување од површината (т.е. силата на подигање во [[воздух]], силата на пловност или потисната сила од водата); * отежнување на предметот со цел намалување на вибрациите или намалување на влијанието на надворешните чинители врз предметот (вклучително и временските услови). Добар пример за ова е играчката што се лула и се враќа во исправена положба — сите три точки се исполнети, а како баласт се користи тегче. == Пловидба == Користениот баласт на бродовите — празен товар ([[леано железо|леани железни прачки]], [[камен]], [[песок]] итн.), кој се натоварува во бродското складиште за да се зголеми газењето и да се подобри стабилноста; кај современите големи бродови улогата на баласт ја има [[вода]]та, што се полни во баластните цистерни. == Железничко стопанство == Баластот на железницата — чакален или песочен слој што се поставува врз земјениот железнички пат; баластот (патен баласт) создава еластична основа за праговите, обезбедува рамномерно движење на [[воз]]овите, придонесува за брзо одведување на водата од праговите итн. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Ballast}} [[Категорија:Механизми]] [[Категорија:Технички поими]] 7512ezgvofvsz5o9vsltxv81fb717pu 1 1405003 5640844 2026-10-05T16:34:01Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{СЗР}} 5640844 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1405004 5640852 2026-10-05T17:13:57Z Тиверополник 1815 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1378653050|Western painting]]“ 5640852 wikitext text/x-wiki [[File:1665_Girl_with_a_Pearl_Earring.jpg|мини| ''[[Девојка со бисерна обетка|„Девојка со бисерна обетка]]'' “ од [[Јоханес Вермер]] (1665–1667)]] [[File:Edouard_Manet_-_The_Balcony_-_Google_Art_Project.jpg|мини| ''Балконот'' на [[Едуар Мане]] (1868)]] Историјата на '''западното сликарство''' претставува западна уметничка традиција од [[Антика|антиката]] до денес. <ref>Cole, Bruce ''Art of the Western World: From Ancient Greece to Post Modernism''. Simon and Schuster, 1981, [http://www.simonsays.com/content/book.cfm?tab=25&pid=403665 Simonsays.com] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200407043458/https://vimeo.com/simonandschuster/vod_pages|date=7 April 2020}} accessed 27 October 2007</ref> До средината на 19 век, првенствено се занимавала со претставителни и традиционални начини на производство, по кое [[Модерна уметност|помодерни]], [[Апстрактна уметност|апстрактни]] и [[Концептуална уметност|концептуални]] форми добиле поголема наклонетост. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bu.edu/wcp/Papers/Aest/AestCrod.htm|title=Explaining Modernism W. Stephen Croddy, retrieved 11 November 2008|date=1962-10-25|publisher=Bu.edu|accessdate=2014-08-08}}</ref> Првично служејќи на царско, приватно, граѓанско и религиозно покровителство, западното сликарство подоцна нашло публика во [[Аристократија|аристократијата]] и средната класа. Од [[Среден век|средниот век]] па сè до [[Ренесанса|ренесансата,]] сликарите работеле за црквата и богатата аристократија.<ref>[https://web.archive.org/web/20010420173912/http://www.geocities.com/rr17bb/patronage.html Discussion of the role of patrons in the Renaissance], retrieved 11 November 2008</ref> Почнувајќи од [[Барок|барокниот]] период, уметниците добивале приватни нарачки од пообразована и просперитетна средна класа. <ref>[http://www.answers.com/topic/artistic-patronage History 1450–1789: Artistic Patronage] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190401123051/http://www.answers.com/topic/artistic-patronage}}, retrieved 11 November 2008</ref> Идејата за „[[Ларпурлартизам|уметност заради уметност]]“ <ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9125149/art-for-arts-sake Britannica.com] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080807150213/http://www.britannica.com/eb/article-9125149/art-for-arts-sake}}, retrieved 11 November 2008</ref> почнала да наоѓа израз во делата на [[Романтизам|романтичарските]] сликари. <ref>[http://www.victorianweb.org/decadence/artsake.html Victorianweb.org] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081203125747/http://www.victorianweb.org/decadence/artsake.html}}, ''Aesthetes, Decadents, and the Idea of Art for Art's Sake''; George P. Landow, Professor of English and the History of Art, Brown University, retrieved 11 November 2008</ref> Во текот на 19 век се основале комерцијални [[Уметничка галерија|галерии]] кои продолжиле да обезбедуваат покровителство во 20 век. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.whistler.arts.gla.ac.uk/biog/Dura_P.htm|title=National Gallery of Art, retrieved 11 November 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20071106102251/http://www.whistler.arts.gla.ac.uk/biog/Dura_P.htm|archive-date=6 November 2007}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.artic.edu/aic/exhibitions/picasso/themes.html|title=''Cézanne to Picasso: Ambroise Vollard, Patron of the Avant-Garde,'' Chicago Art Institute, retrieved 11 November 2008|publisher=Artic.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20081012050647/http://www.artic.edu/aic/exhibitions/picasso/themes.html|archive-date=12 October 2008|accessdate=2014-08-08}}</ref> Западното сликарство го достигнал својот врв во [[Европа]] за време на ренесансата, паралелно со усовршувањето на цртањето, употребата на [[перспектива]], амбициозната архитектура, [[Таписерија|таписеријата]], [[Витраж|витражот]] и скулптурата, како и во периодот пред и по појавата на [[Печатарска машина|печатарската машина]].<ref>Meggs, Philip B. ''A History of Graphic Design''. John Wiley & Sons, Inc. 1998; (pp. 58–69) {{ISBN|0-471-29198-6}}</ref> Следејќи ја длабочината на откритијата и сложеноста на иновациите на ренесансата, западното сликарство продолжило од периодот на [[Барок|барокот]] до [[Современа уметност|современата уметност]].<ref>Cole, Bruce & Gealt, Adelheid M. [https://books.google.com/books?id=wm87Lkh1cOEC&pg=PA151 ''Art of the Western World: from Ancient Greece to Post-Modernism''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20221122072604/https://books.google.com/books?id=wm87Lkh1cOEC&pg=PA151|date=22 November 2022}}, retrieved 11 November 2008</ref> == Праисторија == <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:Paintings_from_the_Chauvet_cave_(museum_replica).jpg|алт=Replica of painting in the Chauvet cave, the oldest known Western cave paintings, dated to some 30,000 years old.| Реплика на сликарство во [[Шове|пештерата Шове]], најстарите познати западни пештерски слики, стари околу 30.000 години. File:Lions_painting,_Chauvet_Cave_(museum_replica).jpg|алт=Replica of lions painting in the Chauvet cave| Реплика на слика од [[Лав|лавови]] во пештерата Шов File:Pech_Merle_main.jpg|алт=Pech Merle cave painting dating to some 25,000 BC.| Пештерска слика од Пеш Мерл која датира од околу 25.000 година п.н.е. <ref>{{Наведена книга|title=Painted Caves: Palaeolithic Rock Art in Western Europe|last=Lawson|first=Andrew J.|publisher=Oxford University Press|year=2012|isbn=978-0-19-969822-6|location=Oxford|pages=373–374}}</ref> File:Lascaux_painting.jpg|алт=Aurochs, horses and deer painted on Lascaux cave, one of the best known cave painting sites, dating to about 15,000 to 10,000 BC.| Бизони, [[Коњ|коњи]] и [[елени]] насликани во [[Ласко (пештера)|пештерата Ласко]], едно од најпознатите места за пештерски сликарство, кое датира од околу 15.000 до 10.000 година п.н.е. File:9_Bisonte_Magdaleniense_polícromo.jpg|алт=Altamira cave bison, done 14,000 to 12,000 BC.| [[Бизон]] од пештерата [[Алтамира]], направен од 14.000 до 12.000 година п.н.е. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.deutsches-museum.de/en/museumsinsel/ausstellung/cave-of-altamira|title=The Cave of Altamira – a Glimpse into the Palaeolithic Age}}</ref> </gallery>Историјата на западното сликарство датира од [[Пештерско сликарство|пештерските слики]] кои биле откриени во Франција и северна Шпанија од [[Праисториска уметност|праисториските]] [[Праисториска уметност|уметници]] во [[камено време]], а најстарото датира од околу 30.000 години. Тие се гравирани и насликани со [[Окер|црвен окер]] и црн пигмент, вклучувајќи точки и модели за раце, како и разни животни, хибриди човек-животина и луѓе вклучени во сцени на лов. {{Efn|Најзабележително [[мезолит|мезолитско]] уметничко дело било „марширачките воини“, карпеста слика во Цингл де ла Мола, [[Кастељон (покраина)|Кастељон]], Шпанија датирана од околу 7000 до 4000 п.н.е.<ref>Perlmutter, D. D. (1999). Visions of War: Picturing Warfare from the Stone Age to the Cyber Age. United Kingdom: St. Martin's Press. p. 47</ref>}} == Грција и Рим == === Егејски цивилизации === === Минојска цивилизација === <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:AMI_-_Oktopusvase.jpg|алт="Marine Style" flask with octopus, c. 1500-1450 BC| „Морски стил“ шише со [[октопод]], околу 1500-1450 п.н.е. File:AMI_-_Kamaresvase_1.jpg|алт=Kamares Ware pottery| Керамика Камарес Варе File:Knossos_bull_leaping_fresco.jpg|алт=Bull leaping fresco at Palace at Knossos| Фреска со бикови во палатата во [[Кносос]] File:Dauphins_de_knossos.jpg|алт=Dolphin fresco at Knossos| Фреска со делфини во Кносос File:Knossos_women_fresco.jpg|алт=Fresco of women at Knossos| Фреска на жени во Кносос File:The_Parisian,_fresco,_Knossos,_Greece.jpg|алт=Fresco of a lady at Knossos, whose hairstyle has her called La Parisienne.| Фреска на дама од Кносос File:Akrotiri_Antelopes_fresco.jpg|алт=Akrotiri Antelope fresco| Фреска од антилопа во Акротири File:Akrotiri_Boxer_Fresco.jpg|алт=Akrotiri Boxer Fresco| Фреска од Акротири Боксер File:Akrotiri_-_Fresco_of_a_fisherman.jpg|алт=Akrotiri fisherman fresco| Рибарска фреска во Акротири File:Cueilleuse_de_safran,_fresque,_Akrotiri,_Grèce.jpg|алт=Akrotiri lady saffron gatherer| Акротири дама собирач на шафран File:Akrotiri_Spring_Fresco_room.jpg|алт=Akrotiri Spring Fresco, landscape with volcanic rock, lilies, and swallows courting.| Фреска од [[Пролет|изворот]] Акротири, пејзаж со вулкански карпи, лилјани и ластовички кои се додворуваат. File:Akrotiri_minoan_town.jpg|алт=Akrotiri ship procession, approaching a town, showing buildings' architecture.| Поворка од бродови во Акротири, приближувајќи се кон град, ја покажува [[Архитектура|архитектурата]] на зградите. </gallery> [[File:KnossosFrescoRepro06827.jpg|мини|208x208пкс| [[Кносос]], [[минојска цивилизација]], [[Крит]] од [[Бронзено време|бронзеното време]]]] Минојското сликарство е создадено од [[Старовековна уметност|старата]] егејска [[минојска цивилизација]] [[Бронзено време|од бронзеното време]] од околу 3000 до 1100 година п.н.е. {{Efn|Иако најголемиот дел од зачуваниот материјал потекнува од периодот меѓу приближно 2300 и 1400 година п.н.е.}} Најдобро зачуваните примери се наоѓаат на грнчаријата и [[Ѕидно сликарство|ѕидовите]] на палатата, со [[Фрескопис|фрески]] кои ги прикажуваат „најраните чисти отриени пејзажи“. {{Efn|Најголемата и најдобрата збирка на минојска уметност се наоѓа во Археолошкиот музеј во Ираклион (AMИ), во близина на Кносос, на северниот брег на Крит. Археолозите ги користеле минојската уметност и другите остатоци од материјалната култура – ​​особено низата стилови на керамика – за да ги дефинираат трите главни фази на минојската култура (РМ, СМ, ДМ) и нивните бројни подфази. Датирањето на овие фази сè уште е предмет на широка дебата, иако опсегот на можните временски рамки постепено се стеснува. s.<ref>Hood, 18</ref>}} Минојското сликарство било под влијание на соседните сликари од [[Сликарство во Стар Египет|Стар Египет]] и од античкиот Близок Исток, кои долго време создавале софистицирана урбана уметност, но мистериозниот карактер на малите, но богати, трговски минојски градови изгледа многу поинаков, со малку докази за религија, монарси или војување заснована на големи храмови, и „целата имагинативна моќ и детска свежина на многу млада култура“.<ref>Castleden, 4</ref> Синклер Худ опишал „суштински квалитет на најдобрата минојска уметност, способноста да се создаде атмосфера на движење и живот, иако се следат низа високо формални конвенции“.<ref>Hood, 56</ref> ==== Микенска цивилизација ==== Минојците очигледно доминирале во [[Микенска уметност|микенската уметност]] и [[Кикладска уметност|кикладската уметност]] од истите периоди, дури и откако [[Крит]] бил окупиран од Микенците, но само некои аспекти од традицијата преживеале во [[Тројанска војна|Тројанската војна]] и грчкиот мрачен век, по пропаѓањето на микенската цивилизација. Микенските фигурини од типот пси, фи и тау, генерално се насликани со брановидни линии, што укажува на облека. === Класична антика === ==== Стара Грција ==== <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:Antike_Polychromie_1.jpg|алт=1883 reconstruction of polychromy on the entablature of a Doric temple| Реконструкција на полихромија на [[Перваз|первазот]] на [[Дорски ред|дорски храм]] од 1883 година File:Experimental_color_reconstruction_of_an_archer_from_the_pediments_of_the_temple_of_Aphaea_on_Aigina,_Variant_C.jpg|алт=An experimental polychrome reconstruction from Gods in Color, of the marble statue of an archer from the western pediment of the Temple of Aphaia on Aigina.| Експериментална полихромна реконструкција од ''„Богови во боја“'' на мермерната статуа на стрелец од западниот фронтон на Храмот Афаја на Егина . File:Istanbul_Archaeological_Museum_Alexander_Sarcophagus_Coloured_replica_in_2006_02_9057.jpg|алт=Polychromy reconstruction of the Hellenistic Alexander Sarcophagus| Полихромна реконструкција на хеленистичкиот [[Александров саркофаг]] File:Delos_Museum_Mosaik_Dionysos_05.jpg|алт=Hellenistic Mosaics of Delos| Хеленистички мозаици од Делос File:The_Diver,_painting_from_the_covering_slab_of_the_Tomb_of_the_Diver,_470_BC,_Paestum_Archaeological_Museum_(cropped).jpg|алт=Underside top slab of Tomb of the Diver at Paestum| Долна горна плоча од ''Гробницата на нуркачот'' во Пестум File:Symposiumnorthwall.jpg|алт=Symposium scene in the Tomb of the Diver at Paestum, c. 480 BC| ''Сцена од симпозиум во Гробницата на нуркачот'' во Пестум, {{Околу|480}}{{Меѓупростори}}п.н.е. File:Hades_and_Persephone,_Vergina.jpg|алт=A fresco showing Hades and Persephone riding in a chariot, from the tomb of Queen Eurydice I of Macedon at Vergina, Greece, 4th century BC| Фреска на која се прикажани [[Ад]] и [[Персефона (митологија)|Персефона]] како јаваат кочија, од гробницата на кралицата [[Евридика I Македонска]] во [[Кутлеш|Вергина]], Грција, 4 век п.н.е. File:Painting_vergina.jpg|алт=Detail from Vergina tomb.| Детал од гробницата во Вергина. File:Agios_Athanasios_1_fresco.jpg|алт=Mural of soldiers from tomb in Agios Athanasios, Thessaloniki, Ancient Macedonia, 4th century BC| Мурал на [[Античка македонска војска|војници]] од гробница во [[Каваклиево|Свети Атанасиј, Солун]], [[Античка Македонија]], 4 век п.н.е. File:Banquet,_tombe_d'Agios_Athanasios.jpg|алт=Banquet fresco detail from tomb in Agios Athanasios, Thessaloniki, Greece, 4th century BC| Детаљ од фреска за банкет од гробница во [[Каваклиево|Свети Атанасиј, Солун]], Грција, 4 век п.н.е. File:Hellenistic_terracotta_funerary_wall_painting.jpg|алт=Hellenistic Greek terracotta funerary wall painting, 3rd century BC| Хеленистичка грчка [[теракота]] погребна [[Ѕидно сликарство|ѕидна слика]], 3 век п.н.е. File:Thueros_affresco.jpg|алт=Fresco of an ancient Macedonian soldier (thorakitai) wearing chainmail armor and bearing a thureos shield, 3rd century BC| Фреска на [[Антички Македонци|антички македонски]] војник кој носи оклоп и штит, 3 век п.н.е. File:Battle_of_Marathon_in_the_Stoa_Poikile_(reconstitution).jpg|алт=Reconstruction of Battle of Marathon painting from the Stoa Poikile| Реконструкција на сликата од Маратонската битка од [[Стоа Појкили]] File:Exekias,_anfora_con_achille_e_aiace_che_giocano_a_dai,_castore_e_polluce,_da_vulci,_540-30_ac_ca._03.JPG|алт=Black-figure Amphora by Exekias, Achilles and Ajax engaged in a game, c. 540–530 BC, Vatican Museums, Vatican City| Црнофигурна амфора од Екзекиј, [[Ахил]] и [[Ајант]] во игра, околу 540–530 п.н.е., [[Ватикански музеи]], [[Ватикан]] File:DT5502_Attic_Black-figure_lekythos_with_Wedding_Procession_ca._550–530_BCE.jpg|алт=Black-figure lekythos by Amasis Painter, wedding procession, c. 550-530 BC, Metropolitan Museum of Art| Црнофигурен ''[[лекит]]'' од сликарот Амасис, свадбена поворка, околу 550-530 п.н.е., [[Метрополитен (музеј)|Метрополитен]] File:Douris_ARV_431_48_athlete_-_school_scenes_(01).jpg|алт=Red-figure kylix by Douris, school scene, students learning music, c. 480 BC, Antikensammlung Berlin| Црвенофигурен киликс од Дурис, училишна сцена, ученици кои учат музика, околу 480 п.н.е., Антикенсамлунг Берлин File:Terracotta_amphora_(jar)_MET_DT272.jpg|алт=Red-figure amphora by Berlin Painter, musician singing and playing a kithara c. 490 BC, Metropolitan Museum of Art| Црвенофигурна амфора од берлински сликар, музичар кој пее и свири [[китара]] околу 490 п.н.е., [[Метрополитен (музеј)|Метрополитен]] File:Mainade_Staatliche_Antikensammlungen_2645.jpg|алт=Tondo of a white-ground kylix, showing a raging maenad by the Brygos Painter. She holds a thyrsos in her right hand, her left is swinging a panther through the air. A snake is winding through the diadem in her hair, 490-480 BCE. Munich, Staatliche Antikensammlungen.| Тондо од ''киликс'' со бела основа, кој прикажува бесна [[Менади|менада]] од сликарот Бригос. Таа држи ''тирсос'' во десната рака, а левата ниша пантер во воздухот. Змија се витка низ дијадемата во нејзината коса, 490-480 п.н.е. [[Минхен]], Државни антички збирки. File:Apollo_black_bird_AM_Delphi_8140.jpg|алт=Tondo of White-ground Kylix of Apollo, Apollo seated with a chelys lyre and pouring libation, c. 460 BC| Тондо од киликс од бела земја на Аполон, Аполон седи со лира од хелис и истура пијалок, околу 460 п.н.е. </gallery> [[File:NAMA_Sacrifice_aux_Charites.jpg|мини|260x260пкс| Панели од Пици, единствените зачувани панелни слики од Античка Грција, од [[Архајски период|архајскиот период]], околу.{{Меѓупростори}}540–530 п.н.е.]] По грчкиот мрачен век и легендарната дорска инвазија, [[Старогрчка уметност|античките Грци]] во [[Антика|класичната антика]] дале извонреден придонес во сликарството, вклучувајќи новости во перспективата добиени од [[Сценографија|сценографијата]], <ref>Sinisgalli, R. (2012). Perspective in the Visual Culture of Classical Antiquity. United Kingdom: Cambridge University Press. p. 63-64</ref> <ref>Small, J.P. Circling Round Vitruvius, Linear Perspective, and the Design of Roman Wall Painting. Arts 2019, 8, 118. https://doi.org/10.3390/arts8030118</ref>во контраст со сложената или „мешана“ перспектива на античкото египетско и минојско сликарство - лица и нозе претставени во профил, додека очите и торзото се појавуваат фронтално. <ref>Gombrich,&nbsp;E.&nbsp;H.&nbsp;(2023).&nbsp;Art and Illusion: A Study in the Psychology of Pictorial Representation - Millennium Edition.&nbsp;United Kingdom:&nbsp;Princeton University Press.</ref><ref>Baines, J. (2007). Visual and Written Culture in Ancient Egypt. United Kingdom: OUP Oxford. p. 209</ref> Старогрчкото сликарство вклучува [[полихромија]] на паганските храмови и скулптури, како и ѕидно, [[Таблосликарство|панелно]] и вазно сликарство, на грнчарија и [[керамика]], како што се црнофигурните, црвенофигурните и фигурите со бела основа, давајќи увид во античкото грчко општество. [[Мозаик|Мозаиците]] исто така даваат увид во античкото сликарство.<ref>Lydakēs,&nbsp;S.&nbsp;(2004).&nbsp;Ancient Greek Painting and Its Echoes in Later Art.&nbsp;United States:&nbsp;J. Paul Getty Museum.</ref> Поголемиот број на антички грчки сликари се познати само од текстови. Постојат само неколку примери на [[ѕидно сликарство]], како оние зачувани во [[Гробница|гробниците]]. Преживеан е само еден примерок од античко грчко сликарство на табли. [[Стоицизам|Стоичките]] [[Античка филозофија|филозофи]] биле именувани по [[Стоа|Стоата]] Појкиле (насликан [[Портик|трем]]), подигната во старата Агора во Атина околу 460 година п.н.е., со слики од различни бојни сцени на секој од нејзините четири ѕида, кои различни извори ги припишуваат на Микон, Панаен или Полигнот. <ref>{{Наведена книга|url=https://www.jstor.org/stable/i285176|title=The Athenian Agora III: Literary and Epigraphical Testimonia|last=Wycherley|first=R. E.|date=1957|publisher=American School of Classical Studies at Athens|location=Princeton, NJ|language=en}}</ref> Според [[Плутарх]], Полигнот бил љубовник на Елпиника и редовно работел бесплатно. Тој бил повеќе цртач отколку следната генерација колористи.  {{multiple image|align=right|perrow=2|total_width=400|image1=Niobid Krater - Herakles 01.jpg|caption1=На аверсот е прикажан собир околу Херакле, кој носи ловоров венец и лавовска кожа, а во рацете држи боздоган и лак.|width1=|image2=Niobid Krater - Niobid massacre.jpg|width2=|caption2=На задната страна, масакрот на Ниобидите од страна на Артемида и Аполон.|footer=Кратер со црвени фигури што ги прикажува Ниобидите, одликувајќи се со сложена перспектива и пози; „епонимна ваза“ на Сликарот на Ниобида, Лувр.}} [[Апел од Кос|Апел]] е опишан како најголемиот сликар на [[Антика|антиката]], познат по совршена техника во цртањето, брилијантната боја и моделирањето. Пиронистот Секст Емпирик ја споредил ''атараксијата'' преку обидот на Апелес да ја наслика пената од устата на коњот. Апел на почетокот бил толку неуспешен што, во бес, се откажал и го фрлил сунѓерот што го употребувал за чистење на четките, а неговата ознака на панелот го создала посакуваниот ефект на пена. Иноваторот на ''[[Скијаграфија|скијаграфијата]]'' [[Аполодор (сликар)|Аполодор]] влијаел врз [[Зевксис]], кој ги подигнал своите достигнувања на нови височини.<ref>Tarbell,&nbsp;F.&nbsp;B.&nbsp;(1896).&nbsp;A history of Greek art, with an introductory chapter on art in egypt and Mesopotamia.&nbsp;United Kingdom:&nbsp;Macmillan. p. 278</ref> Според [[Плиниј Постариот]], птиците клукале по реалистично насликаните грозја на Зевксис. [[Пархасиј|Пархасиј,]] пак, насликал реалистична завеса, која Зевксис побарал да се подигне за да гледа, за да открие дека тоа е всушност слика.<ref>Darab, Ágnes. “NATURA, ARS, HISTORIA ANECDOTIC HISTORY OF ART IN PLINY THE ELDER’S ‘NATURALIS HISTORIA’ PART I: Natura and Ars: The Place of Art History in ‘Naturalis Historia.’” ''Hermes'', vol. 142, no. 2, 2014, pp. 206–24. ''JSTOR'', <nowiki>http://www.jstor.org/stable/43652920</nowiki>. Accessed 2 Oct. 2026.</ref> Преживеале повеќе примери на античко грчко вазно сликарство, вклучувајќи уметници како што се Екзекија, Дурис и неколку неидентификувани уметници на кои им се дадени „неимиња“, како што се сликарот Амасис, сликарот Берлин, сликарот Бригос и сликарот Ниобид.<ref>Bundrick,&nbsp;S.&nbsp;(2005).&nbsp;Music and image in classical Athens.&nbsp;United Kingdom:&nbsp;Cambridge University Press.</ref><ref>Osborne,&nbsp;R.&nbsp;(2018).&nbsp;The Transformation of Athens: Painted Pottery and the Creation of Classical Greece.&nbsp;United Kingdom:&nbsp;Princeton University Press.</ref> === Стар Рим === <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:Battle_of_Issus_mosaic_-_Museo_Archeologico_Nazionale_-_Naples_2013-05-16_16-25-06_BW.jpg|''[[Александров мозаик]]'', Помпеја File:Herculaneum_Wall_1.Style.jpg|Фреска во Првиот стил – сликани блокови што имитираат мермер – од Самнитската куќа во Херкуланеум. File:Pompejanischer_Maler_um_70_001.jpg|[[Мртва природа]] во Вториот стил. Фреска од домот на Јулија Феликс, Помпеја File:Venus_and_Cupid_from_the_House_of_Marcus_Fabius_Rufus_at_Pompeii,_most_likely_a_depiction_of_Cleopatra_VII_(5).jpg|Римска слика во „Вториот стил“ во Куќата на Марк Фабиј Руф во Помпеја, Италија, која ги прикажува Клеопатра VII како Венера Генетрикс и нејзиниот син Цезарион како Купидон, од средината на I век п.н.е.<ref>{{Citation|last=Roller|first=Duane W.|author-link=Duane W. Roller|title=Cleopatra: a biography|year=2010|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-536553-5|url=https://archive.org/details/cleopatrabiograp00roll_0/page/175|postscript=.|page=[https://archive.org/details/cleopatrabiograp00roll_0/page/175 175]|url-access=registration}}</ref><ref>{{citation|last=Walker|first=Susan|title=Cleopatra in Pompeii?|journal=Papers of the British School at Rome|volume=76|year=2008|jstor=40311128|pages=35–46; 345–8|doi=10.1017/S0068246200000404|postscript=.|doi-access=free}}</ref> File:Villa-Farnesina22.jpg|Фреска во трет стил, од Каса дела Фарнесина во Трастевере File:Casa_dei_vettii_-_pannel_fresco.jpg|Фреска во четвртиот стил, од Куќата на Ветиите File:Pompeii-couple.jpg|Портрет на Терентиј Нео и неговата сопруга, од Помпеја, в. 50 н.е File:Pompeian_fresco_depicting_an_educated_woman.jpg|Фреска со ретка тематика за помпејските фрески, која прикажува образована жена – за која некогаш се сметало дека е Сафо (средина на I век од н.е., ископана во 1760 година). File:Roman_fresco_House_of_the_Stags_Herculaneum_Still_life_with_fruit_and_pitcher_1st_century_CE.jpg|Мртва природа од Куќата на елените во Херкуланеум. File:Pompeii_-_Casa_dei_Casti_Amanti_-_Banquet.jpg|Римска фреска со банкет сцена од Каса деи Аманти, Помпеја File:Priapus-fresco.jpg|Фреска што го прикажува богот на плодноста како го балансира својот фалос со вреќа пари. File:Pompeii_Painter.jpg|Римска уметност, Помпеја File:Pompejanischer_Maler_um_10_20_001.jpg|Римска уметност, Помпеја File:Villa_dei_Misteri_IV_-_2.jpg|[[Силен (митологија)|Силен]] како свири на лира, од Вилата на мистериите, Помпеја, околу 50 г. п.н.е. File:Pompeii_-_Casa_dei_Vettii_-_Pentheus.jpg|Римска уметност од Куќата на Ветиите, Помпеја, I век од нашата ера File:Aphrodite_Anadyomene_from_Pompeii_cropped.jpg|Фреска од Помпеја, I век од нашата ера File:Telephus_(son_of_Hercules)_being_suckled_by_a_doe_in_the_tem_Wellcome_V0015047.jpg|Римска уметност од Херкуланеум што ги прикажува Херкле и Телеф File:Scène_de_banquet,_fresque,_Herculanum.jpg|Сцена од гозба, фреска, Херкуланеум, Италија, околу 50 г. п.н.е. File:Herculaneum_-_Lyre_and_Cupids.jpg|[[Купидон|Cupids]] playing with a lyre, Roman fresco from [[Херкуланеум|Herculaneum]] File:Boscoreale1.jpg|Жена што свири на китара, фрески од Вила Боскореале, околу 40 г. п.н.е. File:Villa_of_Livia_-_Garden_fresco_001.jpg|Вила на Ливија, градинарска фреска File:Crates_and_Hipparchia_Villa_Farnesina.jpg| Слика од римски ѕид што ги прикажува циничните филозофи Кратет и Хипархија. Од градината на вилата Фарнесина, музејот дел Терме, Рим File:Fayum-34.jpg| Фајумски портрети на мумии од римски Египет, околу 120–130 г. од н.е. File:Fayum02.jpg|Фајумски портрети на мумии од римски Египет, околу 120–130 г. од н.е. File:Gladiateur_Begram_Guimet_18117.jpg| Римски стаклен предмет со насликана фигура на гладијатор, пронајден во Беграм, Авганистан (некогаш дел од Грчко-бактриското Кралство, а потоа под власта на Кушанското Царство), 52–125 г. од н.е.[1] File:Dura_Synagogue_WC3_David_anointed_by_Samuel.jpg|Синагогата во Дура-Европос, римска Сирија, фреска што го прикажува Давид како е помазан од Самоил, III век од н.е. File:Dea_Barberini_01.JPG| Римска фреска со седната Венера, т.н. „Деа Барберини“, IV век од н.е. File:RomanVirgilFolio001rEclogues.jpg|Римскиот поет Вергилиј, Еклога 1 File:RomanVirgilFolio014rVergilPortrait.jpg| „Римскиот Вергилиј“, фолио 14, содржи портрет на авторот Вергилиј. File:Meister_des_Vergilius_Romanus_001.jpg|Римскиот поет Вергилиј, „Георгики“, книга III: овчар со стада. </gallery> [[File:Pompejanischer_Maler_um_80_v._Chr._001.jpg|мини|207x207пкс| [[Помпеја]], Вила на мистериите, околу 60–50 п.н.е.]] Римското сликарство било под влијание на грчкото сликарство, прикажано и во [[Фрескопис|фреските]] и во мозаиците, но со свои уникатни карактеристики, кои веројатно ги содржат првите примери на ''[[тромп-лој]]'', псевдоперспектива и чист пејзаж. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm|title=Roman Wall Painting|publisher=accd.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20070319123717/http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm|archive-date=19 March 2007}}</ref> Преживеаните примери се поделени во [[Помпејски стил|четири стилови]] и вклучуваат ѕидни, панелни и вазни слики, најголем дел од вили, како оние во [[Кампанија]], во Јужна Италија, на места закопани од ерупцијата на [[Везув]] во 79 година од н.е., како што се Боскореале, [[Херкуланеум]] и [[Помпеја]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.art-and-archaeology.com/roman/painting.html|title=Roman Painting|publisher=art-and-archaeology.com}}</ref> Некои од ретките преживеани, антички, насликани портрети се неколку портрети-ковчези пронајдени на египетските гробишта ел-Фајум. <ref>Berman, Lawrence; Freed, Rita E.; and Doxey, Denise. ''Arts of Ancient Egypt''. p. 193. Museum of Fine Arts Boston. 2003. {{ISBN|0-87846-661-4}}</ref> Мал број на минијатури од доцноантички илустрирани книги се зачувани; поголемиот број на нивни копии се пронајдени од раниот средновековен период. == Среден век == === Византиска уметност === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Sanvitale03.jpg|алт=Mosaic of Emperor Justinian I with his retinue and Bishop Maximian, Basilica of San Vitale, Ravenna| Мозаик од царот [[Јустинијан I]] со неговата свита и епископот Максимијан, [[Базилика Сан Витале|базиликата Сан Витале]], [[Равена]] File:RabulaGospelsFol13vAscension.jpg|алт=Byzantine, 6th century| Византиски, 6 век File:Yaroslavl_gospel.jpg|алт=Yaroslavl Gospels c. 1220s| [[Јарослављ|Јарославски]] евангелија околу 1220-тите File:Andrej_Rublëv_001.jpg|алт=Andrei Rublev| [[Андреј Рубљов]] File:Ascension_from_Vasilyevskiy_chin_(15th_c.,_GTG).jpg|алт=Andrei Rublev| [[Андреј Рубљов]] </gallery> [[File:Spas_vsederzhitel_sinay.jpg|мини|261x261пкс| [[Седржител|Христос Седржител]] од Синај, византиска [[икона]], 6 век]] [[Распад на Римското Царство|Падот на Рим]] и подемот на [[христијанството]] му дале поинаков дух и цел на [[Средновековна уметност|средновековното]] сликарство. [[Византиска уметност|Византиската уметност]], воспоставена во 6 век, ставала акцент на традиционалната [[иконографија]] и стил и се протега низ илјада години од [[Византија|Визаниското Царство]]. Средновековното грчко и руско [[Православие|православно]] сликарство со [[Икона|икони]], како онаа на [[Андреј Рубљов]] (околу 1360–1430), се смета за претставник на божественото откровение до денес. Постоеле многу [[Фрескопис|фрески]], но помалку се зачувани од [[Мозаик|мозаиците]]. Византиската уметност е позната по својата рамномерност и високо стилизирани прикази на фигури и пејзажи. Сепак, некои периоди од византиската уметност се пофлексибилни, особено [[Македонска ренесанса|македонската ренесанса]] од 10 век. Фрески од [[Палеолошка ренесанса|палеолошката ренесанса]] од почетокот на 14 век се зачувани во [[Музеј Карије (Истанбул)|црквата Хора]] во [[Истанбул]]. === Островско, каролиншко и отонско сликарство === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:KellsFol292rIncipJohn.jpg|алт=Book of Kells| Книгата на Келс File:KellsFol032vChristEnthroned.jpg|алт=Book of Kells| Книгата на Келс File:Codexaureus_25.jpg|алт=Carolingian, Saint John the Evangelist| [[Каролинзи|Каролиншки период]], Свети Јован Евангелист File:Ebbo_Gospels_St_Mark.jpg|алт=Carolingian Saint Mark| Каролиншки ''[[Апостол Марко (Евангелист)|Свети Марко]]'' File:Meister_des_Registrum_Gregorii_001.jpg|алт=Otto II, by the Gregory Master| Ото II, од Грегори Мајсторот File:Meister_der_Reichenauer_Schule_004.jpg|алт="Roma", "Gallia", "Germania" and "Sclavinia" pay homage to Otto III, from the Munich Gospels of Otto III, one of the "Liuthar group"| „Рома“, „Галија“, „Германија“ и „Склавинија“ му оддаваат почит на Ото III, од минхенските евангелија на Ото III, еден од „Лиутарската група“ </gallery>Во средновековна, католичка Европа, првиот препознатлив стил на сликање била [[Островска уметност|островската уметност]] на [[Британски Острови|Британските Острови]], која преживеала само во минијатури од [[Илуминиран ракопис|илуминирани ракописи]]. <ref>Putnam A.M., Geo. Haven. Books and Their Makers During The Middle Ages. Vol. 1. New York: Hillary House, 1962. Print.</ref> Најпознати по нивното апстрактно украсување, фигури, а понекогаш и сцени, биле прикажувани и, особено во портретите на евангелистите. Под влијание на класичната, византиската и островската уметност, [[Каролиншка уметност|каролиншките]] и [[Отонска уметност|отонските слики,]] исто така, преживеале претежно во ракописи, иако некои од неколкуте документирани ѕидни слики се зачувани. Надбискупот од Трир Егберт (околу 950–993) бил значаен покровител на слики. === Доцен среден век === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:MorganLeafVerso.jpg|алт=The Morgan Leaf, from the Winchester Bible 1160–75, Scenes from the life of David| ''Моргановиот лист'', од [[Винчестерска Библија|Винчестерската Библија]] 1160–75, Сцени од животот на [[Давид]] File:Berlinghiero_Berlinghieri_005.jpg|алт=Berlinghiero, Madonna and child, c. 1230| Берлингиеро, ''Мадона и дете'', околу 1230 година File:Bonaventura_Berlinghieri_Francesco.jpg|алт=Bonaventura Berlinghieri, St Francis of Assisi, 1235| Бонавентура Берлингиери, ''Свети Франциско Асишки'', 1235 година File:God_the_Geometer.jpg|алт=God the Geometer.| Бог Геометарот. File:Cimabue_-_Maestà_di_Santa_Trinita_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Cimabue, Santa Trinita Maestà, 1280–1285, Uffizi Gallery, Florence| Cimabue, ''Santa Trinita Maestà'', 1280–1285, [[Уфици|галерија Уфици]], Фиренца File:Cimabue_025.jpg|алт=Cimabue| [[Чимабуе]] File:Cimabue_(attr.),_tavola_di_san_francesco,_museo_della_porziuncola.jpg|алт=Cimabue, St Francis of Assisi, 1280s| [[Чимабуе]], ''Свети Франциско од Асизи'', 1280-ти File:Giotto_-_Scrovegni_-_-31-_-_Kiss_of_Judas.jpg|алт=Giotto, Kiss of Judas, Scrovegni Chapel in Padua, c. 1305| Џото, Бакнежот на Јуда, капела Скровени во [[Падова]], околу 1305 година File:Compianto_sul_Cristo_morto.jpg|алт=Giotto, Lamentation (The Mourning of Christ), Scrovegni Chapel, c. 1305| Џото, ''[[Оплакување Христово (Џото)|Оплакување (ОплачувањеХристово)]]'', капела Скровени, околу 1305 година File:Giottino_pieta.jpg|алт=Giottino| Џотино File:8_Andrea_di_Cione_Orcagna,_Strozzi_Altarpiece._1354-57,_Santa_Maria_Novella,_Florence..jpeg|алт=Strozzi Altarpiece, Orcagna| Строицков олтар, Оркања File:AverroesColor.jpg|алт=Andalusian philosopher Ibn Rushd, Andrea di Bonaiuto| Андалузискиот филозоф [[Авероес|Ибн Рушд]], Андреа ди Бонаиуто </gallery>[[Развиен среден век|Развиениот]] [[среден век]] и ренесансата од 12 век го означиле раѓањето на [[Романика|романската]] и [[Готска уметност|готската уметност]] со слично влијание. [[Романска архитектура|Романските]] и [[Готска уметност|готските]] ѕидови на црквите биле украсени со [[Фрескопис|фрески]], скулптури и прозорци со употреба на шарен [[витраж]], кое станало основен елемент, како на пример во катедрала „[[Богородична црква (Париз)|Богородична црква“]] во Париз. Многу од ретките преостанати [[Ѕидно сликарство|мурали]] имаат голем интензитет и ја комбинираат украсената енергија на островската уметност со нова монументалност во третманот на фигурите. Многу повеќе минијатури во илуминирани ракописи се зачувани од тој период. [[File:Giotto_di_Bondone_-_No._18_Scenes_from_the_Life_of_Christ_-_2._Adoration_of_the_Magi_-_WGA09195.jpg|мини| Џото, капела Скровени во [[Падова]]1305 година]] [[Таблосликарство|Таблосликарството]] станало почесто за време на [[Романика|романскиот]] период, под силно влијание на византиските икони, како на пример од [[Итало-византиска уметност|Италијанци]] како Берлингјеро &#x2013; [[Floruit|1228-1242]] ), татко на Барон (1228-1282), Бонавентура (1235-1244) и Марко (1232-1255). ==== Прото-ренесанса ==== Во овој период, италијанското [[Средновековна уметност|средновековно]] и [[Готска уметност|готско сликарство]] станало пореално, иновативно прикажувајќи го волуменот и перспективата, со [[Фиренца|фирентинскиот]] Чимабуе (околу 1240–1302) под византиско влијание и неговиот ученик [[Џото]] (околу 1267–1337), двајцата големи средновековни мајстори на натуралистичкото западно сликарство. Џото ги подигнал иновациите на Чимабуе на повисоко ниво, поставувајќи ја основата на западната сликарска традиција. Од Џото па натаму, третманот на сликарите кон композицијата стана многу послободен и поиновативен. Според ''[[Животите на најизвонредните сликари, вајари и архитекти|„Животот на уметниците]]'' “ (1550), фирентинецот Андреа Писано (1290–1348) го подучувал Андреа Оркања (околу 1308–1368). <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cavallinitoveronese.co.uk/orcagna/|title=Orcagna – Cavallini to Veronese}}</ref> Оркања бил под влијание на Џото, и го учел Андреа ди Бонјауто (1319–1377). Џото влијаел и на Стефано Фиорентино (1301–1350), татко на Џотино ([[Floruit|ф.]]1324 &#x2013; 1369). <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/dictionaryofart06turn|title=The Dictionary of Art|publisher=Grove|year=1996|isbn=1-884446-00-0|editor-last=Jane Turner|location=New York|pages=[https://archive.org/details/dictionaryofart06turn/page/598 598–599]|url-access=registration}}</ref> ==== Сиенско училиште ==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Duccio_di_Buoninsegna_036.jpg|алт=Duccio| [[Дучо ди Буонинсења|Дучо]] File:Simone_Martini_-_Blessed_Agostino_Novello_Altarpiece_-_WGA21422.jpg|алт=Simone Martini| Симоне Мартини File:Lorenzetti_gov.jpg|алт=Ambrogio Lorenzetti| Амброџо Лоренцети File:Lorenzetti_Pietro_Beata_Umilta.jpg|алт=Pietro Lorenzetti| Пјетро Лоренцети File:F0448_Louvre_Bulgarini_Crucifixion_INV312_rwk.jpg|алт=Bartolomeo Bulgarini, La Crucifixion Louvre| Бартоломео Бугарини, ''Распетието'' на [[Лувр]] </gallery>Византиската уметност влијаела врз [[Сиенско училиште|сиенската школа]] предводена од [[Дучо ди Буонинсења|Дучо]] ( {{Околу|1260}} &#x2013; 1319) и неговиот ученик [[Симоне Мартини]] (околу 1284–1344), кој влијаел врз [[Меѓународна готика|меѓународната готика]], доминантниот стил од 1375 до 1425 година, во кој сликите со [[Темпера|темперни]] панели и олтарските слики добиле на важност. Сиенската школа, исто така, го вклучувала и натурализмот на браќата Амброџо (околу 1290–1348) и [[Пјетро Лоренцети]] (околу 1280–1348), плус [[Бартоломео Булгарини]] (околу 1300–1378). <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cavallinitoveronese.co.uk/simone-martini/|title=Simone Martini – Cavallini to Veronese}}</ref> ==== Болоња ==== [[Категорија:Западна култура]] [[Категорија:Западна уметност]] [[Категорија:Сликарство]] [[Категорија:Врски за Wayback од предлошката „Семарх“]] [[Категорија:Статии со извори на француски (fr)]] [[Категорија:Страници со повеќеделни слики во автоматски размер]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] qopwl2ahcdsa578vveo2av7d9rq5r8u 5641187 5640852 2026-10-06T08:58:17Z Тиверополник 1815 5641187 wikitext text/x-wiki [[File:1665_Girl_with_a_Pearl_Earring.jpg|мини| ''[[Девојка со бисерна обетка|„Девојка со бисерна обетка]]'' “ од [[Јоханес Вермер]] (1665–1667)]] [[File:Edouard_Manet_-_The_Balcony_-_Google_Art_Project.jpg|мини| ''Балконот'' на [[Едуар Мане]] (1868)]] Историјата на '''западното сликарство''' претставува западна уметничка традиција од [[Антика|антиката]] до денес. <ref>Cole, Bruce ''Art of the Western World: From Ancient Greece to Post Modernism''. Simon and Schuster, 1981, [http://www.simonsays.com/content/book.cfm?tab=25&pid=403665 Simonsays.com] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200407043458/https://vimeo.com/simonandschuster/vod_pages|date=7 April 2020}} accessed 27 October 2007</ref> До средината на 19 век, првенствено се занимавала со претставителни и традиционални начини на производство, по кое [[Модерна уметност|помодерни]], [[Апстрактна уметност|апстрактни]] и [[Концептуална уметност|концептуални]] форми добиле поголема наклонетост. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bu.edu/wcp/Papers/Aest/AestCrod.htm|title=Explaining Modernism W. Stephen Croddy, retrieved 11 November 2008|date=1962-10-25|publisher=Bu.edu|accessdate=2014-08-08}}</ref> Првично служејќи на царско, приватно, граѓанско и религиозно покровителство, западното сликарство подоцна нашло публика во [[Аристократија|аристократијата]] и средната класа. Од [[Среден век|средниот век]] па сè до [[Ренесанса|ренесансата,]] сликарите работеле за црквата и богатата аристократија.<ref>[https://web.archive.org/web/20010420173912/http://www.geocities.com/rr17bb/patronage.html Discussion of the role of patrons in the Renaissance], retrieved 11 November 2008</ref> Почнувајќи од [[Барок|барокниот]] период, уметниците добивале приватни нарачки од пообразована и просперитетна средна класа. <ref>[http://www.answers.com/topic/artistic-patronage History 1450–1789: Artistic Patronage] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190401123051/http://www.answers.com/topic/artistic-patronage}}, retrieved 11 November 2008</ref> Идејата за „[[Ларпурлартизам|уметност заради уметност]]“ <ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9125149/art-for-arts-sake Britannica.com] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080807150213/http://www.britannica.com/eb/article-9125149/art-for-arts-sake}}, retrieved 11 November 2008</ref> почнала да наоѓа израз во делата на [[Романтизам|романтичарските]] сликари. <ref>[http://www.victorianweb.org/decadence/artsake.html Victorianweb.org] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081203125747/http://www.victorianweb.org/decadence/artsake.html}}, ''Aesthetes, Decadents, and the Idea of Art for Art's Sake''; George P. Landow, Professor of English and the History of Art, Brown University, retrieved 11 November 2008</ref> Во текот на 19 век се основале комерцијални [[Уметничка галерија|галерии]] кои продолжиле да обезбедуваат покровителство во 20 век. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.whistler.arts.gla.ac.uk/biog/Dura_P.htm|title=National Gallery of Art, retrieved 11 November 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20071106102251/http://www.whistler.arts.gla.ac.uk/biog/Dura_P.htm|archive-date=6 November 2007}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.artic.edu/aic/exhibitions/picasso/themes.html|title=''Cézanne to Picasso: Ambroise Vollard, Patron of the Avant-Garde,'' Chicago Art Institute, retrieved 11 November 2008|publisher=Artic.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20081012050647/http://www.artic.edu/aic/exhibitions/picasso/themes.html|archive-date=12 October 2008|accessdate=2014-08-08}}</ref> Западното сликарство го достигнал својот врв во [[Европа]] за време на ренесансата, паралелно со усовршувањето на цртањето, употребата на [[перспектива]], амбициозната архитектура, [[Таписерија|таписеријата]], [[Витраж|витражот]] и скулптурата, како и во периодот пред и по појавата на [[Печатарска машина|печатарската машина]].<ref>Meggs, Philip B. ''A History of Graphic Design''. John Wiley & Sons, Inc. 1998; (pp. 58–69) {{ISBN|0-471-29198-6}}</ref> Следејќи ја длабочината на откритијата и сложеноста на иновациите на ренесансата, западното сликарство продолжило од периодот на [[Барок|барокот]] до [[Современа уметност|современата уметност]].<ref>Cole, Bruce & Gealt, Adelheid M. [https://books.google.com/books?id=wm87Lkh1cOEC&pg=PA151 ''Art of the Western World: from Ancient Greece to Post-Modernism''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20221122072604/https://books.google.com/books?id=wm87Lkh1cOEC&pg=PA151|date=22 November 2022}}, retrieved 11 November 2008</ref> == Праисторија == <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:Paintings_from_the_Chauvet_cave_(museum_replica).jpg|алт=Replica of painting in the Chauvet cave, the oldest known Western cave paintings, dated to some 30,000 years old.| Реплика на сликарство во [[Шове|пештерата Шове]], најстарите познати западни пештерски слики, стари околу 30.000 години. File:Lions_painting,_Chauvet_Cave_(museum_replica).jpg|алт=Replica of lions painting in the Chauvet cave| Реплика на слика од [[Лав|лавови]] во пештерата Шов File:Pech_Merle_main.jpg|алт=Pech Merle cave painting dating to some 25,000 BC.| Пештерска слика од Пеш Мерл која датира од околу 25.000 година п.н.е. <ref>{{Наведена книга|title=Painted Caves: Palaeolithic Rock Art in Western Europe|last=Lawson|first=Andrew J.|publisher=Oxford University Press|year=2012|isbn=978-0-19-969822-6|location=Oxford|pages=373–374}}</ref> File:Lascaux_painting.jpg|алт=Aurochs, horses and deer painted on Lascaux cave, one of the best known cave painting sites, dating to about 15,000 to 10,000 BC.| Бизони, [[Коњ|коњи]] и [[елени]] насликани во [[Ласко (пештера)|пештерата Ласко]], едно од најпознатите места за пештерски сликарство, кое датира од околу 15.000 до 10.000 година п.н.е. File:9_Bisonte_Magdaleniense_polícromo.jpg|алт=Altamira cave bison, done 14,000 to 12,000 BC.| [[Бизон]] од пештерата [[Алтамира]], направен од 14.000 до 12.000 година п.н.е. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.deutsches-museum.de/en/museumsinsel/ausstellung/cave-of-altamira|title=The Cave of Altamira – a Glimpse into the Palaeolithic Age}}</ref> </gallery>Историјата на западното сликарство датира од [[Пештерско сликарство|пештерските слики]] кои биле откриени во Франција и северна Шпанија од [[Праисториска уметност|праисториските]] [[Праисториска уметност|уметници]] во [[камено време]], а најстарото датира од околу 30.000 години. Тие се гравирани и насликани со [[Окер|црвен окер]] и црн пигмент, вклучувајќи точки и модели за раце, како и разни животни, хибриди човек-животина и луѓе вклучени во сцени на лов. {{Efn|Најзабележително [[мезолит|мезолитско]] уметничко дело било „марширачките воини“, карпеста слика во Цингл де ла Мола, [[Кастељон (покраина)|Кастељон]], Шпанија датирана од околу 7000 до 4000 п.н.е.<ref>Perlmutter, D. D. (1999). Visions of War: Picturing Warfare from the Stone Age to the Cyber Age. United Kingdom: St. Martin's Press. p. 47</ref>}} == Грција и Рим == === Егејски цивилизации === === Минојска цивилизација === <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:AMI_-_Oktopusvase.jpg|алт="Marine Style" flask with octopus, c. 1500-1450 BC| „Морски стил“ шише со [[октопод]], околу 1500-1450 п.н.е. File:AMI_-_Kamaresvase_1.jpg|алт=Kamares Ware pottery| Керамика Камарес Варе File:Knossos_bull_leaping_fresco.jpg|алт=Bull leaping fresco at Palace at Knossos| Фреска со бикови во палатата во [[Кносос]] File:Dauphins_de_knossos.jpg|алт=Dolphin fresco at Knossos| Фреска со делфини во Кносос File:Knossos_women_fresco.jpg|алт=Fresco of women at Knossos| Фреска на жени во Кносос File:The_Parisian,_fresco,_Knossos,_Greece.jpg|алт=Fresco of a lady at Knossos, whose hairstyle has her called La Parisienne.| Фреска на дама од Кносос File:Akrotiri_Antelopes_fresco.jpg|алт=Akrotiri Antelope fresco| Фреска од антилопа во Акротири File:Akrotiri_Boxer_Fresco.jpg|алт=Akrotiri Boxer Fresco| Фреска од Акротири Боксер File:Akrotiri_-_Fresco_of_a_fisherman.jpg|алт=Akrotiri fisherman fresco| Рибарска фреска во Акротири File:Cueilleuse_de_safran,_fresque,_Akrotiri,_Grèce.jpg|алт=Akrotiri lady saffron gatherer| Акротири дама собирач на шафран File:Akrotiri_Spring_Fresco_room.jpg|алт=Akrotiri Spring Fresco, landscape with volcanic rock, lilies, and swallows courting.| Фреска од [[Пролет|изворот]] Акротири, пејзаж со вулкански карпи, лилјани и ластовички кои се додворуваат. File:Akrotiri_minoan_town.jpg|алт=Akrotiri ship procession, approaching a town, showing buildings' architecture.| Поворка од бродови во Акротири, приближувајќи се кон град, ја покажува [[Архитектура|архитектурата]] на зградите. </gallery> [[File:KnossosFrescoRepro06827.jpg|мини|208x208пкс| [[Кносос]], [[минојска цивилизација]], [[Крит]] од [[Бронзено време|бронзеното време]]]] Минојското сликарство е создадено од [[Старовековна уметност|старата]] егејска [[минојска цивилизација]] [[Бронзено време|од бронзеното време]] од околу 3000 до 1100 година п.н.е. {{Efn|Иако најголемиот дел од зачуваниот материјал потекнува од периодот меѓу приближно 2300 и 1400 година п.н.е.}} Најдобро зачуваните примери се наоѓаат на грнчаријата и [[Ѕидно сликарство|ѕидовите]] на палатата, со [[Фрескопис|фрески]] кои ги прикажуваат „најраните чисти отриени пејзажи“. {{Efn|Најголемата и најдобрата збирка на минојска уметност се наоѓа во Археолошкиот музеј во Ираклион (AMИ), во близина на Кносос, на северниот брег на Крит. Археолозите ги користеле минојската уметност и другите остатоци од материјалната култура – ​​особено низата стилови на керамика – за да ги дефинираат трите главни фази на минојската култура (РМ, СМ, ДМ) и нивните бројни подфази. Датирањето на овие фази сè уште е предмет на широка дебата, иако опсегот на можните временски рамки постепено се стеснува. s.<ref>Hood, 18</ref>}} Минојското сликарство било под влијание на соседните сликари од [[Сликарство во Стар Египет|Стар Египет]] и од античкиот Близок Исток, кои долго време создавале софистицирана урбана уметност, но мистериозниот карактер на малите, но богати, трговски минојски градови изгледа многу поинаков, со малку докази за религија, монарси или војување заснована на големи храмови, и „целата имагинативна моќ и детска свежина на многу млада култура“.<ref>Castleden, 4</ref> Синклер Худ опишал „суштински квалитет на најдобрата минојска уметност, способноста да се создаде атмосфера на движење и живот, иако се следат низа високо формални конвенции“.<ref>Hood, 56</ref> ==== Микенска цивилизација ==== Минојците очигледно доминирале во [[Микенска уметност|микенската уметност]] и [[Кикладска уметност|кикладската уметност]] од истите периоди, дури и откако [[Крит]] бил окупиран од Микенците, но само некои аспекти од традицијата преживеале во [[Тројанска војна|Тројанската војна]] и грчкиот мрачен век, по пропаѓањето на микенската цивилизација. Микенските фигурини од типот пси, фи и тау, генерално се насликани со брановидни линии, што укажува на облека. === Класична антика === ==== Стара Грција ==== <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:Antike_Polychromie_1.jpg|алт=1883 reconstruction of polychromy on the entablature of a Doric temple| Реконструкција на полихромија на [[Перваз|первазот]] на [[Дорски ред|дорски храм]] од 1883 година File:Experimental_color_reconstruction_of_an_archer_from_the_pediments_of_the_temple_of_Aphaea_on_Aigina,_Variant_C.jpg|алт=An experimental polychrome reconstruction from Gods in Color, of the marble statue of an archer from the western pediment of the Temple of Aphaia on Aigina.| Експериментална полихромна реконструкција од ''„Богови во боја“'' на мермерната статуа на стрелец од западниот фронтон на Храмот Афаја на Егина . File:Istanbul_Archaeological_Museum_Alexander_Sarcophagus_Coloured_replica_in_2006_02_9057.jpg|алт=Polychromy reconstruction of the Hellenistic Alexander Sarcophagus| Полихромна реконструкција на хеленистичкиот [[Александров саркофаг]] File:Delos_Museum_Mosaik_Dionysos_05.jpg|алт=Hellenistic Mosaics of Delos| Хеленистички мозаици од Делос File:The_Diver,_painting_from_the_covering_slab_of_the_Tomb_of_the_Diver,_470_BC,_Paestum_Archaeological_Museum_(cropped).jpg|алт=Underside top slab of Tomb of the Diver at Paestum| Долна горна плоча од ''Гробницата на нуркачот'' во Пестум File:Symposiumnorthwall.jpg|алт=Symposium scene in the Tomb of the Diver at Paestum, c. 480 BC| ''Сцена од симпозиум во Гробницата на нуркачот'' во Пестум, {{Околу|480}}{{Меѓупростори}}п.н.е. File:Hades_and_Persephone,_Vergina.jpg|алт=A fresco showing Hades and Persephone riding in a chariot, from the tomb of Queen Eurydice I of Macedon at Vergina, Greece, 4th century BC| Фреска на која се прикажани [[Ад]] и [[Персефона (митологија)|Персефона]] како јаваат кочија, од гробницата на кралицата [[Евридика I Македонска]] во [[Кутлеш|Вергина]], Грција, 4 век п.н.е. File:Painting_vergina.jpg|алт=Detail from Vergina tomb.| Детал од гробницата во Вергина. File:Agios_Athanasios_1_fresco.jpg|алт=Mural of soldiers from tomb in Agios Athanasios, Thessaloniki, Ancient Macedonia, 4th century BC| Мурал на [[Античка македонска војска|војници]] од гробница во [[Каваклиево|Свети Атанасиј, Солун]], [[Античка Македонија]], 4 век п.н.е. File:Banquet,_tombe_d'Agios_Athanasios.jpg|алт=Banquet fresco detail from tomb in Agios Athanasios, Thessaloniki, Greece, 4th century BC| Детаљ од фреска за банкет од гробница во [[Каваклиево|Свети Атанасиј, Солун]], Грција, 4 век п.н.е. File:Hellenistic_terracotta_funerary_wall_painting.jpg|алт=Hellenistic Greek terracotta funerary wall painting, 3rd century BC| Хеленистичка грчка [[теракота]] погребна [[Ѕидно сликарство|ѕидна слика]], 3 век п.н.е. File:Thueros_affresco.jpg|алт=Fresco of an ancient Macedonian soldier (thorakitai) wearing chainmail armor and bearing a thureos shield, 3rd century BC| Фреска на [[Антички Македонци|антички македонски]] војник кој носи оклоп и штит, 3 век п.н.е. File:Battle_of_Marathon_in_the_Stoa_Poikile_(reconstitution).jpg|алт=Reconstruction of Battle of Marathon painting from the Stoa Poikile| Реконструкција на сликата од Маратонската битка од [[Стоа Појкили]] File:Exekias,_anfora_con_achille_e_aiace_che_giocano_a_dai,_castore_e_polluce,_da_vulci,_540-30_ac_ca._03.JPG|алт=Black-figure Amphora by Exekias, Achilles and Ajax engaged in a game, c. 540–530 BC, Vatican Museums, Vatican City| Црнофигурна амфора од Екзекиј, [[Ахил]] и [[Ајант]] во игра, околу 540–530 п.н.е., [[Ватикански музеи]], [[Ватикан]] File:DT5502_Attic_Black-figure_lekythos_with_Wedding_Procession_ca._550–530_BCE.jpg|алт=Black-figure lekythos by Amasis Painter, wedding procession, c. 550-530 BC, Metropolitan Museum of Art| Црнофигурен ''[[лекит]]'' од сликарот Амасис, свадбена поворка, околу 550-530 п.н.е., [[Метрополитен (музеј)|Метрополитен]] File:Douris_ARV_431_48_athlete_-_school_scenes_(01).jpg|алт=Red-figure kylix by Douris, school scene, students learning music, c. 480 BC, Antikensammlung Berlin| Црвенофигурен киликс од Дурис, училишна сцена, ученици кои учат музика, околу 480 п.н.е., Антикенсамлунг Берлин File:Terracotta_amphora_(jar)_MET_DT272.jpg|алт=Red-figure amphora by Berlin Painter, musician singing and playing a kithara c. 490 BC, Metropolitan Museum of Art| Црвенофигурна амфора од берлински сликар, музичар кој пее и свири [[китара]] околу 490 п.н.е., [[Метрополитен (музеј)|Метрополитен]] File:Mainade_Staatliche_Antikensammlungen_2645.jpg|алт=Tondo of a white-ground kylix, showing a raging maenad by the Brygos Painter. She holds a thyrsos in her right hand, her left is swinging a panther through the air. A snake is winding through the diadem in her hair, 490-480 BCE. Munich, Staatliche Antikensammlungen.| Тондо од ''киликс'' со бела основа, кој прикажува бесна [[Менади|менада]] од сликарот Бригос. Таа држи ''тирсос'' во десната рака, а левата ниша пантер во воздухот. Змија се витка низ дијадемата во нејзината коса, 490-480 п.н.е. [[Минхен]], Државни антички збирки. File:Apollo_black_bird_AM_Delphi_8140.jpg|алт=Tondo of White-ground Kylix of Apollo, Apollo seated with a chelys lyre and pouring libation, c. 460 BC| Тондо од киликс од бела земја на Аполон, Аполон седи со лира од хелис и истура пијалок, околу 460 п.н.е. </gallery> [[File:NAMA_Sacrifice_aux_Charites.jpg|мини|260x260пкс| Панели од Пици, единствените зачувани панелни слики од Античка Грција, од [[Архајски период|архајскиот период]], околу.{{Меѓупростори}}540–530 п.н.е.]] По грчкиот мрачен век и легендарната дорска инвазија, [[Старогрчка уметност|античките Грци]] во [[Антика|класичната антика]] дале извонреден придонес во сликарството, вклучувајќи новости во перспективата добиени од [[Сценографија|сценографијата]], <ref>Sinisgalli, R. (2012). Perspective in the Visual Culture of Classical Antiquity. United Kingdom: Cambridge University Press. p. 63-64</ref> <ref>Small, J.P. Circling Round Vitruvius, Linear Perspective, and the Design of Roman Wall Painting. Arts 2019, 8, 118. https://doi.org/10.3390/arts8030118</ref>во контраст со сложената или „мешана“ перспектива на античкото египетско и минојско сликарство - лица и нозе претставени во профил, додека очите и торзото се појавуваат фронтално. <ref>Gombrich,&nbsp;E.&nbsp;H.&nbsp;(2023).&nbsp;Art and Illusion: A Study in the Psychology of Pictorial Representation - Millennium Edition.&nbsp;United Kingdom:&nbsp;Princeton University Press.</ref><ref>Baines, J. (2007). Visual and Written Culture in Ancient Egypt. United Kingdom: OUP Oxford. p. 209</ref> Старогрчкото сликарство вклучува [[полихромија]] на паганските храмови и скулптури, како и ѕидно, [[Таблосликарство|панелно]] и вазно сликарство, на грнчарија и [[керамика]], како што се црнофигурните, црвенофигурните и фигурите со бела основа, давајќи увид во античкото грчко општество. [[Мозаик|Мозаиците]] исто така даваат увид во античкото сликарство.<ref>Lydakēs,&nbsp;S.&nbsp;(2004).&nbsp;Ancient Greek Painting and Its Echoes in Later Art.&nbsp;United States:&nbsp;J. Paul Getty Museum.</ref> Поголемиот број на антички грчки сликари се познати само од текстови. Постојат само неколку примери на [[ѕидно сликарство]], како оние зачувани во [[Гробница|гробниците]]. Преживеан е само еден примерок од античко грчко сликарство на табли. [[Стоицизам|Стоичките]] [[Античка филозофија|филозофи]] биле именувани по [[Стоа|Стоата]] Појкиле (насликан [[Портик|трем]]), подигната во старата Агора во Атина околу 460 година п.н.е., со слики од различни бојни сцени на секој од нејзините четири ѕида, кои различни извори ги припишуваат на Микон, Панаен или Полигнот. <ref>{{Наведена книга|url=https://www.jstor.org/stable/i285176|title=The Athenian Agora III: Literary and Epigraphical Testimonia|last=Wycherley|first=R. E.|date=1957|publisher=American School of Classical Studies at Athens|location=Princeton, NJ|language=en}}</ref> Според [[Плутарх]], Полигнот бил љубовник на Елпиника и редовно работел бесплатно. Тој бил повеќе цртач отколку следната генерација колористи.  {{multiple image|align=right|perrow=2|total_width=400|image1=Niobid Krater - Herakles 01.jpg|caption1=На аверсот е прикажан собир околу Херакле, кој носи ловоров венец и лавовска кожа, а во рацете држи боздоган и лак.|width1=|image2=Niobid Krater - Niobid massacre.jpg|width2=|caption2=На задната страна, масакрот на Ниобидите од страна на Артемида и Аполон.|footer=Кратер со црвени фигури што ги прикажува Ниобидите, одликувајќи се со сложена перспектива и пози; „епонимна ваза“ на Сликарот на Ниобида, Лувр.}} [[Апел од Кос|Апел]] е опишан како најголемиот сликар на [[Антика|антиката]], познат по совршена техника во цртањето, брилијантната боја и моделирањето. Пиронистот Секст Емпирик ја споредил ''атараксијата'' преку обидот на Апелес да ја наслика пената од устата на коњот. Апел на почетокот бил толку неуспешен што, во бес, се откажал и го фрлил сунѓерот што го употребувал за чистење на четките, а неговата ознака на панелот го создала посакуваниот ефект на пена. Иноваторот на ''[[Скијаграфија|скијаграфијата]]'' [[Аполодор (сликар)|Аполодор]] влијаел врз [[Зевксис]], кој ги подигнал своите достигнувања на нови височини.<ref>Tarbell,&nbsp;F.&nbsp;B.&nbsp;(1896).&nbsp;A history of Greek art, with an introductory chapter on art in egypt and Mesopotamia.&nbsp;United Kingdom:&nbsp;Macmillan. p. 278</ref> Според [[Плиниј Постариот]], птиците клукале по реалистично насликаните грозја на Зевксис. [[Пархасиј|Пархасиј,]] пак, насликал реалистична завеса, која Зевксис побарал да се подигне за да гледа, за да открие дека тоа е всушност слика.<ref>Darab, Ágnes. “NATURA, ARS, HISTORIA ANECDOTIC HISTORY OF ART IN PLINY THE ELDER’S ‘NATURALIS HISTORIA’ PART I: Natura and Ars: The Place of Art History in ‘Naturalis Historia.’” ''Hermes'', vol. 142, no. 2, 2014, pp. 206–24. ''JSTOR'', <nowiki>http://www.jstor.org/stable/43652920</nowiki>. Accessed 2 Oct. 2026.</ref> Преживеале повеќе примери на античко грчко вазно сликарство, вклучувајќи уметници како што се Екзекија, Дурис и неколку неидентификувани уметници на кои им се дадени „неимиња“, како што се сликарот Амасис, сликарот Берлин, сликарот Бригос и сликарот Ниобид.<ref>Bundrick,&nbsp;S.&nbsp;(2005).&nbsp;Music and image in classical Athens.&nbsp;United Kingdom:&nbsp;Cambridge University Press.</ref><ref>Osborne,&nbsp;R.&nbsp;(2018).&nbsp;The Transformation of Athens: Painted Pottery and the Creation of Classical Greece.&nbsp;United Kingdom:&nbsp;Princeton University Press.</ref> === Стар Рим === <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:Battle_of_Issus_mosaic_-_Museo_Archeologico_Nazionale_-_Naples_2013-05-16_16-25-06_BW.jpg|''[[Александров мозаик]]'', Помпеја File:Herculaneum_Wall_1.Style.jpg|Фреска во Првиот стил – сликани блокови што имитираат мермер – од Самнитската куќа во Херкуланеум. File:Pompejanischer_Maler_um_70_001.jpg|[[Мртва природа]] во Вториот стил. Фреска од домот на Јулија Феликс, Помпеја File:Venus_and_Cupid_from_the_House_of_Marcus_Fabius_Rufus_at_Pompeii,_most_likely_a_depiction_of_Cleopatra_VII_(5).jpg|Римска слика во „Вториот стил“ во Куќата на Марк Фабиј Руф во Помпеја, Италија, која ги прикажува Клеопатра VII како Венера Генетрикс и нејзиниот син Цезарион како Купидон, од средината на I век п.н.е.<ref>{{Citation|last=Roller|first=Duane W.|author-link=Duane W. Roller|title=Cleopatra: a biography|year=2010|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-536553-5|url=https://archive.org/details/cleopatrabiograp00roll_0/page/175|postscript=.|page=[https://archive.org/details/cleopatrabiograp00roll_0/page/175 175]|url-access=registration}}</ref><ref>{{citation|last=Walker|first=Susan|title=Cleopatra in Pompeii?|journal=Papers of the British School at Rome|volume=76|year=2008|jstor=40311128|pages=35–46; 345–8|doi=10.1017/S0068246200000404|postscript=.|doi-access=free}}</ref> File:Villa-Farnesina22.jpg|Фреска во трет стил, од Каса дела Фарнесина во Трастевере File:Casa_dei_vettii_-_pannel_fresco.jpg|Фреска во четвртиот стил, од Куќата на Ветиите File:Pompeii-couple.jpg|Портрет на Терентиј Нео и неговата сопруга, од Помпеја, в. 50 н.е File:Pompeian_fresco_depicting_an_educated_woman.jpg|Фреска со ретка тематика за помпејските фрески, која прикажува образована жена – за која некогаш се сметало дека е Сафо (средина на I век од н.е., ископана во 1760 година). File:Roman_fresco_House_of_the_Stags_Herculaneum_Still_life_with_fruit_and_pitcher_1st_century_CE.jpg|Мртва природа од Куќата на елените во Херкуланеум. File:Pompeii_-_Casa_dei_Casti_Amanti_-_Banquet.jpg|Римска фреска со банкет сцена од Каса деи Аманти, Помпеја File:Priapus-fresco.jpg|Фреска што го прикажува богот на плодноста како го балансира својот фалос со вреќа пари. File:Pompeii_Painter.jpg|Римска уметност, Помпеја File:Pompejanischer_Maler_um_10_20_001.jpg|Римска уметност, Помпеја File:Villa_dei_Misteri_IV_-_2.jpg|[[Силен (митологија)|Силен]] како свири на лира, од Вилата на мистериите, Помпеја, околу 50 г. п.н.е. File:Pompeii_-_Casa_dei_Vettii_-_Pentheus.jpg|Римска уметност од Куќата на Ветиите, Помпеја, I век од нашата ера File:Aphrodite_Anadyomene_from_Pompeii_cropped.jpg|Фреска од Помпеја, I век од нашата ера File:Telephus_(son_of_Hercules)_being_suckled_by_a_doe_in_the_tem_Wellcome_V0015047.jpg|Римска уметност од Херкуланеум што ги прикажува Херкле и Телеф File:Scène_de_banquet,_fresque,_Herculanum.jpg|Сцена од гозба, фреска, Херкуланеум, Италија, околу 50 г. п.н.е. File:Herculaneum_-_Lyre_and_Cupids.jpg|[[Купидон|Cupids]] playing with a lyre, Roman fresco from [[Херкуланеум|Herculaneum]] File:Boscoreale1.jpg|Жена што свири на китара, фрески од Вила Боскореале, околу 40 г. п.н.е. File:Villa_of_Livia_-_Garden_fresco_001.jpg|Вила на Ливија, градинарска фреска File:Crates_and_Hipparchia_Villa_Farnesina.jpg| Слика од римски ѕид што ги прикажува циничните филозофи Кратет и Хипархија. Од градината на вилата Фарнесина, музејот дел Терме, Рим File:Fayum-34.jpg| Фајумски портрети на мумии од римски Египет, околу 120–130 г. од н.е. File:Fayum02.jpg|Фајумски портрети на мумии од римски Египет, околу 120–130 г. од н.е. File:Gladiateur_Begram_Guimet_18117.jpg| Римски стаклен предмет со насликана фигура на гладијатор, пронајден во Беграм, Авганистан (некогаш дел од Грчко-бактриското Кралство, а потоа под власта на Кушанското Царство), 52–125 г. од н.е.[1] File:Dura_Synagogue_WC3_David_anointed_by_Samuel.jpg|Синагогата во Дура-Европос, римска Сирија, фреска што го прикажува Давид како е помазан од Самоил, III век од н.е. File:Dea_Barberini_01.JPG| Римска фреска со седната Венера, т.н. „Деа Барберини“, IV век од н.е. File:RomanVirgilFolio001rEclogues.jpg|Римскиот поет Вергилиј, Еклога 1 File:RomanVirgilFolio014rVergilPortrait.jpg| „Римскиот Вергилиј“, фолио 14, содржи портрет на авторот Вергилиј. File:Meister_des_Vergilius_Romanus_001.jpg|Римскиот поет Вергилиј, „Георгики“, книга III: овчар со стада. </gallery> [[File:Pompejanischer_Maler_um_80_v._Chr._001.jpg|мини|207x207пкс| [[Помпеја]], Вила на мистериите, околу 60–50 п.н.е.]] Римското сликарство било под влијание на грчкото сликарство, прикажано и во [[Фрескопис|фреските]] и во мозаиците, но со свои уникатни карактеристики, кои веројатно ги содржат првите примери на ''[[тромп-лој]]'', псевдоперспектива и чист пејзаж. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm|title=Roman Wall Painting|publisher=accd.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20070319123717/http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm|archive-date=19 March 2007}}</ref> Преживеаните примери се поделени во [[Помпејски стил|четири стилови]] и вклучуваат ѕидни, панелни и вазни слики, најголем дел од вили, како оние во [[Кампанија]], во Јужна Италија, на места закопани од ерупцијата на [[Везув]] во 79 година од н.е., како што се Боскореале, [[Херкуланеум]] и [[Помпеја]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.art-and-archaeology.com/roman/painting.html|title=Roman Painting|publisher=art-and-archaeology.com}}</ref> Некои од ретките преживеани, антички, насликани портрети се неколку портрети-ковчези пронајдени на египетските гробишта ел-Фајум. <ref>Berman, Lawrence; Freed, Rita E.; and Doxey, Denise. ''Arts of Ancient Egypt''. p. 193. Museum of Fine Arts Boston. 2003. {{ISBN|0-87846-661-4}}</ref> Мал број на минијатури од доцноантички илустрирани книги се зачувани; поголемиот број на нивни копии се пронајдени од раниот средновековен период. == Среден век == === Византиска уметност === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Sanvitale03.jpg|алт=Mosaic of Emperor Justinian I with his retinue and Bishop Maximian, Basilica of San Vitale, Ravenna| Мозаик од царот [[Јустинијан I]] со неговата свита и епископот Максимијан, [[Базилика Сан Витале|базиликата Сан Витале]], [[Равена]] File:RabulaGospelsFol13vAscension.jpg|алт=Byzantine, 6th century| Византиски, 6 век File:Yaroslavl_gospel.jpg|алт=Yaroslavl Gospels c. 1220s| [[Јарослављ|Јарославски]] евангелија околу 1220-тите File:Andrej_Rublëv_001.jpg|алт=Andrei Rublev| [[Андреј Рубљов]] File:Ascension_from_Vasilyevskiy_chin_(15th_c.,_GTG).jpg|алт=Andrei Rublev| [[Андреј Рубљов]] </gallery> [[File:Spas_vsederzhitel_sinay.jpg|мини|261x261пкс| [[Седржител|Христос Седржител]] од Синај, византиска [[икона]], 6 век]] [[Распад на Римското Царство|Падот на Рим]] и подемот на [[христијанството]] му дале поинаков дух и цел на [[Средновековна уметност|средновековното]] сликарство. [[Византиска уметност|Византиската уметност]], воспоставена во 6 век, ставала акцент на традиционалната [[иконографија]] и стил и се протега низ илјада години од [[Византија|Визаниското Царство]]. Средновековното грчко и руско [[Православие|православно]] сликарство со [[Икона|икони]], како онаа на [[Андреј Рубљов]] (околу 1360–1430), се смета за претставник на божественото откровение до денес. Постоеле многу [[Фрескопис|фрески]], но помалку се зачувани од [[Мозаик|мозаиците]]. Византиската уметност е позната по својата рамномерност и високо стилизирани прикази на фигури и пејзажи. Сепак, некои периоди од византиската уметност се пофлексибилни, особено [[Македонска ренесанса|македонската ренесанса]] од 10 век. Фрески од [[Палеолошка ренесанса|палеолошката ренесанса]] од почетокот на 14 век се зачувани во [[Музеј Карије (Истанбул)|црквата Хора]] во [[Истанбул]]. === Островско, каролиншко и отонско сликарство === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:KellsFol292rIncipJohn.jpg|алт=Book of Kells| Книгата на Келс File:KellsFol032vChristEnthroned.jpg|алт=Book of Kells| Книгата на Келс File:Codexaureus_25.jpg|алт=Carolingian, Saint John the Evangelist| [[Каролинзи|Каролиншки период]], Свети Јован Евангелист File:Ebbo_Gospels_St_Mark.jpg|алт=Carolingian Saint Mark| Каролиншки ''[[Апостол Марко (Евангелист)|Свети Марко]]'' File:Meister_des_Registrum_Gregorii_001.jpg|алт=Otto II, by the Gregory Master| Ото II, од Грегори Мајсторот File:Meister_der_Reichenauer_Schule_004.jpg|алт="Roma", "Gallia", "Germania" and "Sclavinia" pay homage to Otto III, from the Munich Gospels of Otto III, one of the "Liuthar group"| „Рома“, „Галија“, „Германија“ и „Склавинија“ му оддаваат почит на Ото III, од минхенските евангелија на Ото III, еден од „Лиутарската група“ </gallery>Во средновековна, католичка Европа, првиот препознатлив стил на сликање била [[Островска уметност|островската уметност]] на [[Британски Острови|Британските Острови]], која преживеала само во минијатури од [[Илуминиран ракопис|илуминирани ракописи]]. <ref>Putnam A.M., Geo. Haven. Books and Their Makers During The Middle Ages. Vol. 1. New York: Hillary House, 1962. Print.</ref> Најпознати по нивното апстрактно украсување, фигури, а понекогаш и сцени, биле прикажувани и, особено во портретите на евангелистите. Под влијание на класичната, византиската и островската уметност, [[Каролиншка уметност|каролиншките]] и [[Отонска уметност|отонските слики,]] исто така, преживеале претежно во ракописи, иако некои од неколкуте документирани ѕидни слики се зачувани. Надбискупот од Трир Егберт (околу 950–993) бил значаен покровител на слики. === Доцен среден век === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:MorganLeafVerso.jpg|алт=The Morgan Leaf, from the Winchester Bible 1160–75, Scenes from the life of David| ''Моргановиот лист'', од [[Винчестерска Библија|Винчестерската Библија]] 1160–75, Сцени од животот на [[Давид]] File:Berlinghiero_Berlinghieri_005.jpg|алт=Berlinghiero, Madonna and child, c. 1230| Берлингиеро, ''Мадона и дете'', околу 1230 година File:Bonaventura_Berlinghieri_Francesco.jpg|алт=Bonaventura Berlinghieri, St Francis of Assisi, 1235| Бонавентура Берлингиери, ''Свети Франциско Асишки'', 1235 година File:God_the_Geometer.jpg|алт=God the Geometer.| Бог Геометарот. File:Cimabue_-_Maestà_di_Santa_Trinita_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Cimabue, Santa Trinita Maestà, 1280–1285, Uffizi Gallery, Florence| Cimabue, ''Santa Trinita Maestà'', 1280–1285, [[Уфици|галерија Уфици]], Фиренца File:Cimabue_025.jpg|алт=Cimabue| [[Чимабуе]] File:Cimabue_(attr.),_tavola_di_san_francesco,_museo_della_porziuncola.jpg|алт=Cimabue, St Francis of Assisi, 1280s| [[Чимабуе]], ''Свети Франциско од Асизи'', 1280-ти File:Giotto_-_Scrovegni_-_-31-_-_Kiss_of_Judas.jpg|алт=Giotto, Kiss of Judas, Scrovegni Chapel in Padua, c. 1305| Џото, Бакнежот на Јуда, капела Скровени во [[Падова]], околу 1305 година File:Compianto_sul_Cristo_morto.jpg|алт=Giotto, Lamentation (The Mourning of Christ), Scrovegni Chapel, c. 1305| Џото, ''[[Оплакување Христово (Џото)|Оплакување (ОплачувањеХристово)]]'', капела Скровени, околу 1305 година File:Giottino_pieta.jpg|алт=Giottino| Џотино File:8_Andrea_di_Cione_Orcagna,_Strozzi_Altarpiece._1354-57,_Santa_Maria_Novella,_Florence..jpeg|алт=Strozzi Altarpiece, Orcagna| Строицков олтар, Оркања File:AverroesColor.jpg|алт=Andalusian philosopher Ibn Rushd, Andrea di Bonaiuto| Андалузискиот филозоф [[Авероес|Ибн Рушд]], Андреа ди Бонаиуто </gallery>[[Развиен среден век|Развиениот]] [[среден век]] и ренесансата од 12 век го означиле раѓањето на [[Романика|романската]] и [[Готска уметност|готската уметност]] со слично влијание. [[Романска архитектура|Романските]] и [[Готска уметност|готските]] ѕидови на црквите биле украсени со [[Фрескопис|фрески]], скулптури и прозорци со употреба на шарен [[витраж]], кое станало основен елемент, како на пример во катедрала „[[Богородична црква (Париз)|Богородична црква“]] во Париз. Многу од ретките преостанати [[Ѕидно сликарство|мурали]] имаат голем интензитет и ја комбинираат украсената енергија на островската уметност со нова монументалност во третманот на фигурите. Многу повеќе минијатури во илуминирани ракописи се зачувани од тој период. [[File:Giotto_di_Bondone_-_No._18_Scenes_from_the_Life_of_Christ_-_2._Adoration_of_the_Magi_-_WGA09195.jpg|мини| Џото, капела Скровени во [[Падова]]1305 година]] [[Таблосликарство|Таблосликарството]] станало почесто за време на [[Романика|романскиот]] период, под силно влијание на византиските икони, како на пример од [[Итало-византиска уметност|Италијанци]] како Берлингјеро &#x2013; [[Floruit|1228-1242]] ), татко на Барон (1228-1282), Бонавентура (1235-1244) и Марко (1232-1255). ==== Прото-ренесанса ==== Во овој период, италијанското [[Средновековна уметност|средновековно]] и [[Готска уметност|готско сликарство]] станало пореално, иновативно прикажувајќи го волуменот и перспективата, со [[Фиренца|фирентинскиот]] Чимабуе (околу 1240–1302) под византиско влијание и неговиот ученик [[Џото]] (околу 1267–1337), двајцата големи средновековни мајстори на натуралистичкото западно сликарство. Џото ги подигнал иновациите на Чимабуе на повисоко ниво, поставувајќи ја основата на западната сликарска традиција. Од Џото па натаму, третманот на сликарите кон композицијата стана многу послободен и поиновативен. Според ''[[Животите на најизвонредните сликари, вајари и архитекти|„Животот на уметниците]]'' “ (1550), фирентинецот Андреа Писано (1290–1348) го подучувал Андреа Оркања (околу 1308–1368). <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cavallinitoveronese.co.uk/orcagna/|title=Orcagna – Cavallini to Veronese}}</ref> Оркања бил под влијание на Џото, и го учел Андреа ди Бонјауто (1319–1377). Џото влијаел и на Стефано Фиорентино (1301–1350), татко на Џотино ([[Floruit|ф.]]1324 &#x2013; 1369). <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/dictionaryofart06turn|title=The Dictionary of Art|publisher=Grove|year=1996|isbn=1-884446-00-0|editor-last=Jane Turner|location=New York|pages=[https://archive.org/details/dictionaryofart06turn/page/598 598–599]|url-access=registration}}</ref> ==== Сиенска школа ==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Duccio_di_Buoninsegna_036.jpg|алт=Duccio| [[Дучо ди Буонинсења|Дучо]] File:Simone_Martini_-_Blessed_Agostino_Novello_Altarpiece_-_WGA21422.jpg|алт=Simone Martini| Симоне Мартини File:Lorenzetti_gov.jpg|алт=Ambrogio Lorenzetti| Амброџо Лоренцети File:Lorenzetti_Pietro_Beata_Umilta.jpg|алт=Pietro Lorenzetti| Пјетро Лоренцети File:F0448_Louvre_Bulgarini_Crucifixion_INV312_rwk.jpg|алт=Bartolomeo Bulgarini, La Crucifixion Louvre| Бартоломео Бугарини, ''Распетието'' на [[Лувр]] </gallery> Византиската уметност влијаела врз [[Сиенско училиште|сиенската школа]] предводена од [[Дучо ди Буонинсења|Дучо]] ( {{Околу|1260}} &#x2013; 1319) и неговиот ученик [[Симоне Мартини]] (околу 1284–1344), кој влијаел врз [[Меѓународна готика|меѓународната готика]], доминантниот стил од 1375 до 1425 година, во кој сликите со [[Темпера|темперни]] панели и олтарските слики добиле на важност. Сиенската школа, исто така, го вклучувала и натурализмот на браќата Амброџо (околу 1290–1348) и [[Пјетро Лоренцети]] (околу 1280–1348), плус [[Бартоломео Булгарини]] (околу 1300–1378). <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cavallinitoveronese.co.uk/simone-martini/|title=Simone Martini – Cavallini to Veronese}}</ref> ==== Болоњска школа ==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Madonna_dei_denti.jpg|алт=Vitale da Bologna| Витале да Болоња </gallery>[[Болоња|Болоња,]] исто така, имало сликари како [[Витале да Болоња]] ({{Околу|1309}} &#x2013; 1360). <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://matthiesengallery.com/artist/bologna-vitale-da|title=» Artist » Bologna Vitale Da|work=matthiesengallery.com}}</ref> == Ран современ период == === Ренесанса === [[File:Masaccio_expulsion-1427.jpg|мини|393x393пкс| [[Мазачо]], ''Протерување од Едемската градина'' 1426–1427]] Ренесансата (француски за „преродба“), културно движење кое отприлика се протегало од 14 до средината на 17 век, било водено од [[Хуманизам и ренесанса|хуманизмот]] и проучувањето на класичната антика. Во [[Раноренесансно сликарство|ренесансното сликарство]], во текот на 1420-тите и 1430-тите години, па сè до околу 1495 година, водечките уметници во Италија и [[Ниски Земји|Ниските Земји]] одделно развиле нови начини на реалистично сликарство, одразувајќи го развојот на идеите и науката во ренесансата (на пр. [[астрономија]], [[географија]]), [[Протестантска реформација|реформацијата]] и пронаоѓањето на [[Печатарска машина|печатарската машина]]. Со развојот на [[Штафелај|штафелајното сликарство]] во ренесансата, сликарството добило независност од архитектурата и лесно можело да се прикаже на ѕидовите, што претставувало популарна алтернатива на сликите залепени на мебел, ѕидови или други конструкции. Додека духовните слики сè уште биле популарни, секуларните теми полека се вратиле во западното сликарство за време на ренесансата. Уметниците вклучувале варијанти за светот околу нив или производи на сопствената имагинација во своите слики. Оние кои можеле да си ги дозволат трошоците можеле да станат покровители и да нарачаат портрети од себе или од своето семејство. === Италијанска ренесанса === ==== Рана ренесанса ==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:La_Anunciación,_de_Fra_Angelico.jpg|алт=Fra Angelico, 1425–1428| [[Фра Анџелико]], 1425–1428 File:Paolo_Uccello_047b.jpg|алт=Paolo Uccello, c. 1470| [[Паоло Учело]], околу 1470 година File:Madonna_and_Child_(Filippo_Lippi).jpg|алт=Filippo Lippi, 1440–1445| [[Филипо Липи]], 1440–1445 File:Andrea_Mantegna_036.jpg|алт=Andrea Mantegna, c. 1458–1460| [[Андреа Мантења]], околу 1458–1460 File:Piero_della_Francesca_-_Resurrection_-_WGA17609.jpg|алт=Piero della Francesca, 1463–1465| [[Пјеро дела Франческа]], 1463-1465 File:Sandro_Botticelli_-_La_nascita_di_Venere_-_Google_Art_Project_-_edited.jpg|алт=Sandro Botticelli, 1483–1485| [[Сандро Ботичели]], 1483-1485 </gallery>[[Италијанско ренесансно сликарство|Италијанското ренесансно сликарство]] го нагласувало идеалот на сликарството од тој период. На Флорентин Мазачо му се припишува првиот напредок во линеарната перспектива, прикажувањето на волуменот во неговите фигури и прикажувањето на емоциите на лицата на неговите фигури во 1420-тите. Периодот на [[Раноренесансно сликарство|раната ренесанса]] завршил до околу 1495 година и вклучува уметници како што се [[Паоло Учело]], [[Фра Анџелико]], [[Пјеро дела Франческа]], [[Андреа Мантења]], [[Филипо Липи]] и [[Сандро Ботичели]] . ==== Висока ренесанса ==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Leonardo_Da_Vinci_-_Vergine_delle_Rocce_(Louvre).jpg|алт=Leonardo Da Vinci, Madonna of the Rocks, Louvre| Леонардо да Винчи, ''Мадона на карпите'', Лувр File:Leonardo_da_Vinci_-_Ginevra_de'_Benci_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Leonardo Da Vinci, Portrait of Ginevra de' Benci, National Gallery of Art| Леонардо да Винчи, Портрет на Гиневра де Бенчи, Национална уметничка галерија File:Raphael_-_Madonna_in_the_Meadow_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Raphael, 1505–1506| [[Рафаело Санти|Рафаел]], 1505–1506 File:"The_School_of_Athens"_by_Raffaello_Sanzio_da_Urbino.jpg|алт=Raphael, The School of Athens, c. 1510| [[Рафаело Санти|Рафаел]], ''[[Атинската школа (слика)|Атинската школа]]'', околу 1510 година File:Baldassare_Castiglione,_by_Raffaello_Sanzio,_from_C2RMF_retouched.jpg|алт=Raphael, Portrait of Baldassare Castiglione, c. 1515| [[Рафаело Санти|Рафаел]], ''[[Портрет на Балтасаре Кастиљоне|Портрет на Балдасаре Кастиљоне]]'', в. 1515 година File:Michelangelo_-_Creation_of_Adam.jpg|алт=Michelangelo, Sistine Chapel ceiling, c. 1511| [[Микеланџело Буонароти|Микеланџело]], таванот на Сикстинската капела, околу 1511 година </gallery> [[File:Mona_Lisa,_by_Leonardo_da_Vinci,_from_C2RMF_retouched.jpg|мини|268x268пкс| [[Леонардо да Винчи]], ''[[Мона Лиза]]'' 1503-1506]] За време на [[Висока ренесанса|високата ренесанса]] која траела од околу 1495 до 1520 година, Фирентинците, како што се пионерот на ''[[Сфумато|сфумато,]]'' [[Леонардо да Винчи]] (1452–1519), и неоплатонистите [[Микеланџело Буонароти]] (1475–1564) и [[Рафаело Санти|Рафаел]] (1483–1520), го подигнале сликарството на повисоко ниво преку употреба на перспектива, проучување на [[Анатомија на човекот|анатомијата на човекот]] и пропорции и развивање на невидена префинетост во техниките на цртање и сликање. Авторот ''на „Животите на уметниците“'' [[Џорџо Вазари]] (1511–1574) бил современик. ===== Венецијанска школа ===== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Giovanni_Bellini_St_Francis_in_Ecstasy.jpg|алт=Giovanni Bellini, c. 1480| [[Џовани Белини]], околу 1480 година File:Giorgione_tempest.jpg|алт=Giorgione, c. 1505| [[Џорџоне]], околу 1505 година File:Titian_Bacchus_and_Ariadne.jpg|алт=Titian, Bacchus and Ariadne, 1520–1523| [[Тицијан]], Бах и Аријадна, 1520–1523 File:Paolo_Veronese_008.jpg|алт=Paolo Veronese, 1562–1563| [[Паоло Веронезе]], 1562–1563 </gallery>[[Венецијанско сликарство|Венецијанските]] сликари од високата ренесанса развиле поприроден стил, како што се [[Џовани Белини]] (околу 1430–1516), музичарот [[Џорџоне]] (околу 1475–1510), [[Тицијан]] (околу 1490–1576) и [[Паоло Веронезе|Веронезе]] (1528–1588), кои биле помалку загрижени за прецизноста во нивниот цртеж отколку за богатството на бојата и единството на ефектот кое можело да се постигне преку поспонтан пристап кон сликарството. ===== Маниризам ===== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Jacopo_Pontormo_-_Kreuzabnahme_Christi.jpg|алт=Pontormo, 1526–1528| [[Понтормо]], 1526–1528 File:Angelo_Bronzino_-_Venus,_Cupid,_Folly_and_Time_-_National_Gallery,_London.jpg|алт=Bronzino, 1540–1545| [[Ањоло Бронѕино|Бронѕино]], 1540–1545 File:Jacopo_Tintoretto_-_The_Origin_of_the_Milky_Way_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Jacopo Tintoretto, 1582| [[Тинторето|Јакопо Тинторето]], 1582 година File:1595_Wtewael_Die_Sintflut_anagoria.JPG|алт=Joachim Wtewael, 1595| Јоаким Втевел, 1595 File:El_Greco_View_of_Toledo.jpg|алт=El Greco, 1596–1600| [[Ел Греко]], 1596–1600 </gallery> [[File:Parmigianino_-_Madonna_and_Child_with_Angels,_known_as_the_Madonna_with_the_Long_Neck.jpg|мини|282x282пкс| Пармиџанино, ''Мадона со долг врат,'' пример за маниризам, околу 1535 година]] Италијанската висока ренесанса, исто така, довела до подем на стилизирана уметност позната како [[маниризам]] по 1520 година. Маниристот [[Пармиџанино]] станал еден од уметниците кои морале да побегнат од грабежот на Рим (1527). Наместо избалансираните композиции и рационалниот пристап кон перспективата што ја карактеризирало уметноста на почетокот на 16 век, маниристите барале нестабилност, итрина и сомнеж. Мирните и спокојни изрази на ренесансните субјекти билр заменети со проблематичните изрази на [[Понтормо]] и емоционалниот интензитет на [[Ел Греко]]. Немирни и нестабилни композиции, честопати екстремни ефекти на перспектива и стилизирани пози се карактеристични за италијанските маниристи како што се [[Тинторето]], Понтормо и [[Ањоло Бронѕино|Бронзино]], а се појавиле подоцна во делата на [[Северен маниризам|северните маниристи]] како што се Хендрик Голциус, Бартоломеј Спрангер и Јоаким Втевел. === Северна ренесанса === Во [[Фландрија]], по развојот на настаните во [[Илуминиран ракопис|илуминираните ракописи]], особено од страна на браќата Лимбур, кои починале во 1416 година, уметниците биле фасцинирани од опипливото во видливиот свет и почнале да ги претставуваат предметите на исклучително природен начин. ==== Ранохоландско сликарство ==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Les_Très_Riches_Heures_du_duc_de_Berry_juin.jpg|алт=Limbourg Brothers| Браќа Лимбург File:Melchior_Broederlam_001.jpg|алт=Melchior Broederlam, Annunciation and Visitation (1393–1399), left panel of a pair; (Dijon, Musée des Beaux-Arts)| Мелкиор Бродерлам, ''Благовештение и посета'' (1393–1399), ([[Дижон]], Музеј на ликовни уметности) File:Robert_Campin_-_L'_Annonciation_-_1425.jpg|алт=Robert Campin – Mérode Altarpiece, c. 1427. Central Panel L'Annonciation by Campin with side panels done by an assistant| Роберт Кампен – Олтар од Мерод, околу 1427 година. Централен панел „Објава“ од Кампен со странични панели изработени од асистент File:Jan_van_Eyck_-_Portrait_of_a_Man_(Self_Portrait%3F)_1433.jpg|алт=Jan Van Eyck, Portrait of a Man, 1433| Јан ван Ејк, ''Портрет на човек'', 1433 File:Weyden_Deposition.jpg|алт=Rogier van der Weyden, c. 1435, Descent from the Cross, one of the best known works of the 15th century, and the most influential Netherlandish painting of Christ's crucifixion| Рохир ван дер Вејден, околу 1435 година, [[Симнување од крстот]], едно од најпознатите дела од 15 век и највлијателната холандска слика на распнувањето на Христос File:The_Garden_of_Earthly_Delights_by_Bosch_High_Resolution.jpg|алт=Hieronymus Bosch, c. 1480–1505| [[Јероним Бос]], околу 1480–1505 File:Hugo_van_der_Goes_(Gand,_1440_circa_–_Auderghem,_1482)_Altare_Monforte_-_Adorazione_dei_Magi_(1470_circa)_-_Tecnica_olio_su_tavola_Dimensioni_147×242_cm_-_Gemäldegalerie,_Berlin.jpg|алт=Hugo van der Goes, c. 1470| Хуго ван дер Хус, околу 1470 година File:Dieric_Bouts_-_The_Last_Supper.jpg|алт=Dieric Bouts, 1464–1467| Дирк Баутс, 1464–1467 File:Das_Jüngste_Gericht_(Memling).jpg|алт=Hans Memling, c. 1466–1473| [[Ханс Мемлинг]], о.&nbsp;1466–1473 File:Petrus_Christus_-_Portrait_of_a_Young_Woman_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Petrus Christus, c. 1470| Петрус Христос, околу 1470 година </gallery> [[File:Van_Eyck_-_Arnolfini_Portrait.jpg|мини| [[Јан ван Ејк]], ''[[портрет на Арнолфиниеви]]'', 1434 година]] За разлика од Италијанците, кои во голема мера црпеле идеи од [[Стар Рим]], сликарите од [[Северна ренесанса|Северната ренесанса]] го задржале помалку идеализираниот стил на скулптурата и натуралистичките, [[илуминирани ракописи]] од средниот век. Усвојувањето на [[Маслено сликарство|масленото сликарство]], чија прва употреба традиционално, но погрешно, му се припишува на [[Јан ван Ејк]], овозможило нова веродостојност. Маслената боја веќе била присутна во делата на Мелкиор Бродерлам (околу 1350 &#x2013; 1409), но [[Роберт Кампен]] (порано познат како Мајсторот од Флемал) и ван Ејк ја довеле нејзината употреба до нови височини, способни да создадат побогати бои со длабоки, интензивни тонови. Илузијата на блескава светлина со порцеланска завршница го карактеризирала [[Ранофламанско сликарство|раното холандско сликарство]] и претставувала голема разлика во однос на мат површината на температурата. Холандскиот сликар [[Рохир ван дер Вејден]], ученик на Кампен, нагласувал дека се работи за човечки емоции и драма. Делото на холандскиот сликар [[Јероним Бос]] е извонредно екстравагантно. Други важни уметници биле Хуго ван дер Хус, многу влијателен во Италија, Дирк Баутс, меѓу првите северни сликари кои користеле единствена точка на исчезнување, Петрус Кристус, [[Ханс Мемлинг]] и Жерар Давид. ==== Високохоландско сликарство ==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:1530_Cranach_Judith_mit_dem_Haupt_des_Holofernes_anagoria.JPG|алт=Lucas Cranach the Elder, c. 1530| [[Лукас Кранах Постариот]], околу 1530 година File:Dürer_Alte_Pinakothek.jpg|алт=Albrecht Dürer, 1500| [[Албрехт Дирер]], 1500 година File:Grunewald_Isenheim1.jpg|алт=Matthias Grünewald, 1512–1516| [[Матијас Гриневалд]], 1512-1516 File:Pieter_Bruegel_the_Elder-_The_Harvesters_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Pieter Bruegel, 1565| [[Питер Бројгел Постариот|Питер Бројгел]], 1565 година File:Hans_Holbein,_the_Younger_-_Sir_Thomas_More_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Hans Holbein the Younger, 1527| [[Ханс Холбајн Помладиот]], 1527 година </gallery>Фламанските, холандските и германските сликари од северната висока ренесанса, како што биле графичарот [[Албрехт Дирер]], Лукас Кранах, [[Матијас Гриневалд]] и [[Ханс Холбајн Помладиот|Ханс Холбајн Помладиот,]] ги вклучиле карактеристиките на италијанската уметност во својата уметност во различен степен. Една генерација подоцна, почетокот на жанровското сликарство како тема за големи дела започна со [[Петер Ертсен]] и [[Питер Бројгел Постариот|Питер Бројгел]]. Подоцнежната генерација сликари од Северната ренесанса кои патувале во Рим и усвоиле голем дел од идеализираниот пристап на италијанската ренесанса станале познати како [[Романизам (сликарство)|романисти]]. === Барок === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Baco,_por_Caravaggio.jpg|алт=Caravaggio, 1595–1597| [[Караваџо]], 1595–1597 File:Judit_decapitando_a_Holofernes,_por_Artemisia_Gentileschi.jpg|алт=Artemisia Gentileschi, 1614–1620| [[Артемизија Џентилески]], 1614-1620 File:Rubens_-_Judgement_of_Paris.jpg|алт=Peter Paul Rubens, 1632–1635| [[Петер Паул Рубенс|Петер Пол Рубенс]], 1632-1635 File:Peter_Paul_Rubens_083.jpg|алт=Peter Paul Rubens, Hippopotamus Hunt, c. 1616| Петер Пол Рубенс, ''Лов на нилски коњ'', околу 1616 година File:Cavalier_soldier_Hals-1624x.jpg|алт=Frans Hals, 1624| [[Франс Халс]], 1624 File:Judith_Leyster_A_Game_of_Tric_Trac.jpg|алт=Judith Leyster, 1630| [[Џудит Лејстер]], 1630 година File:La_ronda_de_noche,_por_Rembrandt_van_Rijn.jpg|алт=Rembrandt van Rijn, 1642| [[Рембрант|Рембрант ван Рејн]], 1642 година File:Pieter_de_Hooch_-_The_Courtyard_of_a_House_in_Delft.jpg|алт=Pieter de Hooch, 1658| [[Питер де Хох]], 1658 година File:Johannes_Vermeer_-_Het_melkmeisje_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Johannes Vermeer, c. 1660| [[Јоханес Вермер]], околу 1660 година File:The_way_you_hear_it.jpg|алт=Jan Steen, c. 1665| Јан Стин, околу 1665 година File:The_Windmill_at_Wijk_bij_Duurstede_1670_Ruisdael.jpg|алт=Jacob van Ruisdael, 1670| [[Јакоб ван Ројсдал]], 1670 File:Willem_Clasz._Heda_-_Breakfast_Table_with_Blackberry_Pie_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Willem Claesz. Heda, 1631| [[Вилем Класон Хеда]], 1631 File:Las_Meninas,_by_Diego_Velázquez,_from_Prado_in_Google_Earth.jpg|алт=Diego Velázquez, 1656–1657| [[Диего Веласкес]], 1656-1657 File:Jusepe_de_Ribera_-_Martyrdom_of_St_Lawrence_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Jusepe de Ribera, 1620–1624| [[Хосе де Рибера]], 1620-1624 File:Nicolas_Poussin_-_Et_in_Arcadia_ego_(deuxième_version).jpg|алт=Nicolas Poussin, Et in Arcadia Ego, 1638| [[Никола Пусен|Никола Пусин]], ''Аркадиски овчари'', 1638 година File:L'Enlèvement_des_Sabines_–_Nicolas_Poussin_–_Musée_du_Louvre,_INV_7290_–_Q3110586.jpg|алт=Nicolas Poussin, c. 1637–1638| [[Никола Пусен|Никола Пусин]], 1637–1638 File:Charles_Le_Brun_-_Prise_de_la_ville_et_de_la_citadelle_de_Gand_en_six_jours,_1678_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Charles Le Brun, part of the ceiling of the Hall of Mirrors in the Palace of Versailles| [[Шарл Лебрен]], дел од таванот на [[Сала на огледалата|Салата на огледалата]] во [[Версај (дворец)|Версајскиот дворец]] File:Georges_de_La_Tour_-_Newlyborn_infant_-_Musée_des_Beaux-Arts_de_Rennes.jpg|алт=Georges de La Tour, 1640s| [[Жорж де Латур]], 1640-ти File:Consegna_delle_chiavi_-_Reni.jpg|алт=Guido Reni, 1625| [[Гвидо Рени]], 1625 година File:Self-portrait_by_Salvator_Rosa.jpg|алт=Salvator Rosa, c. 1645| [[Салватор Роза]], околу 1645 година File:Bartolomé_Esteban_Murillo_-_Saint_Peter_in_Tears_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Bartolomé Esteban Murillo, c. 1650–1655| [[Бартоломео Муриљо]], ок. 1650–1655 File:Claude_Lorrain_008.jpg|алт=Claude Lorrain, 1648| [[Клод Лорен]], 1648 година File:Canaletto_-_Piazza_di_San_Marco,_em_Veneza.jpg|алт=Canaletto, 1723| [[Каналето]], 1723 </gallery> [[File:Caravaggio_—_The_Calling_of_Saint_Matthew.jpg|мини|240x240пкс| Караваџо, Повикувањето на Свети Матеј]] [[Барок|Барокот]] станал доминантен стил на [[Барокна уметност|сликарство]] во текот на целиот 17 век. Неговото поврзано движење често се поврзува со апсолутизмот и [[Контрареформација|контрареформацијата]] или католичката преродба. <ref name="ebo">[http://www.britannica.com/eb/article-9026564/Counter-Reformation Counter Reformation] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081118180433/http://www.britannica.com/eb/article-9026564/Counter-Reformation|date=18 November 2008}}, from ''[[Енциклопедија Британика (семрежно издание)|Encyclopædia Britannica Online]]'', latest edition, full-article.</ref> <ref>[http://www.bartleby.com/65/co/CounterR.html Counter Reformation] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081211173809/http://www.bartleby.com/65/co/CounterR.html|date=11 December 2008}}, from ''[[Енциклопедија „Колумбија“|The Columbia Encyclopedia]]'', Sixth Edition. 2001–05.</ref> Сепак, барокното сликарство во неапсолутистичките и протестантските држави, исто така, ја покажува својата популарност, бидејќи стилот се проширил низ цела [[Западна Европа]]. Барокното сликарство се карактеризира со голема драма, богата, длабока боја, интензивна светлина и темни сенки, со цел да се прикажат емоции и страст наместо смирената рационалност ценета за време на ренесансата. Барокното сликарство употребувало [[Илузионистичко сликарство на тавани|квадратура]] на таваните. Помеѓу најраните барокни сликари се вбројуваат браќата Карачи, Анибале и Агостино, во последните години од 16 век, и [[Караваџо]] во последната деценија од векот. Караваџо е признат како еден од најголемите барокни сликари и наследник на [[Хуманизам|хуманистичкото]] сликарство на [[Висока ренесанса|високата ренесанса]]. Неговиот нов стил на сликање ги шокирало современиците, покажувајќи [[Реализам (уметност)|реалистичен]] пристап кон човечката фигура, насликан директно од животот и драматично осветлен на темна позадина. Меѓу најголемите барокни сликари од 17 век се [[Стар мајстор|старите мајстори]] како што се [[Фламанско барокно сликарство|фламанските]] [[Петер Паул Рубенс|Рубенс]], [[Диего Веласкес|Веласкес]], [[Рембрант]], [[Франс Халс]], [[Јоханес Вермер]], Ле Нан, Хосе де Рибера, [[Никола Пусен|Пусен]], Жорж де Латур и пејзажниот сликар [[Клод Лорен]]. Уметниците кои нагласувале линија, како Шарл Лебрен, биле наречени [[Пусенисти и рубенсисти|пусенисти]], а оние кои нагласувале боја биле наречени рубенисти. [[File:Rembrandt_Harmensz._van_Rijn_-_Portret_van_een_paar_als_oudtestamentische_figuren,_genaamd_'Het_Joodse_bruidje'_-_Google_Art_Project.jpg|мини| [[Рембрант|Рембрант ван Рајн]], ''Еврејската невеста'', околу&nbsp;1665–1669]] Французите обучени во Италија, како што се Пусен, Лорен и Латур, го усвоиле „класичниот“ барокен стил, со помалку фокус на емоциите и бојата, а поголемо внимание на контурите на фигурите. Во Италија, барокниот стил е олицетворен во религиозни и митолошки слики во Гранд Манер од уметници како што се Карачи, [[Гвидо Рени]] и [[Лука Џордано]]. Илузионистичките фрески на црковниот таван од Пјетро да Кортона изгледале како да се отвораат кон небото. Во [[Холандска Република|Холандската Република]] се појавил многу потивок вид барок, каде што штафелајните слики со секојдневни теми биле популарни кај колекционерите од средната класа, а голем број на сликари станале специјалисти за жанрови, други за пејзажи, морски предели или мртва природа. Вермер, Жерар Терборх и Питер де Хох внесоа голема техничка префинетост во сликарството на домашни сцени, како и [[Вилем Класон Хеда]] мртва природа. Спротивно на тоа, Рембрант се истакнувал во сликањето на секаков вид субјекти и развил индивидуален сликарски стил во кој [[Кјароскуро|кјароскурото]] и темните позадини добиени од Караваџо и [[Утрехтски караваџизам|утрехските караваџисти]] го изгубиле својот театарски квалитет. Холандското барокно сликарство често се нарекува [[златно време на холандското сликарство]]. === Рококо === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Antoine_Watteau_-_The_Italian_Comedians_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Antoine Watteau, c. 1720| [[Антоан Вато]], околу 1720 година File:L'Embarquement_pour_Cythère,_by_Antoine_Watteau,_from_C2RMF_retouched.jpg|алт=Antoine Watteau, The Embarkation for Cythera, c. 1719| Антоан Вато, ''Испраќањето на бродот за Китера'', околу 1719 година File:François_Boucher,_Ruhendes_Mädchen_(1751,_Wallraf-Richartz_Museum).jpg|алт=François Boucher, 1751| Франсоа Буше, 1751 File:Maurice-Quentin_de_La_Tour_-_Pierre-Louis_Laideguive_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Maurice Quentin de La Tour, c. 1761| [[Морис Кантен де Латур]], ококу 1761 година File:Self-portrait_in_a_Straw_Hat_by_Elisabeth-Louise_Vigée-Lebrun.jpg|алт=Élisabeth-Louise Vigée-Le Brun, after 1782| [[Елизабет Виже Лебрен]], по&nbsp;1782 година File:Jean-Baptiste_Siméon_Chardin_029.jpg|алт=Jean-Baptiste-Siméon Chardin, c. 1728| [[Жан Симеон Шарден]], в.&nbsp;1728 година File:Gimbattiasta_Tiepolo_-_La_morte_di_Giacinto_(1752-53)_-_Museo_Nacional_Thyssen-Bornemisza_Madrid.jpg|алт=Giovanni Battista Tiepolo, c. 1752–1753| [[Џовани Батиста Тјеполо]], в.&nbsp;1752–1753 </gallery> [[File:The_Swing_(P430).jpg|мини|284x284пкс| Лулашката од Фрагонард, околу 1767–1768]] Во текот на 18 век, [[рококо]] сликарството следело како полесно продолжение на барокот, честопати несериозно и еротско, употребувајќи светли пастелни бои. Рококо стилот најпрвин се развил во украсните уметности и дизајнот на ентериер во Франција, кога наследувањето на [[Луј XV]] донело промена кај дворските уметници и општата уметничка мода. 1730-тите години го претставува врвот на францускиот рококо стил, претставен преку делата на [[Антоан Вато]] и [[Франсоа Буше]]. Рококото го задржал барокниот вкус за сложени форми и сложени шари, но почнало да ги интегрира своите различни карактеристики, вклучувајќи го и вкусот за ориентални дизајни и асиметрија. Рококо стилот се проширил и бил лесно прифатен во католичките делови на Германија, [[Чешка (историска област)|Бохемија]] и Австрија, каде што се споил со германските барокни традиции. Германскиот рококо стил бил применуван со ентузијазам во црквите и дворците, особено на југот, додека фредериковиот [[рококо]] стил се развил во [[Кралство Прусија|Кралството Прусија]]. Француските мајстори [[Антоан Вато|Вато]], Буше и Фрагонард го претставуваат стилот, како и [[Џовани Батиста Тјеполо]] и Жан-Батист-Симеон Шарден, кој од некои се смета за ''анти-рококо'' и еден од најдобрите француски сликари од 18 век. Францускиот рококо стил го вклучува и омилениот сликар на [[Дени Дидро]], [[Жан Батист Грез]], кој се истакнувал во портретите и [[Историско сликарство|историските слики]]. [[Пастел|Пастелниот]] сликар [[Морис Кантен де Латур]] и [[Елизабет Виже Лебрен]] биле високо успешни [[Портретно сликарство|портретни сликари]]. Англискиот портретист [[Вилијам Хогарт]] помогнал во развојот на теоретската основа за рококо убавината. Иако не намерно се повикува на движењето, тој во ''„Анализа на убавината“'' (1753) тврдел дека брановидните линии и S-кривите, истакнати во рококото, биле основа за грациозност и убавина во уметноста или природата, за разлика од правата линија или кругот во [[Класицизам|класицизмот]]. Падот на рококото започнал во раните 1760-ти, кога личности како [[Франсоа Волтер|Волтер]] и [[Жак Франсоа Блондел]] ја критикувале неговата површност и дегенерација. Блондел ја осудил „смешната мешавина од школки, змејови, трски, палми и растенија“ во современите ентериери. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://digi.ub.uni-heidelberg.de/sammlung6/allg/buch.xml?docname=blondel1737|title=Uni-Heidelberg.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20200317160351/http://digi.ub.uni-heidelberg.de/sammlung6/allg/buch.xml?docname=blondel1737|archive-date=17 March 2020|accessdate=5 February 2009}}</ref> === Портрет === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Sir_Anthony_Van_Dyck_-_Charles_I_(1600-49)_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Anthony van Dyck, 1635–1636| [[Антонис ван Дајк]], 1635-1636 File:The_Blue_Boy.jpg|алт=Thomas Gainsborough, c. 1770| [[Томас Гејнсборо]], околу 1770 година File:Sir_Joshua_Reynolds_-_Colonel_Acland_and_Lord_Sydney-_The_Archers_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Joshua Reynolds, 1769| [[Џошуа Рејнолдс]], 1769 година File:William_Hogarth_by_William_Hogarth.jpg|алт=William Hogarth, c. 1757| [[Вилијам Хогарт]], околу 1757 година File:Sleepingnymph.jpg|алт=Angelica Kauffman, c. 1780| [[Ангелика Кауфман]], околу 1780 година </gallery>[[Портрет|Портретот]] претставувал важна компонента на сликарството во сите земји, но особено во [[Англија]], каде што лидери биле директните реалисти Хогарт и Франсис Хејман, швајцарката Анџелика Кауфман, [[Томас Гејнсборо]] и [[Џошуа Рејнолдс]] во поласкави стилови под влијание на фламанскиот [[Антонис ван Дајк]]. === Неокласицизам === <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:Benjamin_West_005.jpg|алт=Benjamin West, The Death of General Wolfe, 1770| Бенџамин Вест, ''Смртта на генералот Волф'', 1770 File:Watsonandtheshark-original.jpg|алт=John Singleton Copley, 1778| Џон Синглтон Копли, 1778 File:David-Oath_of_the_Horatii-1784.jpg|алт=Jacques-Louis David, Oath of the Horatii, 1784| [[Жак-Луј Давид]], ''[[Заклетвата на Хорациеви|Заклетва на Хорациеви]]'', 1784 година File:David_-_The_Death_of_Socrates.jpg|алт=Jacques-Louis David, 1787| [[Жак-Луј Давид]], 1787 File:Johann_Joachim_Winckelmann_(Raphael_Mengs_after_1755).jpg|алт=Anton Raphael Mengs, portrait of Johann Joachim Winckelmann, c. 1777, Metropolitan Museum of Art| [[Антон Рафаел Менгс]], портрет на Јохан Јоаким Винкелман, в. 1777 година, [[Метрополитен (музеј)|Метрополитен]] </gallery>До 1785 година, рококото излегло од мода во [[Франција]], прво заменето во архитектурата, а потоа и во сликарството, од строгиот ред и сериозност на [[Неокласицизам|неокласичните]] уметници како што е [[Жак-Луј Давид]], чии импозантни историски слики што прикажуваат и историски и современи настани ги отелотворувале идеалите на [[Француска револуција|Француската револуција]]. Претходната Американска [[Американска револуција|револуција,]] исто така, доживеала свои неокласични сликари, како што се [[Бенџамин Вест]] и [[Џон Синглтон Копли]]. <ref>{{Наведено списание|last=Flexner|first=James Thomas|author-link=James Thomas Flexner|year=1952|title=Benjamin West's American Neo-Classicism|journal=New-York Historical Society Quarterly|volume=36|pages=5–41}} Reprinted in ''America's Old Masters'' (New York, 1967), pp.&nbsp;315–40.</ref> Неокласичарите во Германија го вклучуваат [[Антон Рафаел Менгс]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.museodelprado.es/en/whats-on/new/the-museo-del-prado-reassesses-the-figure-of/590f9912-48e5-270d-72d2-5c4fe7164192|title=The Museo del Prado reassesses the figure of Mengs, the “creator” of Neoclassicism|date=November 24, 2025}}</ref> == 19 век == <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Antoine-Jean_Gros_-_Bonaparte_Visiting_the_Plague_Victims_of_Jaffa.jpeg|Антоан Жан Грос, 1804 File:John_Constable_-_The_Vale_of_Dedham_-_Google_Art_Project.jpg|[[Џон Констабл]], 1802 File:Ingres,_Napoleon_on_his_Imperial_throne.jpg|Наполеон на неговиот царски престол, [[Жан Огист Доминик Енгр]], 1806 File:Jean-Auguste-Dominique_Ingres_-_La_Baigneuse_Valpinçon.jpg|Жан Огист Доминик Енгр, 1808 File:JEAN_LOUIS_THÉODORE_GÉRICAULT_-_La_Balsa_de_la_Medusa_(Museo_del_Louvre,_1818-19).jpg|[[Теодор Жерико]], 1819 File:Caspar_David_Friedrich_-_Wanderer_above_the_Sea_of_Fog.jpeg|[[Каспар Давид Фридрих]] , ''[[Талкач над морето од магла|Талкач над морето од магла,]]'' околу 1818 File:Caspar_David_Friedrich_-_Mondaufgang_am_Meer_-_Google_Art_Project.jpg|Каспар Давид Фридрих, околу 1822 File:Karl_Brullov_-_The_Last_Day_of_Pompeii_-_Google_Art_Project.jpg|Карл Брјулов, 1827 File:La_Liberté_guidant_le_peuple_-_Eugène_Delacroix_-_Musée_du_Louvre_Peintures_RF_129_-_après_restauration_2024.jpg|[[Ежен Делакроа]], 1830 File:Cole_Thomas_The_Oxbow_(The_Connecticut_River_near_Northampton_1836).jpg|Хадсонова школа, Томас Кол, „Оксбоу“ (Реката Конектикат во близина на Нортхемптон) (1836), Метрополитен File:The_Fighting_Temeraire,_JMW_Turner,_National_Gallery.jpg|Вилијам Тарнер, 1838 File:Slave-ship.jpg|Вилијам Тарнер, 1840 File:Hovhannes_Aivazovsky_-_The_Ninth_Wave_-_Google_Art_Project.jpg|Иван Ајвазовски, 1850 File:Gustave_Courbet_-_The_Stonebreakers_-_WGA05457.jpg|Гистав Кубе, 1849 File:Gustave_Courbet_-_A_Burial_at_Ornans_-_Google_Art_Project.jpg|Гистав Кубе, 1849–1850 File:Albert_Bierstadt_-_A_Storm_in_the_Rocky_Mountains,_Mt._Rosalie_-_Google_Art_Project.jpg|Алберт Бирштат, 1866 File:Corot.villedavray.750pix.jpg|[[Жан-Батист-Камиј Коро]], околу 1867 File:Johan_Barthold_Jongkind_-_Overschie_bij_maneschijn.jpg|Јохан Јонгкинд, 1871, предвесник на импресионизмот File:Road_to_Versailles_at_Louveciennes_1869_Camille_Pissarro.jpg|[[Камиј Писаро]]1872 File:Claude_Monet,_Impression,_soleil_levant.jpg|[[Клод Моне]], 1872 File:Manet-Die_Barke.jpg|''[[Клод Моне слика во своето ателје]]'', 1874 File:Renoir,_Pierre-Auguste_-_Dance_at_Le_Moulin_de_la_Galette,_1876.jpg|[[Пјер Огист Реноар]], 1876 File:Edgar_Degas_-_In_a_Café_-_Google_Art_Project_2.jpg|[[Едгар Дега]], 1876 File:Edouard_Manet,_A_Bar_at_the_Folies-Bergère.jpg|[[Едуар Мане]], 1882 File:Mary_Cassatt_-_The_Child's_Bath_-_Google_Art_Project.jpg|[[Мери Касат]], Бањањетна детето, 1893 File:Mary_Cassatt_-_The_Boating_Party_-_Google_Art_Project.jpg|[[Мери Касат]], 1893–1894 File:Serov_devochka_s_persikami.jpg|[[Валентин Серов]], 1887 File:Vincent_Willem_van_Gogh_128.jpg|[[Винсент ван Гог|Vincent van Gogh]], 1888 File:Van_Gogh_-_Starry_Night_-_Google_Art_Project.jpg|[[Ѕвездена ноќ]], ван Гог, 1889 File:Arnold_Boecklin_-_Island_of_the_Dead,_Third_Version.JPG|[[Арнолд Беклин]], 1883 File:Ilja_Jefimowitsch_Repin_009.jpg|[[Иљја Репин]], 1891 File:Gauguin_-_Where_Do_We_Come_From%3F_What_Are_We%3F_Where_Are_We_Going%3F_(1897-98).jpg|[[Пол Гоген]], 1897–1898 File:A_Sunday_on_La_Grande_Jatte,_Georges_Seurat,_1884.png|[[Жорж Пјер Сера]], 1884–1886 File:Swimming_hole.jpg|Томас Икинс , 1884–1885 File:Albert_Pinkham_Ryder_-_Moonlit_Cove_-_Google_Art_Project.jpg|Алберт Пинкам Рајдер, 1890 File:Winslow_Homer_-_After_the_Hurricane,_Bahamas.jpg|Винслов Хомер, 1899 </gallery>До средината на 19 век, сликарството станало повеќе средство за личен израз, бидејќи сликарите биле ослободени од барањата на нивното покровителство и можеле да прикажуваат само сцени од религијата, митологијата, портретите или историјата. === Романтизам === [[File:El_Tres_de_Mayo,_by_Francisco_de_Goya,_from_Prado_thin_black_margin.jpg|мини|240x240пкс| [[Франсиско Гоја|Франциско Гоја]], 3 мај 1814 година]] Наследник на Давид станал [[Жан Огист Доминик Енгр|Енгр]]. Делото на Енгр веќе содржи голем дел од сензуалноста, но не и спонтаноста што требало да го карактеризира [[Романтизам|романтизмот]]. Романтичарите го претвориле [[Пределно сликарство|пределното сликарство]] во главен жанр, кој дотогаш се сметал за спореден жанр или како украсна позадина. Романтистичките сликари се [[Џон Констабл]], [[Ежен Делакроа]], [[Каспар Давид Фридрих|Каспар Давид Фридрих,]] [[Теодор Жерико]], [[Франсиско Гоја|Франциско де Гоја]], чии подоцнежни дела го прикажуваат романтичарскиот интерес за ирационалното, и Вилијам Тарнер. Романтистичките сликари влијаеле врз мистериозниот швајцарски симболист [[Арнолд Беклин]], комбинацијата на посветеност кон природата со носталгија кон средновековната култура на англиското прерафаелитско братство, како и врз уметникот од естетското движење Џејмс Абот Мекнил Вислер со неговата софистицираност, декаденција и филозофија на „[[Ларпурлартизам|уметност заради уметност]]“. Американските романтични пределни сликари биле познати како [[Школа на реката Хадсон|школата на реката Хадсон]]: <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0268/is_5_40/ai_82469521/print|title=Novack, Barbara ''American Sublime'' Artforum, 2002, retrieved 30 October 2008|work=Artforum|archive-url=https://web.archive.org/web/20050531195142/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0268/is_5_40/ai_82469521/print|archive-date=31 May 2005|accessdate=2014-08-08}}</ref> вклучувајќи ги [[Томас Коул|Томас Кол]], Фредерик Едвин Черч, Алберт Бирштат, Томас Моран и Џон Фредерик Кенсет. Луминизмот било поврзано движење. === Реализам === === Реализам === Значајна сила во свртувањето кон реализмот во средината на векот бил [[Гистав Курбе]], чии неидеализирани слики на обични луѓе ги навредувале гледачите навикнати на конвенционалните теми и мазната завршна обработка на [[Академска уметност|академската уметност]], но инспирирале многу помлади уметници. Жан Франсоа Мије, водечкиот сликар на [[Барбизонска школа|Барбизонската школа]], сликал пејзажи и сцени од животот на селаните. Со Барбизонската школа лабаво бил поврзан и [[Жан-Батист-Камиј Коро]], кој творел и во романтичарски и во [[Реализам (уметност)|реалистички]] стил; неговото творештво го најавува [[импресионизмот]], исто како и делата на Јохан Јонгкинд и Ежен Буден (кој бил еден од првите француски пејзажисти што сликале на отворено). Буден извршил значајно влијание врз младиот [[Клод Моне]], кого во 1857 година го запознал со сликањето на отворено ([[пленер]]). === Импресионизам === [[File:The_Water-Lily_Pond_-_Google_Arts_&_Culture.jpg|мини|220x220пкс| Моне, ''Водни лилјани и Јапонски мост'', 1899, едно од серијата монументални дела на [[Водни лилјани (циклус на Моне)|Водни лилјани]] насликани во [[Живерни]].]] Во втората третина од векот, импресионистите како Моне, [[Едуар Мане]], [[Пјер Огист Реноар|Пјер-Огист Реноар]], [[Камиј Писаро|Камил Писаро]], [[Алфред Сисли]], [[Берта Моризо|Берт Моризо]], [[Мери Касат]] и [[Едгар Дега]] работеле на подиректен пристап отколку што претходно бил изложен јавно. Тие ја избегнувале алегоријата и наративот во корист на индивидуализирани одговори на современиот свет, понекогаш насликани со малку или без никаква подготвителна студија, потпирајќи се на вештина во цртањето и високо хроматска палета. Моне, Писаро и Сисли сликале заедно ''во пленер'', користејќи го пределот како нивен примарен мотив, при што минливоста на светлината и времето играле главна улога во нивната работа. <ref>Bomford, David, Jo Kirby, John Leighton, Ashok Roy, and Raymond White (1990). ''Impressionism''. London: National Gallery. pp. 21–27. {{ISBN|0-300-05035-6}}.</ref> Сликајќи на сончева светлина директно од природата и смело употребувајќи ги живописните, синтетички пигменти достапни од почетокот на векот, тие развиле полесен и посветол начин на сликање. Додека Сисли најблиску се придржувал до оригиналните принципи на импресионистичката перцепција на пределот, Моне барал предизвици во сè похроматски и променливи услови. Мане, Дега, Реноар, Моризо и Касат се концентрирале првенствено на човечката тема. И Мане и Дега ги реинтерпретирале класичните фигуративни канони во современи ситуации; во случајот на Мане, реимагинациите наишле на непријателски прием од јавноста. Реноар, Морисо и Касат се свртиле кон домашниот живот за инспирација, при што Реноар се фокусирал на женската голотија. Американските импресионисти биле Чајлд Хасам, Џон Хенри Твахтман и Теодор Робинсон. Исто така, правецот извршил влијание врз сликарите кои не биле првенствено импресионисти во теорија, како што е портретистот и пределистот [[Џон Сингер Сарџент]]. Во исто време, во Америка, на почетокот на 20 век, постоел еден вроден и речиси изолиран реализам, богато отелотворен во фигуративното дело на [[Томас Икинс]], Ашканската школа и пејзажите и морските пејзажи на [[Винслоу Хомер]], чии сите слики биле длабоко вложени во цврстината на природните форми. Визионерскиот пејзаж, мотив кој во голема мера зависи од двосмисленоста на ноктурното, ги пронашол своите застапници кај Алберт Пинкам Рајдер и Ралф Алберт Блејклок. === Постимпресионизам === [[Постимпресионизам|Постимпресионистите]] од парискиот [[Бел Епок]], како што се [[Пол Сезан]], [[Винсент ван Гог]], [[Пол Гоген]], [[Анри де Тулуз-Лотрек]] и [[Дивизионизам|дивизионистот]] и пуантилист [[Жорж Пјер Сера|Жорж Пјер Сера,]] го довеле сликарството до работ на [[Модернизам|модернизмот]]. Желбата на Сезан да ги обедини класичните композиции со револуционерна апстракција на природните форми се сметала за претходник на уметноста од 20 век. Бурниот метод на нанесување боја на Ван Гог, заедно со звучната употреба на боја, ги претскажал [[Експресионизам|експресионизмот]] и [[Фовизам|фовизмот]]. За Гоген, импресионизмот отстапил место на личен симболизам. Сера ја преобразил скршената боја на импресионизмот во научна оптичка студија, структурирана на композиции слични на [[фриз]], привлекувајќи многу следбеници како што е Пол Сињак. === Симболизам === [[File:The_Scream.jpg|мини| [[Едвард Мунк]], „Врисок“, 1893, симболизам и ран експресионизам]] Кон крајот на 19 век, исто така, имало неколку, прилично различни, групи симболистички сликари чии дела резонирале кај помладите уметници од 20 век, особено кај [[Фовизам|фовистите]] и [[Надреализам|надреалистите]]. Помеѓу нив биле Беклин, [[Гистав Моро]], [[Одилон Редон]], [[Пјер Пуви де Шаван]], [[Анри Фантен-Латур]], [[Фердинанд Ходлер]], [[Едвард Мунк]], Фелисиен Ропс, Јан Туроп и [[Густав Климт]], како и [[Руски симболизам|руските симболисти]] како што е [[Михаил Врубељ]]. Симболистичките сликари ја копале [[Мит|митологијата]] и соновните слики за визуелен јазик на душата, барајќи евокативни слики кои потсетуваат на статичен свет на тишина. Симболите кои се употребуваат во симболизмот не се познатите [[Амблем|амблеми]] на мејнстрим [[Иконографија|иконографијата]], туку интензивно лични, приватни, нејасни и двосмислени извори. Повеќе филозофија отколку вистински стил на уметност, симболистичките сликари влијаеле врз современото движење [[југендстил]] и [[Авангарда|авангардната]] [[Наби (уметност)|„Наби“]], како што е Пјер Бонар. . == 20 век == <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="7"> File:Rousseau-Hungry-Lion.jpg|алт=Henri Rousseau, 1905, The Hungry Lion Throws Itself on the Antelope| [[Анри Русо]], 1905, ''Гладниот лав се фрла на антилопата'' File:Hodler_-_Lied_aus_der_Ferne_-_1906.jpeg|алт=Ferdinand Hodler, 1906| [[Фердинанд Ходлер]], 1906 година File:Paul_Cézanne_047.jpg|алт=Paul Cézanne, 1906| [[Пол Сезан]], 1906 година </gallery>Западното сликарство од 20 век влијаело врз сите визуелни уметности, од [[Модернизам|модернистичката]] архитектура и дизајн, до [[Авангарда|авангардниот]] филм, театарот и современиот танц; и станало експериментална визуелна лабораторија, од фотографија и конкретна поезија до [[Реклама|рекламна уметност]] и мода. === Фовизам === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="7"> File:Matisse-Woman-with-a-Hat.jpg|алт=Henri Matisse, 1905, Fauvism| [[Анри Матис]], 1905, [[Фовизам]] File:Derain_CharingCrossBridge.png|алт=André Derain, Fauvism, 1906 Charing Cross Bridge, London, an homage to the famous series by Monet| [[Андре Дерен]], [[Фовизам]], 1906 Черинг Крос Бриџ, Лондон, почит кон познатата серија од Моне File:SeineChatou.JPG|алт=Maurice de Vlaminck, Fauvism, 1906| [[Морис де Вламенк|Морис де Вламинк]], [[Фовизам]], 1906 година File:Matissedance.jpg|алт=Henri Matisse, 1910, late Fauvism, The Dance signifies a key point in the development of modern painting, reflecting Matisse's fascination with primitive art.| [[Анри Матис]], 1910, доцен [[фовизам]], ''Танцот'' означува клучна точка во развојот на модерното сликарство, одразувајќи ја фасцинацијата на Матис со [[Примитивна уметност|примитивната уметност]]. </gallery> [[File:Matisse_-_Green_Line.jpeg|мини|225x225пкс| [[Анри Матис]], ''„Зелената лента“'', [[фовизам]], 1905, предизвикала сензација во Париз кога била првпат изложена.]] Наследството на постимпресионистичките сликари станало од суштинско значење за развојот на модерната уметност. На почетокот на 20 век, [[Анри Матис]] и [[Андре Дерен]] {{Efn|Во 1906 година, по предлог на неговиот трговец со уметнички дела Амброаз Волар, Андре Дерен заминал во Лондон.}} заедно со неколку други уметници, вклучувајќи ги [[Жорж Брак]], [[Шарл Камоан]], [[Раул Дифи]], Алберт Марке, холанѓанецот [[Кес ван Донген]] и [[Морис де Вламенк|Морис де Вламинк,]] го револуционизирале парискиот уметнички свет со „диви“, разнобојни, експресивни пејзажи и слики со фигури што критичарите ги нарекле [[фовизам]] по Есенскиот салон од 1905 година. <ref>''The "Wild Beasts" Fauvism and its Affinities,'' [[John Elderfield]], Museum of Modern Art 1976, {{ISBN|0-87070-638-1}}</ref> {{Efn|Групата го добила своето име откако критичарот Луј Воксел (Louis Vauxcelles) го опишал нивното творештво со фразата „Donatello chez les fauves“ („Донатело меѓу дивите ѕверови“).,<ref>{{cite journal |language=fr |last1=Vauxcelles |first1=Louis |author-link=Louis_Vauxcelles |date=17 October 1905 |title=Le Salon d'Automne |trans-title=The Fall Salon |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k7522165g/f6.item.r=Donatello.zoom |journal=[[Gil Blas]] |location=Paris |publisher=[[Augustin-Alexandre Dumont]] |page=Supplement, 6 |number=9500 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151229053045/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k7522165g/f6.item |archive-date=2015-12-29 |issn=1149-9397 |access-date=2015-12-28 |quote=La candeur de ces bustes surprend, au milieu de l'orgie des tons purs : Donatello chez les fauves}}</ref> спротиставувајќи ги сликите на скулптурата во ренесансен стил што се наоѓаше во истата просторија со нив.<ref name="oup-fauvism">Chilver, Ian (Ed.). [http://www.enotes.com/oxford-art-encyclopedia/fauvism "Fauvism"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111109091224/http://www.enotes.com/oxford-art-encyclopedia/fauvism |date=2011-11-09 }}, The Oxford Dictionary of Art, Oxford University Press, 2004. Retrieved from enotes.com, 26 December 2007.</ref> Сцената од џунглата „Гладниот лав се фрла врз антилопата“ од Анри Русо (кој не бил фовист) висела во близина на делата на Матис и можеби го инспирирала саркастичниот термин употребен во печатот.<ref>[[Roberta Smith|Smith, Roberta]] (2006). [https://www.nytimes.com/2006/07/14/arts/design/14rous.html?_r=1&oref=slogin&pagewanted=print "Henri Rousseau: In imaginary jungles, a terrible beauty lurks"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220612143102/http://www.nytimes.com/2006/07/14/arts/design/14rous.html?_r=2 |date=2022-06-12 }} ''The New York Times'', 14 July 2006. Accessed 29 December 2007</ref> Коментарот на Воксел бил објавен на 17 октомври 1905 година во дневниот весник „Жил Блас“ (Gil Blas) и навлегол во широка употреба.<ref name="oup-fauvism" /><ref>[[John Elderfield]], The ''"Wild Beasts" Fauvism and Its Affinities,'' 1976, [[Museum of Modern Art]], p. 43, {{ISBN|0-87070-638-1}}</ref>}} Фовизмот немал конкретни теории и бил краткотраен, и повеќе не претставувал шокантно движење до 1907 година. {{Efn|Гијом Аполинер рекол за Матис во статија објавена во „Ла Фаланж“: „Овде не се соочуваме со екстравагантен или екстремистички потфат: уметноста на Матис е крајно разумна.“<ref>''Picasso and Braque pioneering cubism'' [[William Rubin]], published by the [[Museum of Modern Art]], New York, copyright 1989, {{ISBN|0-87070-676-4}} p. 348.</ref>}} Фовизмот ги нагласувал сликарските квалитети и имагинативната употреба на длабока боја над репрезентативните вредности, следејќи го духот изразен во 1888 година од [[Пол Гоген]] до Пол Серузије,<blockquote>Како ги гледаш овие дрвја? Тие се жолти. Значи, внеси жолта боја; оваа сенка, која повеќе влече кон сино, насликај ја со чист ултрамарин; а овие црвени лисја? Употреби вермилион.</blockquote>  === Кубизам === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="7"> File:Violin_and_Candlestick.jpg|алт=Georges Braque, Violin and Candlestick (1910), Analytic Cubism,| [[Жорж Брак]], ''Виолина и свеќник'' (1910), [[Кубизам|Аналитички кубизам]] , File:Juan_Gris_-_Portrait_of_Pablo_Picasso_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Juan Gris, 1912, Cubism| Хуан Грис, 1912, Кубизам File:Robert_Delaunay,_1912,_Les_Fenêtres_simultanée_sur_la_ville_(Simultaneous_Windows_on_the_City),_40_x_46_cm,_Kunsthalle_Hamburg.jpg|алт=Robert Delaunay, 1912, Simultaneous Windows on the City, Kunsthalle Hamburg, Orphism| Роберт Делоне, 1912, ''Симултани прозорци кон градот'', Салон на уметноста, Орфизам File:Leger_railway_crossing.jpg|алт=Fernand Léger, 1919, Synthetic Cubism, Tubism| Фернан Леже, 1919, [[Кубизам|Синтетички кубизам]], тубизам </gallery> [[File:Les_Demoiselles_d'Avignon.jpg|мини|207x207пкс| [[Пабло Пикасо]], ран [[кубизам]], ''[[Госпоѓиците од Авињон|„Госпоѓиците од Авињон“]]'' (1907), нова и радикална слика што прикажува сцена од бордел со пет вознемирени проститутки.]] [[Пабло Пикасо]], честопати контрастиран со Матис, ги насликал своите први [[Кубизам|кубистички]] слики врз основа на сезановата идеја дека сите прикази на природата можат да се сведат на три цврсти тела: [[коцка]], [[сфера]] и [[конус]]. Стилот на Пикасо потсетува на [[Африкански маски|африканските племенски маски]] и неговите сопствени кубистички пронајдоци. Пикасо и Брак заеднички го развиле кубизмот во периодот помеѓу 1908 до 1912 година, школа во која биле вклучени Жан Мецингер, Алберт Глез, Фернан Леже, Анри ле Фоконие и Робер Делоне. Набрзо им се придружиле [[Хуан Грис]], [[Марсел Дишан]], [[Александар Архипенко]], Јозеф Чаки и други. <ref name="Christopher Green">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent|title=Christopher Green, 2009, Cubism, MoMA, Grove Art Online, Oxford University Press|publisher=Moma.org|accessdate=2014-08-08}}</ref> [[Кубизам|Синтетичкиот кубизам]], практикуван од Пикасо и Брак, се карактеризира со различни текстури, површини, елементи на [[колаж]], залепена хартија и голема разновидност на споени теми. Французинот Робер Делоне и чехот Франтишек Купка станале пионери на орфизмот под влијание на кубизмот. Во првите две децении од 20 век, по кубизмот се појавиле неколку други важни движења; [[футуризам]] (Бала), [[супрематизам]] ([[Казимир Малевич|Малевич]]) и [[Конструктивизам (уметност)|конструктивизам]] (Татлин). === Експресионизам === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="5"> File:The_Kiss_-_Gustav_Klimt_-_Google_Cultural_Institute.jpg|алт=Gustav Klimt, 1907–1908| [[Густав Климт]], 1907–1908 File:Chagall_IandTheVillage.jpg|алт=Marc Chagall, Expressionism and Surrealism, 1911| [[Марк Шагал]], [[Експресионизам]] и [[надреализам]], 1911 File:Egon_Schiele_-_Self-Portrait_with_Physalis_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Egon Schiele, Symbolism and Expressionism, 1912| [[Егон Шиле]], Симболизам и [[експресионизам]], 1912 File:Modigliani_-_Nu_couché.jpg|алт=Amedeo Modigliani, Symbolism and Expressionism, 1917| [[Амедео Модиљани|Амадео Модиљани]], Симболизам и [[експресионизам]], 1917 File:Kirchner_-_Erich_Heckel_an_der_Staffelei.jpg|алт=Die Brücke, Portrait of Erich Heckel at the easel, by Ernst Ludwig Kirchner, c. 1907| [[Мост (уметност)|Die Brücke]], Портрет на Ерих Хекел на триножник, од Ернст Лудвиг Кирхнер, 1907 година File:Wassily_Kandinsky,_1903,_The_Blue_Rider_(Der_Blaue_Reiter),_oil_on_canvas,_52.1_x_54.6_cm,_Stiftung_Sammlung_E.G._Bührle,_Zurich.jpg|алт=Wassily Kandinsky, Der Blaue Reiter (The Blue Rider), 1903, namesake of the movement.| [[Василиј Кандински]], „Синиот јавач “ (Der Blue Reiter), 1903, истоимен по движењето. {{Efn|За Кандински, „сината“ е боја на духовноста: колку е потемна сината боја, толку повеќе таа го буди човечкиот копнеж по вечното.<ref>[http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=86 Der Blaue Reiter, Tate Glossary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110802022524/https://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=86 |date=2 August 2011 }} retrieved 10 August 2009</ref>}} File:Last_Judgment_by_Wassily_Kandinsky.jpg|алт=Wassily Kandinsky, Last Judgment, 1910, Der Blaue Reiter group formed in response to the rejection of this painting from an exhibition| [[Василиј Кандински]], ''Страшниот суд'', 1910 година, групата „Синиот јавач“ формирана како одговор на отфрлањето на оваа слика од изложбата. </gallery> [[File:Jawlensky_Sakharoff.jpg|мини|167x167пкс| Алексеј фон Јавленски, 1909 година, ''Портрет на Александар Сахаров''.]] Симболизмот и [[Експресионизам|експресионизмот]] карактеризираат неколку движења што сочинуваат голем дел од [[Авангарда|авангардната]] уметност која се создава во Западна, Источна и Северна Европа. Експресионистичките дела биле насликани во голема мера помеѓу Првата и Втората светска војна, главно во Франција, Германија, Норвешка, Русија, Белгија и Австрија, каде што експресионистите биле под големо влијание на Климт. НАјпознатата група на експресионисти ги вклучувала [[Марк Шагал]], [[Егон Шиле]], [[Едвард Мунк]], Емил Нолде, Хаим Сутин, Џејмс Енсор, [[Оскар Кокошка]], [[Ернст Лудвиг Кирхнер]], Макс Бекман, [[Франц Марк]], Жорж Руо, [[Амедео Модиљани|Амадео Модиљани]], како и некои американци во странство, како што се Марсден Хартли и Стјуарт Дејвис, кои се сметале за влијателни експресионистички сликари. Иако [[Алберто Џакомети]] првенствено се смета за надреалистички скулптор, тој создал и интензивни експресионистички слики. [[Мост (уметност)|Die Brücke]] била група германски [[Експресионизам|експресионистички]] уметници која била формирана во [[Дрезден]] во 1905 година, вклучувајќи ги Фриц Блејл, [[Ерих Хекел]], [[Ернст Лудвиг Кирхнер]] и Карл Шмит-Ротлуф . Подоцнежните членови биле Макс Пехштајн и [[Ото Милер]]. Оваа значајна група имала големо влијание врз развојот на модерната уметност во 20 век и го создала стилот на [[експресионизам]].<ref name="bruckemuseumbrucke">[http://www.bruecke-museum.de/englbleyl.htm "The Artists' Association 'Brücke'"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120511230248/http://www.bruecke-museum.de/englbleyl.htm|date=11 May 2012}}, [[Brücke-Museum (Berlin)|Brücke Museum]]. Retrieved 7 September 2007.</ref> Der Blaue Reiter (Синиот јавач) било германско експресионистичко движење кое траело од 1911 до 1914 година, вклучувајќи ги [[Василиј Кандински]], [[Франц Марк]], [[Аугуст Маке|Август Маке]], Алексеј фон Јавленски, Маријана фон Верефкин, Лионел Фајнингер и други. На ова движење му недостасувало средишен уметнички манифест, и било центрирано околу Кандински и Марк. Уметниците Габриеле Минтер и [[Паул Кле]] исто така биле вклучени во правецот. === Апстрактна уметност === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Gray_Tree_1911.jpg|алт=Piet Mondrian, 1911, early De Stijl| [[Пит Мондријан]], 1911 година, почетокот [[Де Стајл|на Де Стајл]] File:Cosmic_Synchrony.jpg|алт=Morgan Russell, Cosmic Synchromy (1913–14), Synchromism| Морган Расел, ''Космичка синхромија'' (1913–14), Синхромизам File:Piet_Mondriaan,_1939-1942_-_Composition_10.jpg|алт=Piet Mondrian, "Composition No. 10" 1939–1942, De Stijl| [[Пит Мондријан]], ''„Композиција бр. 10“'' 1939–1942, [[Де Стајл]] </gallery> [[File:Composition_VII_-_Wassily_Kandinsky,_GAC.jpg|мини|220x220пкс| [[Василиј Кандински]], 1913, раѓање на апстрактната уметност.]] Кандински е еден од првите модерни сликари на [[апстрактна уметност]]. Како ран [[Модернизам|модернист]], тој теоретизирал, како и современите [[Окултизам|окултисти]] и [[Теозофија|теозофисти]] како [[Мадам Блаватска|Елена Петровна Блаватска]], дека чистата визуелна апстракција имала короларни вибрации со звукот и музиката. Тие тврделе дека чистата апстракција може да изрази чиста духовност, а Кандински го напишал делото ''„За духовното во уметноста“'' . Други големи пионери на апстрактната уметност се швеѓанката [[Хилма аф Клинт|Хилмааф Клинт]], русинот [[Казимир Малевич]] и швајцарецот [[Паул Кле]]. Орфизмот на Делони влијаел врз апстрактното сликарство со неговата смела употреба на бои и неговото експериментирање и со длабочината и со тонот. [[Синхромизам|Синхромистите]] како Морган Расел слично биле под влијание на врската на бојата со музиката. Уметноста на [[Пит Мондријан]] била поврзана и со неговите духовни и филозофски проучувања. Во 1908 година тој се заинтересирал за теозофијата, а голем дел од работата на Мондријан до крајот на неговиот живот била инспирирана од неговата потрага по тоа духовно знаење. [[Де Стајл|Де Стајл,]] исто така познато како [[неопластицизам]], претставувало холандско уметничко движење основано во 1917 година, вклучувајќи ги [[Тео ван Дусбург]], [[Пит Мондријан]], Вилмос Хусар и Барт ван дер Лек. <ref name="tate">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=82|title=De Stijl|work=Tate Glossary|publisher=The Tate|archive-url=https://web.archive.org/web/20040904194458/http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=82|archive-date=4 September 2004|accessdate=31 July 2006}}</ref> <ref name="archdic">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/dictionaryofarch00curl_0|title=A Dictionary of Architecture and Landscape Architecture|last=Curl|first=James Stevens|publisher=Oxford University Press|year=2006|isbn=0-19-860678-8|edition=Second|type=Paperback|url-access=registration}}</ref> ''„Де Стајл“'' било и името на списанието што го издавал ван Дусбург, пропагирајќи ги теориите на групата. Движењето „Де Стајл“ било под влијание на [[Кубизам|кубистичкото]] сликарство, како и на мистицизмот и идеите за „идеални“ геометриски форми (како што е „совршената права линија“) во [[Неоплатонизам|неоплатонската]] филозофија на математичарот Метју Шенмакерс. Застапниците на Де Стајл се стремеле да изразат нов [[Утопија|утописки]] идеал за духовна хармонија и ред, застапувајќи чиста апстракција и универзалност преку сведување на суштината на формата и бојата; тие ги поедноставиле визуелните композиции во вертикални и хоризонтални насоки и употребувале само основни бои заедно со црно-бело. {{Efn|Всушност, според онлајн-статијата на галеријата [[Тејт]] за неопластицизмот, самиот Мондријан ги изнесува овие одредници во својот есеј „Неопластицизмот во сликовната уметност“. Тој пишува: „... оваа нова пластична идеја ќе ги занемари поединостите на надворешниот изглед, односно природната форма и боја. Напротив, таа треба да го најде својот израз во апстракцијата на формата и бојата, односно во правата линија и јасно дефинираната примарна боја.“ Во статијата на Тејт понатаму се сумира дека оваа уметност допушта „само примарни бои и не-бои, само квадрати и правоаголници, само прави линии – хоризонтални или вертикални.“<ref>{{cite web |url=http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=191|title=Neo-Plasticism|publisher=tate.org.uk|access-date=3 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080910121539/http://tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=191|archive-date=10 September 2008}}</ref> Во онлајн-статијата на Музејот „Гугенхајм“ (музеј Соломон Р. Гугенхајм) посветена на движењето „Де Стајл“ (De Stijl), овие карактеристики се сумирани на сличен начин: „Тоа [Де Стајл] се засноваше на фундаменталниот принцип на геометријата на правата линија, квадратот и правоаголникот, во комбинација со изразена асиметрија; на доминантната употреба на чисти основни бои заедно со црната и белата; како и на односот меѓу позитивните и негативните елементи во распоредот на нерепрезентативни форми и линии.“<ref>{{cite web|url=http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html|title=The style; Holland, 1917|publisher=guggenheimcollection.org|access-date=30 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080821042905/http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html|archive-date=21 August 2008}}</ref>}} === Американски и европски модернизам, Баухаус === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="5"> File:Nature_Symbolized.jpg|алт=Arthur Dove, early American modernism, 1911| Артур Дав, ран американски модернизам, 1911 година File:Portrait_of_a_German_Officer,_Marsden_Hartley.jpg|алт=Marsden Hartley, American modernism, 1914| Марсден Хартли, американски модернизам, 1914 File:Davis_Stuart_Lucky_Strike_1921.jpg|алт=Stuart Davis, American modernism, 1921| Стјуарт Дејвис, американски модернизам, 1921 File:Patrick_Henry_Bruce_-_Painting.jpg|алт=Patrick Henry Bruce, American modernism, 1929–1930| Патрик Хенри Брус, американски модернизам, 1929–1930 File:The_dining_room_in_the_country_by_Pierre_Bonnard_(1913).jpg|алт=Pierre Bonnard, 1913, European modernist Narrative painting| Пјер Бонар, 1913, европско [[Модернизам|модернистичко наративно сликарство]] File:Tale_à_la_Hoffmann,_1921_-_Paul_Klee,_MET_DT1768.jpg|алт=Paul Klee, Bauhaus, 1921| [[Паул Кле]], [[Баухаус]], 1921 </gallery>[[Американски модернизам|Американските модернистички]] сликари во периодот помеѓу Првата и Втората светска војна имале стремеж да заминат во Европа за признание. Марсден Хартли, Патрик Хенри Брус, Стјуарт Дејвис и Џералд Мерфи создале репутација во странство. Хартли експериментирал со експресионизам, додека Брус создавал слики поврзани со [[Кубизам|кубизмот]] во Европа.<ref>Agee and Rose, 1979, p. 8.</ref> Во текот на 1920-тите, фотографот Алфред Штиглиц изложил дела [[Џорџија О'Киф|од Џорџија О'Киф]], Артур Дав, Алфред Хенри Маурер, Чарлс Демут, Џон Марин и други уметници, вклучувајќи ги и европските уметници Матис, Роден, Анри Русо, Сезан и Пикасо, во неговата галерија ''291'' во Њујорк. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nga.gov/exhibitions/modart_2.shtm|title=National Gallery of Art, retrieved 11 November 2008|publisher=Nga.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222210146/http://www.nga.gov/exhibitions/modart_2.shtm|archive-date=22 December 2015|accessdate=2014-08-08}}</ref> Во Европа, Бонар и Матис продолжиле да ги развиваат своите наративни стилови независно од кое било движење. Современото движење [[Баухаус]] ги привлекло сликарите под влијание на Де Стајл, како што се Кандински и Кле, кои употребуваат геометриски форми и рамнотежа. === Дадаизам и надреализам === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="8"> File:De_Chirico's_Love_Song.jpg|алт=Giorgio de Chirico, 1914, proto-Surrealism| Џорџо де Кирико, 1914 година, прото- [[надреализам]] File:Duchamp_LargeGlass.jpg|алт=Marcel Duchamp The Bride Stripped Bare by Her Bachelors, Even, or The Large Glass| [[Марсел Дишан|Марсел Дишан „]] ''Невестата соблечена гола од нејзините ергени“,'' и ''„Големата чаша“'' File:Picabia_Machine_Turn.jpg|алт=Francis Picabia, 1916, Dada| Франсис Пикабија, 1916, [[дадаизам]] File:The_Elephant_Celebes.jpg|алт=Max Ernst, 1921, Surrealism| [[Макс Ернст]], 1921, Надреализам File:Pedestal_Table_in_the_Studio.jpg|алт=André Masson, 1922, early Surrealism| [[Андре Масон]], 1922, ран [[надреализам]] File:DasUndbild.jpg|алт=Kurt Schwitters, 1919, painted collage, Dada| Курт Швитерс, 1919 година, [[Колаж|насликан колаж]], Дада File:Hoch-Cut_With_the_Kitchen_Knife.jpg|алт=Hannah Höch, collage, 1919, Dada| Хана Хех, колаж, 1919, Дадаизам File:Murdering_Airplane.jpg|алт=Max Ernst, 1920, early Surrealism| [[Макс Ернст]], 1920, ран надреализам File:Max_Ernst_-_Men_Shall_Know_Nothing_of_This_(1923).jpg|алт=Max Ernst, 1923, Surrealism, Men Shall Know Nothing of This| [[Макс Ернст]], 1923, Надреализам, ''Луѓето нема да знаат ништо за ова'' {{Efn|Ернст веројатно бил инспириран од [[психоанализа]]та на Фројд и проучувањето на заблудите на паранојачниот Даниел Пол Шребер. Фројд ја идентификувал фантазијата на Шребер да стане жена како „[[кастрационен комплекс]]“. Сликата на два пара нозе се однесува на хермафродитските желби на Шребер. Натписот на Ернст на задната страна на сликата гласи: „Сликата е љубопитна поради нејзината симетрија. Двата пола се балансираат еден со друг.''<ref>{{cite web|url=http://www.tate.org.uk/servlet/ViewWork?cgroupid=999999961&workid=4133&searchid=19833&tabview=text |title=From the Tate Modern |publisher=Tate.org.uk |access-date=2014-08-08}}</ref>}} File:The_Tilled_Field.jpg|алт=Joan Miró, The Tilled Field, Miró's first Surrealist masterpiece.| [[Жоан Миро]], ''Орано поле'', првото надреалистичко [[ремек-дело]] на Миро. File:Joan_Miró,_1920,_Horse,_Pipe_and_Red_Flower,_oil_on_canvas,_82.6_x_74.9_cm,_Philadelphia_Museum_of_Art.jpg|алт=Joan Miró, Horse, Pipe and Red Flower, 1920, early Surrealism| [[Жоан Миро]], ''Коњ, луле и црвен цвет'', 1920, ран надреализам File:Empty.png|алт=Dalí, The Persistence of Memory, 1931, link to article but no image as not public domain. His best known work, the melting clocks.| Дали, ''[[Долготрајноста на спомените|„Долготрајноста на спомените“]]'', 1931, линк до статијата, но нема слика бидејќи не е во јавна сопственост. Неговото најпознато дело, „Чавовите што се топат“. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moma.org/collection/browse_results.php?object_id=79018|title=The Persistence of Memory|publisher=MoMA Online Collection}}</ref> File:Empty.png|алт=Magritte, The Treachery of Images, link to article but no image as not public domain. Its tagline "This is not a pipe" is the subject of a 1973 Michel Foucault book, This is not a Pipe (English edition, 1991), that discusses the painting and its paradox.| Магрит, ''Предавството на сликите'', линк до статијата, но нема слика бидејќи не е во јавна сопственост. Слоганот „Ова не е луле“ е тема на книгата на [[Мишел Фуко]] од 1973 година, ''„Ова не е луле“'' (англиско издание, 1991), во која се дискутира за сликата и нејзиниот парадокс. </gallery> [[File:Duchamp_-_Nude_Descending_a_Staircase.jpg|мини| [[Марсел Дишан]], ''Гола спуштајќи се по скали, бр. 2'', 1912, изложена на изложбата „Armory Show“ во 1913 година, Музеј на уметност во Филаделфија]] [[Џорџо де Кирико]] се преселил во Париз во јули 1911 година, придружувајќи му се на својот брат познат како [[Алберто Савинио]], кој го познавал Пјер Лапрад, член на жирито на Есенскиот салон, кое ги изложило неговите мистериозни и сонливи дела, инструментални за почетокот на [[Надреализам|надреализмот]] Во текот на 1913 година ги изложил своите дела во Салонот на независните и Есенскиот салон, забележан од Пикасо и [[Гијом Аполинер|Гијом Аполинер,]] меѓу другите. [[Марсел Дишан]] стекнал меѓународна слава по Саемот за оружје во Њујорк во 1913 година. Потоа тој ја турнал уметноста на сликарството до радикално нови граници употребувајќи делумно сликарство, делумно колаж, делумно конструкција. Дишан, кој наскоро се откажал од уметноста поради шахот, се поврзал тесно со [[Дадаизам|дадаистичкото]] движење кое започнало во неутралниот [[Цирих|Цирих, Швајцарија,]] за време на [[Првата светска војна]], достигнувајќи го својот врв од 1916 до 1920 година. Движењето првенствено ја промовирало својата антивоена политика и отфрлање на преовладувачките стандарди во уметноста преку анти-уметнички културни дела. Други уметници поврзани со движењето Дада ги вклучуваат [[Френсис Пикабија]], [[Мен Реј]], [[Курт Швитерс]], [[Хана Хех]], [[Тристан Цара]], Ханс Рихтер, [[Ханс Арп|Жан Арп]] и Софи Таубер-Арп. Дишан и неколку дадаисти се поврзуваат и со надреализмот, кој станал синоним за авангардата и прикажува уметници чии дела варираат од апстрактни до суперреалисти. Во 1924 година, [[Андре Бретон]] го објавил надреалистичкиот манифест. Франсис Пикабија продолжил со својата вклученост во дадаистичкото движење до 1919 година во Цирих и Париз, пред да се отцепи од него откако развил интерес за надреалистичката уметност. Ив Танги, [[Рене Магрит]] и [[Салвадор Дали]] се особено познати по нивните реалистични прикази на соништата и фантастичните прикажувања на имагинацијата. Дали и Магрит создале некои од најшироко признатите слики од движењето. Дали се придружил на групата во 1929 година и учествувал во брзото воспоставување на визуелниот стил помеѓу 1930 и 1935 година. Бернар Делвај го опишал надреализмот на Магрит како „Симболизам плус [[Зигмунд Фројд|Фројд]]“. Во текот на 1920-тите, делото на [[Андре Масон]] било одлучувачко во помагањето на младиот уметник [[Жоан Миро]] да ги пронајде своите корени во надреалистичкото сликарство. Миро, Жан Арп, Андре Масон и [[Макс Ернст]] станале многу влијателни, особено во Соединетите Американски Држави во текот на 1940-тите. Ернст студирал филозофија и психологија во Бон и се интересирал за Фројд и алтернативните реалности кои ги доживуваат ментално болните. Во текот на 1930-тите, надреализмот продолжил да станува повидлив за пошироката јавност. Во Британија се развила надреалистичка група и, според Бретон, нивната Лондонска меѓународна надреалистичка изложба во 1936 година станала врв на тој период и станала модел за меѓународни изложби. Надреалистичките групи во Јапонија, а особено во Латинска Америка, Карибите и во Мексико, создале иновативни и оригинални дела. Други истакнати надреалистички уметници се Мерет Опенхајм, Тојен, Грегоар Мишонзе, Роберто Мата, Кеј Сејџ, [[Леонора Карингтон]], Доротеја Танинг и Леонор Фини. === Нова стварност, социјален реализам и американско сценско сликарство === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="6"> File:Republican_Automatons_George_Grosz_1920.jpg|алт=George Grosz, 1920, Neue Sachlichkeit| Џорџ Грос, 1920 година, Нова стварност File:Thomas_Hart_Benton_-_People_of_Chilmark_(Figure_Composition)_1920.jpg|алт=Thomas Hart Benton, 1920, Regionalism| [[Томас Харт Бентон]], 1920, Регионализам File:Bellows_George_Dempsey_and_Firpo_1924.jpg|алт=George Bellows, 1924, American realism| Џорџ Белоус, 1924, американски реализам File:Demuth_Charles_Spring_1921.jpg|алт=Charles Demuth Spring, 1921, American Precisionism| Чарлс Демут, ''Пролет'', 1921, американски [[прецизионизам]] File:Demuth_Charles_Chimney_and_Watertower_1931.jpg|алт=Charles Demuth, 1931, Precisionism| Чарлс Демут, 1931, [[Прецизионизам]] File:Blue-green.jpg|алт=Georgia O'Keeffe, 1921, Southwestern modernism| [[Џорџија О'Киф]], 1921, Југозападен модернизам File:Nighthawks_by_Edward_Hopper_1942.jpg|алт=Edward Hopper, 1942, Nighthawks American Scene painting| [[Едвард Хопер]], 1942, Американска сценска слика на „Ноќните јастреби“ File:Empty.png|алт=Guernica, Pablo Picasso, link to article but no image as not yet public domain, commemorating the bombing of the Basque town of Gernika by the Condor Legion of Nazi Germany's Luftwaffe.| ''Герника'', Пабло Пикасо, линк до статијата, но нема слика бидејќи сè уште не е во јавна сопственост, во чест на бомбардирањето на [[Баскија (автономна заедница)|баскискиот]] град Герника од страна на Легијата Кондор на Луфтвафе на нацистичка Германија. <ref>Brandon, Laura (2012). ''[https://books.google.com/books?id=VBHWBAAAQBAJ&pg=PT75 Art and War] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20221122072605/https://books.google.com/books?id=VBHWBAAAQBAJ&pg=PT75|date=22 November 2022}}''. I.B. Tauris. {{ISBN|0857732811}}.</ref> {{Efn|Сликата првпат била изложена во Париз во 1937 година, потоа во Скандинавија и во Лондон, а во 1939 година, на барање на Пикасо, била испратена во Соединетите Американски Држави како долгорочна позајмица (за чување) во MoMA. Конечно, во согласност со желбата на Пикасо да ја подари сликата на шпанскиот народ, таа била испратена во Шпанија во 1981 година.}} File:Empty.png|алт=Christina's World, Andrew Wyeth, link to article but no image as not yet public domain, Museum of Modern Art. One of the most well-known images in 20th-century American art, Wyeth's tempera painting depicts a woman lying on the ground in a treeless, mostly tawny field, looking up at and crawling towards a gray house on the horizon.| ''Светот на Кристина'', Ендру Вајет, линк до статијата, но нема слика бидејќи сè уште не е во јавна сопственост, Музеј на современа уметност . Една од најпознатите слики во американската уметност од 20 век, темпера-сликата на Вајет прикажува жена како лежи на земја во бездрво, претежно кафеаво поле, гледа нагоре и ползи кон сива куќа на хоризонтот.<ref name="moma">[http://www.moma.org/collection/browse_results.php?object_id=78455 ''Christina's World''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060917022451/http://www.moma.org/collection/browse_results.php?object_id=78455|date=17 September 2006}} in the [[Museum of Modern Art|MoMA]] Online Collection</ref> </gallery> [[File:Grant_Wood_-_American_Gothic_-_Google_Art_Project.jpg|мини|217x217пкс|Грант Вуд, ''Американска готика'', 1930, [[Социјален реализам|Социјалистички реализам]]. {{Efn|Прикажувајќи земјоделец што држи вили и помлада жена пред куќа во стилот „Карпентерски готик“ (Carpenter Gothic), ова е една од најпрепознатливите слики во американската уметност на 20-тиот век. Ликовните критичари претпоставувале дека делото има сатирична намера; се сметало дека е дел од трендот на сè покритички прикази на рурална Америка, чии примери во литературата се „Вајнсбург, Охајо“ (1919) од Шервуд Андерсон, „Главната улица“ (1920) од Синклер Луис и „Тетовираната грофица“ од Карл Ван Вехтен..<ref name="slate">Fineman, Mia, [http://www.slate.com/id/2120494/ The Most Famous Farm Couple in the World: Why American Gothic still fascinates.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110907021557/http://www.slate.com/id/2120494/ |date=7 September 2011 }}, ''[[Slate (magazine)|Slate]]'', 8 June 2005</ref> Сепак, со почетокот на Големата депресија, сликата почнала да се доживува како приказ на непоколебливиот дух на американските пионери.}}]] За време на [[Големата депресија]] во Германија, се појавила „Нова објективност“ ( [[Нова објективност (уметност)|Neue Sachlichkeit]]) бидејќи Макс Бекман, Ото Дикс, Џорџ Грос и други ги политизирале своите слики. Делото на овие уметници произлегло од експресионизмот и претставувал одговор на политичките тензии на [[Вајмарска Република|Вајмарската Република]], и честопати било остро сатирично. Радикалната левичарска политика ги карактеризирала многу од уметниците поврзани со надреализмот, вклучувајќи го и Пикасо, <ref>Lewis, Helena. ''Dada Turns Red''. 1990. [[Edinburgh University Press]]. A history of the uneasy relations between Surrealists and Communists from the 1920s through the 1950s.</ref> кој ги поддржувал револуционерите за време на [[Шпанска граѓанска војна|Шпанската граѓанска војна]]. Од [[Големата депресија]] од 1930-тите, па сè до годините на [[Втората светска војна]] и потоа, [[Американска уметност|американската уметност]] се карактеризирала со [[социјален реализам]] и [[американско сценско сликарство]]. Регионалните движења кои содржеле и политички и социјални коментари доминирале во уметничкиот свет во САД. Уметници како што се [[Џорџ Белоус]], [[Томас Харт Бентон]], [[Едвард Хопер]], Ендру Вајет, Бен Шан, Грант Вуд, Џорџ Тукер, Џон Стјуарт Кари, Реџиналд Марш и други станале истакнати. [[Прецизионизам|Прецизионизмот]] и „беспрекорните“ сликари како Чарлс Демут ги отстраниле екстравагантните детали, кои се сметале за прото [[поп-арт]]. Во Италија во тоа време, [[Џорџо Моранди]] бил водечкиот сликар на мртва природа, истражувајќи широк спектар на пристапи за прикажување на секојдневни шишиња и кујнски прибор.<ref>David Piper, p. 635</ref> === Апстрактен експресионизам === === Апстрактен експресионизам === <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:Portrait_of_Master_Bill.jpg|алт=Arshile Gorky, Portrait of Master Bill, 1937| Аршил Горки, Портрет на мајсторот Бил, 1937 File:Empty.png|алт=William de Kooning, Woman III, 1953, link to article but no image as not public domain, one of a series of six paintings made by de Kooning that depict a grotesque, three-quarter-length female figure. Art historian Meyer Schapiro encouraged the work.| Вилијам де Кунинг, ''Жена III'', 1953, линк до статијата, но нема слика бидејќи не е во јавна сопственост, една од серијата од шест слики направени од де Кунинг кои прикажуваат гротескна женска фигура во висина од три четвртини. Историчарот на уметност Мејер Шапиро го пофалил делото. File:Empty.png|алт=Irish-born artist Francis Bacon, Study after Velázquez's Portrait of Pope Innocent X, 1953, link to article but no image as not public domain, an example of Post World War II European Expressionism.| Ирскиот уметник [[Френсис Бејкон (сликар)|Франсис Бејкон]], ''Студија по „Портретот на папата Инокентиј X“ од Веласкес'', 1953 година, линк до статијата, но нема слика бидејќи не е во јавна сопственост, пример за европски [[експресионизам]] по Втората светска војна. {{Efn|Делото прикажува искривена верзија на „Портретот на Инокентиј X“, насликан од шпанскиот уметник Дијего Веласкес во 1650 година..<ref>Schmied, Wieland (1996). ''Francis Bacon: Commitment and Conflict''. (Munich) Prestel. {{ISBN|3-7913-1664-8}}, p. 17</ref><ref>Peppiatt, Michael, ''Anatomy of an Enigma''. Westview Press. {{ISBN|0-8133-3520-5}} (1996), p. 147</ref><ref>Schmied (1996), p. 20</ref><ref>Peppiatt (1996), p. 148</ref>}} File:The_Dylan_Painting.jpg|алт=Brice Marden, 1966/1986, Monochrome painting| Брајс Марден, 1966/1986, Монохроматска слика File:Ring_of_Ronald_Davis.jpg|алт=Ronald Davis, Ring, 1968, Abstract Illusionism| Роналд Дејвис, ''Прстен'', 1968, Апстрактен илузионизам </gallery>Во текот на 1930-тите и 1960-тите, апстрактното сликарство во Америка и Европа се преобразило во [[апстрактен експресионизам]], кое вклучувало сликарство на [[Сликарство на обоено поле|обоено поле]], пост-сликарска апстракција, сликарство на [[обликувано платно]], [[оп арт]], сликарство со цврсти рабови, [[минимализам]] и [[лирска апстракција]], како и нови форми на [[експресионизам]]. Други уметници реагирале како одговор на тенденцијата кон апстракција со [[маргинална уметност]]. <ref>[[Жан Дибифе|Jean Dubuffet]]: ''L'Art brut préféré aux arts culturels'' [1949] {{In lang|en}} ''Art brut. Madness and Marginalia'', special issue of ''Art & Text'', No. 27, 1987, pp. 31–33)</ref> Апстрактниот експресионизам, [[Акционо сликарство|акционото сликарство]] и сликарството на [[Сликарство на обоено поле|обоено поле]] претставувале синоними за Њујоршката школа. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sharecom.ca/greenberg/ppaessay.html|title=Post Painterly Abstraction|work=www.sharecom.ca|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712233900/http://www.sharecom.ca/greenberg/ppaessay.html|archive-date=12 July 2018|accessdate=8 April 2018}}</ref> 1940-тите во Њујорк го најавиле триумфот на американскиот апстрактен експресионизам, {{Efn|Именуван во 1946 година од ликовниот критичар Роберт Коутс.<ref>{{Cite web |url=https://www.moma.org/explore/multimedia/interactives/156 |title=Abstract Expressionism, NY, MoMA |access-date=20 April 2018 |archive-date=18 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618152254/https://www.moma.org/explore/multimedia/interactives/156 |url-status=live }}</ref>}} комбинирајќи ги лекциите научени од европските модернисти преку американски учители како Ханс Хофман и Џон Д. Греам. Американските уметници имале корист од присуството на [[Пит Мондријан]], Фернан Леже, [[Макс Ернст]] и групата на [[Андре Бретон]], галеријата на Пјер Матис и галеријата ''„Уметноста на овој век“'' на [[Пеги Гугенхајм]], како и од други фактори. [[File:Newman-Onement_1.jpg|мини| [[Барнет Њуман]], ''Онемент 1,'' 1948 година. Во текот на 1940-тите, Барнет Њуман напишал неколку статии за новото американско сликарство.]] Американскиот апстрактен експресионизам по [[Втората светска војна]] вклучувал уметници како [[Џексон Полок]], Вилем де Кунинг, Аршил Горки, [[Марк Ротко]], Милтон Ејвери, Џон Д. Греам, Ферфилд Портер, Балтус, Френк Ауербах, Лусијан Фројд, Леон Кософ, Филип Перлштајн, Грејс Хартиган, Роберт де Ниро Постариот, Елејн де Кунинг, Ханс Хофман, Клајфорд Стил, Франц Клајн, Адолф Готлиб, Барнет Њуман, Марк Тоби, Џејмс Брукс, Филип Густон, Роберт Мадервел, Конрад Марка-Рели, Џек Творков, Естебан Висенте, Вилијам Базиотес, Ричард Пусет-Дарт, Ад Рајнхард, Хеда Стерн, Џими Ернст, Бредли Вокер Томлин и Теодорос Стамос, меѓу другите. <ref>Clement Greenberg, ''Art and Culture Critical essays,'' ("American-Type Painting"), Beacon Press, 1961 pp.:208–229, {{ISBN|978-0807066812}}</ref> Делото на Горки го покажува развојот на [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]] од контекстот на сликарството со фигури, [[Кубизам|кубизмот]] и [[Надреализам|надреализмот]]. Горки создал биоморфно обликувани и апстрактни фигуративни композиции кои до 1940-тите се развиле во целосно апстрактни слики. Делото на Горки се смета дека е внимателна анализа на сеќавањето, емоциите и обликот, употребувајќи линија и боја за да изрази чувство и природа. <ref>Kerr, Melissa (2009). "Chronology", in: Michael R. Taylor (ed.), Arshile Gorky: A Retrospective. Philadelphia, Pa.: Philadelphia Museum of Art. {{ISBN|9780876332139}}</ref> <ref>Barnes, Rachel (2003). ''Abstract Expressionists''. Chicago: Heinemann Library. {{ISBN|9781588106445}}</ref> Портер бил во голема мера самоук и создал репрезентативни дела во средината на движењето на апстрактниот експресионист. Неговите теми биле првенствено предели, домашни ентериери и портрети на семејство, пријатели и колеги уметници. По Втората светска војна, терминот [[Париска школа]] честопати се однесувал на Ташизам, европскиот еквивалент на американскиот апстрактен експресионизам, а тие уметници се исто така поврзани со движењетѕо Кобра. Важни поборници се [[Жан Дибифе]], Пјер Сулаж, Николас де Стаел, Ханс Хартунг, Серж Полиакоф и Жорж Матје, меѓу неколку други. Во раните 1950-ти, Дибифе (кој отсекогаш бил фигуративен уметник) и Стаел ја напуштиле апстракцијата и се вратиле на сликовитоста преку фигурација и предел. Враќањето на Де Стајл кон фигуративното претставување (морски предели, фудбалери, џез-музичари, галеби) во раните 1950-ти години може да се смета за влијателен преседан за американското движење „Фигуративна уметност од областа на заливот во Сан Франциско“ (Bay Area Figurative Movement), бидејќи голем дел од тие апстрактни сликари – како Ричард Дибенкорн, Дејвид Парк, Елмер Бишоф, Вејн Тибо, Нејтан Оливеира, Џоан Браун и други – направиле сличен чекор, враќајќи се кон фигуративното сликарство во средината на 1950-тите. Помладите сликари го применувале фигуративното претставување на нови и радикални начини. Меѓу уметниците што се истакнале во периодот од 1960-тите до 1980-тите години се вбројуваат претставниците на новиот реализам Ив Клајн, Арман, Маршал Рес, Христо и Ники де Сен Фал, како и Дејвид Хокни, Алекс Кац, Малколм Морли, Ралф Гоингс, Одри Флак, Ричард Естес, Чак Клоуз, Сузан Ротенберг, Ерик Фишл и Вија Целминс. Голем дел од подоцнежните дела на [[де Стајл]] - особено неговите апстрактни предели од средината на 1950-тите - го наговестиле сликарството на обоено поле и [[Лирска апстракција|лирската апстракција]] од 1960-тите и 1970-тите. Ејвери, преку неговата употреба на бои и неговиот интерес за морски предели и пејзажи, се поврзал со аспектот на обоено поле во апстрактниот експресионизам, како што го прикажувале Ротко и Адолф Готлиб, како и лекциите што американските сликари ги научиле од Матис. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0DEEDA1139F934A35752C0A9639C8B63&ref=miltonavery|title=NY Times, Grace Glueck, Art in Review; ''Milton Avery – Onrushing Waves''|last=Glueck|first=Grace|date=2005-01-07|work=The New York Times|accessdate=2014-08-08}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://observer.com/2002/05/the-summer-of-57-with-milton-avery-gottlieb-rothko/|title=Hilton Kramer, NY Observer, ''Summer of 57 with Avery, Gottlieb, Rothko''|last=Hilton Kramer|date=2002-05-13|publisher=Observer.com|accessdate=2014-08-08}}</ref> [[File:POLLOCK_THYSSEN_Marrón_y_plata_I.jpg|мини|216x216пкс| Полок]] Надреализмот станал важен претходник на апстрактниот експресионизам со неговиот акцент на спонтано, автоматско или потсвесно создавање. Капењето боја на [[Џексон Полок]] врз платно поставено на подот претставува техника чии корени се наоѓаат во делото на [[Андре Масон]]. Друго важно рано претставување на апстрактниот експресионизам е делото на американскиот северозападен уметник [[Марк Тоби]], особено неговите платна со „бело пишување“, кои, иако генерално не се големи по размер, го антиципираат „целиот“ изглед на сликите со капки на Полок. Дополнително, апстрактниот експресионизам има слика за бунтовен, анархичен, многу идиосинкратичен и, според некои, прилично нихилистички дух. Во пракса, терминот се применува на голем број уметници кои работат (претежно) во Њујорк, а имале сосема различни стилови, па дури и се применувал на дела кои не се особено апстрактни ниту експресионистички. Енергичните „[[Акционо сликарство|акциски слики]]“ на Полок, со нивниот „зафатен“ дух, се различни и технички и естетски, од понекогаш насилните и гротескни [[Фигуративна уметност|фигуративни слики]] на [[Вилем де Кунинг]].<ref>[http://www.nga.gov.au/International/Catalogue/Detail.cfm?IRN=47761&BioArtistIRN=25281&MnuID=2&GalID=1 NGA.gov.au] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221125918/http://nga.gov.au/International/Catalogue/Detail.cfm?IRN=47761&BioArtistIRN=25281&MnuID=2&GalID=1|date=21 December 2016}}, [[National Gallery of Australia]]</ref> Друг важен уметник е американскиот сликар [[Франц Клајн]], како што е прикажано во неговата слика ''„Главна улица'' “ (1950), кој бил етикетиран како акционен сликар поради неговиот навидум спонтан и интензивен стил, фокусирајќи се помалку, или воопшто не, на фигурите или сликите, туку на самите потези со четката и користењето на платно. Клифорд Стил, Барнет Њуман, Адолф Готлиб и спокојно треперливите обоени блокови во делото на [[Марк Ротко]] (што не е она што обично би се нарекло експресионистичко и за кое Ротко негирал дека е апстрактно), се класифицирани како апстрактни експресионисти, иако од она што [[Клемент Гринберг]] го нарекол насока на [[Сликарство на обоено поле|сликарството на обоено поле]] на апстрактниот експресионизам. И Ханс Хофман и Роберт Мадервел можат да се опишат како практичари на [[акционо сликарство]] и сликарство на обоено поле. Во текот на 1960-тите и 1970-тите, силни и влијателни уметници како Адолф Готлиб, Филип Густон, Ли Краснер, Ричард Дибенкорн, Елмер Бишоф, [[Агнес Мартин]], [[Сем Френсис]], Џин Дејвис, Џоан Мичел, Фридел Џубас, како и помлади уметници како Сем Гилијам, Шон Скали, Пет Стаир, Елизабет Мареј, Волтер Дарби Банард, Ден Кристенсен, Џоан Снајдер, Ричард Татл, Рос Блекнер, Арчи Ранд, Сузан Крил и десетици други создале витални и многу влијателни слики. ==== Обоено поле ==== [[File:Mark_Rothko,_Seagram_Murals,_shown_at_the_Fondation_Louis_Vuitton,_Paris_in_2024.jpg|мини|220x220пкс| Муралите од Марк Ротко, изложени во Фондацијата „Луј Витон“ во Париз.]] [[Сликарство на обоено поле|Сликањето на обоено поле]] се однесува на посебен вид [[апстрактен експресионизам]], особено на делата на [[Клифорд Стил]], [[Марк Ротко]], Ханс Хофман, Морис Луис, Жулс Олицки, Кенет Ноланд, Хелен Франкенталер, Лари Зокс. Во суштина, тоа вклучувало апстрактни слики со големи, рамни пространства на боја кои ги изразувале сензуалните и визуелните чувства и својства на големи површини со нијансирана површина. Уметничкиот критичар Клемент Гринберг го перцепирал сликарството на обоено поле како поврзано, но различно од акционото сликарство. Целокупната ширина и гешталт на делото на раните сликари во боја зборува за речиси религиозно искуство, воодушевено пред растечкиот универзум на сензуалност, боја и површина. Џин Дејвис, заедно со Кенет Ноланд, Морис Луис и неколку други, бил член на сликарите од Вашингтонската сликарска школа кои почнале да создаваат слики од „обоено поле“ во Вашингтон, во текот на 1950-тите и 1960-тите. [[Френк Стела]], Кенет Ноланд, Елсворт Кели, Барнет Њуман, Роналд Дејвис, Нил Вилијамс, Роберт Манголд, Чарлс Хинман, Ричард Татл, Дејвид Новрос и Ал Ловинг се примери на уметници поврзани со употребата на [[обликувано платно]] во периодот што започнал во раните 1960-ти. Во текот на 1960-тите, сликарството на обоено поле и минималистичката уметност честопати биле тесно поврзани едно со друго. Конвергенцијата на сликарството во [[Сликарство на обоено поле|обоено поле]], минималистичката уметност, сликарството со цврсти рабови, лирската апстракција и постминимализмот ја замаглила разликата помеѓу движењата што станале поочигледни во 1980-тите и 1990-тите. ==== Постсликарска апстракција ==== [[Постсликарска апстракција|Пост-сликарската апстракција]] реагирала против мистицизмот, хиперсубјективноста и нагласувањето на самиот чин на сликање како драматично видлив – како и свеченото прифаќање на рамниот правоаголник како речиси ритуален предуслов за сериозно сликарство. ==== Неодадаизам ==== [[Неодадаизам|Неодадаизмот]] (нов [[Дадаизам]]) е исто така движење кое започнало во 1950-тите и 1960-тите и било поврзано со апстрактниот експресионизам само преку слики. Овој тренд, во кој произведените предмети се комбинираат со уметнички материјали, е прикажан во делата на [[Џаспер Џонс]] и [[Роберт Раушенберг]]. „Комбајните“ на Раушенберг во 1950-тите биле претходници на поп-артот и инсталациската уметност и го употребувала склопот на големи физички предмети, вклучувајќи плишани животни, птици и комерцијална фотографија. Раушенберг, Џонс, Лари Риверс, Џон Чемберлен, Клаес Олденбург, Џорџ Сегал, Џим Дајн и Едвард Кинхолц, меѓу другите, создале нови конвенции за создавање уметност; тие го направиле прифатливо во сериозните кругови на современа уметност радикалното вклучување на неверојатни материјали како дел од нивните уметнички дела.<ref>Catherine Craft, ''An Audience of Artists: Dada, Neo-Dada, and the Emergence of Abstract Expressionism'', University of Chicago, 2012</ref><ref>Susan Hapgood, ''Neo-Dada: Redefining Art, 1958–62'', Universe Books and American Federation of Arts, 1994</ref> ==== Оп-арт и хард-еџ ==== [[File:IKB_191.jpg|мини|258x258пкс| [[Ив Клајн]], 1962, Нов реализам]] Многу [[Геометриска апстрактна уметност|геометриски апстрактни уметници]], минималисти и сликари со тврди рабови избрале да ги употребуваат рабовите на сликата за да го дефинираат обликот на сликата, наместо да го прифатат правоаголниот формат. [[Морис Луис]] станал важен пионер во напредното [[сликарство на обоено поле]], а неговото дело може да послужи како мост помеѓу [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]], сликарството на обоено поле и [[Минимализам|минималистичката уметност]]. Двајца влијателни учители, Јозеф Алберс и Ханс Хофман, ја запознале новата генерација американски уметници со нивните напредни теории за бојата и просторот. Алберс е најдобро запаметен по неговата работа како геометриски апстракционистички сликар и теоретичар. Најпознати од сите се стотиците слики и графики што ја сочинуваат серијата ''„Почит кон квадратот“'' . Во оваа ригорозна серија, започната во 1949 година, Алберс истражувал хроматски интеракции со рамни обоени квадрати концентрично распоредени на платното. Теориите на Алберс за уметноста и образованието биле формативни за следната генерација уметници. Неговите сопствени слики ја формираат основата и на сликарството со тврд раб и на оп-артот. Стела, Јозеф Алберс, Ханс Хофман, Илја Болотовски, Бургојн Дилер, [[Виктор Вазарели]], Бриџит Рајли, Ричард Анушкевич, Морис Луис, Кенет Ноланд, <ref>Terry Fenton, online essay about [[Kenneth Noland]], and [[acrylic paint]], [http://www.sharecom.ca/noland/materials Sharecom.ca] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121041610/http://www.sharecom.ca/noland/materials|date=21 January 2021}}, accessed 30 April 2007</ref> Елсворт Кели, Џон Меклафлин, Барнет Њуман, Лари Пунс, Роналд Дејвис, Џон Хојланд, Лари Зокс, Ал Хелд, Мино Арџенто <ref>{{Наведени вести|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1988-01-22-ca-25065-story.html|title=Wilshire Center|last=Curtis|first=Cathy|date=22 January 1988|work=Los Angeles Times}}</ref> се уметници тесно поврзани со геометриската апстракција, оп-артот, сликарството на обоено поле, а во случајот на Хофман и Њуман, и со апстрактниот експресионизам. [[Агнес Мартин]], Роберт Манголд, Брајс Марден, Џо Бер, Роберт Рајман, Ричард Татл, Нил Вилијамс, Дејвид Новрос, Пол Могенсон, претставуваат примери на уметници поврзани со минимализмот и (со исклучок на Мартин, Бер и Марден) употребата на [[обликувано платно]] и во периодот што започнува во раните 1960-ти. Други важни иновации во апстрактното сликарство се случиле во текот на 1960-тите и 1970-тите години, карактеризирани со монохроматско сликарство и сликарство со тврд раб инспирирано од Ад Рајнхард, Барнет Њуман, Милтон Резник и Елсворт Кели. ==== Лирска апстракција ==== [[Податотека:Gardenofdelight.jpg|мини| Рони Лендфилд, 1971, Лирска апстракција]] [[Лирска апстракција|Лирската апстракција]] кон крајот на 1960-тите е карактеризирана со сликите на Ден Кристенсен, Рони Лендфилд, Питер Јанг и други, а заедно со движењето [[Флуксус]] и [[Постминимализам|постминимализмот]] <ref name="Shakers, New York 2007">''Movers and Shakers, New York'', "Leaving C&M", by Sarah Douglas, Art and Auction, March 2007, V.XXXNo7.</ref> се стремело да ги прошири границите на апстрактното сликарство. ==== Апстрактен илузионизам ==== [[Апстрактен илузионизам|Апстрактниот илузионизам]] е дериват на експресионизмот и тврдоглавоста. ==== Минимализам ==== Еден од првите уметници конкретно поврзани со минимализмот била Стела, чии рани слики со „пругасти“ линии биле истакнати на изложбата од 1959 година, „16 Американци“, организирана од Дороти Милер во Музејот на современа уметност во Њујорк. Ширините на лентите на сликите со ленти на Стела не биле целосно субјективни, туку биле одредени од димензиите на граѓата што се користела за конструирање на потпора врз која се растегнувало платното. Во каталогот на изложбата, Карл Андре забележал: „Уметноста го исклучува непотребното. Френк Стела сметал дека е потребно да слика пруги. Нема ништо друго во неговото сликарство.“ Овие редуктивни дела биле во остар контраст со енергичните и навидум емоционално наелектризирани слики на Вилем де Кунинг или Франц Клајн и повеќе се наклонувале кон помалку гестовски обоени слики на терен од Барнет Њуман и [[Марк Ротко]]. Уметници како [[Лари Пунс]] - чии дела се поврзани со оп-артот со неговиот акцент на точки, овали и заостанати слики што отскокнуваат низ полињата во боја - Кенет Ноланд, Ралф Хамфри, Роберт Мадервел и Роберт Рајман, исто така, почнале да истражуваат ленти, монохроматски и тврди рабовни формати од крајот на 1950-тите до 1960-тите.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/384056/minimalism|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|title=Minimalism|date=19 April 2017}}</ref> Поради стремежот во минимализмот да се фаворизира буквалното - како што покажал [[Роберт Манголд]], кој го разбирал концептот на обликот на платното и неговиот однос со ''објектот'' - постоело движење подалеку од сликарските кон скулпторски грижи. Доналд Џад започнал како сликар, но завршил како креатор на предмети. Неговиот клучен есеј „Специфични објекти“ (објавен во годишникот за уметности 8, 1965), станал темелник на теоријата за формирање на минималистичката естетика. Во овој есеј, Џад пронашол почетна точка за нова територија за американската уметност и истовремено отфрлање на преостанатите наследени европски уметнички вредности. Тој посочил докази за овој развој во делата на низа уметници активни во Њујорк во тоа време, вклучувајќи ги Џаспер Џонс, Ден Флавин и Ли Бонтеку. Од „прелиминарна“ важност за Џад било делото на [[Џорџ Ерл Ортман]], <ref name="Brooklyn Rail">{{Наведена мрежна страница|url=https://brooklynrail.org/2006/12/artseen/ortman/|title=George Ortman|last=Long|first=Jim|date=20 August 2024|work=The Brooklyn Rail}}</ref> кој ги дестилирал формите на сликарството во дипти, цврсти, филозофски набиени геометрии. Овие специфични објекти населувале простор кој во тоа време не можел удобно да се класифицира ниту како сликарство ниту како скулптура. Тоа што самиот категоричен идентитет на таквите предмети бил доведен во прашање и тоа што тие избегнувале лесно поврзување со добро истрошени и премногу познати конвенции, било дел од нивната вредност за Џад. Во многу поопшта смисла, европските корени на минимализмот можат да се пронајдат кај геометриските апстрактни сликари во [[Баухаус]], во делата на [[Пит Мондријан]] и други уметници поврзани со движењето Де Стајл, кај [[Конструктивизам (уметност)|руските конструктивисти]] и во делата на романскиот скулптор [[Константин Бранкуши]]. Американските сликари како [[Брајс Марден]] и [[Сај Тумбли]] покажуваат јасно европско влијание во нивното ''чисто'' апстрактно, минималистичко сликарство од 1960-тите. Полиуретанските дела на Роналд Дејвис од крајот на 1960-тите оддаваат почит на „ ''Скршеното стакло“'' на [[Марсел Дишан]]. Ова движење станало жестоко критикувано од високите модернистички формалистички уметнички критичари и историчари. Некои загрижени критичари сметале дека минималистичката уметност претставува неразбирање на современата дијалектика на сликарството и скулптурата, како што е дефинирана од критичарот [[Клемент Гринберг]], веројатно доминантниот американски критичар на сликарството во периодот до 1960-тите. Најзначајната критика на минимализмот ја искажал [[Мајкл Фрид]], кој се спротивставил врз основа на неговата „театралност“. Во ''„Уметност и објектност“'' (објавена во „Артфорум“ во јуни 1967 година) тој тврдел дека дела како оние на Роберт Морис го преобразуваат чинот на гледање во еден вид спектакл, во кој се откриваат вештачките ефекти на чинот на набљудување и учеството на гледачот во делото, што тој го сметал за неуспех. Ад Рајнхард, всушност уметник од генерацијата на [[Апстрактен експресионизам|апстрактните експресионисти]], но чии [[Редункционизам|редуктивни]] слики во целост црни изгледа го предвидувале минимализмот, го кажал следново за вредноста на овој пристап кон уметноста: „Колку повеќе работи има во него, толку е позафатено уметничкото дело, толку е полошо. Повеќе е помалку. Помалку е повеќе. Окото е закана за чистиот вид. Разоткривањето на себеси е непристојно. Уметноста започнува со ослободување од природата.“<ref>[http://www.artnews.com/2015/01/24/less-is-more-ad-reinhardts-twelve-rules-for-pure-art/ ''Less Is More: Ad Reinhardt's 12 Rules for Pure Art''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180707062510/http://www.artnews.com/2015/01/24/less-is-more-ad-reinhardts-twelve-rules-for-pure-art/|date=7 July 2018}}, The Editors of ARTnews, 24 January 2015 (based on a paper read at the 45th annual meeting of the College Art Association at the Detroit Institute of Art, 26 January 1957)</ref> ==== Анти-уметност ==== Во текот на 1960-тите и 1970-тите, постоела реакција против сликарството. Критичари како Даглас Кримп ги гледале делата на уметници како [[Ад Рајнхард]] и ја прогласиле „смртта на сликарството“. Уметниците почнале да практикуваат нови начини на создавање уметност. Новите движења добиле на важност, од кои некои се: хепенинг, [[Видеоуметност|видео уметност]], инсталациска уметност, [[поштенска уметност]], ситуационисти, [[концептуална уметност]], земјишна уметност, [[Арте Повера|арте повера]], фотореализам, перформанс уметност и уметност на телото, меѓу другите.<ref>Douglas Crimp, ''The End of Painting'', October, Vol. 16, Spring, 1981, pp. 69–86</ref><ref>Douglas Crimp, ''On the Museum's Ruins'', Cambridge, Mass., 1993</ref> === Поп-арт === [[Поп-арт|Поп-артот]] во [[Америка]] во голема мера првично бил инспириран од делата на [[Џаспер Џонс]], [[Лари Риверс]] и [[Роберт Раушенберг]], иако сликите на Џералд Марфи, Стјуарт Дејвис и Чарлс Демут во текот на 1920-тите и 1930-тите години го наговестиле поп-артот. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.newyorker.com/arts/critics/artworld/2007/08/06/070806craw_artworld_schjeldahl|title=New Yorker article, accessed online 11 November 2008|date=2007-08-06|publisher=Newyorker.com|accessdate=2014-08-08}}</ref><ref>Wayne Craven, ''American Art: History and Culture,'' p. 464.</ref><ref>[http://www.jasonkaufman.com/articles/stuart_davis_american_modernist.htm Jasonkaufman.com] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081017051233/http://jasonkaufman.com/articles/stuart_davis_american_modernist.htm|date=17 October 2008}}, accessed online 28 August 2007</ref> Во [[Њујорк Сити]], во средината на 1950-тите, Раушенберг и Џонс создале уметнички дела кои на почетокот изгледаа како продолжение на [[Апстрактен експресионизам|апстрактното експресионистичко]] сликарство. Всушност, нивните дела, и делата на Лари Риверс, претставувале радикални отстапувања од апстрактниот експресионизам, особено во употребата на банални и буквални слики и вклучувањето на секојдневни материјали во нивната работа. Употребата на разни слики и предмети од страна на Џонс, како што се столчиња, броеви, мети, лименки пиво и [[Знаме на Соединетите Американски Држави|американското знаме]]; сликите на Риверс со теми од популарната култура, како што е [[Џорџ Вашингтон]] како ја преминува реката Делавер, и неговите вклучувања на слики од реклами како камилата од цигарите „Камел“; и изненадувачките конструкции на Раушенберг со вклучувања на предмети и слики земени од популарната култура, продавниците за железарија, депониите, градските улици и таксидермијата, довеле до радикално ново движење во американската уметност. На крајот, до 1963 година, движењето станало познато низ целиот свет како [[поп-арт]]. [[File:Campbell's_Soup_Cans_by_Andy_Warhol.jpg|мини|220x220пкс|Поп-арт, ''„Кемпбеловите лименки за супа“'' од [[Енди Ворхол]]. {{Efn|Сликата била изложена во октомври 1962 година, кога галеријата „Сидни Џенис“ ја организирала изложбата „Новите реалисти“ (The New Realists) – првата голема групна изложба на поп-арт во некоја уметничка галерија во Њујорк. Изложбата предизвикала силен потрес во „Њујоршката школа“ и имала силен одек низ целиот свет.}}]] Поп-артот е претставен од уметниците [[Енди Ворхол]], Клаес Олденбург, Вејн Тибо, Џејмс Розенквист, Џим Дајн, Том Веселман и [[Рој Лихтенштајн|Рој Лихтенштајн,]] меѓу другите. Ворхол помогнал во воведувањето на поп-артот како големо уметничко движење кое се потпирало на теми од [[Популарна култура|популарната култура]], спојувајќи ја популарната и масовната култура со ликовната уметност, вметнувајќи хумор, иронија и препознатливи слики и содржина во мешавината. [[Рој Лихтенштајн|Лихтенштајн]] употребувал масло и магна бои во дебели контури, смели бои и Бен-Деј точки за да го репродуцира изгледот на комерцијалното печатење. Лихтенштајн би рекол за својата работа: Апстрактните експресионисти „ги ставале работите на платното и одговарале на она што го направиле, на позициите и големините на боите. Мојот стил изгледа сосема поинаков, но природата на пишувањето линии е речиси иста; моите едноставно не изгледаат калиграфски, како оние на Полок или Клајн“. <ref>{{Наведени вести|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B03E0DF103AF933A0575AC0A961958260&sec=&spon=&pagewanted=3|title=Roy Lichtenstein, Pop Master, Dies at 73|last=Kimmelman|first=Michael|date=30 September 1997|work=The New York Times|access-date=12 November 2007}}</ref> Поп-артот ја спојува популарната и масовната култура со ликовната уметност, вбризгувајќи хумор, иронија и препознатливи слики и содржина во мешавината. Порано во Англија, во 1956 година, терминот ''поп-арт'' го користел Лоренс Аловеј за слики кои го славеле конзумеризмот од периодот по [[Втората светска војна]]. Ова движење го отфрлило апстрактниот експресионизам и неговиот фокус на херменевтичката и психолошката внатрешност, во корист на уметноста што ја прикажува материјалната потрошувачка култура, рекламирањето и иконографијата од периодот на масовно производство. <ref>Topics in American Art since 1945, ''Pop art the words'', pp. 119–122, by [[Lawrence Alloway]], copyright 1975 by [[W. W. Norton and Company]], NYC {{ISBN|0-393-04401-7}}</ref> Раните дела на англискиот уметник Дејвид Хокни и делата на Ричард Хамилтон, Питер Блејк и Едуардо Паолоци се сметаат за клучен пример во движењето. Во галериите на 10-та улица во Ист Вилиџ во Њујорк, уметниците формулирале американска варијанта на поп-артот. Клаес Олденбург имал своја изложба, а Зелената галерија на 57-та улица почнала да ги прикажува дела од Том Веселман и Џејмс Розенквист. Постои врска помеѓу радикалните дела на Дишан и [[Мен Реј]], бунтовните дадаисти – со чувство за хумор; и поп-артистите како Алекс Кац, Клаес Олденбург, Енди Ворхол, Рој Лихтенштајн и другите. === Неоекспресионизам === Кон крајот на 1960-тите, апстрактниот експресионистички сликар [[Филип Густон]] помогнал во водењето на преминот од апстрактен експресионизам кон [[неоекспресионизам]] во сликарството, напуштајќи ја таканаречената „чиста апстракција“ на апстрактниот експресионизам во корист на по-карикатурални рендерирања на разни лични симболи и предмети. Овие дела биле инспиративни за новата генерација сликари заинтересирани за оживување на експресивната сликовитост.<ref name="Neo-Expressionism, The Art Story">{{Cite web|url=http://www.theartstory.org/movement-neo-expressionism.htm|title=Neo-Expressionism, The Art Story|archive-url=https://web.archive.org/web/20160430190101/http://www.theartstory.org/movement-neo-expressionism.htm|archive-date=30 April 2016|access-date=20 April 2018|url-status=live}}</ref> Движењето неоекспресионизам е поврзано со претходните случувања во апстрактниот експресионизам, неодадаизмот, лирската апстракција и постминималното сликарство. Кон крајот на 1970-тите и почетокот на 1980-тите, постоело и враќање кон сликарството што се случило речиси истовремено во Италија, Германија, Франција и [[Обединето Кралство|Велика Британија]]. Овие движења биле наречени [[Трансавангарда|Трансавангардија]], Ној Вајлд, [[слободна фигуративност]], <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=188|title=Tate online glossary|publisher=Tate.org.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20110802022717/https://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=188|archive-date=2 August 2011|accessdate=2014-08-08}}</ref> неоекспресионизам, Лондонска школа, а кон крајот на 80-тите години [[Стакизам]], соодветно. Овие слики се карактеризирале со големи формати, слободно експресивно цртање белези, фигурација, мит и имагинација. Сите дела во овој жанр почнале да бидат етикетирани како [[неоекспресионизам]]. Неоекспресионизмот бил стил на [[Модернизам|модерно]] сликарство кој станал популарен кон крајот на 1970-тите и доминирал на уметничкиот пазар до средината на 1980-тите. Се развил во Европа како реакција против концептуалната и минималистичка уметност од 1960-тите и 1970-тите. Неоекспресионистите се вратиле на прикажување препознатливи предмети, како што е човечкото тело (иако понекогаш на практично апстрактен начин) на груб и бурно емотивен начин употребувајќи живописни бои и банални хармонии на бои. Ветераните сликари Филип Густон, Франк Ауербах, Леон Кософ, Герхард Рихтер, А.Р. Пенк и Георг Базелиц, заедно со малку помладите уметници Дамиен Хирст, Анселм Кифер, Американците Ерик Фишл, Сузан Ротенберг, Дејвид Сал, [[Жан Мишел Баскија]], Џулијан Шнабел и [[Кит Харинг]], италијанците Франческо Клементе, Мимо Паладино, Сандро Чиа и Енцо Куки и многу други станаа познати по работата во овој интензивен експресионистички стил на сликање. Критичките реакции останале поделени. Некои критичари го сметале тоа за поттикнато од големи комерцијални галерии, мотивирано од профит. Анселм Кифер е водечка фигура во европскиот неоекспресионизам. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.theartstory.org/artist-kiefer-anselm.htm|title=The Art Story, Artist Anselm Kiefer|archive-url=https://web.archive.org/web/20180416110504/http://www.theartstory.org/artist-kiefer-anselm.htm|archive-date=16 April 2018|accessdate=20 April 2018}}</ref> До 1980-тите, темите на Кифер се прошириле од фокус на улогата на [[Германија]] во цивилизацијата до судбината на уметноста и културата воопшто. Неговото дело станало повеќе скулпторски и вклучува не само национален идентитет и [[Колективно паметење|колективното паметење]], туку и [[Окултизам|окултен]] симболизам, [[Богословие|теологија]] и [[мистицизам]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tate.org.uk/art/artists/anselm-kiefer-1406|title=Fiefer, Tate|archive-url=https://web.archive.org/web/20180421031628/http://www.tate.org.uk/art/artists/anselm-kiefer-1406|archive-date=21 April 2018|accessdate=20 April 2018}}</ref> Темата на сите дела е траумата што ја доживуваат цели општества и постојаното преродување и обнова во животот. Сликарството сè уште има почитувана местоположба во [[Современа уметност|современата уметност]]. Уметноста е отворено поле кое повеќе не е поделено според објективната наспроти необјективната дихотомија. Уметниците можат да постигнат критичен успех без разлика дали нивните слики се репрезентативни или апстрактни. Она што е актуелно е содржината, истражувањето на границите на медиумот и одбивањето да се рекапитулираат делата од минатото како крајна цел. <ref>Jan Esmann, F. Scott Hess, ''21st Century Figurative Art: The Resurrection of Art'', BookBaby Print, 5 Nov 2016, {{ISBN|1483582590}}</ref> <ref>Timothy Hyman, ''The World New Made: Figurative Painting in the Twentieth Century'', Thames & Hudson, 2016, {{ISBN|0500239452}}</ref><ref>Ronald Paulson, ''Figure and abstraction in contemporary painting'', Rutgers University Press, 1990</ref> [[File:Hirst-Beautiful.jpg|мини| [[Дејмиен Хрст]], 2003]] == Современо сликарство == Во текот на 20 век и во 21 век, со појавата на модерните и постмодерните уметнички форми, разликите помеѓу она што генерално се смета за ликовна уметност и [[Ниска култура|ниска уметност]] почнале да се намалуваат, <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=iP4sA3kwcFsC&q=ideas+about+art|title=Ideas About Art|last=Desmond|first=Kathleen K.|publisher=John Wiley & Sons|year=2011|isbn=9781444396003|page=148}}</ref> бидејќи современата висока уметност продолжува да ги предизвикува овие концепти мешајќи се со [[Популарна култура|популарната култура]]. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=n_Eqx2Gr1vUC&q=international+postmodernism:+theory+and+literary+practice|title=International postmodernism: theory and literary practice|last=Bertens|first=Hans|publisher=Routledge|year=1997|isbn=9027234450|page=236}}</ref> Уметниците од постмодерниот период го отфрлиле мејнстрим сликарството во корист на уметничкиот плурализам. <ref>{{Cite web|url=http://www.getty.edu/education/teachers/classroom_resources/curricula/contemporary_art/background1.html|title=About Contemporary Art, Getty Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20160809000143/http://www.getty.edu/education/teachers/classroom_resources/curricula/contemporary_art/background1.html|archive-date=9 August 2016|access-date=25 February 2018|url-status=live}}</ref> Според ликовниот критичар Артур Данто, преовладува ставот дека „сè е дозволено“ – состојба на „сè се случува“, а следствено на тоа и синдром на „ништо не се случува“; ова создава естетски сообраќаен метеж без цврста и јасна насока, при што секоја лента на уметничкиот автопат е исполнета до крајните капацитети.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=2y2ChJWfYoYC&q=after+the+end+of+art.|title=After the End of Art: Contemporary Art and the Pale of History|last=Danto|first=Arthur Coleman|publisher=Princeton University Press|year=1998|isbn=0-691-00299-1|pages=47|author-link=Arthur Danto}} As quoted by Professor David W. Cloweny on his website. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091227094138/http://www.rowan.edu/open/philosop/clowney/Aesthetics/philos_artists_onart/danto.htm#top|date=27 December 2009}}</ref> [[Категорија:Западна култура]] [[Категорија:Западна уметност]] [[Категорија:Сликарство]] [[Категорија:Врски за Wayback од предлошката „Семарх“]] [[Категорија:Статии со извори на француски (fr)]] [[Категорија:Страници со повеќеделни слики во автоматски размер]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] j36hzpkewwmjp8svvjlrdrrq8f2s8c0 5641192 5641187 2026-10-06T09:01:06Z Тиверополник 1815 5641192 wikitext text/x-wiki [[File:1665_Girl_with_a_Pearl_Earring.jpg|мини| ''[[Девојка со бисерна обетка|„Девојка со бисерна обетка]]'' “ од [[Јоханес Вермер]] (1665–1667)]] [[File:Edouard_Manet_-_The_Balcony_-_Google_Art_Project.jpg|мини| ''Балконот'' на [[Едуар Мане]] (1868)]] Историјата на '''западното сликарство''' претставува западна уметничка традиција од [[Антика|антиката]] до денес. <ref>Cole, Bruce ''Art of the Western World: From Ancient Greece to Post Modernism''. Simon and Schuster, 1981, [http://www.simonsays.com/content/book.cfm?tab=25&pid=403665 Simonsays.com] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200407043458/https://vimeo.com/simonandschuster/vod_pages|date=7 April 2020}} accessed 27 October 2007</ref> До средината на 19 век, првенствено се занимавала со претставителни и традиционални начини на производство, по кое [[Модерна уметност|помодерни]], [[Апстрактна уметност|апстрактни]] и [[Концептуална уметност|концептуални]] форми добиле поголема наклонетост. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bu.edu/wcp/Papers/Aest/AestCrod.htm|title=Explaining Modernism W. Stephen Croddy, retrieved 11 November 2008|date=1962-10-25|publisher=Bu.edu|accessdate=2014-08-08}}</ref> Првично служејќи на царско, приватно, граѓанско и религиозно покровителство, западното сликарство подоцна нашло публика во [[Аристократија|аристократијата]] и средната класа. Од [[Среден век|средниот век]] па сè до [[Ренесанса|ренесансата,]] сликарите работеле за црквата и богатата аристократија.<ref>[https://web.archive.org/web/20010420173912/http://www.geocities.com/rr17bb/patronage.html Discussion of the role of patrons in the Renaissance], retrieved 11 November 2008</ref> Почнувајќи од [[Барок|барокниот]] период, уметниците добивале приватни нарачки од пообразована и просперитетна средна класа. <ref>[http://www.answers.com/topic/artistic-patronage History 1450–1789: Artistic Patronage] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190401123051/http://www.answers.com/topic/artistic-patronage}}, retrieved 11 November 2008</ref> Идејата за „[[Ларпурлартизам|уметност заради уметност]]“ <ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9125149/art-for-arts-sake Britannica.com] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080807150213/http://www.britannica.com/eb/article-9125149/art-for-arts-sake}}, retrieved 11 November 2008</ref> почнала да наоѓа израз во делата на [[Романтизам|романтичарските]] сликари. <ref>[http://www.victorianweb.org/decadence/artsake.html Victorianweb.org] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081203125747/http://www.victorianweb.org/decadence/artsake.html}}, ''Aesthetes, Decadents, and the Idea of Art for Art's Sake''; George P. Landow, Professor of English and the History of Art, Brown University, retrieved 11 November 2008</ref> Во текот на 19 век се основале комерцијални [[Уметничка галерија|галерии]] кои продолжиле да обезбедуваат покровителство во 20 век. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.whistler.arts.gla.ac.uk/biog/Dura_P.htm|title=National Gallery of Art, retrieved 11 November 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20071106102251/http://www.whistler.arts.gla.ac.uk/biog/Dura_P.htm|archive-date=6 November 2007}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.artic.edu/aic/exhibitions/picasso/themes.html|title=''Cézanne to Picasso: Ambroise Vollard, Patron of the Avant-Garde,'' Chicago Art Institute, retrieved 11 November 2008|publisher=Artic.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20081012050647/http://www.artic.edu/aic/exhibitions/picasso/themes.html|archive-date=12 October 2008|accessdate=2014-08-08}}</ref> Западното сликарство го достигнал својот врв во [[Европа]] за време на ренесансата, паралелно со усовршувањето на цртањето, употребата на [[перспектива]], амбициозната архитектура, [[Таписерија|таписеријата]], [[Витраж|витражот]] и скулптурата, како и во периодот пред и по појавата на [[Печатарска машина|печатарската машина]].<ref>Meggs, Philip B. ''A History of Graphic Design''. John Wiley & Sons, Inc. 1998; (pp. 58–69) {{ISBN|0-471-29198-6}}</ref> Следејќи ја длабочината на откритијата и сложеноста на иновациите на ренесансата, западното сликарство продолжило од периодот на [[Барок|барокот]] до [[Современа уметност|современата уметност]].<ref>Cole, Bruce & Gealt, Adelheid M. [https://books.google.com/books?id=wm87Lkh1cOEC&pg=PA151 ''Art of the Western World: from Ancient Greece to Post-Modernism''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20221122072604/https://books.google.com/books?id=wm87Lkh1cOEC&pg=PA151|date=22 November 2022}}, retrieved 11 November 2008</ref> == Праисторија == <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:Paintings_from_the_Chauvet_cave_(museum_replica).jpg|алт=Replica of painting in the Chauvet cave, the oldest known Western cave paintings, dated to some 30,000 years old.| Реплика на сликарство во [[Шове|пештерата Шове]], најстарите познати западни пештерски слики, стари околу 30.000 години. File:Lions_painting,_Chauvet_Cave_(museum_replica).jpg|алт=Replica of lions painting in the Chauvet cave| Реплика на слика од [[Лав|лавови]] во пештерата Шов File:Pech_Merle_main.jpg|алт=Pech Merle cave painting dating to some 25,000 BC.| Пештерска слика од Пеш Мерл која датира од околу 25.000 година п.н.е. <ref>{{Наведена книга|title=Painted Caves: Palaeolithic Rock Art in Western Europe|last=Lawson|first=Andrew J.|publisher=Oxford University Press|year=2012|isbn=978-0-19-969822-6|location=Oxford|pages=373–374}}</ref> File:Lascaux_painting.jpg|алт=Aurochs, horses and deer painted on Lascaux cave, one of the best known cave painting sites, dating to about 15,000 to 10,000 BC.| Бизони, [[Коњ|коњи]] и [[елени]] насликани во [[Ласко (пештера)|пештерата Ласко]], едно од најпознатите места за пештерски сликарство, кое датира од околу 15.000 до 10.000 година п.н.е. File:9_Bisonte_Magdaleniense_polícromo.jpg|алт=Altamira cave bison, done 14,000 to 12,000 BC.| [[Бизон]] од пештерата [[Алтамира]], направен од 14.000 до 12.000 година п.н.е. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.deutsches-museum.de/en/museumsinsel/ausstellung/cave-of-altamira|title=The Cave of Altamira – a Glimpse into the Palaeolithic Age}}</ref> </gallery>Историјата на западното сликарство датира од [[Пештерско сликарство|пештерските слики]] кои биле откриени во Франција и северна Шпанија од [[Праисториска уметност|праисториските]] [[Праисториска уметност|уметници]] во [[камено време]], а најстарото датира од околу 30.000 години. Тие се гравирани и насликани со [[Окер|црвен окер]] и црн пигмент, вклучувајќи точки и модели за раце, како и разни животни, хибриди човек-животина и луѓе вклучени во сцени на лов. {{Efn|Најзабележително [[мезолит|мезолитско]] уметничко дело било „марширачките воини“, карпеста слика во Цингл де ла Мола, [[Кастељон (покраина)|Кастељон]], Шпанија датирана од околу 7000 до 4000 п.н.е.<ref>Perlmutter, D. D. (1999). Visions of War: Picturing Warfare from the Stone Age to the Cyber Age. United Kingdom: St. Martin's Press. p. 47</ref>}} == Грција и Рим == === Егејски цивилизации === === Минојска цивилизација === <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:AMI_-_Oktopusvase.jpg|алт="Marine Style" flask with octopus, c. 1500-1450 BC| „Морски стил“ шише со [[октопод]], околу 1500-1450 п.н.е. File:AMI_-_Kamaresvase_1.jpg|алт=Kamares Ware pottery| Керамика Камарес Варе File:Knossos_bull_leaping_fresco.jpg|алт=Bull leaping fresco at Palace at Knossos| Фреска со бикови во палатата во [[Кносос]] File:Dauphins_de_knossos.jpg|алт=Dolphin fresco at Knossos| Фреска со делфини во Кносос File:Knossos_women_fresco.jpg|алт=Fresco of women at Knossos| Фреска на жени во Кносос File:The_Parisian,_fresco,_Knossos,_Greece.jpg|алт=Fresco of a lady at Knossos, whose hairstyle has her called La Parisienne.| Фреска на дама од Кносос File:Akrotiri_Antelopes_fresco.jpg|алт=Akrotiri Antelope fresco| Фреска од антилопа во Акротири File:Akrotiri_Boxer_Fresco.jpg|алт=Akrotiri Boxer Fresco| Фреска од Акротири Боксер File:Akrotiri_-_Fresco_of_a_fisherman.jpg|алт=Akrotiri fisherman fresco| Рибарска фреска во Акротири File:Cueilleuse_de_safran,_fresque,_Akrotiri,_Grèce.jpg|алт=Akrotiri lady saffron gatherer| Акротири дама собирач на шафран File:Akrotiri_Spring_Fresco_room.jpg|алт=Akrotiri Spring Fresco, landscape with volcanic rock, lilies, and swallows courting.| Фреска од [[Пролет|изворот]] Акротири, пејзаж со вулкански карпи, лилјани и ластовички кои се додворуваат. File:Akrotiri_minoan_town.jpg|алт=Akrotiri ship procession, approaching a town, showing buildings' architecture.| Поворка од бродови во Акротири, приближувајќи се кон град, ја покажува [[Архитектура|архитектурата]] на зградите. </gallery> [[File:KnossosFrescoRepro06827.jpg|мини|208x208пкс| [[Кносос]], [[минојска цивилизација]], [[Крит]] од [[Бронзено време|бронзеното време]]]] Минојското сликарство е создадено од [[Старовековна уметност|старата]] егејска [[минојска цивилизација]] [[Бронзено време|од бронзеното време]] од околу 3000 до 1100 година п.н.е. {{Efn|Иако најголемиот дел од зачуваниот материјал потекнува од периодот меѓу приближно 2300 и 1400 година п.н.е.}} Најдобро зачуваните примери се наоѓаат на грнчаријата и [[Ѕидно сликарство|ѕидовите]] на палатата, со [[Фрескопис|фрески]] кои ги прикажуваат „најраните чисти отриени пејзажи“. {{Efn|Најголемата и најдобрата збирка на минојска уметност се наоѓа во Археолошкиот музеј во Ираклион (AMИ), во близина на Кносос, на северниот брег на Крит. Археолозите ги користеле минојската уметност и другите остатоци од материјалната култура – ​​особено низата стилови на керамика – за да ги дефинираат трите главни фази на минојската култура (РМ, СМ, ДМ) и нивните бројни подфази. Датирањето на овие фази сè уште е предмет на широка дебата, иако опсегот на можните временски рамки постепено се стеснува. s.<ref>Hood, 18</ref>}} Минојското сликарство било под влијание на соседните сликари од [[Сликарство во Стар Египет|Стар Египет]] и од античкиот Близок Исток, кои долго време создавале софистицирана урбана уметност, но мистериозниот карактер на малите, но богати, трговски минојски градови изгледа многу поинаков, со малку докази за религија, монарси или војување заснована на големи храмови, и „целата имагинативна моќ и детска свежина на многу млада култура“.<ref>Castleden, 4</ref> Синклер Худ опишал „суштински квалитет на најдобрата минојска уметност, способноста да се создаде атмосфера на движење и живот, иако се следат низа високо формални конвенции“.<ref>Hood, 56</ref> ==== Микенска цивилизација ==== Минојците очигледно доминирале во [[Микенска уметност|микенската уметност]] и [[Кикладска уметност|кикладската уметност]] од истите периоди, дури и откако [[Крит]] бил окупиран од Микенците, но само некои аспекти од традицијата преживеале во [[Тројанска војна|Тројанската војна]] и грчкиот мрачен век, по пропаѓањето на микенската цивилизација. Микенските фигурини од типот пси, фи и тау, генерално се насликани со брановидни линии, што укажува на облека. === Класична антика === ==== Стара Грција ==== <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:Antike_Polychromie_1.jpg|алт=1883 reconstruction of polychromy on the entablature of a Doric temple| Реконструкција на полихромија на [[Перваз|первазот]] на [[Дорски ред|дорски храм]] од 1883 година File:Experimental_color_reconstruction_of_an_archer_from_the_pediments_of_the_temple_of_Aphaea_on_Aigina,_Variant_C.jpg|алт=An experimental polychrome reconstruction from Gods in Color, of the marble statue of an archer from the western pediment of the Temple of Aphaia on Aigina.| Експериментална полихромна реконструкција од ''„Богови во боја“'' на мермерната статуа на стрелец од западниот фронтон на Храмот Афаја на Егина. File:Istanbul_Archaeological_Museum_Alexander_Sarcophagus_Coloured_replica_in_2006_02_9057.jpg|алт=Polychromy reconstruction of the Hellenistic Alexander Sarcophagus| Полихромна реконструкција на хеленистичкиот [[Александров саркофаг]] File:Delos_Museum_Mosaik_Dionysos_05.jpg|алт=Hellenistic Mosaics of Delos| Хеленистички мозаици од Делос File:The_Diver,_painting_from_the_covering_slab_of_the_Tomb_of_the_Diver,_470_BC,_Paestum_Archaeological_Museum_(cropped).jpg|алт=Underside top slab of Tomb of the Diver at Paestum| Долна горна плоча од ''Гробницата на нуркачот'' во Пестум File:Symposiumnorthwall.jpg|алт=Symposium scene in the Tomb of the Diver at Paestum, c. 480 BC| ''Сцена од симпозиум во Гробницата на нуркачот'' во Пестум, {{Околу|480}}{{Меѓупростори}}п.н.е. File:Hades_and_Persephone,_Vergina.jpg|алт=A fresco showing Hades and Persephone riding in a chariot, from the tomb of Queen Eurydice I of Macedon at Vergina, Greece, 4th century BC| Фреска на која се прикажани [[Ад]] и [[Персефона (митологија)|Персефона]] како јаваат кочија, од гробницата на кралицата [[Евридика I Македонска]] во [[Кутлеш|Вергина]], Грција, 4 век п.н.е. File:Painting_vergina.jpg|алт=Detail from Vergina tomb.| Детал од гробницата во Вергина. File:Agios_Athanasios_1_fresco.jpg|алт=Mural of soldiers from tomb in Agios Athanasios, Thessaloniki, Ancient Macedonia, 4th century BC| Мурал на [[Античка македонска војска|војници]] од гробница во [[Каваклиево|Свети Атанасиј, Солун]], [[Античка Македонија]], 4 век п.н.е. File:Banquet,_tombe_d'Agios_Athanasios.jpg|алт=Banquet fresco detail from tomb in Agios Athanasios, Thessaloniki, Greece, 4th century BC| Детаљ од фреска за банкет од гробница во [[Каваклиево|Свети Атанасиј, Солун]], Грција, 4 век п.н.е. File:Hellenistic_terracotta_funerary_wall_painting.jpg|алт=Hellenistic Greek terracotta funerary wall painting, 3rd century BC| Хеленистичка грчка [[теракота]] погребна [[Ѕидно сликарство|ѕидна слика]], 3 век п.н.е. File:Thueros_affresco.jpg|алт=Fresco of an ancient Macedonian soldier (thorakitai) wearing chainmail armor and bearing a thureos shield, 3rd century BC| Фреска на [[Антички Македонци|антички македонски]] војник кој носи оклоп и штит, 3 век п.н.е. File:Battle_of_Marathon_in_the_Stoa_Poikile_(reconstitution).jpg|алт=Reconstruction of Battle of Marathon painting from the Stoa Poikile| Реконструкција на сликата од Маратонската битка од [[Стоа Појкили]] File:Exekias,_anfora_con_achille_e_aiace_che_giocano_a_dai,_castore_e_polluce,_da_vulci,_540-30_ac_ca._03.JPG|алт=Black-figure Amphora by Exekias, Achilles and Ajax engaged in a game, c. 540–530 BC, Vatican Museums, Vatican City| Црнофигурна амфора од Екзекиј, [[Ахил]] и [[Ајант]] во игра, околу 540–530 п.н.е., [[Ватикански музеи]], [[Ватикан]] File:DT5502_Attic_Black-figure_lekythos_with_Wedding_Procession_ca._550–530_BCE.jpg|алт=Black-figure lekythos by Amasis Painter, wedding procession, c. 550-530 BC, Metropolitan Museum of Art| Црнофигурен ''[[лекит]]'' од сликарот Амасис, свадбена поворка, околу 550-530 п.н.е., [[Метрополитен (музеј)|Метрополитен]] File:Douris_ARV_431_48_athlete_-_school_scenes_(01).jpg|алт=Red-figure kylix by Douris, school scene, students learning music, c. 480 BC, Antikensammlung Berlin| Црвенофигурен киликс од Дурис, училишна сцена, ученици кои учат музика, околу 480 п.н.е., Антикенсамлунг Берлин File:Terracotta_amphora_(jar)_MET_DT272.jpg|алт=Red-figure amphora by Berlin Painter, musician singing and playing a kithara c. 490 BC, Metropolitan Museum of Art| Црвенофигурна амфора од берлински сликар, музичар кој пее и свири [[китара]] околу 490 п.н.е., [[Метрополитен (музеј)|Метрополитен]] File:Mainade_Staatliche_Antikensammlungen_2645.jpg|алт=Tondo of a white-ground kylix, showing a raging maenad by the Brygos Painter. She holds a thyrsos in her right hand, her left is swinging a panther through the air. A snake is winding through the diadem in her hair, 490-480 BCE. Munich, Staatliche Antikensammlungen.| Тондо од ''киликс'' со бела основа, кој прикажува бесна [[Менади|менада]] од сликарот Бригос. Таа држи ''тирсос'' во десната рака, а левата ниша пантер во воздухот. Змија се витка низ дијадемата во нејзината коса, 490-480 п.н.е. [[Минхен]], Државни антички збирки. File:Apollo_black_bird_AM_Delphi_8140.jpg|алт=Tondo of White-ground Kylix of Apollo, Apollo seated with a chelys lyre and pouring libation, c. 460 BC| Тондо од киликс од бела земја на Аполон, Аполон седи со лира од хелис и истура пијалок, околу 460 п.н.е. </gallery> [[File:NAMA_Sacrifice_aux_Charites.jpg|мини|260x260пкс| Панели од Пици, единствените зачувани панелни слики од Античка Грција, од [[Архајски период|архајскиот период]], околу.{{Меѓупростори}}540–530 п.н.е.]] По грчкиот мрачен век и легендарната дорска инвазија, [[Старогрчка уметност|античките Грци]] во [[Антика|класичната антика]] дале извонреден придонес во сликарството, вклучувајќи новости во перспективата добиени од [[Сценографија|сценографијата]], <ref>Sinisgalli, R. (2012). Perspective in the Visual Culture of Classical Antiquity. United Kingdom: Cambridge University Press. p. 63-64</ref> <ref>Small, J.P. Circling Round Vitruvius, Linear Perspective, and the Design of Roman Wall Painting. Arts 2019, 8, 118. https://doi.org/10.3390/arts8030118</ref>во контраст со сложената или „мешана“ перспектива на античкото египетско и минојско сликарство - лица и нозе претставени во профил, додека очите и торзото се појавуваат фронтално. <ref>Gombrich,&nbsp;E.&nbsp;H.&nbsp;(2023).&nbsp;Art and Illusion: A Study in the Psychology of Pictorial Representation - Millennium Edition.&nbsp;United Kingdom:&nbsp;Princeton University Press.</ref><ref>Baines, J. (2007). Visual and Written Culture in Ancient Egypt. United Kingdom: OUP Oxford. p. 209</ref> Старогрчкото сликарство вклучува [[полихромија]] на паганските храмови и скулптури, како и ѕидно, [[Таблосликарство|панелно]] и вазно сликарство, на грнчарија и [[керамика]], како што се црнофигурните, црвенофигурните и фигурите со бела основа, давајќи увид во античкото грчко општество. [[Мозаик|Мозаиците]] исто така даваат увид во античкото сликарство.<ref>Lydakēs,&nbsp;S.&nbsp;(2004).&nbsp;Ancient Greek Painting and Its Echoes in Later Art.&nbsp;United States:&nbsp;J. Paul Getty Museum.</ref> Поголемиот број на антички грчки сликари се познати само од текстови. Постојат само неколку примери на [[ѕидно сликарство]], како оние зачувани во [[Гробница|гробниците]]. Преживеан е само еден примерок од античко грчко сликарство на табли. [[Стоицизам|Стоичките]] [[Античка филозофија|филозофи]] биле именувани по [[Стоа|Стоата]] Појкиле (насликан [[Портик|трем]]), подигната во старата Агора во Атина околу 460 година п.н.е., со слики од различни бојни сцени на секој од нејзините четири ѕида, кои различни извори ги припишуваат на Микон, Панаен или Полигнот. <ref>{{Наведена книга|url=https://www.jstor.org/stable/i285176|title=The Athenian Agora III: Literary and Epigraphical Testimonia|last=Wycherley|first=R. E.|date=1957|publisher=American School of Classical Studies at Athens|location=Princeton, NJ|language=en}}</ref> Според [[Плутарх]], Полигнот бил љубовник на Елпиника и редовно работел бесплатно. Тој бил повеќе цртач отколку следната генерација колористи.  {{multiple image|align=right|perrow=2|total_width=400|image1=Niobid Krater - Herakles 01.jpg|caption1=На аверсот е прикажан собир околу Херакле, кој носи ловоров венец и лавовска кожа, а во рацете држи боздоган и лак.|width1=|image2=Niobid Krater - Niobid massacre.jpg|width2=|caption2=На задната страна, масакрот на Ниобидите од страна на Артемида и Аполон.|footer=Кратер со црвени фигури што ги прикажува Ниобидите, одликувајќи се со сложена перспектива и пози; „епонимна ваза“ на Сликарот на Ниобида, Лувр.}} [[Апел од Кос|Апел]] е опишан како најголемиот сликар на [[Антика|антиката]], познат по совршена техника во цртањето, брилијантната боја и моделирањето. Пиронистот Секст Емпирик ја споредил ''атараксијата'' преку обидот на Апелес да ја наслика пената од устата на коњот. Апел на почетокот бил толку неуспешен што, во бес, се откажал и го фрлил сунѓерот што го употребувал за чистење на четките, а неговата ознака на панелот го создала посакуваниот ефект на пена. Иноваторот на ''[[Скијаграфија|скијаграфијата]]'' [[Аполодор (сликар)|Аполодор]] влијаел врз [[Зевксис]], кој ги подигнал своите достигнувања на нови височини.<ref>Tarbell,&nbsp;F.&nbsp;B.&nbsp;(1896).&nbsp;A history of Greek art, with an introductory chapter on art in egypt and Mesopotamia.&nbsp;United Kingdom:&nbsp;Macmillan. p. 278</ref> Според [[Плиниј Постариот]], птиците клукале по реалистично насликаните грозја на Зевксис. [[Пархасиј|Пархасиј,]] пак, насликал реалистична завеса, која Зевксис побарал да се подигне за да гледа, за да открие дека тоа е всушност слика.<ref>Darab, Ágnes. “NATURA, ARS, HISTORIA ANECDOTIC HISTORY OF ART IN PLINY THE ELDER’S ‘NATURALIS HISTORIA’ PART I: Natura and Ars: The Place of Art History in ‘Naturalis Historia.’” ''Hermes'', vol. 142, no. 2, 2014, pp. 206–24. ''JSTOR'', <nowiki>http://www.jstor.org/stable/43652920</nowiki>. Accessed 2 Oct. 2026.</ref> Преживеале повеќе примери на античко грчко вазно сликарство, вклучувајќи уметници како што се Екзекија, Дурис и неколку неидентификувани уметници на кои им се дадени „неимиња“, како што се сликарот Амасис, сликарот Берлин, сликарот Бригос и сликарот Ниобид.<ref>Bundrick,&nbsp;S.&nbsp;(2005).&nbsp;Music and image in classical Athens.&nbsp;United Kingdom:&nbsp;Cambridge University Press.</ref><ref>Osborne,&nbsp;R.&nbsp;(2018).&nbsp;The Transformation of Athens: Painted Pottery and the Creation of Classical Greece.&nbsp;United Kingdom:&nbsp;Princeton University Press.</ref> === Стар Рим === <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:Battle_of_Issus_mosaic_-_Museo_Archeologico_Nazionale_-_Naples_2013-05-16_16-25-06_BW.jpg|''[[Александров мозаик]]'', Помпеја File:Herculaneum_Wall_1.Style.jpg|Фреска во Првиот стил – сликани блокови што имитираат мермер – од Самнитската куќа во Херкуланеум. File:Pompejanischer_Maler_um_70_001.jpg|[[Мртва природа]] во Вториот стил. Фреска од домот на Јулија Феликс, Помпеја File:Venus_and_Cupid_from_the_House_of_Marcus_Fabius_Rufus_at_Pompeii,_most_likely_a_depiction_of_Cleopatra_VII_(5).jpg|Римска слика во „Вториот стил“ во Куќата на Марк Фабиј Руф во Помпеја, Италија, која ги прикажува Клеопатра VII како Венера Генетрикс и нејзиниот син Цезарион како Купидон, од средината на I век п.н.е.<ref>{{Citation|last=Roller|first=Duane W.|author-link=Duane W. Roller|title=Cleopatra: a biography|year=2010|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-536553-5|url=https://archive.org/details/cleopatrabiograp00roll_0/page/175|postscript=.|page=[https://archive.org/details/cleopatrabiograp00roll_0/page/175 175]|url-access=registration}}</ref><ref>{{citation|last=Walker|first=Susan|title=Cleopatra in Pompeii?|journal=Papers of the British School at Rome|volume=76|year=2008|jstor=40311128|pages=35–46; 345–8|doi=10.1017/S0068246200000404|postscript=.|doi-access=free}}</ref> File:Villa-Farnesina22.jpg|Фреска во трет стил, од Каса дела Фарнесина во Трастевере File:Casa_dei_vettii_-_pannel_fresco.jpg|Фреска во четвртиот стил, од Куќата на Ветиите File:Pompeii-couple.jpg|Портрет на Терентиј Нео и неговата сопруга, од Помпеја, в. 50 н.е File:Pompeian_fresco_depicting_an_educated_woman.jpg|Фреска со ретка тематика за помпејските фрески, која прикажува образована жена – за која некогаш се сметало дека е Сафо (средина на I век од н.е., ископана во 1760 година). File:Roman_fresco_House_of_the_Stags_Herculaneum_Still_life_with_fruit_and_pitcher_1st_century_CE.jpg|Мртва природа од Куќата на елените во Херкуланеум. File:Pompeii_-_Casa_dei_Casti_Amanti_-_Banquet.jpg|Римска фреска со банкет сцена од Каса деи Аманти, Помпеја File:Priapus-fresco.jpg|Фреска што го прикажува богот на плодноста како го балансира својот фалос со вреќа пари. File:Pompeii_Painter.jpg|Римска уметност, Помпеја File:Pompejanischer_Maler_um_10_20_001.jpg|Римска уметност, Помпеја File:Villa_dei_Misteri_IV_-_2.jpg|[[Силен (митологија)|Силен]] како свири на лира, од Вилата на мистериите, Помпеја, околу 50 г. п.н.е. File:Pompeii_-_Casa_dei_Vettii_-_Pentheus.jpg|Римска уметност од Куќата на Ветиите, Помпеја, I век од нашата ера File:Aphrodite_Anadyomene_from_Pompeii_cropped.jpg|Фреска од Помпеја, I век од нашата ера File:Telephus_(son_of_Hercules)_being_suckled_by_a_doe_in_the_tem_Wellcome_V0015047.jpg|Римска уметност од Херкуланеум што ги прикажува Херкле и Телеф File:Scène_de_banquet,_fresque,_Herculanum.jpg|Сцена од гозба, фреска, Херкуланеум, Италија, околу 50 г. п.н.е. File:Herculaneum_-_Lyre_and_Cupids.jpg|[[Купидон|Cupids]] playing with a lyre, Roman fresco from [[Херкуланеум|Herculaneum]] File:Boscoreale1.jpg|Жена што свири на китара, фрески од Вила Боскореале, околу 40 г. п.н.е. File:Villa_of_Livia_-_Garden_fresco_001.jpg|Вила на Ливија, градинарска фреска File:Crates_and_Hipparchia_Villa_Farnesina.jpg| Слика од римски ѕид што ги прикажува циничните филозофи Кратет и Хипархија. Од градината на вилата Фарнесина, музејот дел Терме, Рим File:Fayum-34.jpg| Фајумски портрети на мумии од римски Египет, околу 120–130 г. од н.е. File:Fayum02.jpg|Фајумски портрети на мумии од римски Египет, околу 120–130 г. од н.е. File:Gladiateur_Begram_Guimet_18117.jpg| Римски стаклен предмет со насликана фигура на гладијатор, пронајден во Беграм, Авганистан (некогаш дел од Грчко-бактриското Кралство, а потоа под власта на Кушанското Царство), 52–125 г. од н.е.[1] File:Dura_Synagogue_WC3_David_anointed_by_Samuel.jpg|Синагогата во Дура-Европос, римска Сирија, фреска што го прикажува Давид како е помазан од Самоил, III век од н.е. File:Dea_Barberini_01.JPG| Римска фреска со седната Венера, т.н. „Деа Барберини“, IV век од н.е. File:RomanVirgilFolio001rEclogues.jpg|Римскиот поет Вергилиј, Еклога 1 File:RomanVirgilFolio014rVergilPortrait.jpg| „Римскиот Вергилиј“, фолио 14, содржи портрет на авторот Вергилиј. File:Meister_des_Vergilius_Romanus_001.jpg|Римскиот поет Вергилиј, „Георгики“, книга III: овчар со стада. </gallery> [[File:Pompejanischer_Maler_um_80_v._Chr._001.jpg|мини|207x207пкс| [[Помпеја]], Вила на мистериите, околу 60–50 п.н.е.]] Римското сликарство било под влијание на грчкото сликарство, прикажано и во [[Фрескопис|фреските]] и во мозаиците, но со свои уникатни карактеристики, кои веројатно ги содржат првите примери на ''[[тромп-лој]]'', псевдоперспектива и чист пејзаж. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm|title=Roman Wall Painting|publisher=accd.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20070319123717/http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm|archive-date=19 March 2007}}</ref> Преживеаните примери се поделени во [[Помпејски стил|четири стилови]] и вклучуваат ѕидни, панелни и вазни слики, најголем дел од вили, како оние во [[Кампанија]], во Јужна Италија, на места закопани од ерупцијата на [[Везув]] во 79 година од н.е., како што се Боскореале, [[Херкуланеум]] и [[Помпеја]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.art-and-archaeology.com/roman/painting.html|title=Roman Painting|publisher=art-and-archaeology.com}}</ref> Некои од ретките преживеани, антички, насликани портрети се неколку портрети-ковчези пронајдени на египетските гробишта ел-Фајум. <ref>Berman, Lawrence; Freed, Rita E.; and Doxey, Denise. ''Arts of Ancient Egypt''. p. 193. Museum of Fine Arts Boston. 2003. {{ISBN|0-87846-661-4}}</ref> Мал број на минијатури од доцноантички илустрирани книги се зачувани; поголемиот број на нивни копии се пронајдени од раниот средновековен период. == Среден век == === Византиска уметност === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Sanvitale03.jpg|алт=Mosaic of Emperor Justinian I with his retinue and Bishop Maximian, Basilica of San Vitale, Ravenna| Мозаик од царот [[Јустинијан I]] со неговата свита и епископот Максимијан, [[Базилика Сан Витале|базиликата Сан Витале]], [[Равена]] File:RabulaGospelsFol13vAscension.jpg|алт=Byzantine, 6th century| Византиски, 6 век File:Yaroslavl_gospel.jpg|алт=Yaroslavl Gospels c. 1220s| [[Јарослављ|Јарославски]] евангелија околу 1220-тите File:Andrej_Rublëv_001.jpg|алт=Andrei Rublev| [[Андреј Рубљов]] File:Ascension_from_Vasilyevskiy_chin_(15th_c.,_GTG).jpg|алт=Andrei Rublev| [[Андреј Рубљов]] </gallery> [[File:Spas_vsederzhitel_sinay.jpg|мини|261x261пкс| [[Седржител|Христос Седржител]] од Синај, византиска [[икона]], 6 век]] [[Распад на Римското Царство|Падот на Рим]] и подемот на [[христијанството]] му дале поинаков дух и цел на [[Средновековна уметност|средновековното]] сликарство. [[Византиска уметност|Византиската уметност]], воспоставена во 6 век, ставала акцент на традиционалната [[иконографија]] и стил и се протега низ илјада години од [[Византија|Визаниското Царство]]. Средновековното грчко и руско [[Православие|православно]] сликарство со [[Икона|икони]], како онаа на [[Андреј Рубљов]] (околу 1360–1430), се смета за претставник на божественото откровение до денес. Постоеле многу [[Фрескопис|фрески]], но помалку се зачувани од [[Мозаик|мозаиците]]. Византиската уметност е позната по својата рамномерност и високо стилизирани прикази на фигури и пејзажи. Сепак, некои периоди од византиската уметност се пофлексибилни, особено [[Македонска ренесанса|македонската ренесанса]] од 10 век. Фрески од [[Палеолошка ренесанса|палеолошката ренесанса]] од почетокот на 14 век се зачувани во [[Музеј Карије (Истанбул)|црквата Хора]] во [[Истанбул]]. === Островско, каролиншко и отонско сликарство === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:KellsFol292rIncipJohn.jpg|алт=Book of Kells| Книгата на Келс File:KellsFol032vChristEnthroned.jpg|алт=Book of Kells| Книгата на Келс File:Codexaureus_25.jpg|алт=Carolingian, Saint John the Evangelist| [[Каролинзи|Каролиншки период]], Свети Јован Евангелист File:Ebbo_Gospels_St_Mark.jpg|алт=Carolingian Saint Mark| Каролиншки ''[[Апостол Марко (Евангелист)|Свети Марко]]'' File:Meister_des_Registrum_Gregorii_001.jpg|алт=Otto II, by the Gregory Master| Ото II, од Грегори Мајсторот File:Meister_der_Reichenauer_Schule_004.jpg|алт="Roma", "Gallia", "Germania" and "Sclavinia" pay homage to Otto III, from the Munich Gospels of Otto III, one of the "Liuthar group"| „Рома“, „Галија“, „Германија“ и „Склавинија“ му оддаваат почит на Ото III, од минхенските евангелија на Ото III, еден од „Лиутарската група“ </gallery>Во средновековна, католичка Европа, првиот препознатлив стил на сликање била [[Островска уметност|островската уметност]] на [[Британски Острови|Британските Острови]], која преживеала само во минијатури од [[Илуминиран ракопис|илуминирани ракописи]]. <ref>Putnam A.M., Geo. Haven. Books and Their Makers During The Middle Ages. Vol. 1. New York: Hillary House, 1962. Print.</ref> Најпознати по нивното апстрактно украсување, фигури, а понекогаш и сцени, биле прикажувани и, особено во портретите на евангелистите. Под влијание на класичната, византиската и островската уметност, [[Каролиншка уметност|каролиншките]] и [[Отонска уметност|отонските слики,]] исто така, преживеале претежно во ракописи, иако некои од неколкуте документирани ѕидни слики се зачувани. Надбискупот од Трир Егберт (околу 950–993) бил значаен покровител на слики. === Доцен среден век === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:MorganLeafVerso.jpg|алт=The Morgan Leaf, from the Winchester Bible 1160–75, Scenes from the life of David| ''Моргановиот лист'', од [[Винчестерска Библија|Винчестерската Библија]] 1160–75, Сцени од животот на [[Давид]] File:Berlinghiero_Berlinghieri_005.jpg|алт=Berlinghiero, Madonna and child, c. 1230| Берлингиеро, ''Мадона и дете'', околу 1230 година File:Bonaventura_Berlinghieri_Francesco.jpg|алт=Bonaventura Berlinghieri, St Francis of Assisi, 1235| Бонавентура Берлингиери, ''Свети Франциско Асишки'', 1235 година File:God_the_Geometer.jpg|алт=God the Geometer.| Бог Геометарот. File:Cimabue_-_Maestà_di_Santa_Trinita_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Cimabue, Santa Trinita Maestà, 1280–1285, Uffizi Gallery, Florence| Cimabue, ''Santa Trinita Maestà'', 1280–1285, [[Уфици|галерија Уфици]], Фиренца File:Cimabue_025.jpg|алт=Cimabue| [[Чимабуе]] File:Cimabue_(attr.),_tavola_di_san_francesco,_museo_della_porziuncola.jpg|алт=Cimabue, St Francis of Assisi, 1280s| [[Чимабуе]], ''Свети Франциско од Асизи'', 1280-ти File:Giotto_-_Scrovegni_-_-31-_-_Kiss_of_Judas.jpg|алт=Giotto, Kiss of Judas, Scrovegni Chapel in Padua, c. 1305| Џото, Бакнежот на Јуда, капела Скровени во [[Падова]], околу 1305 година File:Compianto_sul_Cristo_morto.jpg|алт=Giotto, Lamentation (The Mourning of Christ), Scrovegni Chapel, c. 1305| Џото, ''[[Оплакување Христово (Џото)|Оплакување (ОплачувањеХристово)]]'', капела Скровени, околу 1305 година File:Giottino_pieta.jpg|алт=Giottino| Џотино File:8_Andrea_di_Cione_Orcagna,_Strozzi_Altarpiece._1354-57,_Santa_Maria_Novella,_Florence..jpeg|алт=Strozzi Altarpiece, Orcagna| Строицков олтар, Оркања File:AverroesColor.jpg|алт=Andalusian philosopher Ibn Rushd, Andrea di Bonaiuto| Андалузискиот филозоф [[Авероес|Ибн Рушд]], Андреа ди Бонаиуто </gallery>[[Развиен среден век|Развиениот]] [[среден век]] и ренесансата од 12 век го означиле раѓањето на [[Романика|романската]] и [[Готска уметност|готската уметност]] со слично влијание. [[Романска архитектура|Романските]] и [[Готска уметност|готските]] ѕидови на црквите биле украсени со [[Фрескопис|фрески]], скулптури и прозорци со употреба на шарен [[витраж]], кое станало основен елемент, како на пример во катедрала „[[Богородична црква (Париз)|Богородична црква“]] во Париз. Многу од ретките преостанати [[Ѕидно сликарство|мурали]] имаат голем интензитет и ја комбинираат украсената енергија на островската уметност со нова монументалност во третманот на фигурите. Многу повеќе минијатури во илуминирани ракописи се зачувани од тој период. [[File:Giotto_di_Bondone_-_No._18_Scenes_from_the_Life_of_Christ_-_2._Adoration_of_the_Magi_-_WGA09195.jpg|мини| Џото, капела Скровени во [[Падова]]1305 година]] [[Таблосликарство|Таблосликарството]] станало почесто за време на [[Романика|романскиот]] период, под силно влијание на византиските икони, како на пример од [[Итало-византиска уметност|Италијанци]] како Берлингјеро &#x2013; [[Floruit|1228-1242]]), татко на Барон (1228-1282), Бонавентура (1235-1244) и Марко (1232-1255). ==== Прото-ренесанса ==== Во овој период, италијанското [[Средновековна уметност|средновековно]] и [[Готска уметност|готско сликарство]] станало пореално, иновативно прикажувајќи го волуменот и перспективата, со [[Фиренца|фирентинскиот]] Чимабуе (околу 1240–1302) под византиско влијание и неговиот ученик [[Џото]] (околу 1267–1337), двајцата големи средновековни мајстори на натуралистичкото западно сликарство. Џото ги подигнал иновациите на Чимабуе на повисоко ниво, поставувајќи ја основата на западната сликарска традиција. Од Џото па натаму, третманот на сликарите кон композицијата стана многу послободен и поиновативен. Според ''[[Животите на најизвонредните сликари, вајари и архитекти|„Животот на уметниците]]'' “ (1550), фирентинецот Андреа Писано (1290–1348) го подучувал Андреа Оркања (околу 1308–1368). <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cavallinitoveronese.co.uk/orcagna/|title=Orcagna – Cavallini to Veronese}}</ref> Оркања бил под влијание на Џото, и го учел Андреа ди Бонјауто (1319–1377). Џото влијаел и на Стефано Фиорентино (1301–1350), татко на Џотино ([[Floruit|ф.]]1324 &#x2013; 1369). <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/dictionaryofart06turn|title=The Dictionary of Art|publisher=Grove|year=1996|isbn=1-884446-00-0|editor-last=Jane Turner|location=New York|pages=[https://archive.org/details/dictionaryofart06turn/page/598 598–599]|url-access=registration}}</ref> ==== Сиенска школа ==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Duccio_di_Buoninsegna_036.jpg|алт=Duccio| [[Дучо ди Буонинсења|Дучо]] File:Simone_Martini_-_Blessed_Agostino_Novello_Altarpiece_-_WGA21422.jpg|алт=Simone Martini| Симоне Мартини File:Lorenzetti_gov.jpg|алт=Ambrogio Lorenzetti| Амброџо Лоренцети File:Lorenzetti_Pietro_Beata_Umilta.jpg|алт=Pietro Lorenzetti| Пјетро Лоренцети File:F0448_Louvre_Bulgarini_Crucifixion_INV312_rwk.jpg|алт=Bartolomeo Bulgarini, La Crucifixion Louvre| Бартоломео Бугарини, ''Распетието'' на [[Лувр]] </gallery> Византиската уметност влијаела врз [[Сиенско училиште|сиенската школа]] предводена од [[Дучо ди Буонинсења|Дучо]] ({{Околу|1260}} &#x2013; 1319) и неговиот ученик [[Симоне Мартини]] (околу 1284–1344), кој влијаел врз [[Меѓународна готика|меѓународната готика]], доминантниот стил од 1375 до 1425 година, во кој сликите со [[Темпера|темперни]] панели и олтарските слики добиле на важност. Сиенската школа, исто така, го вклучувала и натурализмот на браќата Амброџо (околу 1290–1348) и [[Пјетро Лоренцети]] (околу 1280–1348), плус [[Бартоломео Булгарини]] (околу 1300–1378). <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cavallinitoveronese.co.uk/simone-martini/|title=Simone Martini – Cavallini to Veronese}}</ref> ==== Болоњска школа ==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Madonna_dei_denti.jpg|алт=Vitale da Bologna| Витале да Болоња </gallery>[[Болоња|Болоња,]] исто така, имало сликари како [[Витале да Болоња]] ({{Околу|1309}} &#x2013; 1360). <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://matthiesengallery.com/artist/bologna-vitale-da|title=» Artist » Bologna Vitale Da|work=matthiesengallery.com}}</ref> == Ран современ период == === Ренесанса === [[File:Masaccio_expulsion-1427.jpg|мини|393x393пкс| [[Мазачо]], ''Протерување од Едемската градина'' 1426–1427]] Ренесансата (француски за „преродба“), културно движење кое отприлика се протегало од 14 до средината на 17 век, било водено од [[Хуманизам и ренесанса|хуманизмот]] и проучувањето на класичната антика. Во [[Раноренесансно сликарство|ренесансното сликарство]], во текот на 1420-тите и 1430-тите години, па сè до околу 1495 година, водечките уметници во Италија и [[Ниски Земји|Ниските Земји]] одделно развиле нови начини на реалистично сликарство, одразувајќи го развојот на идеите и науката во ренесансата (на пр. [[астрономија]], [[географија]]), [[Протестантска реформација|реформацијата]] и пронаоѓањето на [[Печатарска машина|печатарската машина]]. Со развојот на [[Штафелај|штафелајното сликарство]] во ренесансата, сликарството добило независност од архитектурата и лесно можело да се прикаже на ѕидовите, што претставувало популарна алтернатива на сликите залепени на мебел, ѕидови или други конструкции. Додека духовните слики сè уште биле популарни, секуларните теми полека се вратиле во западното сликарство за време на ренесансата. Уметниците вклучувале варијанти за светот околу нив или производи на сопствената имагинација во своите слики. Оние кои можеле да си ги дозволат трошоците можеле да станат покровители и да нарачаат портрети од себе или од своето семејство. === Италијанска ренесанса === ==== Рана ренесанса ==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:La_Anunciación,_de_Fra_Angelico.jpg|алт=Fra Angelico, 1425–1428| [[Фра Анџелико]], 1425–1428 File:Paolo_Uccello_047b.jpg|алт=Paolo Uccello, c. 1470| [[Паоло Учело]], околу 1470 година File:Madonna_and_Child_(Filippo_Lippi).jpg|алт=Filippo Lippi, 1440–1445| [[Филипо Липи]], 1440–1445 File:Andrea_Mantegna_036.jpg|алт=Andrea Mantegna, c. 1458–1460| [[Андреа Мантења]], околу 1458–1460 File:Piero_della_Francesca_-_Resurrection_-_WGA17609.jpg|алт=Piero della Francesca, 1463–1465| [[Пјеро дела Франческа]], 1463-1465 File:Sandro_Botticelli_-_La_nascita_di_Venere_-_Google_Art_Project_-_edited.jpg|алт=Sandro Botticelli, 1483–1485| [[Сандро Ботичели]], 1483-1485 </gallery>[[Италијанско ренесансно сликарство|Италијанското ренесансно сликарство]] го нагласувало идеалот на сликарството од тој период. На Флорентин Мазачо му се припишува првиот напредок во линеарната перспектива, прикажувањето на волуменот во неговите фигури и прикажувањето на емоциите на лицата на неговите фигури во 1420-тите. Периодот на [[Раноренесансно сликарство|раната ренесанса]] завршил до околу 1495 година и вклучува уметници како што се [[Паоло Учело]], [[Фра Анџелико]], [[Пјеро дела Франческа]], [[Андреа Мантења]], [[Филипо Липи]] и [[Сандро Ботичели]]. ==== Висока ренесанса ==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Leonardo_Da_Vinci_-_Vergine_delle_Rocce_(Louvre).jpg|алт=Leonardo Da Vinci, Madonna of the Rocks, Louvre| Леонардо да Винчи, ''Мадона на карпите'', Лувр File:Leonardo_da_Vinci_-_Ginevra_de'_Benci_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Leonardo Da Vinci, Portrait of Ginevra de' Benci, National Gallery of Art| Леонардо да Винчи, Портрет на Гиневра де Бенчи, Национална уметничка галерија File:Raphael_-_Madonna_in_the_Meadow_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Raphael, 1505–1506| [[Рафаело Санти|Рафаел]], 1505–1506 File:"The_School_of_Athens"_by_Raffaello_Sanzio_da_Urbino.jpg|алт=Raphael, The School of Athens, c. 1510| [[Рафаело Санти|Рафаел]], ''[[Атинската школа (слика)|Атинската школа]]'', околу 1510 година File:Baldassare_Castiglione,_by_Raffaello_Sanzio,_from_C2RMF_retouched.jpg|алт=Raphael, Portrait of Baldassare Castiglione, c. 1515| [[Рафаело Санти|Рафаел]], ''[[Портрет на Балтасаре Кастиљоне|Портрет на Балдасаре Кастиљоне]]'', в. 1515 година File:Michelangelo_-_Creation_of_Adam.jpg|алт=Michelangelo, Sistine Chapel ceiling, c. 1511| [[Микеланџело Буонароти|Микеланџело]], таванот на Сикстинската капела, околу 1511 година </gallery> [[File:Mona_Lisa,_by_Leonardo_da_Vinci,_from_C2RMF_retouched.jpg|мини|268x268пкс| [[Леонардо да Винчи]], ''[[Мона Лиза]]'' 1503-1506]] За време на [[Висока ренесанса|високата ренесанса]] која траела од околу 1495 до 1520 година, Фирентинците, како што се пионерот на ''[[Сфумато|сфумато,]]'' [[Леонардо да Винчи]] (1452–1519), и неоплатонистите [[Микеланџело Буонароти]] (1475–1564) и [[Рафаело Санти|Рафаел]] (1483–1520), го подигнале сликарството на повисоко ниво преку употреба на перспектива, проучување на [[Анатомија на човекот|анатомијата на човекот]] и пропорции и развивање на невидена префинетост во техниките на цртање и сликање. Авторот ''на „Животите на уметниците“'' [[Џорџо Вазари]] (1511–1574) бил современик. ===== Венецијанска школа ===== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Giovanni_Bellini_St_Francis_in_Ecstasy.jpg|алт=Giovanni Bellini, c. 1480| [[Џовани Белини]], околу 1480 година File:Giorgione_tempest.jpg|алт=Giorgione, c. 1505| [[Џорџоне]], околу 1505 година File:Titian_Bacchus_and_Ariadne.jpg|алт=Titian, Bacchus and Ariadne, 1520–1523| [[Тицијан]], Бах и Аријадна, 1520–1523 File:Paolo_Veronese_008.jpg|алт=Paolo Veronese, 1562–1563| [[Паоло Веронезе]], 1562–1563 </gallery>[[Венецијанско сликарство|Венецијанските]] сликари од високата ренесанса развиле поприроден стил, како што се [[Џовани Белини]] (околу 1430–1516), музичарот [[Џорџоне]] (околу 1475–1510), [[Тицијан]] (околу 1490–1576) и [[Паоло Веронезе|Веронезе]] (1528–1588), кои биле помалку загрижени за прецизноста во нивниот цртеж отколку за богатството на бојата и единството на ефектот кое можело да се постигне преку поспонтан пристап кон сликарството. ===== Маниризам ===== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Jacopo_Pontormo_-_Kreuzabnahme_Christi.jpg|алт=Pontormo, 1526–1528| [[Понтормо]], 1526–1528 File:Angelo_Bronzino_-_Venus,_Cupid,_Folly_and_Time_-_National_Gallery,_London.jpg|алт=Bronzino, 1540–1545| [[Ањоло Бронѕино|Бронѕино]], 1540–1545 File:Jacopo_Tintoretto_-_The_Origin_of_the_Milky_Way_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Jacopo Tintoretto, 1582| [[Тинторето|Јакопо Тинторето]], 1582 година File:1595_Wtewael_Die_Sintflut_anagoria.JPG|алт=Joachim Wtewael, 1595| Јоаким Втевел, 1595 File:El_Greco_View_of_Toledo.jpg|алт=El Greco, 1596–1600| [[Ел Греко]], 1596–1600 </gallery> [[File:Parmigianino_-_Madonna_and_Child_with_Angels,_known_as_the_Madonna_with_the_Long_Neck.jpg|мини|282x282пкс| Пармиџанино, ''Мадона со долг врат,'' пример за маниризам, околу 1535 година]] Италијанската висока ренесанса, исто така, довела до подем на стилизирана уметност позната како [[маниризам]] по 1520 година. Маниристот [[Пармиџанино]] станал еден од уметниците кои морале да побегнат од грабежот на Рим (1527). Наместо избалансираните композиции и рационалниот пристап кон перспективата што ја карактеризирало уметноста на почетокот на 16 век, маниристите барале нестабилност, итрина и сомнеж. Мирните и спокојни изрази на ренесансните субјекти билр заменети со проблематичните изрази на [[Понтормо]] и емоционалниот интензитет на [[Ел Греко]]. Немирни и нестабилни композиции, честопати екстремни ефекти на перспектива и стилизирани пози се карактеристични за италијанските маниристи како што се [[Тинторето]], Понтормо и [[Ањоло Бронѕино|Бронзино]], а се појавиле подоцна во делата на [[Северен маниризам|северните маниристи]] како што се Хендрик Голциус, Бартоломеј Спрангер и Јоаким Втевел. === Северна ренесанса === Во [[Фландрија]], по развојот на настаните во [[Илуминиран ракопис|илуминираните ракописи]], особено од страна на браќата Лимбур, кои починале во 1416 година, уметниците биле фасцинирани од опипливото во видливиот свет и почнале да ги претставуваат предметите на исклучително природен начин. ==== Ранохоландско сликарство ==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Les_Très_Riches_Heures_du_duc_de_Berry_juin.jpg|алт=Limbourg Brothers| Браќа Лимбург File:Melchior_Broederlam_001.jpg|алт=Melchior Broederlam, Annunciation and Visitation (1393–1399), left panel of a pair; (Dijon, Musée des Beaux-Arts)| Мелкиор Бродерлам, ''Благовештение и посета'' (1393–1399), ([[Дижон]], Музеј на ликовни уметности) File:Robert_Campin_-_L'_Annonciation_-_1425.jpg|алт=Robert Campin – Mérode Altarpiece, c. 1427. Central Panel L'Annonciation by Campin with side panels done by an assistant| Роберт Кампен – Олтар од Мерод, околу 1427 година. Централен панел „Објава“ од Кампен со странични панели изработени од асистент File:Jan_van_Eyck_-_Portrait_of_a_Man_(Self_Portrait%3F)_1433.jpg|алт=Jan Van Eyck, Portrait of a Man, 1433| Јан ван Ејк, ''Портрет на човек'', 1433 File:Weyden_Deposition.jpg|алт=Rogier van der Weyden, c. 1435, Descent from the Cross, one of the best known works of the 15th century, and the most influential Netherlandish painting of Christ's crucifixion| Рохир ван дер Вејден, околу 1435 година, [[Симнување од крстот]], едно од најпознатите дела од 15 век и највлијателната холандска слика на распнувањето на Христос File:The_Garden_of_Earthly_Delights_by_Bosch_High_Resolution.jpg|алт=Hieronymus Bosch, c. 1480–1505| [[Јероним Бос]], околу 1480–1505 File:Hugo_van_der_Goes_(Gand,_1440_circa_–_Auderghem,_1482)_Altare_Monforte_-_Adorazione_dei_Magi_(1470_circa)_-_Tecnica_olio_su_tavola_Dimensioni_147×242_cm_-_Gemäldegalerie,_Berlin.jpg|алт=Hugo van der Goes, c. 1470| Хуго ван дер Хус, околу 1470 година File:Dieric_Bouts_-_The_Last_Supper.jpg|алт=Dieric Bouts, 1464–1467| Дирк Баутс, 1464–1467 File:Das_Jüngste_Gericht_(Memling).jpg|алт=Hans Memling, c. 1466–1473| [[Ханс Мемлинг]], о.&nbsp;1466–1473 File:Petrus_Christus_-_Portrait_of_a_Young_Woman_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Petrus Christus, c. 1470| Петрус Христос, околу 1470 година </gallery> [[File:Van_Eyck_-_Arnolfini_Portrait.jpg|мини| [[Јан ван Ејк]], ''[[портрет на Арнолфиниеви]]'', 1434 година]] За разлика од Италијанците, кои во голема мера црпеле идеи од [[Стар Рим]], сликарите од [[Северна ренесанса|Северната ренесанса]] го задржале помалку идеализираниот стил на скулптурата и натуралистичките, [[илуминирани ракописи]] од средниот век. Усвојувањето на [[Маслено сликарство|масленото сликарство]], чија прва употреба традиционално, но погрешно, му се припишува на [[Јан ван Ејк]], овозможило нова веродостојност. Маслената боја веќе била присутна во делата на Мелкиор Бродерлам (околу 1350 &#x2013; 1409), но [[Роберт Кампен]] (порано познат како Мајсторот од Флемал) и ван Ејк ја довеле нејзината употреба до нови височини, способни да создадат побогати бои со длабоки, интензивни тонови. Илузијата на блескава светлина со порцеланска завршница го карактеризирала [[Ранофламанско сликарство|раното холандско сликарство]] и претставувала голема разлика во однос на мат површината на температурата. Холандскиот сликар [[Рохир ван дер Вејден]], ученик на Кампен, нагласувал дека се работи за човечки емоции и драма. Делото на холандскиот сликар [[Јероним Бос]] е извонредно екстравагантно. Други важни уметници биле Хуго ван дер Хус, многу влијателен во Италија, Дирк Баутс, меѓу првите северни сликари кои користеле единствена точка на исчезнување, Петрус Кристус, [[Ханс Мемлинг]] и Жерар Давид. ==== Високохоландско сликарство ==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:1530_Cranach_Judith_mit_dem_Haupt_des_Holofernes_anagoria.JPG|алт=Lucas Cranach the Elder, c. 1530| [[Лукас Кранах Постариот]], околу 1530 година File:Dürer_Alte_Pinakothek.jpg|алт=Albrecht Dürer, 1500| [[Албрехт Дирер]], 1500 година File:Grunewald_Isenheim1.jpg|алт=Matthias Grünewald, 1512–1516| [[Матијас Гриневалд]], 1512-1516 File:Pieter_Bruegel_the_Elder-_The_Harvesters_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Pieter Bruegel, 1565| [[Питер Бројгел Постариот|Питер Бројгел]], 1565 година File:Hans_Holbein,_the_Younger_-_Sir_Thomas_More_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Hans Holbein the Younger, 1527| [[Ханс Холбајн Помладиот]], 1527 година </gallery>Фламанските, холандските и германските сликари од северната висока ренесанса, како што биле графичарот [[Албрехт Дирер]], Лукас Кранах, [[Матијас Гриневалд]] и [[Ханс Холбајн Помладиот|Ханс Холбајн Помладиот,]] ги вклучиле карактеристиките на италијанската уметност во својата уметност во различен степен. Една генерација подоцна, почетокот на жанровското сликарство како тема за големи дела започна со [[Петер Ертсен]] и [[Питер Бројгел Постариот|Питер Бројгел]]. Подоцнежната генерација сликари од Северната ренесанса кои патувале во Рим и усвоиле голем дел од идеализираниот пристап на италијанската ренесанса станале познати како [[Романизам (сликарство)|романисти]]. === Барок === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Baco,_por_Caravaggio.jpg|алт=Caravaggio, 1595–1597| [[Караваџо]], 1595–1597 File:Judit_decapitando_a_Holofernes,_por_Artemisia_Gentileschi.jpg|алт=Artemisia Gentileschi, 1614–1620| [[Артемизија Џентилески]], 1614-1620 File:Rubens_-_Judgement_of_Paris.jpg|алт=Peter Paul Rubens, 1632–1635| [[Петер Паул Рубенс|Петер Пол Рубенс]], 1632-1635 File:Peter_Paul_Rubens_083.jpg|алт=Peter Paul Rubens, Hippopotamus Hunt, c. 1616| Петер Пол Рубенс, ''Лов на нилски коњ'', околу 1616 година File:Cavalier_soldier_Hals-1624x.jpg|алт=Frans Hals, 1624| [[Франс Халс]], 1624 File:Judith_Leyster_A_Game_of_Tric_Trac.jpg|алт=Judith Leyster, 1630| [[Џудит Лејстер]], 1630 година File:La_ronda_de_noche,_por_Rembrandt_van_Rijn.jpg|алт=Rembrandt van Rijn, 1642| [[Рембрант|Рембрант ван Рејн]], 1642 година File:Pieter_de_Hooch_-_The_Courtyard_of_a_House_in_Delft.jpg|алт=Pieter de Hooch, 1658| [[Питер де Хох]], 1658 година File:Johannes_Vermeer_-_Het_melkmeisje_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Johannes Vermeer, c. 1660| [[Јоханес Вермер]], околу 1660 година File:The_way_you_hear_it.jpg|алт=Jan Steen, c. 1665| Јан Стин, околу 1665 година File:The_Windmill_at_Wijk_bij_Duurstede_1670_Ruisdael.jpg|алт=Jacob van Ruisdael, 1670| [[Јакоб ван Ројсдал]], 1670 File:Willem_Clasz._Heda_-_Breakfast_Table_with_Blackberry_Pie_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Willem Claesz. Heda, 1631| [[Вилем Класон Хеда]], 1631 File:Las_Meninas,_by_Diego_Velázquez,_from_Prado_in_Google_Earth.jpg|алт=Diego Velázquez, 1656–1657| [[Диего Веласкес]], 1656-1657 File:Jusepe_de_Ribera_-_Martyrdom_of_St_Lawrence_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Jusepe de Ribera, 1620–1624| [[Хосе де Рибера]], 1620-1624 File:Nicolas_Poussin_-_Et_in_Arcadia_ego_(deuxième_version).jpg|алт=Nicolas Poussin, Et in Arcadia Ego, 1638| [[Никола Пусен|Никола Пусин]], ''Аркадиски овчари'', 1638 година File:L'Enlèvement_des_Sabines_–_Nicolas_Poussin_–_Musée_du_Louvre,_INV_7290_–_Q3110586.jpg|алт=Nicolas Poussin, c. 1637–1638| [[Никола Пусен|Никола Пусин]], 1637–1638 File:Charles_Le_Brun_-_Prise_de_la_ville_et_de_la_citadelle_de_Gand_en_six_jours,_1678_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Charles Le Brun, part of the ceiling of the Hall of Mirrors in the Palace of Versailles| [[Шарл Лебрен]], дел од таванот на [[Сала на огледалата|Салата на огледалата]] во [[Версај (дворец)|Версајскиот дворец]] File:Georges_de_La_Tour_-_Newlyborn_infant_-_Musée_des_Beaux-Arts_de_Rennes.jpg|алт=Georges de La Tour, 1640s| [[Жорж де Латур]], 1640-ти File:Consegna_delle_chiavi_-_Reni.jpg|алт=Guido Reni, 1625| [[Гвидо Рени]], 1625 година File:Self-portrait_by_Salvator_Rosa.jpg|алт=Salvator Rosa, c. 1645| [[Салватор Роза]], околу 1645 година File:Bartolomé_Esteban_Murillo_-_Saint_Peter_in_Tears_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Bartolomé Esteban Murillo, c. 1650–1655| [[Бартоломео Муриљо]], ок. 1650–1655 File:Claude_Lorrain_008.jpg|алт=Claude Lorrain, 1648| [[Клод Лорен]], 1648 година File:Canaletto_-_Piazza_di_San_Marco,_em_Veneza.jpg|алт=Canaletto, 1723| [[Каналето]], 1723 </gallery> [[File:Caravaggio_—_The_Calling_of_Saint_Matthew.jpg|мини|240x240пкс| Караваџо, Повикувањето на Свети Матеј]] [[Барок|Барокот]] станал доминантен стил на [[Барокна уметност|сликарство]] во текот на целиот 17 век. Неговото поврзано движење често се поврзува со апсолутизмот и [[Контрареформација|контрареформацијата]] или католичката преродба. <ref name="ebo">[http://www.britannica.com/eb/article-9026564/Counter-Reformation Counter Reformation] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081118180433/http://www.britannica.com/eb/article-9026564/Counter-Reformation|date=18 November 2008}}, from ''[[Енциклопедија Британика (семрежно издание)|Encyclopædia Britannica Online]]'', latest edition, full-article.</ref> <ref>[http://www.bartleby.com/65/co/CounterR.html Counter Reformation] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081211173809/http://www.bartleby.com/65/co/CounterR.html|date=11 December 2008}}, from ''[[Енциклопедија „Колумбија“|The Columbia Encyclopedia]]'', Sixth Edition. 2001–05.</ref> Сепак, барокното сликарство во неапсолутистичките и протестантските држави, исто така, ја покажува својата популарност, бидејќи стилот се проширил низ цела [[Западна Европа]]. Барокното сликарство се карактеризира со голема драма, богата, длабока боја, интензивна светлина и темни сенки, со цел да се прикажат емоции и страст наместо смирената рационалност ценета за време на ренесансата. Барокното сликарство употребувало [[Илузионистичко сликарство на тавани|квадратура]] на таваните. Помеѓу најраните барокни сликари се вбројуваат браќата Карачи, Анибале и Агостино, во последните години од 16 век, и [[Караваџо]] во последната деценија од векот. Караваџо е признат како еден од најголемите барокни сликари и наследник на [[Хуманизам|хуманистичкото]] сликарство на [[Висока ренесанса|високата ренесанса]]. Неговиот нов стил на сликање ги шокирало современиците, покажувајќи [[Реализам (уметност)|реалистичен]] пристап кон човечката фигура, насликан директно од животот и драматично осветлен на темна позадина. Меѓу најголемите барокни сликари од 17 век се [[Стар мајстор|старите мајстори]] како што се [[Фламанско барокно сликарство|фламанските]] [[Петер Паул Рубенс|Рубенс]], [[Диего Веласкес|Веласкес]], [[Рембрант]], [[Франс Халс]], [[Јоханес Вермер]], Ле Нан, Хосе де Рибера, [[Никола Пусен|Пусен]], Жорж де Латур и пејзажниот сликар [[Клод Лорен]]. Уметниците кои нагласувале линија, како Шарл Лебрен, биле наречени [[Пусенисти и рубенсисти|пусенисти]], а оние кои нагласувале боја биле наречени рубенисти. [[File:Rembrandt_Harmensz._van_Rijn_-_Portret_van_een_paar_als_oudtestamentische_figuren,_genaamd_'Het_Joodse_bruidje'_-_Google_Art_Project.jpg|мини| [[Рембрант|Рембрант ван Рајн]], ''Еврејската невеста'', околу&nbsp;1665–1669]] Французите обучени во Италија, како што се Пусен, Лорен и Латур, го усвоиле „класичниот“ барокен стил, со помалку фокус на емоциите и бојата, а поголемо внимание на контурите на фигурите. Во Италија, барокниот стил е олицетворен во религиозни и митолошки слики во Гранд Манер од уметници како што се Карачи, [[Гвидо Рени]] и [[Лука Џордано]]. Илузионистичките фрески на црковниот таван од Пјетро да Кортона изгледале како да се отвораат кон небото. Во [[Холандска Република|Холандската Република]] се појавил многу потивок вид барок, каде што штафелајните слики со секојдневни теми биле популарни кај колекционерите од средната класа, а голем број на сликари станале специјалисти за жанрови, други за пејзажи, морски предели или мртва природа. Вермер, Жерар Терборх и Питер де Хох внесоа голема техничка префинетост во сликарството на домашни сцени, како и [[Вилем Класон Хеда]] мртва природа. Спротивно на тоа, Рембрант се истакнувал во сликањето на секаков вид субјекти и развил индивидуален сликарски стил во кој [[Кјароскуро|кјароскурото]] и темните позадини добиени од Караваџо и [[Утрехтски караваџизам|утрехските караваџисти]] го изгубиле својот театарски квалитет. Холандското барокно сликарство често се нарекува [[златно време на холандското сликарство]]. === Рококо === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Antoine_Watteau_-_The_Italian_Comedians_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Antoine Watteau, c. 1720| [[Антоан Вато]], околу 1720 година File:L'Embarquement_pour_Cythère,_by_Antoine_Watteau,_from_C2RMF_retouched.jpg|алт=Antoine Watteau, The Embarkation for Cythera, c. 1719| Антоан Вато, ''Испраќањето на бродот за Китера'', околу 1719 година File:François_Boucher,_Ruhendes_Mädchen_(1751,_Wallraf-Richartz_Museum).jpg|алт=François Boucher, 1751| Франсоа Буше, 1751 File:Maurice-Quentin_de_La_Tour_-_Pierre-Louis_Laideguive_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Maurice Quentin de La Tour, c. 1761| [[Морис Кантен де Латур]], ококу 1761 година File:Self-portrait_in_a_Straw_Hat_by_Elisabeth-Louise_Vigée-Lebrun.jpg|алт=Élisabeth-Louise Vigée-Le Brun, after 1782| [[Елизабет Виже Лебрен]], по&nbsp;1782 година File:Jean-Baptiste_Siméon_Chardin_029.jpg|алт=Jean-Baptiste-Siméon Chardin, c. 1728| [[Жан Симеон Шарден]], в.&nbsp;1728 година File:Gimbattiasta_Tiepolo_-_La_morte_di_Giacinto_(1752-53)_-_Museo_Nacional_Thyssen-Bornemisza_Madrid.jpg|алт=Giovanni Battista Tiepolo, c. 1752–1753| [[Џовани Батиста Тјеполо]], в.&nbsp;1752–1753 </gallery> [[File:The_Swing_(P430).jpg|мини|284x284пкс| Лулашката од Фрагонард, околу 1767–1768]] Во текот на 18 век, [[рококо]] сликарството следело како полесно продолжение на барокот, честопати несериозно и еротско, употребувајќи светли пастелни бои. Рококо стилот најпрвин се развил во украсните уметности и дизајнот на ентериер во Франција, кога наследувањето на [[Луј XV]] донело промена кај дворските уметници и општата уметничка мода. 1730-тите години го претставува врвот на францускиот рококо стил, претставен преку делата на [[Антоан Вато]] и [[Франсоа Буше]]. Рококото го задржал барокниот вкус за сложени форми и сложени шари, но почнало да ги интегрира своите различни карактеристики, вклучувајќи го и вкусот за ориентални дизајни и асиметрија. Рококо стилот се проширил и бил лесно прифатен во католичките делови на Германија, [[Чешка (историска област)|Бохемија]] и Австрија, каде што се споил со германските барокни традиции. Германскиот рококо стил бил применуван со ентузијазам во црквите и дворците, особено на југот, додека фредериковиот [[рококо]] стил се развил во [[Кралство Прусија|Кралството Прусија]]. Француските мајстори [[Антоан Вато|Вато]], Буше и Фрагонард го претставуваат стилот, како и [[Џовани Батиста Тјеполо]] и Жан-Батист-Симеон Шарден, кој од некои се смета за ''анти-рококо'' и еден од најдобрите француски сликари од 18 век. Францускиот рококо стил го вклучува и омилениот сликар на [[Дени Дидро]], [[Жан Батист Грез]], кој се истакнувал во портретите и [[Историско сликарство|историските слики]]. [[Пастел|Пастелниот]] сликар [[Морис Кантен де Латур]] и [[Елизабет Виже Лебрен]] биле високо успешни [[Портретно сликарство|портретни сликари]]. Англискиот портретист [[Вилијам Хогарт]] помогнал во развојот на теоретската основа за рококо убавината. Иако не намерно се повикува на движењето, тој во ''„Анализа на убавината“'' (1753) тврдел дека брановидните линии и S-кривите, истакнати во рококото, биле основа за грациозност и убавина во уметноста или природата, за разлика од правата линија или кругот во [[Класицизам|класицизмот]]. Падот на рококото започнал во раните 1760-ти, кога личности како [[Франсоа Волтер|Волтер]] и [[Жак Франсоа Блондел]] ја критикувале неговата површност и дегенерација. Блондел ја осудил „смешната мешавина од школки, змејови, трски, палми и растенија“ во современите ентериери. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://digi.ub.uni-heidelberg.de/sammlung6/allg/buch.xml?docname=blondel1737|title=Uni-Heidelberg.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20200317160351/http://digi.ub.uni-heidelberg.de/sammlung6/allg/buch.xml?docname=blondel1737|archive-date=17 March 2020|accessdate=5 February 2009}}</ref> === Портрет === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Sir_Anthony_Van_Dyck_-_Charles_I_(1600-49)_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Anthony van Dyck, 1635–1636| [[Антонис ван Дајк]], 1635-1636 File:The_Blue_Boy.jpg|алт=Thomas Gainsborough, c. 1770| [[Томас Гејнсборо]], околу 1770 година File:Sir_Joshua_Reynolds_-_Colonel_Acland_and_Lord_Sydney-_The_Archers_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Joshua Reynolds, 1769| [[Џошуа Рејнолдс]], 1769 година File:William_Hogarth_by_William_Hogarth.jpg|алт=William Hogarth, c. 1757| [[Вилијам Хогарт]], околу 1757 година File:Sleepingnymph.jpg|алт=Angelica Kauffman, c. 1780| [[Ангелика Кауфман]], околу 1780 година </gallery>[[Портрет|Портретот]] претставувал важна компонента на сликарството во сите земји, но особено во [[Англија]], каде што лидери биле директните реалисти Хогарт и Франсис Хејман, швајцарката Анџелика Кауфман, [[Томас Гејнсборо]] и [[Џошуа Рејнолдс]] во поласкави стилови под влијание на фламанскиот [[Антонис ван Дајк]]. === Неокласицизам === <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:Benjamin_West_005.jpg|алт=Benjamin West, The Death of General Wolfe, 1770| Бенџамин Вест, ''Смртта на генералот Волф'', 1770 File:Watsonandtheshark-original.jpg|алт=John Singleton Copley, 1778| Џон Синглтон Копли, 1778 File:David-Oath_of_the_Horatii-1784.jpg|алт=Jacques-Louis David, Oath of the Horatii, 1784| [[Жак-Луј Давид]], ''[[Заклетвата на Хорациеви|Заклетва на Хорациеви]]'', 1784 година File:David_-_The_Death_of_Socrates.jpg|алт=Jacques-Louis David, 1787| [[Жак-Луј Давид]], 1787 File:Johann_Joachim_Winckelmann_(Raphael_Mengs_after_1755).jpg|алт=Anton Raphael Mengs, portrait of Johann Joachim Winckelmann, c. 1777, Metropolitan Museum of Art| [[Антон Рафаел Менгс]], портрет на Јохан Јоаким Винкелман, в. 1777 година, [[Метрополитен (музеј)|Метрополитен]] </gallery>До 1785 година, рококото излегло од мода во [[Франција]], прво заменето во архитектурата, а потоа и во сликарството, од строгиот ред и сериозност на [[Неокласицизам|неокласичните]] уметници како што е [[Жак-Луј Давид]], чии импозантни историски слики што прикажуваат и историски и современи настани ги отелотворувале идеалите на [[Француска револуција|Француската револуција]]. Претходната Американска [[Американска револуција|револуција,]] исто така, доживеала свои неокласични сликари, како што се [[Бенџамин Вест]] и [[Џон Синглтон Копли]]. <ref>{{Наведено списание|last=Flexner|first=James Thomas|author-link=James Thomas Flexner|year=1952|title=Benjamin West's American Neo-Classicism|journal=New-York Historical Society Quarterly|volume=36|pages=5–41}} Reprinted in ''America's Old Masters'' (New York, 1967), pp.&nbsp;315–40.</ref> Неокласичарите во Германија го вклучуваат [[Антон Рафаел Менгс]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.museodelprado.es/en/whats-on/new/the-museo-del-prado-reassesses-the-figure-of/590f9912-48e5-270d-72d2-5c4fe7164192|title=The Museo del Prado reassesses the figure of Mengs, the “creator” of Neoclassicism|date=November 24, 2025}}</ref> == 19 век == <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Antoine-Jean_Gros_-_Bonaparte_Visiting_the_Plague_Victims_of_Jaffa.jpeg|Антоан Жан Грос, 1804 File:John_Constable_-_The_Vale_of_Dedham_-_Google_Art_Project.jpg|[[Џон Констабл]], 1802 File:Ingres,_Napoleon_on_his_Imperial_throne.jpg|Наполеон на неговиот царски престол, [[Жан Огист Доминик Енгр]], 1806 File:Jean-Auguste-Dominique_Ingres_-_La_Baigneuse_Valpinçon.jpg|Жан Огист Доминик Енгр, 1808 File:JEAN_LOUIS_THÉODORE_GÉRICAULT_-_La_Balsa_de_la_Medusa_(Museo_del_Louvre,_1818-19).jpg|[[Теодор Жерико]], 1819 File:Caspar_David_Friedrich_-_Wanderer_above_the_Sea_of_Fog.jpeg|[[Каспар Давид Фридрих]], ''[[Талкач над морето од магла|Талкач над морето од магла,]]'' околу 1818 File:Caspar_David_Friedrich_-_Mondaufgang_am_Meer_-_Google_Art_Project.jpg|Каспар Давид Фридрих, околу 1822 File:Karl_Brullov_-_The_Last_Day_of_Pompeii_-_Google_Art_Project.jpg|Карл Брјулов, 1827 File:La_Liberté_guidant_le_peuple_-_Eugène_Delacroix_-_Musée_du_Louvre_Peintures_RF_129_-_après_restauration_2024.jpg|[[Ежен Делакроа]], 1830 File:Cole_Thomas_The_Oxbow_(The_Connecticut_River_near_Northampton_1836).jpg|Хадсонова школа, Томас Кол, „Оксбоу“ (Реката Конектикат во близина на Нортхемптон) (1836), Метрополитен File:The_Fighting_Temeraire,_JMW_Turner,_National_Gallery.jpg|Вилијам Тарнер, 1838 File:Slave-ship.jpg|Вилијам Тарнер, 1840 File:Hovhannes_Aivazovsky_-_The_Ninth_Wave_-_Google_Art_Project.jpg|Иван Ајвазовски, 1850 File:Gustave_Courbet_-_The_Stonebreakers_-_WGA05457.jpg|Гистав Кубе, 1849 File:Gustave_Courbet_-_A_Burial_at_Ornans_-_Google_Art_Project.jpg|Гистав Кубе, 1849–1850 File:Albert_Bierstadt_-_A_Storm_in_the_Rocky_Mountains,_Mt._Rosalie_-_Google_Art_Project.jpg|Алберт Бирштат, 1866 File:Corot.villedavray.750pix.jpg|[[Жан-Батист-Камиј Коро]], околу 1867 File:Johan_Barthold_Jongkind_-_Overschie_bij_maneschijn.jpg|Јохан Јонгкинд, 1871, предвесник на импресионизмот File:Road_to_Versailles_at_Louveciennes_1869_Camille_Pissarro.jpg|[[Камиј Писаро]]1872 File:Claude_Monet,_Impression,_soleil_levant.jpg|[[Клод Моне]], 1872 File:Manet-Die_Barke.jpg|''[[Клод Моне слика во своето ателје]]'', 1874 File:Renoir,_Pierre-Auguste_-_Dance_at_Le_Moulin_de_la_Galette,_1876.jpg|[[Пјер Огист Реноар]], 1876 File:Edgar_Degas_-_In_a_Café_-_Google_Art_Project_2.jpg|[[Едгар Дега]], 1876 File:Edouard_Manet,_A_Bar_at_the_Folies-Bergère.jpg|[[Едуар Мане]], 1882 File:Mary_Cassatt_-_The_Child's_Bath_-_Google_Art_Project.jpg|[[Мери Касат]], Бањањетна детето, 1893 File:Mary_Cassatt_-_The_Boating_Party_-_Google_Art_Project.jpg|[[Мери Касат]], 1893–1894 File:Serov_devochka_s_persikami.jpg|[[Валентин Серов]], 1887 File:Vincent_Willem_van_Gogh_128.jpg|[[Винсент ван Гог|Vincent van Gogh]], 1888 File:Van_Gogh_-_Starry_Night_-_Google_Art_Project.jpg|[[Ѕвездена ноќ]], ван Гог, 1889 File:Arnold_Boecklin_-_Island_of_the_Dead,_Third_Version.JPG|[[Арнолд Беклин]], 1883 File:Ilja_Jefimowitsch_Repin_009.jpg|[[Иљја Репин]], 1891 File:Gauguin_-_Where_Do_We_Come_From%3F_What_Are_We%3F_Where_Are_We_Going%3F_(1897-98).jpg|[[Пол Гоген]], 1897–1898 File:A_Sunday_on_La_Grande_Jatte,_Georges_Seurat,_1884.png|[[Жорж Пјер Сера]], 1884–1886 File:Swimming_hole.jpg|Томас Икинс, 1884–1885 File:Albert_Pinkham_Ryder_-_Moonlit_Cove_-_Google_Art_Project.jpg|Алберт Пинкам Рајдер, 1890 File:Winslow_Homer_-_After_the_Hurricane,_Bahamas.jpg|Винслов Хомер, 1899 </gallery>До средината на 19 век, сликарството станало повеќе средство за личен израз, бидејќи сликарите биле ослободени од барањата на нивното покровителство и можеле да прикажуваат само сцени од религијата, митологијата, портретите или историјата. === Романтизам === [[File:El_Tres_de_Mayo,_by_Francisco_de_Goya,_from_Prado_thin_black_margin.jpg|мини|240x240пкс| [[Франсиско Гоја|Франциско Гоја]], 3 мај 1814 година]] Наследник на Давид станал [[Жан Огист Доминик Енгр|Енгр]]. Делото на Енгр веќе содржи голем дел од сензуалноста, но не и спонтаноста што требало да го карактеризира [[Романтизам|романтизмот]]. Романтичарите го претвориле [[Пределно сликарство|пределното сликарство]] во главен жанр, кој дотогаш се сметал за спореден жанр или како украсна позадина. Романтистичките сликари се [[Џон Констабл]], [[Ежен Делакроа]], [[Каспар Давид Фридрих|Каспар Давид Фридрих,]] [[Теодор Жерико]], [[Франсиско Гоја|Франциско де Гоја]], чии подоцнежни дела го прикажуваат романтичарскиот интерес за ирационалното, и Вилијам Тарнер. Романтистичките сликари влијаеле врз мистериозниот швајцарски симболист [[Арнолд Беклин]], комбинацијата на посветеност кон природата со носталгија кон средновековната култура на англиското прерафаелитско братство, како и врз уметникот од естетското движење Џејмс Абот Мекнил Вислер со неговата софистицираност, декаденција и филозофија на „[[Ларпурлартизам|уметност заради уметност]]“. Американските романтични пределни сликари биле познати како [[Школа на реката Хадсон|школата на реката Хадсон]]: <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0268/is_5_40/ai_82469521/print|title=Novack, Barbara ''American Sublime'' Artforum, 2002, retrieved 30 October 2008|work=Artforum|archive-url=https://web.archive.org/web/20050531195142/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0268/is_5_40/ai_82469521/print|archive-date=31 May 2005|accessdate=2014-08-08}}</ref> вклучувајќи ги [[Томас Коул|Томас Кол]], Фредерик Едвин Черч, Алберт Бирштат, Томас Моран и Џон Фредерик Кенсет. Луминизмот било поврзано движење. === Реализам === === Реализам === Значајна сила во свртувањето кон реализмот во средината на векот бил [[Гистав Курбе]], чии неидеализирани слики на обични луѓе ги навредувале гледачите навикнати на конвенционалните теми и мазната завршна обработка на [[Академска уметност|академската уметност]], но инспирирале многу помлади уметници. Жан Франсоа Мије, водечкиот сликар на [[Барбизонска школа|Барбизонската школа]], сликал пејзажи и сцени од животот на селаните. Со Барбизонската школа лабаво бил поврзан и [[Жан-Батист-Камиј Коро]], кој творел и во романтичарски и во [[Реализам (уметност)|реалистички]] стил; неговото творештво го најавува [[импресионизмот]], исто како и делата на Јохан Јонгкинд и Ежен Буден (кој бил еден од првите француски пејзажисти што сликале на отворено). Буден извршил значајно влијание врз младиот [[Клод Моне]], кого во 1857 година го запознал со сликањето на отворено ([[пленер]]). === Импресионизам === [[File:The_Water-Lily_Pond_-_Google_Arts_&_Culture.jpg|мини|220x220пкс| Моне, ''Водни лилјани и Јапонски мост'', 1899, едно од серијата монументални дела на [[Водни лилјани (циклус на Моне)|Водни лилјани]] насликани во [[Живерни]].]] Во втората третина од векот, импресионистите како Моне, [[Едуар Мане]], [[Пјер Огист Реноар|Пјер-Огист Реноар]], [[Камиј Писаро|Камил Писаро]], [[Алфред Сисли]], [[Берта Моризо|Берт Моризо]], [[Мери Касат]] и [[Едгар Дега]] работеле на подиректен пристап отколку што претходно бил изложен јавно. Тие ја избегнувале алегоријата и наративот во корист на индивидуализирани одговори на современиот свет, понекогаш насликани со малку или без никаква подготвителна студија, потпирајќи се на вештина во цртањето и високо хроматска палета. Моне, Писаро и Сисли сликале заедно ''во пленер'', користејќи го пределот како нивен примарен мотив, при што минливоста на светлината и времето играле главна улога во нивната работа. <ref>Bomford, David, Jo Kirby, John Leighton, Ashok Roy, and Raymond White (1990). ''Impressionism''. London: National Gallery. pp. 21–27. {{ISBN|0-300-05035-6}}.</ref> Сликајќи на сончева светлина директно од природата и смело употребувајќи ги живописните, синтетички пигменти достапни од почетокот на векот, тие развиле полесен и посветол начин на сликање. Додека Сисли најблиску се придржувал до оригиналните принципи на импресионистичката перцепција на пределот, Моне барал предизвици во сè похроматски и променливи услови. Мане, Дега, Реноар, Моризо и Касат се концентрирале првенствено на човечката тема. И Мане и Дега ги реинтерпретирале класичните фигуративни канони во современи ситуации; во случајот на Мане, реимагинациите наишле на непријателски прием од јавноста. Реноар, Морисо и Касат се свртиле кон домашниот живот за инспирација, при што Реноар се фокусирал на женската голотија. Американските импресионисти биле Чајлд Хасам, Џон Хенри Твахтман и Теодор Робинсон. Исто така, правецот извршил влијание врз сликарите кои не биле првенствено импресионисти во теорија, како што е портретистот и пределистот [[Џон Сингер Сарџент]]. Во исто време, во Америка, на почетокот на 20 век, постоел еден вроден и речиси изолиран реализам, богато отелотворен во фигуративното дело на [[Томас Икинс]], Ашканската школа и пејзажите и морските пејзажи на [[Винслоу Хомер]], чии сите слики биле длабоко вложени во цврстината на природните форми. Визионерскиот пејзаж, мотив кој во голема мера зависи од двосмисленоста на ноктурното, ги пронашол своите застапници кај Алберт Пинкам Рајдер и Ралф Алберт Блејклок. === Постимпресионизам === [[Постимпресионизам|Постимпресионистите]] од парискиот [[Бел Епок]], како што се [[Пол Сезан]], [[Винсент ван Гог]], [[Пол Гоген]], [[Анри де Тулуз-Лотрек]] и [[Дивизионизам|дивизионистот]] и пуантилист [[Жорж Пјер Сера|Жорж Пјер Сера,]] го довеле сликарството до работ на [[Модернизам|модернизмот]]. Желбата на Сезан да ги обедини класичните композиции со револуционерна апстракција на природните форми се сметала за претходник на уметноста од 20 век. Бурниот метод на нанесување боја на Ван Гог, заедно со звучната употреба на боја, ги претскажал [[Експресионизам|експресионизмот]] и [[Фовизам|фовизмот]]. За Гоген, импресионизмот отстапил место на личен симболизам. Сера ја преобразил скршената боја на импресионизмот во научна оптичка студија, структурирана на композиции слични на [[фриз]], привлекувајќи многу следбеници како што е Пол Сињак. === Симболизам === [[File:The_Scream.jpg|мини| [[Едвард Мунк]], „Врисок“, 1893, симболизам и ран експресионизам]] Кон крајот на 19 век, исто така, имало неколку, прилично различни, групи симболистички сликари чии дела резонирале кај помладите уметници од 20 век, особено кај [[Фовизам|фовистите]] и [[Надреализам|надреалистите]]. Помеѓу нив биле Беклин, [[Гистав Моро]], [[Одилон Редон]], [[Пјер Пуви де Шаван]], [[Анри Фантен-Латур]], [[Фердинанд Ходлер]], [[Едвард Мунк]], Фелисиен Ропс, Јан Туроп и [[Густав Климт]], како и [[Руски симболизам|руските симболисти]] како што е [[Михаил Врубељ]]. Симболистичките сликари ја копале [[Мит|митологијата]] и соновните слики за визуелен јазик на душата, барајќи евокативни слики кои потсетуваат на статичен свет на тишина. Симболите кои се употребуваат во симболизмот не се познатите [[Амблем|амблеми]] на мејнстрим [[Иконографија|иконографијата]], туку интензивно лични, приватни, нејасни и двосмислени извори. Повеќе филозофија отколку вистински стил на уметност, симболистичките сликари влијаеле врз современото движење [[југендстил]] и [[Авангарда|авангардната]] [[Наби (уметност)|„Наби“]], како што е Пјер Бонар.. == 20 век == <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="7"> File:Rousseau-Hungry-Lion.jpg|алт=Henri Rousseau, 1905, The Hungry Lion Throws Itself on the Antelope| [[Анри Русо]], 1905, ''Гладниот лав се фрла на антилопата'' File:Hodler_-_Lied_aus_der_Ferne_-_1906.jpeg|алт=Ferdinand Hodler, 1906| [[Фердинанд Ходлер]], 1906 година File:Paul_Cézanne_047.jpg|алт=Paul Cézanne, 1906| [[Пол Сезан]], 1906 година </gallery>Западното сликарство од 20 век влијаело врз сите визуелни уметности, од [[Модернизам|модернистичката]] архитектура и дизајн, до [[Авангарда|авангардниот]] филм, театарот и современиот танц; и станало експериментална визуелна лабораторија, од фотографија и конкретна поезија до [[Реклама|рекламна уметност]] и мода. === Фовизам === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="7"> File:Matisse-Woman-with-a-Hat.jpg|алт=Henri Matisse, 1905, Fauvism| [[Анри Матис]], 1905, [[Фовизам]] File:Derain_CharingCrossBridge.png|алт=André Derain, Fauvism, 1906 Charing Cross Bridge, London, an homage to the famous series by Monet| [[Андре Дерен]], [[Фовизам]], 1906 Черинг Крос Бриџ, Лондон, почит кон познатата серија од Моне File:SeineChatou.JPG|алт=Maurice de Vlaminck, Fauvism, 1906| [[Морис де Вламенк|Морис де Вламинк]], [[Фовизам]], 1906 година File:Matissedance.jpg|алт=Henri Matisse, 1910, late Fauvism, The Dance signifies a key point in the development of modern painting, reflecting Matisse's fascination with primitive art.| [[Анри Матис]], 1910, доцен [[фовизам]], ''Танцот'' означува клучна точка во развојот на модерното сликарство, одразувајќи ја фасцинацијата на Матис со [[Примитивна уметност|примитивната уметност]]. </gallery> [[File:Matisse_-_Green_Line.jpeg|мини|225x225пкс| [[Анри Матис]], ''„Зелената лента“'', [[фовизам]], 1905, предизвикала сензација во Париз кога била првпат изложена.]] Наследството на постимпресионистичките сликари станало од суштинско значење за развојот на модерната уметност. На почетокот на 20 век, [[Анри Матис]] и [[Андре Дерен]] {{Efn|Во 1906 година, по предлог на неговиот трговец со уметнички дела Амброаз Волар, Андре Дерен заминал во Лондон.}} заедно со неколку други уметници, вклучувајќи ги [[Жорж Брак]], [[Шарл Камоан]], [[Раул Дифи]], Алберт Марке, холанѓанецот [[Кес ван Донген]] и [[Морис де Вламенк|Морис де Вламинк,]] го револуционизирале парискиот уметнички свет со „диви“, разнобојни, експресивни пејзажи и слики со фигури што критичарите ги нарекле [[фовизам]] по Есенскиот салон од 1905 година. <ref>''The "Wild Beasts" Fauvism and its Affinities,'' [[John Elderfield]], Museum of Modern Art 1976, {{ISBN|0-87070-638-1}}</ref> {{Efn|Групата го добила своето име откако критичарот Луј Воксел (Louis Vauxcelles) го опишал нивното творештво со фразата „Donatello chez les fauves“ („Донатело меѓу дивите ѕверови“).,<ref>{{cite journal |language=fr |last1=Vauxcelles |first1=Louis |author-link=Louis_Vauxcelles |date=17 October 1905 |title=Le Salon d'Automne |trans-title=The Fall Salon |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k7522165g/f6.item.r=Donatello.zoom |journal=[[Gil Blas]] |location=Paris |publisher=[[Augustin-Alexandre Dumont]] |page=Supplement, 6 |number=9500 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151229053045/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k7522165g/f6.item |archive-date=2015-12-29 |issn=1149-9397 |access-date=2015-12-28 |quote=La candeur de ces bustes surprend, au milieu de l'orgie des tons purs : Donatello chez les fauves}}</ref> спротиставувајќи ги сликите на скулптурата во ренесансен стил што се наоѓаше во истата просторија со нив.<ref name="oup-fauvism">Chilver, Ian (Ed.). [http://www.enotes.com/oxford-art-encyclopedia/fauvism "Fauvism"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111109091224/http://www.enotes.com/oxford-art-encyclopedia/fauvism |date=2011-11-09 }}, The Oxford Dictionary of Art, Oxford University Press, 2004. Retrieved from enotes.com, 26 December 2007.</ref> Сцената од џунглата „Гладниот лав се фрла врз антилопата“ од Анри Русо (кој не бил фовист) висела во близина на делата на Матис и можеби го инспирирала саркастичниот термин употребен во печатот.<ref>[[Roberta Smith|Smith, Roberta]] (2006). [https://www.nytimes.com/2006/07/14/arts/design/14rous.html?_r=1&oref=slogin&pagewanted=print "Henri Rousseau: In imaginary jungles, a terrible beauty lurks"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220612143102/http://www.nytimes.com/2006/07/14/arts/design/14rous.html?_r=2 |date=2022-06-12 }} ''The New York Times'', 14 July 2006. Accessed 29 December 2007</ref> Коментарот на Воксел бил објавен на 17 октомври 1905 година во дневниот весник „Жил Блас“ (Gil Blas) и навлегол во широка употреба.<ref name="oup-fauvism" /><ref>[[John Elderfield]], The ''"Wild Beasts" Fauvism and Its Affinities,'' 1976, [[Museum of Modern Art]], p. 43, {{ISBN|0-87070-638-1}}</ref>}} Фовизмот немал конкретни теории и бил краткотраен, и повеќе не претставувал шокантно движење до 1907 година. {{Efn|Гијом Аполинер рекол за Матис во статија објавена во „Ла Фаланж“: „Овде не се соочуваме со екстравагантен или екстремистички потфат: уметноста на Матис е крајно разумна.“<ref>''Picasso and Braque pioneering cubism'' [[William Rubin]], published by the [[Museum of Modern Art]], New York, copyright 1989, {{ISBN|0-87070-676-4}} p. 348.</ref>}} Фовизмот ги нагласувал сликарските квалитети и имагинативната употреба на длабока боја над репрезентативните вредности, следејќи го духот изразен во 1888 година од [[Пол Гоген]] до Пол Серузије,<blockquote>Како ги гледаш овие дрвја? Тие се жолти. Значи, внеси жолта боја; оваа сенка, која повеќе влече кон сино, насликај ја со чист ултрамарин; а овие црвени лисја? Употреби вермилион.</blockquote>  === Кубизам === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="7"> File:Violin_and_Candlestick.jpg|алт=Georges Braque, Violin and Candlestick (1910), Analytic Cubism,| [[Жорж Брак]], ''Виолина и свеќник'' (1910), [[Кубизам|Аналитички кубизам]] File:Juan_Gris_-_Portrait_of_Pablo_Picasso_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Juan Gris, 1912, Cubism| Хуан Грис, 1912, Кубизам File:Robert_Delaunay,_1912,_Les_Fenêtres_simultanée_sur_la_ville_(Simultaneous_Windows_on_the_City),_40_x_46_cm,_Kunsthalle_Hamburg.jpg|алт=Robert Delaunay, 1912, Simultaneous Windows on the City, Kunsthalle Hamburg, Orphism| Роберт Делоне, 1912, ''Симултани прозорци кон градот'', Салон на уметноста, Орфизам File:Leger_railway_crossing.jpg|алт=Fernand Léger, 1919, Synthetic Cubism, Tubism| Фернан Леже, 1919, [[Кубизам|Синтетички кубизам]], тубизам </gallery> [[File:Les_Demoiselles_d'Avignon.jpg|мини|207x207пкс| [[Пабло Пикасо]], ран [[кубизам]], ''[[Госпоѓиците од Авињон|„Госпоѓиците од Авињон“]]'' (1907), нова и радикална слика што прикажува сцена од бордел со пет вознемирени проститутки.]] [[Пабло Пикасо]], честопати контрастиран со Матис, ги насликал своите први [[Кубизам|кубистички]] слики врз основа на сезановата идеја дека сите прикази на природата можат да се сведат на три цврсти тела: [[коцка]], [[сфера]] и [[конус]]. Стилот на Пикасо потсетува на [[Африкански маски|африканските племенски маски]] и неговите сопствени кубистички пронајдоци. Пикасо и Брак заеднички го развиле кубизмот во периодот помеѓу 1908 до 1912 година, школа во која биле вклучени Жан Мецингер, Алберт Глез, Фернан Леже, Анри ле Фоконие и Робер Делоне. Набрзо им се придружиле [[Хуан Грис]], [[Марсел Дишан]], [[Александар Архипенко]], Јозеф Чаки и други. <ref name="Christopher Green">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent|title=Christopher Green, 2009, Cubism, MoMA, Grove Art Online, Oxford University Press|publisher=Moma.org|accessdate=2014-08-08}}</ref> [[Кубизам|Синтетичкиот кубизам]], практикуван од Пикасо и Брак, се карактеризира со различни текстури, површини, елементи на [[колаж]], залепена хартија и голема разновидност на споени теми. Французинот Робер Делоне и чехот Франтишек Купка станале пионери на орфизмот под влијание на кубизмот. Во првите две децении од 20 век, по кубизмот се појавиле неколку други важни движења; [[футуризам]] (Бала), [[супрематизам]] ([[Казимир Малевич|Малевич]]) и [[Конструктивизам (уметност)|конструктивизам]] (Татлин). === Експресионизам === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="5"> File:The_Kiss_-_Gustav_Klimt_-_Google_Cultural_Institute.jpg|алт=Gustav Klimt, 1907–1908| [[Густав Климт]], 1907–1908 File:Chagall_IandTheVillage.jpg|алт=Marc Chagall, Expressionism and Surrealism, 1911| [[Марк Шагал]], [[Експресионизам]] и [[надреализам]], 1911 File:Egon_Schiele_-_Self-Portrait_with_Physalis_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Egon Schiele, Symbolism and Expressionism, 1912| [[Егон Шиле]], Симболизам и [[експресионизам]], 1912 File:Modigliani_-_Nu_couché.jpg|алт=Amedeo Modigliani, Symbolism and Expressionism, 1917| [[Амедео Модиљани|Амадео Модиљани]], Симболизам и [[експресионизам]], 1917 File:Kirchner_-_Erich_Heckel_an_der_Staffelei.jpg|алт=Die Brücke, Portrait of Erich Heckel at the easel, by Ernst Ludwig Kirchner, c. 1907| [[Мост (уметност)|Die Brücke]], Портрет на Ерих Хекел на триножник, од Ернст Лудвиг Кирхнер, 1907 година File:Wassily_Kandinsky,_1903,_The_Blue_Rider_(Der_Blaue_Reiter),_oil_on_canvas,_52.1_x_54.6_cm,_Stiftung_Sammlung_E.G._Bührle,_Zurich.jpg|алт=Wassily Kandinsky, Der Blaue Reiter (The Blue Rider), 1903, namesake of the movement.| [[Василиј Кандински]], „Синиот јавач “ (Der Blue Reiter), 1903, истоимен по движењето. {{Efn|За Кандински, „сината“ е боја на духовноста: колку е потемна сината боја, толку повеќе таа го буди човечкиот копнеж по вечното.<ref>[http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=86 Der Blaue Reiter, Tate Glossary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110802022524/https://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=86 |date=2 August 2011 }} retrieved 10 August 2009</ref>}} File:Last_Judgment_by_Wassily_Kandinsky.jpg|алт=Wassily Kandinsky, Last Judgment, 1910, Der Blaue Reiter group formed in response to the rejection of this painting from an exhibition| [[Василиј Кандински]], ''Страшниот суд'', 1910 година, групата „Синиот јавач“ формирана како одговор на отфрлањето на оваа слика од изложбата. </gallery> [[File:Jawlensky_Sakharoff.jpg|мини|167x167пкс| Алексеј фон Јавленски, 1909 година, ''Портрет на Александар Сахаров''.]] Симболизмот и [[Експресионизам|експресионизмот]] карактеризираат неколку движења што сочинуваат голем дел од [[Авангарда|авангардната]] уметност која се создава во Западна, Источна и Северна Европа. Експресионистичките дела биле насликани во голема мера помеѓу Првата и Втората светска војна, главно во Франција, Германија, Норвешка, Русија, Белгија и Австрија, каде што експресионистите биле под големо влијание на Климт. НАјпознатата група на експресионисти ги вклучувала [[Марк Шагал]], [[Егон Шиле]], [[Едвард Мунк]], Емил Нолде, Хаим Сутин, Џејмс Енсор, [[Оскар Кокошка]], [[Ернст Лудвиг Кирхнер]], Макс Бекман, [[Франц Марк]], Жорж Руо, [[Амедео Модиљани|Амадео Модиљани]], како и некои американци во странство, како што се Марсден Хартли и Стјуарт Дејвис, кои се сметале за влијателни експресионистички сликари. Иако [[Алберто Џакомети]] првенствено се смета за надреалистички скулптор, тој создал и интензивни експресионистички слики. [[Мост (уметност)|Die Brücke]] била група германски [[Експресионизам|експресионистички]] уметници која била формирана во [[Дрезден]] во 1905 година, вклучувајќи ги Фриц Блејл, [[Ерих Хекел]], [[Ернст Лудвиг Кирхнер]] и Карл Шмит-Ротлуф. Подоцнежните членови биле Макс Пехштајн и [[Ото Милер]]. Оваа значајна група имала големо влијание врз развојот на модерната уметност во 20 век и го создала стилот на [[експресионизам]].<ref name="bruckemuseumbrucke">[http://www.bruecke-museum.de/englbleyl.htm "The Artists' Association 'Brücke'"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120511230248/http://www.bruecke-museum.de/englbleyl.htm|date=11 May 2012}}, [[Brücke-Museum (Berlin)|Brücke Museum]]. Retrieved 7 September 2007.</ref> Der Blaue Reiter (Синиот јавач) било германско експресионистичко движење кое траело од 1911 до 1914 година, вклучувајќи ги [[Василиј Кандински]], [[Франц Марк]], [[Аугуст Маке|Август Маке]], Алексеј фон Јавленски, Маријана фон Верефкин, Лионел Фајнингер и други. На ова движење му недостасувало средишен уметнички манифест, и било центрирано околу Кандински и Марк. Уметниците Габриеле Минтер и [[Паул Кле]] исто така биле вклучени во правецот. === Апстрактна уметност === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Gray_Tree_1911.jpg|алт=Piet Mondrian, 1911, early De Stijl| [[Пит Мондријан]], 1911 година, почетокот [[Де Стајл|на Де Стајл]] File:Cosmic_Synchrony.jpg|алт=Morgan Russell, Cosmic Synchromy (1913–14), Synchromism| Морган Расел, ''Космичка синхромија'' (1913–14), Синхромизам File:Piet_Mondriaan,_1939-1942_-_Composition_10.jpg|алт=Piet Mondrian, "Composition No. 10" 1939–1942, De Stijl| [[Пит Мондријан]], ''„Композиција бр. 10“'' 1939–1942, [[Де Стајл]] </gallery> [[File:Composition_VII_-_Wassily_Kandinsky,_GAC.jpg|мини|220x220пкс| [[Василиј Кандински]], 1913, раѓање на апстрактната уметност.]] Кандински е еден од првите модерни сликари на [[апстрактна уметност]]. Како ран [[Модернизам|модернист]], тој теоретизирал, како и современите [[Окултизам|окултисти]] и [[Теозофија|теозофисти]] како [[Мадам Блаватска|Елена Петровна Блаватска]], дека чистата визуелна апстракција имала короларни вибрации со звукот и музиката. Тие тврделе дека чистата апстракција може да изрази чиста духовност, а Кандински го напишал делото ''„За духовното во уметноста“''. Други големи пионери на апстрактната уметност се швеѓанката [[Хилма аф Клинт|Хилмааф Клинт]], русинот [[Казимир Малевич]] и швајцарецот [[Паул Кле]]. Орфизмот на Делони влијаел врз апстрактното сликарство со неговата смела употреба на бои и неговото експериментирање и со длабочината и со тонот. [[Синхромизам|Синхромистите]] како Морган Расел слично биле под влијание на врската на бојата со музиката. Уметноста на [[Пит Мондријан]] била поврзана и со неговите духовни и филозофски проучувања. Во 1908 година тој се заинтересирал за теозофијата, а голем дел од работата на Мондријан до крајот на неговиот живот била инспирирана од неговата потрага по тоа духовно знаење. [[Де Стајл|Де Стајл,]] исто така познато како [[неопластицизам]], претставувало холандско уметничко движење основано во 1917 година, вклучувајќи ги [[Тео ван Дусбург]], [[Пит Мондријан]], Вилмос Хусар и Барт ван дер Лек. <ref name="tate">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=82|title=De Stijl|work=Tate Glossary|publisher=The Tate|archive-url=https://web.archive.org/web/20040904194458/http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=82|archive-date=4 September 2004|accessdate=31 July 2006}}</ref> <ref name="archdic">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/dictionaryofarch00curl_0|title=A Dictionary of Architecture and Landscape Architecture|last=Curl|first=James Stevens|publisher=Oxford University Press|year=2006|isbn=0-19-860678-8|edition=Second|type=Paperback|url-access=registration}}</ref> ''„Де Стајл“'' било и името на списанието што го издавал ван Дусбург, пропагирајќи ги теориите на групата. Движењето „Де Стајл“ било под влијание на [[Кубизам|кубистичкото]] сликарство, како и на мистицизмот и идеите за „идеални“ геометриски форми (како што е „совршената права линија“) во [[Неоплатонизам|неоплатонската]] филозофија на математичарот Метју Шенмакерс. Застапниците на Де Стајл се стремеле да изразат нов [[Утопија|утописки]] идеал за духовна хармонија и ред, застапувајќи чиста апстракција и универзалност преку сведување на суштината на формата и бојата; тие ги поедноставиле визуелните композиции во вертикални и хоризонтални насоки и употребувале само основни бои заедно со црно-бело. {{Efn|Всушност, според онлајн-статијата на галеријата [[Тејт]] за неопластицизмот, самиот Мондријан ги изнесува овие одредници во својот есеј „Неопластицизмот во сликовната уметност“. Тој пишува: „... оваа нова пластична идеја ќе ги занемари поединостите на надворешниот изглед, односно природната форма и боја. Напротив, таа треба да го најде својот израз во апстракцијата на формата и бојата, односно во правата линија и јасно дефинираната примарна боја.“ Во статијата на Тејт понатаму се сумира дека оваа уметност допушта „само примарни бои и не-бои, само квадрати и правоаголници, само прави линии – хоризонтални или вертикални.“<ref>{{cite web |url=http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=191|title=Neo-Plasticism|publisher=tate.org.uk|access-date=3 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080910121539/http://tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=191|archive-date=10 September 2008}}</ref> Во онлајн-статијата на Музејот „Гугенхајм“ (музеј Соломон Р. Гугенхајм) посветена на движењето „Де Стајл“ (De Stijl), овие карактеристики се сумирани на сличен начин: „Тоа [Де Стајл] се засноваше на фундаменталниот принцип на геометријата на правата линија, квадратот и правоаголникот, во комбинација со изразена асиметрија; на доминантната употреба на чисти основни бои заедно со црната и белата; како и на односот меѓу позитивните и негативните елементи во распоредот на нерепрезентативни форми и линии.“<ref>{{cite web|url=http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html|title=The style; Holland, 1917|publisher=guggenheimcollection.org|access-date=30 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080821042905/http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html|archive-date=21 August 2008}}</ref>}} === Американски и европски модернизам, Баухаус === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="5"> File:Nature_Symbolized.jpg|алт=Arthur Dove, early American modernism, 1911| Артур Дав, ран американски модернизам, 1911 година File:Portrait_of_a_German_Officer,_Marsden_Hartley.jpg|алт=Marsden Hartley, American modernism, 1914| Марсден Хартли, американски модернизам, 1914 File:Davis_Stuart_Lucky_Strike_1921.jpg|алт=Stuart Davis, American modernism, 1921| Стјуарт Дејвис, американски модернизам, 1921 File:Patrick_Henry_Bruce_-_Painting.jpg|алт=Patrick Henry Bruce, American modernism, 1929–1930| Патрик Хенри Брус, американски модернизам, 1929–1930 File:The_dining_room_in_the_country_by_Pierre_Bonnard_(1913).jpg|алт=Pierre Bonnard, 1913, European modernist Narrative painting| Пјер Бонар, 1913, европско [[Модернизам|модернистичко наративно сликарство]] File:Tale_à_la_Hoffmann,_1921_-_Paul_Klee,_MET_DT1768.jpg|алт=Paul Klee, Bauhaus, 1921| [[Паул Кле]], [[Баухаус]], 1921 </gallery>[[Американски модернизам|Американските модернистички]] сликари во периодот помеѓу Првата и Втората светска војна имале стремеж да заминат во Европа за признание. Марсден Хартли, Патрик Хенри Брус, Стјуарт Дејвис и Џералд Мерфи создале репутација во странство. Хартли експериментирал со експресионизам, додека Брус создавал слики поврзани со [[Кубизам|кубизмот]] во Европа.<ref>Agee and Rose, 1979, p. 8.</ref> Во текот на 1920-тите, фотографот Алфред Штиглиц изложил дела [[Џорџија О'Киф|од Џорџија О'Киф]], Артур Дав, Алфред Хенри Маурер, Чарлс Демут, Џон Марин и други уметници, вклучувајќи ги и европските уметници Матис, Роден, Анри Русо, Сезан и Пикасо, во неговата галерија ''291'' во Њујорк. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nga.gov/exhibitions/modart_2.shtm|title=National Gallery of Art, retrieved 11 November 2008|publisher=Nga.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222210146/http://www.nga.gov/exhibitions/modart_2.shtm|archive-date=22 December 2015|accessdate=2014-08-08}}</ref> Во Европа, Бонар и Матис продолжиле да ги развиваат своите наративни стилови независно од кое било движење. Современото движење [[Баухаус]] ги привлекло сликарите под влијание на Де Стајл, како што се Кандински и Кле, кои употребуваат геометриски форми и рамнотежа. === Дадаизам и надреализам === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="8"> File:De_Chirico's_Love_Song.jpg|алт=Giorgio de Chirico, 1914, proto-Surrealism| Џорџо де Кирико, 1914 година, прото- [[надреализам]] File:Duchamp_LargeGlass.jpg|алт=Marcel Duchamp The Bride Stripped Bare by Her Bachelors, Even, or The Large Glass| [[Марсел Дишан|Марсел Дишан „]] ''Невестата соблечена гола од нејзините ергени“,'' и ''„Големата чаша“'' File:Picabia_Machine_Turn.jpg|алт=Francis Picabia, 1916, Dada| Франсис Пикабија, 1916, [[дадаизам]] File:The_Elephant_Celebes.jpg|алт=Max Ernst, 1921, Surrealism| [[Макс Ернст]], 1921, Надреализам File:Pedestal_Table_in_the_Studio.jpg|алт=André Masson, 1922, early Surrealism| [[Андре Масон]], 1922, ран [[надреализам]] File:DasUndbild.jpg|алт=Kurt Schwitters, 1919, painted collage, Dada| Курт Швитерс, 1919 година, [[Колаж|насликан колаж]], Дада File:Hoch-Cut_With_the_Kitchen_Knife.jpg|алт=Hannah Höch, collage, 1919, Dada| Хана Хех, колаж, 1919, Дадаизам File:Murdering_Airplane.jpg|алт=Max Ernst, 1920, early Surrealism| [[Макс Ернст]], 1920, ран надреализам File:Max_Ernst_-_Men_Shall_Know_Nothing_of_This_(1923).jpg|алт=Max Ernst, 1923, Surrealism, Men Shall Know Nothing of This| [[Макс Ернст]], 1923, Надреализам, ''Луѓето нема да знаат ништо за ова'' {{Efn|Ернст веројатно бил инспириран од [[психоанализа]]та на Фројд и проучувањето на заблудите на паранојачниот Даниел Пол Шребер. Фројд ја идентификувал фантазијата на Шребер да стане жена како „[[кастрационен комплекс]]“. Сликата на два пара нозе се однесува на хермафродитските желби на Шребер. Натписот на Ернст на задната страна на сликата гласи: „Сликата е љубопитна поради нејзината симетрија. Двата пола се балансираат еден со друг.''<ref>{{cite web|url=http://www.tate.org.uk/servlet/ViewWork?cgroupid=999999961&workid=4133&searchid=19833&tabview=text |title=From the Tate Modern |publisher=Tate.org.uk |access-date=2014-08-08}}</ref>}} File:The_Tilled_Field.jpg|алт=Joan Miró, The Tilled Field, Miró's first Surrealist masterpiece.| [[Жоан Миро]], ''Орано поле'', првото надреалистичко [[ремек-дело]] на Миро. File:Joan_Miró,_1920,_Horse,_Pipe_and_Red_Flower,_oil_on_canvas,_82.6_x_74.9_cm,_Philadelphia_Museum_of_Art.jpg|алт=Joan Miró, Horse, Pipe and Red Flower, 1920, early Surrealism| [[Жоан Миро]], ''Коњ, луле и црвен цвет'', 1920, ран надреализам File:Empty.png|алт=Dalí, The Persistence of Memory, 1931, link to article but no image as not public domain. His best known work, the melting clocks.| Дали, ''[[Долготрајноста на спомените|„Долготрајноста на спомените“]]'', 1931, линк до статијата, но нема слика бидејќи не е во јавна сопственост. Неговото најпознато дело, „Чавовите што се топат“. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moma.org/collection/browse_results.php?object_id=79018|title=The Persistence of Memory|publisher=MoMA Online Collection}}</ref> File:Empty.png|алт=Magritte, The Treachery of Images, link to article but no image as not public domain. Its tagline "This is not a pipe" is the subject of a 1973 Michel Foucault book, This is not a Pipe (English edition, 1991), that discusses the painting and its paradox.| Магрит, ''Предавството на сликите'', линк до статијата, но нема слика бидејќи не е во јавна сопственост. Слоганот „Ова не е луле“ е тема на книгата на [[Мишел Фуко]] од 1973 година, ''„Ова не е луле“'' (англиско издание, 1991), во која се дискутира за сликата и нејзиниот парадокс. </gallery> [[File:Duchamp_-_Nude_Descending_a_Staircase.jpg|мини| [[Марсел Дишан]], ''Гола спуштајќи се по скали, бр. 2'', 1912, изложена на изложбата „Armory Show“ во 1913 година, Музеј на уметност во Филаделфија]] [[Џорџо де Кирико]] се преселил во Париз во јули 1911 година, придружувајќи му се на својот брат познат како [[Алберто Савинио]], кој го познавал Пјер Лапрад, член на жирито на Есенскиот салон, кое ги изложило неговите мистериозни и сонливи дела, инструментални за почетокот на [[Надреализам|надреализмот]] Во текот на 1913 година ги изложил своите дела во Салонот на независните и Есенскиот салон, забележан од Пикасо и [[Гијом Аполинер|Гијом Аполинер,]] меѓу другите. [[Марсел Дишан]] стекнал меѓународна слава по Саемот за оружје во Њујорк во 1913 година. Потоа тој ја турнал уметноста на сликарството до радикално нови граници употребувајќи делумно сликарство, делумно колаж, делумно конструкција. Дишан, кој наскоро се откажал од уметноста поради шахот, се поврзал тесно со [[Дадаизам|дадаистичкото]] движење кое започнало во неутралниот [[Цирих|Цирих, Швајцарија,]] за време на [[Првата светска војна]], достигнувајќи го својот врв од 1916 до 1920 година. Движењето првенствено ја промовирало својата антивоена политика и отфрлање на преовладувачките стандарди во уметноста преку анти-уметнички културни дела. Други уметници поврзани со движењето Дада ги вклучуваат [[Френсис Пикабија]], [[Мен Реј]], [[Курт Швитерс]], [[Хана Хех]], [[Тристан Цара]], Ханс Рихтер, [[Ханс Арп|Жан Арп]] и Софи Таубер-Арп. Дишан и неколку дадаисти се поврзуваат и со надреализмот, кој станал синоним за авангардата и прикажува уметници чии дела варираат од апстрактни до суперреалисти. Во 1924 година, [[Андре Бретон]] го објавил надреалистичкиот манифест. Франсис Пикабија продолжил со својата вклученост во дадаистичкото движење до 1919 година во Цирих и Париз, пред да се отцепи од него откако развил интерес за надреалистичката уметност. Ив Танги, [[Рене Магрит]] и [[Салвадор Дали]] се особено познати по нивните реалистични прикази на соништата и фантастичните прикажувања на имагинацијата. Дали и Магрит создале некои од најшироко признатите слики од движењето. Дали се придружил на групата во 1929 година и учествувал во брзото воспоставување на визуелниот стил помеѓу 1930 и 1935 година. Бернар Делвај го опишал надреализмот на Магрит како „Симболизам плус [[Зигмунд Фројд|Фројд]]“. Во текот на 1920-тите, делото на [[Андре Масон]] било одлучувачко во помагањето на младиот уметник [[Жоан Миро]] да ги пронајде своите корени во надреалистичкото сликарство. Миро, Жан Арп, Андре Масон и [[Макс Ернст]] станале многу влијателни, особено во Соединетите Американски Држави во текот на 1940-тите. Ернст студирал филозофија и психологија во Бон и се интересирал за Фројд и алтернативните реалности кои ги доживуваат ментално болните. Во текот на 1930-тите, надреализмот продолжил да станува повидлив за пошироката јавност. Во Британија се развила надреалистичка група и, според Бретон, нивната Лондонска меѓународна надреалистичка изложба во 1936 година станала врв на тој период и станала модел за меѓународни изложби. Надреалистичките групи во Јапонија, а особено во Латинска Америка, Карибите и во Мексико, создале иновативни и оригинални дела. Други истакнати надреалистички уметници се Мерет Опенхајм, Тојен, Грегоар Мишонзе, Роберто Мата, Кеј Сејџ, [[Леонора Карингтон]], Доротеја Танинг и Леонор Фини. === Нова стварност, социјален реализам и американско сценско сликарство === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="6"> File:Republican_Automatons_George_Grosz_1920.jpg|алт=George Grosz, 1920, Neue Sachlichkeit| Џорџ Грос, 1920 година, Нова стварност File:Thomas_Hart_Benton_-_People_of_Chilmark_(Figure_Composition)_1920.jpg|алт=Thomas Hart Benton, 1920, Regionalism| [[Томас Харт Бентон]], 1920, Регионализам File:Bellows_George_Dempsey_and_Firpo_1924.jpg|алт=George Bellows, 1924, American realism| Џорџ Белоус, 1924, американски реализам File:Demuth_Charles_Spring_1921.jpg|алт=Charles Demuth Spring, 1921, American Precisionism| Чарлс Демут, ''Пролет'', 1921, американски [[прецизионизам]] File:Demuth_Charles_Chimney_and_Watertower_1931.jpg|алт=Charles Demuth, 1931, Precisionism| Чарлс Демут, 1931, [[Прецизионизам]] File:Blue-green.jpg|алт=Georgia O'Keeffe, 1921, Southwestern modernism| [[Џорџија О'Киф]], 1921, Југозападен модернизам File:Nighthawks_by_Edward_Hopper_1942.jpg|алт=Edward Hopper, 1942, Nighthawks American Scene painting| [[Едвард Хопер]], 1942, Американска сценска слика на „Ноќните јастреби“ File:Empty.png|алт=Guernica, Pablo Picasso, link to article but no image as not yet public domain, commemorating the bombing of the Basque town of Gernika by the Condor Legion of Nazi Germany's Luftwaffe.| ''Герника'', Пабло Пикасо, линк до статијата, но нема слика бидејќи сè уште не е во јавна сопственост, во чест на бомбардирањето на [[Баскија (автономна заедница)|баскискиот]] град Герника од страна на Легијата Кондор на Луфтвафе на нацистичка Германија. <ref>Brandon, Laura (2012). ''[https://books.google.com/books?id=VBHWBAAAQBAJ&pg=PT75 Art and War] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20221122072605/https://books.google.com/books?id=VBHWBAAAQBAJ&pg=PT75|date=22 November 2022}}''. I.B. Tauris. {{ISBN|0857732811}}.</ref> {{Efn|Сликата првпат била изложена во Париз во 1937 година, потоа во Скандинавија и во Лондон, а во 1939 година, на барање на Пикасо, била испратена во Соединетите Американски Држави како долгорочна позајмица (за чување) во MoMA. Конечно, во согласност со желбата на Пикасо да ја подари сликата на шпанскиот народ, таа била испратена во Шпанија во 1981 година.}} File:Empty.png|алт=Christina's World, Andrew Wyeth, link to article but no image as not yet public domain, Museum of Modern Art. One of the most well-known images in 20th-century American art, Wyeth's tempera painting depicts a woman lying on the ground in a treeless, mostly tawny field, looking up at and crawling towards a gray house on the horizon.| ''Светот на Кристина'', Ендру Вајет, линк до статијата, но нема слика бидејќи сè уште не е во јавна сопственост, Музеј на современа уметност. Една од најпознатите слики во американската уметност од 20 век, темпера-сликата на Вајет прикажува жена како лежи на земја во бездрво, претежно кафеаво поле, гледа нагоре и ползи кон сива куќа на хоризонтот.<ref name="moma">[http://www.moma.org/collection/browse_results.php?object_id=78455 ''Christina's World''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060917022451/http://www.moma.org/collection/browse_results.php?object_id=78455|date=17 September 2006}} in the [[Museum of Modern Art|MoMA]] Online Collection</ref> </gallery> [[File:Grant_Wood_-_American_Gothic_-_Google_Art_Project.jpg|мини|217x217пкс|Грант Вуд, ''Американска готика'', 1930, [[Социјален реализам|Социјалистички реализам]]. {{Efn|Прикажувајќи земјоделец што држи вили и помлада жена пред куќа во стилот „Карпентерски готик“ (Carpenter Gothic), ова е една од најпрепознатливите слики во американската уметност на 20-тиот век. Ликовните критичари претпоставувале дека делото има сатирична намера; се сметало дека е дел од трендот на сè покритички прикази на рурална Америка, чии примери во литературата се „Вајнсбург, Охајо“ (1919) од Шервуд Андерсон, „Главната улица“ (1920) од Синклер Луис и „Тетовираната грофица“ од Карл Ван Вехтен..<ref name="slate">Fineman, Mia, [http://www.slate.com/id/2120494/ The Most Famous Farm Couple in the World: Why American Gothic still fascinates.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110907021557/http://www.slate.com/id/2120494/ |date=7 September 2011 }}, ''[[Slate (magazine)|Slate]]'', 8 June 2005</ref> Сепак, со почетокот на Големата депресија, сликата почнала да се доживува како приказ на непоколебливиот дух на американските пионери.}}]] За време на [[Големата депресија]] во Германија, се појавила „Нова објективност“ ([[Нова објективност (уметност)|Neue Sachlichkeit]]) бидејќи Макс Бекман, Ото Дикс, Џорџ Грос и други ги политизирале своите слики. Делото на овие уметници произлегло од експресионизмот и претставувал одговор на политичките тензии на [[Вајмарска Република|Вајмарската Република]], и честопати било остро сатирично. Радикалната левичарска политика ги карактеризирала многу од уметниците поврзани со надреализмот, вклучувајќи го и Пикасо, <ref>Lewis, Helena. ''Dada Turns Red''. 1990. [[Edinburgh University Press]]. A history of the uneasy relations between Surrealists and Communists from the 1920s through the 1950s.</ref> кој ги поддржувал револуционерите за време на [[Шпанска граѓанска војна|Шпанската граѓанска војна]]. Од [[Големата депресија]] од 1930-тите, па сè до годините на [[Втората светска војна]] и потоа, [[Американска уметност|американската уметност]] се карактеризирала со [[социјален реализам]] и [[американско сценско сликарство]]. Регионалните движења кои содржеле и политички и социјални коментари доминирале во уметничкиот свет во САД. Уметници како што се [[Џорџ Белоус]], [[Томас Харт Бентон]], [[Едвард Хопер]], Ендру Вајет, Бен Шан, Грант Вуд, Џорџ Тукер, Џон Стјуарт Кари, Реџиналд Марш и други станале истакнати. [[Прецизионизам|Прецизионизмот]] и „беспрекорните“ сликари како Чарлс Демут ги отстраниле екстравагантните детали, кои се сметале за прото [[поп-арт]]. Во Италија во тоа време, [[Џорџо Моранди]] бил водечкиот сликар на мртва природа, истражувајќи широк спектар на пристапи за прикажување на секојдневни шишиња и кујнски прибор.<ref>David Piper, p. 635</ref> === Апстрактен експресионизам === === Апстрактен експресионизам === <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:Portrait_of_Master_Bill.jpg|алт=Arshile Gorky, Portrait of Master Bill, 1937| Аршил Горки, Портрет на мајсторот Бил, 1937 File:Empty.png|алт=William de Kooning, Woman III, 1953, link to article but no image as not public domain, one of a series of six paintings made by de Kooning that depict a grotesque, three-quarter-length female figure. Art historian Meyer Schapiro encouraged the work.| Вилијам де Кунинг, ''Жена III'', 1953, линк до статијата, но нема слика бидејќи не е во јавна сопственост, една од серијата од шест слики направени од де Кунинг кои прикажуваат гротескна женска фигура во висина од три четвртини. Историчарот на уметност Мејер Шапиро го пофалил делото. File:Empty.png|алт=Irish-born artist Francis Bacon, Study after Velázquez's Portrait of Pope Innocent X, 1953, link to article but no image as not public domain, an example of Post World War II European Expressionism.| Ирскиот уметник [[Френсис Бејкон (сликар)|Франсис Бејкон]], ''Студија по „Портретот на папата Инокентиј X“ од Веласкес'', 1953 година, линк до статијата, но нема слика бидејќи не е во јавна сопственост, пример за европски [[експресионизам]] по Втората светска војна. {{Efn|Делото прикажува искривена верзија на „Портретот на Инокентиј X“, насликан од шпанскиот уметник Дијего Веласкес во 1650 година..<ref>Schmied, Wieland (1996). ''Francis Bacon: Commitment and Conflict''. (Munich) Prestel. {{ISBN|3-7913-1664-8}}, p. 17</ref><ref>Peppiatt, Michael, ''Anatomy of an Enigma''. Westview Press. {{ISBN|0-8133-3520-5}} (1996), p. 147</ref><ref>Schmied (1996), p. 20</ref><ref>Peppiatt (1996), p. 148</ref>}} File:The_Dylan_Painting.jpg|алт=Brice Marden, 1966/1986, Monochrome painting| Брајс Марден, 1966/1986, Монохроматска слика File:Ring_of_Ronald_Davis.jpg|алт=Ronald Davis, Ring, 1968, Abstract Illusionism| Роналд Дејвис, ''Прстен'', 1968, Апстрактен илузионизам </gallery>Во текот на 1930-тите и 1960-тите, апстрактното сликарство во Америка и Европа се преобразило во [[апстрактен експресионизам]], кое вклучувало сликарство на [[Сликарство на обоено поле|обоено поле]], пост-сликарска апстракција, сликарство на [[обликувано платно]], [[оп арт]], сликарство со цврсти рабови, [[минимализам]] и [[лирска апстракција]], како и нови форми на [[експресионизам]]. Други уметници реагирале како одговор на тенденцијата кон апстракција со [[маргинална уметност]]. <ref>[[Жан Дибифе|Jean Dubuffet]]: ''L'Art brut préféré aux arts culturels'' [1949] {{In lang|en}} ''Art brut. Madness and Marginalia'', special issue of ''Art & Text'', No. 27, 1987, pp. 31–33)</ref> Апстрактниот експресионизам, [[Акционо сликарство|акционото сликарство]] и сликарството на [[Сликарство на обоено поле|обоено поле]] претставувале синоними за Њујоршката школа. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sharecom.ca/greenberg/ppaessay.html|title=Post Painterly Abstraction|work=www.sharecom.ca|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712233900/http://www.sharecom.ca/greenberg/ppaessay.html|archive-date=12 July 2018|accessdate=8 April 2018}}</ref> 1940-тите во Њујорк го најавиле триумфот на американскиот апстрактен експресионизам, {{Efn|Именуван во 1946 година од ликовниот критичар Роберт Коутс.<ref>{{Cite web |url=https://www.moma.org/explore/multimedia/interactives/156 |title=Abstract Expressionism, NY, MoMA |access-date=20 April 2018 |archive-date=18 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618152254/https://www.moma.org/explore/multimedia/interactives/156 |url-status=live }}</ref>}} комбинирајќи ги лекциите научени од европските модернисти преку американски учители како Ханс Хофман и Џон Д. Греам. Американските уметници имале корист од присуството на [[Пит Мондријан]], Фернан Леже, [[Макс Ернст]] и групата на [[Андре Бретон]], галеријата на Пјер Матис и галеријата ''„Уметноста на овој век“'' на [[Пеги Гугенхајм]], како и од други фактори. [[File:Newman-Onement_1.jpg|мини| [[Барнет Њуман]], ''Онемент 1,'' 1948 година. Во текот на 1940-тите, Барнет Њуман напишал неколку статии за новото американско сликарство.]] Американскиот апстрактен експресионизам по [[Втората светска војна]] вклучувал уметници како [[Џексон Полок]], Вилем де Кунинг, Аршил Горки, [[Марк Ротко]], Милтон Ејвери, Џон Д. Греам, Ферфилд Портер, Балтус, Френк Ауербах, Лусијан Фројд, Леон Кософ, Филип Перлштајн, Грејс Хартиган, Роберт де Ниро Постариот, Елејн де Кунинг, Ханс Хофман, Клајфорд Стил, Франц Клајн, Адолф Готлиб, Барнет Њуман, Марк Тоби, Џејмс Брукс, Филип Густон, Роберт Мадервел, Конрад Марка-Рели, Џек Творков, Естебан Висенте, Вилијам Базиотес, Ричард Пусет-Дарт, Ад Рајнхард, Хеда Стерн, Џими Ернст, Бредли Вокер Томлин и Теодорос Стамос, меѓу другите. <ref>Clement Greenberg, ''Art and Culture Critical essays,'' ("American-Type Painting"), Beacon Press, 1961 pp.:208–229, {{ISBN|978-0807066812}}</ref> Делото на Горки го покажува развојот на [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]] од контекстот на сликарството со фигури, [[Кубизам|кубизмот]] и [[Надреализам|надреализмот]]. Горки создал биоморфно обликувани и апстрактни фигуративни композиции кои до 1940-тите се развиле во целосно апстрактни слики. Делото на Горки се смета дека е внимателна анализа на сеќавањето, емоциите и обликот, употребувајќи линија и боја за да изрази чувство и природа. <ref>Kerr, Melissa (2009). "Chronology", in: Michael R. Taylor (ed.), Arshile Gorky: A Retrospective. Philadelphia, Pa.: Philadelphia Museum of Art. {{ISBN|9780876332139}}</ref> <ref>Barnes, Rachel (2003). ''Abstract Expressionists''. Chicago: Heinemann Library. {{ISBN|9781588106445}}</ref> Портер бил во голема мера самоук и создал репрезентативни дела во средината на движењето на апстрактниот експресионист. Неговите теми биле првенствено предели, домашни ентериери и портрети на семејство, пријатели и колеги уметници. По Втората светска војна, терминот [[Париска школа]] честопати се однесувал на Ташизам, европскиот еквивалент на американскиот апстрактен експресионизам, а тие уметници се исто така поврзани со движењетѕо Кобра. Важни поборници се [[Жан Дибифе]], Пјер Сулаж, Николас де Стаел, Ханс Хартунг, Серж Полиакоф и Жорж Матје, меѓу неколку други. Во раните 1950-ти, Дибифе (кој отсекогаш бил фигуративен уметник) и Стаел ја напуштиле апстракцијата и се вратиле на сликовитоста преку фигурација и предел. Враќањето на Де Стајл кон фигуративното претставување (морски предели, фудбалери, џез-музичари, галеби) во раните 1950-ти години може да се смета за влијателен преседан за американското движење „Фигуративна уметност од областа на заливот во Сан Франциско“ (Bay Area Figurative Movement), бидејќи голем дел од тие апстрактни сликари – како Ричард Дибенкорн, Дејвид Парк, Елмер Бишоф, Вејн Тибо, Нејтан Оливеира, Џоан Браун и други – направиле сличен чекор, враќајќи се кон фигуративното сликарство во средината на 1950-тите. Помладите сликари го применувале фигуративното претставување на нови и радикални начини. Меѓу уметниците што се истакнале во периодот од 1960-тите до 1980-тите години се вбројуваат претставниците на новиот реализам Ив Клајн, Арман, Маршал Рес, Христо и Ники де Сен Фал, како и Дејвид Хокни, Алекс Кац, Малколм Морли, Ралф Гоингс, Одри Флак, Ричард Естес, Чак Клоуз, Сузан Ротенберг, Ерик Фишл и Вија Целминс. Голем дел од подоцнежните дела на [[де Стајл]] - особено неговите апстрактни предели од средината на 1950-тите - го наговестиле сликарството на обоено поле и [[Лирска апстракција|лирската апстракција]] од 1960-тите и 1970-тите. Ејвери, преку неговата употреба на бои и неговиот интерес за морски предели и пејзажи, се поврзал со аспектот на обоено поле во апстрактниот експресионизам, како што го прикажувале Ротко и Адолф Готлиб, како и лекциите што американските сликари ги научиле од Матис. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0DEEDA1139F934A35752C0A9639C8B63&ref=miltonavery|title=NY Times, Grace Glueck, Art in Review; ''Milton Avery – Onrushing Waves''|last=Glueck|first=Grace|date=2005-01-07|work=The New York Times|accessdate=2014-08-08}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://observer.com/2002/05/the-summer-of-57-with-milton-avery-gottlieb-rothko/|title=Hilton Kramer, NY Observer, ''Summer of 57 with Avery, Gottlieb, Rothko''|last=Hilton Kramer|date=2002-05-13|publisher=Observer.com|accessdate=2014-08-08}}</ref> [[File:POLLOCK_THYSSEN_Marrón_y_plata_I.jpg|мини|216x216пкс| Полок]] Надреализмот станал важен претходник на апстрактниот експресионизам со неговиот акцент на спонтано, автоматско или потсвесно создавање. Капењето боја на [[Џексон Полок]] врз платно поставено на подот претставува техника чии корени се наоѓаат во делото на [[Андре Масон]]. Друго важно рано претставување на апстрактниот експресионизам е делото на американскиот северозападен уметник [[Марк Тоби]], особено неговите платна со „бело пишување“, кои, иако генерално не се големи по размер, го антиципираат „целиот“ изглед на сликите со капки на Полок. Дополнително, апстрактниот експресионизам има слика за бунтовен, анархичен, многу идиосинкратичен и, според некои, прилично нихилистички дух. Во пракса, терминот се применува на голем број уметници кои работат (претежно) во Њујорк, а имале сосема различни стилови, па дури и се применувал на дела кои не се особено апстрактни ниту експресионистички. Енергичните „[[Акционо сликарство|акциски слики]]“ на Полок, со нивниот „зафатен“ дух, се различни и технички и естетски, од понекогаш насилните и гротескни [[Фигуративна уметност|фигуративни слики]] на [[Вилем де Кунинг]].<ref>[http://www.nga.gov.au/International/Catalogue/Detail.cfm?IRN=47761&BioArtistIRN=25281&MnuID=2&GalID=1 NGA.gov.au] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221125918/http://nga.gov.au/International/Catalogue/Detail.cfm?IRN=47761&BioArtistIRN=25281&MnuID=2&GalID=1|date=21 December 2016}}, [[National Gallery of Australia]]</ref> Друг важен уметник е американскиот сликар [[Франц Клајн]], како што е прикажано во неговата слика ''„Главна улица'' “ (1950), кој бил етикетиран како акционен сликар поради неговиот навидум спонтан и интензивен стил, фокусирајќи се помалку, или воопшто не, на фигурите или сликите, туку на самите потези со четката и користењето на платно. Клифорд Стил, Барнет Њуман, Адолф Готлиб и спокојно треперливите обоени блокови во делото на [[Марк Ротко]] (што не е она што обично би се нарекло експресионистичко и за кое Ротко негирал дека е апстрактно), се класифицирани како апстрактни експресионисти, иако од она што [[Клемент Гринберг]] го нарекол насока на [[Сликарство на обоено поле|сликарството на обоено поле]] на апстрактниот експресионизам. И Ханс Хофман и Роберт Мадервел можат да се опишат како практичари на [[акционо сликарство]] и сликарство на обоено поле. Во текот на 1960-тите и 1970-тите, силни и влијателни уметници како Адолф Готлиб, Филип Густон, Ли Краснер, Ричард Дибенкорн, Елмер Бишоф, [[Агнес Мартин]], [[Сем Френсис]], Џин Дејвис, Џоан Мичел, Фридел Џубас, како и помлади уметници како Сем Гилијам, Шон Скали, Пет Стаир, Елизабет Мареј, Волтер Дарби Банард, Ден Кристенсен, Џоан Снајдер, Ричард Татл, Рос Блекнер, Арчи Ранд, Сузан Крил и десетици други создале витални и многу влијателни слики. ==== Обоено поле ==== [[File:Mark_Rothko,_Seagram_Murals,_shown_at_the_Fondation_Louis_Vuitton,_Paris_in_2024.jpg|мини|220x220пкс| Муралите од Марк Ротко, изложени во Фондацијата „Луј Витон“ во Париз.]] [[Сликарство на обоено поле|Сликањето на обоено поле]] се однесува на посебен вид [[апстрактен експресионизам]], особено на делата на [[Клифорд Стил]], [[Марк Ротко]], Ханс Хофман, Морис Луис, Жулс Олицки, Кенет Ноланд, Хелен Франкенталер, Лари Зокс. Во суштина, тоа вклучувало апстрактни слики со големи, рамни пространства на боја кои ги изразувале сензуалните и визуелните чувства и својства на големи површини со нијансирана површина. Уметничкиот критичар Клемент Гринберг го перцепирал сликарството на обоено поле како поврзано, но различно од акционото сликарство. Целокупната ширина и гешталт на делото на раните сликари во боја зборува за речиси религиозно искуство, воодушевено пред растечкиот универзум на сензуалност, боја и површина. Џин Дејвис, заедно со Кенет Ноланд, Морис Луис и неколку други, бил член на сликарите од Вашингтонската сликарска школа кои почнале да создаваат слики од „обоено поле“ во Вашингтон, во текот на 1950-тите и 1960-тите. [[Френк Стела]], Кенет Ноланд, Елсворт Кели, Барнет Њуман, Роналд Дејвис, Нил Вилијамс, Роберт Манголд, Чарлс Хинман, Ричард Татл, Дејвид Новрос и Ал Ловинг се примери на уметници поврзани со употребата на [[обликувано платно]] во периодот што започнал во раните 1960-ти. Во текот на 1960-тите, сликарството на обоено поле и минималистичката уметност честопати биле тесно поврзани едно со друго. Конвергенцијата на сликарството во [[Сликарство на обоено поле|обоено поле]], минималистичката уметност, сликарството со цврсти рабови, лирската апстракција и постминимализмот ја замаглила разликата помеѓу движењата што станале поочигледни во 1980-тите и 1990-тите. ==== Постсликарска апстракција ==== [[Постсликарска апстракција|Пост-сликарската апстракција]] реагирала против мистицизмот, хиперсубјективноста и нагласувањето на самиот чин на сликање како драматично видлив – како и свеченото прифаќање на рамниот правоаголник како речиси ритуален предуслов за сериозно сликарство. ==== Неодадаизам ==== [[Неодадаизам|Неодадаизмот]] (нов [[Дадаизам]]) е исто така движење кое започнало во 1950-тите и 1960-тите и било поврзано со апстрактниот експресионизам само преку слики. Овој тренд, во кој произведените предмети се комбинираат со уметнички материјали, е прикажан во делата на [[Џаспер Џонс]] и [[Роберт Раушенберг]]. „Комбајните“ на Раушенберг во 1950-тите биле претходници на поп-артот и инсталациската уметност и го употребувала склопот на големи физички предмети, вклучувајќи плишани животни, птици и комерцијална фотографија. Раушенберг, Џонс, Лари Риверс, Џон Чемберлен, Клаес Олденбург, Џорџ Сегал, Џим Дајн и Едвард Кинхолц, меѓу другите, создале нови конвенции за создавање уметност; тие го направиле прифатливо во сериозните кругови на современа уметност радикалното вклучување на неверојатни материјали како дел од нивните уметнички дела.<ref>Catherine Craft, ''An Audience of Artists: Dada, Neo-Dada, and the Emergence of Abstract Expressionism'', University of Chicago, 2012</ref><ref>Susan Hapgood, ''Neo-Dada: Redefining Art, 1958–62'', Universe Books and American Federation of Arts, 1994</ref> ==== Оп-арт и хард-еџ ==== [[File:IKB_191.jpg|мини|258x258пкс| [[Ив Клајн]], 1962, Нов реализам]] Многу [[Геометриска апстрактна уметност|геометриски апстрактни уметници]], минималисти и сликари со тврди рабови избрале да ги употребуваат рабовите на сликата за да го дефинираат обликот на сликата, наместо да го прифатат правоаголниот формат. [[Морис Луис]] станал важен пионер во напредното [[сликарство на обоено поле]], а неговото дело може да послужи како мост помеѓу [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]], сликарството на обоено поле и [[Минимализам|минималистичката уметност]]. Двајца влијателни учители, Јозеф Алберс и Ханс Хофман, ја запознале новата генерација американски уметници со нивните напредни теории за бојата и просторот. Алберс е најдобро запаметен по неговата работа како геометриски апстракционистички сликар и теоретичар. Најпознати од сите се стотиците слики и графики што ја сочинуваат серијата ''„Почит кон квадратот“''. Во оваа ригорозна серија, започната во 1949 година, Алберс истражувал хроматски интеракции со рамни обоени квадрати концентрично распоредени на платното. Теориите на Алберс за уметноста и образованието биле формативни за следната генерација уметници. Неговите сопствени слики ја формираат основата и на сликарството со тврд раб и на оп-артот. Стела, Јозеф Алберс, Ханс Хофман, Илја Болотовски, Бургојн Дилер, [[Виктор Вазарели]], Бриџит Рајли, Ричард Анушкевич, Морис Луис, Кенет Ноланд, <ref>Terry Fenton, online essay about [[Kenneth Noland]], and [[acrylic paint]], [http://www.sharecom.ca/noland/materials Sharecom.ca] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121041610/http://www.sharecom.ca/noland/materials|date=21 January 2021}}, accessed 30 April 2007</ref> Елсворт Кели, Џон Меклафлин, Барнет Њуман, Лари Пунс, Роналд Дејвис, Џон Хојланд, Лари Зокс, Ал Хелд, Мино Арџенто <ref>{{Наведени вести|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1988-01-22-ca-25065-story.html|title=Wilshire Center|last=Curtis|first=Cathy|date=22 January 1988|work=Los Angeles Times}}</ref> се уметници тесно поврзани со геометриската апстракција, оп-артот, сликарството на обоено поле, а во случајот на Хофман и Њуман, и со апстрактниот експресионизам. [[Агнес Мартин]], Роберт Манголд, Брајс Марден, Џо Бер, Роберт Рајман, Ричард Татл, Нил Вилијамс, Дејвид Новрос, Пол Могенсон, претставуваат примери на уметници поврзани со минимализмот и (со исклучок на Мартин, Бер и Марден) употребата на [[обликувано платно]] и во периодот што започнува во раните 1960-ти. Други важни иновации во апстрактното сликарство се случиле во текот на 1960-тите и 1970-тите години, карактеризирани со монохроматско сликарство и сликарство со тврд раб инспирирано од Ад Рајнхард, Барнет Њуман, Милтон Резник и Елсворт Кели. ==== Лирска апстракција ==== [[Податотека:Gardenofdelight.jpg|мини| Рони Лендфилд, 1971, Лирска апстракција]] [[Лирска апстракција|Лирската апстракција]] кон крајот на 1960-тите е карактеризирана со сликите на Ден Кристенсен, Рони Лендфилд, Питер Јанг и други, а заедно со движењето [[Флуксус]] и [[Постминимализам|постминимализмот]] <ref name="Shakers, New York 2007">''Movers and Shakers, New York'', "Leaving C&M", by Sarah Douglas, Art and Auction, March 2007, V.XXXNo7.</ref> се стремело да ги прошири границите на апстрактното сликарство. ==== Апстрактен илузионизам ==== [[Апстрактен илузионизам|Апстрактниот илузионизам]] е дериват на експресионизмот и тврдоглавоста. ==== Минимализам ==== Еден од првите уметници конкретно поврзани со минимализмот била Стела, чии рани слики со „пругасти“ линии биле истакнати на изложбата од 1959 година, „16 Американци“, организирана од Дороти Милер во Музејот на современа уметност во Њујорк. Ширините на лентите на сликите со ленти на Стела не биле целосно субјективни, туку биле одредени од димензиите на граѓата што се користела за конструирање на потпора врз која се растегнувало платното. Во каталогот на изложбата, Карл Андре забележал: „Уметноста го исклучува непотребното. Френк Стела сметал дека е потребно да слика пруги. Нема ништо друго во неговото сликарство.“ Овие редуктивни дела биле во остар контраст со енергичните и навидум емоционално наелектризирани слики на Вилем де Кунинг или Франц Клајн и повеќе се наклонувале кон помалку гестовски обоени слики на терен од Барнет Њуман и [[Марк Ротко]]. Уметници како [[Лари Пунс]] - чии дела се поврзани со оп-артот со неговиот акцент на точки, овали и заостанати слики што отскокнуваат низ полињата во боја - Кенет Ноланд, Ралф Хамфри, Роберт Мадервел и Роберт Рајман, исто така, почнале да истражуваат ленти, монохроматски и тврди рабовни формати од крајот на 1950-тите до 1960-тите.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/384056/minimalism|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|title=Minimalism|date=19 April 2017}}</ref> Поради стремежот во минимализмот да се фаворизира буквалното - како што покажал [[Роберт Манголд]], кој го разбирал концептот на обликот на платното и неговиот однос со ''објектот'' - постоело движење подалеку од сликарските кон скулпторски грижи. Доналд Џад започнал како сликар, но завршил како креатор на предмети. Неговиот клучен есеј „Специфични објекти“ (објавен во годишникот за уметности 8, 1965), станал темелник на теоријата за формирање на минималистичката естетика. Во овој есеј, Џад пронашол почетна точка за нова територија за американската уметност и истовремено отфрлање на преостанатите наследени европски уметнички вредности. Тој посочил докази за овој развој во делата на низа уметници активни во Њујорк во тоа време, вклучувајќи ги Џаспер Џонс, Ден Флавин и Ли Бонтеку. Од „прелиминарна“ важност за Џад било делото на [[Џорџ Ерл Ортман]], <ref name="Brooklyn Rail">{{Наведена мрежна страница|url=https://brooklynrail.org/2006/12/artseen/ortman/|title=George Ortman|last=Long|first=Jim|date=20 August 2024|work=The Brooklyn Rail}}</ref> кој ги дестилирал формите на сликарството во дипти, цврсти, филозофски набиени геометрии. Овие специфични објекти населувале простор кој во тоа време не можел удобно да се класифицира ниту како сликарство ниту како скулптура. Тоа што самиот категоричен идентитет на таквите предмети бил доведен во прашање и тоа што тие избегнувале лесно поврзување со добро истрошени и премногу познати конвенции, било дел од нивната вредност за Џад. Во многу поопшта смисла, европските корени на минимализмот можат да се пронајдат кај геометриските апстрактни сликари во [[Баухаус]], во делата на [[Пит Мондријан]] и други уметници поврзани со движењето Де Стајл, кај [[Конструктивизам (уметност)|руските конструктивисти]] и во делата на романскиот скулптор [[Константин Бранкуши]]. Американските сликари како [[Брајс Марден]] и [[Сај Тумбли]] покажуваат јасно европско влијание во нивното ''чисто'' апстрактно, минималистичко сликарство од 1960-тите. Полиуретанските дела на Роналд Дејвис од крајот на 1960-тите оддаваат почит на „ ''Скршеното стакло“'' на [[Марсел Дишан]]. Ова движење станало жестоко критикувано од високите модернистички формалистички уметнички критичари и историчари. Некои загрижени критичари сметале дека минималистичката уметност претставува неразбирање на современата дијалектика на сликарството и скулптурата, како што е дефинирана од критичарот [[Клемент Гринберг]], веројатно доминантниот американски критичар на сликарството во периодот до 1960-тите. Најзначајната критика на минимализмот ја искажал [[Мајкл Фрид]], кој се спротивставил врз основа на неговата „театралност“. Во ''„Уметност и објектност“'' (објавена во „Артфорум“ во јуни 1967 година) тој тврдел дека дела како оние на Роберт Морис го преобразуваат чинот на гледање во еден вид спектакл, во кој се откриваат вештачките ефекти на чинот на набљудување и учеството на гледачот во делото, што тој го сметал за неуспех. Ад Рајнхард, всушност уметник од генерацијата на [[Апстрактен експресионизам|апстрактните експресионисти]], но чии [[Редункционизам|редуктивни]] слики во целост црни изгледа го предвидувале минимализмот, го кажал следново за вредноста на овој пристап кон уметноста: „Колку повеќе работи има во него, толку е позафатено уметничкото дело, толку е полошо. Повеќе е помалку. Помалку е повеќе. Окото е закана за чистиот вид. Разоткривањето на себеси е непристојно. Уметноста започнува со ослободување од природата.“<ref>[http://www.artnews.com/2015/01/24/less-is-more-ad-reinhardts-twelve-rules-for-pure-art/ ''Less Is More: Ad Reinhardt's 12 Rules for Pure Art''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180707062510/http://www.artnews.com/2015/01/24/less-is-more-ad-reinhardts-twelve-rules-for-pure-art/|date=7 July 2018}}, The Editors of ARTnews, 24 January 2015 (based on a paper read at the 45th annual meeting of the College Art Association at the Detroit Institute of Art, 26 January 1957)</ref> ==== Анти-уметност ==== Во текот на 1960-тите и 1970-тите, постоела реакција против сликарството. Критичари како Даглас Кримп ги гледале делата на уметници како [[Ад Рајнхард]] и ја прогласиле „смртта на сликарството“. Уметниците почнале да практикуваат нови начини на создавање уметност. Новите движења добиле на важност, од кои некои се: хепенинг, [[Видеоуметност|видео уметност]], инсталациска уметност, [[поштенска уметност]], ситуационисти, [[концептуална уметност]], земјишна уметност, [[Арте Повера|арте повера]], фотореализам, перформанс уметност и уметност на телото, меѓу другите.<ref>Douglas Crimp, ''The End of Painting'', October, Vol. 16, Spring, 1981, pp. 69–86</ref><ref>Douglas Crimp, ''On the Museum's Ruins'', Cambridge, Mass., 1993</ref> === Поп-арт === [[Поп-арт|Поп-артот]] во [[Америка]] во голема мера првично бил инспириран од делата на [[Џаспер Џонс]], [[Лари Риверс]] и [[Роберт Раушенберг]], иако сликите на Џералд Марфи, Стјуарт Дејвис и Чарлс Демут во текот на 1920-тите и 1930-тите години го наговестиле поп-артот. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.newyorker.com/arts/critics/artworld/2007/08/06/070806craw_artworld_schjeldahl|title=New Yorker article, accessed online 11 November 2008|date=2007-08-06|publisher=Newyorker.com|accessdate=2014-08-08}}</ref><ref>Wayne Craven, ''American Art: History and Culture,'' p. 464.</ref><ref>[http://www.jasonkaufman.com/articles/stuart_davis_american_modernist.htm Jasonkaufman.com] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081017051233/http://jasonkaufman.com/articles/stuart_davis_american_modernist.htm|date=17 October 2008}}, accessed online 28 August 2007</ref> Во [[Њујорк Сити]], во средината на 1950-тите, Раушенберг и Џонс создале уметнички дела кои на почетокот изгледаа како продолжение на [[Апстрактен експресионизам|апстрактното експресионистичко]] сликарство. Всушност, нивните дела, и делата на Лари Риверс, претставувале радикални отстапувања од апстрактниот експресионизам, особено во употребата на банални и буквални слики и вклучувањето на секојдневни материјали во нивната работа. Употребата на разни слики и предмети од страна на Џонс, како што се столчиња, броеви, мети, лименки пиво и [[Знаме на Соединетите Американски Држави|американското знаме]]; сликите на Риверс со теми од популарната култура, како што е [[Џорџ Вашингтон]] како ја преминува реката Делавер, и неговите вклучувања на слики од реклами како камилата од цигарите „Камел“; и изненадувачките конструкции на Раушенберг со вклучувања на предмети и слики земени од популарната култура, продавниците за железарија, депониите, градските улици и таксидермијата, довеле до радикално ново движење во американската уметност. На крајот, до 1963 година, движењето станало познато низ целиот свет како [[поп-арт]]. [[File:Campbell's_Soup_Cans_by_Andy_Warhol.jpg|мини|220x220пкс|Поп-арт, ''„Кемпбеловите лименки за супа“'' од [[Енди Ворхол]]. {{Efn|Сликата била изложена во октомври 1962 година, кога галеријата „Сидни Џенис“ ја организирала изложбата „Новите реалисти“ (The New Realists) – првата голема групна изложба на поп-арт во некоја уметничка галерија во Њујорк. Изложбата предизвикала силен потрес во „Њујоршката школа“ и имала силен одек низ целиот свет.}}]] Поп-артот е претставен од уметниците [[Енди Ворхол]], Клаес Олденбург, Вејн Тибо, Џејмс Розенквист, Џим Дајн, Том Веселман и [[Рој Лихтенштајн|Рој Лихтенштајн,]] меѓу другите. Ворхол помогнал во воведувањето на поп-артот како големо уметничко движење кое се потпирало на теми од [[Популарна култура|популарната култура]], спојувајќи ја популарната и масовната култура со ликовната уметност, вметнувајќи хумор, иронија и препознатливи слики и содржина во мешавината. [[Рој Лихтенштајн|Лихтенштајн]] употребувал масло и магна бои во дебели контури, смели бои и Бен-Деј точки за да го репродуцира изгледот на комерцијалното печатење. Лихтенштајн би рекол за својата работа: Апстрактните експресионисти „ги ставале работите на платното и одговарале на она што го направиле, на позициите и големините на боите. Мојот стил изгледа сосема поинаков, но природата на пишувањето линии е речиси иста; моите едноставно не изгледаат калиграфски, како оние на Полок или Клајн“. <ref>{{Наведени вести|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B03E0DF103AF933A0575AC0A961958260&sec=&spon=&pagewanted=3|title=Roy Lichtenstein, Pop Master, Dies at 73|last=Kimmelman|first=Michael|date=30 September 1997|work=The New York Times|access-date=12 November 2007}}</ref> Поп-артот ја спојува популарната и масовната култура со ликовната уметност, вбризгувајќи хумор, иронија и препознатливи слики и содржина во мешавината. Порано во Англија, во 1956 година, терминот ''поп-арт'' го користел Лоренс Аловеј за слики кои го славеле конзумеризмот од периодот по [[Втората светска војна]]. Ова движење го отфрлило апстрактниот експресионизам и неговиот фокус на херменевтичката и психолошката внатрешност, во корист на уметноста што ја прикажува материјалната потрошувачка култура, рекламирањето и иконографијата од периодот на масовно производство. <ref>Topics in American Art since 1945, ''Pop art the words'', pp. 119–122, by [[Lawrence Alloway]], copyright 1975 by [[W. W. Norton and Company]], NYC {{ISBN|0-393-04401-7}}</ref> Раните дела на англискиот уметник Дејвид Хокни и делата на Ричард Хамилтон, Питер Блејк и Едуардо Паолоци се сметаат за клучен пример во движењето. Во галериите на 10-та улица во Ист Вилиџ во Њујорк, уметниците формулирале американска варијанта на поп-артот. Клаес Олденбург имал своја изложба, а Зелената галерија на 57-та улица почнала да ги прикажува дела од Том Веселман и Џејмс Розенквист. Постои врска помеѓу радикалните дела на Дишан и [[Мен Реј]], бунтовните дадаисти – со чувство за хумор; и поп-артистите како Алекс Кац, Клаес Олденбург, Енди Ворхол, Рој Лихтенштајн и другите. === Неоекспресионизам === Кон крајот на 1960-тите, апстрактниот експресионистички сликар [[Филип Густон]] помогнал во водењето на преминот од апстрактен експресионизам кон [[неоекспресионизам]] во сликарството, напуштајќи ја таканаречената „чиста апстракција“ на апстрактниот експресионизам во корист на по-карикатурални рендерирања на разни лични симболи и предмети. Овие дела биле инспиративни за новата генерација сликари заинтересирани за оживување на експресивната сликовитост.<ref name="Neo-Expressionism, The Art Story">{{Cite web|url=http://www.theartstory.org/movement-neo-expressionism.htm|title=Neo-Expressionism, The Art Story|archive-url=https://web.archive.org/web/20160430190101/http://www.theartstory.org/movement-neo-expressionism.htm|archive-date=30 April 2016|access-date=20 April 2018|url-status=live}}</ref> Движењето неоекспресионизам е поврзано со претходните случувања во апстрактниот експресионизам, неодадаизмот, лирската апстракција и постминималното сликарство. Кон крајот на 1970-тите и почетокот на 1980-тите, постоело и враќање кон сликарството што се случило речиси истовремено во Италија, Германија, Франција и [[Обединето Кралство|Велика Британија]]. Овие движења биле наречени [[Трансавангарда|Трансавангардија]], Ној Вајлд, [[слободна фигуративност]], <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=188|title=Tate online glossary|publisher=Tate.org.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20110802022717/https://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=188|archive-date=2 August 2011|accessdate=2014-08-08}}</ref> неоекспресионизам, Лондонска школа, а кон крајот на 80-тите години [[Стакизам]], соодветно. Овие слики се карактеризирале со големи формати, слободно експресивно цртање белези, фигурација, мит и имагинација. Сите дела во овој жанр почнале да бидат етикетирани како [[неоекспресионизам]]. Неоекспресионизмот бил стил на [[Модернизам|модерно]] сликарство кој станал популарен кон крајот на 1970-тите и доминирал на уметничкиот пазар до средината на 1980-тите. Се развил во Европа како реакција против концептуалната и минималистичка уметност од 1960-тите и 1970-тите. Неоекспресионистите се вратиле на прикажување препознатливи предмети, како што е човечкото тело (иако понекогаш на практично апстрактен начин) на груб и бурно емотивен начин употребувајќи живописни бои и банални хармонии на бои. Ветераните сликари Филип Густон, Франк Ауербах, Леон Кософ, Герхард Рихтер, А.Р. Пенк и Георг Базелиц, заедно со малку помладите уметници Дамиен Хирст, Анселм Кифер, Американците Ерик Фишл, Сузан Ротенберг, Дејвид Сал, [[Жан Мишел Баскија]], Џулијан Шнабел и [[Кит Харинг]], италијанците Франческо Клементе, Мимо Паладино, Сандро Чиа и Енцо Куки и многу други станаа познати по работата во овој интензивен експресионистички стил на сликање. Критичките реакции останале поделени. Некои критичари го сметале тоа за поттикнато од големи комерцијални галерии, мотивирано од профит. Анселм Кифер е водечка фигура во европскиот неоекспресионизам. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.theartstory.org/artist-kiefer-anselm.htm|title=The Art Story, Artist Anselm Kiefer|archive-url=https://web.archive.org/web/20180416110504/http://www.theartstory.org/artist-kiefer-anselm.htm|archive-date=16 April 2018|accessdate=20 April 2018}}</ref> До 1980-тите, темите на Кифер се прошириле од фокус на улогата на [[Германија]] во цивилизацијата до судбината на уметноста и културата воопшто. Неговото дело станало повеќе скулпторски и вклучува не само национален идентитет и [[Колективно паметење|колективното паметење]], туку и [[Окултизам|окултен]] симболизам, [[Богословие|теологија]] и [[мистицизам]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tate.org.uk/art/artists/anselm-kiefer-1406|title=Fiefer, Tate|archive-url=https://web.archive.org/web/20180421031628/http://www.tate.org.uk/art/artists/anselm-kiefer-1406|archive-date=21 April 2018|accessdate=20 April 2018}}</ref> Темата на сите дела е траумата што ја доживуваат цели општества и постојаното преродување и обнова во животот. Сликарството сè уште има почитувана местоположба во [[Современа уметност|современата уметност]]. Уметноста е отворено поле кое повеќе не е поделено според објективната наспроти необјективната дихотомија. Уметниците можат да постигнат критичен успех без разлика дали нивните слики се репрезентативни или апстрактни. Она што е актуелно е содржината, истражувањето на границите на медиумот и одбивањето да се рекапитулираат делата од минатото како крајна цел. <ref>Jan Esmann, F. Scott Hess, ''21st Century Figurative Art: The Resurrection of Art'', BookBaby Print, 5 Nov 2016, {{ISBN|1483582590}}</ref> <ref>Timothy Hyman, ''The World New Made: Figurative Painting in the Twentieth Century'', Thames & Hudson, 2016, {{ISBN|0500239452}}</ref><ref>Ronald Paulson, ''Figure and abstraction in contemporary painting'', Rutgers University Press, 1990</ref> [[File:Hirst-Beautiful.jpg|мини| [[Дејмиен Хрст]], 2003]] == Современо сликарство == Во текот на 20 век и во 21 век, со појавата на модерните и постмодерните уметнички форми, разликите помеѓу она што генерално се смета за ликовна уметност и [[Ниска култура|ниска уметност]] почнале да се намалуваат, <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=iP4sA3kwcFsC&q=ideas+about+art|title=Ideas About Art|last=Desmond|first=Kathleen K.|publisher=John Wiley & Sons|year=2011|isbn=9781444396003|page=148}}</ref> бидејќи современата висока уметност продолжува да ги предизвикува овие концепти мешајќи се со [[Популарна култура|популарната култура]]. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=n_Eqx2Gr1vUC&q=international+postmodernism:+theory+and+literary+practice|title=International postmodernism: theory and literary practice|last=Bertens|first=Hans|publisher=Routledge|year=1997|isbn=9027234450|page=236}}</ref> Уметниците од постмодерниот период го отфрлиле мејнстрим сликарството во корист на уметничкиот плурализам. <ref>{{Cite web|url=http://www.getty.edu/education/teachers/classroom_resources/curricula/contemporary_art/background1.html|title=About Contemporary Art, Getty Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20160809000143/http://www.getty.edu/education/teachers/classroom_resources/curricula/contemporary_art/background1.html|archive-date=9 August 2016|access-date=25 February 2018|url-status=live}}</ref> Според ликовниот критичар Артур Данто, преовладува ставот дека „сè е дозволено“ – состојба на „сè се случува“, а следствено на тоа и синдром на „ништо не се случува“; ова создава естетски сообраќаен метеж без цврста и јасна насока, при што секоја лента на уметничкиот автопат е исполнета до крајните капацитети.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=2y2ChJWfYoYC&q=after+the+end+of+art.|title=After the End of Art: Contemporary Art and the Pale of History|last=Danto|first=Arthur Coleman|publisher=Princeton University Press|year=1998|isbn=0-691-00299-1|pages=47|author-link=Arthur Danto}} As quoted by Professor David W. Cloweny on his website. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091227094138/http://www.rowan.edu/open/philosop/clowney/Aesthetics/philos_artists_onart/danto.htm#top|date=27 December 2009}}</ref> [[Категорија:Западна култура]] [[Категорија:Западна уметност]] [[Категорија:Сликарство]] [[Категорија:Врски за Wayback од предлошката „Семарх“]] [[Категорија:Статии со извори на француски (fr)]] [[Категорија:Страници со повеќеделни слики во автоматски размер]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] 0txbrcuhy9ccpvpmcrvdqcbo6gz0oj6 5641193 5641192 2026-10-06T09:17:15Z Тиверополник 1815 5641193 wikitext text/x-wiki [[File:1665_Girl_with_a_Pearl_Earring.jpg|мини| ''[[Девојка со бисерна обетка|„Девојка со бисерна обетка]]'' “ од [[Јоханес Вермер]] (1665–1667)]] [[File:Edouard_Manet_-_The_Balcony_-_Google_Art_Project.jpg|мини| ''Балконот'' на [[Едуар Мане]] (1868)]] Историјата на '''западното сликарство''' претставува западна уметничка традиција од [[Антика|антиката]] до денес. <ref>Cole, Bruce ''Art of the Western World: From Ancient Greece to Post Modernism''. Simon and Schuster, 1981, [http://www.simonsays.com/content/book.cfm?tab=25&pid=403665 Simonsays.com] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200407043458/https://vimeo.com/simonandschuster/vod_pages|date=7 April 2020}} accessed 27 October 2007</ref> До средината на 19 век, првенствено се занимавала со претставителни и традиционални начини на производство, по кое [[Модерна уметност|помодерни]], [[Апстрактна уметност|апстрактни]] и [[Концептуална уметност|концептуални]] форми добиле поголема наклонетост. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bu.edu/wcp/Papers/Aest/AestCrod.htm|title=Explaining Modernism W. Stephen Croddy, retrieved 11 November 2008|date=1962-10-25|publisher=Bu.edu|accessdate=2014-08-08}}</ref> Првично служејќи на царско, приватно, граѓанско и религиозно покровителство, западното сликарство подоцна нашло публика во [[Аристократија|аристократијата]] и средната класа. Од [[Среден век|средниот век]] па сè до [[Ренесанса|ренесансата,]] сликарите работеле за црквата и богатата аристократија.<ref>[https://web.archive.org/web/20010420173912/http://www.geocities.com/rr17bb/patronage.html Discussion of the role of patrons in the Renaissance], retrieved 11 November 2008</ref> Почнувајќи од [[Барок|барокниот]] период, уметниците добивале приватни нарачки од пообразована и просперитетна средна класа. <ref>[http://www.answers.com/topic/artistic-patronage History 1450–1789: Artistic Patronage] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190401123051/http://www.answers.com/topic/artistic-patronage}}, retrieved 11 November 2008</ref> Идејата за „[[Ларпурлартизам|уметност заради уметност]]“ <ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9125149/art-for-arts-sake Britannica.com] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080807150213/http://www.britannica.com/eb/article-9125149/art-for-arts-sake}}, retrieved 11 November 2008</ref> почнала да наоѓа израз во делата на [[Романтизам|романтичарските]] сликари. <ref>[http://www.victorianweb.org/decadence/artsake.html Victorianweb.org] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081203125747/http://www.victorianweb.org/decadence/artsake.html}}, ''Aesthetes, Decadents, and the Idea of Art for Art's Sake''; George P. Landow, Professor of English and the History of Art, Brown University, retrieved 11 November 2008</ref> Во текот на 19 век се основале комерцијални [[Уметничка галерија|галерии]] кои продолжиле да обезбедуваат покровителство во 20 век. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.whistler.arts.gla.ac.uk/biog/Dura_P.htm|title=National Gallery of Art, retrieved 11 November 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20071106102251/http://www.whistler.arts.gla.ac.uk/biog/Dura_P.htm|archive-date=6 November 2007}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.artic.edu/aic/exhibitions/picasso/themes.html|title=''Cézanne to Picasso: Ambroise Vollard, Patron of the Avant-Garde,'' Chicago Art Institute, retrieved 11 November 2008|publisher=Artic.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20081012050647/http://www.artic.edu/aic/exhibitions/picasso/themes.html|archive-date=12 October 2008|accessdate=2014-08-08}}</ref> Западното сликарство го достигнал својот врв во [[Европа]] за време на ренесансата, паралелно со усовршувањето на цртањето, употребата на [[перспектива]], амбициозната архитектура, [[Таписерија|таписеријата]], [[Витраж|витражот]] и скулптурата, како и во периодот пред и по појавата на [[Печатарска машина|печатарската машина]].<ref>Meggs, Philip B. ''A History of Graphic Design''. John Wiley & Sons, Inc. 1998; (pp. 58–69) {{ISBN|0-471-29198-6}}</ref> Следејќи ја длабочината на откритијата и сложеноста на иновациите на ренесансата, западното сликарство продолжило од периодот на [[Барок|барокот]] до [[Современа уметност|современата уметност]].<ref>Cole, Bruce & Gealt, Adelheid M. [https://books.google.com/books?id=wm87Lkh1cOEC&pg=PA151 ''Art of the Western World: from Ancient Greece to Post-Modernism''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20221122072604/https://books.google.com/books?id=wm87Lkh1cOEC&pg=PA151|date=22 November 2022}}, retrieved 11 November 2008</ref> == Праисторија == <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:Paintings_from_the_Chauvet_cave_(museum_replica).jpg|алт=Replica of painting in the Chauvet cave, the oldest known Western cave paintings, dated to some 30,000 years old.| Реплика на сликарство во [[Шове|пештерата Шове]], најстарите познати западни пештерски слики, стари околу 30.000 години. File:Lions_painting,_Chauvet_Cave_(museum_replica).jpg|алт=Replica of lions painting in the Chauvet cave| Реплика на слика од [[Лав|лавови]] во пештерата Шов File:Pech_Merle_main.jpg|алт=Pech Merle cave painting dating to some 25,000 BC.| Пештерска слика од Пеш Мерл која датира од околу 25.000 година п.н.е. <ref>{{Наведена книга|title=Painted Caves: Palaeolithic Rock Art in Western Europe|last=Lawson|first=Andrew J.|publisher=Oxford University Press|year=2012|isbn=978-0-19-969822-6|location=Oxford|pages=373–374}}</ref> File:Lascaux_painting.jpg|алт=Aurochs, horses and deer painted on Lascaux cave, one of the best known cave painting sites, dating to about 15,000 to 10,000 BC.| Бизони, [[Коњ|коњи]] и [[елени]] насликани во [[Ласко (пештера)|пештерата Ласко]], едно од најпознатите места за пештерски сликарство, кое датира од околу 15.000 до 10.000 година п.н.е. File:9_Bisonte_Magdaleniense_polícromo.jpg|алт=Altamira cave bison, done 14,000 to 12,000 BC.| [[Бизон]] од пештерата [[Алтамира]], направен од 14.000 до 12.000 година п.н.е. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.deutsches-museum.de/en/museumsinsel/ausstellung/cave-of-altamira|title=The Cave of Altamira – a Glimpse into the Palaeolithic Age}}</ref> </gallery>Историјата на западното сликарство датира од [[Пештерско сликарство|пештерските слики]] кои биле откриени во Франција и северна Шпанија од [[Праисториска уметност|праисториските]] [[Праисториска уметност|уметници]] во [[камено време]], а најстарото датира од околу 30.000 години. Тие се гравирани и насликани со [[Окер|црвен окер]] и црн пигмент, вклучувајќи точки и модели за раце, како и разни животни, хибриди човек-животина и луѓе вклучени во сцени на лов. {{Efn|Најзабележително [[мезолит|мезолитско]] уметничко дело било „марширачките воини“, карпеста слика во Цингл де ла Мола, [[Кастељон (покраина)|Кастељон]], Шпанија датирана од околу 7000 до 4000 п.н.е.<ref>Perlmutter, D. D. (1999). Visions of War: Picturing Warfare from the Stone Age to the Cyber Age. United Kingdom: St. Martin's Press. p. 47</ref>}} == Грција и Рим == === Егејски цивилизации === ==== Минојска цивилизација ==== <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:AMI_-_Oktopusvase.jpg|алт="Marine Style" flask with octopus, c. 1500-1450 BC| „Морски стил“ шише со [[октопод]], околу 1500-1450 п.н.е. File:AMI_-_Kamaresvase_1.jpg|алт=Kamares Ware pottery| Керамика Камарес Варе File:Knossos_bull_leaping_fresco.jpg|алт=Bull leaping fresco at Palace at Knossos| Фреска со бикови во палатата во [[Кносос]] File:Dauphins_de_knossos.jpg|алт=Dolphin fresco at Knossos| Фреска со делфини во Кносос File:Knossos_women_fresco.jpg|алт=Fresco of women at Knossos| Фреска на жени во Кносос File:The_Parisian,_fresco,_Knossos,_Greece.jpg|алт=Fresco of a lady at Knossos, whose hairstyle has her called La Parisienne.| Фреска на дама од Кносос File:Akrotiri_Antelopes_fresco.jpg|алт=Akrotiri Antelope fresco| Фреска од антилопа во Акротири File:Akrotiri_Boxer_Fresco.jpg|алт=Akrotiri Boxer Fresco| Фреска од Акротири Боксер File:Akrotiri_-_Fresco_of_a_fisherman.jpg|алт=Akrotiri fisherman fresco| Рибарска фреска во Акротири File:Cueilleuse_de_safran,_fresque,_Akrotiri,_Grèce.jpg|алт=Akrotiri lady saffron gatherer| Акротири дама собирач на шафран File:Akrotiri_Spring_Fresco_room.jpg|алт=Akrotiri Spring Fresco, landscape with volcanic rock, lilies, and swallows courting.| Фреска од [[Пролет|изворот]] Акротири, пејзаж со вулкански карпи, лилјани и ластовички кои се додворуваат. File:Akrotiri_minoan_town.jpg|алт=Akrotiri ship procession, approaching a town, showing buildings' architecture.| Поворка од бродови во Акротири, приближувајќи се кон град, ја покажува [[Архитектура|архитектурата]] на зградите. </gallery> [[File:KnossosFrescoRepro06827.jpg|мини|208x208пкс| [[Кносос]], [[минојска цивилизација]], [[Крит]] од [[Бронзено време|бронзеното време]]]] Минојското сликарство е создадено од [[Старовековна уметност|старата]] егејска [[минојска цивилизација]] [[Бронзено време|од бронзеното време]] од околу 3000 до 1100 година п.н.е. {{Efn|Иако најголемиот дел од зачуваниот материјал потекнува од периодот меѓу приближно 2300 и 1400 година п.н.е.}} Најдобро зачуваните примери се наоѓаат на грнчаријата и [[Ѕидно сликарство|ѕидовите]] на палатата, со [[Фрескопис|фрески]] кои ги прикажуваат „најраните чисти отриени пејзажи“. {{Efn|Најголемата и најдобрата збирка на минојска уметност се наоѓа во Археолошкиот музеј во Ираклион (AMИ), во близина на Кносос, на северниот брег на Крит. Археолозите ги користеле минојската уметност и другите остатоци од материјалната култура – ​​особено низата стилови на керамика – за да ги дефинираат трите главни фази на минојската култура (РМ, СМ, ДМ) и нивните бројни подфази. Датирањето на овие фази сè уште е предмет на широка дебата, иако опсегот на можните временски рамки постепено се стеснува. s.<ref>Hood, 18</ref>}} Минојското сликарство било под влијание на соседните сликари од [[Сликарство во Стар Египет|Стар Египет]] и од античкиот Близок Исток, кои долго време создавале софистицирана урбана уметност, но мистериозниот карактер на малите, но богати, трговски минојски градови изгледа многу поинаков, со малку докази за религија, монарси или војување заснована на големи храмови, и „целата имагинативна моќ и детска свежина на многу млада култура“.<ref>Castleden, 4</ref> Синклер Худ опишал „суштински квалитет на најдобрата минојска уметност, способноста да се создаде атмосфера на движење и живот, иако се следат низа високо формални конвенции“.<ref>Hood, 56</ref> ==== Микенска цивилизација ==== Минојците очигледно доминирале во [[Микенска уметност|микенската уметност]] и [[Кикладска уметност|кикладската уметност]] од истите периоди, дури и откако [[Крит]] бил окупиран од Микенците, но само некои аспекти од традицијата преживеале во [[Тројанска војна|Тројанската војна]] и грчкиот мрачен век, по пропаѓањето на микенската цивилизација. Микенските фигурини од типот пси, фи и тау, генерално се насликани со брановидни линии, што укажува на облека. === Класична антика === ==== Стара Грција ==== <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:Antike_Polychromie_1.jpg|алт=1883 reconstruction of polychromy on the entablature of a Doric temple| Реконструкција на полихромија на [[Перваз|первазот]] на [[Дорски ред|дорски храм]] од 1883 година File:Experimental_color_reconstruction_of_an_archer_from_the_pediments_of_the_temple_of_Aphaea_on_Aigina,_Variant_C.jpg|алт=An experimental polychrome reconstruction from Gods in Color, of the marble statue of an archer from the western pediment of the Temple of Aphaia on Aigina.| Експериментална полихромна реконструкција од ''„Богови во боја“'' на мермерната статуа на стрелец од западниот фронтон на Храмот Афаја на Егина. File:Istanbul_Archaeological_Museum_Alexander_Sarcophagus_Coloured_replica_in_2006_02_9057.jpg|алт=Polychromy reconstruction of the Hellenistic Alexander Sarcophagus| Полихромна реконструкција на хеленистичкиот [[Александров саркофаг]] File:Delos_Museum_Mosaik_Dionysos_05.jpg|алт=Hellenistic Mosaics of Delos| Хеленистички мозаици од Делос File:The_Diver,_painting_from_the_covering_slab_of_the_Tomb_of_the_Diver,_470_BC,_Paestum_Archaeological_Museum_(cropped).jpg|алт=Underside top slab of Tomb of the Diver at Paestum| Долна горна плоча од ''Гробницата на нуркачот'' во Пестум File:Symposiumnorthwall.jpg|алт=Symposium scene in the Tomb of the Diver at Paestum, c. 480 BC| ''Сцена од симпозиум во Гробницата на нуркачот'' во Пестум, {{Околу|480}}{{Меѓупростори}}п.н.е. File:Hades_and_Persephone,_Vergina.jpg|алт=A fresco showing Hades and Persephone riding in a chariot, from the tomb of Queen Eurydice I of Macedon at Vergina, Greece, 4th century BC| Фреска на која се прикажани [[Ад]] и [[Персефона (митологија)|Персефона]] како јаваат кочија, од гробницата на кралицата [[Евридика I Македонска]] во [[Кутлеш|Вергина]], Грција, 4 век п.н.е. File:Painting_vergina.jpg|алт=Detail from Vergina tomb.| Детал од гробницата во Вергина. File:Agios_Athanasios_1_fresco.jpg|алт=Mural of soldiers from tomb in Agios Athanasios, Thessaloniki, Ancient Macedonia, 4th century BC| Мурал на [[Античка македонска војска|војници]] од гробница во [[Каваклиево|Свети Атанасиј, Солун]], [[Античка Македонија]], 4 век п.н.е. File:Banquet,_tombe_d'Agios_Athanasios.jpg|алт=Banquet fresco detail from tomb in Agios Athanasios, Thessaloniki, Greece, 4th century BC| Детаљ од фреска за банкет од гробница во [[Каваклиево|Свети Атанасиј, Солун]], Грција, 4 век п.н.е. File:Hellenistic_terracotta_funerary_wall_painting.jpg|алт=Hellenistic Greek terracotta funerary wall painting, 3rd century BC| Хеленистичка грчка [[теракота]] погребна [[Ѕидно сликарство|ѕидна слика]], 3 век п.н.е. File:Thueros_affresco.jpg|алт=Fresco of an ancient Macedonian soldier (thorakitai) wearing chainmail armor and bearing a thureos shield, 3rd century BC| Фреска на [[Антички Македонци|антички македонски]] војник кој носи оклоп и штит, 3 век п.н.е. File:Battle_of_Marathon_in_the_Stoa_Poikile_(reconstitution).jpg|алт=Reconstruction of Battle of Marathon painting from the Stoa Poikile| Реконструкција на сликата од Маратонската битка од [[Стоа Појкили]] File:Exekias,_anfora_con_achille_e_aiace_che_giocano_a_dai,_castore_e_polluce,_da_vulci,_540-30_ac_ca._03.JPG|алт=Black-figure Amphora by Exekias, Achilles and Ajax engaged in a game, c. 540–530 BC, Vatican Museums, Vatican City| Црнофигурна амфора од Екзекиј, [[Ахил]] и [[Ајант]] во игра, околу 540–530 п.н.е., [[Ватикански музеи]], [[Ватикан]] File:DT5502_Attic_Black-figure_lekythos_with_Wedding_Procession_ca._550–530_BCE.jpg|алт=Black-figure lekythos by Amasis Painter, wedding procession, c. 550-530 BC, Metropolitan Museum of Art| Црнофигурен ''[[лекит]]'' од сликарот Амасис, свадбена поворка, околу 550-530 п.н.е., [[Метрополитен (музеј)|Метрополитен]] File:Douris_ARV_431_48_athlete_-_school_scenes_(01).jpg|алт=Red-figure kylix by Douris, school scene, students learning music, c. 480 BC, Antikensammlung Berlin| Црвенофигурен киликс од Дурис, училишна сцена, ученици кои учат музика, околу 480 п.н.е., Антикенсамлунг Берлин File:Terracotta_amphora_(jar)_MET_DT272.jpg|алт=Red-figure amphora by Berlin Painter, musician singing and playing a kithara c. 490 BC, Metropolitan Museum of Art| Црвенофигурна амфора од берлински сликар, музичар кој пее и свири [[китара]] околу 490 п.н.е., [[Метрополитен (музеј)|Метрополитен]] File:Mainade_Staatliche_Antikensammlungen_2645.jpg|алт=Tondo of a white-ground kylix, showing a raging maenad by the Brygos Painter. She holds a thyrsos in her right hand, her left is swinging a panther through the air. A snake is winding through the diadem in her hair, 490-480 BCE. Munich, Staatliche Antikensammlungen.| Тондо од ''киликс'' со бела основа, кој прикажува бесна [[Менади|менада]] од сликарот Бригос. Таа држи ''тирсос'' во десната рака, а левата ниша пантер во воздухот. Змија се витка низ дијадемата во нејзината коса, 490-480 п.н.е. [[Минхен]], Државни антички збирки. File:Apollo_black_bird_AM_Delphi_8140.jpg|алт=Tondo of White-ground Kylix of Apollo, Apollo seated with a chelys lyre and pouring libation, c. 460 BC| Тондо од киликс од бела земја на Аполон, Аполон седи со лира од хелис и истура пијалок, околу 460 п.н.е. </gallery> [[File:NAMA_Sacrifice_aux_Charites.jpg|мини|260x260пкс| Панели од Пици, единствените зачувани панелни слики од Античка Грција, од [[Архајски период|архајскиот период]], околу.{{Меѓупростори}}540–530 п.н.е.]] По грчкиот мрачен век и легендарната дорска инвазија, [[Старогрчка уметност|античките Грци]] во [[Антика|класичната антика]] дале извонреден придонес во сликарството, вклучувајќи новости во перспективата добиени од [[Сценографија|сценографијата]], <ref>Sinisgalli, R. (2012). Perspective in the Visual Culture of Classical Antiquity. United Kingdom: Cambridge University Press. p. 63-64</ref> <ref>Small, J.P. Circling Round Vitruvius, Linear Perspective, and the Design of Roman Wall Painting. Arts 2019, 8, 118. https://doi.org/10.3390/arts8030118</ref>во контраст со сложената или „мешана“ перспектива на античкото египетско и минојско сликарство - лица и нозе претставени во профил, додека очите и торзото се појавуваат фронтално. <ref>Gombrich,&nbsp;E.&nbsp;H.&nbsp;(2023).&nbsp;Art and Illusion: A Study in the Psychology of Pictorial Representation - Millennium Edition.&nbsp;United Kingdom:&nbsp;Princeton University Press.</ref><ref>Baines, J. (2007). Visual and Written Culture in Ancient Egypt. United Kingdom: OUP Oxford. p. 209</ref> Старогрчкото сликарство вклучува [[полихромија]] на паганските храмови и скулптури, како и ѕидно, [[Таблосликарство|панелно]] и вазно сликарство, на грнчарија и [[керамика]], како што се црнофигурните, црвенофигурните и фигурите со бела основа, давајќи увид во античкото грчко општество. [[Мозаик|Мозаиците]] исто така даваат увид во античкото сликарство.<ref>Lydakēs,&nbsp;S.&nbsp;(2004).&nbsp;Ancient Greek Painting and Its Echoes in Later Art.&nbsp;United States:&nbsp;J. Paul Getty Museum.</ref> Поголемиот број на антички грчки сликари се познати само од текстови. Постојат само неколку примери на [[ѕидно сликарство]], како оние зачувани во [[Гробница|гробниците]]. Преживеан е само еден примерок од античко грчко сликарство на табли. [[Стоицизам|Стоичките]] [[Античка филозофија|филозофи]] биле именувани по [[Стоа|Стоата]] Појкиле (насликан [[Портик|трем]]), подигната во старата Агора во Атина околу 460 година п.н.е., со слики од различни бојни сцени на секој од нејзините четири ѕида, кои различни извори ги припишуваат на Микон, Панаен или Полигнот. <ref>{{Наведена книга|url=https://www.jstor.org/stable/i285176|title=The Athenian Agora III: Literary and Epigraphical Testimonia|last=Wycherley|first=R. E.|date=1957|publisher=American School of Classical Studies at Athens|location=Princeton, NJ|language=en}}</ref> Според [[Плутарх]], Полигнот бил љубовник на Елпиника и редовно работел бесплатно. Тој бил повеќе цртач отколку следната генерација колористи.   {{multiple image|align=right|perrow=2|total_width=400|image1=Niobid Krater - Herakles 01.jpg|caption1=На аверсот е прикажан собир околу Херакле, кој носи ловоров венец и лавовска кожа, а во рацете држи боздоган и лак.|width1=|image2=Niobid Krater - Niobid massacre.jpg|width2=|caption2=На задната страна, масакрот на Ниобидите од страна на Артемида и Аполон.|footer=Кратер со црвени фигури што ги прикажува Ниобидите, одликувајќи се со сложена перспектива и пози, во Лувр.}} [[Апел од Кос|Апел]] е опишан како најголемиот сликар на [[Антика|антиката]], познат по совршена техника во цртањето, брилијантната боја и моделирањето. Пиронистот Секст Емпирик ја споредил ''атараксијата'' преку обидот на Апелес да ја наслика пената од устата на коњот. Апел на почетокот бил толку неуспешен што, во бес, се откажал и го фрлил сунѓерот што го употребувал за чистење на четките, а неговата ознака на панелот го создала посакуваниот ефект на пена. Иноваторот на ''[[Скијаграфија|скијаграфијата]]'' [[Аполодор (сликар)|Аполодор]] влијаел врз [[Зевксис]], кој ги подигнал своите достигнувања на нови височини.<ref>Tarbell,&nbsp;F.&nbsp;B.&nbsp;(1896).&nbsp;A history of Greek art, with an introductory chapter on art in egypt and Mesopotamia.&nbsp;United Kingdom:&nbsp;Macmillan. p. 278</ref> Според [[Плиниј Постариот]], птиците клукале по реалистично насликаните грозја на Зевксис. [[Пархасиј|Пархасиј,]] пак, насликал реалистична завеса, која Зевксис побарал да се подигне за да гледа, за да открие дека тоа е всушност слика.<ref>Darab, Ágnes. “NATURA, ARS, HISTORIA ANECDOTIC HISTORY OF ART IN PLINY THE ELDER’S ‘NATURALIS HISTORIA’ PART I: Natura and Ars: The Place of Art History in ‘Naturalis Historia.’” ''Hermes'', vol. 142, no. 2, 2014, pp. 206–24. ''JSTOR'', <nowiki>http://www.jstor.org/stable/43652920</nowiki>. Accessed 2 Oct. 2026.</ref> Преживеале повеќе примери на античко грчко вазно сликарство, вклучувајќи уметници како што се Екзекија, Дурис и неколку неидентификувани уметници на кои им се дадени „неимиња“, како што се сликарот Амасис, сликарот Берлин, сликарот Бригос и сликарот Ниобид.<ref>Bundrick,&nbsp;S.&nbsp;(2005).&nbsp;Music and image in classical Athens.&nbsp;United Kingdom:&nbsp;Cambridge University Press.</ref><ref>Osborne,&nbsp;R.&nbsp;(2018).&nbsp;The Transformation of Athens: Painted Pottery and the Creation of Classical Greece.&nbsp;United Kingdom:&nbsp;Princeton University Press.</ref> ==== Стар Рим ==== <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:Battle_of_Issus_mosaic_-_Museo_Archeologico_Nazionale_-_Naples_2013-05-16_16-25-06_BW.jpg|''[[Александров мозаик]]'', Помпеја File:Herculaneum_Wall_1.Style.jpg|Фреска во Првиот стил – сликани блокови што имитираат мермер – од Самнитската куќа во Херкуланеум. File:Pompejanischer_Maler_um_70_001.jpg|[[Мртва природа]] во Вториот стил. Фреска од домот на Јулија Феликс, Помпеја File:Venus_and_Cupid_from_the_House_of_Marcus_Fabius_Rufus_at_Pompeii,_most_likely_a_depiction_of_Cleopatra_VII_(5).jpg|Римска слика во „Вториот стил“ во Куќата на Марк Фабиј Руф во Помпеја, Италија, која ги прикажува Клеопатра VII како Венера Генетрикс и нејзиниот син Цезарион како Купидон, од средината на I век п.н.е.<ref>{{Citation|last=Roller|first=Duane W.|author-link=Duane W. Roller|title=Cleopatra: a biography|year=2010|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-536553-5|url=https://archive.org/details/cleopatrabiograp00roll_0/page/175|postscript=.|page=[https://archive.org/details/cleopatrabiograp00roll_0/page/175 175]|url-access=registration}}</ref><ref>{{citation|last=Walker|first=Susan|title=Cleopatra in Pompeii?|journal=Papers of the British School at Rome|volume=76|year=2008|jstor=40311128|pages=35–46; 345–8|doi=10.1017/S0068246200000404|postscript=.|doi-access=free}}</ref> File:Villa-Farnesina22.jpg|Фреска во трет стил, од Каса дела Фарнесина во Трастевере File:Casa_dei_vettii_-_pannel_fresco.jpg|Фреска во четвртиот стил, од Куќата на Ветиите File:Pompeii-couple.jpg|Портрет на Терентиј Нео и неговата сопруга, од Помпеја, в. 50 н.е File:Pompeian_fresco_depicting_an_educated_woman.jpg|Фреска со ретка тематика за помпејските фрески, која прикажува образована жена – за која некогаш се сметало дека е Сафо (средина на I век од н.е., ископана во 1760 година). File:Roman_fresco_House_of_the_Stags_Herculaneum_Still_life_with_fruit_and_pitcher_1st_century_CE.jpg|Мртва природа од Куќата на елените во Херкуланеум. File:Pompeii_-_Casa_dei_Casti_Amanti_-_Banquet.jpg|Римска фреска со банкет сцена од Каса деи Аманти, Помпеја File:Priapus-fresco.jpg|Фреска што го прикажува богот на плодноста како го балансира својот фалос со вреќа пари. File:Pompeii_Painter.jpg|Римска уметност, Помпеја File:Pompejanischer_Maler_um_10_20_001.jpg|Римска уметност, Помпеја File:Villa_dei_Misteri_IV_-_2.jpg|[[Силен (митологија)|Силен]] како свири на лира, од Вилата на мистериите, Помпеја, околу 50 г. п.н.е. File:Pompeii_-_Casa_dei_Vettii_-_Pentheus.jpg|Римска уметност од Куќата на Ветиите, Помпеја, I век од нашата ера File:Aphrodite_Anadyomene_from_Pompeii_cropped.jpg|Фреска од Помпеја, I век од нашата ера File:Telephus_(son_of_Hercules)_being_suckled_by_a_doe_in_the_tem_Wellcome_V0015047.jpg|Римска уметност од Херкуланеум што ги прикажува Херкле и Телеф File:Scène_de_banquet,_fresque,_Herculanum.jpg|Сцена од гозба, фреска, Херкуланеум, Италија, околу 50 г. п.н.е. File:Herculaneum_-_Lyre_and_Cupids.jpg|[[Купидон|Cupids]] playing with a lyre, Roman fresco from [[Херкуланеум|Herculaneum]] File:Boscoreale1.jpg|Жена што свири на китара, фрески од Вила Боскореале, околу 40 г. п.н.е. File:Villa_of_Livia_-_Garden_fresco_001.jpg|Вила на Ливија, градинарска фреска File:Crates_and_Hipparchia_Villa_Farnesina.jpg| Слика од римски ѕид што ги прикажува циничните филозофи Кратет и Хипархија. Од градината на вилата Фарнесина, музејот дел Терме, Рим File:Fayum-34.jpg| Фајумски портрети на мумии од римски Египет, околу 120–130 г. од н.е. File:Fayum02.jpg|Фајумски портрети на мумии од римски Египет, околу 120–130 г. од н.е. File:Gladiateur_Begram_Guimet_18117.jpg| Римски стаклен предмет со насликана фигура на гладијатор, пронајден во Беграм, Авганистан (некогаш дел од Грчко-бактриското Кралство, а потоа под власта на Кушанското Царство), 52–125 г. од н.е.[1] File:Dura_Synagogue_WC3_David_anointed_by_Samuel.jpg|Синагогата во Дура-Европос, римска Сирија, фреска што го прикажува Давид како е помазан од Самоил, III век од н.е. File:Dea_Barberini_01.JPG| Римска фреска со седната Венера, т.н. „Деа Барберини“, IV век од н.е. File:RomanVirgilFolio001rEclogues.jpg|Римскиот поет Вергилиј, Еклога 1 File:RomanVirgilFolio014rVergilPortrait.jpg| „Римскиот Вергилиј“, фолио 14, содржи портрет на авторот Вергилиј. File:Meister_des_Vergilius_Romanus_001.jpg|Римскиот поет Вергилиј, „Георгики“, книга III: овчар со стада. </gallery> [[File:Pompejanischer_Maler_um_80_v._Chr._001.jpg|мини|207x207пкс| [[Помпеја]], Вила на мистериите, околу 60–50 п.н.е.]] Римското сликарство било под влијание на грчкото сликарство, прикажано и во [[Фрескопис|фреските]] и во мозаиците, но со свои уникатни карактеристики, кои веројатно ги содржат првите примери на ''[[тромп-лој]]'', псевдоперспектива и чист пејзаж. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm|title=Roman Wall Painting|publisher=accd.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20070319123717/http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm|archive-date=19 March 2007}}</ref> Преживеаните примери се поделени во [[Помпејски стил|четири стилови]] и вклучуваат ѕидни, панелни и вазни слики, најголем дел од вили, како оние во [[Кампанија]], во Јужна Италија, на места закопани од ерупцијата на [[Везув]] во 79 година од н.е., како што се Боскореале, [[Херкуланеум]] и [[Помпеја]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.art-and-archaeology.com/roman/painting.html|title=Roman Painting|publisher=art-and-archaeology.com}}</ref> Некои од ретките преживеани, антички, насликани портрети се неколку портрети-ковчези пронајдени на египетските гробишта ел-Фајум. <ref>Berman, Lawrence; Freed, Rita E.; and Doxey, Denise. ''Arts of Ancient Egypt''. p. 193. Museum of Fine Arts Boston. 2003. {{ISBN|0-87846-661-4}}</ref> Мал број на минијатури од доцноантички илустрирани книги се зачувани; поголемиот број на нивни копии се пронајдени од раниот средновековен период. == Среден век == === Византиска уметност === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Sanvitale03.jpg|алт=Mosaic of Emperor Justinian I with his retinue and Bishop Maximian, Basilica of San Vitale, Ravenna| Мозаик од царот [[Јустинијан I]] со неговата свита и епископот Максимијан, [[Базилика Сан Витале|базиликата Сан Витале]], [[Равена]] File:RabulaGospelsFol13vAscension.jpg|алт=Byzantine, 6th century| Византиски, 6 век File:Yaroslavl_gospel.jpg|алт=Yaroslavl Gospels c. 1220s| [[Јарослављ|Јарославски]] евангелија околу 1220-тите File:Andrej_Rublëv_001.jpg|алт=Andrei Rublev| [[Андреј Рубљов]] File:Ascension_from_Vasilyevskiy_chin_(15th_c.,_GTG).jpg|алт=Andrei Rublev| [[Андреј Рубљов]] </gallery> [[File:Spas_vsederzhitel_sinay.jpg|мини|261x261пкс| [[Седржител|Христос Седржител]] од Синај, византиска [[икона]], 6 век]] [[Распад на Римското Царство|Падот на Рим]] и подемот на [[христијанството]] му дале поинаков дух и цел на [[Средновековна уметност|средновековното]] сликарство. [[Византиска уметност|Византиската уметност]], воспоставена во 6 век, ставала акцент на традиционалната [[иконографија]] и стил и се протега низ илјада години од [[Византија|Визаниското Царство]]. Средновековното грчко и руско [[Православие|православно]] сликарство со [[Икона|икони]], како онаа на [[Андреј Рубљов]] (околу 1360–1430), се смета за претставник на божественото откровение до денес. Постоеле многу [[Фрескопис|фрески]], но помалку се зачувани од [[Мозаик|мозаиците]]. Византиската уметност е позната по својата рамномерност и високо стилизирани прикази на фигури и пејзажи. Сепак, некои периоди од византиската уметност се пофлексибилни, особено [[Македонска ренесанса|македонската ренесанса]] од 10 век. Фрески од [[Палеолошка ренесанса|палеолошката ренесанса]] од почетокот на 14 век се зачувани во [[Музеј Карије (Истанбул)|црквата Хора]] во [[Истанбул]]. === Островско, каролиншко и отонско сликарство === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:KellsFol292rIncipJohn.jpg|алт=Book of Kells| Книгата на Келс File:KellsFol032vChristEnthroned.jpg|алт=Book of Kells| Книгата на Келс File:Codexaureus_25.jpg|алт=Carolingian, Saint John the Evangelist| [[Каролинзи|Каролиншки период]], Свети Јован Евангелист File:Ebbo_Gospels_St_Mark.jpg|алт=Carolingian Saint Mark| Каролиншки ''[[Апостол Марко (Евангелист)|Свети Марко]]'' File:Meister_des_Registrum_Gregorii_001.jpg|алт=Otto II, by the Gregory Master| Ото II, од Грегори Мајсторот File:Meister_der_Reichenauer_Schule_004.jpg|алт="Roma", "Gallia", "Germania" and "Sclavinia" pay homage to Otto III, from the Munich Gospels of Otto III, one of the "Liuthar group"| „Рома“, „Галија“, „Германија“ и „Склавинија“ му оддаваат почит на Ото III, од минхенските евангелија на Ото III, еден од „Лиутарската група“ </gallery>Во средновековна, католичка Европа, првиот препознатлив стил на сликање била [[Островска уметност|островската уметност]] на [[Британски Острови|Британските Острови]], која преживеала само во минијатури од [[Илуминиран ракопис|илуминирани ракописи]]. <ref>Putnam A.M., Geo. Haven. Books and Their Makers During The Middle Ages. Vol. 1. New York: Hillary House, 1962. Print.</ref> Најпознати по нивното апстрактно украсување, фигури, а понекогаш и сцени, биле прикажувани и, особено во портретите на евангелистите. Под влијание на класичната, византиската и островската уметност, [[Каролиншка уметност|каролиншките]] и [[Отонска уметност|отонските слики,]] исто така, преживеале претежно во ракописи, иако некои од неколкуте документирани ѕидни слики се зачувани. Надбискупот од Трир Егберт (околу 950–993) бил значаен покровител на слики. === Доцен среден век === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:MorganLeafVerso.jpg|алт=The Morgan Leaf, from the Winchester Bible 1160–75, Scenes from the life of David| ''Моргановиот лист'', од [[Винчестерска Библија|Винчестерската Библија]] 1160–75, Сцени од животот на [[Давид]] File:Berlinghiero_Berlinghieri_005.jpg|алт=Berlinghiero, Madonna and child, c. 1230| Берлингиеро, ''Мадона и дете'', околу 1230 година File:Bonaventura_Berlinghieri_Francesco.jpg|алт=Bonaventura Berlinghieri, St Francis of Assisi, 1235| Бонавентура Берлингиери, ''Свети Франциско Асишки'', 1235 година File:God_the_Geometer.jpg|алт=God the Geometer.| Бог Геометарот. File:Cimabue_-_Maestà_di_Santa_Trinita_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Cimabue, Santa Trinita Maestà, 1280–1285, Uffizi Gallery, Florence| Cimabue, ''Santa Trinita Maestà'', 1280–1285, [[Уфици|галерија Уфици]], Фиренца File:Cimabue_025.jpg|алт=Cimabue| [[Чимабуе]] File:Cimabue_(attr.),_tavola_di_san_francesco,_museo_della_porziuncola.jpg|алт=Cimabue, St Francis of Assisi, 1280s| [[Чимабуе]], ''Свети Франциско од Асизи'', 1280-ти File:Giotto_-_Scrovegni_-_-31-_-_Kiss_of_Judas.jpg|алт=Giotto, Kiss of Judas, Scrovegni Chapel in Padua, c. 1305| Џото, Бакнежот на Јуда, капела Скровени во [[Падова]], околу 1305 година File:Compianto_sul_Cristo_morto.jpg|алт=Giotto, Lamentation (The Mourning of Christ), Scrovegni Chapel, c. 1305| Џото, ''[[Оплакување Христово (Џото)|Оплакување (ОплачувањеХристово)]]'', капела Скровени, околу 1305 година File:Giottino_pieta.jpg|алт=Giottino| Џотино File:8_Andrea_di_Cione_Orcagna,_Strozzi_Altarpiece._1354-57,_Santa_Maria_Novella,_Florence..jpeg|алт=Strozzi Altarpiece, Orcagna| Строицков олтар, Оркања File:AverroesColor.jpg|алт=Andalusian philosopher Ibn Rushd, Andrea di Bonaiuto| Андалузискиот филозоф [[Авероес|Ибн Рушд]], Андреа ди Бонаиуто </gallery>[[Развиен среден век|Развиениот]] [[среден век]] и ренесансата од 12 век го означиле раѓањето на [[Романика|романската]] и [[Готска уметност|готската уметност]] со слично влијание. [[Романска архитектура|Романските]] и [[Готска уметност|готските]] ѕидови на црквите биле украсени со [[Фрескопис|фрески]], скулптури и прозорци со употреба на шарен [[витраж]], кое станало основен елемент, како на пример во катедрала „[[Богородична црква (Париз)|Богородична црква“]] во Париз. Многу од ретките преостанати [[Ѕидно сликарство|мурали]] имаат голем интензитет и ја комбинираат украсената енергија на островската уметност со нова монументалност во третманот на фигурите. Многу повеќе минијатури во илуминирани ракописи се зачувани од тој период. [[File:Giotto_di_Bondone_-_No._18_Scenes_from_the_Life_of_Christ_-_2._Adoration_of_the_Magi_-_WGA09195.jpg|мини| Џото, капела Скровени во [[Падова]]1305 година]] [[Таблосликарство|Таблосликарството]] станало почесто за време на [[Романика|романскиот]] период, под силно влијание на византиските икони, како на пример од [[Итало-византиска уметност|Италијанци]] како Берлингјеро &#x2013; [[Floruit|1228-1242]]), татко на Барон (1228-1282), Бонавентура (1235-1244) и Марко (1232-1255). ==== Прото-ренесанса ==== Во овој период, италијанското [[Средновековна уметност|средновековно]] и [[Готска уметност|готско сликарство]] станало пореално, иновативно прикажувајќи го волуменот и перспективата, со [[Фиренца|фирентинскиот]] Чимабуе (околу 1240–1302) под византиско влијание и неговиот ученик [[Џото]] (околу 1267–1337), двајцата големи средновековни мајстори на натуралистичкото западно сликарство. Џото ги подигнал иновациите на Чимабуе на повисоко ниво, поставувајќи ја основата на западната сликарска традиција. Од Џото па натаму, третманот на сликарите кон композицијата стана многу послободен и поиновативен. Според ''[[Животите на најизвонредните сликари, вајари и архитекти|„Животот на уметниците]]'' “ (1550), фирентинецот Андреа Писано (1290–1348) го подучувал Андреа Оркања (околу 1308–1368). <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cavallinitoveronese.co.uk/orcagna/|title=Orcagna – Cavallini to Veronese}}</ref> Оркања бил под влијание на Џото, и го учел Андреа ди Бонјауто (1319–1377). Џото влијаел и на Стефано Фиорентино (1301–1350), татко на Џотино ([[Floruit|ф.]]1324 &#x2013; 1369). <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/dictionaryofart06turn|title=The Dictionary of Art|publisher=Grove|year=1996|isbn=1-884446-00-0|editor-last=Jane Turner|location=New York|pages=[https://archive.org/details/dictionaryofart06turn/page/598 598–599]|url-access=registration}}</ref> ==== Сиенска школа ==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Duccio_di_Buoninsegna_036.jpg|алт=Duccio| [[Дучо ди Буонинсења|Дучо]] File:Simone_Martini_-_Blessed_Agostino_Novello_Altarpiece_-_WGA21422.jpg|алт=Simone Martini| Симоне Мартини File:Lorenzetti_gov.jpg|алт=Ambrogio Lorenzetti| Амброџо Лоренцети File:Lorenzetti_Pietro_Beata_Umilta.jpg|алт=Pietro Lorenzetti| Пјетро Лоренцети File:F0448_Louvre_Bulgarini_Crucifixion_INV312_rwk.jpg|алт=Bartolomeo Bulgarini, La Crucifixion Louvre| Бартоломео Бугарини, ''Распетието'' на [[Лувр]] </gallery> Византиската уметност влијаела врз [[Сиенско училиште|сиенската школа]] предводена од [[Дучо ди Буонинсења|Дучо]] ({{Околу|1260}} &#x2013; 1319) и неговиот ученик [[Симоне Мартини]] (околу 1284–1344), кој влијаел врз [[Меѓународна готика|меѓународната готика]], доминантниот стил од 1375 до 1425 година, во кој сликите со [[Темпера|темперни]] панели и олтарските слики добиле на важност. Сиенската школа, исто така, го вклучувала и натурализмот на браќата Амброџо (околу 1290–1348) и [[Пјетро Лоренцети]] (околу 1280–1348), плус [[Бартоломео Булгарини]] (околу 1300–1378). <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cavallinitoveronese.co.uk/simone-martini/|title=Simone Martini – Cavallini to Veronese}}</ref> ==== Болоњска школа ==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Madonna_dei_denti.jpg|алт=Vitale da Bologna| Витале да Болоња </gallery> [[Болоња]] исто така, може да се пофали и со сликари како [[Витале да Болоња]] (околу 1309–1360).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://matthiesengallery.com/artist/bologna-vitale-da|title=» Artist » Bologna Vitale Da|work=matthiesengallery.com}}</ref> Витале влијаел на неговиот наследник Андреа да Болоња и Симоне деи Кроцифиси (околу 1330–1399), чиј внук бил Липо ди Далмасио (1352–околу 1410).<ref>Boggi, F., L., Gibbs, R. J. (2010). The Life and Career of Lippo Di Dalmasio, a Bolognese Painter of the Late Fourteenth Century: With Illustrations and a Catalogue of His Works. United States: Edwin Mellen Press.</ref> == Ран современ период == === Ренесанса === [[File:Masaccio_expulsion-1427.jpg|мини|393x393пкс| [[Мазачо]], ''Протерување од Едемската градина'' 1426–1427]] Ренесансата (француски за „преродба“), културно движење кое отприлика се протегало од 14 до средината на 17 век, било водено од [[Хуманизам и ренесанса|хуманизмот]] и проучувањето на класичната антика. Во [[Раноренесансно сликарство|ренесансното сликарство]], во текот на 1420-тите и 1430-тите години, па сè до околу 1495 година, водечките уметници во Италија и [[Ниски Земји|Ниските Земји]] одделно развиле нови начини на реалистично сликарство, одразувајќи го развојот на идеите и науката во ренесансата (на пр. [[астрономија]], [[географија]]), [[Протестантска реформација|реформацијата]] и пронаоѓањето на [[Печатарска машина|печатарската машина]]. Со развојот на [[Штафелај|штафелајното сликарство]] во ренесансата, сликарството добило независност од архитектурата и лесно можело да се прикаже на ѕидовите, што претставувало популарна алтернатива на сликите залепени на мебел, ѕидови или други конструкции. Додека духовните слики сè уште биле популарни, секуларните теми полека се вратиле во западното сликарство за време на ренесансата. Уметниците вклучувале варијанти за светот околу нив или производи на сопствената имагинација во своите слики. Оние кои можеле да си ги дозволат трошоците можеле да станат покровители и да нарачаат портрети од себе или од своето семејство. === Италијанска ренесанса === ==== Рана ренесанса ==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:La_Anunciación,_de_Fra_Angelico.jpg|алт=Fra Angelico, 1425–1428| [[Фра Анџелико]], 1425–1428 File:Paolo_Uccello_047b.jpg|алт=Paolo Uccello, c. 1470| [[Паоло Учело]], околу 1470 година File:Madonna_and_Child_(Filippo_Lippi).jpg|алт=Filippo Lippi, 1440–1445| [[Филипо Липи]], 1440–1445 File:Andrea_Mantegna_036.jpg|алт=Andrea Mantegna, c. 1458–1460| [[Андреа Мантења]], околу 1458–1460 File:Piero_della_Francesca_-_Resurrection_-_WGA17609.jpg|алт=Piero della Francesca, 1463–1465| [[Пјеро дела Франческа]], 1463-1465 File:Sandro_Botticelli_-_La_nascita_di_Venere_-_Google_Art_Project_-_edited.jpg|алт=Sandro Botticelli, 1483–1485| [[Сандро Ботичели]], 1483-1485 </gallery>[[Италијанско ренесансно сликарство|Италијанското ренесансно сликарство]] го нагласувало идеалот на сликарството од тој период. На Флорентин Мазачо му се припишува првиот напредок во линеарната перспектива, прикажувањето на волуменот во неговите фигури и прикажувањето на емоциите на лицата на неговите фигури во 1420-тите. Периодот на [[Раноренесансно сликарство|раната ренесанса]] завршил до околу 1495 година и вклучува уметници како што се [[Паоло Учело]], [[Фра Анџелико]], [[Пјеро дела Франческа]], [[Андреа Мантења]], [[Филипо Липи]] и [[Сандро Ботичели]]. ==== Висока ренесанса ==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Leonardo_Da_Vinci_-_Vergine_delle_Rocce_(Louvre).jpg|алт=Leonardo Da Vinci, Madonna of the Rocks, Louvre| Леонардо да Винчи, ''Мадона на карпите'', Лувр File:Leonardo_da_Vinci_-_Ginevra_de'_Benci_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Leonardo Da Vinci, Portrait of Ginevra de' Benci, National Gallery of Art| Леонардо да Винчи, Портрет на Гиневра де Бенчи, Национална уметничка галерија File:Raphael_-_Madonna_in_the_Meadow_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Raphael, 1505–1506| [[Рафаело Санти|Рафаел]], 1505–1506 File:"The_School_of_Athens"_by_Raffaello_Sanzio_da_Urbino.jpg|алт=Raphael, The School of Athens, c. 1510| [[Рафаело Санти|Рафаел]], ''[[Атинската школа (слика)|Атинската школа]]'', околу 1510 година File:Baldassare_Castiglione,_by_Raffaello_Sanzio,_from_C2RMF_retouched.jpg|алт=Raphael, Portrait of Baldassare Castiglione, c. 1515| [[Рафаело Санти|Рафаел]], ''[[Портрет на Балтасаре Кастиљоне|Портрет на Балдасаре Кастиљоне]]'', в. 1515 година File:Michelangelo_-_Creation_of_Adam.jpg|алт=Michelangelo, Sistine Chapel ceiling, c. 1511| [[Микеланџело Буонароти|Микеланџело]], таванот на Сикстинската капела, околу 1511 година </gallery> [[File:Mona_Lisa,_by_Leonardo_da_Vinci,_from_C2RMF_retouched.jpg|мини|268x268пкс| [[Леонардо да Винчи]], ''[[Мона Лиза]]'' 1503-1506]] За време на [[Висока ренесанса|високата ренесанса]] која траела од околу 1495 до 1520 година, Фирентинците, како што се пионерот на ''[[Сфумато|сфумато,]]'' [[Леонардо да Винчи]] (1452–1519), и неоплатонистите [[Микеланџело Буонароти]] (1475–1564) и [[Рафаело Санти|Рафаел]] (1483–1520), го подигнале сликарството на повисоко ниво преку употреба на перспектива, проучување на [[Анатомија на човекот|анатомијата на човекот]] и пропорции и развивање на невидена префинетост во техниките на цртање и сликање. Авторот ''на „Животите на уметниците“'' [[Џорџо Вазари]] (1511–1574) бил современик. ===== Венецијанска школа ===== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Giovanni_Bellini_St_Francis_in_Ecstasy.jpg|алт=Giovanni Bellini, c. 1480| [[Џовани Белини]], околу 1480 година File:Giorgione_tempest.jpg|алт=Giorgione, c. 1505| [[Џорџоне]], околу 1505 година File:Titian_Bacchus_and_Ariadne.jpg|алт=Titian, Bacchus and Ariadne, 1520–1523| [[Тицијан]], Бах и Аријадна, 1520–1523 File:Paolo_Veronese_008.jpg|алт=Paolo Veronese, 1562–1563| [[Паоло Веронезе]], 1562–1563 </gallery>[[Венецијанско сликарство|Венецијанските]] сликари од високата ренесанса развиле поприроден стил, како што се [[Џовани Белини]] (околу 1430–1516), музичарот [[Џорџоне]] (околу 1475–1510), [[Тицијан]] (околу 1490–1576) и [[Паоло Веронезе|Веронезе]] (1528–1588), кои биле помалку загрижени за прецизноста во нивниот цртеж отколку за богатството на бојата и единството на ефектот кое можело да се постигне преку поспонтан пристап кон сликарството. ===== Маниризам ===== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Jacopo_Pontormo_-_Kreuzabnahme_Christi.jpg|алт=Pontormo, 1526–1528| [[Понтормо]], 1526–1528 File:Angelo_Bronzino_-_Venus,_Cupid,_Folly_and_Time_-_National_Gallery,_London.jpg|алт=Bronzino, 1540–1545| [[Ањоло Бронѕино|Бронѕино]], 1540–1545 File:Jacopo_Tintoretto_-_The_Origin_of_the_Milky_Way_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Jacopo Tintoretto, 1582| [[Тинторето|Јакопо Тинторето]], 1582 година File:1595_Wtewael_Die_Sintflut_anagoria.JPG|алт=Joachim Wtewael, 1595| Јоаким Втевел, 1595 File:El_Greco_View_of_Toledo.jpg|алт=El Greco, 1596–1600| [[Ел Греко]], 1596–1600 </gallery> [[File:Parmigianino_-_Madonna_and_Child_with_Angels,_known_as_the_Madonna_with_the_Long_Neck.jpg|мини|282x282пкс| Пармиџанино, ''Мадона со долг врат,'' пример за маниризам, околу 1535 година]] Италијанската висока ренесанса, исто така, довела до подем на стилизирана уметност позната како [[маниризам]] по 1520 година. Маниристот [[Пармиџанино]] станал еден од уметниците кои морале да побегнат од грабежот на Рим (1527). Наместо избалансираните композиции и рационалниот пристап кон перспективата што ја карактеризирало уметноста на почетокот на 16 век, маниристите барале нестабилност, итрина и сомнеж. Мирните и спокојни изрази на ренесансните субјекти билр заменети со проблематичните изрази на [[Понтормо]] и емоционалниот интензитет на [[Ел Греко]]. Немирни и нестабилни композиции, честопати екстремни ефекти на перспектива и стилизирани пози се карактеристични за италијанските маниристи како што се [[Тинторето]], Понтормо и [[Ањоло Бронѕино|Бронзино]], а се појавиле подоцна во делата на [[Северен маниризам|северните маниристи]] како што се Хендрик Голциус, Бартоломеј Спрангер и Јоаким Втевел. === Северна ренесанса === Во [[Фландрија]], по развојот на настаните во [[Илуминиран ракопис|илуминираните ракописи]], особено од страна на браќата Лимбур, кои починале во 1416 година, уметниците биле фасцинирани од опипливото во видливиот свет и почнале да ги претставуваат предметите на исклучително природен начин. ==== Ранохоландско сликарство ==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Les_Très_Riches_Heures_du_duc_de_Berry_juin.jpg|алт=Limbourg Brothers| Браќа Лимбург File:Melchior_Broederlam_001.jpg|алт=Melchior Broederlam, Annunciation and Visitation (1393–1399), left panel of a pair; (Dijon, Musée des Beaux-Arts)| Мелкиор Бродерлам, ''Благовештение и посета'' (1393–1399), ([[Дижон]], Музеј на ликовни уметности) File:Robert_Campin_-_L'_Annonciation_-_1425.jpg|алт=Robert Campin – Mérode Altarpiece, c. 1427. Central Panel L'Annonciation by Campin with side panels done by an assistant| Роберт Кампен – Олтар од Мерод, околу 1427 година. Централен панел „Објава“ од Кампен со странични панели изработени од асистент File:Jan_van_Eyck_-_Portrait_of_a_Man_(Self_Portrait%3F)_1433.jpg|алт=Jan Van Eyck, Portrait of a Man, 1433| Јан ван Ејк, ''Портрет на човек'', 1433 File:Weyden_Deposition.jpg|алт=Rogier van der Weyden, c. 1435, Descent from the Cross, one of the best known works of the 15th century, and the most influential Netherlandish painting of Christ's crucifixion| Рохир ван дер Вејден, околу 1435 година, [[Симнување од крстот]], едно од најпознатите дела од 15 век и највлијателната холандска слика на распнувањето на Христос File:The_Garden_of_Earthly_Delights_by_Bosch_High_Resolution.jpg|алт=Hieronymus Bosch, c. 1480–1505| [[Јероним Бос]], околу 1480–1505 File:Hugo_van_der_Goes_(Gand,_1440_circa_–_Auderghem,_1482)_Altare_Monforte_-_Adorazione_dei_Magi_(1470_circa)_-_Tecnica_olio_su_tavola_Dimensioni_147×242_cm_-_Gemäldegalerie,_Berlin.jpg|алт=Hugo van der Goes, c. 1470| Хуго ван дер Хус, околу 1470 година File:Dieric_Bouts_-_The_Last_Supper.jpg|алт=Dieric Bouts, 1464–1467| Дирк Баутс, 1464–1467 File:Das_Jüngste_Gericht_(Memling).jpg|алт=Hans Memling, c. 1466–1473| [[Ханс Мемлинг]], о.&nbsp;1466–1473 File:Petrus_Christus_-_Portrait_of_a_Young_Woman_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Petrus Christus, c. 1470| Петрус Кристус, околу 1470 година </gallery> [[File:Van_Eyck_-_Arnolfini_Portrait.jpg|мини| [[Јан ван Ејк]], ''[[портрет на Арнолфиниеви]]'', 1434 година]] За разлика од Италијанците, кои во голема мера црпеле идеи од [[Стар Рим]], сликарите од [[Северна ренесанса|Северната ренесанса]] го задржале помалку идеализираниот стил на скулптурата и натуралистичките, [[илуминирани ракописи]] од средниот век. Усвојувањето на [[Маслено сликарство|масленото сликарство]], чија прва употреба традиционално, но погрешно, му се припишува на [[Јан ван Ејк]], овозможило нова веродостојност. Маслената боја веќе била присутна во делата на Мелкиор Бродерлам (околу 1350 &#x2013; 1409), но [[Роберт Кампен]] (порано познат како Мајсторот од Флемал) и ван Ејк ја довеле нејзината употреба до нови височини, способни да создадат побогати бои со длабоки, интензивни тонови. Илузијата на блескава светлина со порцеланска завршница го карактеризирала [[Ранофламанско сликарство|раното холандско сликарство]] и претставувала голема разлика во однос на мат површината на температурата. Холандскиот сликар [[Рохир ван дер Вејден]], ученик на Кампен, нагласувал дека се работи за човечки емоции и драма. Делото на холандскиот сликар [[Јероним Бос]] е извонредно екстравагантно. Други важни уметници биле Хуго ван дер Хус, многу влијателен во Италија, Дирк Баутс, меѓу првите северни сликари кои користеле единствена точка на исчезнување, Петрус Кристус, [[Ханс Мемлинг]] и Жерар Давид. ==== Високохоландско сликарство ==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:1530_Cranach_Judith_mit_dem_Haupt_des_Holofernes_anagoria.JPG|алт=Lucas Cranach the Elder, c. 1530| [[Лукас Кранах Постариот]], околу 1530 година File:Dürer_Alte_Pinakothek.jpg|алт=Albrecht Dürer, 1500| [[Албрехт Дирер]], 1500 година File:Grunewald_Isenheim1.jpg|алт=Matthias Grünewald, 1512–1516| [[Матијас Гриневалд]], 1512-1516 File:Pieter_Bruegel_the_Elder-_The_Harvesters_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Pieter Bruegel, 1565| [[Питер Бројгел Постариот|Питер Бројгел]], 1565 година File:Hans_Holbein,_the_Younger_-_Sir_Thomas_More_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Hans Holbein the Younger, 1527| [[Ханс Холбајн Помладиот]], 1527 година </gallery>Фламанските, холандските и германските сликари од северната висока ренесанса, како што биле графичарот [[Албрехт Дирер]], Лукас Кранах, [[Матијас Гриневалд]] и [[Ханс Холбајн Помладиот|Ханс Холбајн Помладиот,]] ги вклучиле карактеристиките на италијанската уметност во својата уметност во различен степен. Една генерација подоцна, почетокот на жанровското сликарство како тема за големи дела започна со [[Петер Ертсен]] и [[Питер Бројгел Постариот|Питер Бројгел]]. Подоцнежната генерација сликари од Северната ренесанса кои патувале во Рим и усвоиле голем дел од идеализираниот пристап на италијанската ренесанса станале познати како [[Романизам (сликарство)|романисти]]. === Барок === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Baco,_por_Caravaggio.jpg|алт=Caravaggio, 1595–1597| [[Караваџо]], 1595–1597 File:Judit_decapitando_a_Holofernes,_por_Artemisia_Gentileschi.jpg|алт=Artemisia Gentileschi, 1614–1620| [[Артемизија Џентилески]], 1614-1620 File:Rubens_-_Judgement_of_Paris.jpg|алт=Peter Paul Rubens, 1632–1635| [[Петер Паул Рубенс|Петер Пол Рубенс]], 1632-1635 File:Peter_Paul_Rubens_083.jpg|алт=Peter Paul Rubens, Hippopotamus Hunt, c. 1616| Петер Пол Рубенс, ''Лов на нилски коњ'', околу 1616 година File:Cavalier_soldier_Hals-1624x.jpg|алт=Frans Hals, 1624| [[Франс Халс]], 1624 File:Judith_Leyster_A_Game_of_Tric_Trac.jpg|алт=Judith Leyster, 1630| [[Џудит Лејстер]], 1630 година File:La_ronda_de_noche,_por_Rembrandt_van_Rijn.jpg|алт=Rembrandt van Rijn, 1642| [[Рембрант|Рембрант ван Рејн]], 1642 година File:Pieter_de_Hooch_-_The_Courtyard_of_a_House_in_Delft.jpg|алт=Pieter de Hooch, 1658| [[Питер де Хох]], 1658 година File:Johannes_Vermeer_-_Het_melkmeisje_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Johannes Vermeer, c. 1660| [[Јоханес Вермер]], околу 1660 година File:The_way_you_hear_it.jpg|алт=Jan Steen, c. 1665| Јан Стин, околу 1665 година File:The_Windmill_at_Wijk_bij_Duurstede_1670_Ruisdael.jpg|алт=Jacob van Ruisdael, 1670| [[Јакоб ван Ројсдал]], 1670 File:Willem_Clasz._Heda_-_Breakfast_Table_with_Blackberry_Pie_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Willem Claesz. Heda, 1631| [[Вилем Класон Хеда]], 1631 File:Las_Meninas,_by_Diego_Velázquez,_from_Prado_in_Google_Earth.jpg|алт=Diego Velázquez, 1656–1657| [[Диего Веласкес]], 1656-1657 File:Jusepe_de_Ribera_-_Martyrdom_of_St_Lawrence_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Jusepe de Ribera, 1620–1624| [[Хосе де Рибера]], 1620-1624 File:Nicolas_Poussin_-_Et_in_Arcadia_ego_(deuxième_version).jpg|алт=Nicolas Poussin, Et in Arcadia Ego, 1638| [[Никола Пусен|Никола Пусин]], ''Аркадиски овчари'', 1638 година File:L'Enlèvement_des_Sabines_–_Nicolas_Poussin_–_Musée_du_Louvre,_INV_7290_–_Q3110586.jpg|алт=Nicolas Poussin, c. 1637–1638| [[Никола Пусен|Никола Пусин]], 1637–1638 File:Charles_Le_Brun_-_Prise_de_la_ville_et_de_la_citadelle_de_Gand_en_six_jours,_1678_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Charles Le Brun, part of the ceiling of the Hall of Mirrors in the Palace of Versailles| [[Шарл Лебрен]], дел од таванот на [[Сала на огледалата|Салата на огледалата]] во [[Версај (дворец)|Версајскиот дворец]] File:Georges_de_La_Tour_-_Newlyborn_infant_-_Musée_des_Beaux-Arts_de_Rennes.jpg|алт=Georges de La Tour, 1640s| [[Жорж де Латур]], 1640-ти File:Consegna_delle_chiavi_-_Reni.jpg|алт=Guido Reni, 1625| [[Гвидо Рени]], 1625 година File:Self-portrait_by_Salvator_Rosa.jpg|алт=Salvator Rosa, c. 1645| [[Салватор Роза]], околу 1645 година File:Bartolomé_Esteban_Murillo_-_Saint_Peter_in_Tears_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Bartolomé Esteban Murillo, c. 1650–1655| [[Бартоломео Муриљо]], ок. 1650–1655 File:Claude_Lorrain_008.jpg|алт=Claude Lorrain, 1648| [[Клод Лорен]], 1648 година File:Canaletto_-_Piazza_di_San_Marco,_em_Veneza.jpg|алт=Canaletto, 1723| [[Каналето]], 1723 </gallery> [[File:Caravaggio_—_The_Calling_of_Saint_Matthew.jpg|мини|240x240пкс| Караваџо, Повикувањето на Свети Матеј]] [[Барок|Барокот]] станал доминантен стил на [[Барокна уметност|сликарство]] во текот на целиот 17 век. Неговото поврзано движење често се поврзува со апсолутизмот и [[Контрареформација|контрареформацијата]] или католичката преродба. <ref name="ebo">[http://www.britannica.com/eb/article-9026564/Counter-Reformation Counter Reformation] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081118180433/http://www.britannica.com/eb/article-9026564/Counter-Reformation|date=18 November 2008}}, from ''[[Енциклопедија Британика (семрежно издание)|Encyclopædia Britannica Online]]'', latest edition, full-article.</ref> <ref>[http://www.bartleby.com/65/co/CounterR.html Counter Reformation] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081211173809/http://www.bartleby.com/65/co/CounterR.html|date=11 December 2008}}, from ''[[Енциклопедија „Колумбија“|The Columbia Encyclopedia]]'', Sixth Edition. 2001–05.</ref> Сепак, барокното сликарство во неапсолутистичките и протестантските држави, исто така, ја покажува својата популарност, бидејќи стилот се проширил низ цела [[Западна Европа]]. Барокното сликарство се карактеризира со голема драма, богата, длабока боја, интензивна светлина и темни сенки, со цел да се прикажат емоции и страст наместо смирената рационалност ценета за време на ренесансата. Барокното сликарство употребувало [[Илузионистичко сликарство на тавани|квадратура]] на таваните. Помеѓу најраните барокни сликари се вбројуваат браќата Карачи, Анибале и Агостино, во последните години од 16 век, и [[Караваџо]] во последната деценија од векот. Караваџо е признат како еден од најголемите барокни сликари и наследник на [[Хуманизам|хуманистичкото]] сликарство на [[Висока ренесанса|високата ренесанса]]. Неговиот нов стил на сликање ги шокирало современиците, покажувајќи [[Реализам (уметност)|реалистичен]] пристап кон човечката фигура, насликан директно од животот и драматично осветлен на темна позадина. Меѓу најголемите барокни сликари од 17 век се [[Стар мајстор|старите мајстори]] како што се [[Фламанско барокно сликарство|фламанските]] [[Петер Паул Рубенс|Рубенс]], [[Диего Веласкес|Веласкес]], [[Рембрант]], [[Франс Халс]], [[Јоханес Вермер]], Ле Нан, Хосе де Рибера, [[Никола Пусен|Пусен]], Жорж де Латур и пејзажниот сликар [[Клод Лорен]]. Уметниците кои нагласувале линија, како Шарл Лебрен, биле наречени [[Пусенисти и рубенсисти|пусенисти]], а оние кои нагласувале боја биле наречени рубенисти. [[File:Rembrandt_Harmensz._van_Rijn_-_Portret_van_een_paar_als_oudtestamentische_figuren,_genaamd_'Het_Joodse_bruidje'_-_Google_Art_Project.jpg|мини| [[Рембрант|Рембрант ван Рајн]], ''Еврејската невеста'', околу&nbsp;1665–1669]] Французите обучени во Италија, како што се Пусен, Лорен и Латур, го усвоиле „класичниот“ барокен стил, со помалку фокус на емоциите и бојата, а поголемо внимание на контурите на фигурите. Во Италија, барокниот стил е олицетворен во религиозни и митолошки слики во Гранд Манер од уметници како што се Карачи, [[Гвидо Рени]] и [[Лука Џордано]]. Илузионистичките фрески на црковниот таван од Пјетро да Кортона изгледале како да се отвораат кон небото. Во [[Холандска Република|Холандската Република]] се појавил многу потивок вид барок, каде што штафелајните слики со секојдневни теми биле популарни кај колекционерите од средната класа, а голем број на сликари станале специјалисти за жанрови, други за пејзажи, морски предели или мртва природа. Вермер, Жерар Терборх и Питер де Хох внесоа голема техничка префинетост во сликарството на домашни сцени, како и [[Вилем Класон Хеда]] мртва природа. Спротивно на тоа, Рембрант се истакнувал во сликањето на секаков вид субјекти и развил индивидуален сликарски стил во кој [[Кјароскуро|кјароскурото]] и темните позадини добиени од Караваџо и [[Утрехтски караваџизам|утрехските караваџисти]] го изгубиле својот театарски квалитет. Холандското барокно сликарство често се нарекува [[златно време на холандското сликарство]]. === Рококо === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Antoine_Watteau_-_The_Italian_Comedians_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Antoine Watteau, c. 1720| [[Антоан Вато]], околу 1720 година File:L'Embarquement_pour_Cythère,_by_Antoine_Watteau,_from_C2RMF_retouched.jpg|алт=Antoine Watteau, The Embarkation for Cythera, c. 1719| Антоан Вато, ''Испраќањето на бродот за Китера'', околу 1719 година File:François_Boucher,_Ruhendes_Mädchen_(1751,_Wallraf-Richartz_Museum).jpg|алт=François Boucher, 1751| Франсоа Буше, 1751 File:Maurice-Quentin_de_La_Tour_-_Pierre-Louis_Laideguive_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Maurice Quentin de La Tour, c. 1761| [[Морис Кантен де Латур]], ококу 1761 година File:Self-portrait_in_a_Straw_Hat_by_Elisabeth-Louise_Vigée-Lebrun.jpg|алт=Élisabeth-Louise Vigée-Le Brun, after 1782| [[Елизабет Виже Лебрен]], по&nbsp;1782 година File:Jean-Baptiste_Siméon_Chardin_029.jpg|алт=Jean-Baptiste-Siméon Chardin, c. 1728| [[Жан Симеон Шарден]], ок. 1728 година File:Gimbattiasta_Tiepolo_-_La_morte_di_Giacinto_(1752-53)_-_Museo_Nacional_Thyssen-Bornemisza_Madrid.jpg|алт=Giovanni Battista Tiepolo, c. 1752–1753| [[Џовани Батиста Тјеполо]], ок. 1752–1753 </gallery> [[File:The_Swing_(P430).jpg|мини|284x284пкс|Лулашката од Фрагонард, околу 1767–1768]] Во текот на 18 век, [[рококо]] сликарството следело како полесно продолжение на барокот, честопати несериозно и еротско, употребувајќи светли пастелни бои. Рококо стилот најпрвин се развил во украсните уметности и дизајнот на ентериер во Франција, кога наследувањето на [[Луј XV]] донело промена кај дворските уметници и општата уметничка мода. 1730-тите години го претставува врвот на францускиот рококо стил, претставен преку делата на [[Антоан Вато]] и [[Франсоа Буше]]. Рококото го задржал барокниот вкус за сложени форми и сложени шари, но почнало да ги интегрира своите различни карактеристики, вклучувајќи го и вкусот за ориентални дизајни и асиметрија. Рококо стилот се проширил и бил лесно прифатен во католичките делови на Германија, [[Чешка (историска област)|Бохемија]] и Австрија, каде што се споил со германските барокни традиции. Германскиот рококо стил бил применуван со ентузијазам во црквите и дворците, особено на југот, додека фредериковиот [[рококо]] стил се развил во [[Кралство Прусија|Кралството Прусија]]. Француските мајстори [[Антоан Вато|Вато]], Буше и Фрагонард го претставуваат стилот, како и [[Џовани Батиста Тјеполо]] и Жан-Батист-Симеон Шарден, кој од некои се смета за ''анти-рококо'' и еден од најдобрите француски сликари од 18 век. Францускиот рококо стил го вклучува и омилениот сликар на [[Дени Дидро]], [[Жан Батист Грез]], кој се истакнувал во портретите и [[Историско сликарство|историските слики]]. [[Пастел|Пастелниот]] сликар [[Морис Кантен де Латур]] и [[Елизабет Виже Лебрен]] биле високо успешни [[Портретно сликарство|портретни сликари]]. Англискиот портретист [[Вилијам Хогарт]] помогнал во развојот на теоретската основа за рококо убавината. Иако не намерно се повикува на движењето, тој во ''„Анализа на убавината“'' (1753) тврдел дека брановидните линии и S-кривите, истакнати во рококото, биле основа за грациозност и убавина во уметноста или природата, за разлика од правата линија или кругот во [[Класицизам|класицизмот]]. Падот на рококото започнал во раните 1760-ти, кога личности како [[Франсоа Волтер|Волтер]] и [[Жак Франсоа Блондел]] ја критикувале неговата површност и дегенерација. Блондел ја осудил „смешната мешавина од школки, змејови, трски, палми и растенија“ во современите ентериери. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://digi.ub.uni-heidelberg.de/sammlung6/allg/buch.xml?docname=blondel1737|title=Uni-Heidelberg.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20200317160351/http://digi.ub.uni-heidelberg.de/sammlung6/allg/buch.xml?docname=blondel1737|archive-date=17 March 2020|accessdate=5 February 2009}}</ref> === Портрет === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Sir_Anthony_Van_Dyck_-_Charles_I_(1600-49)_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Anthony van Dyck, 1635–1636| [[Антонис ван Дајк]], 1635-1636 File:The_Blue_Boy.jpg|алт=Thomas Gainsborough, c. 1770| [[Томас Гејнсборо]], околу 1770 година File:Sir_Joshua_Reynolds_-_Colonel_Acland_and_Lord_Sydney-_The_Archers_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Joshua Reynolds, 1769| [[Џошуа Рејнолдс]], 1769 година File:William_Hogarth_by_William_Hogarth.jpg|алт=William Hogarth, c. 1757| [[Вилијам Хогарт]], околу 1757 година File:Sleepingnymph.jpg|алт=Angelica Kauffman, c. 1780| [[Ангелика Кауфман]], околу 1780 година </gallery>[[Портрет|Портретот]] претставувал важна компонента на сликарството во сите земји, но особено во [[Англија]], каде што лидери биле директните реалисти Хогарт и Франсис Хејман, швајцарката Анџелика Кауфман, [[Томас Гејнсборо]] и [[Џошуа Рејнолдс]] во поласкави стилови под влијание на фламанскиот [[Антонис ван Дајк]]. === Неокласицизам === <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:Benjamin_West_005.jpg|алт=Benjamin West, The Death of General Wolfe, 1770| Бенџамин Вест, ''Смртта на генералот Волф'', 1770 File:Watsonandtheshark-original.jpg|алт=John Singleton Copley, 1778| Џон Синглтон Копли, 1778 File:David-Oath_of_the_Horatii-1784.jpg|алт=Jacques-Louis David, Oath of the Horatii, 1784| [[Жак-Луј Давид]], ''[[Заклетвата на Хорациеви|Заклетва на Хорациеви]]'', 1784 година File:David_-_The_Death_of_Socrates.jpg|алт=Jacques-Louis David, 1787| [[Жак-Луј Давид]], 1787 File:Johann_Joachim_Winckelmann_(Raphael_Mengs_after_1755).jpg|алт=Anton Raphael Mengs, portrait of Johann Joachim Winckelmann, c. 1777, Metropolitan Museum of Art| [[Антон Рафаел Менгс]], портрет на Јохан Јоаким Винкелман, 1777 година, [[Метрополитен (музеј)|Метрополитен]] </gallery>До 1785 година, рококото излегло од мода во [[Франција]], прво заменето во архитектурата, а потоа и во сликарството, од строгиот ред и сериозност на [[Неокласицизам|неокласичните]] уметници како што е [[Жак-Луј Давид]], чии импозантни историски слики што прикажуваат и историски и современи настани ги отелотворувале идеалите на [[Француска револуција|Француската револуција]]. Претходната Американска [[Американска револуција|револуција,]] исто така, доживеала свои неокласични сликари, како што се [[Бенџамин Вест]] и [[Џон Синглтон Копли]]. <ref>{{Наведено списание|last=Flexner|first=James Thomas|author-link=James Thomas Flexner|year=1952|title=Benjamin West's American Neo-Classicism|journal=New-York Historical Society Quarterly|volume=36|pages=5–41}} Reprinted in ''America's Old Masters'' (New York, 1967), pp.&nbsp;315–40.</ref> Неокласичарите во Германија го вклучуваат [[Антон Рафаел Менгс]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.museodelprado.es/en/whats-on/new/the-museo-del-prado-reassesses-the-figure-of/590f9912-48e5-270d-72d2-5c4fe7164192|title=The Museo del Prado reassesses the figure of Mengs, the “creator” of Neoclassicism|date=November 24, 2025}}</ref> == 19 век == <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Antoine-Jean_Gros_-_Bonaparte_Visiting_the_Plague_Victims_of_Jaffa.jpeg|Антоан Жан Грос, 1804 File:John_Constable_-_The_Vale_of_Dedham_-_Google_Art_Project.jpg|[[Џон Констабл]], 1802 File:Ingres,_Napoleon_on_his_Imperial_throne.jpg|Наполеон на неговиот царски престол, [[Жан Огист Доминик Енгр]], 1806 File:Jean-Auguste-Dominique_Ingres_-_La_Baigneuse_Valpinçon.jpg|Жан Огист Доминик Енгр, 1808 File:JEAN_LOUIS_THÉODORE_GÉRICAULT_-_La_Balsa_de_la_Medusa_(Museo_del_Louvre,_1818-19).jpg|[[Теодор Жерико]], 1819 File:Caspar_David_Friedrich_-_Wanderer_above_the_Sea_of_Fog.jpeg|[[Каспар Давид Фридрих]], ''[[Талкач над морето од магла|Талкач над морето од магла,]]'' околу 1818 File:Caspar_David_Friedrich_-_Mondaufgang_am_Meer_-_Google_Art_Project.jpg|Каспар Давид Фридрих, околу 1822 File:Karl_Brullov_-_The_Last_Day_of_Pompeii_-_Google_Art_Project.jpg|Карл Брјулов, 1827 File:La_Liberté_guidant_le_peuple_-_Eugène_Delacroix_-_Musée_du_Louvre_Peintures_RF_129_-_après_restauration_2024.jpg|[[Ежен Делакроа]], 1830 File:Cole_Thomas_The_Oxbow_(The_Connecticut_River_near_Northampton_1836).jpg|Хадсонова школа, Томас Кол, „Оксбоу“ (Реката Конектикат во близина на Нортхемптон) (1836), Метрополитен File:The_Fighting_Temeraire,_JMW_Turner,_National_Gallery.jpg|Вилијам Тарнер, 1838 File:Slave-ship.jpg|Вилијам Тарнер, 1840 File:Hovhannes_Aivazovsky_-_The_Ninth_Wave_-_Google_Art_Project.jpg|Иван Ајвазовски, 1850 File:Gustave_Courbet_-_The_Stonebreakers_-_WGA05457.jpg|Гистав Кубе, 1849 File:Gustave_Courbet_-_A_Burial_at_Ornans_-_Google_Art_Project.jpg|Гистав Кубе, 1849–1850 File:Albert_Bierstadt_-_A_Storm_in_the_Rocky_Mountains,_Mt._Rosalie_-_Google_Art_Project.jpg|Алберт Бирштат, 1866 File:Corot.villedavray.750pix.jpg|[[Жан-Батист-Камиј Коро]], околу 1867 File:Johan_Barthold_Jongkind_-_Overschie_bij_maneschijn.jpg|Јохан Јонгкинд, 1871, предвесник на импресионизмот File:Road_to_Versailles_at_Louveciennes_1869_Camille_Pissarro.jpg|[[Камиј Писаро]]1872 File:Claude_Monet,_Impression,_soleil_levant.jpg|[[Клод Моне]], 1872 File:Manet-Die_Barke.jpg|''[[Клод Моне слика во своето ателје]]'', 1874 File:Renoir,_Pierre-Auguste_-_Dance_at_Le_Moulin_de_la_Galette,_1876.jpg|[[Пјер Огист Реноар]], 1876 File:Edgar_Degas_-_In_a_Café_-_Google_Art_Project_2.jpg|[[Едгар Дега]], 1876 File:Edouard_Manet,_A_Bar_at_the_Folies-Bergère.jpg|[[Едуар Мане]], 1882 File:Mary_Cassatt_-_The_Child's_Bath_-_Google_Art_Project.jpg|[[Мери Касат]], Бањањетна детето, 1893 File:Mary_Cassatt_-_The_Boating_Party_-_Google_Art_Project.jpg|[[Мери Касат]], 1893–1894 File:Serov_devochka_s_persikami.jpg|[[Валентин Серов]], 1887 File:Vincent_Willem_van_Gogh_128.jpg|[[Винсент ван Гог|Vincent van Gogh]], 1888 File:Van_Gogh_-_Starry_Night_-_Google_Art_Project.jpg|[[Ѕвездена ноќ]], ван Гог, 1889 File:Arnold_Boecklin_-_Island_of_the_Dead,_Third_Version.JPG|[[Арнолд Беклин]], 1883 File:Ilja_Jefimowitsch_Repin_009.jpg|[[Иљја Репин]], 1891 File:Gauguin_-_Where_Do_We_Come_From%3F_What_Are_We%3F_Where_Are_We_Going%3F_(1897-98).jpg|[[Пол Гоген]], 1897–1898 File:A_Sunday_on_La_Grande_Jatte,_Georges_Seurat,_1884.png|[[Жорж Пјер Сера]], 1884–1886 File:Swimming_hole.jpg|Томас Икинс, 1884–1885 File:Albert_Pinkham_Ryder_-_Moonlit_Cove_-_Google_Art_Project.jpg|Алберт Пинкам Рајдер, 1890 File:Winslow_Homer_-_After_the_Hurricane,_Bahamas.jpg|Винслоу Хомер, 1899 </gallery>До средината на 19 век, сликарството станало повеќе средство за личен израз, бидејќи сликарите биле ослободени од барањата на нивното покровителство и можеле да прикажуваат само сцени од религијата, митологијата, портретите или историјата. === Романтизам === [[File:El_Tres_de_Mayo,_by_Francisco_de_Goya,_from_Prado_thin_black_margin.jpg|мини|240x240пкс| [[Франсиско Гоја|Франциско Гоја]], 3 мај 1814 година]] Наследник на Давид станал [[Жан Огист Доминик Енгр|Енгр]]. Делото на Енгр веќе содржи голем дел од сензуалноста, но не и спонтаноста што требало да го карактеризира [[Романтизам|романтизмот]]. Романтичарите го претвориле [[Пределно сликарство|пределното сликарство]] во главен жанр, кој дотогаш се сметал за спореден жанр или како украсна позадина. Романтистичките сликари се [[Џон Констабл]], [[Ежен Делакроа]], [[Каспар Давид Фридрих|Каспар Давид Фридрих,]] [[Теодор Жерико]], [[Франсиско Гоја|Франциско де Гоја]], чии подоцнежни дела го прикажуваат романтичарскиот интерес за ирационалното, и Вилијам Тарнер. Романтистичките сликари влијаеле врз мистериозниот швајцарски симболист [[Арнолд Беклин]], комбинацијата на посветеност кон природата со носталгија кон средновековната култура на англиското прерафаелитско братство, како и врз уметникот од естетското движење Џејмс Абот Мекнил Вислер со неговата софистицираност, декаденција и филозофија на „[[Ларпурлартизам|уметност заради уметност]]“. Американските романтични пределни сликари биле познати како [[Школа на реката Хадсон|школата на реката Хадсон]]: <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0268/is_5_40/ai_82469521/print|title=Novack, Barbara ''American Sublime'' Artforum, 2002, retrieved 30 October 2008|work=Artforum|archive-url=https://web.archive.org/web/20050531195142/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0268/is_5_40/ai_82469521/print|archive-date=31 May 2005|accessdate=2014-08-08}}</ref> вклучувајќи ги [[Томас Коул|Томас Кол]], Фредерик Едвин Черч, Алберт Бирштат, Томас Моран и Џон Фредерик Кенсет. Луминизмот било поврзано движење. === Реализам === Значајна сила во свртувањето кон реализмот во средината на векот бил [[Гистав Курбе]], чии неидеализирани слики на обични луѓе ги навредувале гледачите навикнати на конвенционалните теми и мазната завршна обработка на [[Академска уметност|академската уметност]], но инспирирале многу помлади уметници. Жан Франсоа Мије, водечкиот сликар на [[Барбизонска школа|Барбизонската школа]], сликал пејзажи и сцени од животот на селаните. Со Барбизонската школа лабаво бил поврзан и [[Жан-Батист-Камиј Коро]], кој творел и во романтичарски и во [[Реализам (уметност)|реалистички]] стил; неговото творештво го најавува [[импресионизмот]], исто како и делата на Јохан Јонгкинд и Ежен Буден (кој бил еден од првите француски пејзажисти што сликале на отворено). Буден извршил значајно влијание врз младиот [[Клод Моне]], кого во 1857 година го запознал со сликањето на отворено ([[пленер]]). === Импресионизам === [[File:The_Water-Lily_Pond_-_Google_Arts_&_Culture.jpg|мини|220x220пкс| Моне, ''Водни лилјани и Јапонски мост'', 1899, едно од серијата монументални дела на [[Водни лилјани (циклус на Моне)|Водни лилјани]] насликани во [[Живерни]].]] Во втората третина од векот, импресионистите како Моне, [[Едуар Мане]], [[Пјер Огист Реноар|Пјер-Огист Реноар]], [[Камиј Писаро|Камил Писаро]], [[Алфред Сисли]], [[Берта Моризо|Берт Моризо]], [[Мери Касат]] и [[Едгар Дега]] работеле на подиректен пристап отколку што претходно бил изложен јавно. Тие ја избегнувале алегоријата и наративот во корист на индивидуализирани одговори на современиот свет, понекогаш насликани со малку или без никаква подготвителна студија, потпирајќи се на вештина во цртањето и високо хроматска палета. Моне, Писаро и Сисли сликале заедно ''во пленер'', користејќи го пределот како нивен примарен мотив, при што минливоста на светлината и времето играле главна улога во нивната работа. <ref>Bomford, David, Jo Kirby, John Leighton, Ashok Roy, and Raymond White (1990). ''Impressionism''. London: National Gallery. pp. 21–27. {{ISBN|0-300-05035-6}}.</ref> Сликајќи на сончева светлина директно од природата и смело употребувајќи ги живописните, синтетички пигменти достапни од почетокот на векот, тие развиле полесен и посветол начин на сликање. Додека Сисли најблиску се придржувал до оригиналните принципи на импресионистичката перцепција на пределот, Моне барал предизвици во сè похроматски и променливи услови. Мане, Дега, Реноар, Моризо и Касат се концентрирале првенствено на човечката тема. И Мане и Дега ги реинтерпретирале класичните фигуративни канони во современи ситуации; во случајот на Мане, реимагинациите наишле на непријателски прием од јавноста. Реноар, Морисо и Касат се свртиле кон домашниот живот за инспирација, при што Реноар се фокусирал на женската голотија. Американските импресионисти биле Чајлд Хасам, Џон Хенри Твахтман и Теодор Робинсон. Исто така, правецот извршил влијание врз сликарите кои не биле првенствено импресионисти во теорија, како што е портретистот и пределистот [[Џон Сингер Сарџент]]. Во исто време, во Америка, на почетокот на 20 век, постоел еден вроден и речиси изолиран реализам, богато отелотворен во фигуративното дело на [[Томас Икинс]], Ашканската школа и пејзажите и морските пејзажи на [[Винслоу Хомер]], чии сите слики биле длабоко вложени во цврстината на природните форми. Визионерскиот пејзаж, мотив кој во голема мера зависи од двосмисленоста на ноктурното, ги пронашол своите застапници кај Алберт Пинкам Рајдер и Ралф Алберт Блејклок. === Постимпресионизам === [[Постимпресионизам|Постимпресионистите]] од парискиот [[Бел Епок]], како што се [[Пол Сезан]], [[Винсент ван Гог]], [[Пол Гоген]], [[Анри де Тулуз-Лотрек]] и [[Дивизионизам|дивизионистот]] и пуантилист [[Жорж Пјер Сера|Жорж Пјер Сера,]] го довеле сликарството до работ на [[Модернизам|модернизмот]]. Желбата на Сезан да ги обедини класичните композиции со револуционерна апстракција на природните форми се сметала за претходник на уметноста од 20 век. Бурниот метод на нанесување боја на Ван Гог, заедно со звучната употреба на боја, ги претскажал [[Експресионизам|експресионизмот]] и [[Фовизам|фовизмот]]. За Гоген, импресионизмот отстапил место на личен симболизам. Сера ја преобразил скршената боја на импресионизмот во научна оптичка студија, структурирана на композиции слични на [[фриз]], привлекувајќи многу следбеници како што е Пол Сињак. === Симболизам === [[File:The_Scream.jpg|мини| [[Едвард Мунк]], „Врисок“, 1893, симболизам и ран експресионизам]] Кон крајот на 19 век, исто така, имало неколку, прилично различни, групи симболистички сликари чии дела резонирале кај помладите уметници од 20 век, особено кај [[Фовизам|фовистите]] и [[Надреализам|надреалистите]]. Помеѓу нив биле Беклин, [[Гистав Моро]], [[Одилон Редон]], [[Пјер Пуви де Шаван]], [[Анри Фантен-Латур]], [[Фердинанд Ходлер]], [[Едвард Мунк]], Фелисиен Ропс, Јан Туроп и [[Густав Климт]], како и [[Руски симболизам|руските симболисти]] како што е [[Михаил Врубељ]]. Симболистичките сликари ја копале [[Мит|митологијата]] и соновните слики за визуелен јазик на душата, барајќи евокативни слики кои потсетуваат на статичен свет на тишина. Симболите кои се употребуваат во симболизмот не се познатите [[Амблем|амблеми]] на мејнстрим [[Иконографија|иконографијата]], туку интензивно лични, приватни, нејасни и двосмислени извори. Повеќе филозофија отколку вистински стил на уметност, симболистичките сликари влијаеле врз современото движење [[југендстил]] и [[Авангарда|авангардната]] [[Наби (уметност)|„Наби“]], како што е Пјер Бонар.. == 20 век == <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="7"> File:Rousseau-Hungry-Lion.jpg|алт=Henri Rousseau, 1905, The Hungry Lion Throws Itself on the Antelope| [[Анри Русо]], 1905, ''Гладниот лав се фрла на антилопата'' File:Paul_Cézanne_047.jpg|алт=Paul Cézanne, 1906| [[Пол Сезан]], 1906 година </gallery>Западното сликарство од 20 век влијаело врз сите визуелни уметности, од [[Модернизам|модернистичката]] архитектура и дизајн, до [[Авангарда|авангардниот]] филм, театарот и современиот танц; и станало експериментална визуелна лабораторија, од фотографија и конкретна поезија до [[Реклама|рекламна уметност]] и мода. === Фовизам === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="7"> File:Matisse-Woman-with-a-Hat.jpg|алт=Henri Matisse, 1905, Fauvism| [[Анри Матис]], 1905, [[Фовизам]] File:Derain_CharingCrossBridge.png|алт=André Derain, Fauvism, 1906 Charing Cross Bridge, London, an homage to the famous series by Monet| [[Андре Дерен]], [[Фовизам]], 1906 Черинг Крос Бриџ, Лондон, почит кон познатата серија од Моне File:SeineChatou.JPG|алт=Maurice de Vlaminck, Fauvism, 1906| [[Морис де Вламенк|Морис де Вламинк]], [[Фовизам]], 1906 година File:Matissedance.jpg|алт=Henri Matisse, 1910, late Fauvism, The Dance signifies a key point in the development of modern painting, reflecting Matisse's fascination with primitive art.| [[Анри Матис]], 1910, доцен [[фовизам]], ''Танцот'' означува клучна точка во развојот на модерното сликарство, одразувајќи ја фасцинацијата на Матис со [[Примитивна уметност|примитивната уметност]]. </gallery> [[File:Matisse_-_Green_Line.jpeg|мини|225x225пкс| [[Анри Матис]], ''„Зелената лента“'', [[фовизам]], 1905, предизвикала сензација во Париз кога била првпат изложена.]] Наследството на постимпресионистичките сликари станало од суштинско значење за развојот на модерната уметност. На почетокот на 20 век, [[Анри Матис]] и [[Андре Дерен]] {{Efn|Во 1906 година, по предлог на неговиот трговец со уметнички дела Амброаз Волар, Андре Дерен заминал во Лондон.}} заедно со неколку други уметници, вклучувајќи ги [[Жорж Брак]], [[Шарл Камоан]], [[Раул Дифи]], Алберт Марке, холанѓанецот [[Кес ван Донген]] и [[Морис де Вламенк|Морис де Вламинк,]] го револуционизирале парискиот уметнички свет со „диви“, разнобојни, експресивни пејзажи и слики со фигури што критичарите ги нарекле [[фовизам]] по Есенскиот салон од 1905 година. <ref>''The "Wild Beasts" Fauvism and its Affinities,'' [[John Elderfield]], Museum of Modern Art 1976, {{ISBN|0-87070-638-1}}</ref> {{Efn|Групата го добила своето име откако критичарот Луј Воксел (Louis Vauxcelles) го опишал нивното творештво со фразата „Donatello chez les fauves“ („Донатело меѓу дивите ѕверови“).,<ref>{{cite journal |language=fr |last1=Vauxcelles |first1=Louis |author-link=Louis_Vauxcelles |date=17 October 1905 |title=Le Salon d'Automne |trans-title=The Fall Salon |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k7522165g/f6.item.r=Donatello.zoom |journal=[[Gil Blas]] |location=Paris |publisher=[[Augustin-Alexandre Dumont]] |page=Supplement, 6 |number=9500 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151229053045/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k7522165g/f6.item |archive-date=2015-12-29 |issn=1149-9397 |access-date=2015-12-28 |quote=La candeur de ces bustes surprend, au milieu de l'orgie des tons purs : Donatello chez les fauves}}</ref> спротиставувајќи ги сликите на скулптурата во ренесансен стил што се наоѓаше во истата просторија со нив.<ref name="oup-fauvism">Chilver, Ian (Ed.). [http://www.enotes.com/oxford-art-encyclopedia/fauvism "Fauvism"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111109091224/http://www.enotes.com/oxford-art-encyclopedia/fauvism |date=2011-11-09 }}, The Oxford Dictionary of Art, Oxford University Press, 2004. Retrieved from enotes.com, 26 December 2007.</ref> Сцената од џунглата „Гладниот лав се фрла врз антилопата“ од Анри Русо (кој не бил фовист) висела во близина на делата на Матис и можеби го инспирирала саркастичниот термин употребен во печатот.<ref>[[Roberta Smith|Smith, Roberta]] (2006). [https://www.nytimes.com/2006/07/14/arts/design/14rous.html?_r=1&oref=slogin&pagewanted=print "Henri Rousseau: In imaginary jungles, a terrible beauty lurks"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220612143102/http://www.nytimes.com/2006/07/14/arts/design/14rous.html?_r=2 |date=2022-06-12 }} ''The New York Times'', 14 July 2006. Accessed 29 December 2007</ref> Коментарот на Воксел бил објавен на 17 октомври 1905 година во дневниот весник „Жил Блас“ (Gil Blas) и навлегол во широка употреба.<ref name="oup-fauvism" /><ref>[[John Elderfield]], The ''"Wild Beasts" Fauvism and Its Affinities,'' 1976, [[Museum of Modern Art]], p. 43, {{ISBN|0-87070-638-1}}</ref>}} Фовизмот немал конкретни теории и бил краткотраен, и повеќе не претставувал шокантно движење до 1907 година. {{Efn|Гијом Аполинер рекол за Матис во статија објавена во „Ла Фаланж“: „Овде не се соочуваме со екстравагантен или екстремистички потфат: уметноста на Матис е крајно разумна.“<ref>''Picasso and Braque pioneering cubism'' [[William Rubin]], published by the [[Museum of Modern Art]], New York, copyright 1989, {{ISBN|0-87070-676-4}} p. 348.</ref>}} Фовизмот ги нагласувал сликарските квалитети и имагинативната употреба на длабока боја над репрезентативните вредности, следејќи го духот изразен во 1888 година од [[Пол Гоген]] до Пол Серузије,<blockquote>Како ги гледаш овие дрвја? Тие се жолти. Значи, внеси жолта боја; оваа сенка, која повеќе влече кон сино, насликај ја со чист ултрамарин; а овие црвени лисја? Употреби вермилион.</blockquote>  === Кубизам === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="7"> File:Juan_Gris_-_Portrait_of_Pablo_Picasso_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Juan Gris, 1912, Cubism| Хуан Грис, 1912, Кубизам File:Robert_Delaunay,_1912,_Les_Fenêtres_simultanée_sur_la_ville_(Simultaneous_Windows_on_the_City),_40_x_46_cm,_Kunsthalle_Hamburg.jpg|алт=Robert Delaunay, 1912, Simultaneous Windows on the City, Kunsthalle Hamburg, Orphism| Роберт Делоне, 1912, ''Симултани прозорци кон градот'', Салон на уметноста, Орфизам File:Leger_railway_crossing.jpg|алт=Fernand Léger, 1919, Synthetic Cubism, Tubism| Фернан Леже, 1919, [[Кубизам|Синтетички кубизам]], тубизам </gallery> [[File:Les Demoiselles d'Avignon (7925004644).jpg|мини|207x207пкс| [[Пабло Пикасо]], ран [[кубизам]], ''[[Госпоѓиците од Авињон|„Госпоѓиците од Авињон“]]'' (1907), нова и радикална слика што прикажува сцена од бордел со пет вознемирени проститутки.]] [[Пабло Пикасо]], честопати контрастиран со Матис, ги насликал своите први [[Кубизам|кубистички]] слики врз основа на сезановата идеја дека сите прикази на природата можат да се сведат на три цврсти тела: [[коцка]], [[сфера]] и [[конус]]. Стилот на Пикасо потсетува на [[Африкански маски|африканските племенски маски]] и неговите сопствени кубистички пронајдоци. Пикасо и Брак заеднички го развиле кубизмот во периодот помеѓу 1908 до 1912 година, школа во која биле вклучени Жан Мецингер, Алберт Глез, Фернан Леже, Анри ле Фоконие и Робер Делоне. Набрзо им се придружиле [[Хуан Грис]], [[Марсел Дишан]], [[Александар Архипенко]], Јозеф Чаки и други. <ref name="Christopher Green">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent|title=Christopher Green, 2009, Cubism, MoMA, Grove Art Online, Oxford University Press|publisher=Moma.org|accessdate=2014-08-08}}</ref> [[Кубизам|Синтетичкиот кубизам]], практикуван од Пикасо и Брак, се карактеризира со различни текстури, површини, елементи на [[колаж]], залепена хартија и голема разновидност на споени теми. Французинот Робер Делоне и чехот Франтишек Купка станале пионери на орфизмот под влијание на кубизмот. Во првите две децении од 20 век, по кубизмот се појавиле неколку други важни движења; [[футуризам]] (Бала), [[супрематизам]] ([[Казимир Малевич|Малевич]]) и [[Конструктивизам (уметност)|конструктивизам]] (Татлин). === Експресионизам === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="5"> File:The_Kiss_-_Gustav_Klimt_-_Google_Cultural_Institute.jpg|алт=Gustav Klimt, 1907–1908| [[Густав Климт]], 1907–1908 File:Egon_Schiele_-_Self-Portrait_with_Physalis_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Egon Schiele, Symbolism and Expressionism, 1912| [[Егон Шиле]], Симболизам и [[експресионизам]], 1912 File:Modigliani_-_Nu_couché.jpg|алт=Amedeo Modigliani, Symbolism and Expressionism, 1917| [[Амедео Модиљани|Амадео Модиљани]], Симболизам и [[експресионизам]], 1917 File:Kirchner_-_Erich_Heckel_an_der_Staffelei.jpg|алт=Die Brücke, Portrait of Erich Heckel at the easel, by Ernst Ludwig Kirchner, c. 1907| [[Мост (уметност)|Die Brücke]], Портрет на Ерих Хекел на триножник, од Ернст Лудвиг Кирхнер, 1907 година File:Wassily_Kandinsky,_1903,_The_Blue_Rider_(Der_Blaue_Reiter),_oil_on_canvas,_52.1_x_54.6_cm,_Stiftung_Sammlung_E.G._Bührle,_Zurich.jpg|алт=Wassily Kandinsky, Der Blaue Reiter (The Blue Rider), 1903, namesake of the movement.| [[Василиј Кандински]], „Синиот јавач “ (Der Blue Reiter), 1903, истоимен по движењето. {{Efn|За Кандински, „сината“ е боја на духовноста: колку е потемна сината боја, толку повеќе таа го буди човечкиот копнеж по вечното.<ref>[http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=86 Der Blaue Reiter, Tate Glossary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110802022524/https://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=86 |date=2 August 2011 }} retrieved 10 August 2009</ref>}} File:Last_Judgment_by_Wassily_Kandinsky.jpg|алт=Wassily Kandinsky, Last Judgment, 1910, Der Blaue Reiter group formed in response to the rejection of this painting from an exhibition| [[Василиј Кандински]], ''Страшниот суд'', 1910 година, групата „Синиот јавач“ формирана како одговор на отфрлањето на оваа слика од изложбата. </gallery> [[File:Jawlensky_Sakharoff.jpg|мини|167x167пкс| Алексеј фон Јавленски, 1909 година, ''Портрет на Александар Сахаров''.]] Симболизмот и [[Експресионизам|експресионизмот]] карактеризираат неколку движења што сочинуваат голем дел од [[Авангарда|авангардната]] уметност која се создава во Западна, Источна и Северна Европа. Експресионистичките дела биле насликани во голема мера помеѓу Првата и Втората светска војна, главно во Франција, Германија, Норвешка, Русија, Белгија и Австрија, каде што експресионистите биле под големо влијание на Климт. НАјпознатата група на експресионисти ги вклучувала [[Марк Шагал]], [[Егон Шиле]], [[Едвард Мунк]], Емил Нолде, Хаим Сутин, Џејмс Енсор, [[Оскар Кокошка]], [[Ернст Лудвиг Кирхнер]], Макс Бекман, [[Франц Марк]], Жорж Руо, [[Амедео Модиљани|Амадео Модиљани]], како и некои американци во странство, како што се Марсден Хартли и Стјуарт Дејвис, кои се сметале за влијателни експресионистички сликари. Иако [[Алберто Џакомети]] првенствено се смета за надреалистички скулптор, тој создал и интензивни експресионистички слики. [[Мост (уметност)|Die Brücke]] била група германски [[Експресионизам|експресионистички]] уметници која била формирана во [[Дрезден]] во 1905 година, вклучувајќи ги Фриц Блејл, [[Ерих Хекел]], [[Ернст Лудвиг Кирхнер]] и Карл Шмит-Ротлуф. Подоцнежните членови биле Макс Пехштајн и [[Ото Милер]]. Оваа значајна група имала големо влијание врз развојот на модерната уметност во 20 век и го создала стилот на [[експресионизам]].<ref name="bruckemuseumbrucke">[http://www.bruecke-museum.de/englbleyl.htm "The Artists' Association 'Brücke'"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120511230248/http://www.bruecke-museum.de/englbleyl.htm|date=11 May 2012}}, [[Brücke-Museum (Berlin)|Brücke Museum]]. Retrieved 7 September 2007.</ref> Der Blaue Reiter (Синиот јавач) било германско експресионистичко движење кое траело од 1911 до 1914 година, вклучувајќи ги [[Василиј Кандински]], [[Франц Марк]], [[Аугуст Маке|Август Маке]], Алексеј фон Јавленски, Маријана фон Верефкин, Лионел Фајнингер и други. На ова движење му недостасувало средишен уметнички манифест, и било центрирано околу Кандински и Марк. Уметниците Габриеле Минтер и [[Паул Кле]] исто така биле вклучени во правецот. === Апстрактна уметност === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Gray_Tree_1911.jpg|алт=Piet Mondrian, 1911, early De Stijl| [[Пит Мондријан]], 1911 година, почетокот [[Де Стајл|на Де Стајл]] File:Cosmic_Synchrony.jpg|алт=Morgan Russell, Cosmic Synchromy (1913–14), Synchromism| Морган Расел, ''Космичка синхромија'' (1913–14), Синхромизам File:Piet_Mondriaan,_1939-1942_-_Composition_10.jpg|алт=Piet Mondrian, "Composition No. 10" 1939–1942, De Stijl| [[Пит Мондријан]], ''„Композиција бр. 10“'' 1939–1942, [[Де Стајл]] </gallery> [[File:Composition_VII_-_Wassily_Kandinsky,_GAC.jpg|мини|220x220пкс| [[Василиј Кандински]], 1913, раѓање на апстрактната уметност.]] Кандински е еден од првите модерни сликари на [[апстрактна уметност]]. Како ран [[Модернизам|модернист]], тој теоретизирал, како и современите [[Окултизам|окултисти]] и [[Теозофија|теозофисти]] како [[Мадам Блаватска|Елена Петровна Блаватска]], дека чистата визуелна апстракција имала короларни вибрации со звукот и музиката. Тие тврделе дека чистата апстракција може да изрази чиста духовност, а Кандински го напишал делото ''„За духовното во уметноста“''. Други големи пионери на апстрактната уметност се швеѓанката [[Хилма аф Клинт|Хилмааф Клинт]], русинот [[Казимир Малевич]] и швајцарецот [[Паул Кле]]. Орфизмот на Делони влијаел врз апстрактното сликарство со неговата смела употреба на бои и неговото експериментирање и со длабочината и со тонот. [[Синхромизам|Синхромистите]] како Морган Расел слично биле под влијание на врската на бојата со музиката. Уметноста на [[Пит Мондријан]] била поврзана и со неговите духовни и филозофски проучувања. Во 1908 година тој се заинтересирал за теозофијата, а голем дел од работата на Мондријан до крајот на неговиот живот била инспирирана од неговата потрага по тоа духовно знаење. [[Де Стајл|Де Стајл,]] исто така познато како [[неопластицизам]], претставувало холандско уметничко движење основано во 1917 година, вклучувајќи ги [[Тео ван Дусбург]], [[Пит Мондријан]], Вилмос Хусар и Барт ван дер Лек. <ref name="tate">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=82|title=De Stijl|work=Tate Glossary|publisher=The Tate|archive-url=https://web.archive.org/web/20040904194458/http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=82|archive-date=4 September 2004|accessdate=31 July 2006}}</ref> <ref name="archdic">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/dictionaryofarch00curl_0|title=A Dictionary of Architecture and Landscape Architecture|last=Curl|first=James Stevens|publisher=Oxford University Press|year=2006|isbn=0-19-860678-8|edition=Second|type=Paperback|url-access=registration}}</ref> ''„Де Стајл“'' било и името на списанието што го издавал ван Дусбург, пропагирајќи ги теориите на групата. Движењето „Де Стајл“ било под влијание на [[Кубизам|кубистичкото]] сликарство, како и на мистицизмот и идеите за „идеални“ геометриски форми (како што е „совршената права линија“) во [[Неоплатонизам|неоплатонската]] филозофија на математичарот Метју Шенмакерс. Застапниците на Де Стајл се стремеле да изразат нов [[Утопија|утописки]] идеал за духовна хармонија и ред, застапувајќи чиста апстракција и универзалност преку сведување на суштината на формата и бојата; тие ги поедноставиле визуелните композиции во вертикални и хоризонтални насоки и употребувале само основни бои заедно со црно-бело. {{Efn|Всушност, според онлајн-статијата на галеријата [[Тејт]] за неопластицизмот, самиот Мондријан ги изнесува овие одредници во својот есеј „Неопластицизмот во сликовната уметност“. Тој пишува: „... оваа нова пластична идеја ќе ги занемари поединостите на надворешниот изглед, односно природната форма и боја. Напротив, таа треба да го најде својот израз во апстракцијата на формата и бојата, односно во правата линија и јасно дефинираната примарна боја.“ Во статијата на Тејт понатаму се сумира дека оваа уметност допушта „само примарни бои и не-бои, само квадрати и правоаголници, само прави линии – хоризонтални или вертикални.“<ref>{{cite web |url=http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=191|title=Neo-Plasticism|publisher=tate.org.uk|access-date=3 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080910121539/http://tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=191|archive-date=10 September 2008}}</ref> Во онлајн-статијата на Музејот „Гугенхајм“ (музеј Соломон Р. Гугенхајм) посветена на движењето „Де Стајл“ (De Stijl), овие карактеристики се сумирани на сличен начин: „Тоа [Де Стајл] се засноваше на фундаменталниот принцип на геометријата на правата линија, квадратот и правоаголникот, во комбинација со изразена асиметрија; на доминантната употреба на чисти основни бои заедно со црната и белата; како и на односот меѓу позитивните и негативните елементи во распоредот на нерепрезентативни форми и линии.“<ref>{{cite web|url=http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html|title=The style; Holland, 1917|publisher=guggenheimcollection.org|access-date=30 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080821042905/http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html|archive-date=21 August 2008}}</ref>}} === Американски и европски модернизам, Баухаус === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="5"> File:Nature_Symbolized.jpg|алт=Arthur Dove, early American modernism, 1911| Артур Дав, ран американски модернизам, 1911 година File:Portrait_of_a_German_Officer,_Marsden_Hartley.jpg|алт=Marsden Hartley, American modernism, 1914| Марсден Хартли, американски модернизам, 1914 File:Davis_Stuart_Lucky_Strike_1921.jpg|алт=Stuart Davis, American modernism, 1921| Стјуарт Дејвис, американски модернизам, 1921 File:Patrick_Henry_Bruce_-_Painting.jpg|алт=Patrick Henry Bruce, American modernism, 1929–1930| Патрик Хенри Брус, американски модернизам, 1929–1930 File:The_dining_room_in_the_country_by_Pierre_Bonnard_(1913).jpg|алт=Pierre Bonnard, 1913, European modernist Narrative painting| Пјер Бонар, 1913, европско [[Модернизам|модернистичко наративно сликарство]] File:Tale_à_la_Hoffmann,_1921_-_Paul_Klee,_MET_DT1768.jpg|алт=Paul Klee, Bauhaus, 1921| [[Паул Кле]], [[Баухаус]], 1921 </gallery>[[Американски модернизам|Американските модернистички]] сликари во периодот помеѓу Првата и Втората светска војна имале стремеж да заминат во Европа за признание. Марсден Хартли, Патрик Хенри Брус, Стјуарт Дејвис и Џералд Мерфи создале репутација во странство. Хартли експериментирал со експресионизам, додека Брус создавал слики поврзани со [[Кубизам|кубизмот]] во Европа.<ref>Agee and Rose, 1979, p. 8.</ref> Во текот на 1920-тите, фотографот Алфред Штиглиц изложил дела [[Џорџија О'Киф|од Џорџија О'Киф]], Артур Дав, Алфред Хенри Маурер, Чарлс Демут, Џон Марин и други уметници, вклучувајќи ги и европските уметници Матис, Роден, Анри Русо, Сезан и Пикасо, во неговата галерија ''291'' во Њујорк. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nga.gov/exhibitions/modart_2.shtm|title=National Gallery of Art, retrieved 11 November 2008|publisher=Nga.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222210146/http://www.nga.gov/exhibitions/modart_2.shtm|archive-date=22 December 2015|accessdate=2014-08-08}}</ref> Во Европа, Бонар и Матис продолжиле да ги развиваат своите наративни стилови независно од кое било движење. Современото движење [[Баухаус]] ги привлекло сликарите под влијание на Де Стајл, како што се Кандински и Кле, кои употребуваат геометриски форми и рамнотежа. === Дадаизам и надреализам === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="8"> File:De_Chirico's_Love_Song.jpg|алт=Giorgio de Chirico, 1914, proto-Surrealism| Џорџо де Кирико, 1914 година, прото- [[надреализам]] File:Picabia_Machine_Turn.jpg|алт=Francis Picabia, 1916, Dada| Франсис Пикабија, 1916, [[дадаизам]] File:DasUndbild.jpg|алт=Kurt Schwitters, 1919, painted collage, Dada| Курт Швитерс, 1919 година, [[Колаж|насликан колаж]], [[Дадаизам]] </gallery> [[Џорџо де Кирико]] се преселил во Париз во јули 1911 година, придружувајќи му се на својот брат познат како [[Алберто Савинио]], кој го познавал Пјер Лапрад, член на жирито на Есенскиот салон, кое ги изложило неговите мистериозни и сонливи дела, инструментални за почетокот на [[Надреализам|надреализмот]] Во текот на 1913 година ги изложил своите дела во Салонот на независните и Есенскиот салон, забележан од Пикасо и [[Гијом Аполинер|Гијом Аполинер,]] меѓу другите. [[Марсел Дишан]] стекнал меѓународна слава по Саемот за оружје во Њујорк во 1913 година. Потоа тој ја турнал уметноста на сликарството до радикално нови граници употребувајќи делумно сликарство, делумно колаж, делумно конструкција. Дишан, кој наскоро се откажал од уметноста поради шахот, се поврзал тесно со [[Дадаизам|дадаистичкото]] движење кое започнало во неутралниот [[Цирих|Цирих, Швајцарија,]] за време на [[Првата светска војна]], достигнувајќи го својот врв од 1916 до 1920 година. Движењето првенствено ја промовирало својата антивоена политика и отфрлање на преовладувачките стандарди во уметноста преку анти-уметнички културни дела. Други уметници поврзани со движењето Дада ги вклучуваат [[Френсис Пикабија]], [[Мен Реј]], [[Курт Швитерс]], [[Хана Хех]], [[Тристан Цара]], Ханс Рихтер, [[Ханс Арп|Жан Арп]] и Софи Таубер-Арп. Дишан и неколку дадаисти се поврзуваат и со надреализмот, кој станал синоним за авангардата и прикажува уметници чии дела варираат од апстрактни до суперреалисти. Во 1924 година, [[Андре Бретон]] го објавил надреалистичкиот манифест. Франсис Пикабија продолжил со својата вклученост во дадаистичкото движење до 1919 година во Цирих и Париз, пред да се отцепи од него откако развил интерес за надреалистичката уметност. Ив Танги, [[Рене Магрит]] и [[Салвадор Дали]] се особено познати по нивните реалистични прикази на соништата и фантастичните прикажувања на имагинацијата. Дали и Магрит создале некои од најшироко признатите слики од движењето. Дали се придружил на групата во 1929 година и учествувал во брзото воспоставување на визуелниот стил помеѓу 1930 и 1935 година. Бернар Делвај го опишал надреализмот на Магрит како „Симболизам плус [[Зигмунд Фројд|Фројд]]“. Во текот на 1920-тите, делото на [[Андре Масон]] било одлучувачко во помагањето на младиот уметник [[Жоан Миро]] да ги пронајде своите корени во надреалистичкото сликарство. Миро, Жан Арп, Андре Масон и [[Макс Ернст]] станале многу влијателни, особено во Соединетите Американски Држави во текот на 1940-тите. Ернст студирал филозофија и психологија во Бон и се интересирал за Фројд и алтернативните реалности кои ги доживуваат ментално болните. Во текот на 1930-тите, надреализмот продолжил да станува повидлив за пошироката јавност. Во Британија се развила надреалистичка група и, според Бретон, нивната Лондонска меѓународна надреалистичка изложба во 1936 година станала врв на тој период и станала модел за меѓународни изложби. Надреалистичките групи во Јапонија, а особено во Латинска Америка, Карибите и во Мексико, создале иновативни и оригинални дела. Други истакнати надреалистички уметници се Мерет Опенхајм, Тојен, Грегоар Мишонзе, Роберто Мата, Кеј Сејџ, [[Леонора Карингтон]], Доротеја Танинг и Леонор Фини. === Нова стварност, социјален реализам и американско сценско сликарство === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="6"> File:Thomas_Hart_Benton_-_People_of_Chilmark_(Figure_Composition)_1920.jpg|алт=Thomas Hart Benton, 1920, Regionalism| [[Томас Харт Бентон]], 1920, Регионализам File:Bellows_George_Dempsey_and_Firpo_1924.jpg|алт=George Bellows, 1924, American realism| Џорџ Белоус, 1924, американски реализам File:Demuth_Charles_Spring_1921.jpg|алт=Charles Demuth Spring, 1921, American Precisionism| Чарлс Демут, ''Пролет'', 1921, американски [[прецизионизам]] File:Demuth_Charles_Chimney_and_Watertower_1931.jpg|алт=Charles Demuth, 1931, Precisionism| Чарлс Демут, 1931, [[Прецизионизам]] File:Blue-green.jpg|алт=Georgia O'Keeffe, 1921, Southwestern modernism| [[Џорџија О'Киф]], 1921, Југозападен модернизам File:Nighthawks_by_Edward_Hopper_1942.jpg|алт=Edward Hopper, 1942, Nighthawks American Scene painting| [[Едвард Хопер]], 1942, Американска сценска слика на „Ноќните јастреби“ </gallery> [[File:Grant_Wood_-_American_Gothic_-_Google_Art_Project.jpg|мини|217x217пкс|Грант Вуд, ''Американска готика'', 1930, [[Социјален реализам|Социјалистички реализам]]. {{Efn|Прикажувајќи земјоделец што држи вили и помлада жена пред куќа во стилот „Карпентерски готик“ (Carpenter Gothic), ова е една од најпрепознатливите слики во американската уметност на 20-тиот век. Ликовните критичари претпоставувале дека делото има сатирична намера; се сметало дека е дел од трендот на сè покритички прикази на рурална Америка, чии примери во литературата се „Вајнсбург, Охајо“ (1919) од Шервуд Андерсон, „Главната улица“ (1920) од Синклер Луис и „Тетовираната грофица“ од Карл Ван Вехтен..<ref name="slate">Fineman, Mia, [http://www.slate.com/id/2120494/ The Most Famous Farm Couple in the World: Why American Gothic still fascinates.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110907021557/http://www.slate.com/id/2120494/ |date=7 September 2011 }}, ''[[Slate (magazine)|Slate]]'', 8 June 2005</ref> Сепак, со почетокот на Големата депресија, сликата почнала да се доживува како приказ на непоколебливиот дух на американските пионери.}}]] За време на [[Големата депресија]] во Германија, се појавила „Нова објективност“ ([[Нова објективност (уметност)|Neue Sachlichkeit]]) бидејќи Макс Бекман, Ото Дикс, Џорџ Грос и други ги политизирале своите слики. Делото на овие уметници произлегло од експресионизмот и претставувал одговор на политичките тензии на [[Вајмарска Република|Вајмарската Република]], и честопати било остро сатирично. Радикалната левичарска политика ги карактеризирала многу од уметниците поврзани со надреализмот, вклучувајќи го и Пикасо, <ref>Lewis, Helena. ''Dada Turns Red''. 1990. [[Edinburgh University Press]]. A history of the uneasy relations between Surrealists and Communists from the 1920s through the 1950s.</ref> кој ги поддржувал револуционерите за време на [[Шпанска граѓанска војна|Шпанската граѓанска војна]]. Од [[Големата депресија]] од 1930-тите, па сè до годините на [[Втората светска војна]] и потоа, [[Американска уметност|американската уметност]] се карактеризирала со [[социјален реализам]] и [[американско сценско сликарство]]. Регионалните движења кои содржеле и политички и социјални коментари доминирале во уметничкиот свет во САД. Уметници како што се [[Џорџ Белоус]], [[Томас Харт Бентон]], [[Едвард Хопер]], Ендру Вајет, Бен Шан, Грант Вуд, Џорџ Тукер, Џон Стјуарт Кари, Реџиналд Марш и други станале истакнати. [[Прецизионизам|Прецизионизмот]] и „беспрекорните“ сликари како Чарлс Демут ги отстраниле екстравагантните детали, кои се сметале за прото [[поп-арт]]. Во Италија во тоа време, [[Џорџо Моранди]] бил водечкиот сликар на мртва природа, истражувајќи широк спектар на пристапи за прикажување на секојдневни шишиња и кујнски прибор.<ref>David Piper, p. 635</ref> === Апстрактен експресионизам === <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:Portrait_of_Master_Bill.jpg|алт=Arshile Gorky, Portrait of Master Bill, 1937| Аршил Горки, Портрет на мајсторот Бил, 1937 File:Ring_of_Ronald_Davis.jpg|алт=Ronald Davis, Ring, 1968, Abstract Illusionism| Роналд Дејвис, ''Прстен'', 1968, Апстрактен илузионизам </gallery> Во текот на 1930-тите и 1960-тите, апстрактното сликарство во Америка и Европа се преобразило во [[апстрактен експресионизам]], кое вклучувало сликарство на [[Сликарство на обоено поле|обоено поле]], пост-сликарска апстракција, сликарство на [[обликувано платно]], [[оп арт]], сликарство со цврсти рабови, [[минимализам]] и [[лирска апстракција]], како и нови форми на [[експресионизам]]. Други уметници реагирале како одговор на тенденцијата кон апстракција со [[маргинална уметност]]. <ref>[[Жан Дибифе|Jean Dubuffet]]: ''L'Art brut préféré aux arts culturels'' [1949] {{In lang|en}} ''Art brut. Madness and Marginalia'', special issue of ''Art & Text'', No. 27, 1987, pp. 31–33)</ref> Апстрактниот експресионизам, [[Акционо сликарство|акционото сликарство]] и сликарството на [[Сликарство на обоено поле|обоено поле]] претставувале синоними за Њујоршката школа. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sharecom.ca/greenberg/ppaessay.html|title=Post Painterly Abstraction|work=www.sharecom.ca|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712233900/http://www.sharecom.ca/greenberg/ppaessay.html|archive-date=12 July 2018|accessdate=8 April 2018}}</ref> 1940-тите во Њујорк го најавиле триумфот на американскиот апстрактен експресионизам, {{Efn|Именуван во 1946 година од ликовниот критичар Роберт Коутс.<ref>{{Cite web |url=https://www.moma.org/explore/multimedia/interactives/156 |title=Abstract Expressionism, NY, MoMA |access-date=20 April 2018 |archive-date=18 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618152254/https://www.moma.org/explore/multimedia/interactives/156 |url-status=live }}</ref>}} комбинирајќи ги лекциите научени од европските модернисти преку американски учители како Ханс Хофман и Џон Д. Греам. Американските уметници имале корист од присуството на [[Пит Мондријан]], Фернан Леже, [[Макс Ернст]] и групата на [[Андре Бретон]], галеријата на Пјер Матис и галеријата ''„Уметноста на овој век“'' на [[Пеги Гугенхајм]], како и од други фактори. Американскиот апстрактен експресионизам по [[Втората светска војна]] вклучувал уметници како [[Џексон Полок]], Вилем де Кунинг, Аршил Горки, [[Марк Ротко]], Милтон Ејвери, Џон Д. Греам, Ферфилд Портер, Балтус, Френк Ауербах, Лусијан Фројд, Леон Кософ, Филип Перлштајн, Грејс Хартиган, Роберт де Ниро Постариот, Елејн де Кунинг, Ханс Хофман, Клајфорд Стил, Франц Клајн, Адолф Готлиб, Барнет Њуман, Марк Тоби, Џејмс Брукс, Филип Густон, Роберт Мадервел, Конрад Марка-Рели, Џек Творков, Естебан Висенте, Вилијам Базиотес, Ричард Пусет-Дарт, Ад Рајнхард, Хеда Стерн, Џими Ернст, Бредли Вокер Томлин и Теодорос Стамос, меѓу другите. <ref>Clement Greenberg, ''Art and Culture Critical essays,'' ("American-Type Painting"), Beacon Press, 1961 pp.:208–229, {{ISBN|978-0807066812}}</ref> Делото на Горки го покажува развојот на [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]] од контекстот на сликарството со фигури, [[Кубизам|кубизмот]] и [[Надреализам|надреализмот]]. Горки создал биоморфно обликувани и апстрактни фигуративни композиции кои до 1940-тите се развиле во целосно апстрактни слики. Делото на Горки се смета дека е внимателна анализа на сеќавањето, емоциите и обликот, употребувајќи линија и боја за да изрази чувство и природа. <ref>Kerr, Melissa (2009). "Chronology", in: Michael R. Taylor (ed.), Arshile Gorky: A Retrospective. Philadelphia, Pa.: Philadelphia Museum of Art. {{ISBN|9780876332139}}</ref> <ref>Barnes, Rachel (2003). ''Abstract Expressionists''. Chicago: Heinemann Library. {{ISBN|9781588106445}}</ref> Портер бил во голема мера самоук и создал репрезентативни дела во средината на движењето на апстрактниот експресионист. Неговите теми биле првенствено предели, домашни ентериери и портрети на семејство, пријатели и колеги уметници. По Втората светска војна, терминот [[Париска школа]] честопати се однесувал на Ташизам, европскиот еквивалент на американскиот апстрактен експресионизам, а тие уметници се исто така поврзани со движењетѕо Кобра. Важни поборници се [[Жан Дибифе]], Пјер Сулаж, Николас де Стаел, Ханс Хартунг, Серж Полиакоф и Жорж Матје, меѓу неколку други. Во раните 1950-ти, Дибифе (кој отсекогаш бил фигуративен уметник) и Стаел ја напуштиле апстракцијата и се вратиле на сликовитоста преку фигурација и предел. Враќањето на Де Стајл кон фигуративното претставување (морски предели, фудбалери, џез-музичари, галеби) во раните 1950-ти години може да се смета за влијателен преседан за американското движење „Фигуративна уметност од областа на заливот во Сан Франциско“ (Bay Area Figurative Movement), бидејќи голем дел од тие апстрактни сликари – како Ричард Дибенкорн, Дејвид Парк, Елмер Бишоф, Вејн Тибо, Нејтан Оливеира, Џоан Браун и други – направиле сличен чекор, враќајќи се кон фигуративното сликарство во средината на 1950-тите. Помладите сликари го применувале фигуративното претставување на нови и радикални начини. Меѓу уметниците што се истакнале во периодот од 1960-тите до 1980-тите години се вбројуваат претставниците на новиот реализам Ив Клајн, Арман, Маршал Рес, Христо и Ники де Сен Фал, како и Дејвид Хокни, Алекс Кац, Малколм Морли, Ралф Гоингс, Одри Флак, Ричард Естес, Чак Клоуз, Сузан Ротенберг, Ерик Фишл и Вија Целминс. Голем дел од подоцнежните дела на [[де Стајл]] - особено неговите апстрактни предели од средината на 1950-тите - го наговестиле сликарството на обоено поле и [[Лирска апстракција|лирската апстракција]] од 1960-тите и 1970-тите. Ејвери, преку неговата употреба на бои и неговиот интерес за морски предели и пејзажи, се поврзал со аспектот на обоено поле во апстрактниот експресионизам, како што го прикажувале Ротко и Адолф Готлиб, како и лекциите што американските сликари ги научиле од Матис. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0DEEDA1139F934A35752C0A9639C8B63&ref=miltonavery|title=NY Times, Grace Glueck, Art in Review; ''Milton Avery – Onrushing Waves''|last=Glueck|first=Grace|date=2005-01-07|work=The New York Times|accessdate=2014-08-08}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://observer.com/2002/05/the-summer-of-57-with-milton-avery-gottlieb-rothko/|title=Hilton Kramer, NY Observer, ''Summer of 57 with Avery, Gottlieb, Rothko''|last=Hilton Kramer|date=2002-05-13|publisher=Observer.com|accessdate=2014-08-08}}</ref> [[File:POLLOCK_THYSSEN_Marrón_y_plata_I.jpg|мини|216x216пкс| Полок]] Надреализмот станал важен претходник на апстрактниот експресионизам со неговиот акцент на спонтано, автоматско или потсвесно создавање. Капењето боја на [[Џексон Полок]] врз платно поставено на подот претставува техника чии корени се наоѓаат во делото на [[Андре Масон]]. Друго важно рано претставување на апстрактниот експресионизам е делото на американскиот северозападен уметник [[Марк Тоби]], особено неговите платна со „бело пишување“, кои, иако генерално не се големи по размер, го антиципираат „целиот“ изглед на сликите со капки на Полок. Дополнително, апстрактниот експресионизам има слика за бунтовен, анархичен, многу идиосинкратичен и, според некои, прилично нихилистички дух. Во пракса, терминот се применува на голем број уметници кои работат (претежно) во Њујорк, а имале сосема различни стилови, па дури и се применувал на дела кои не се особено апстрактни ниту експресионистички. Енергичните „[[Акционо сликарство|акциски слики]]“ на Полок, со нивниот „зафатен“ дух, се различни и технички и естетски, од понекогаш насилните и гротескни [[Фигуративна уметност|фигуративни слики]] на [[Вилем де Кунинг]].<ref>[http://www.nga.gov.au/International/Catalogue/Detail.cfm?IRN=47761&BioArtistIRN=25281&MnuID=2&GalID=1 NGA.gov.au] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221125918/http://nga.gov.au/International/Catalogue/Detail.cfm?IRN=47761&BioArtistIRN=25281&MnuID=2&GalID=1|date=21 December 2016}}, [[National Gallery of Australia]]</ref> Друг важен уметник е американскиот сликар [[Франц Клајн]], како што е прикажано во неговата слика ''„Главна улица'' “ (1950), кој бил етикетиран како акционен сликар поради неговиот навидум спонтан и интензивен стил, фокусирајќи се помалку, или воопшто не, на фигурите или сликите, туку на самите потези со четката и користењето на платно. Клифорд Стил, Барнет Њуман, Адолф Готлиб и спокојно треперливите обоени блокови во делото на [[Марк Ротко]] (што не е она што обично би се нарекло експресионистичко и за кое Ротко негирал дека е апстрактно), се класифицирани како апстрактни експресионисти, иако од она што [[Клемент Гринберг]] го нарекол насока на [[Сликарство на обоено поле|сликарството на обоено поле]] на апстрактниот експресионизам. И Ханс Хофман и Роберт Мадервел можат да се опишат како практичари на [[акционо сликарство]] и сликарство на обоено поле. Во текот на 1960-тите и 1970-тите, силни и влијателни уметници како Адолф Готлиб, Филип Густон, Ли Краснер, Ричард Дибенкорн, Елмер Бишоф, [[Агнес Мартин]], [[Сем Френсис]], Џин Дејвис, Џоан Мичел, Фридел Џубас, како и помлади уметници како Сем Гилијам, Шон Скали, Пет Стаир, Елизабет Мареј, Волтер Дарби Банард, Ден Кристенсен, Џоан Снајдер, Ричард Татл, Рос Блекнер, Арчи Ранд, Сузан Крил и десетици други создале витални и многу влијателни слики. ==== Обоено поле ==== [[File:Mark_Rothko,_Seagram_Murals,_shown_at_the_Fondation_Louis_Vuitton,_Paris_in_2024.jpg|мини|220x220пкс| Муралите од Марк Ротко, изложени во Фондацијата „Луј Витон“ во Париз.]] [[Сликарство на обоено поле|Сликањето на обоено поле]] се однесува на посебен вид [[апстрактен експресионизам]], особено на делата на [[Клифорд Стил]], [[Марк Ротко]], Ханс Хофман, Морис Луис, Жулс Олицки, Кенет Ноланд, Хелен Франкенталер, Лари Зокс. Во суштина, тоа вклучувало апстрактни слики со големи, рамни пространства на боја кои ги изразувале сензуалните и визуелните чувства и својства на големи површини со нијансирана површина. Уметничкиот критичар Клемент Гринберг го перцепирал сликарството на обоено поле како поврзано, но различно од акционото сликарство. Целокупната ширина и гешталт на делото на раните сликари во боја зборува за речиси религиозно искуство, воодушевено пред растечкиот универзум на сензуалност, боја и површина. Џин Дејвис, заедно со Кенет Ноланд, Морис Луис и неколку други, бил член на сликарите од Вашингтонската сликарска школа кои почнале да создаваат слики од „обоено поле“ во Вашингтон, во текот на 1950-тите и 1960-тите. [[Френк Стела]], Кенет Ноланд, Елсворт Кели, Барнет Њуман, Роналд Дејвис, Нил Вилијамс, Роберт Манголд, Чарлс Хинман, Ричард Татл, Дејвид Новрос и Ал Ловинг се примери на уметници поврзани со употребата на [[обликувано платно]] во периодот што започнал во раните 1960-ти. Во текот на 1960-тите, сликарството на обоено поле и минималистичката уметност честопати биле тесно поврзани едно со друго. Конвергенцијата на сликарството во [[Сликарство на обоено поле|обоено поле]], минималистичката уметност, сликарството со цврсти рабови, лирската апстракција и постминимализмот ја замаглила разликата помеѓу движењата што станале поочигледни во 1980-тите и 1990-тите. ==== Постсликарска апстракција ==== [[Постсликарска апстракција|Пост-сликарската апстракција]] реагирала против мистицизмот, хиперсубјективноста и нагласувањето на самиот чин на сликање како драматично видлив – како и свеченото прифаќање на рамниот правоаголник како речиси ритуален предуслов за сериозно сликарство. ==== Неодадаизам ==== [[Неодадаизам|Неодадаизмот]] (нов [[Дадаизам]]) е исто така движење кое започнало во 1950-тите и 1960-тите и било поврзано со апстрактниот експресионизам само преку слики. Овој тренд, во кој произведените предмети се комбинираат со уметнички материјали, е прикажан во делата на [[Џаспер Џонс]] и [[Роберт Раушенберг]]. „Комбајните“ на Раушенберг во 1950-тите биле претходници на поп-артот и инсталациската уметност и го употребувала склопот на големи физички предмети, вклучувајќи плишани животни, птици и комерцијална фотографија. Раушенберг, Џонс, Лари Риверс, Џон Чемберлен, Клаес Олденбург, Џорџ Сегал, Џим Дајн и Едвард Кинхолц, меѓу другите, создале нови конвенции за создавање уметност; тие го направиле прифатливо во сериозните кругови на современа уметност радикалното вклучување на неверојатни материјали како дел од нивните уметнички дела.<ref>Catherine Craft, ''An Audience of Artists: Dada, Neo-Dada, and the Emergence of Abstract Expressionism'', University of Chicago, 2012</ref><ref>Susan Hapgood, ''Neo-Dada: Redefining Art, 1958–62'', Universe Books and American Federation of Arts, 1994</ref> ==== Оп-арт и хард-еџ ==== [[File:IKB_191.jpg|мини|258x258пкс| [[Ив Клајн]], 1962, Нов реализам]] Многу [[Геометриска апстрактна уметност|геометриски апстрактни уметници]], минималисти и сликари со тврди рабови избрале да ги употребуваат рабовите на сликата за да го дефинираат обликот на сликата, наместо да го прифатат правоаголниот формат. [[Морис Луис]] станал важен пионер во напредното [[сликарство на обоено поле]], а неговото дело може да послужи како мост помеѓу [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]], сликарството на обоено поле и [[Минимализам|минималистичката уметност]]. Двајца влијателни учители, Јозеф Алберс и Ханс Хофман, ја запознале новата генерација американски уметници со нивните напредни теории за бојата и просторот. Алберс е најдобро запаметен по неговата работа како геометриски апстракционистички сликар и теоретичар. Најпознати од сите се стотиците слики и графики што ја сочинуваат серијата ''„Почит кон квадратот“''. Во оваа ригорозна серија, започната во 1949 година, Алберс истражувал хроматски интеракции со рамни обоени квадрати концентрично распоредени на платното. Теориите на Алберс за уметноста и образованието биле формативни за следната генерација уметници. Неговите сопствени слики ја формираат основата и на сликарството со тврд раб и на оп-артот. Стела, Јозеф Алберс, Ханс Хофман, Илја Болотовски, Бургојн Дилер, [[Виктор Вазарели]], Бриџит Рајли, Ричард Анушкевич, Морис Луис, Кенет Ноланд, <ref>Terry Fenton, online essay about [[Kenneth Noland]], and [[acrylic paint]], [http://www.sharecom.ca/noland/materials Sharecom.ca] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121041610/http://www.sharecom.ca/noland/materials|date=21 January 2021}}, accessed 30 April 2007</ref> Елсворт Кели, Џон Меклафлин, Барнет Њуман, Лари Пунс, Роналд Дејвис, Џон Хојланд, Лари Зокс, Ал Хелд, Мино Арџенто <ref>{{Наведени вести|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1988-01-22-ca-25065-story.html|title=Wilshire Center|last=Curtis|first=Cathy|date=22 January 1988|work=Los Angeles Times}}</ref> се уметници тесно поврзани со геометриската апстракција, оп-артот, сликарството на обоено поле, а во случајот на Хофман и Њуман, и со апстрактниот експресионизам. [[Агнес Мартин]], Роберт Манголд, Брајс Марден, Џо Бер, Роберт Рајман, Ричард Татл, Нил Вилијамс, Дејвид Новрос, Пол Могенсон, претставуваат примери на уметници поврзани со минимализмот и (со исклучок на Мартин, Бер и Марден) употребата на [[обликувано платно]] и во периодот што започнува во раните 1960-ти. Други важни иновации во апстрактното сликарство се случиле во текот на 1960-тите и 1970-тите години, карактеризирани со монохроматско сликарство и сликарство со тврд раб инспирирано од Ад Рајнхард, Барнет Њуман, Милтон Резник и Елсворт Кели. ==== Лирска апстракција ==== [[Податотека:Gardenofdelight.jpg|мини| Рони Лендфилд, 1971, Лирска апстракција]] [[Лирска апстракција|Лирската апстракција]] кон крајот на 1960-тите е карактеризирана со сликите на Ден Кристенсен, Рони Лендфилд, Питер Јанг и други, а заедно со движењето [[Флуксус]] и [[Постминимализам|постминимализмот]] <ref name="Shakers, New York 2007">''Movers and Shakers, New York'', "Leaving C&M", by Sarah Douglas, Art and Auction, March 2007, V.XXXNo7.</ref> се стремело да ги прошири границите на апстрактното сликарство. ==== Апстрактен илузионизам ==== [[Апстрактен илузионизам|Апстрактниот илузионизам]] е дериват на експресионизмот и тврдоглавоста. ==== Минимализам ==== Еден од првите уметници конкретно поврзани со минимализмот била Стела, чии рани слики со „пругасти“ линии биле истакнати на изложбата од 1959 година, „16 Американци“, организирана од Дороти Милер во Музејот на современа уметност во Њујорк. Ширините на лентите на сликите со ленти на Стела не биле целосно субјективни, туку биле одредени од димензиите на граѓата што се користела за конструирање на потпора врз која се растегнувало платното. Во каталогот на изложбата, Карл Андре забележал: „Уметноста го исклучува непотребното. Френк Стела сметал дека е потребно да слика пруги. Нема ништо друго во неговото сликарство.“ Овие редуктивни дела биле во остар контраст со енергичните и навидум емоционално наелектризирани слики на Вилем де Кунинг или Франц Клајн и повеќе се наклонувале кон помалку гестовски обоени слики на терен од Барнет Њуман и [[Марк Ротко]]. Уметници како [[Лари Пунс]] - чии дела се поврзани со оп-артот со неговиот акцент на точки, овали и заостанати слики што отскокнуваат низ полињата во боја - Кенет Ноланд, Ралф Хамфри, Роберт Мадервел и Роберт Рајман, исто така, почнале да истражуваат ленти, монохроматски и тврди рабовни формати од крајот на 1950-тите до 1960-тите.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/384056/minimalism|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|title=Minimalism|date=19 April 2017}}</ref> Поради стремежот во минимализмот да се фаворизира буквалното - како што покажал [[Роберт Манголд]], кој го разбирал концептот на обликот на платното и неговиот однос со ''објектот'' - постоело движење подалеку од сликарските кон скулпторски грижи. Доналд Џад започнал како сликар, но завршил како креатор на предмети. Неговиот клучен есеј „Специфични објекти“ (објавен во годишникот за уметности 8, 1965), станал темелник на теоријата за формирање на минималистичката естетика. Во овој есеј, Џад пронашол почетна точка за нова територија за американската уметност и истовремено отфрлање на преостанатите наследени европски уметнички вредности. Тој посочил докази за овој развој во делата на низа уметници активни во Њујорк во тоа време, вклучувајќи ги Џаспер Џонс, Ден Флавин и Ли Бонтеку. Од „прелиминарна“ важност за Џад било делото на [[Џорџ Ерл Ортман]], <ref name="Brooklyn Rail">{{Наведена мрежна страница|url=https://brooklynrail.org/2006/12/artseen/ortman/|title=George Ortman|last=Long|first=Jim|date=20 August 2024|work=The Brooklyn Rail}}</ref> кој ги дестилирал формите на сликарството во дипти, цврсти, филозофски набиени геометрии. Овие специфични објекти населувале простор кој во тоа време не можел удобно да се класифицира ниту како сликарство ниту како скулптура. Тоа што самиот категоричен идентитет на таквите предмети бил доведен во прашање и тоа што тие избегнувале лесно поврзување со добро истрошени и премногу познати конвенции, било дел од нивната вредност за Џад. Во многу поопшта смисла, европските корени на минимализмот можат да се пронајдат кај геометриските апстрактни сликари во [[Баухаус]], во делата на [[Пит Мондријан]] и други уметници поврзани со движењето Де Стајл, кај [[Конструктивизам (уметност)|руските конструктивисти]] и во делата на романскиот скулптор [[Константин Бранкуши]]. Американските сликари како [[Брајс Марден]] и [[Сај Тумбли]] покажуваат јасно европско влијание во нивното ''чисто'' апстрактно, минималистичко сликарство од 1960-тите. Полиуретанските дела на Роналд Дејвис од крајот на 1960-тите оддаваат почит на „ ''Скршеното стакло“'' на [[Марсел Дишан]]. Ова движење станало жестоко критикувано од високите модернистички формалистички уметнички критичари и историчари. Некои загрижени критичари сметале дека минималистичката уметност претставува неразбирање на современата дијалектика на сликарството и скулптурата, како што е дефинирана од критичарот [[Клемент Гринберг]], веројатно доминантниот американски критичар на сликарството во периодот до 1960-тите. Најзначајната критика на минимализмот ја искажал [[Мајкл Фрид]], кој се спротивставил врз основа на неговата „театралност“. Во ''„Уметност и објектност“'' (објавена во „Артфорум“ во јуни 1967 година) тој тврдел дека дела како оние на Роберт Морис го преобразуваат чинот на гледање во еден вид спектакл, во кој се откриваат вештачките ефекти на чинот на набљудување и учеството на гледачот во делото, што тој го сметал за неуспех. Ад Рајнхард, всушност уметник од генерацијата на [[Апстрактен експресионизам|апстрактните експресионисти]], но чии [[Редункционизам|редуктивни]] слики во целост црни изгледа го предвидувале минимализмот, го кажал следново за вредноста на овој пристап кон уметноста: „Колку повеќе работи има во него, толку е позафатено уметничкото дело, толку е полошо. Повеќе е помалку. Помалку е повеќе. Окото е закана за чистиот вид. Разоткривањето на себеси е непристојно. Уметноста започнува со ослободување од природата.“<ref>[http://www.artnews.com/2015/01/24/less-is-more-ad-reinhardts-twelve-rules-for-pure-art/ ''Less Is More: Ad Reinhardt's 12 Rules for Pure Art''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180707062510/http://www.artnews.com/2015/01/24/less-is-more-ad-reinhardts-twelve-rules-for-pure-art/|date=7 July 2018}}, The Editors of ARTnews, 24 January 2015 (based on a paper read at the 45th annual meeting of the College Art Association at the Detroit Institute of Art, 26 January 1957)</ref> ==== Анти-уметност ==== Во текот на 1960-тите и 1970-тите, постоела реакција против сликарството. Критичари како Даглас Кримп ги гледале делата на уметници како [[Ад Рајнхард]] и ја прогласиле „смртта на сликарството“. Уметниците почнале да практикуваат нови начини на создавање уметност. Новите движења добиле на важност, од кои некои се: хепенинг, [[Видеоуметност|видео уметност]], инсталациска уметност, [[поштенска уметност]], ситуационисти, [[концептуална уметност]], земјишна уметност, [[Арте Повера|арте повера]], фотореализам, перформанс уметност и уметност на телото, меѓу другите.<ref>Douglas Crimp, ''The End of Painting'', October, Vol. 16, Spring, 1981, pp. 69–86</ref><ref>Douglas Crimp, ''On the Museum's Ruins'', Cambridge, Mass., 1993</ref> === Поп-арт === [[Поп-арт|Поп-артот]] во [[Америка]] во голема мера првично бил инспириран од делата на [[Џаспер Џонс]], [[Лари Риверс]] и [[Роберт Раушенберг]], иако сликите на Џералд Марфи, Стјуарт Дејвис и Чарлс Демут во текот на 1920-тите и 1930-тите години го наговестиле поп-артот. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.newyorker.com/arts/critics/artworld/2007/08/06/070806craw_artworld_schjeldahl|title=New Yorker article, accessed online 11 November 2008|date=2007-08-06|publisher=Newyorker.com|accessdate=2014-08-08}}</ref><ref>Wayne Craven, ''American Art: History and Culture,'' p. 464.</ref><ref>[http://www.jasonkaufman.com/articles/stuart_davis_american_modernist.htm Jasonkaufman.com] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081017051233/http://jasonkaufman.com/articles/stuart_davis_american_modernist.htm|date=17 October 2008}}, accessed online 28 August 2007</ref> Во [[Њујорк Сити]], во средината на 1950-тите, Раушенберг и Џонс создале уметнички дела кои на почетокот изгледаа како продолжение на [[Апстрактен експресионизам|апстрактното експресионистичко]] сликарство. Всушност, нивните дела, и делата на Лари Риверс, претставувале радикални отстапувања од апстрактниот експресионизам, особено во употребата на банални и буквални слики и вклучувањето на секојдневни материјали во нивната работа. Употребата на разни слики и предмети од страна на Џонс, како што се столчиња, броеви, мети, лименки пиво и [[Знаме на Соединетите Американски Држави|американското знаме]]; сликите на Риверс со теми од популарната култура, како што е [[Џорџ Вашингтон]] како ја преминува реката Делавер, и неговите вклучувања на слики од реклами како камилата од цигарите „Камел“; и изненадувачките конструкции на Раушенберг со вклучувања на предмети и слики земени од популарната култура, продавниците за железарија, депониите, градските улици и таксидермијата, довеле до радикално ново движење во американската уметност. На крајот, до 1963 година, движењето станало познато низ целиот свет како [[поп-арт]]. [[File:Campbell's_Soup_Cans_by_Andy_Warhol.jpg|мини|220x220пкс|Поп-арт, ''„Кемпбеловите лименки за супа“'' од [[Енди Ворхол]]. {{Efn|Сликата била изложена во октомври 1962 година, кога галеријата „Сидни Џенис“ ја организирала изложбата „Новите реалисти“ (The New Realists) – првата голема групна изложба на поп-арт во некоја уметничка галерија во Њујорк. Изложбата предизвикала силен потрес во „Њујоршката школа“ и имала силен одек низ целиот свет.}}]] Поп-артот е претставен од уметниците [[Енди Ворхол]], Клаес Олденбург, Вејн Тибо, Џејмс Розенквист, Џим Дајн, Том Веселман и [[Рој Лихтенштајн|Рој Лихтенштајн,]] меѓу другите. Ворхол помогнал во воведувањето на поп-артот како големо уметничко движење кое се потпирало на теми од [[Популарна култура|популарната култура]], спојувајќи ја популарната и масовната култура со ликовната уметност, вметнувајќи хумор, иронија и препознатливи слики и содржина во мешавината. [[Рој Лихтенштајн|Лихтенштајн]] употребувал масло и магна бои во дебели контури, смели бои и Бен-Деј точки за да го репродуцира изгледот на комерцијалното печатење. Лихтенштајн би рекол за својата работа: Апстрактните експресионисти „ги ставале работите на платното и одговарале на она што го направиле, на позициите и големините на боите. Мојот стил изгледа сосема поинаков, но природата на пишувањето линии е речиси иста; моите едноставно не изгледаат калиграфски, како оние на Полок или Клајн“. <ref>{{Наведени вести|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B03E0DF103AF933A0575AC0A961958260&sec=&spon=&pagewanted=3|title=Roy Lichtenstein, Pop Master, Dies at 73|last=Kimmelman|first=Michael|date=30 September 1997|work=The New York Times|access-date=12 November 2007}}</ref> Поп-артот ја спојува популарната и масовната култура со ликовната уметност, вбризгувајќи хумор, иронија и препознатливи слики и содржина во мешавината. Порано во Англија, во 1956 година, терминот ''поп-арт'' го користел Лоренс Аловеј за слики кои го славеле конзумеризмот од периодот по [[Втората светска војна]]. Ова движење го отфрлило апстрактниот експресионизам и неговиот фокус на херменевтичката и психолошката внатрешност, во корист на уметноста што ја прикажува материјалната потрошувачка култура, рекламирањето и иконографијата од периодот на масовно производство. <ref>Topics in American Art since 1945, ''Pop art the words'', pp. 119–122, by [[Lawrence Alloway]], copyright 1975 by [[W. W. Norton and Company]], NYC {{ISBN|0-393-04401-7}}</ref> Раните дела на англискиот уметник Дејвид Хокни и делата на Ричард Хамилтон, Питер Блејк и Едуардо Паолоци се сметаат за клучен пример во движењето. Во галериите на 10-та улица во Ист Вилиџ во Њујорк, уметниците формулирале американска варијанта на поп-артот. Клаес Олденбург имал своја изложба, а Зелената галерија на 57-та улица почнала да ги прикажува дела од Том Веселман и Џејмс Розенквист. Постои врска помеѓу радикалните дела на Дишан и [[Мен Реј]], бунтовните дадаисти – со чувство за хумор; и поп-артистите како Алекс Кац, Клаес Олденбург, Енди Ворхол, Рој Лихтенштајн и другите. === Неоекспресионизам === Кон крајот на 1960-тите, апстрактниот експресионистички сликар [[Филип Густон]] помогнал во водењето на преминот од апстрактен експресионизам кон [[неоекспресионизам]] во сликарството, напуштајќи ја таканаречената „чиста апстракција“ на апстрактниот експресионизам во корист на по-карикатурални рендерирања на разни лични симболи и предмети. Овие дела биле инспиративни за новата генерација сликари заинтересирани за оживување на експресивната сликовитост.<ref name="Neo-Expressionism, The Art Story">{{Cite web|url=http://www.theartstory.org/movement-neo-expressionism.htm|title=Neo-Expressionism, The Art Story|archive-url=https://web.archive.org/web/20160430190101/http://www.theartstory.org/movement-neo-expressionism.htm|archive-date=30 April 2016|access-date=20 April 2018|url-status=live}}</ref> Движењето неоекспресионизам е поврзано со претходните случувања во апстрактниот експресионизам, неодадаизмот, лирската апстракција и постминималното сликарство. Кон крајот на 1970-тите и почетокот на 1980-тите, постоело и враќање кон сликарството што се случило речиси истовремено во Италија, Германија, Франција и [[Обединето Кралство|Велика Британија]]. Овие движења биле наречени [[Трансавангарда|Трансавангардија]], Ној Вајлд, [[слободна фигуративност]], <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=188|title=Tate online glossary|publisher=Tate.org.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20110802022717/https://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=188|archive-date=2 August 2011|accessdate=2014-08-08}}</ref> неоекспресионизам, Лондонска школа, а кон крајот на 80-тите години [[Стакизам]], соодветно. Овие слики се карактеризирале со големи формати, слободно експресивно цртање белези, фигурација, мит и имагинација. Сите дела во овој жанр почнале да бидат етикетирани како [[неоекспресионизам]]. Неоекспресионизмот бил стил на [[Модернизам|модерно]] сликарство кој станал популарен кон крајот на 1970-тите и доминирал на уметничкиот пазар до средината на 1980-тите. Се развил во Европа како реакција против концептуалната и минималистичка уметност од 1960-тите и 1970-тите. Неоекспресионистите се вратиле на прикажување препознатливи предмети, како што е човечкото тело (иако понекогаш на практично апстрактен начин) на груб и бурно емотивен начин употребувајќи живописни бои и банални хармонии на бои. Ветераните сликари Филип Густон, Франк Ауербах, Леон Кософ, Герхард Рихтер, А.Р. Пенк и Георг Базелиц, заедно со малку помладите уметници Дамиен Хирст, Анселм Кифер, Американците Ерик Фишл, Сузан Ротенберг, Дејвид Сал, [[Жан Мишел Баскија]], Џулијан Шнабел и [[Кит Харинг]], италијанците Франческо Клементе, Мимо Паладино, Сандро Чиа и Енцо Куки и многу други станаа познати по работата во овој интензивен експресионистички стил на сликање. Критичките реакции останале поделени. Некои критичари го сметале тоа за поттикнато од големи комерцијални галерии, мотивирано од профит. Анселм Кифер е водечка фигура во европскиот неоекспресионизам. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.theartstory.org/artist-kiefer-anselm.htm|title=The Art Story, Artist Anselm Kiefer|archive-url=https://web.archive.org/web/20180416110504/http://www.theartstory.org/artist-kiefer-anselm.htm|archive-date=16 April 2018|accessdate=20 April 2018}}</ref> До 1980-тите, темите на Кифер се прошириле од фокус на улогата на [[Германија]] во цивилизацијата до судбината на уметноста и културата воопшто. Неговото дело станало повеќе скулпторски и вклучува не само национален идентитет и [[Колективно паметење|колективното паметење]], туку и [[Окултизам|окултен]] симболизам, [[Богословие|теологија]] и [[мистицизам]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tate.org.uk/art/artists/anselm-kiefer-1406|title=Fiefer, Tate|archive-url=https://web.archive.org/web/20180421031628/http://www.tate.org.uk/art/artists/anselm-kiefer-1406|archive-date=21 April 2018|accessdate=20 April 2018}}</ref> Темата на сите дела е траумата што ја доживуваат цели општества и постојаното преродување и обнова во животот. Сликарството сè уште има почитувана местоположба во [[Современа уметност|современата уметност]]. Уметноста е отворено поле кое повеќе не е поделено според објективната наспроти необјективната дихотомија. Уметниците можат да постигнат критичен успех без разлика дали нивните слики се репрезентативни или апстрактни. Она што е актуелно е содржината, истражувањето на границите на медиумот и одбивањето да се рекапитулираат делата од минатото како крајна цел. <ref>Jan Esmann, F. Scott Hess, ''21st Century Figurative Art: The Resurrection of Art'', BookBaby Print, 5 Nov 2016, {{ISBN|1483582590}}</ref> <ref>Timothy Hyman, ''The World New Made: Figurative Painting in the Twentieth Century'', Thames & Hudson, 2016, {{ISBN|0500239452}}</ref><ref>Ronald Paulson, ''Figure and abstraction in contemporary painting'', Rutgers University Press, 1990</ref> [[File:Damien Hirst 2 - West London studio, Jul 16, 2021.jpg|мини| [[Дејмиен Хрст]]]] == Современо сликарство == Во текот на 20 век и во 21 век, со појавата на модерните и постмодерните уметнички форми, разликите помеѓу она што генерално се смета за ликовна уметност и [[Ниска култура|ниска уметност]] почнале да се намалуваат, <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=iP4sA3kwcFsC&q=ideas+about+art|title=Ideas About Art|last=Desmond|first=Kathleen K.|publisher=John Wiley & Sons|year=2011|isbn=9781444396003|page=148}}</ref> бидејќи современата висока уметност продолжува да ги предизвикува овие концепти мешајќи се со [[Популарна култура|популарната култура]]. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=n_Eqx2Gr1vUC&q=international+postmodernism:+theory+and+literary+practice|title=International postmodernism: theory and literary practice|last=Bertens|first=Hans|publisher=Routledge|year=1997|isbn=9027234450|page=236}}</ref> Уметниците од постмодерниот период го отфрлиле мејнстрим сликарството во корист на уметничкиот плурализам. <ref>{{Cite web|url=http://www.getty.edu/education/teachers/classroom_resources/curricula/contemporary_art/background1.html|title=About Contemporary Art, Getty Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20160809000143/http://www.getty.edu/education/teachers/classroom_resources/curricula/contemporary_art/background1.html|archive-date=9 August 2016|access-date=25 February 2018|url-status=live}}</ref> Според ликовниот критичар Артур Данто, преовладува ставот дека „сè е дозволено“ – состојба на „сè се случува“, а следствено на тоа и синдром на „ништо не се случува“; ова создава естетски сообраќаен метеж без цврста и јасна насока, при што секоја лента на уметничкиот автопат е исполнета до крајните капацитети.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=2y2ChJWfYoYC&q=after+the+end+of+art.|title=After the End of Art: Contemporary Art and the Pale of History|last=Danto|first=Arthur Coleman|publisher=Princeton University Press|year=1998|isbn=0-691-00299-1|pages=47|author-link=Arthur Danto}} As quoted by Professor David W. Cloweny on his website. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091227094138/http://www.rowan.edu/open/philosop/clowney/Aesthetics/philos_artists_onart/danto.htm#top|date=27 December 2009}}</ref> [[Категорија:Западна култура]] [[Категорија:Западна уметност]] [[Категорија:Сликарство]] [[Категорија:Врски за Wayback од предлошката „Семарх“]] [[Категорија:Статии со извори на француски (fr)]] [[Категорија:Страници со повеќеделни слики во автоматски размер]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] nayux2c2fklwwmowjcfzpzlo1sqyuj2 5641194 5641193 2026-10-06T09:20:29Z Тиверополник 1815 5641194 wikitext text/x-wiki [[File:1665_Girl_with_a_Pearl_Earring.jpg|мини| ''[[Девојка со бисерна обетка|„Девојка со бисерна обетка]]'' “ од [[Јоханес Вермер]] (1665–1667)]] [[File:Edouard_Manet_-_The_Balcony_-_Google_Art_Project.jpg|мини| ''Балконот'' на [[Едуар Мане]] (1868)]] Историјата на '''западното сликарство''' претставува западна уметничка традиција од [[Антика|антиката]] до денес. <ref>Cole, Bruce ''Art of the Western World: From Ancient Greece to Post Modernism''. Simon and Schuster, 1981, [http://www.simonsays.com/content/book.cfm?tab=25&pid=403665 Simonsays.com] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200407043458/https://vimeo.com/simonandschuster/vod_pages|date=7 April 2020}} accessed 27 October 2007</ref> До средината на 19 век, првенствено се занимавала со претставителни и традиционални начини на производство, по кое [[Модерна уметност|помодерни]], [[Апстрактна уметност|апстрактни]] и [[Концептуална уметност|концептуални]] форми добиле поголема наклонетост. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bu.edu/wcp/Papers/Aest/AestCrod.htm|title=Explaining Modernism W. Stephen Croddy, retrieved 11 November 2008|date=1962-10-25|publisher=Bu.edu|accessdate=2014-08-08}}</ref> Првично служејќи на царско, приватно, граѓанско и религиозно покровителство, западното сликарство подоцна нашло публика во [[Аристократија|аристократијата]] и средната класа. Од [[Среден век|средниот век]] па сè до [[Ренесанса|ренесансата,]] сликарите работеле за црквата и богатата аристократија.<ref>[https://web.archive.org/web/20010420173912/http://www.geocities.com/rr17bb/patronage.html Discussion of the role of patrons in the Renaissance], retrieved 11 November 2008</ref> Почнувајќи од [[Барок|барокниот]] период, уметниците добивале приватни нарачки од пообразована и просперитетна средна класа. <ref>[http://www.answers.com/topic/artistic-patronage History 1450–1789: Artistic Patronage] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190401123051/http://www.answers.com/topic/artistic-patronage}}, retrieved 11 November 2008</ref> Идејата за „[[Ларпурлартизам|уметност заради уметност]]“ <ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9125149/art-for-arts-sake Britannica.com] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080807150213/http://www.britannica.com/eb/article-9125149/art-for-arts-sake}}, retrieved 11 November 2008</ref> почнала да наоѓа израз во делата на [[Романтизам|романтичарските]] сликари. <ref>[http://www.victorianweb.org/decadence/artsake.html Victorianweb.org] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081203125747/http://www.victorianweb.org/decadence/artsake.html}}, ''Aesthetes, Decadents, and the Idea of Art for Art's Sake''; George P. Landow, Professor of English and the History of Art, Brown University, retrieved 11 November 2008</ref> Во текот на 19 век се основале комерцијални [[Уметничка галерија|галерии]] кои продолжиле да обезбедуваат покровителство во 20 век. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.whistler.arts.gla.ac.uk/biog/Dura_P.htm|title=National Gallery of Art, retrieved 11 November 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20071106102251/http://www.whistler.arts.gla.ac.uk/biog/Dura_P.htm|archive-date=6 November 2007}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.artic.edu/aic/exhibitions/picasso/themes.html|title=''Cézanne to Picasso: Ambroise Vollard, Patron of the Avant-Garde,'' Chicago Art Institute, retrieved 11 November 2008|publisher=Artic.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20081012050647/http://www.artic.edu/aic/exhibitions/picasso/themes.html|archive-date=12 October 2008|accessdate=2014-08-08}}</ref> Западното сликарство го достигнал својот врв во [[Европа]] за време на ренесансата, паралелно со усовршувањето на цртањето, употребата на [[перспектива]], амбициозната архитектура, [[Таписерија|таписеријата]], [[Витраж|витражот]] и скулптурата, како и во периодот пред и по појавата на [[Печатарска машина|печатарската машина]].<ref>Meggs, Philip B. ''A History of Graphic Design''. John Wiley & Sons, Inc. 1998; (pp. 58–69) {{ISBN|0-471-29198-6}}</ref> Следејќи ја длабочината на откритијата и сложеноста на иновациите на ренесансата, западното сликарство продолжило од периодот на [[Барок|барокот]] до [[Современа уметност|современата уметност]].<ref>Cole, Bruce & Gealt, Adelheid M. [https://books.google.com/books?id=wm87Lkh1cOEC&pg=PA151 ''Art of the Western World: from Ancient Greece to Post-Modernism''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20221122072604/https://books.google.com/books?id=wm87Lkh1cOEC&pg=PA151|date=22 November 2022}}, retrieved 11 November 2008</ref> == Праисторија == <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:Paintings_from_the_Chauvet_cave_(museum_replica).jpg|алт=Replica of painting in the Chauvet cave, the oldest known Western cave paintings, dated to some 30,000 years old.| Реплика на сликарство во [[Шове|пештерата Шове]], најстарите познати западни пештерски слики, стари околу 30.000 години. File:Lions_painting,_Chauvet_Cave_(museum_replica).jpg|алт=Replica of lions painting in the Chauvet cave| Реплика на слика од [[Лав|лавови]] во пештерата Шов File:Pech_Merle_main.jpg|алт=Pech Merle cave painting dating to some 25,000 BC.| Пештерска слика од Пеш Мерл која датира од околу 25.000 година п.н.е. <ref>{{Наведена книга|title=Painted Caves: Palaeolithic Rock Art in Western Europe|last=Lawson|first=Andrew J.|publisher=Oxford University Press|year=2012|isbn=978-0-19-969822-6|location=Oxford|pages=373–374}}</ref> File:Lascaux_painting.jpg|алт=Aurochs, horses and deer painted on Lascaux cave, one of the best known cave painting sites, dating to about 15,000 to 10,000 BC.| Бизони, [[Коњ|коњи]] и [[елени]] насликани во [[Ласко (пештера)|пештерата Ласко]], едно од најпознатите места за пештерски сликарство, кое датира од околу 15.000 до 10.000 година п.н.е. File:9_Bisonte_Magdaleniense_polícromo.jpg|алт=Altamira cave bison, done 14,000 to 12,000 BC.| [[Бизон]] од пештерата [[Алтамира]], направен од 14.000 до 12.000 година п.н.е. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.deutsches-museum.de/en/museumsinsel/ausstellung/cave-of-altamira|title=The Cave of Altamira – a Glimpse into the Palaeolithic Age}}</ref> </gallery>Историјата на западното сликарство датира од [[Пештерско сликарство|пештерските слики]] кои биле откриени во Франција и северна Шпанија од [[Праисториска уметност|праисториските]] [[Праисториска уметност|уметници]] во [[камено време]], а најстарото датира од околу 30.000 години. Тие се гравирани и насликани со [[Окер|црвен окер]] и црн пигмент, вклучувајќи точки и модели за раце, како и разни животни, хибриди човек-животина и луѓе вклучени во сцени на лов. {{Efn|Најзабележително [[мезолит|мезолитско]] уметничко дело било „марширачките воини“, карпеста слика во Цингл де ла Мола, [[Кастељон (покраина)|Кастељон]], Шпанија датирана од околу 7000 до 4000 п.н.е.<ref>Perlmutter, D. D. (1999). Visions of War: Picturing Warfare from the Stone Age to the Cyber Age. United Kingdom: St. Martin's Press. p. 47</ref>}} == Грција и Рим == === Егејски цивилизации === ==== Минојска цивилизација ==== <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:AMI_-_Oktopusvase.jpg|алт="Marine Style" flask with octopus, c. 1500-1450 BC| „Морски стил“ шише со [[октопод]], околу 1500-1450 п.н.е. File:AMI_-_Kamaresvase_1.jpg|алт=Kamares Ware pottery| Керамика Камарес Варе File:Knossos_bull_leaping_fresco.jpg|алт=Bull leaping fresco at Palace at Knossos| Фреска со бикови во палатата во [[Кносос]] File:Dauphins_de_knossos.jpg|алт=Dolphin fresco at Knossos| Фреска со делфини во Кносос File:Knossos_women_fresco.jpg|алт=Fresco of women at Knossos| Фреска на жени во Кносос File:The_Parisian,_fresco,_Knossos,_Greece.jpg|алт=Fresco of a lady at Knossos, whose hairstyle has her called La Parisienne.| Фреска на дама од Кносос File:Akrotiri_Antelopes_fresco.jpg|алт=Akrotiri Antelope fresco| Фреска од антилопа во Акротири File:Akrotiri_Boxer_Fresco.jpg|алт=Akrotiri Boxer Fresco| Фреска од Акротири Боксер File:Akrotiri_-_Fresco_of_a_fisherman.jpg|алт=Akrotiri fisherman fresco| Рибарска фреска во Акротири File:Cueilleuse_de_safran,_fresque,_Akrotiri,_Grèce.jpg|алт=Akrotiri lady saffron gatherer| Акротири дама собирач на шафран File:Akrotiri_Spring_Fresco_room.jpg|алт=Akrotiri Spring Fresco, landscape with volcanic rock, lilies, and swallows courting.| Фреска од [[Пролет|изворот]] Акротири, пејзаж со вулкански карпи, лилјани и ластовички кои се додворуваат. File:Akrotiri_minoan_town.jpg|алт=Akrotiri ship procession, approaching a town, showing buildings' architecture.| Поворка од бродови во Акротири, приближувајќи се кон град, ја покажува [[Архитектура|архитектурата]] на зградите. </gallery> [[File:KnossosFrescoRepro06827.jpg|мини|208x208пкс| [[Кносос]], [[минојска цивилизација]], [[Крит]] од [[Бронзено време|бронзеното време]]]] Минојското сликарство е создадено од [[Старовековна уметност|старата]] егејска [[минојска цивилизација]] [[Бронзено време|од бронзеното време]] од околу 3000 до 1100 година п.н.е. {{Efn|Иако најголемиот дел од зачуваниот материјал потекнува од периодот меѓу приближно 2300 и 1400 година п.н.е.}} Најдобро зачуваните примери се наоѓаат на грнчаријата и [[Ѕидно сликарство|ѕидовите]] на палатата, со [[Фрескопис|фрески]] кои ги прикажуваат „најраните чисти отриени пејзажи“. {{Efn|Најголемата и најдобрата збирка на минојска уметност се наоѓа во Археолошкиот музеј во Ираклион (AMИ), во близина на Кносос, на северниот брег на Крит. Археолозите ги користеле минојската уметност и другите остатоци од материјалната култура – ​​особено низата стилови на керамика – за да ги дефинираат трите главни фази на минојската култура (РМ, СМ, ДМ) и нивните бројни подфази. Датирањето на овие фази сè уште е предмет на широка дебата, иако опсегот на можните временски рамки постепено се стеснува. s.<ref>Hood, 18</ref>}} Минојското сликарство било под влијание на соседните сликари од [[Сликарство во Стар Египет|Стар Египет]] и од античкиот Близок Исток, кои долго време создавале софистицирана урбана уметност, но мистериозниот карактер на малите, но богати, трговски минојски градови изгледа многу поинаков, со малку докази за религија, монарси или војување заснована на големи храмови, и „целата имагинативна моќ и детска свежина на многу млада култура“.<ref>Castleden, 4</ref> Синклер Худ опишал „суштински квалитет на најдобрата минојска уметност, способноста да се создаде атмосфера на движење и живот, иако се следат низа високо формални конвенции“.<ref>Hood, 56</ref> ==== Микенска цивилизација ==== Минојците очигледно доминирале во [[Микенска уметност|микенската уметност]] и [[Кикладска уметност|кикладската уметност]] од истите периоди, дури и откако [[Крит]] бил окупиран од Микенците, но само некои аспекти од традицијата преживеале во [[Тројанска војна|Тројанската војна]] и грчкиот мрачен век, по пропаѓањето на микенската цивилизација. Микенските фигурини од типот пси, фи и тау, генерално се насликани со брановидни линии, што укажува на облека. === Класична антика === ==== Стара Грција ==== <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:Antike_Polychromie_1.jpg|алт=1883 reconstruction of polychromy on the entablature of a Doric temple| Реконструкција на полихромија на [[Перваз|первазот]] на [[Дорски ред|дорски храм]] од 1883 година File:Experimental_color_reconstruction_of_an_archer_from_the_pediments_of_the_temple_of_Aphaea_on_Aigina,_Variant_C.jpg|алт=An experimental polychrome reconstruction from Gods in Color, of the marble statue of an archer from the western pediment of the Temple of Aphaia on Aigina.| Експериментална полихромна реконструкција од ''„Богови во боја“'' на мермерната статуа на стрелец од западниот фронтон на Храмот Афаја на Егина. File:Istanbul_Archaeological_Museum_Alexander_Sarcophagus_Coloured_replica_in_2006_02_9057.jpg|алт=Polychromy reconstruction of the Hellenistic Alexander Sarcophagus| Полихромна реконструкција на хеленистичкиот [[Александров саркофаг]] File:Delos_Museum_Mosaik_Dionysos_05.jpg|алт=Hellenistic Mosaics of Delos| Хеленистички мозаици од Делос File:The_Diver,_painting_from_the_covering_slab_of_the_Tomb_of_the_Diver,_470_BC,_Paestum_Archaeological_Museum_(cropped).jpg|алт=Underside top slab of Tomb of the Diver at Paestum| Долна горна плоча од ''Гробницата на нуркачот'' во Пестум File:Symposiumnorthwall.jpg|алт=Symposium scene in the Tomb of the Diver at Paestum, c. 480 BC| ''Сцена од симпозиум во Гробницата на нуркачот'' во Пестум, {{Околу|480}}{{Меѓупростори}}п.н.е. File:Hades_and_Persephone,_Vergina.jpg|алт=A fresco showing Hades and Persephone riding in a chariot, from the tomb of Queen Eurydice I of Macedon at Vergina, Greece, 4th century BC| Фреска на која се прикажани [[Ад]] и [[Персефона (митологија)|Персефона]] како јаваат кочија, од гробницата на кралицата [[Евридика I Македонска]] во [[Кутлеш|Вергина]], Грција, 4 век п.н.е. File:Painting_vergina.jpg|алт=Detail from Vergina tomb.| Детал од гробницата во Вергина. File:Agios_Athanasios_1_fresco.jpg|алт=Mural of soldiers from tomb in Agios Athanasios, Thessaloniki, Ancient Macedonia, 4th century BC| Мурал на [[Античка македонска војска|војници]] од гробница во [[Каваклиево|Свети Атанасиј, Солун]], [[Античка Македонија]], 4 век п.н.е. File:Banquet,_tombe_d'Agios_Athanasios.jpg|алт=Banquet fresco detail from tomb in Agios Athanasios, Thessaloniki, Greece, 4th century BC| Детаљ од фреска за банкет од гробница во [[Каваклиево|Свети Атанасиј, Солун]], Грција, 4 век п.н.е. File:Hellenistic_terracotta_funerary_wall_painting.jpg|алт=Hellenistic Greek terracotta funerary wall painting, 3rd century BC| Хеленистичка грчка [[теракота]] погребна [[Ѕидно сликарство|ѕидна слика]], 3 век п.н.е. File:Thueros_affresco.jpg|алт=Fresco of an ancient Macedonian soldier (thorakitai) wearing chainmail armor and bearing a thureos shield, 3rd century BC| Фреска на [[Антички Македонци|антички македонски]] војник кој носи оклоп и штит, 3 век п.н.е. File:Battle_of_Marathon_in_the_Stoa_Poikile_(reconstitution).jpg|алт=Reconstruction of Battle of Marathon painting from the Stoa Poikile| Реконструкција на сликата од Маратонската битка од [[Стоа Појкили]] File:Exekias,_anfora_con_achille_e_aiace_che_giocano_a_dai,_castore_e_polluce,_da_vulci,_540-30_ac_ca._03.JPG|алт=Black-figure Amphora by Exekias, Achilles and Ajax engaged in a game, c. 540–530 BC, Vatican Museums, Vatican City| Црнофигурна амфора од Екзекиј, [[Ахил]] и [[Ајант]] во игра, околу 540–530 п.н.е., [[Ватикански музеи]], [[Ватикан]] File:DT5502_Attic_Black-figure_lekythos_with_Wedding_Procession_ca._550–530_BCE.jpg|алт=Black-figure lekythos by Amasis Painter, wedding procession, c. 550-530 BC, Metropolitan Museum of Art| Црнофигурен ''[[лекит]]'' од сликарот Амасис, свадбена поворка, околу 550-530 п.н.е., [[Метрополитен (музеј)|Метрополитен]] File:Douris_ARV_431_48_athlete_-_school_scenes_(01).jpg|алт=Red-figure kylix by Douris, school scene, students learning music, c. 480 BC, Antikensammlung Berlin| Црвенофигурен киликс од Дурис, училишна сцена, ученици кои учат музика, околу 480 п.н.е., Антикенсамлунг Берлин File:Terracotta_amphora_(jar)_MET_DT272.jpg|алт=Red-figure amphora by Berlin Painter, musician singing and playing a kithara c. 490 BC, Metropolitan Museum of Art| Црвенофигурна амфора од берлински сликар, музичар кој пее и свири [[китара]] околу 490 п.н.е., [[Метрополитен (музеј)|Метрополитен]] File:Mainade_Staatliche_Antikensammlungen_2645.jpg|алт=Tondo of a white-ground kylix, showing a raging maenad by the Brygos Painter. She holds a thyrsos in her right hand, her left is swinging a panther through the air. A snake is winding through the diadem in her hair, 490-480 BCE. Munich, Staatliche Antikensammlungen.| Тондо од ''киликс'' со бела основа, кој прикажува бесна [[Менади|менада]] од сликарот Бригос. Таа држи ''тирсос'' во десната рака, а левата ниша пантер во воздухот. Змија се витка низ дијадемата во нејзината коса, 490-480 п.н.е. [[Минхен]], Државни антички збирки. File:Apollo_black_bird_AM_Delphi_8140.jpg|алт=Tondo of White-ground Kylix of Apollo, Apollo seated with a chelys lyre and pouring libation, c. 460 BC| Тондо од киликс од бела земја на Аполон, Аполон седи со лира од хелис и истура пијалок, околу 460 п.н.е. </gallery> [[File:NAMA_Sacrifice_aux_Charites.jpg|мини|260x260пкс| Панели од Пици, единствените зачувани панелни слики од Античка Грција, од [[Архајски период|архајскиот период]], околу.{{Меѓупростори}}540–530 п.н.е.]] По грчкиот мрачен век и легендарната дорска инвазија, [[Старогрчка уметност|античките Грци]] во [[Антика|класичната антика]] дале извонреден придонес во сликарството, вклучувајќи новости во перспективата добиени од [[Сценографија|сценографијата]], <ref>Sinisgalli, R. (2012). Perspective in the Visual Culture of Classical Antiquity. United Kingdom: Cambridge University Press. p. 63-64</ref> <ref>Small, J.P. Circling Round Vitruvius, Linear Perspective, and the Design of Roman Wall Painting. Arts 2019, 8, 118. https://doi.org/10.3390/arts8030118</ref>во контраст со сложената или „мешана“ перспектива на античкото египетско и минојско сликарство - лица и нозе претставени во профил, додека очите и торзото се појавуваат фронтално. <ref>Gombrich,&nbsp;E.&nbsp;H.&nbsp;(2023).&nbsp;Art and Illusion: A Study in the Psychology of Pictorial Representation - Millennium Edition.&nbsp;United Kingdom:&nbsp;Princeton University Press.</ref><ref>Baines, J. (2007). Visual and Written Culture in Ancient Egypt. United Kingdom: OUP Oxford. p. 209</ref> Старогрчкото сликарство вклучува [[полихромија]] на паганските храмови и скулптури, како и ѕидно, [[Таблосликарство|панелно]] и вазно сликарство, на грнчарија и [[керамика]], како што се црнофигурните, црвенофигурните и фигурите со бела основа, давајќи увид во античкото грчко општество. [[Мозаик|Мозаиците]] исто така даваат увид во античкото сликарство.<ref>Lydakēs,&nbsp;S.&nbsp;(2004).&nbsp;Ancient Greek Painting and Its Echoes in Later Art.&nbsp;United States:&nbsp;J. Paul Getty Museum.</ref> Поголемиот број на антички грчки сликари се познати само од текстови. Постојат само неколку примери на [[ѕидно сликарство]], како оние зачувани во [[Гробница|гробниците]]. Преживеан е само еден примерок од античко грчко сликарство на табли. [[Стоицизам|Стоичките]] [[Античка филозофија|филозофи]] биле именувани по [[Стоа|Стоата]] Појкиле (насликан [[Портик|трем]]), подигната во старата Агора во Атина околу 460 година п.н.е., со слики од различни бојни сцени на секој од нејзините четири ѕида, кои различни извори ги припишуваат на Микон, Панаен или Полигнот. <ref>{{Наведена книга|url=https://www.jstor.org/stable/i285176|title=The Athenian Agora III: Literary and Epigraphical Testimonia|last=Wycherley|first=R. E.|date=1957|publisher=American School of Classical Studies at Athens|location=Princeton, NJ|language=en}}</ref> Според [[Плутарх]], Полигнот бил љубовник на Елпиника и редовно работел бесплатно. Тој бил повеќе цртач отколку следната генерација колористи.   {{multiple image|align=right|perrow=2|total_width=400|image1=Niobid Krater - Herakles 01.jpg|caption1=На аверсот е прикажан собир околу Херакле, кој носи ловоров венец и лавовска кожа, а во рацете држи боздоган и лак.|width1=|image2=Niobid Krater - Niobid massacre.jpg|width2=|caption2=На задната страна, масакрот на Ниобидите од страна на Артемида и Аполон.|footer=Кратер со црвени фигури што ги прикажува Ниобидите, одликувајќи се со сложена перспектива и пози, во Лувр.}} [[Апел од Кос|Апел]] е опишан како најголемиот сликар на [[Антика|антиката]], познат по совршена техника во цртањето, брилијантната боја и моделирањето. Пиронистот Секст Емпирик ја споредил ''атараксијата'' преку обидот на Апелес да ја наслика пената од устата на коњот. Апел на почетокот бил толку неуспешен што, во бес, се откажал и го фрлил сунѓерот што го употребувал за чистење на четките, а неговата ознака на панелот го создала посакуваниот ефект на пена. Иноваторот на ''[[Скијаграфија|скијаграфијата]]'' [[Аполодор (сликар)|Аполодор]] влијаел врз [[Зевксис]], кој ги подигнал своите достигнувања на нови височини.<ref>Tarbell,&nbsp;F.&nbsp;B.&nbsp;(1896).&nbsp;A history of Greek art, with an introductory chapter on art in egypt and Mesopotamia.&nbsp;United Kingdom:&nbsp;Macmillan. p. 278</ref> Според [[Плиниј Постариот]], птиците клукале по реалистично насликаните грозја на Зевксис. [[Пархасиј|Пархасиј,]] пак, насликал реалистична завеса, која Зевксис побарал да се подигне за да гледа, за да открие дека тоа е всушност слика.<ref>Darab, Ágnes. “NATURA, ARS, HISTORIA ANECDOTIC HISTORY OF ART IN PLINY THE ELDER’S ‘NATURALIS HISTORIA’ PART I: Natura and Ars: The Place of Art History in ‘Naturalis Historia.’” ''Hermes'', vol. 142, no. 2, 2014, pp. 206–24. ''JSTOR'', <nowiki>http://www.jstor.org/stable/43652920</nowiki>. Accessed 2 Oct. 2026.</ref> Преживеале повеќе примери на античко грчко вазно сликарство, вклучувајќи уметници како што се Екзекија, Дурис и неколку неидентификувани уметници на кои им се дадени „неимиња“, како што се сликарот Амасис, сликарот Берлин, сликарот Бригос и сликарот Ниобид.<ref>Bundrick,&nbsp;S.&nbsp;(2005).&nbsp;Music and image in classical Athens.&nbsp;United Kingdom:&nbsp;Cambridge University Press.</ref><ref>Osborne,&nbsp;R.&nbsp;(2018).&nbsp;The Transformation of Athens: Painted Pottery and the Creation of Classical Greece.&nbsp;United Kingdom:&nbsp;Princeton University Press.</ref> ==== Стар Рим ==== <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:Battle_of_Issus_mosaic_-_Museo_Archeologico_Nazionale_-_Naples_2013-05-16_16-25-06_BW.jpg|''[[Александров мозаик]]'', Помпеја File:Herculaneum_Wall_1.Style.jpg|Фреска во Првиот стил – сликани блокови што имитираат мермер – од Самнитската куќа во Херкуланеум. File:Pompejanischer_Maler_um_70_001.jpg|[[Мртва природа]] во Вториот стил. Фреска од домот на Јулија Феликс, Помпеја File:Venus_and_Cupid_from_the_House_of_Marcus_Fabius_Rufus_at_Pompeii,_most_likely_a_depiction_of_Cleopatra_VII_(5).jpg|Римска слика во „Вториот стил“ во Куќата на Марк Фабиј Руф во Помпеја, Италија, која ги прикажува Клеопатра VII како Венера Генетрикс и нејзиниот син Цезарион како Купидон, од средината на I век п.н.е.<ref>{{Citation|last=Roller|first=Duane W.|author-link=Duane W. Roller|title=Cleopatra: a biography|year=2010|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-536553-5|url=https://archive.org/details/cleopatrabiograp00roll_0/page/175|postscript=.|page=[https://archive.org/details/cleopatrabiograp00roll_0/page/175 175]|url-access=registration}}</ref><ref>{{citation|last=Walker|first=Susan|title=Cleopatra in Pompeii?|journal=Papers of the British School at Rome|volume=76|year=2008|jstor=40311128|pages=35–46; 345–8|doi=10.1017/S0068246200000404|postscript=.|doi-access=free}}</ref> File:Villa-Farnesina22.jpg|Фреска во трет стил, од Каса дела Фарнесина во Трастевере File:Casa_dei_vettii_-_pannel_fresco.jpg|Фреска во четвртиот стил, од Куќата на Ветиите File:Pompeii-couple.jpg|Портрет на Терентиј Нео и неговата сопруга, од Помпеја, в. 50 н.е File:Pompeian_fresco_depicting_an_educated_woman.jpg|Фреска со ретка тематика за помпејските фрески, која прикажува образована жена – за која некогаш се сметало дека е Сафо (средина на I век од н.е., ископана во 1760 година). File:Roman_fresco_House_of_the_Stags_Herculaneum_Still_life_with_fruit_and_pitcher_1st_century_CE.jpg|Мртва природа од Куќата на елените во Херкуланеум. File:Pompeii_-_Casa_dei_Casti_Amanti_-_Banquet.jpg|Римска фреска со банкет сцена од Каса деи Аманти, Помпеја File:Priapus-fresco.jpg|Фреска што го прикажува богот на плодноста како го балансира својот фалос со вреќа пари. File:Pompeii_Painter.jpg|Римска уметност, Помпеја File:Pompejanischer_Maler_um_10_20_001.jpg|Римска уметност, Помпеја File:Villa_dei_Misteri_IV_-_2.jpg|[[Силен (митологија)|Силен]] како свири на лира, од Вилата на мистериите, Помпеја, околу 50 г. п.н.е. File:Pompeii_-_Casa_dei_Vettii_-_Pentheus.jpg|Римска уметност од Куќата на Ветиите, Помпеја, I век од нашата ера File:Aphrodite_Anadyomene_from_Pompeii_cropped.jpg|Фреска од Помпеја, I век од нашата ера File:Telephus_(son_of_Hercules)_being_suckled_by_a_doe_in_the_tem_Wellcome_V0015047.jpg|Римска уметност од Херкуланеум што ги прикажува Херкле и Телеф File:Scène_de_banquet,_fresque,_Herculanum.jpg|Сцена од гозба, фреска, Херкуланеум, Италија, околу 50 г. п.н.е. File:Herculaneum_-_Lyre_and_Cupids.jpg|[[Купидон|Cupids]] playing with a lyre, Roman fresco from [[Херкуланеум|Herculaneum]] File:Boscoreale1.jpg|Жена што свири на китара, фрески од Вила Боскореале, околу 40 г. п.н.е. File:Villa_of_Livia_-_Garden_fresco_001.jpg|Вила на Ливија, градинарска фреска File:Crates_and_Hipparchia_Villa_Farnesina.jpg| Слика од римски ѕид што ги прикажува циничните филозофи Кратет и Хипархија. Од градината на вилата Фарнесина, музејот дел Терме, Рим File:Fayum-34.jpg| Фајумски портрети на мумии од римски Египет, околу 120–130 г. од н.е. File:Fayum02.jpg|Фајумски портрети на мумии од римски Египет, околу 120–130 г. од н.е. File:Gladiateur_Begram_Guimet_18117.jpg| Римски стаклен предмет со насликана фигура на гладијатор, пронајден во Беграм, Авганистан (некогаш дел од Грчко-бактриското Кралство, а потоа под власта на Кушанското Царство), 52–125 г. од н.е.[1] File:Dura_Synagogue_WC3_David_anointed_by_Samuel.jpg|Синагогата во Дура-Европос, римска Сирија, фреска што го прикажува Давид како е помазан од Самоил, III век од н.е. File:Dea_Barberini_01.JPG| Римска фреска со седната Венера, т.н. „Деа Барберини“, IV век од н.е. File:RomanVirgilFolio001rEclogues.jpg|Римскиот поет Вергилиј, Еклога 1 File:RomanVirgilFolio014rVergilPortrait.jpg| „Римскиот Вергилиј“, фолио 14, содржи портрет на авторот Вергилиј. File:Meister_des_Vergilius_Romanus_001.jpg|Римскиот поет Вергилиј, „Георгики“, книга III: овчар со стада. </gallery> [[File:Pompejanischer_Maler_um_80_v._Chr._001.jpg|мини|207x207пкс| [[Помпеја]], Вила на мистериите, околу 60–50 п.н.е.]] Римското сликарство било под влијание на грчкото сликарство, прикажано и во [[Фрескопис|фреските]] и во мозаиците, но со свои уникатни карактеристики, кои веројатно ги содржат првите примери на ''[[тромп-лој]]'', псевдоперспектива и чист пејзаж. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm|title=Roman Wall Painting|publisher=accd.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20070319123717/http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm|archive-date=19 March 2007}}</ref> Преживеаните примери се поделени во [[Помпејски стил|четири стилови]] и вклучуваат ѕидни, панелни и вазни слики, најголем дел од вили, како оние во [[Кампанија]], во Јужна Италија, на места закопани од ерупцијата на [[Везув]] во 79 година од н.е., како што се Боскореале, [[Херкуланеум]] и [[Помпеја]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.art-and-archaeology.com/roman/painting.html|title=Roman Painting|publisher=art-and-archaeology.com}}</ref> Некои од ретките преживеани, антички, насликани портрети се неколку портрети-ковчези пронајдени на египетските гробишта ел-Фајум. <ref>Berman, Lawrence; Freed, Rita E.; and Doxey, Denise. ''Arts of Ancient Egypt''. p. 193. Museum of Fine Arts Boston. 2003. {{ISBN|0-87846-661-4}}</ref> Мал број на минијатури од доцноантички илустрирани книги се зачувани; поголемиот број на нивни копии се пронајдени од раниот средновековен период. == Среден век == === Византиска уметност === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Sanvitale03.jpg|алт=Mosaic of Emperor Justinian I with his retinue and Bishop Maximian, Basilica of San Vitale, Ravenna| Мозаик од царот [[Јустинијан I]] со неговата свита и епископот Максимијан, [[Базилика Сан Витале|базиликата Сан Витале]], [[Равена]] File:RabulaGospelsFol13vAscension.jpg|алт=Byzantine, 6th century| Византиски, 6 век File:Yaroslavl_gospel.jpg|алт=Yaroslavl Gospels c. 1220s| [[Јарослављ|Јарославски]] евангелија околу 1220-тите File:Andrej_Rublëv_001.jpg|алт=Andrei Rublev| [[Андреј Рубљов]] File:Ascension_from_Vasilyevskiy_chin_(15th_c.,_GTG).jpg|алт=Andrei Rublev| [[Андреј Рубљов]] </gallery> [[File:Spas_vsederzhitel_sinay.jpg|мини|261x261пкс| [[Седржител|Христос Седржител]] од Синај, византиска [[икона]], 6 век]] [[Распад на Римското Царство|Падот на Рим]] и подемот на [[христијанството]] му дале поинаков дух и цел на [[Средновековна уметност|средновековното]] сликарство. [[Византиска уметност|Византиската уметност]], воспоставена во 6 век, ставала акцент на традиционалната [[иконографија]] и стил и се протега низ илјада години од [[Византија|Визаниското Царство]]. Средновековното грчко и руско [[Православие|православно]] сликарство со [[Икона|икони]], како онаа на [[Андреј Рубљов]] (околу 1360–1430), се смета за претставник на божественото откровение до денес. Постоеле многу [[Фрескопис|фрески]], но помалку се зачувани од [[Мозаик|мозаиците]]. Византиската уметност е позната по својата рамномерност и високо стилизирани прикази на фигури и пејзажи. Сепак, некои периоди од византиската уметност се пофлексибилни, особено [[Македонска ренесанса|македонската ренесанса]] од 10 век. Фрески од [[Палеолошка ренесанса|палеолошката ренесанса]] од почетокот на 14 век се зачувани во [[Музеј Карије (Истанбул)|црквата Хора]] во [[Истанбул]]. === Островско, каролиншко и отонско сликарство === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:KellsFol292rIncipJohn.jpg|алт=Book of Kells| Книгата на Келс File:KellsFol032vChristEnthroned.jpg|алт=Book of Kells| Книгата на Келс File:Codexaureus_25.jpg|алт=Carolingian, Saint John the Evangelist| [[Каролинзи|Каролиншки период]], Свети Јован Евангелист File:Ebbo_Gospels_St_Mark.jpg|алт=Carolingian Saint Mark| Каролиншки ''[[Апостол Марко (Евангелист)|Свети Марко]]'' File:Meister_des_Registrum_Gregorii_001.jpg|алт=Otto II, by the Gregory Master| Ото II, од Грегори Мајсторот File:Meister_der_Reichenauer_Schule_004.jpg|алт="Roma", "Gallia", "Germania" and "Sclavinia" pay homage to Otto III, from the Munich Gospels of Otto III, one of the "Liuthar group"| „Рома“, „Галија“, „Германија“ и „Склавинија“ му оддаваат почит на Ото III, од минхенските евангелија на Ото III, еден од „Лиутарската група“ </gallery>Во средновековна, католичка Европа, првиот препознатлив стил на сликање била [[Островска уметност|островската уметност]] на [[Британски Острови|Британските Острови]], која преживеала само во минијатури од [[Илуминиран ракопис|илуминирани ракописи]]. <ref>Putnam A.M., Geo. Haven. Books and Their Makers During The Middle Ages. Vol. 1. New York: Hillary House, 1962. Print.</ref> Најпознати по нивното апстрактно украсување, фигури, а понекогаш и сцени, биле прикажувани и, особено во портретите на евангелистите. Под влијание на класичната, византиската и островската уметност, [[Каролиншка уметност|каролиншките]] и [[Отонска уметност|отонските слики,]] исто така, преживеале претежно во ракописи, иако некои од неколкуте документирани ѕидни слики се зачувани. Надбискупот од Трир Егберт (околу 950–993) бил значаен покровител на слики. === Доцен среден век === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:MorganLeafVerso.jpg|алт=The Morgan Leaf, from the Winchester Bible 1160–75, Scenes from the life of David| ''Моргановиот лист'', од [[Винчестерска Библија|Винчестерската Библија]] 1160–75, Сцени од животот на [[Давид]] File:Berlinghiero_Berlinghieri_005.jpg|алт=Berlinghiero, Madonna and child, c. 1230| Берлингиеро, ''Мадона и дете'', околу 1230 година File:Bonaventura_Berlinghieri_Francesco.jpg|алт=Bonaventura Berlinghieri, St Francis of Assisi, 1235| Бонавентура Берлингиери, ''Свети Франциско Асишки'', 1235 година File:God_the_Geometer.jpg|алт=God the Geometer.| Бог Геометарот. File:Cimabue_-_Maestà_di_Santa_Trinita_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Cimabue, Santa Trinita Maestà, 1280–1285, Uffizi Gallery, Florence| Cimabue, ''Santa Trinita Maestà'', 1280–1285, [[Уфици|галерија Уфици]], Фиренца File:Cimabue_025.jpg|алт=Cimabue| [[Чимабуе]] File:Cimabue_(attr.),_tavola_di_san_francesco,_museo_della_porziuncola.jpg|алт=Cimabue, St Francis of Assisi, 1280s| [[Чимабуе]], ''Свети Франциско од Асизи'', 1280-ти File:Giotto_-_Scrovegni_-_-31-_-_Kiss_of_Judas.jpg|алт=Giotto, Kiss of Judas, Scrovegni Chapel in Padua, c. 1305| Џото, Бакнежот на Јуда, капела Скровени во [[Падова]], околу 1305 година File:Compianto_sul_Cristo_morto.jpg|алт=Giotto, Lamentation (The Mourning of Christ), Scrovegni Chapel, c. 1305| Џото, ''[[Оплакување Христово (Џото)|Оплакување (ОплачувањеХристово)]]'', капела Скровени, околу 1305 година File:Giottino_pieta.jpg|алт=Giottino| Џотино File:8_Andrea_di_Cione_Orcagna,_Strozzi_Altarpiece._1354-57,_Santa_Maria_Novella,_Florence..jpeg|алт=Strozzi Altarpiece, Orcagna| Строицков олтар, Оркања File:AverroesColor.jpg|алт=Andalusian philosopher Ibn Rushd, Andrea di Bonaiuto| Андалузискиот филозоф [[Авероес|Ибн Рушд]], Андреа ди Бонаиуто </gallery>[[Развиен среден век|Развиениот]] [[среден век]] и ренесансата од 12 век го означиле раѓањето на [[Романика|романската]] и [[Готска уметност|готската уметност]] со слично влијание. [[Романска архитектура|Романските]] и [[Готска уметност|готските]] ѕидови на црквите биле украсени со [[Фрескопис|фрески]], скулптури и прозорци со употреба на шарен [[витраж]], кое станало основен елемент, како на пример во катедрала „[[Богородична црква (Париз)|Богородична црква“]] во Париз. Многу од ретките преостанати [[Ѕидно сликарство|мурали]] имаат голем интензитет и ја комбинираат украсената енергија на островската уметност со нова монументалност во третманот на фигурите. Многу повеќе минијатури во илуминирани ракописи се зачувани од тој период. [[File:Giotto_di_Bondone_-_No._18_Scenes_from_the_Life_of_Christ_-_2._Adoration_of_the_Magi_-_WGA09195.jpg|мини| Џото, капела Скровени во [[Падова]]1305 година]] [[Таблосликарство|Таблосликарството]] станало почесто за време на [[Романика|романскиот]] период, под силно влијание на византиските икони, како на пример од [[Итало-византиска уметност|Италијанци]] како Берлингјеро &#x2013; [[Floruit|1228-1242]]), татко на Барон (1228-1282), Бонавентура (1235-1244) и Марко (1232-1255). ==== Прото-ренесанса ==== Во овој период, италијанското [[Средновековна уметност|средновековно]] и [[Готска уметност|готско сликарство]] станало пореално, иновативно прикажувајќи го волуменот и перспективата, со [[Фиренца|фирентинскиот]] Чимабуе (околу 1240–1302) под византиско влијание и неговиот ученик [[Џото]] (околу 1267–1337), двајцата големи средновековни мајстори на натуралистичкото западно сликарство. Џото ги подигнал иновациите на Чимабуе на повисоко ниво, поставувајќи ја основата на западната сликарска традиција. Од Џото па натаму, третманот на сликарите кон композицијата стана многу послободен и поиновативен. Според ''[[Животите на најизвонредните сликари, вајари и архитекти|„Животот на уметниците]]'' “ (1550), фирентинецот Андреа Писано (1290–1348) го подучувал Андреа Оркања (околу 1308–1368). <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cavallinitoveronese.co.uk/orcagna/|title=Orcagna – Cavallini to Veronese}}</ref> Оркања бил под влијание на Џото, и го учел Андреа ди Бонјауто (1319–1377). Џото влијаел и на Стефано Фиорентино (1301–1350), татко на Џотино ([[Floruit|ф.]]1324 &#x2013; 1369). <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/dictionaryofart06turn|title=The Dictionary of Art|publisher=Grove|year=1996|isbn=1-884446-00-0|editor-last=Jane Turner|location=New York|pages=[https://archive.org/details/dictionaryofart06turn/page/598 598–599]|url-access=registration}}</ref> ==== Сиенска школа ==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Duccio_di_Buoninsegna_036.jpg|алт=Duccio| [[Дучо ди Буонинсења|Дучо]] File:Simone_Martini_-_Blessed_Agostino_Novello_Altarpiece_-_WGA21422.jpg|алт=Simone Martini| Симоне Мартини File:Lorenzetti_gov.jpg|алт=Ambrogio Lorenzetti| Амброџо Лоренцети File:Lorenzetti_Pietro_Beata_Umilta.jpg|алт=Pietro Lorenzetti| Пјетро Лоренцети File:F0448_Louvre_Bulgarini_Crucifixion_INV312_rwk.jpg|алт=Bartolomeo Bulgarini, La Crucifixion Louvre| Бартоломео Бугарини, ''Распетието'' на [[Лувр]] </gallery> Византиската уметност влијаела врз [[Сиенско училиште|сиенската школа]] предводена од [[Дучо ди Буонинсења|Дучо]] ({{Околу|1260}} &#x2013; 1319) и неговиот ученик [[Симоне Мартини]] (околу 1284–1344), кој влијаел врз [[Меѓународна готика|меѓународната готика]], доминантниот стил од 1375 до 1425 година, во кој сликите со [[Темпера|темперни]] панели и олтарските слики добиле на важност. Сиенската школа, исто така, го вклучувала и натурализмот на браќата Амброџо (околу 1290–1348) и [[Пјетро Лоренцети]] (околу 1280–1348), плус [[Бартоломео Булгарини]] (околу 1300–1378). <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cavallinitoveronese.co.uk/simone-martini/|title=Simone Martini – Cavallini to Veronese}}</ref> ==== Болоњска школа ==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Madonna_dei_denti.jpg|алт=Vitale da Bologna| Витале да Болоња </gallery> [[Болоња]] исто така, може да се пофали и со сликари како [[Витале да Болоња]] (околу 1309–1360).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://matthiesengallery.com/artist/bologna-vitale-da|title=» Artist » Bologna Vitale Da|work=matthiesengallery.com}}</ref> Витале влијаел на неговиот наследник Андреа да Болоња и Симоне деи Кроцифиси (околу 1330–1399), чиј внук бил Липо ди Далмасио (1352–околу 1410).<ref>Boggi, F., L., Gibbs, R. J. (2010). The Life and Career of Lippo Di Dalmasio, a Bolognese Painter of the Late Fourteenth Century: With Illustrations and a Catalogue of His Works. United States: Edwin Mellen Press.</ref> == Ран современ период == === Ренесанса === [[File:Masaccio_expulsion-1427.jpg|мини|393x393пкс| [[Мазачо]], ''Протерување од Едемската градина'' 1426–1427]] Ренесансата (француски за „преродба“), културно движење кое отприлика се протегало од 14 до средината на 17 век, било водено од [[Хуманизам и ренесанса|хуманизмот]] и проучувањето на класичната антика. Во [[Раноренесансно сликарство|ренесансното сликарство]], во текот на 1420-тите и 1430-тите години, па сè до околу 1495 година, водечките уметници во Италија и [[Ниски Земји|Ниските Земји]] одделно развиле нови начини на реалистично сликарство, одразувајќи го развојот на идеите и науката во ренесансата (на пр. [[астрономија]], [[географија]]), [[Протестантска реформација|реформацијата]] и пронаоѓањето на [[Печатарска машина|печатарската машина]]. Со развојот на [[Штафелај|штафелајното сликарство]] во ренесансата, сликарството добило независност од архитектурата и лесно можело да се прикаже на ѕидовите, што претставувало популарна алтернатива на сликите залепени на мебел, ѕидови или други конструкции. Додека духовните слики сè уште биле популарни, секуларните теми полека се вратиле во западното сликарство за време на ренесансата. Уметниците вклучувале варијанти за светот околу нив или производи на сопствената имагинација во своите слики. Оние кои можеле да си ги дозволат трошоците можеле да станат покровители и да нарачаат портрети од себе или од своето семејство. === Италијанска ренесанса === ==== Рана ренесанса ==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:La_Anunciación,_de_Fra_Angelico.jpg|алт=Fra Angelico, 1425–1428| [[Фра Анџелико]], 1425–1428 File:Paolo_Uccello_047b.jpg|алт=Paolo Uccello, c. 1470| [[Паоло Учело]], околу 1470 година File:Madonna_and_Child_(Filippo_Lippi).jpg|алт=Filippo Lippi, 1440–1445| [[Филипо Липи]], 1440–1445 File:Andrea_Mantegna_036.jpg|алт=Andrea Mantegna, c. 1458–1460| [[Андреа Мантења]], околу 1458–1460 File:Piero_della_Francesca_-_Resurrection_-_WGA17609.jpg|алт=Piero della Francesca, 1463–1465| [[Пјеро дела Франческа]], 1463-1465 File:Sandro_Botticelli_-_La_nascita_di_Venere_-_Google_Art_Project_-_edited.jpg|алт=Sandro Botticelli, 1483–1485| [[Сандро Ботичели]], 1483-1485 </gallery>[[Италијанско ренесансно сликарство|Италијанското ренесансно сликарство]] го нагласувало идеалот на сликарството од тој период. На Флорентин Мазачо му се припишува првиот напредок во линеарната перспектива, прикажувањето на волуменот во неговите фигури и прикажувањето на емоциите на лицата на неговите фигури во 1420-тите. Периодот на [[Раноренесансно сликарство|раната ренесанса]] завршил до околу 1495 година и вклучува уметници како што се [[Паоло Учело]], [[Фра Анџелико]], [[Пјеро дела Франческа]], [[Андреа Мантења]], [[Филипо Липи]] и [[Сандро Ботичели]]. ==== Висока ренесанса ==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Leonardo_Da_Vinci_-_Vergine_delle_Rocce_(Louvre).jpg|алт=Leonardo Da Vinci, Madonna of the Rocks, Louvre| Леонардо да Винчи, ''Мадона на карпите'', Лувр File:Leonardo_da_Vinci_-_Ginevra_de'_Benci_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Leonardo Da Vinci, Portrait of Ginevra de' Benci, National Gallery of Art| Леонардо да Винчи, Портрет на Гиневра де Бенчи, Национална уметничка галерија File:Raphael_-_Madonna_in_the_Meadow_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Raphael, 1505–1506| [[Рафаело Санти|Рафаел]], 1505–1506 File:"The_School_of_Athens"_by_Raffaello_Sanzio_da_Urbino.jpg|алт=Raphael, The School of Athens, c. 1510| [[Рафаело Санти|Рафаел]], ''[[Атинската школа (слика)|Атинската школа]]'', околу 1510 година File:Baldassare_Castiglione,_by_Raffaello_Sanzio,_from_C2RMF_retouched.jpg|алт=Raphael, Portrait of Baldassare Castiglione, c. 1515| [[Рафаело Санти|Рафаел]], ''[[Портрет на Балтасаре Кастиљоне|Портрет на Балдасаре Кастиљоне]]'', в. 1515 година File:Michelangelo_-_Creation_of_Adam.jpg|алт=Michelangelo, Sistine Chapel ceiling, c. 1511| [[Микеланџело Буонароти|Микеланџело]], таванот на Сикстинската капела, околу 1511 година </gallery> [[File:Mona_Lisa,_by_Leonardo_da_Vinci,_from_C2RMF_retouched.jpg|мини|268x268пкс| [[Леонардо да Винчи]], ''[[Мона Лиза]]'' 1503-1506]] За време на [[Висока ренесанса|високата ренесанса]] која траела од околу 1495 до 1520 година, Фирентинците, како што се пионерот на ''[[Сфумато|сфумато,]]'' [[Леонардо да Винчи]] (1452–1519), и неоплатонистите [[Микеланџело Буонароти]] (1475–1564) и [[Рафаело Санти|Рафаел]] (1483–1520), го подигнале сликарството на повисоко ниво преку употреба на перспектива, проучување на [[Анатомија на човекот|анатомијата на човекот]] и пропорции и развивање на невидена префинетост во техниките на цртање и сликање. Авторот ''на „Животите на уметниците“'' [[Џорџо Вазари]] (1511–1574) бил современик. ===== Венецијанска школа ===== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Giovanni_Bellini_St_Francis_in_Ecstasy.jpg|алт=Giovanni Bellini, c. 1480| [[Џовани Белини]], околу 1480 година File:Giorgione_tempest.jpg|алт=Giorgione, c. 1505| [[Џорџоне]], околу 1505 година File:Titian_Bacchus_and_Ariadne.jpg|алт=Titian, Bacchus and Ariadne, 1520–1523| [[Тицијан]], Бах и Аријадна, 1520–1523 File:Paolo_Veronese_008.jpg|алт=Paolo Veronese, 1562–1563| [[Паоло Веронезе]], 1562–1563 </gallery>[[Венецијанско сликарство|Венецијанските]] сликари од високата ренесанса развиле поприроден стил, како што се [[Џовани Белини]] (околу 1430–1516), музичарот [[Џорџоне]] (околу 1475–1510), [[Тицијан]] (околу 1490–1576) и [[Паоло Веронезе|Веронезе]] (1528–1588), кои биле помалку загрижени за прецизноста во нивниот цртеж отколку за богатството на бојата и единството на ефектот кое можело да се постигне преку поспонтан пристап кон сликарството. ===== Маниризам ===== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Jacopo_Pontormo_-_Kreuzabnahme_Christi.jpg|алт=Pontormo, 1526–1528| [[Понтормо]], 1526–1528 File:Angelo_Bronzino_-_Venus,_Cupid,_Folly_and_Time_-_National_Gallery,_London.jpg|алт=Bronzino, 1540–1545| [[Ањоло Бронѕино|Бронѕино]], 1540–1545 File:Jacopo_Tintoretto_-_The_Origin_of_the_Milky_Way_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Jacopo Tintoretto, 1582| [[Тинторето|Јакопо Тинторето]], 1582 година File:1595_Wtewael_Die_Sintflut_anagoria.JPG|алт=Joachim Wtewael, 1595| Јоаким Втевел, 1595 File:El_Greco_View_of_Toledo.jpg|алт=El Greco, 1596–1600| [[Ел Греко]], 1596–1600 </gallery> [[File:Parmigianino_-_Madonna_and_Child_with_Angels,_known_as_the_Madonna_with_the_Long_Neck.jpg|мини|282x282пкс| Пармиџанино, ''Мадона со долг врат,'' пример за маниризам, околу 1535 година]] Италијанската висока ренесанса, исто така, довела до подем на стилизирана уметност позната како [[маниризам]] по 1520 година. Маниристот [[Пармиџанино]] станал еден од уметниците кои морале да побегнат од грабежот на Рим (1527). Наместо избалансираните композиции и рационалниот пристап кон перспективата што ја карактеризирало уметноста на почетокот на 16 век, маниристите барале нестабилност, итрина и сомнеж. Мирните и спокојни изрази на ренесансните субјекти билр заменети со проблематичните изрази на [[Понтормо]] и емоционалниот интензитет на [[Ел Греко]]. Немирни и нестабилни композиции, честопати екстремни ефекти на перспектива и стилизирани пози се карактеристични за италијанските маниристи како што се [[Тинторето]], Понтормо и [[Ањоло Бронѕино|Бронзино]], а се појавиле подоцна во делата на [[Северен маниризам|северните маниристи]] како што се Хендрик Голциус, Бартоломеј Спрангер и Јоаким Втевел. === Северна ренесанса === Во [[Фландрија]], по развојот на настаните во [[Илуминиран ракопис|илуминираните ракописи]], особено од страна на браќата Лимбур, кои починале во 1416 година, уметниците биле фасцинирани од опипливото во видливиот свет и почнале да ги претставуваат предметите на исклучително природен начин. ==== Ранохоландско сликарство ==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Les_Très_Riches_Heures_du_duc_de_Berry_juin.jpg|алт=Limbourg Brothers| Браќа Лимбург File:Melchior_Broederlam_001.jpg|алт=Melchior Broederlam, Annunciation and Visitation (1393–1399), left panel of a pair; (Dijon, Musée des Beaux-Arts)| Мелкиор Бродерлам, ''Благовештение и посета'' (1393–1399), ([[Дижон]], Музеј на ликовни уметности) File:Robert_Campin_-_L'_Annonciation_-_1425.jpg|алт=Robert Campin – Mérode Altarpiece, c. 1427. Central Panel L'Annonciation by Campin with side panels done by an assistant| Роберт Кампен – Олтар од Мерод, околу 1427 година. Централен панел „Објава“ од Кампен со странични панели изработени од асистент File:Jan_van_Eyck_-_Portrait_of_a_Man_(Self_Portrait%3F)_1433.jpg|алт=Jan Van Eyck, Portrait of a Man, 1433| Јан ван Ејк, ''Портрет на човек'', 1433 File:Weyden_Deposition.jpg|алт=Rogier van der Weyden, c. 1435, Descent from the Cross, one of the best known works of the 15th century, and the most influential Netherlandish painting of Christ's crucifixion| Рохир ван дер Вејден, околу 1435 година, [[Симнување од крстот]], едно од најпознатите дела од 15 век и највлијателната холандска слика на распнувањето на Христос File:The_Garden_of_Earthly_Delights_by_Bosch_High_Resolution.jpg|алт=Hieronymus Bosch, c. 1480–1505| [[Јероним Бос]], околу 1480–1505 File:Hugo_van_der_Goes_(Gand,_1440_circa_–_Auderghem,_1482)_Altare_Monforte_-_Adorazione_dei_Magi_(1470_circa)_-_Tecnica_olio_su_tavola_Dimensioni_147×242_cm_-_Gemäldegalerie,_Berlin.jpg|алт=Hugo van der Goes, c. 1470| Хуго ван дер Хус, околу 1470 година File:Dieric_Bouts_-_The_Last_Supper.jpg|алт=Dieric Bouts, 1464–1467| Дирк Баутс, 1464–1467 File:Das_Jüngste_Gericht_(Memling).jpg|алт=Hans Memling, c. 1466–1473| [[Ханс Мемлинг]], о.&nbsp;1466–1473 File:Petrus_Christus_-_Portrait_of_a_Young_Woman_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Petrus Christus, c. 1470| Петрус Кристус, околу 1470 година </gallery> [[File:Van_Eyck_-_Arnolfini_Portrait.jpg|мини| [[Јан ван Ејк]], ''[[портрет на Арнолфиниеви]]'', 1434 година]] За разлика од Италијанците, кои во голема мера црпеле идеи од [[Стар Рим]], сликарите од [[Северна ренесанса|Северната ренесанса]] го задржале помалку идеализираниот стил на скулптурата и натуралистичките, [[илуминирани ракописи]] од средниот век. Усвојувањето на [[Маслено сликарство|масленото сликарство]], чија прва употреба традиционално, но погрешно, му се припишува на [[Јан ван Ејк]], овозможило нова веродостојност. Маслената боја веќе била присутна во делата на Мелкиор Бродерлам (околу 1350 &#x2013; 1409), но [[Роберт Кампен]] (порано познат како Мајсторот од Флемал) и ван Ејк ја довеле нејзината употреба до нови височини, способни да создадат побогати бои со длабоки, интензивни тонови. Илузијата на блескава светлина со порцеланска завршница го карактеризирала [[Ранофламанско сликарство|раното холандско сликарство]] и претставувала голема разлика во однос на мат површината на температурата. Холандскиот сликар [[Рохир ван дер Вејден]], ученик на Кампен, нагласувал дека се работи за човечки емоции и драма. Делото на холандскиот сликар [[Јероним Бос]] е извонредно екстравагантно. Други важни уметници биле Хуго ван дер Хус, многу влијателен во Италија, Дирк Баутс, меѓу првите северни сликари кои користеле единствена точка на исчезнување, Петрус Кристус, [[Ханс Мемлинг]] и Жерар Давид. ==== Високохоландско сликарство ==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:1530_Cranach_Judith_mit_dem_Haupt_des_Holofernes_anagoria.JPG|алт=Lucas Cranach the Elder, c. 1530| [[Лукас Кранах Постариот]], околу 1530 година File:Dürer_Alte_Pinakothek.jpg|алт=Albrecht Dürer, 1500| [[Албрехт Дирер]], 1500 година File:Grunewald_Isenheim1.jpg|алт=Matthias Grünewald, 1512–1516| [[Матијас Гриневалд]], 1512-1516 File:Pieter_Bruegel_the_Elder-_The_Harvesters_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Pieter Bruegel, 1565| [[Питер Бројгел Постариот|Питер Бројгел]], 1565 година File:Hans_Holbein,_the_Younger_-_Sir_Thomas_More_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Hans Holbein the Younger, 1527| [[Ханс Холбајн Помладиот]], 1527 година </gallery>Фламанските, холандските и германските сликари од северната висока ренесанса, како што биле графичарот [[Албрехт Дирер]], Лукас Кранах, [[Матијас Гриневалд]] и [[Ханс Холбајн Помладиот|Ханс Холбајн Помладиот,]] ги вклучиле карактеристиките на италијанската уметност во својата уметност во различен степен. Една генерација подоцна, почетокот на жанровското сликарство како тема за големи дела започна со [[Петер Ертсен]] и [[Питер Бројгел Постариот|Питер Бројгел]]. Подоцнежната генерација сликари од Северната ренесанса кои патувале во Рим и усвоиле голем дел од идеализираниот пристап на италијанската ренесанса станале познати како [[Романизам (сликарство)|романисти]]. === Барок === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Baco,_por_Caravaggio.jpg|алт=Caravaggio, 1595–1597| [[Караваџо]], 1595–1597 File:Judit_decapitando_a_Holofernes,_por_Artemisia_Gentileschi.jpg|алт=Artemisia Gentileschi, 1614–1620| [[Артемизија Џентилески]], 1614-1620 File:Rubens_-_Judgement_of_Paris.jpg|алт=Peter Paul Rubens, 1632–1635| [[Петер Паул Рубенс|Петер Пол Рубенс]], 1632-1635 File:Peter_Paul_Rubens_083.jpg|алт=Peter Paul Rubens, Hippopotamus Hunt, c. 1616| Петер Пол Рубенс, ''Лов на нилски коњ'', околу 1616 година File:Cavalier_soldier_Hals-1624x.jpg|алт=Frans Hals, 1624| [[Франс Халс]], 1624 File:Judith_Leyster_A_Game_of_Tric_Trac.jpg|алт=Judith Leyster, 1630| [[Џудит Лејстер]], 1630 година File:La_ronda_de_noche,_por_Rembrandt_van_Rijn.jpg|алт=Rembrandt van Rijn, 1642| [[Рембрант|Рембрант ван Рејн]], 1642 година File:Pieter_de_Hooch_-_The_Courtyard_of_a_House_in_Delft.jpg|алт=Pieter de Hooch, 1658| [[Питер де Хох]], 1658 година File:Johannes_Vermeer_-_Het_melkmeisje_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Johannes Vermeer, c. 1660| [[Јоханес Вермер]], околу 1660 година File:The_way_you_hear_it.jpg|алт=Jan Steen, c. 1665| Јан Стин, околу 1665 година File:The_Windmill_at_Wijk_bij_Duurstede_1670_Ruisdael.jpg|алт=Jacob van Ruisdael, 1670| [[Јакоб ван Ројсдал]], 1670 File:Willem_Clasz._Heda_-_Breakfast_Table_with_Blackberry_Pie_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Willem Claesz. Heda, 1631| [[Вилем Класон Хеда]], 1631 File:Las_Meninas,_by_Diego_Velázquez,_from_Prado_in_Google_Earth.jpg|алт=Diego Velázquez, 1656–1657| [[Диего Веласкес]], 1656-1657 File:Jusepe_de_Ribera_-_Martyrdom_of_St_Lawrence_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Jusepe de Ribera, 1620–1624| [[Хосе де Рибера]], 1620-1624 File:Nicolas_Poussin_-_Et_in_Arcadia_ego_(deuxième_version).jpg|алт=Nicolas Poussin, Et in Arcadia Ego, 1638| [[Никола Пусен|Никола Пусин]], ''Аркадиски овчари'', 1638 година File:L'Enlèvement_des_Sabines_–_Nicolas_Poussin_–_Musée_du_Louvre,_INV_7290_–_Q3110586.jpg|алт=Nicolas Poussin, c. 1637–1638| [[Никола Пусен|Никола Пусин]], 1637–1638 File:Charles_Le_Brun_-_Prise_de_la_ville_et_de_la_citadelle_de_Gand_en_six_jours,_1678_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Charles Le Brun, part of the ceiling of the Hall of Mirrors in the Palace of Versailles| [[Шарл Лебрен]], дел од таванот на [[Сала на огледалата|Салата на огледалата]] во [[Версај (дворец)|Версајскиот дворец]] File:Georges_de_La_Tour_-_Newlyborn_infant_-_Musée_des_Beaux-Arts_de_Rennes.jpg|алт=Georges de La Tour, 1640s| [[Жорж де Латур]], 1640-ти File:Consegna_delle_chiavi_-_Reni.jpg|алт=Guido Reni, 1625| [[Гвидо Рени]], 1625 година File:Self-portrait_by_Salvator_Rosa.jpg|алт=Salvator Rosa, c. 1645| [[Салватор Роза]], околу 1645 година File:Bartolomé_Esteban_Murillo_-_Saint_Peter_in_Tears_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Bartolomé Esteban Murillo, c. 1650–1655| [[Бартоломео Муриљо]], ок. 1650–1655 File:Claude_Lorrain_008.jpg|алт=Claude Lorrain, 1648| [[Клод Лорен]], 1648 година File:Canaletto_-_Piazza_di_San_Marco,_em_Veneza.jpg|алт=Canaletto, 1723| [[Каналето]], 1723 </gallery> [[File:Caravaggio_—_The_Calling_of_Saint_Matthew.jpg|мини|240x240пкс| Караваџо, Повикувањето на Свети Матеј]] [[Барок|Барокот]] станал доминантен стил на [[Барокна уметност|сликарство]] во текот на целиот 17 век. Неговото поврзано движење често се поврзува со апсолутизмот и [[Контрареформација|контрареформацијата]] или католичката преродба. <ref name="ebo">[http://www.britannica.com/eb/article-9026564/Counter-Reformation Counter Reformation] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081118180433/http://www.britannica.com/eb/article-9026564/Counter-Reformation|date=18 November 2008}}, from ''[[Енциклопедија Британика (семрежно издание)|Encyclopædia Britannica Online]]'', latest edition, full-article.</ref> <ref>[http://www.bartleby.com/65/co/CounterR.html Counter Reformation] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081211173809/http://www.bartleby.com/65/co/CounterR.html|date=11 December 2008}}, from ''[[Енциклопедија „Колумбија“|The Columbia Encyclopedia]]'', Sixth Edition. 2001–05.</ref> Сепак, барокното сликарство во неапсолутистичките и протестантските држави, исто така, ја покажува својата популарност, бидејќи стилот се проширил низ цела [[Западна Европа]]. Барокното сликарство се карактеризира со голема драма, богата, длабока боја, интензивна светлина и темни сенки, со цел да се прикажат емоции и страст наместо смирената рационалност ценета за време на ренесансата. Барокното сликарство употребувало [[Илузионистичко сликарство на тавани|квадратура]] на таваните. Помеѓу најраните барокни сликари се вбројуваат браќата Карачи, Анибале и Агостино, во последните години од 16 век, и [[Караваџо]] во последната деценија од векот. Караваџо е признат како еден од најголемите барокни сликари и наследник на [[Хуманизам|хуманистичкото]] сликарство на [[Висока ренесанса|високата ренесанса]]. Неговиот нов стил на сликање ги шокирало современиците, покажувајќи [[Реализам (уметност)|реалистичен]] пристап кон човечката фигура, насликан директно од животот и драматично осветлен на темна позадина. Меѓу најголемите барокни сликари од 17 век се [[Стар мајстор|старите мајстори]] како што се [[Фламанско барокно сликарство|фламанските]] [[Петер Паул Рубенс|Рубенс]], [[Диего Веласкес|Веласкес]], [[Рембрант]], [[Франс Халс]], [[Јоханес Вермер]], Ле Нан, Хосе де Рибера, [[Никола Пусен|Пусен]], Жорж де Латур и пејзажниот сликар [[Клод Лорен]]. Уметниците кои нагласувале линија, како Шарл Лебрен, биле наречени [[Пусенисти и рубенсисти|пусенисти]], а оние кои нагласувале боја биле наречени рубенисти. [[File:Rembrandt_Harmensz._van_Rijn_-_Portret_van_een_paar_als_oudtestamentische_figuren,_genaamd_'Het_Joodse_bruidje'_-_Google_Art_Project.jpg|мини| [[Рембрант|Рембрант ван Рајн]], ''Еврејската невеста'', околу&nbsp;1665–1669]] Французите обучени во Италија, како што се Пусен, Лорен и Латур, го усвоиле „класичниот“ барокен стил, со помалку фокус на емоциите и бојата, а поголемо внимание на контурите на фигурите. Во Италија, барокниот стил е олицетворен во религиозни и митолошки слики во Гранд Манер од уметници како што се Карачи, [[Гвидо Рени]] и [[Лука Џордано]]. Илузионистичките фрески на црковниот таван од Пјетро да Кортона изгледале како да се отвораат кон небото. Во [[Холандска Република|Холандската Република]] се појавил многу потивок вид барок, каде што штафелајните слики со секојдневни теми биле популарни кај колекционерите од средната класа, а голем број на сликари станале специјалисти за жанрови, други за пејзажи, морски предели или мртва природа. Вермер, Жерар Терборх и Питер де Хох внесоа голема техничка префинетост во сликарството на домашни сцени, како и [[Вилем Класон Хеда]] мртва природа. Спротивно на тоа, Рембрант се истакнувал во сликањето на секаков вид субјекти и развил индивидуален сликарски стил во кој [[Кјароскуро|кјароскурото]] и темните позадини добиени од Караваџо и [[Утрехтски караваџизам|утрехските караваџисти]] го изгубиле својот театарски квалитет. Холандското барокно сликарство често се нарекува [[златно време на холандското сликарство]]. === Рококо === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Antoine_Watteau_-_The_Italian_Comedians_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Antoine Watteau, c. 1720| [[Антоан Вато]], околу 1720 година File:L'Embarquement_pour_Cythère,_by_Antoine_Watteau,_from_C2RMF_retouched.jpg|алт=Antoine Watteau, The Embarkation for Cythera, c. 1719| Антоан Вато, ''Испраќањето на бродот за Китера'', околу 1719 година File:François_Boucher,_Ruhendes_Mädchen_(1751,_Wallraf-Richartz_Museum).jpg|алт=François Boucher, 1751| Франсоа Буше, 1751 File:Maurice-Quentin_de_La_Tour_-_Pierre-Louis_Laideguive_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Maurice Quentin de La Tour, c. 1761| [[Морис Кантен де Латур]], ококу 1761 година File:Self-portrait_in_a_Straw_Hat_by_Elisabeth-Louise_Vigée-Lebrun.jpg|алт=Élisabeth-Louise Vigée-Le Brun, after 1782| [[Елизабет Виже Лебрен]], по&nbsp;1782 година File:Jean-Baptiste_Siméon_Chardin_029.jpg|алт=Jean-Baptiste-Siméon Chardin, c. 1728| [[Жан Симеон Шарден]], ок. 1728 година File:Gimbattiasta_Tiepolo_-_La_morte_di_Giacinto_(1752-53)_-_Museo_Nacional_Thyssen-Bornemisza_Madrid.jpg|алт=Giovanni Battista Tiepolo, c. 1752–1753| [[Џовани Батиста Тјеполо]], ок. 1752–1753 </gallery> [[File:The_Swing_(P430).jpg|мини|284x284пкс|Лулашката од Фрагонард, околу 1767–1768]] Во текот на 18 век, [[рококо]] сликарството следело како полесно продолжение на барокот, честопати несериозно и еротско, употребувајќи светли пастелни бои. Рококо стилот најпрвин се развил во украсните уметности и дизајнот на ентериер во Франција, кога наследувањето на [[Луј XV]] донело промена кај дворските уметници и општата уметничка мода. 1730-тите години го претставува врвот на францускиот рококо стил, претставен преку делата на [[Антоан Вато]] и [[Франсоа Буше]]. Рококото го задржал барокниот вкус за сложени форми и сложени шари, но почнало да ги интегрира своите различни карактеристики, вклучувајќи го и вкусот за ориентални дизајни и асиметрија. Рококо стилот се проширил и бил лесно прифатен во католичките делови на Германија, [[Чешка (историска област)|Бохемија]] и Австрија, каде што се споил со германските барокни традиции. Германскиот рококо стил бил применуван со ентузијазам во црквите и дворците, особено на југот, додека фредериковиот [[рококо]] стил се развил во [[Кралство Прусија|Кралството Прусија]]. Француските мајстори [[Антоан Вато|Вато]], Буше и Фрагонард го претставуваат стилот, како и [[Џовани Батиста Тјеполо]] и Жан-Батист-Симеон Шарден, кој од некои се смета за ''анти-рококо'' и еден од најдобрите француски сликари од 18 век. Францускиот рококо стил го вклучува и омилениот сликар на [[Дени Дидро]], [[Жан Батист Грез]], кој се истакнувал во портретите и [[Историско сликарство|историските слики]]. [[Пастел|Пастелниот]] сликар [[Морис Кантен де Латур]] и [[Елизабет Виже Лебрен]] биле високо успешни [[Портретно сликарство|портретни сликари]]. Англискиот портретист [[Вилијам Хогарт]] помогнал во развојот на теоретската основа за рококо убавината. Иако не намерно се повикува на движењето, тој во ''„Анализа на убавината“'' (1753) тврдел дека брановидните линии и S-кривите, истакнати во рококото, биле основа за грациозност и убавина во уметноста или природата, за разлика од правата линија или кругот во [[Класицизам|класицизмот]]. Падот на рококото започнал во раните 1760-ти, кога личности како [[Франсоа Волтер|Волтер]] и [[Жак Франсоа Блондел]] ја критикувале неговата површност и дегенерација. Блондел ја осудил „смешната мешавина од школки, змејови, трски, палми и растенија“ во современите ентериери. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://digi.ub.uni-heidelberg.de/sammlung6/allg/buch.xml?docname=blondel1737|title=Uni-Heidelberg.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20200317160351/http://digi.ub.uni-heidelberg.de/sammlung6/allg/buch.xml?docname=blondel1737|archive-date=17 March 2020|accessdate=5 February 2009}}</ref> === Портрет === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Sir_Anthony_Van_Dyck_-_Charles_I_(1600-49)_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Anthony van Dyck, 1635–1636| [[Антонис ван Дајк]], 1635-1636 File:The_Blue_Boy.jpg|алт=Thomas Gainsborough, c. 1770| [[Томас Гејнсборо]], околу 1770 година File:Sir_Joshua_Reynolds_-_Colonel_Acland_and_Lord_Sydney-_The_Archers_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Joshua Reynolds, 1769| [[Џошуа Рејнолдс]], 1769 година File:William_Hogarth_by_William_Hogarth.jpg|алт=William Hogarth, c. 1757| [[Вилијам Хогарт]], околу 1757 година File:Sleepingnymph.jpg|алт=Angelica Kauffman, c. 1780| [[Ангелика Кауфман]], околу 1780 година </gallery>[[Портрет|Портретот]] претставувал важна компонента на сликарството во сите земји, но особено во [[Англија]], каде што лидери биле директните реалисти Хогарт и Франсис Хејман, швајцарката Анџелика Кауфман, [[Томас Гејнсборо]] и [[Џошуа Рејнолдс]] во поласкави стилови под влијание на фламанскиот [[Антонис ван Дајк]]. === Неокласицизам === <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:Benjamin_West_005.jpg|алт=Benjamin West, The Death of General Wolfe, 1770| Бенџамин Вест, ''Смртта на генералот Волф'', 1770 File:Watsonandtheshark-original.jpg|алт=John Singleton Copley, 1778| Џон Синглтон Копли, 1778 File:David-Oath_of_the_Horatii-1784.jpg|алт=Jacques-Louis David, Oath of the Horatii, 1784| [[Жак-Луј Давид]], ''[[Заклетвата на Хорациеви|Заклетва на Хорациеви]]'', 1784 година File:David_-_The_Death_of_Socrates.jpg|алт=Jacques-Louis David, 1787| [[Жак-Луј Давид]], 1787 File:Johann_Joachim_Winckelmann_(Raphael_Mengs_after_1755).jpg|алт=Anton Raphael Mengs, portrait of Johann Joachim Winckelmann, c. 1777, Metropolitan Museum of Art| [[Антон Рафаел Менгс]], портрет на Јохан Јоаким Винкелман, 1777 година, [[Метрополитен (музеј)|Метрополитен]] </gallery>До 1785 година, рококото излегло од мода во [[Франција]], прво заменето во архитектурата, а потоа и во сликарството, од строгиот ред и сериозност на [[Неокласицизам|неокласичните]] уметници како што е [[Жак-Луј Давид]], чии импозантни историски слики што прикажуваат и историски и современи настани ги отелотворувале идеалите на [[Француска револуција|Француската револуција]]. Претходната Американска [[Американска револуција|револуција,]] исто така, доживеала свои неокласични сликари, како што се [[Бенџамин Вест]] и [[Џон Синглтон Копли]]. <ref>{{Наведено списание|last=Flexner|first=James Thomas|author-link=James Thomas Flexner|year=1952|title=Benjamin West's American Neo-Classicism|journal=New-York Historical Society Quarterly|volume=36|pages=5–41}} Reprinted in ''America's Old Masters'' (New York, 1967), pp.&nbsp;315–40.</ref> Неокласичарите во Германија го вклучуваат [[Антон Рафаел Менгс]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.museodelprado.es/en/whats-on/new/the-museo-del-prado-reassesses-the-figure-of/590f9912-48e5-270d-72d2-5c4fe7164192|title=The Museo del Prado reassesses the figure of Mengs, the “creator” of Neoclassicism|date=November 24, 2025}}</ref> == 19 век == <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Antoine-Jean_Gros_-_Bonaparte_Visiting_the_Plague_Victims_of_Jaffa.jpeg|Антоан Жан Грос, 1804 File:John_Constable_-_The_Vale_of_Dedham_-_Google_Art_Project.jpg|[[Џон Констабл]], 1802 File:Ingres,_Napoleon_on_his_Imperial_throne.jpg|Наполеон на неговиот царски престол, [[Жан Огист Доминик Енгр]], 1806 File:Jean-Auguste-Dominique_Ingres_-_La_Baigneuse_Valpinçon.jpg|Жан Огист Доминик Енгр, 1808 File:JEAN_LOUIS_THÉODORE_GÉRICAULT_-_La_Balsa_de_la_Medusa_(Museo_del_Louvre,_1818-19).jpg|[[Теодор Жерико]], 1819 File:Caspar_David_Friedrich_-_Wanderer_above_the_Sea_of_Fog.jpeg|[[Каспар Давид Фридрих]], ''[[Талкач над морето од магла|Талкач над морето од магла,]]'' околу 1818 File:Caspar_David_Friedrich_-_Mondaufgang_am_Meer_-_Google_Art_Project.jpg|Каспар Давид Фридрих, околу 1822 File:Karl_Brullov_-_The_Last_Day_of_Pompeii_-_Google_Art_Project.jpg|Карл Брјулов, 1827 File:La_Liberté_guidant_le_peuple_-_Eugène_Delacroix_-_Musée_du_Louvre_Peintures_RF_129_-_après_restauration_2024.jpg|[[Ежен Делакроа]], 1830 File:Cole_Thomas_The_Oxbow_(The_Connecticut_River_near_Northampton_1836).jpg|Хадсонова школа, Томас Кол, „Оксбоу“ (Реката Конектикат во близина на Нортхемптон) (1836), Метрополитен File:The_Fighting_Temeraire,_JMW_Turner,_National_Gallery.jpg|Вилијам Тарнер, 1838 File:Slave-ship.jpg|Вилијам Тарнер, 1840 File:Hovhannes_Aivazovsky_-_The_Ninth_Wave_-_Google_Art_Project.jpg|Иван Ајвазовски, 1850 File:Gustave_Courbet_-_The_Stonebreakers_-_WGA05457.jpg|Гистав Кубе, 1849 File:Gustave_Courbet_-_A_Burial_at_Ornans_-_Google_Art_Project.jpg|Гистав Кубе, 1849–1850 File:Albert_Bierstadt_-_A_Storm_in_the_Rocky_Mountains,_Mt._Rosalie_-_Google_Art_Project.jpg|Алберт Бирштат, 1866 File:Corot.villedavray.750pix.jpg|[[Жан-Батист-Камиј Коро]], околу 1867 File:Johan_Barthold_Jongkind_-_Overschie_bij_maneschijn.jpg|Јохан Јонгкинд, 1871, предвесник на импресионизмот File:Road_to_Versailles_at_Louveciennes_1869_Camille_Pissarro.jpg|[[Камиј Писаро]]1872 File:Claude_Monet,_Impression,_soleil_levant.jpg|[[Клод Моне]], 1872 File:Manet-Die_Barke.jpg|''[[Клод Моне слика во своето ателје]]'', 1874 File:Renoir,_Pierre-Auguste_-_Dance_at_Le_Moulin_de_la_Galette,_1876.jpg|[[Пјер Огист Реноар]], 1876 File:Edgar_Degas_-_In_a_Café_-_Google_Art_Project_2.jpg|[[Едгар Дега]], 1876 File:Edouard_Manet,_A_Bar_at_the_Folies-Bergère.jpg|[[Едуар Мане]], 1882 File:Mary_Cassatt_-_The_Child's_Bath_-_Google_Art_Project.jpg|[[Мери Касат]], Бањањетна детето, 1893 File:Mary_Cassatt_-_The_Boating_Party_-_Google_Art_Project.jpg|[[Мери Касат]], 1893–1894 File:Serov_devochka_s_persikami.jpg|[[Валентин Серов]], 1887 File:Vincent_Willem_van_Gogh_128.jpg|[[Винсент ван Гог|Vincent van Gogh]], 1888 File:Van_Gogh_-_Starry_Night_-_Google_Art_Project.jpg|[[Ѕвездена ноќ]], ван Гог, 1889 File:Arnold_Boecklin_-_Island_of_the_Dead,_Third_Version.JPG|[[Арнолд Беклин]], 1883 File:Ilja_Jefimowitsch_Repin_009.jpg|[[Иљја Репин]], 1891 File:Gauguin_-_Where_Do_We_Come_From%3F_What_Are_We%3F_Where_Are_We_Going%3F_(1897-98).jpg|[[Пол Гоген]], 1897–1898 File:A_Sunday_on_La_Grande_Jatte,_Georges_Seurat,_1884.png|[[Жорж Пјер Сера]], 1884–1886 File:Swimming_hole.jpg|Томас Икинс, 1884–1885 File:Albert_Pinkham_Ryder_-_Moonlit_Cove_-_Google_Art_Project.jpg|Алберт Пинкам Рајдер, 1890 File:Winslow_Homer_-_After_the_Hurricane,_Bahamas.jpg|Винслоу Хомер, 1899 </gallery>До средината на 19 век, сликарството станало повеќе средство за личен израз, бидејќи сликарите биле ослободени од барањата на нивното покровителство и можеле да прикажуваат само сцени од религијата, митологијата, портретите или историјата. === Романтизам === [[File:El_Tres_de_Mayo,_by_Francisco_de_Goya,_from_Prado_thin_black_margin.jpg|мини|240x240пкс| [[Франсиско Гоја|Франциско Гоја]], 3 мај 1814 година]] Наследник на Давид станал [[Жан Огист Доминик Енгр|Енгр]]. Делото на Енгр веќе содржи голем дел од сензуалноста, но не и спонтаноста што требало да го карактеризира [[Романтизам|романтизмот]]. Романтичарите го претвориле [[Пределно сликарство|пределното сликарство]] во главен жанр, кој дотогаш се сметал за спореден жанр или како украсна позадина. Романтистичките сликари се [[Џон Констабл]], [[Ежен Делакроа]], [[Каспар Давид Фридрих|Каспар Давид Фридрих,]] [[Теодор Жерико]], [[Франсиско Гоја|Франциско де Гоја]], чии подоцнежни дела го прикажуваат романтичарскиот интерес за ирационалното, и Вилијам Тарнер. Романтистичките сликари влијаеле врз мистериозниот швајцарски симболист [[Арнолд Беклин]], комбинацијата на посветеност кон природата со носталгија кон средновековната култура на англиското прерафаелитско братство, како и врз уметникот од естетското движење Џејмс Абот Мекнил Вислер со неговата софистицираност, декаденција и филозофија на „[[Ларпурлартизам|уметност заради уметност]]“. Американските романтични пределни сликари биле познати како [[Школа на реката Хадсон|школата на реката Хадсон]]: <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0268/is_5_40/ai_82469521/print|title=Novack, Barbara ''American Sublime'' Artforum, 2002, retrieved 30 October 2008|work=Artforum|archive-url=https://web.archive.org/web/20050531195142/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0268/is_5_40/ai_82469521/print|archive-date=31 May 2005|accessdate=2014-08-08}}</ref> вклучувајќи ги [[Томас Коул|Томас Кол]], Фредерик Едвин Черч, Алберт Бирштат, Томас Моран и Џон Фредерик Кенсет. Луминизмот било поврзано движење. === Реализам === Значајна сила во свртувањето кон реализмот во средината на векот бил [[Гистав Курбе]], чии неидеализирани слики на обични луѓе ги навредувале гледачите навикнати на конвенционалните теми и мазната завршна обработка на [[Академска уметност|академската уметност]], но инспирирале многу помлади уметници. Жан Франсоа Мије, водечкиот сликар на [[Барбизонска школа|Барбизонската школа]], сликал пејзажи и сцени од животот на селаните. Со Барбизонската школа лабаво бил поврзан и [[Жан-Батист-Камиј Коро]], кој творел и во романтичарски и во [[Реализам (уметност)|реалистички]] стил; неговото творештво го најавува [[импресионизмот]], исто како и делата на Јохан Јонгкинд и Ежен Буден (кој бил еден од првите француски пејзажисти што сликале на отворено). Буден извршил значајно влијание врз младиот [[Клод Моне]], кого во 1857 година го запознал со сликањето на отворено ([[пленер]]). === Импресионизам === [[File:The_Water-Lily_Pond_-_Google_Arts_&_Culture.jpg|мини|220x220пкс| Моне, ''Водни лилјани и Јапонски мост'', 1899, едно од серијата монументални дела на [[Водни лилјани (циклус на Моне)|Водни лилјани]] насликани во [[Живерни]].]] Во втората третина од векот, импресионистите како Моне, [[Едуар Мане]], [[Пјер Огист Реноар|Пјер-Огист Реноар]], [[Камиј Писаро|Камил Писаро]], [[Алфред Сисли]], [[Берта Моризо|Берт Моризо]], [[Мери Касат]] и [[Едгар Дега]] работеле на подиректен пристап отколку што претходно бил изложен јавно. Тие ја избегнувале алегоријата и наративот во корист на индивидуализирани одговори на современиот свет, понекогаш насликани со малку или без никаква подготвителна студија, потпирајќи се на вештина во цртањето и високо хроматска палета. Моне, Писаро и Сисли сликале заедно ''во пленер'', користејќи го пределот како нивен примарен мотив, при што минливоста на светлината и времето играле главна улога во нивната работа. <ref>Bomford, David, Jo Kirby, John Leighton, Ashok Roy, and Raymond White (1990). ''Impressionism''. London: National Gallery. pp. 21–27. {{ISBN|0-300-05035-6}}.</ref> Сликајќи на сончева светлина директно од природата и смело употребувајќи ги живописните, синтетички пигменти достапни од почетокот на векот, тие развиле полесен и посветол начин на сликање. Додека Сисли најблиску се придржувал до оригиналните принципи на импресионистичката перцепција на пределот, Моне барал предизвици во сè похроматски и променливи услови. Мане, Дега, Реноар, Моризо и Касат се концентрирале првенствено на човечката тема. И Мане и Дега ги реинтерпретирале класичните фигуративни канони во современи ситуации; во случајот на Мане, реимагинациите наишле на непријателски прием од јавноста. Реноар, Морисо и Касат се свртиле кон домашниот живот за инспирација, при што Реноар се фокусирал на женската голотија. Американските импресионисти биле Чајлд Хасам, Џон Хенри Твахтман и Теодор Робинсон. Исто така, правецот извршил влијание врз сликарите кои не биле првенствено импресионисти во теорија, како што е портретистот и пределистот [[Џон Сингер Сарџент]]. Во исто време, во Америка, на почетокот на 20 век, постоел еден вроден и речиси изолиран реализам, богато отелотворен во фигуративното дело на [[Томас Икинс]], Ашканската школа и пејзажите и морските пејзажи на [[Винслоу Хомер]], чии сите слики биле длабоко вложени во цврстината на природните форми. Визионерскиот пејзаж, мотив кој во голема мера зависи од двосмисленоста на ноктурното, ги пронашол своите застапници кај Алберт Пинкам Рајдер и Ралф Алберт Блејклок. === Постимпресионизам === [[Постимпресионизам|Постимпресионистите]] од парискиот [[Бел Епок]], како што се [[Пол Сезан]], [[Винсент ван Гог]], [[Пол Гоген]], [[Анри де Тулуз-Лотрек]] и [[Дивизионизам|дивизионистот]] и пуантилист [[Жорж Пјер Сера|Жорж Пјер Сера,]] го довеле сликарството до работ на [[Модернизам|модернизмот]]. Желбата на Сезан да ги обедини класичните композиции со револуционерна апстракција на природните форми се сметала за претходник на уметноста од 20 век. Бурниот метод на нанесување боја на Ван Гог, заедно со звучната употреба на боја, ги претскажал [[Експресионизам|експресионизмот]] и [[Фовизам|фовизмот]]. За Гоген, импресионизмот отстапил место на личен симболизам. Сера ја преобразил скршената боја на импресионизмот во научна оптичка студија, структурирана на композиции слични на [[фриз]], привлекувајќи многу следбеници како што е Пол Сињак. === Симболизам === [[File:The_Scream.jpg|мини| [[Едвард Мунк]], „Врисок“, 1893, симболизам и ран експресионизам]] Кон крајот на 19 век, исто така, имало неколку, прилично различни, групи симболистички сликари чии дела резонирале кај помладите уметници од 20 век, особено кај [[Фовизам|фовистите]] и [[Надреализам|надреалистите]]. Помеѓу нив биле Беклин, [[Гистав Моро]], [[Одилон Редон]], [[Пјер Пуви де Шаван]], [[Анри Фантен-Латур]], [[Фердинанд Ходлер]], [[Едвард Мунк]], Фелисиен Ропс, Јан Туроп и [[Густав Климт]], како и [[Руски симболизам|руските симболисти]] како што е [[Михаил Врубељ]]. Симболистичките сликари ја копале [[Мит|митологијата]] и соновните слики за визуелен јазик на душата, барајќи евокативни слики кои потсетуваат на статичен свет на тишина. Симболите кои се употребуваат во симболизмот не се познатите [[Амблем|амблеми]] на мејнстрим [[Иконографија|иконографијата]], туку интензивно лични, приватни, нејасни и двосмислени извори. Повеќе филозофија отколку вистински стил на уметност, симболистичките сликари влијаеле врз современото движење [[југендстил]] и [[Авангарда|авангардната]] [[Наби (уметност)|„Наби“]], како што е Пјер Бонар.. == 20 век == <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="7"> File:Rousseau-Hungry-Lion.jpg|алт=Henri Rousseau, 1905, The Hungry Lion Throws Itself on the Antelope| [[Анри Русо]], 1905, ''Гладниот лав се фрла на антилопата'' File:Paul_Cézanne_047.jpg|алт=Paul Cézanne, 1906| [[Пол Сезан]], 1906 година </gallery>Западното сликарство од 20 век влијаело врз сите визуелни уметности, од [[Модернизам|модернистичката]] архитектура и дизајн, до [[Авангарда|авангардниот]] филм, театарот и современиот танц; и станало експериментална визуелна лабораторија, од фотографија и конкретна поезија до [[Реклама|рекламна уметност]] и мода. === Фовизам === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="7"> File:Matisse-Woman-with-a-Hat.jpg|алт=Henri Matisse, 1905, Fauvism| [[Анри Матис]], 1905, [[Фовизам]] File:Derain_CharingCrossBridge.png|алт=André Derain, Fauvism, 1906 Charing Cross Bridge, London, an homage to the famous series by Monet| [[Андре Дерен]], [[Фовизам]], 1906 Черинг Крос Бриџ, Лондон, почит кон познатата серија од Моне File:SeineChatou.JPG|алт=Maurice de Vlaminck, Fauvism, 1906| [[Морис де Вламенк|Морис де Вламинк]], [[Фовизам]], 1906 година File:Matissedance.jpg|алт=Henri Matisse, 1910, late Fauvism, The Dance signifies a key point in the development of modern painting, reflecting Matisse's fascination with primitive art.| [[Анри Матис]], 1910, доцен [[фовизам]], ''Танцот'' означува клучна точка во развојот на модерното сликарство, одразувајќи ја фасцинацијата на Матис со [[Примитивна уметност|примитивната уметност]]. </gallery> [[File:Matisse_-_Green_Line.jpeg|мини|225x225пкс| [[Анри Матис]], ''„Зелената лента“'', [[фовизам]], 1905, предизвикала сензација во Париз кога била првпат изложена.]] Наследството на постимпресионистичките сликари станало од суштинско значење за развојот на модерната уметност. На почетокот на 20 век, [[Анри Матис]] и [[Андре Дерен]] {{Efn|Во 1906 година, по предлог на неговиот трговец со уметнички дела Амброаз Волар, Андре Дерен заминал во Лондон.}} заедно со неколку други уметници, вклучувајќи ги [[Жорж Брак]], [[Шарл Камоан]], [[Раул Дифи]], Алберт Марке, холанѓанецот [[Кес ван Донген]] и [[Морис де Вламенк|Морис де Вламинк,]] го револуционизирале парискиот уметнички свет со „диви“, разнобојни, експресивни пејзажи и слики со фигури што критичарите ги нарекле [[фовизам]] по Есенскиот салон од 1905 година. <ref>''The "Wild Beasts" Fauvism and its Affinities,'' [[John Elderfield]], Museum of Modern Art 1976, {{ISBN|0-87070-638-1}}</ref> {{Efn|Групата го добила своето име откако критичарот Луј Воксел (Louis Vauxcelles) го опишал нивното творештво со фразата „Donatello chez les fauves“ („Донатело меѓу дивите ѕверови“).,<ref>{{cite journal |language=fr |last1=Vauxcelles |first1=Louis |author-link=Louis_Vauxcelles |date=17 October 1905 |title=Le Salon d'Automne |trans-title=The Fall Salon |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k7522165g/f6.item.r=Donatello.zoom |journal=[[Gil Blas]] |location=Paris |publisher=[[Augustin-Alexandre Dumont]] |page=Supplement, 6 |number=9500 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151229053045/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k7522165g/f6.item |archive-date=2015-12-29 |issn=1149-9397 |access-date=2015-12-28 |quote=La candeur de ces bustes surprend, au milieu de l'orgie des tons purs : Donatello chez les fauves}}</ref> спротиставувајќи ги сликите на скулптурата во ренесансен стил што се наоѓаше во истата просторија со нив.<ref name="oup-fauvism">Chilver, Ian (Ed.). [http://www.enotes.com/oxford-art-encyclopedia/fauvism "Fauvism"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111109091224/http://www.enotes.com/oxford-art-encyclopedia/fauvism |date=2011-11-09 }}, The Oxford Dictionary of Art, Oxford University Press, 2004. Retrieved from enotes.com, 26 December 2007.</ref> Сцената од џунглата „Гладниот лав се фрла врз антилопата“ од Анри Русо (кој не бил фовист) висела во близина на делата на Матис и можеби го инспирирала саркастичниот термин употребен во печатот.<ref>[[Roberta Smith|Smith, Roberta]] (2006). [https://www.nytimes.com/2006/07/14/arts/design/14rous.html?_r=1&oref=slogin&pagewanted=print "Henri Rousseau: In imaginary jungles, a terrible beauty lurks"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220612143102/http://www.nytimes.com/2006/07/14/arts/design/14rous.html?_r=2 |date=2022-06-12 }} ''The New York Times'', 14 July 2006. Accessed 29 December 2007</ref> Коментарот на Воксел бил објавен на 17 октомври 1905 година во дневниот весник „Жил Блас“ (Gil Blas) и навлегол во широка употреба.<ref name="oup-fauvism" /><ref>[[John Elderfield]], The ''"Wild Beasts" Fauvism and Its Affinities,'' 1976, [[Museum of Modern Art]], p. 43, {{ISBN|0-87070-638-1}}</ref>}} Фовизмот немал конкретни теории и бил краткотраен, и повеќе не претставувал шокантно движење до 1907 година. {{Efn|Гијом Аполинер рекол за Матис во статија објавена во „Ла Фаланж“: „Овде не се соочуваме со екстравагантен или екстремистички потфат: уметноста на Матис е крајно разумна.“<ref>''Picasso and Braque pioneering cubism'' [[William Rubin]], published by the [[Museum of Modern Art]], New York, copyright 1989, {{ISBN|0-87070-676-4}} p. 348.</ref>}} Фовизмот ги нагласувал сликарските квалитети и имагинативната употреба на длабока боја над репрезентативните вредности, следејќи го духот изразен во 1888 година од [[Пол Гоген]] до Пол Серузије,<blockquote>Како ги гледаш овие дрвја? Тие се жолти. Значи, внеси жолта боја; оваа сенка, која повеќе влече кон сино, насликај ја со чист ултрамарин; а овие црвени лисја? Употреби вермилион.</blockquote>  === Кубизам === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="7"> File:Juan_Gris_-_Portrait_of_Pablo_Picasso_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Juan Gris, 1912, Cubism| Хуан Грис, 1912, Кубизам File:Robert_Delaunay,_1912,_Les_Fenêtres_simultanée_sur_la_ville_(Simultaneous_Windows_on_the_City),_40_x_46_cm,_Kunsthalle_Hamburg.jpg|алт=Robert Delaunay, 1912, Simultaneous Windows on the City, Kunsthalle Hamburg, Orphism| Роберт Делоне, 1912, ''Симултани прозорци кон градот'', Салон на уметноста, Орфизам File:Leger_railway_crossing.jpg|алт=Fernand Léger, 1919, Synthetic Cubism, Tubism| Фернан Леже, 1919, [[Кубизам|Синтетички кубизам]], тубизам </gallery> [[File:Les Demoiselles d'Avignon (7925004644).jpg|мини|207x207пкс| [[Пабло Пикасо]], ран [[кубизам]], ''[[Госпоѓиците од Авињон|„Госпоѓиците од Авињон“]]'' (1907), нова и радикална слика што прикажува сцена од бордел со пет вознемирени проститутки.]] [[Пабло Пикасо]], честопати контрастиран со Матис, ги насликал своите први [[Кубизам|кубистички]] слики врз основа на сезановата идеја дека сите прикази на природата можат да се сведат на три цврсти тела: [[коцка]], [[сфера]] и [[конус]]. Стилот на Пикасо потсетува на [[Африкански маски|африканските племенски маски]] и неговите сопствени кубистички пронајдоци. Пикасо и Брак заеднички го развиле кубизмот во периодот помеѓу 1908 до 1912 година, школа во која биле вклучени Жан Мецингер, Алберт Глез, Фернан Леже, Анри ле Фоконие и Робер Делоне. Набрзо им се придружиле [[Хуан Грис]], [[Марсел Дишан]], [[Александар Архипенко]], Јозеф Чаки и други. <ref name="Christopher Green">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent|title=Christopher Green, 2009, Cubism, MoMA, Grove Art Online, Oxford University Press|publisher=Moma.org|accessdate=2014-08-08}}</ref> [[Кубизам|Синтетичкиот кубизам]], практикуван од Пикасо и Брак, се карактеризира со различни текстури, површини, елементи на [[колаж]], залепена хартија и голема разновидност на споени теми. Французинот Робер Делоне и чехот Франтишек Купка станале пионери на орфизмот под влијание на кубизмот. Во првите две децении од 20 век, по кубизмот се појавиле неколку други важни движења; [[футуризам]] (Бала), [[супрематизам]] ([[Казимир Малевич|Малевич]]) и [[Конструктивизам (уметност)|конструктивизам]] (Татлин). === Експресионизам === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="5"> File:The_Kiss_-_Gustav_Klimt_-_Google_Cultural_Institute.jpg|алт=Gustav Klimt, 1907–1908| [[Густав Климт]], 1907–1908 File:Egon_Schiele_-_Self-Portrait_with_Physalis_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Egon Schiele, Symbolism and Expressionism, 1912| [[Егон Шиле]], Симболизам и [[експресионизам]], 1912 File:Modigliani_-_Nu_couché.jpg|алт=Amedeo Modigliani, Symbolism and Expressionism, 1917| [[Амедео Модиљани|Амадео Модиљани]], Симболизам и [[експресионизам]], 1917 File:Kirchner_-_Erich_Heckel_an_der_Staffelei.jpg|алт=Die Brücke, Portrait of Erich Heckel at the easel, by Ernst Ludwig Kirchner, c. 1907| [[Мост (уметност)|Die Brücke]], Портрет на Ерих Хекел на триножник, од Ернст Лудвиг Кирхнер, 1907 година File:Wassily_Kandinsky,_1903,_The_Blue_Rider_(Der_Blaue_Reiter),_oil_on_canvas,_52.1_x_54.6_cm,_Stiftung_Sammlung_E.G._Bührle,_Zurich.jpg|алт=Wassily Kandinsky, Der Blaue Reiter (The Blue Rider), 1903, namesake of the movement.| [[Василиј Кандински]], „Синиот јавач “ (Der Blue Reiter), 1903, истоимен по движењето. {{Efn|За Кандински, „сината“ е боја на духовноста: колку е потемна сината боја, толку повеќе таа го буди човечкиот копнеж по вечното.<ref>[http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=86 Der Blaue Reiter, Tate Glossary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110802022524/https://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=86 |date=2 August 2011 }} retrieved 10 August 2009</ref>}} File:Last_Judgment_by_Wassily_Kandinsky.jpg|алт=Wassily Kandinsky, Last Judgment, 1910, Der Blaue Reiter group formed in response to the rejection of this painting from an exhibition| [[Василиј Кандински]], ''Страшниот суд'', 1910 година, групата „Синиот јавач“ формирана како одговор на отфрлањето на оваа слика од изложбата. </gallery> [[File:Jawlensky_Sakharoff.jpg|мини|167x167пкс| Алексеј фон Јавленски, 1909 година, ''Портрет на Александар Сахаров''.]] Симболизмот и [[Експресионизам|експресионизмот]] карактеризираат неколку движења што сочинуваат голем дел од [[Авангарда|авангардната]] уметност која се создава во Западна, Источна и Северна Европа. Експресионистичките дела биле насликани во голема мера помеѓу Првата и Втората светска војна, главно во Франција, Германија, Норвешка, Русија, Белгија и Австрија, каде што експресионистите биле под големо влијание на Климт. НАјпознатата група на експресионисти ги вклучувала [[Марк Шагал]], [[Егон Шиле]], [[Едвард Мунк]], Емил Нолде, Хаим Сутин, Џејмс Енсор, [[Оскар Кокошка]], [[Ернст Лудвиг Кирхнер]], Макс Бекман, [[Франц Марк]], Жорж Руо, [[Амедео Модиљани|Амадео Модиљани]], како и некои американци во странство, како што се Марсден Хартли и Стјуарт Дејвис, кои се сметале за влијателни експресионистички сликари. Иако [[Алберто Џакомети]] првенствено се смета за надреалистички скулптор, тој создал и интензивни експресионистички слики. [[Мост (уметност)|Die Brücke]] била група германски [[Експресионизам|експресионистички]] уметници која била формирана во [[Дрезден]] во 1905 година, вклучувајќи ги Фриц Блејл, [[Ерих Хекел]], [[Ернст Лудвиг Кирхнер]] и Карл Шмит-Ротлуф. Подоцнежните членови биле Макс Пехштајн и [[Ото Милер]]. Оваа значајна група имала големо влијание врз развојот на модерната уметност во 20 век и го создала стилот на [[експресионизам]].<ref name="bruckemuseumbrucke">[http://www.bruecke-museum.de/englbleyl.htm "The Artists' Association 'Brücke'"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120511230248/http://www.bruecke-museum.de/englbleyl.htm|date=11 May 2012}}, [[Brücke-Museum (Berlin)|Brücke Museum]]. Retrieved 7 September 2007.</ref> Der Blaue Reiter (Синиот јавач) било германско експресионистичко движење кое траело од 1911 до 1914 година, вклучувајќи ги [[Василиј Кандински]], [[Франц Марк]], [[Аугуст Маке|Август Маке]], Алексеј фон Јавленски, Маријана фон Верефкин, Лионел Фајнингер и други. На ова движење му недостасувало средишен уметнички манифест, и било центрирано околу Кандински и Марк. Уметниците Габриеле Минтер и [[Паул Кле]] исто така биле вклучени во правецот. === Апстрактна уметност === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Gray_Tree_1911.jpg|алт=Piet Mondrian, 1911, early De Stijl| [[Пит Мондријан]], 1911 година, почетокот [[Де Стајл|на Де Стајл]] File:Cosmic_Synchrony.jpg|алт=Morgan Russell, Cosmic Synchromy (1913–14), Synchromism| Морган Расел, ''Космичка синхромија'' (1913–14), Синхромизам File:Piet_Mondriaan,_1939-1942_-_Composition_10.jpg|алт=Piet Mondrian, "Composition No. 10" 1939–1942, De Stijl| [[Пит Мондријан]], ''„Композиција бр. 10“'' 1939–1942, [[Де Стајл]] </gallery> [[File:Composition_VII_-_Wassily_Kandinsky,_GAC.jpg|мини|220x220пкс| [[Василиј Кандински]], 1913, раѓање на апстрактната уметност.]] Кандински е еден од првите модерни сликари на [[апстрактна уметност]]. Како ран [[Модернизам|модернист]], тој теоретизирал, како и современите [[Окултизам|окултисти]] и [[Теозофија|теозофисти]] како [[Мадам Блаватска|Елена Петровна Блаватска]], дека чистата визуелна апстракција имала короларни вибрации со звукот и музиката. Тие тврделе дека чистата апстракција може да изрази чиста духовност, а Кандински го напишал делото ''„За духовното во уметноста“''. Други големи пионери на апстрактната уметност се швеѓанката [[Хилма аф Клинт|Хилмааф Клинт]], русинот [[Казимир Малевич]] и швајцарецот [[Паул Кле]]. Орфизмот на Делони влијаел врз апстрактното сликарство со неговата смела употреба на бои и неговото експериментирање и со длабочината и со тонот. [[Синхромизам|Синхромистите]] како Морган Расел слично биле под влијание на врската на бојата со музиката. Уметноста на [[Пит Мондријан]] била поврзана и со неговите духовни и филозофски проучувања. Во 1908 година тој се заинтересирал за теозофијата, а голем дел од работата на Мондријан до крајот на неговиот живот била инспирирана од неговата потрага по тоа духовно знаење. [[Де Стајл|Де Стајл,]] исто така познато како [[неопластицизам]], претставувало холандско уметничко движење основано во 1917 година, вклучувајќи ги [[Тео ван Дусбург]], [[Пит Мондријан]], Вилмос Хусар и Барт ван дер Лек. <ref name="tate">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=82|title=De Stijl|work=Tate Glossary|publisher=The Tate|archive-url=https://web.archive.org/web/20040904194458/http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=82|archive-date=4 September 2004|accessdate=31 July 2006}}</ref> <ref name="archdic">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/dictionaryofarch00curl_0|title=A Dictionary of Architecture and Landscape Architecture|last=Curl|first=James Stevens|publisher=Oxford University Press|year=2006|isbn=0-19-860678-8|edition=Second|type=Paperback|url-access=registration}}</ref> ''„Де Стајл“'' било и името на списанието што го издавал ван Дусбург, пропагирајќи ги теориите на групата. Движењето „Де Стајл“ било под влијание на [[Кубизам|кубистичкото]] сликарство, како и на мистицизмот и идеите за „идеални“ геометриски форми (како што е „совршената права линија“) во [[Неоплатонизам|неоплатонската]] филозофија на математичарот Метју Шенмакерс. Застапниците на Де Стајл се стремеле да изразат нов [[Утопија|утописки]] идеал за духовна хармонија и ред, застапувајќи чиста апстракција и универзалност преку сведување на суштината на формата и бојата; тие ги поедноставиле визуелните композиции во вертикални и хоризонтални насоки и употребувале само основни бои заедно со црно-бело. {{Efn|Всушност, според онлајн-статијата на галеријата [[Тејт]] за неопластицизмот, самиот Мондријан ги изнесува овие одредници во својот есеј „Неопластицизмот во сликовната уметност“. Тој пишува: „... оваа нова пластична идеја ќе ги занемари поединостите на надворешниот изглед, односно природната форма и боја. Напротив, таа треба да го најде својот израз во апстракцијата на формата и бојата, односно во правата линија и јасно дефинираната примарна боја.“ Во статијата на Тејт понатаму се сумира дека оваа уметност допушта „само примарни бои и не-бои, само квадрати и правоаголници, само прави линии – хоризонтални или вертикални.“<ref>{{cite web |url=http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=191|title=Neo-Plasticism|publisher=tate.org.uk|access-date=3 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080910121539/http://tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=191|archive-date=10 September 2008}}</ref> Во онлајн-статијата на Музејот „Гугенхајм“ (музеј Соломон Р. Гугенхајм) посветена на движењето „Де Стајл“ (De Stijl), овие карактеристики се сумирани на сличен начин: „Тоа [Де Стајл] се засноваше на фундаменталниот принцип на геометријата на правата линија, квадратот и правоаголникот, во комбинација со изразена асиметрија; на доминантната употреба на чисти основни бои заедно со црната и белата; како и на односот меѓу позитивните и негативните елементи во распоредот на нерепрезентативни форми и линии.“<ref>{{cite web|url=http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html|title=The style; Holland, 1917|publisher=guggenheimcollection.org|access-date=30 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080821042905/http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html|archive-date=21 August 2008}}</ref>}} === Американски и европски модернизам, Баухаус === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="5"> File:Nature_Symbolized.jpg|алт=Arthur Dove, early American modernism, 1911| Артур Дав, ран американски модернизам, 1911 година File:Portrait_of_a_German_Officer,_Marsden_Hartley.jpg|алт=Marsden Hartley, American modernism, 1914| Марсден Хартли, американски модернизам, 1914 File:Davis_Stuart_Lucky_Strike_1921.jpg|алт=Stuart Davis, American modernism, 1921| Стјуарт Дејвис, американски модернизам, 1921 File:Patrick_Henry_Bruce_-_Painting.jpg|алт=Patrick Henry Bruce, American modernism, 1929–1930| Патрик Хенри Брус, американски модернизам, 1929–1930 File:The_dining_room_in_the_country_by_Pierre_Bonnard_(1913).jpg|алт=Pierre Bonnard, 1913, European modernist Narrative painting| Пјер Бонар, 1913, европско [[Модернизам|модернистичко наративно сликарство]] File:Tale_à_la_Hoffmann,_1921_-_Paul_Klee,_MET_DT1768.jpg|алт=Paul Klee, Bauhaus, 1921| [[Паул Кле]], [[Баухаус]], 1921 </gallery>[[Американски модернизам|Американските модернистички]] сликари во периодот помеѓу Првата и Втората светска војна имале стремеж да заминат во Европа за признание. Марсден Хартли, Патрик Хенри Брус, Стјуарт Дејвис и Џералд Мерфи создале репутација во странство. Хартли експериментирал со експресионизам, додека Брус создавал слики поврзани со [[Кубизам|кубизмот]] во Европа.<ref>Agee and Rose, 1979, p. 8.</ref> Во текот на 1920-тите, фотографот Алфред Штиглиц изложил дела [[Џорџија О'Киф|од Џорџија О'Киф]], Артур Дав, Алфред Хенри Маурер, Чарлс Демут, Џон Марин и други уметници, вклучувајќи ги и европските уметници Матис, Роден, Анри Русо, Сезан и Пикасо, во неговата галерија ''291'' во Њујорк. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nga.gov/exhibitions/modart_2.shtm|title=National Gallery of Art, retrieved 11 November 2008|publisher=Nga.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222210146/http://www.nga.gov/exhibitions/modart_2.shtm|archive-date=22 December 2015|accessdate=2014-08-08}}</ref> Во Европа, Бонар и Матис продолжиле да ги развиваат своите наративни стилови независно од кое било движење. Современото движење [[Баухаус]] ги привлекло сликарите под влијание на Де Стајл, како што се Кандински и Кле, кои употребуваат геометриски форми и рамнотежа. === Дадаизам и надреализам === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="8"> File:De_Chirico's_Love_Song.jpg|алт=Giorgio de Chirico, 1914, proto-Surrealism| Џорџо де Кирико, 1914 година, прото- [[надреализам]] File:Picabia_Machine_Turn.jpg|алт=Francis Picabia, 1916, Dada| Франсис Пикабија, 1916, [[дадаизам]] File:DasUndbild.jpg|алт=Kurt Schwitters, 1919, painted collage, Dada| Курт Швитерс, 1919 година, [[Колаж|насликан колаж]], [[Дадаизам]] </gallery> [[Џорџо де Кирико]] се преселил во Париз во јули 1911 година, придружувајќи му се на својот брат познат како [[Алберто Савинио]], кој го познавал Пјер Лапрад, член на жирито на Есенскиот салон, кое ги изложило неговите мистериозни и сонливи дела, инструментални за почетокот на [[Надреализам|надреализмот]] Во текот на 1913 година ги изложил своите дела во Салонот на независните и Есенскиот салон, забележан од Пикасо и [[Гијом Аполинер|Гијом Аполинер,]] меѓу другите. [[Марсел Дишан]] стекнал меѓународна слава по Саемот за оружје во Њујорк во 1913 година. Потоа тој ја турнал уметноста на сликарството до радикално нови граници употребувајќи делумно сликарство, делумно колаж, делумно конструкција. Дишан, кој наскоро се откажал од уметноста поради шахот, се поврзал тесно со [[Дадаизам|дадаистичкото]] движење кое започнало во неутралниот [[Цирих|Цирих, Швајцарија,]] за време на [[Првата светска војна]], достигнувајќи го својот врв од 1916 до 1920 година. Движењето првенствено ја промовирало својата антивоена политика и отфрлање на преовладувачките стандарди во уметноста преку анти-уметнички културни дела. Други уметници поврзани со движењето Дада ги вклучуваат [[Френсис Пикабија]], [[Мен Реј]], [[Курт Швитерс]], [[Хана Хех]], [[Тристан Цара]], Ханс Рихтер, [[Ханс Арп|Жан Арп]] и Софи Таубер-Арп. Дишан и неколку дадаисти се поврзуваат и со надреализмот, кој станал синоним за авангардата и прикажува уметници чии дела варираат од апстрактни до суперреалисти. Во 1924 година, [[Андре Бретон]] го објавил надреалистичкиот манифест. Франсис Пикабија продолжил со својата вклученост во дадаистичкото движење до 1919 година во Цирих и Париз, пред да се отцепи од него откако развил интерес за надреалистичката уметност. Ив Танги, [[Рене Магрит]] и [[Салвадор Дали]] се особено познати по нивните реалистични прикази на соништата и фантастичните прикажувања на имагинацијата. Дали и Магрит создале некои од најшироко признатите слики од движењето. Дали се придружил на групата во 1929 година и учествувал во брзото воспоставување на визуелниот стил помеѓу 1930 и 1935 година. Бернар Делвај го опишал надреализмот на Магрит како „Симболизам плус [[Зигмунд Фројд|Фројд]]“. Во текот на 1920-тите, делото на [[Андре Масон]] било одлучувачко во помагањето на младиот уметник [[Жоан Миро]] да ги пронајде своите корени во надреалистичкото сликарство. Миро, Жан Арп, Андре Масон и [[Макс Ернст]] станале многу влијателни, особено во Соединетите Американски Држави во текот на 1940-тите. Ернст студирал филозофија и психологија во Бон и се интересирал за Фројд и алтернативните реалности кои ги доживуваат ментално болните. Во текот на 1930-тите, надреализмот продолжил да станува повидлив за пошироката јавност. Во Британија се развила надреалистичка група и, според Бретон, нивната Лондонска меѓународна надреалистичка изложба во 1936 година станала врв на тој период и станала модел за меѓународни изложби. Надреалистичките групи во Јапонија, а особено во Латинска Америка, Карибите и во Мексико, создале иновативни и оригинални дела. Други истакнати надреалистички уметници се Мерет Опенхајм, Тојен, Грегоар Мишонзе, Роберто Мата, Кеј Сејџ, [[Леонора Карингтон]], Доротеја Танинг и Леонор Фини. === Нова стварност, социјален реализам и американско сценско сликарство === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="6"> File:Thomas_Hart_Benton_-_People_of_Chilmark_(Figure_Composition)_1920.jpg|алт=Thomas Hart Benton, 1920, Regionalism| [[Томас Харт Бентон]], 1920, Регионализам File:Bellows_George_Dempsey_and_Firpo_1924.jpg|алт=George Bellows, 1924, American realism| Џорџ Белоус, 1924, американски реализам File:Demuth_Charles_Spring_1921.jpg|алт=Charles Demuth Spring, 1921, American Precisionism| Чарлс Демут, ''Пролет'', 1921, американски [[прецизионизам]] File:Demuth_Charles_Chimney_and_Watertower_1931.jpg|алт=Charles Demuth, 1931, Precisionism| Чарлс Демут, 1931, [[Прецизионизам]] File:Blue-green.jpg|алт=Georgia O'Keeffe, 1921, Southwestern modernism| [[Џорџија О'Киф]], 1921, Југозападен модернизам File:Nighthawks_by_Edward_Hopper_1942.jpg|алт=Edward Hopper, 1942, Nighthawks American Scene painting| [[Едвард Хопер]], 1942, Американска сценска слика на „Ноќните јастреби“ </gallery> [[File:Grant_Wood_-_American_Gothic_-_Google_Art_Project.jpg|мини|217x217пкс|Грант Вуд, ''Американска готика'', 1930, [[Социјален реализам|Социјалистички реализам]]. {{Efn|Прикажувајќи земјоделец што држи вили и помлада жена пред куќа во стилот „Карпентерски готик“ (Carpenter Gothic), ова е една од најпрепознатливите слики во американската уметност на 20-тиот век. Ликовните критичари претпоставувале дека делото има сатирична намера; се сметало дека е дел од трендот на сè покритички прикази на рурална Америка, чии примери во литературата се „Вајнсбург, Охајо“ (1919) од Шервуд Андерсон, „Главната улица“ (1920) од Синклер Луис и „Тетовираната грофица“ од Карл Ван Вехтен..<ref name="slate">Fineman, Mia, [http://www.slate.com/id/2120494/ The Most Famous Farm Couple in the World: Why American Gothic still fascinates.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110907021557/http://www.slate.com/id/2120494/ |date=7 September 2011 }}, ''[[Slate (magazine)|Slate]]'', 8 June 2005</ref> Сепак, со почетокот на Големата депресија, сликата почнала да се доживува како приказ на непоколебливиот дух на американските пионери.}}]] За време на [[Големата депресија]] во Германија, се појавила „Нова објективност“ ([[Нова објективност (уметност)|Neue Sachlichkeit]]) бидејќи Макс Бекман, Ото Дикс, Џорџ Грос и други ги политизирале своите слики. Делото на овие уметници произлегло од експресионизмот и претставувал одговор на политичките тензии на [[Вајмарска Република|Вајмарската Република]], и честопати било остро сатирично. Радикалната левичарска политика ги карактеризирала многу од уметниците поврзани со надреализмот, вклучувајќи го и Пикасо, <ref>Lewis, Helena. ''Dada Turns Red''. 1990. [[Edinburgh University Press]]. A history of the uneasy relations between Surrealists and Communists from the 1920s through the 1950s.</ref> кој ги поддржувал револуционерите за време на [[Шпанска граѓанска војна|Шпанската граѓанска војна]]. Од [[Големата депресија]] од 1930-тите, па сè до годините на [[Втората светска војна]] и потоа, [[Американска уметност|американската уметност]] се карактеризирала со [[социјален реализам]] и [[американско сценско сликарство]]. Регионалните движења кои содржеле и политички и социјални коментари доминирале во уметничкиот свет во САД. Уметници како што се [[Џорџ Белоус]], [[Томас Харт Бентон]], [[Едвард Хопер]], Ендру Вајет, Бен Шан, Грант Вуд, Џорџ Тукер, Џон Стјуарт Кари, Реџиналд Марш и други станале истакнати. [[Прецизионизам|Прецизионизмот]] и „беспрекорните“ сликари како Чарлс Демут ги отстраниле екстравагантните детали, кои се сметале за прото [[поп-арт]]. Во Италија во тоа време, [[Џорџо Моранди]] бил водечкиот сликар на мртва природа, истражувајќи широк спектар на пристапи за прикажување на секојдневни шишиња и кујнски прибор.<ref>David Piper, p. 635</ref> === Апстрактен експресионизам === <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:Portrait_of_Master_Bill.jpg|алт=Arshile Gorky, Portrait of Master Bill, 1937| Аршил Горки, Портрет на мајсторот Бил, 1937 File:Ring_of_Ronald_Davis.jpg|алт=Ronald Davis, Ring, 1968, Abstract Illusionism| Роналд Дејвис, ''Прстен'', 1968, Апстрактен илузионизам </gallery> Во текот на 1930-тите и 1960-тите, апстрактното сликарство во Америка и Европа се преобразило во [[апстрактен експресионизам]], кое вклучувало сликарство на [[Сликарство на обоено поле|обоено поле]], пост-сликарска апстракција, сликарство на [[обликувано платно]], [[оп арт]], сликарство со цврсти рабови, [[минимализам]] и [[лирска апстракција]], како и нови форми на [[експресионизам]]. Други уметници реагирале како одговор на тенденцијата кон апстракција со [[маргинална уметност]]. <ref>[[Жан Дибифе|Jean Dubuffet]]: ''L'Art brut préféré aux arts culturels'' [1949] {{In lang|en}} ''Art brut. Madness and Marginalia'', special issue of ''Art & Text'', No. 27, 1987, pp. 31–33)</ref> Апстрактниот експресионизам, [[Акционо сликарство|акционото сликарство]] и сликарството на [[Сликарство на обоено поле|обоено поле]] претставувале синоними за Њујоршката школа. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sharecom.ca/greenberg/ppaessay.html|title=Post Painterly Abstraction|work=www.sharecom.ca|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712233900/http://www.sharecom.ca/greenberg/ppaessay.html|archive-date=12 July 2018|accessdate=8 April 2018}}</ref> 1940-тите во Њујорк го најавиле триумфот на американскиот апстрактен експресионизам, {{Efn|Именуван во 1946 година од ликовниот критичар Роберт Коутс.<ref>{{Cite web |url=https://www.moma.org/explore/multimedia/interactives/156 |title=Abstract Expressionism, NY, MoMA |access-date=20 April 2018 |archive-date=18 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618152254/https://www.moma.org/explore/multimedia/interactives/156 |url-status=live }}</ref>}} комбинирајќи ги лекциите научени од европските модернисти преку американски учители како Ханс Хофман и Џон Д. Греам. Американските уметници имале корист од присуството на [[Пит Мондријан]], Фернан Леже, [[Макс Ернст]] и групата на [[Андре Бретон]], галеријата на Пјер Матис и галеријата ''„Уметноста на овој век“'' на [[Пеги Гугенхајм]], како и од други фактори. Американскиот апстрактен експресионизам по [[Втората светска војна]] вклучувал уметници како [[Џексон Полок]], Вилем де Кунинг, Аршил Горки, [[Марк Ротко]], Милтон Ејвери, Џон Д. Греам, Ферфилд Портер, Балтус, Френк Ауербах, Лусијан Фројд, Леон Кософ, Филип Перлштајн, Грејс Хартиган, Роберт де Ниро Постариот, Елејн де Кунинг, Ханс Хофман, Клајфорд Стил, Франц Клајн, Адолф Готлиб, Барнет Њуман, Марк Тоби, Џејмс Брукс, Филип Густон, Роберт Мадервел, Конрад Марка-Рели, Џек Творков, Естебан Висенте, Вилијам Базиотес, Ричард Пусет-Дарт, Ад Рајнхард, Хеда Стерн, Џими Ернст, Бредли Вокер Томлин и Теодорос Стамос, меѓу другите. <ref>Clement Greenberg, ''Art and Culture Critical essays,'' ("American-Type Painting"), Beacon Press, 1961 pp.:208–229, {{ISBN|978-0807066812}}</ref> Делото на Горки го покажува развојот на [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]] од контекстот на сликарството со фигури, [[Кубизам|кубизмот]] и [[Надреализам|надреализмот]]. Горки создал биоморфно обликувани и апстрактни фигуративни композиции кои до 1940-тите се развиле во целосно апстрактни слики. Делото на Горки се смета дека е внимателна анализа на сеќавањето, емоциите и обликот, употребувајќи линија и боја за да изрази чувство и природа. <ref>Kerr, Melissa (2009). "Chronology", in: Michael R. Taylor (ed.), Arshile Gorky: A Retrospective. Philadelphia, Pa.: Philadelphia Museum of Art. {{ISBN|9780876332139}}</ref> <ref>Barnes, Rachel (2003). ''Abstract Expressionists''. Chicago: Heinemann Library. {{ISBN|9781588106445}}</ref> Портер бил во голема мера самоук и создал репрезентативни дела во средината на движењето на апстрактниот експресионист. Неговите теми биле првенствено предели, домашни ентериери и портрети на семејство, пријатели и колеги уметници. По Втората светска војна, терминот [[Париска школа]] честопати се однесувал на Ташизам, европскиот еквивалент на американскиот апстрактен експресионизам, а тие уметници се исто така поврзани со движењетѕо Кобра. Важни поборници се [[Жан Дибифе]], Пјер Сулаж, Николас де Стаел, Ханс Хартунг, Серж Полиакоф и Жорж Матје, меѓу неколку други. Во раните 1950-ти, Дибифе (кој отсекогаш бил фигуративен уметник) и Стаел ја напуштиле апстракцијата и се вратиле на сликовитоста преку фигурација и предел. Враќањето на Де Стајл кон фигуративното претставување (морски предели, фудбалери, џез-музичари, галеби) во раните 1950-ти години може да се смета за влијателен преседан за американското движење „Фигуративна уметност од областа на заливот во Сан Франциско“ (Bay Area Figurative Movement), бидејќи голем дел од тие апстрактни сликари – како Ричард Дибенкорн, Дејвид Парк, Елмер Бишоф, Вејн Тибо, Нејтан Оливеира, Џоан Браун и други – направиле сличен чекор, враќајќи се кон фигуративното сликарство во средината на 1950-тите. Помладите сликари го применувале фигуративното претставување на нови и радикални начини. Меѓу уметниците што се истакнале во периодот од 1960-тите до 1980-тите години се вбројуваат претставниците на новиот реализам Ив Клајн, Арман, Маршал Рес, Христо и Ники де Сен Фал, како и Дејвид Хокни, Алекс Кац, Малколм Морли, Ралф Гоингс, Одри Флак, Ричард Естес, Чак Клоуз, Сузан Ротенберг, Ерик Фишл и Вија Целминс. Голем дел од подоцнежните дела на [[де Стајл]] - особено неговите апстрактни предели од средината на 1950-тите - го наговестиле сликарството на обоено поле и [[Лирска апстракција|лирската апстракција]] од 1960-тите и 1970-тите. Ејвери, преку неговата употреба на бои и неговиот интерес за морски предели и пејзажи, се поврзал со аспектот на обоено поле во апстрактниот експресионизам, како што го прикажувале Ротко и Адолф Готлиб, како и лекциите што американските сликари ги научиле од Матис. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0DEEDA1139F934A35752C0A9639C8B63&ref=miltonavery|title=NY Times, Grace Glueck, Art in Review; ''Milton Avery – Onrushing Waves''|last=Glueck|first=Grace|date=2005-01-07|work=The New York Times|accessdate=2014-08-08}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://observer.com/2002/05/the-summer-of-57-with-milton-avery-gottlieb-rothko/|title=Hilton Kramer, NY Observer, ''Summer of 57 with Avery, Gottlieb, Rothko''|last=Hilton Kramer|date=2002-05-13|publisher=Observer.com|accessdate=2014-08-08}}</ref> [[File:POLLOCK_THYSSEN_Marrón_y_plata_I.jpg|мини|216x216пкс| Полок]] Надреализмот станал важен претходник на апстрактниот експресионизам со неговиот акцент на спонтано, автоматско или потсвесно создавање. Капењето боја на [[Џексон Полок]] врз платно поставено на подот претставува техника чии корени се наоѓаат во делото на [[Андре Масон]]. Друго важно рано претставување на апстрактниот експресионизам е делото на американскиот северозападен уметник [[Марк Тоби]], особено неговите платна со „бело пишување“, кои, иако генерално не се големи по размер, го антиципираат „целиот“ изглед на сликите со капки на Полок. Дополнително, апстрактниот експресионизам има слика за бунтовен, анархичен, многу идиосинкратичен и, според некои, прилично нихилистички дух. Во пракса, терминот се применува на голем број уметници кои работат (претежно) во Њујорк, а имале сосема различни стилови, па дури и се применувал на дела кои не се особено апстрактни ниту експресионистички. Енергичните „[[Акционо сликарство|акциски слики]]“ на Полок, со нивниот „зафатен“ дух, се различни и технички и естетски, од понекогаш насилните и гротескни [[Фигуративна уметност|фигуративни слики]] на [[Вилем де Кунинг]].<ref>[http://www.nga.gov.au/International/Catalogue/Detail.cfm?IRN=47761&BioArtistIRN=25281&MnuID=2&GalID=1 NGA.gov.au] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221125918/http://nga.gov.au/International/Catalogue/Detail.cfm?IRN=47761&BioArtistIRN=25281&MnuID=2&GalID=1|date=21 December 2016}}, [[National Gallery of Australia]]</ref> Друг важен уметник е американскиот сликар [[Франц Клајн]], како што е прикажано во неговата слика ''„Главна улица'' “ (1950), кој бил етикетиран како акционен сликар поради неговиот навидум спонтан и интензивен стил, фокусирајќи се помалку, или воопшто не, на фигурите или сликите, туку на самите потези со четката и користењето на платно. Клифорд Стил, Барнет Њуман, Адолф Готлиб и спокојно треперливите обоени блокови во делото на [[Марк Ротко]] (што не е она што обично би се нарекло експресионистичко и за кое Ротко негирал дека е апстрактно), се класифицирани како апстрактни експресионисти, иако од она што [[Клемент Гринберг]] го нарекол насока на [[Сликарство на обоено поле|сликарството на обоено поле]] на апстрактниот експресионизам. И Ханс Хофман и Роберт Мадервел можат да се опишат како практичари на [[акционо сликарство]] и сликарство на обоено поле. Во текот на 1960-тите и 1970-тите, силни и влијателни уметници како Адолф Готлиб, Филип Густон, Ли Краснер, Ричард Дибенкорн, Елмер Бишоф, [[Агнес Мартин]], [[Сем Френсис]], Џин Дејвис, Џоан Мичел, Фридел Џубас, како и помлади уметници како Сем Гилијам, Шон Скали, Пет Стаир, Елизабет Мареј, Волтер Дарби Банард, Ден Кристенсен, Џоан Снајдер, Ричард Татл, Рос Блекнер, Арчи Ранд, Сузан Крил и десетици други создале витални и многу влијателни слики. ==== Обоено поле ==== [[File:Mark_Rothko,_Seagram_Murals,_shown_at_the_Fondation_Louis_Vuitton,_Paris_in_2024.jpg|мини|220x220пкс| Муралите од Марк Ротко, изложени во Фондацијата „Луј Витон“ во Париз.]] [[Сликарство на обоено поле|Сликањето на обоено поле]] се однесува на посебен вид [[апстрактен експресионизам]], особено на делата на [[Клифорд Стил]], [[Марк Ротко]], Ханс Хофман, Морис Луис, Жулс Олицки, Кенет Ноланд, Хелен Франкенталер, Лари Зокс. Во суштина, тоа вклучувало апстрактни слики со големи, рамни пространства на боја кои ги изразувале сензуалните и визуелните чувства и својства на големи површини со нијансирана површина. Уметничкиот критичар Клемент Гринберг го перцепирал сликарството на обоено поле како поврзано, но различно од акционото сликарство. Целокупната ширина и гешталт на делото на раните сликари во боја зборува за речиси религиозно искуство, воодушевено пред растечкиот универзум на сензуалност, боја и површина. Џин Дејвис, заедно со Кенет Ноланд, Морис Луис и неколку други, бил член на сликарите од Вашингтонската сликарска школа кои почнале да создаваат слики од „обоено поле“ во Вашингтон, во текот на 1950-тите и 1960-тите. [[Френк Стела]], Кенет Ноланд, Елсворт Кели, Барнет Њуман, Роналд Дејвис, Нил Вилијамс, Роберт Манголд, Чарлс Хинман, Ричард Татл, Дејвид Новрос и Ал Ловинг се примери на уметници поврзани со употребата на [[обликувано платно]] во периодот што започнал во раните 1960-ти. Во текот на 1960-тите, сликарството на обоено поле и минималистичката уметност честопати биле тесно поврзани едно со друго. Конвергенцијата на сликарството во [[Сликарство на обоено поле|обоено поле]], минималистичката уметност, сликарството со цврсти рабови, лирската апстракција и постминимализмот ја замаглила разликата помеѓу движењата што станале поочигледни во 1980-тите и 1990-тите. ==== Постсликарска апстракција ==== [[Постсликарска апстракција|Пост-сликарската апстракција]] реагирала против мистицизмот, хиперсубјективноста и нагласувањето на самиот чин на сликање како драматично видлив – како и свеченото прифаќање на рамниот правоаголник како речиси ритуален предуслов за сериозно сликарство. ==== Неодадаизам ==== [[Неодадаизам|Неодадаизмот]] (нов [[Дадаизам]]) е исто така движење кое започнало во 1950-тите и 1960-тите и било поврзано со апстрактниот експресионизам само преку слики. Овој тренд, во кој произведените предмети се комбинираат со уметнички материјали, е прикажан во делата на [[Џаспер Џонс]] и [[Роберт Раушенберг]]. „Комбајните“ на Раушенберг во 1950-тите биле претходници на поп-артот и инсталациската уметност и го употребувала склопот на големи физички предмети, вклучувајќи плишани животни, птици и комерцијална фотографија. Раушенберг, Џонс, Лари Риверс, Џон Чемберлен, Клаес Олденбург, Џорџ Сегал, Џим Дајн и Едвард Кинхолц, меѓу другите, создале нови конвенции за создавање уметност; тие го направиле прифатливо во сериозните кругови на современа уметност радикалното вклучување на неверојатни материјали како дел од нивните уметнички дела.<ref>Catherine Craft, ''An Audience of Artists: Dada, Neo-Dada, and the Emergence of Abstract Expressionism'', University of Chicago, 2012</ref><ref>Susan Hapgood, ''Neo-Dada: Redefining Art, 1958–62'', Universe Books and American Federation of Arts, 1994</ref> ==== Оп-арт и хард-еџ ==== [[File:IKB_191.jpg|мини|258x258пкс| [[Ив Клајн]], 1962, Нов реализам]] Многу [[Геометриска апстрактна уметност|геометриски апстрактни уметници]], минималисти и сликари со тврди рабови избрале да ги употребуваат рабовите на сликата за да го дефинираат обликот на сликата, наместо да го прифатат правоаголниот формат. [[Морис Луис]] станал важен пионер во напредното [[сликарство на обоено поле]], а неговото дело може да послужи како мост помеѓу [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]], сликарството на обоено поле и [[Минимализам|минималистичката уметност]]. Двајца влијателни учители, Јозеф Алберс и Ханс Хофман, ја запознале новата генерација американски уметници со нивните напредни теории за бојата и просторот. Алберс е најдобро запаметен по неговата работа како геометриски апстракционистички сликар и теоретичар. Најпознати од сите се стотиците слики и графики што ја сочинуваат серијата ''„Почит кон квадратот“''. Во оваа ригорозна серија, започната во 1949 година, Алберс истражувал хроматски интеракции со рамни обоени квадрати концентрично распоредени на платното. Теориите на Алберс за уметноста и образованието биле формативни за следната генерација уметници. Неговите сопствени слики ја формираат основата и на сликарството со тврд раб и на оп-артот. Стела, Јозеф Алберс, Ханс Хофман, Илја Болотовски, Бургојн Дилер, [[Виктор Вазарели]], Бриџит Рајли, Ричард Анушкевич, Морис Луис, Кенет Ноланд, <ref>Terry Fenton, online essay about [[Kenneth Noland]], and [[acrylic paint]], [http://www.sharecom.ca/noland/materials Sharecom.ca] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121041610/http://www.sharecom.ca/noland/materials|date=21 January 2021}}, accessed 30 April 2007</ref> Елсворт Кели, Џон Меклафлин, Барнет Њуман, Лари Пунс, Роналд Дејвис, Џон Хојланд, Лари Зокс, Ал Хелд, Мино Арџенто <ref>{{Наведени вести|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1988-01-22-ca-25065-story.html|title=Wilshire Center|last=Curtis|first=Cathy|date=22 January 1988|work=Los Angeles Times}}</ref> се уметници тесно поврзани со геометриската апстракција, оп-артот, сликарството на обоено поле, а во случајот на Хофман и Њуман, и со апстрактниот експресионизам. [[Агнес Мартин]], Роберт Манголд, Брајс Марден, Џо Бер, Роберт Рајман, Ричард Татл, Нил Вилијамс, Дејвид Новрос, Пол Могенсон, претставуваат примери на уметници поврзани со минимализмот и (со исклучок на Мартин, Бер и Марден) употребата на [[обликувано платно]] и во периодот што започнува во раните 1960-ти. Други важни иновации во апстрактното сликарство се случиле во текот на 1960-тите и 1970-тите години, карактеризирани со монохроматско сликарство и сликарство со тврд раб инспирирано од Ад Рајнхард, Барнет Њуман, Милтон Резник и Елсворт Кели. ==== Лирска апстракција ==== [[Податотека:Gardenofdelight.jpg|мини| Рони Лендфилд, 1971, Лирска апстракција]] [[Лирска апстракција|Лирската апстракција]] кон крајот на 1960-тите е карактеризирана со сликите на Ден Кристенсен, Рони Лендфилд, Питер Јанг и други, а заедно со движењето [[Флуксус]] и [[Постминимализам|постминимализмот]] <ref name="Shakers, New York 2007">''Movers and Shakers, New York'', "Leaving C&M", by Sarah Douglas, Art and Auction, March 2007, V.XXXNo7.</ref> се стремело да ги прошири границите на апстрактното сликарство. ==== Апстрактен илузионизам ==== [[Апстрактен илузионизам|Апстрактниот илузионизам]] е дериват на експресионизмот и тврдоглавоста. ==== Минимализам ==== Еден од првите уметници конкретно поврзани со минимализмот била Стела, чии рани слики со „пругасти“ линии биле истакнати на изложбата од 1959 година, „16 Американци“, организирана од Дороти Милер во Музејот на современа уметност во Њујорк. Ширините на лентите на сликите со ленти на Стела не биле целосно субјективни, туку биле одредени од димензиите на граѓата што се користела за конструирање на потпора врз која се растегнувало платното. Во каталогот на изложбата, Карл Андре забележал: „Уметноста го исклучува непотребното. Френк Стела сметал дека е потребно да слика пруги. Нема ништо друго во неговото сликарство.“ Овие редуктивни дела биле во остар контраст со енергичните и навидум емоционално наелектризирани слики на Вилем де Кунинг или Франц Клајн и повеќе се наклонувале кон помалку гестовски обоени слики на терен од Барнет Њуман и [[Марк Ротко]]. Уметници како [[Лари Пунс]] - чии дела се поврзани со оп-артот со неговиот акцент на точки, овали и заостанати слики што отскокнуваат низ полињата во боја - Кенет Ноланд, Ралф Хамфри, Роберт Мадервел и Роберт Рајман, исто така, почнале да истражуваат ленти, монохроматски и тврди рабовни формати од крајот на 1950-тите до 1960-тите.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/384056/minimalism|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|title=Minimalism|date=19 April 2017}}</ref> Поради стремежот во минимализмот да се фаворизира буквалното - како што покажал [[Роберт Манголд]], кој го разбирал концептот на обликот на платното и неговиот однос со ''објектот'' - постоело движење подалеку од сликарските кон скулпторски грижи. Доналд Џад започнал како сликар, но завршил како креатор на предмети. Неговиот клучен есеј „Специфични објекти“ (објавен во годишникот за уметности 8, 1965), станал темелник на теоријата за формирање на минималистичката естетика. Во овој есеј, Џад пронашол почетна точка за нова територија за американската уметност и истовремено отфрлање на преостанатите наследени европски уметнички вредности. Тој посочил докази за овој развој во делата на низа уметници активни во Њујорк во тоа време, вклучувајќи ги Џаспер Џонс, Ден Флавин и Ли Бонтеку. Од „прелиминарна“ важност за Џад било делото на [[Џорџ Ерл Ортман]], <ref name="Brooklyn Rail">{{Наведена мрежна страница|url=https://brooklynrail.org/2006/12/artseen/ortman/|title=George Ortman|last=Long|first=Jim|date=20 August 2024|work=The Brooklyn Rail}}</ref> кој ги дестилирал формите на сликарството во дипти, цврсти, филозофски набиени геометрии. Овие специфични објекти населувале простор кој во тоа време не можел удобно да се класифицира ниту како сликарство ниту како скулптура. Тоа што самиот категоричен идентитет на таквите предмети бил доведен во прашање и тоа што тие избегнувале лесно поврзување со добро истрошени и премногу познати конвенции, било дел од нивната вредност за Џад. Во многу поопшта смисла, европските корени на минимализмот можат да се пронајдат кај геометриските апстрактни сликари во [[Баухаус]], во делата на [[Пит Мондријан]] и други уметници поврзани со движењето Де Стајл, кај [[Конструктивизам (уметност)|руските конструктивисти]] и во делата на романскиот скулптор [[Константин Бранкуши]]. Американските сликари како [[Брајс Марден]] и [[Сај Тумбли]] покажуваат јасно европско влијание во нивното ''чисто'' апстрактно, минималистичко сликарство од 1960-тите. Полиуретанските дела на Роналд Дејвис од крајот на 1960-тите оддаваат почит на „ ''Скршеното стакло“'' на [[Марсел Дишан]]. Ова движење станало жестоко критикувано од високите модернистички формалистички уметнички критичари и историчари. Некои загрижени критичари сметале дека минималистичката уметност претставува неразбирање на современата дијалектика на сликарството и скулптурата, како што е дефинирана од критичарот [[Клемент Гринберг]], веројатно доминантниот американски критичар на сликарството во периодот до 1960-тите. Најзначајната критика на минимализмот ја искажал [[Мајкл Фрид]], кој се спротивставил врз основа на неговата „театралност“. Во ''„Уметност и објектност“'' (објавена во „Артфорум“ во јуни 1967 година) тој тврдел дека дела како оние на Роберт Морис го преобразуваат чинот на гледање во еден вид спектакл, во кој се откриваат вештачките ефекти на чинот на набљудување и учеството на гледачот во делото, што тој го сметал за неуспех. Ад Рајнхард, всушност уметник од генерацијата на [[Апстрактен експресионизам|апстрактните експресионисти]], но чии [[Редункционизам|редуктивни]] слики во целост црни изгледа го предвидувале минимализмот, го кажал следново за вредноста на овој пристап кон уметноста: „Колку повеќе работи има во него, толку е позафатено уметничкото дело, толку е полошо. Повеќе е помалку. Помалку е повеќе. Окото е закана за чистиот вид. Разоткривањето на себеси е непристојно. Уметноста започнува со ослободување од природата.“<ref>[http://www.artnews.com/2015/01/24/less-is-more-ad-reinhardts-twelve-rules-for-pure-art/ ''Less Is More: Ad Reinhardt's 12 Rules for Pure Art''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180707062510/http://www.artnews.com/2015/01/24/less-is-more-ad-reinhardts-twelve-rules-for-pure-art/|date=7 July 2018}}, The Editors of ARTnews, 24 January 2015 (based on a paper read at the 45th annual meeting of the College Art Association at the Detroit Institute of Art, 26 January 1957)</ref> ==== Анти-уметност ==== Во текот на 1960-тите и 1970-тите, постоела реакција против сликарството. Критичари како Даглас Кримп ги гледале делата на уметници како [[Ад Рајнхард]] и ја прогласиле „смртта на сликарството“. Уметниците почнале да практикуваат нови начини на создавање уметност. Новите движења добиле на важност, од кои некои се: хепенинг, [[Видеоуметност|видео уметност]], инсталациска уметност, [[поштенска уметност]], ситуационисти, [[концептуална уметност]], земјишна уметност, [[Арте Повера|арте повера]], фотореализам, перформанс уметност и уметност на телото, меѓу другите.<ref>Douglas Crimp, ''The End of Painting'', October, Vol. 16, Spring, 1981, pp. 69–86</ref><ref>Douglas Crimp, ''On the Museum's Ruins'', Cambridge, Mass., 1993</ref> === Поп-арт === [[Поп-арт|Поп-артот]] во [[Америка]] во голема мера првично бил инспириран од делата на [[Џаспер Џонс]], [[Лари Риверс]] и [[Роберт Раушенберг]], иако сликите на Џералд Марфи, Стјуарт Дејвис и Чарлс Демут во текот на 1920-тите и 1930-тите години го наговестиле поп-артот. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.newyorker.com/arts/critics/artworld/2007/08/06/070806craw_artworld_schjeldahl|title=New Yorker article, accessed online 11 November 2008|date=2007-08-06|publisher=Newyorker.com|accessdate=2014-08-08}}</ref><ref>Wayne Craven, ''American Art: History and Culture,'' p. 464.</ref><ref>[http://www.jasonkaufman.com/articles/stuart_davis_american_modernist.htm Jasonkaufman.com] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081017051233/http://jasonkaufman.com/articles/stuart_davis_american_modernist.htm|date=17 October 2008}}, accessed online 28 August 2007</ref> Во [[Њујорк Сити]], во средината на 1950-тите, Раушенберг и Џонс создале уметнички дела кои на почетокот изгледаа како продолжение на [[Апстрактен експресионизам|апстрактното експресионистичко]] сликарство. Всушност, нивните дела, и делата на Лари Риверс, претставувале радикални отстапувања од апстрактниот експресионизам, особено во употребата на банални и буквални слики и вклучувањето на секојдневни материјали во нивната работа. Употребата на разни слики и предмети од страна на Џонс, како што се столчиња, броеви, мети, лименки пиво и [[Знаме на Соединетите Американски Држави|американското знаме]]; сликите на Риверс со теми од популарната култура, како што е [[Џорџ Вашингтон]] како ја преминува реката Делавер, и неговите вклучувања на слики од реклами како камилата од цигарите „Камел“; и изненадувачките конструкции на Раушенберг со вклучувања на предмети и слики земени од популарната култура, продавниците за железарија, депониите, градските улици и таксидермијата, довеле до радикално ново движење во американската уметност. На крајот, до 1963 година, движењето станало познато низ целиот свет како [[поп-арт]]. [[File:Campbell's_Soup_Cans_by_Andy_Warhol.jpg|мини|220x220пкс|Поп-арт, ''„Кемпбеловите лименки за супа“'' од [[Енди Ворхол]]. {{Efn|Сликата била изложена во октомври 1962 година, кога галеријата „Сидни Џенис“ ја организирала изложбата „Новите реалисти“ (The New Realists) – првата голема групна изложба на поп-арт во некоја уметничка галерија во Њујорк. Изложбата предизвикала силен потрес во „Њујоршката школа“ и имала силен одек низ целиот свет.}}]] Поп-артот е претставен од уметниците [[Енди Ворхол]], Клаес Олденбург, Вејн Тибо, Џејмс Розенквист, Џим Дајн, Том Веселман и [[Рој Лихтенштајн|Рој Лихтенштајн,]] меѓу другите. Ворхол помогнал во воведувањето на поп-артот како големо уметничко движење кое се потпирало на теми од [[Популарна култура|популарната култура]], спојувајќи ја популарната и масовната култура со ликовната уметност, вметнувајќи хумор, иронија и препознатливи слики и содржина во мешавината. [[Рој Лихтенштајн|Лихтенштајн]] употребувал масло и магна бои во дебели контури, смели бои и Бен-Деј точки за да го репродуцира изгледот на комерцијалното печатење. Лихтенштајн би рекол за својата работа: Апстрактните експресионисти „ги ставале работите на платното и одговарале на она што го направиле, на позициите и големините на боите. Мојот стил изгледа сосема поинаков, но природата на пишувањето линии е речиси иста; моите едноставно не изгледаат калиграфски, како оние на Полок или Клајн“. <ref>{{Наведени вести|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B03E0DF103AF933A0575AC0A961958260&sec=&spon=&pagewanted=3|title=Roy Lichtenstein, Pop Master, Dies at 73|last=Kimmelman|first=Michael|date=30 September 1997|work=The New York Times|access-date=12 November 2007}}</ref> Поп-артот ја спојува популарната и масовната култура со ликовната уметност, вбризгувајќи хумор, иронија и препознатливи слики и содржина во мешавината. Порано во Англија, во 1956 година, терминот ''поп-арт'' го користел Лоренс Аловеј за слики кои го славеле конзумеризмот од периодот по [[Втората светска војна]]. Ова движење го отфрлило апстрактниот експресионизам и неговиот фокус на херменевтичката и психолошката внатрешност, во корист на уметноста што ја прикажува материјалната потрошувачка култура, рекламирањето и иконографијата од периодот на масовно производство. <ref>Topics in American Art since 1945, ''Pop art the words'', pp. 119–122, by [[Lawrence Alloway]], copyright 1975 by [[W. W. Norton and Company]], NYC {{ISBN|0-393-04401-7}}</ref> Раните дела на англискиот уметник Дејвид Хокни и делата на Ричард Хамилтон, Питер Блејк и Едуардо Паолоци се сметаат за клучен пример во движењето. Во галериите на 10-та улица во Ист Вилиџ во Њујорк, уметниците формулирале американска варијанта на поп-артот. Клаес Олденбург имал своја изложба, а Зелената галерија на 57-та улица почнала да ги прикажува дела од Том Веселман и Џејмс Розенквист. Постои врска помеѓу радикалните дела на Дишан и [[Мен Реј]], бунтовните дадаисти – со чувство за хумор; и поп-артистите како Алекс Кац, Клаес Олденбург, Енди Ворхол, Рој Лихтенштајн и другите. === Неоекспресионизам === Кон крајот на 1960-тите, апстрактниот експресионистички сликар [[Филип Густон]] помогнал во водењето на преминот од апстрактен експресионизам кон [[неоекспресионизам]] во сликарството, напуштајќи ја таканаречената „чиста апстракција“ на апстрактниот експресионизам во корист на по-карикатурални рендерирања на разни лични симболи и предмети. Овие дела биле инспиративни за новата генерација сликари заинтересирани за оживување на експресивната сликовитост.<ref name="Neo-Expressionism, The Art Story">{{Cite web|url=http://www.theartstory.org/movement-neo-expressionism.htm|title=Neo-Expressionism, The Art Story|archive-url=https://web.archive.org/web/20160430190101/http://www.theartstory.org/movement-neo-expressionism.htm|archive-date=30 April 2016|access-date=20 April 2018|url-status=live}}</ref> Движењето неоекспресионизам е поврзано со претходните случувања во апстрактниот експресионизам, неодадаизмот, лирската апстракција и постминималното сликарство. Кон крајот на 1970-тите и почетокот на 1980-тите, постоело и враќање кон сликарството што се случило речиси истовремено во Италија, Германија, Франција и [[Обединето Кралство|Велика Британија]]. Овие движења биле наречени [[Трансавангарда|Трансавангардија]], Ној Вајлд, [[слободна фигуративност]], <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=188|title=Tate online glossary|publisher=Tate.org.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20110802022717/https://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=188|archive-date=2 August 2011|accessdate=2014-08-08}}</ref> неоекспресионизам, Лондонска школа, а кон крајот на 80-тите години [[Стакизам]], соодветно. Овие слики се карактеризирале со големи формати, слободно експресивно цртање белези, фигурација, мит и имагинација. Сите дела во овој жанр почнале да бидат етикетирани како [[неоекспресионизам]]. Неоекспресионизмот бил стил на [[Модернизам|модерно]] сликарство кој станал популарен кон крајот на 1970-тите и доминирал на уметничкиот пазар до средината на 1980-тите. Се развил во Европа како реакција против концептуалната и минималистичка уметност од 1960-тите и 1970-тите. Неоекспресионистите се вратиле на прикажување препознатливи предмети, како што е човечкото тело (иако понекогаш на практично апстрактен начин) на груб и бурно емотивен начин употребувајќи живописни бои и банални хармонии на бои. Ветераните сликари Филип Густон, Франк Ауербах, Леон Кософ, Герхард Рихтер, А.Р. Пенк и Георг Базелиц, заедно со малку помладите уметници Дамиен Хирст, Анселм Кифер, Американците Ерик Фишл, Сузан Ротенберг, Дејвид Сал, [[Жан Мишел Баскија]], Џулијан Шнабел и [[Кит Харинг]], италијанците Франческо Клементе, Мимо Паладино, Сандро Чиа и Енцо Куки и многу други станаа познати по работата во овој интензивен експресионистички стил на сликање. Критичките реакции останале поделени. Некои критичари го сметале тоа за поттикнато од големи комерцијални галерии, мотивирано од профит. Анселм Кифер е водечка фигура во европскиот неоекспресионизам. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.theartstory.org/artist-kiefer-anselm.htm|title=The Art Story, Artist Anselm Kiefer|archive-url=https://web.archive.org/web/20180416110504/http://www.theartstory.org/artist-kiefer-anselm.htm|archive-date=16 April 2018|accessdate=20 April 2018}}</ref> До 1980-тите, темите на Кифер се прошириле од фокус на улогата на [[Германија]] во цивилизацијата до судбината на уметноста и културата воопшто. Неговото дело станало повеќе скулпторски и вклучува не само национален идентитет и [[Колективно паметење|колективното паметење]], туку и [[Окултизам|окултен]] симболизам, [[Богословие|теологија]] и [[мистицизам]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tate.org.uk/art/artists/anselm-kiefer-1406|title=Fiefer, Tate|archive-url=https://web.archive.org/web/20180421031628/http://www.tate.org.uk/art/artists/anselm-kiefer-1406|archive-date=21 April 2018|accessdate=20 April 2018}}</ref> Темата на сите дела е траумата што ја доживуваат цели општества и постојаното преродување и обнова во животот. Сликарството сè уште има почитувана местоположба во [[Современа уметност|современата уметност]]. Уметноста е отворено поле кое повеќе не е поделено според објективната наспроти необјективната дихотомија. Уметниците можат да постигнат критичен успех без разлика дали нивните слики се репрезентативни или апстрактни. Она што е актуелно е содржината, истражувањето на границите на медиумот и одбивањето да се рекапитулираат делата од минатото како крајна цел. <ref>Jan Esmann, F. Scott Hess, ''21st Century Figurative Art: The Resurrection of Art'', BookBaby Print, 5 Nov 2016, {{ISBN|1483582590}}</ref> <ref>Timothy Hyman, ''The World New Made: Figurative Painting in the Twentieth Century'', Thames & Hudson, 2016, {{ISBN|0500239452}}</ref><ref>Ronald Paulson, ''Figure and abstraction in contemporary painting'', Rutgers University Press, 1990</ref> [[File:Damien Hirst 2 - West London studio, Jul 16, 2021.jpg|мини| [[Дејмиен Хрст]]]] == Современо сликарство == Во текот на 20 век и во 21 век, со појавата на модерните и постмодерните уметнички форми, разликите помеѓу она што генерално се смета за ликовна уметност и [[Ниска култура|ниска уметност]] почнале да се намалуваат, <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=iP4sA3kwcFsC&q=ideas+about+art|title=Ideas About Art|last=Desmond|first=Kathleen K.|publisher=John Wiley & Sons|year=2011|isbn=9781444396003|page=148}}</ref> бидејќи современата висока уметност продолжува да ги предизвикува овие концепти мешајќи се со [[Популарна култура|популарната култура]]. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=n_Eqx2Gr1vUC&q=international+postmodernism:+theory+and+literary+practice|title=International postmodernism: theory and literary practice|last=Bertens|first=Hans|publisher=Routledge|year=1997|isbn=9027234450|page=236}}</ref> Уметниците од постмодерниот период го отфрлиле мејнстрим сликарството во корист на уметничкиот плурализам. <ref>{{Cite web|url=http://www.getty.edu/education/teachers/classroom_resources/curricula/contemporary_art/background1.html|title=About Contemporary Art, Getty Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20160809000143/http://www.getty.edu/education/teachers/classroom_resources/curricula/contemporary_art/background1.html|archive-date=9 August 2016|access-date=25 February 2018|url-status=live}}</ref> Според ликовниот критичар Артур Данто, преовладува ставот дека „сè е дозволено“ – состојба на „сè се случува“, а следствено на тоа и синдром на „ништо не се случува“; ова создава естетски сообраќаен метеж без цврста и јасна насока, при што секоја лента на уметничкиот автопат е исполнета до крајните капацитети.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=2y2ChJWfYoYC&q=after+the+end+of+art.|title=After the End of Art: Contemporary Art and the Pale of History|last=Danto|first=Arthur Coleman|publisher=Princeton University Press|year=1998|isbn=0-691-00299-1|pages=47|author-link=Arthur Danto}} As quoted by Professor David W. Cloweny on his website. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091227094138/http://www.rowan.edu/open/philosop/clowney/Aesthetics/philos_artists_onart/danto.htm#top|date=27 December 2009}}</ref> ==Белешки== {{notelist}} == Наводи == {{наводи}} ==Извори== * [[Clement Greenberg]], ''Art and Culture,'' Beacon Press, 1961 * {{cite book|last=Hendrickson|first=Janis|title=Roy Lichtenstein|year=1988|publisher=Benedikt Taschen|location=Cologne, Germany|isbn=3-8228-0281-6}} * ''The Triumph of [[Modernism]]'': The Art World, 1985–2005, [[Hilton Kramer]], 2006, {{ISBN|0-15-666370-8}} * ''Pictures of Nothing: Abstract Art since Pollock'' (A.W. Mellon Lectures in the Fine Arts), [[Kirk Varnedoe]], 2003 * O'Connor, Francis V. ''[[Jackson Pollock]]'' Exhibition Catalogue, (New York, [[Museum of Modern Art]], [1967]) OCLC 165852 * ''[[Lyrical Abstraction]]'', Exhibition Catalogue, [[Whitney Museum of American Art]], NYC, 1971. * David Piper, The Illustrated Library of Art, Portland House, New York, 1986, {{ISBN|0-517-62336-6}} * Agee, William C.; Rose, Barbara, 1979, ''Patrick Henry Bruce: American Modernist'' (exhibition catalogue), Houston: Museum of Fine Arts * Elizabeth L. Eisenstein, ''The Printing Press as an Agent of Change'', [[Cambridge University Press]], September 1980, Paperback, 832 pages, {{ISBN|0-521-29955-1}} * More recent, abridged version: Elizabeth L. Eisenstein, ''The Printing Revolution in Early Modern Europe'', Cambridge University Press, 2Rev ed, 12 September 2005, Paperback, {{ISBN|0-521-60774-4}} * [[Marshall McLuhan]], ''The Gutenberg Galaxy: The Making of Typographic Man'' (1962) [[University of Toronto Press]] (1st ed.); reissued by Routledge & Kegan Paul {{ISBN|0-7100-1818-5}}. * Briggs & Burke, ''A Social History of the Media: The Print Revolution in Context'' (2002) == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20070313213644/http://www.beyondbooks.com/art11/index.asp History of Painting] * [http://www.all-art.org History of Art: From Paleolithic Age to Contemporary Art] * [http://www.artchive.com/artchive/V/van_eyck.html Robert Hughes from Artchive] * [http://www.mnstate.edu/gracyk/courses/phil%20of%20art/kandinskytext.htm MNstate.edu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528150354/http://www.mnstate.edu/gracyk/courses/phil%20of%20art/kandinskytext.htm |date=28 May 2010 }}, [[Wassily Kandinsky|Kandinsky]] Concerning the Spiritual in Art, accessed online 28 May 2007 * [http://creadm.solent.ac.uk/custom/rwpainting/cover/contentspage.html Ancient Roman Wall-Painting] {{Western culture}} {{Западни уметнички движења}} [[Категорија:Западна култура]] [[Категорија:Западна уметност]] [[Категорија:Сликарство]] [[Категорија:Врски за Wayback од предлошката „Семарх“]] [[Категорија:Статии со извори на француски (fr)]] [[Категорија:Страници со повеќеделни слики во автоматски размер]] nts5wsvx1dohyw1ovi3k3jyac3k28bq 5641195 5641194 2026-10-06T09:20:47Z Тиверополник 1815 /* Надворешни врски */ 5641195 wikitext text/x-wiki [[File:1665_Girl_with_a_Pearl_Earring.jpg|мини| ''[[Девојка со бисерна обетка|„Девојка со бисерна обетка]]'' “ од [[Јоханес Вермер]] (1665–1667)]] [[File:Edouard_Manet_-_The_Balcony_-_Google_Art_Project.jpg|мини| ''Балконот'' на [[Едуар Мане]] (1868)]] Историјата на '''западното сликарство''' претставува западна уметничка традиција од [[Антика|антиката]] до денес. <ref>Cole, Bruce ''Art of the Western World: From Ancient Greece to Post Modernism''. Simon and Schuster, 1981, [http://www.simonsays.com/content/book.cfm?tab=25&pid=403665 Simonsays.com] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200407043458/https://vimeo.com/simonandschuster/vod_pages|date=7 April 2020}} accessed 27 October 2007</ref> До средината на 19 век, првенствено се занимавала со претставителни и традиционални начини на производство, по кое [[Модерна уметност|помодерни]], [[Апстрактна уметност|апстрактни]] и [[Концептуална уметност|концептуални]] форми добиле поголема наклонетост. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bu.edu/wcp/Papers/Aest/AestCrod.htm|title=Explaining Modernism W. Stephen Croddy, retrieved 11 November 2008|date=1962-10-25|publisher=Bu.edu|accessdate=2014-08-08}}</ref> Првично служејќи на царско, приватно, граѓанско и религиозно покровителство, западното сликарство подоцна нашло публика во [[Аристократија|аристократијата]] и средната класа. Од [[Среден век|средниот век]] па сè до [[Ренесанса|ренесансата,]] сликарите работеле за црквата и богатата аристократија.<ref>[https://web.archive.org/web/20010420173912/http://www.geocities.com/rr17bb/patronage.html Discussion of the role of patrons in the Renaissance], retrieved 11 November 2008</ref> Почнувајќи од [[Барок|барокниот]] период, уметниците добивале приватни нарачки од пообразована и просперитетна средна класа. <ref>[http://www.answers.com/topic/artistic-patronage History 1450–1789: Artistic Patronage] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190401123051/http://www.answers.com/topic/artistic-patronage}}, retrieved 11 November 2008</ref> Идејата за „[[Ларпурлартизам|уметност заради уметност]]“ <ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9125149/art-for-arts-sake Britannica.com] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080807150213/http://www.britannica.com/eb/article-9125149/art-for-arts-sake}}, retrieved 11 November 2008</ref> почнала да наоѓа израз во делата на [[Романтизам|романтичарските]] сликари. <ref>[http://www.victorianweb.org/decadence/artsake.html Victorianweb.org] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081203125747/http://www.victorianweb.org/decadence/artsake.html}}, ''Aesthetes, Decadents, and the Idea of Art for Art's Sake''; George P. Landow, Professor of English and the History of Art, Brown University, retrieved 11 November 2008</ref> Во текот на 19 век се основале комерцијални [[Уметничка галерија|галерии]] кои продолжиле да обезбедуваат покровителство во 20 век. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.whistler.arts.gla.ac.uk/biog/Dura_P.htm|title=National Gallery of Art, retrieved 11 November 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20071106102251/http://www.whistler.arts.gla.ac.uk/biog/Dura_P.htm|archive-date=6 November 2007}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.artic.edu/aic/exhibitions/picasso/themes.html|title=''Cézanne to Picasso: Ambroise Vollard, Patron of the Avant-Garde,'' Chicago Art Institute, retrieved 11 November 2008|publisher=Artic.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20081012050647/http://www.artic.edu/aic/exhibitions/picasso/themes.html|archive-date=12 October 2008|accessdate=2014-08-08}}</ref> Западното сликарство го достигнал својот врв во [[Европа]] за време на ренесансата, паралелно со усовршувањето на цртањето, употребата на [[перспектива]], амбициозната архитектура, [[Таписерија|таписеријата]], [[Витраж|витражот]] и скулптурата, како и во периодот пред и по појавата на [[Печатарска машина|печатарската машина]].<ref>Meggs, Philip B. ''A History of Graphic Design''. John Wiley & Sons, Inc. 1998; (pp. 58–69) {{ISBN|0-471-29198-6}}</ref> Следејќи ја длабочината на откритијата и сложеноста на иновациите на ренесансата, западното сликарство продолжило од периодот на [[Барок|барокот]] до [[Современа уметност|современата уметност]].<ref>Cole, Bruce & Gealt, Adelheid M. [https://books.google.com/books?id=wm87Lkh1cOEC&pg=PA151 ''Art of the Western World: from Ancient Greece to Post-Modernism''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20221122072604/https://books.google.com/books?id=wm87Lkh1cOEC&pg=PA151|date=22 November 2022}}, retrieved 11 November 2008</ref> == Праисторија == <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:Paintings_from_the_Chauvet_cave_(museum_replica).jpg|алт=Replica of painting in the Chauvet cave, the oldest known Western cave paintings, dated to some 30,000 years old.| Реплика на сликарство во [[Шове|пештерата Шове]], најстарите познати западни пештерски слики, стари околу 30.000 години. File:Lions_painting,_Chauvet_Cave_(museum_replica).jpg|алт=Replica of lions painting in the Chauvet cave| Реплика на слика од [[Лав|лавови]] во пештерата Шов File:Pech_Merle_main.jpg|алт=Pech Merle cave painting dating to some 25,000 BC.| Пештерска слика од Пеш Мерл која датира од околу 25.000 година п.н.е. <ref>{{Наведена книга|title=Painted Caves: Palaeolithic Rock Art in Western Europe|last=Lawson|first=Andrew J.|publisher=Oxford University Press|year=2012|isbn=978-0-19-969822-6|location=Oxford|pages=373–374}}</ref> File:Lascaux_painting.jpg|алт=Aurochs, horses and deer painted on Lascaux cave, one of the best known cave painting sites, dating to about 15,000 to 10,000 BC.| Бизони, [[Коњ|коњи]] и [[елени]] насликани во [[Ласко (пештера)|пештерата Ласко]], едно од најпознатите места за пештерски сликарство, кое датира од околу 15.000 до 10.000 година п.н.е. File:9_Bisonte_Magdaleniense_polícromo.jpg|алт=Altamira cave bison, done 14,000 to 12,000 BC.| [[Бизон]] од пештерата [[Алтамира]], направен од 14.000 до 12.000 година п.н.е. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.deutsches-museum.de/en/museumsinsel/ausstellung/cave-of-altamira|title=The Cave of Altamira – a Glimpse into the Palaeolithic Age}}</ref> </gallery>Историјата на западното сликарство датира од [[Пештерско сликарство|пештерските слики]] кои биле откриени во Франција и северна Шпанија од [[Праисториска уметност|праисториските]] [[Праисториска уметност|уметници]] во [[камено време]], а најстарото датира од околу 30.000 години. Тие се гравирани и насликани со [[Окер|црвен окер]] и црн пигмент, вклучувајќи точки и модели за раце, како и разни животни, хибриди човек-животина и луѓе вклучени во сцени на лов. {{Efn|Најзабележително [[мезолит|мезолитско]] уметничко дело било „марширачките воини“, карпеста слика во Цингл де ла Мола, [[Кастељон (покраина)|Кастељон]], Шпанија датирана од околу 7000 до 4000 п.н.е.<ref>Perlmutter, D. D. (1999). Visions of War: Picturing Warfare from the Stone Age to the Cyber Age. United Kingdom: St. Martin's Press. p. 47</ref>}} == Грција и Рим == === Егејски цивилизации === ==== Минојска цивилизација ==== <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:AMI_-_Oktopusvase.jpg|алт="Marine Style" flask with octopus, c. 1500-1450 BC| „Морски стил“ шише со [[октопод]], околу 1500-1450 п.н.е. File:AMI_-_Kamaresvase_1.jpg|алт=Kamares Ware pottery| Керамика Камарес Варе File:Knossos_bull_leaping_fresco.jpg|алт=Bull leaping fresco at Palace at Knossos| Фреска со бикови во палатата во [[Кносос]] File:Dauphins_de_knossos.jpg|алт=Dolphin fresco at Knossos| Фреска со делфини во Кносос File:Knossos_women_fresco.jpg|алт=Fresco of women at Knossos| Фреска на жени во Кносос File:The_Parisian,_fresco,_Knossos,_Greece.jpg|алт=Fresco of a lady at Knossos, whose hairstyle has her called La Parisienne.| Фреска на дама од Кносос File:Akrotiri_Antelopes_fresco.jpg|алт=Akrotiri Antelope fresco| Фреска од антилопа во Акротири File:Akrotiri_Boxer_Fresco.jpg|алт=Akrotiri Boxer Fresco| Фреска од Акротири Боксер File:Akrotiri_-_Fresco_of_a_fisherman.jpg|алт=Akrotiri fisherman fresco| Рибарска фреска во Акротири File:Cueilleuse_de_safran,_fresque,_Akrotiri,_Grèce.jpg|алт=Akrotiri lady saffron gatherer| Акротири дама собирач на шафран File:Akrotiri_Spring_Fresco_room.jpg|алт=Akrotiri Spring Fresco, landscape with volcanic rock, lilies, and swallows courting.| Фреска од [[Пролет|изворот]] Акротири, пејзаж со вулкански карпи, лилјани и ластовички кои се додворуваат. File:Akrotiri_minoan_town.jpg|алт=Akrotiri ship procession, approaching a town, showing buildings' architecture.| Поворка од бродови во Акротири, приближувајќи се кон град, ја покажува [[Архитектура|архитектурата]] на зградите. </gallery> [[File:KnossosFrescoRepro06827.jpg|мини|208x208пкс| [[Кносос]], [[минојска цивилизација]], [[Крит]] од [[Бронзено време|бронзеното време]]]] Минојското сликарство е создадено од [[Старовековна уметност|старата]] егејска [[минојска цивилизација]] [[Бронзено време|од бронзеното време]] од околу 3000 до 1100 година п.н.е. {{Efn|Иако најголемиот дел од зачуваниот материјал потекнува од периодот меѓу приближно 2300 и 1400 година п.н.е.}} Најдобро зачуваните примери се наоѓаат на грнчаријата и [[Ѕидно сликарство|ѕидовите]] на палатата, со [[Фрескопис|фрески]] кои ги прикажуваат „најраните чисти отриени пејзажи“. {{Efn|Најголемата и најдобрата збирка на минојска уметност се наоѓа во Археолошкиот музеј во Ираклион (AMИ), во близина на Кносос, на северниот брег на Крит. Археолозите ги користеле минојската уметност и другите остатоци од материјалната култура – ​​особено низата стилови на керамика – за да ги дефинираат трите главни фази на минојската култура (РМ, СМ, ДМ) и нивните бројни подфази. Датирањето на овие фази сè уште е предмет на широка дебата, иако опсегот на можните временски рамки постепено се стеснува. s.<ref>Hood, 18</ref>}} Минојското сликарство било под влијание на соседните сликари од [[Сликарство во Стар Египет|Стар Египет]] и од античкиот Близок Исток, кои долго време создавале софистицирана урбана уметност, но мистериозниот карактер на малите, но богати, трговски минојски градови изгледа многу поинаков, со малку докази за религија, монарси или војување заснована на големи храмови, и „целата имагинативна моќ и детска свежина на многу млада култура“.<ref>Castleden, 4</ref> Синклер Худ опишал „суштински квалитет на најдобрата минојска уметност, способноста да се создаде атмосфера на движење и живот, иако се следат низа високо формални конвенции“.<ref>Hood, 56</ref> ==== Микенска цивилизација ==== Минојците очигледно доминирале во [[Микенска уметност|микенската уметност]] и [[Кикладска уметност|кикладската уметност]] од истите периоди, дури и откако [[Крит]] бил окупиран од Микенците, но само некои аспекти од традицијата преживеале во [[Тројанска војна|Тројанската војна]] и грчкиот мрачен век, по пропаѓањето на микенската цивилизација. Микенските фигурини од типот пси, фи и тау, генерално се насликани со брановидни линии, што укажува на облека. === Класична антика === ==== Стара Грција ==== <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:Antike_Polychromie_1.jpg|алт=1883 reconstruction of polychromy on the entablature of a Doric temple| Реконструкција на полихромија на [[Перваз|первазот]] на [[Дорски ред|дорски храм]] од 1883 година File:Experimental_color_reconstruction_of_an_archer_from_the_pediments_of_the_temple_of_Aphaea_on_Aigina,_Variant_C.jpg|алт=An experimental polychrome reconstruction from Gods in Color, of the marble statue of an archer from the western pediment of the Temple of Aphaia on Aigina.| Експериментална полихромна реконструкција од ''„Богови во боја“'' на мермерната статуа на стрелец од западниот фронтон на Храмот Афаја на Егина. File:Istanbul_Archaeological_Museum_Alexander_Sarcophagus_Coloured_replica_in_2006_02_9057.jpg|алт=Polychromy reconstruction of the Hellenistic Alexander Sarcophagus| Полихромна реконструкција на хеленистичкиот [[Александров саркофаг]] File:Delos_Museum_Mosaik_Dionysos_05.jpg|алт=Hellenistic Mosaics of Delos| Хеленистички мозаици од Делос File:The_Diver,_painting_from_the_covering_slab_of_the_Tomb_of_the_Diver,_470_BC,_Paestum_Archaeological_Museum_(cropped).jpg|алт=Underside top slab of Tomb of the Diver at Paestum| Долна горна плоча од ''Гробницата на нуркачот'' во Пестум File:Symposiumnorthwall.jpg|алт=Symposium scene in the Tomb of the Diver at Paestum, c. 480 BC| ''Сцена од симпозиум во Гробницата на нуркачот'' во Пестум, {{Околу|480}}{{Меѓупростори}}п.н.е. File:Hades_and_Persephone,_Vergina.jpg|алт=A fresco showing Hades and Persephone riding in a chariot, from the tomb of Queen Eurydice I of Macedon at Vergina, Greece, 4th century BC| Фреска на која се прикажани [[Ад]] и [[Персефона (митологија)|Персефона]] како јаваат кочија, од гробницата на кралицата [[Евридика I Македонска]] во [[Кутлеш|Вергина]], Грција, 4 век п.н.е. File:Painting_vergina.jpg|алт=Detail from Vergina tomb.| Детал од гробницата во Вергина. File:Agios_Athanasios_1_fresco.jpg|алт=Mural of soldiers from tomb in Agios Athanasios, Thessaloniki, Ancient Macedonia, 4th century BC| Мурал на [[Античка македонска војска|војници]] од гробница во [[Каваклиево|Свети Атанасиј, Солун]], [[Античка Македонија]], 4 век п.н.е. File:Banquet,_tombe_d'Agios_Athanasios.jpg|алт=Banquet fresco detail from tomb in Agios Athanasios, Thessaloniki, Greece, 4th century BC| Детаљ од фреска за банкет од гробница во [[Каваклиево|Свети Атанасиј, Солун]], Грција, 4 век п.н.е. File:Hellenistic_terracotta_funerary_wall_painting.jpg|алт=Hellenistic Greek terracotta funerary wall painting, 3rd century BC| Хеленистичка грчка [[теракота]] погребна [[Ѕидно сликарство|ѕидна слика]], 3 век п.н.е. File:Thueros_affresco.jpg|алт=Fresco of an ancient Macedonian soldier (thorakitai) wearing chainmail armor and bearing a thureos shield, 3rd century BC| Фреска на [[Антички Македонци|антички македонски]] војник кој носи оклоп и штит, 3 век п.н.е. File:Battle_of_Marathon_in_the_Stoa_Poikile_(reconstitution).jpg|алт=Reconstruction of Battle of Marathon painting from the Stoa Poikile| Реконструкција на сликата од Маратонската битка од [[Стоа Појкили]] File:Exekias,_anfora_con_achille_e_aiace_che_giocano_a_dai,_castore_e_polluce,_da_vulci,_540-30_ac_ca._03.JPG|алт=Black-figure Amphora by Exekias, Achilles and Ajax engaged in a game, c. 540–530 BC, Vatican Museums, Vatican City| Црнофигурна амфора од Екзекиј, [[Ахил]] и [[Ајант]] во игра, околу 540–530 п.н.е., [[Ватикански музеи]], [[Ватикан]] File:DT5502_Attic_Black-figure_lekythos_with_Wedding_Procession_ca._550–530_BCE.jpg|алт=Black-figure lekythos by Amasis Painter, wedding procession, c. 550-530 BC, Metropolitan Museum of Art| Црнофигурен ''[[лекит]]'' од сликарот Амасис, свадбена поворка, околу 550-530 п.н.е., [[Метрополитен (музеј)|Метрополитен]] File:Douris_ARV_431_48_athlete_-_school_scenes_(01).jpg|алт=Red-figure kylix by Douris, school scene, students learning music, c. 480 BC, Antikensammlung Berlin| Црвенофигурен киликс од Дурис, училишна сцена, ученици кои учат музика, околу 480 п.н.е., Антикенсамлунг Берлин File:Terracotta_amphora_(jar)_MET_DT272.jpg|алт=Red-figure amphora by Berlin Painter, musician singing and playing a kithara c. 490 BC, Metropolitan Museum of Art| Црвенофигурна амфора од берлински сликар, музичар кој пее и свири [[китара]] околу 490 п.н.е., [[Метрополитен (музеј)|Метрополитен]] File:Mainade_Staatliche_Antikensammlungen_2645.jpg|алт=Tondo of a white-ground kylix, showing a raging maenad by the Brygos Painter. She holds a thyrsos in her right hand, her left is swinging a panther through the air. A snake is winding through the diadem in her hair, 490-480 BCE. Munich, Staatliche Antikensammlungen.| Тондо од ''киликс'' со бела основа, кој прикажува бесна [[Менади|менада]] од сликарот Бригос. Таа држи ''тирсос'' во десната рака, а левата ниша пантер во воздухот. Змија се витка низ дијадемата во нејзината коса, 490-480 п.н.е. [[Минхен]], Државни антички збирки. File:Apollo_black_bird_AM_Delphi_8140.jpg|алт=Tondo of White-ground Kylix of Apollo, Apollo seated with a chelys lyre and pouring libation, c. 460 BC| Тондо од киликс од бела земја на Аполон, Аполон седи со лира од хелис и истура пијалок, околу 460 п.н.е. </gallery> [[File:NAMA_Sacrifice_aux_Charites.jpg|мини|260x260пкс| Панели од Пици, единствените зачувани панелни слики од Античка Грција, од [[Архајски период|архајскиот период]], околу.{{Меѓупростори}}540–530 п.н.е.]] По грчкиот мрачен век и легендарната дорска инвазија, [[Старогрчка уметност|античките Грци]] во [[Антика|класичната антика]] дале извонреден придонес во сликарството, вклучувајќи новости во перспективата добиени од [[Сценографија|сценографијата]], <ref>Sinisgalli, R. (2012). Perspective in the Visual Culture of Classical Antiquity. United Kingdom: Cambridge University Press. p. 63-64</ref> <ref>Small, J.P. Circling Round Vitruvius, Linear Perspective, and the Design of Roman Wall Painting. Arts 2019, 8, 118. https://doi.org/10.3390/arts8030118</ref>во контраст со сложената или „мешана“ перспектива на античкото египетско и минојско сликарство - лица и нозе претставени во профил, додека очите и торзото се појавуваат фронтално. <ref>Gombrich,&nbsp;E.&nbsp;H.&nbsp;(2023).&nbsp;Art and Illusion: A Study in the Psychology of Pictorial Representation - Millennium Edition.&nbsp;United Kingdom:&nbsp;Princeton University Press.</ref><ref>Baines, J. (2007). Visual and Written Culture in Ancient Egypt. United Kingdom: OUP Oxford. p. 209</ref> Старогрчкото сликарство вклучува [[полихромија]] на паганските храмови и скулптури, како и ѕидно, [[Таблосликарство|панелно]] и вазно сликарство, на грнчарија и [[керамика]], како што се црнофигурните, црвенофигурните и фигурите со бела основа, давајќи увид во античкото грчко општество. [[Мозаик|Мозаиците]] исто така даваат увид во античкото сликарство.<ref>Lydakēs,&nbsp;S.&nbsp;(2004).&nbsp;Ancient Greek Painting and Its Echoes in Later Art.&nbsp;United States:&nbsp;J. Paul Getty Museum.</ref> Поголемиот број на антички грчки сликари се познати само од текстови. Постојат само неколку примери на [[ѕидно сликарство]], како оние зачувани во [[Гробница|гробниците]]. Преживеан е само еден примерок од античко грчко сликарство на табли. [[Стоицизам|Стоичките]] [[Античка филозофија|филозофи]] биле именувани по [[Стоа|Стоата]] Појкиле (насликан [[Портик|трем]]), подигната во старата Агора во Атина околу 460 година п.н.е., со слики од различни бојни сцени на секој од нејзините четири ѕида, кои различни извори ги припишуваат на Микон, Панаен или Полигнот. <ref>{{Наведена книга|url=https://www.jstor.org/stable/i285176|title=The Athenian Agora III: Literary and Epigraphical Testimonia|last=Wycherley|first=R. E.|date=1957|publisher=American School of Classical Studies at Athens|location=Princeton, NJ|language=en}}</ref> Според [[Плутарх]], Полигнот бил љубовник на Елпиника и редовно работел бесплатно. Тој бил повеќе цртач отколку следната генерација колористи.   {{multiple image|align=right|perrow=2|total_width=400|image1=Niobid Krater - Herakles 01.jpg|caption1=На аверсот е прикажан собир околу Херакле, кој носи ловоров венец и лавовска кожа, а во рацете држи боздоган и лак.|width1=|image2=Niobid Krater - Niobid massacre.jpg|width2=|caption2=На задната страна, масакрот на Ниобидите од страна на Артемида и Аполон.|footer=Кратер со црвени фигури што ги прикажува Ниобидите, одликувајќи се со сложена перспектива и пози, во Лувр.}} [[Апел од Кос|Апел]] е опишан како најголемиот сликар на [[Антика|антиката]], познат по совршена техника во цртањето, брилијантната боја и моделирањето. Пиронистот Секст Емпирик ја споредил ''атараксијата'' преку обидот на Апелес да ја наслика пената од устата на коњот. Апел на почетокот бил толку неуспешен што, во бес, се откажал и го фрлил сунѓерот што го употребувал за чистење на четките, а неговата ознака на панелот го создала посакуваниот ефект на пена. Иноваторот на ''[[Скијаграфија|скијаграфијата]]'' [[Аполодор (сликар)|Аполодор]] влијаел врз [[Зевксис]], кој ги подигнал своите достигнувања на нови височини.<ref>Tarbell,&nbsp;F.&nbsp;B.&nbsp;(1896).&nbsp;A history of Greek art, with an introductory chapter on art in egypt and Mesopotamia.&nbsp;United Kingdom:&nbsp;Macmillan. p. 278</ref> Според [[Плиниј Постариот]], птиците клукале по реалистично насликаните грозја на Зевксис. [[Пархасиј|Пархасиј,]] пак, насликал реалистична завеса, која Зевксис побарал да се подигне за да гледа, за да открие дека тоа е всушност слика.<ref>Darab, Ágnes. “NATURA, ARS, HISTORIA ANECDOTIC HISTORY OF ART IN PLINY THE ELDER’S ‘NATURALIS HISTORIA’ PART I: Natura and Ars: The Place of Art History in ‘Naturalis Historia.’” ''Hermes'', vol. 142, no. 2, 2014, pp. 206–24. ''JSTOR'', <nowiki>http://www.jstor.org/stable/43652920</nowiki>. Accessed 2 Oct. 2026.</ref> Преживеале повеќе примери на античко грчко вазно сликарство, вклучувајќи уметници како што се Екзекија, Дурис и неколку неидентификувани уметници на кои им се дадени „неимиња“, како што се сликарот Амасис, сликарот Берлин, сликарот Бригос и сликарот Ниобид.<ref>Bundrick,&nbsp;S.&nbsp;(2005).&nbsp;Music and image in classical Athens.&nbsp;United Kingdom:&nbsp;Cambridge University Press.</ref><ref>Osborne,&nbsp;R.&nbsp;(2018).&nbsp;The Transformation of Athens: Painted Pottery and the Creation of Classical Greece.&nbsp;United Kingdom:&nbsp;Princeton University Press.</ref> ==== Стар Рим ==== <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:Battle_of_Issus_mosaic_-_Museo_Archeologico_Nazionale_-_Naples_2013-05-16_16-25-06_BW.jpg|''[[Александров мозаик]]'', Помпеја File:Herculaneum_Wall_1.Style.jpg|Фреска во Првиот стил – сликани блокови што имитираат мермер – од Самнитската куќа во Херкуланеум. File:Pompejanischer_Maler_um_70_001.jpg|[[Мртва природа]] во Вториот стил. Фреска од домот на Јулија Феликс, Помпеја File:Venus_and_Cupid_from_the_House_of_Marcus_Fabius_Rufus_at_Pompeii,_most_likely_a_depiction_of_Cleopatra_VII_(5).jpg|Римска слика во „Вториот стил“ во Куќата на Марк Фабиј Руф во Помпеја, Италија, која ги прикажува Клеопатра VII како Венера Генетрикс и нејзиниот син Цезарион како Купидон, од средината на I век п.н.е.<ref>{{Citation|last=Roller|first=Duane W.|author-link=Duane W. Roller|title=Cleopatra: a biography|year=2010|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-536553-5|url=https://archive.org/details/cleopatrabiograp00roll_0/page/175|postscript=.|page=[https://archive.org/details/cleopatrabiograp00roll_0/page/175 175]|url-access=registration}}</ref><ref>{{citation|last=Walker|first=Susan|title=Cleopatra in Pompeii?|journal=Papers of the British School at Rome|volume=76|year=2008|jstor=40311128|pages=35–46; 345–8|doi=10.1017/S0068246200000404|postscript=.|doi-access=free}}</ref> File:Villa-Farnesina22.jpg|Фреска во трет стил, од Каса дела Фарнесина во Трастевере File:Casa_dei_vettii_-_pannel_fresco.jpg|Фреска во четвртиот стил, од Куќата на Ветиите File:Pompeii-couple.jpg|Портрет на Терентиј Нео и неговата сопруга, од Помпеја, в. 50 н.е File:Pompeian_fresco_depicting_an_educated_woman.jpg|Фреска со ретка тематика за помпејските фрески, која прикажува образована жена – за која некогаш се сметало дека е Сафо (средина на I век од н.е., ископана во 1760 година). File:Roman_fresco_House_of_the_Stags_Herculaneum_Still_life_with_fruit_and_pitcher_1st_century_CE.jpg|Мртва природа од Куќата на елените во Херкуланеум. File:Pompeii_-_Casa_dei_Casti_Amanti_-_Banquet.jpg|Римска фреска со банкет сцена од Каса деи Аманти, Помпеја File:Priapus-fresco.jpg|Фреска што го прикажува богот на плодноста како го балансира својот фалос со вреќа пари. File:Pompeii_Painter.jpg|Римска уметност, Помпеја File:Pompejanischer_Maler_um_10_20_001.jpg|Римска уметност, Помпеја File:Villa_dei_Misteri_IV_-_2.jpg|[[Силен (митологија)|Силен]] како свири на лира, од Вилата на мистериите, Помпеја, околу 50 г. п.н.е. File:Pompeii_-_Casa_dei_Vettii_-_Pentheus.jpg|Римска уметност од Куќата на Ветиите, Помпеја, I век од нашата ера File:Aphrodite_Anadyomene_from_Pompeii_cropped.jpg|Фреска од Помпеја, I век од нашата ера File:Telephus_(son_of_Hercules)_being_suckled_by_a_doe_in_the_tem_Wellcome_V0015047.jpg|Римска уметност од Херкуланеум што ги прикажува Херкле и Телеф File:Scène_de_banquet,_fresque,_Herculanum.jpg|Сцена од гозба, фреска, Херкуланеум, Италија, околу 50 г. п.н.е. File:Herculaneum_-_Lyre_and_Cupids.jpg|[[Купидон|Cupids]] playing with a lyre, Roman fresco from [[Херкуланеум|Herculaneum]] File:Boscoreale1.jpg|Жена што свири на китара, фрески од Вила Боскореале, околу 40 г. п.н.е. File:Villa_of_Livia_-_Garden_fresco_001.jpg|Вила на Ливија, градинарска фреска File:Crates_and_Hipparchia_Villa_Farnesina.jpg| Слика од римски ѕид што ги прикажува циничните филозофи Кратет и Хипархија. Од градината на вилата Фарнесина, музејот дел Терме, Рим File:Fayum-34.jpg| Фајумски портрети на мумии од римски Египет, околу 120–130 г. од н.е. File:Fayum02.jpg|Фајумски портрети на мумии од римски Египет, околу 120–130 г. од н.е. File:Gladiateur_Begram_Guimet_18117.jpg| Римски стаклен предмет со насликана фигура на гладијатор, пронајден во Беграм, Авганистан (некогаш дел од Грчко-бактриското Кралство, а потоа под власта на Кушанското Царство), 52–125 г. од н.е.[1] File:Dura_Synagogue_WC3_David_anointed_by_Samuel.jpg|Синагогата во Дура-Европос, римска Сирија, фреска што го прикажува Давид како е помазан од Самоил, III век од н.е. File:Dea_Barberini_01.JPG| Римска фреска со седната Венера, т.н. „Деа Барберини“, IV век од н.е. File:RomanVirgilFolio001rEclogues.jpg|Римскиот поет Вергилиј, Еклога 1 File:RomanVirgilFolio014rVergilPortrait.jpg| „Римскиот Вергилиј“, фолио 14, содржи портрет на авторот Вергилиј. File:Meister_des_Vergilius_Romanus_001.jpg|Римскиот поет Вергилиј, „Георгики“, книга III: овчар со стада. </gallery> [[File:Pompejanischer_Maler_um_80_v._Chr._001.jpg|мини|207x207пкс| [[Помпеја]], Вила на мистериите, околу 60–50 п.н.е.]] Римското сликарство било под влијание на грчкото сликарство, прикажано и во [[Фрескопис|фреските]] и во мозаиците, но со свои уникатни карактеристики, кои веројатно ги содржат првите примери на ''[[тромп-лој]]'', псевдоперспектива и чист пејзаж. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm|title=Roman Wall Painting|publisher=accd.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20070319123717/http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm|archive-date=19 March 2007}}</ref> Преживеаните примери се поделени во [[Помпејски стил|четири стилови]] и вклучуваат ѕидни, панелни и вазни слики, најголем дел од вили, како оние во [[Кампанија]], во Јужна Италија, на места закопани од ерупцијата на [[Везув]] во 79 година од н.е., како што се Боскореале, [[Херкуланеум]] и [[Помпеја]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.art-and-archaeology.com/roman/painting.html|title=Roman Painting|publisher=art-and-archaeology.com}}</ref> Некои од ретките преживеани, антички, насликани портрети се неколку портрети-ковчези пронајдени на египетските гробишта ел-Фајум. <ref>Berman, Lawrence; Freed, Rita E.; and Doxey, Denise. ''Arts of Ancient Egypt''. p. 193. Museum of Fine Arts Boston. 2003. {{ISBN|0-87846-661-4}}</ref> Мал број на минијатури од доцноантички илустрирани книги се зачувани; поголемиот број на нивни копии се пронајдени од раниот средновековен период. == Среден век == === Византиска уметност === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Sanvitale03.jpg|алт=Mosaic of Emperor Justinian I with his retinue and Bishop Maximian, Basilica of San Vitale, Ravenna| Мозаик од царот [[Јустинијан I]] со неговата свита и епископот Максимијан, [[Базилика Сан Витале|базиликата Сан Витале]], [[Равена]] File:RabulaGospelsFol13vAscension.jpg|алт=Byzantine, 6th century| Византиски, 6 век File:Yaroslavl_gospel.jpg|алт=Yaroslavl Gospels c. 1220s| [[Јарослављ|Јарославски]] евангелија околу 1220-тите File:Andrej_Rublëv_001.jpg|алт=Andrei Rublev| [[Андреј Рубљов]] File:Ascension_from_Vasilyevskiy_chin_(15th_c.,_GTG).jpg|алт=Andrei Rublev| [[Андреј Рубљов]] </gallery> [[File:Spas_vsederzhitel_sinay.jpg|мини|261x261пкс| [[Седржител|Христос Седржител]] од Синај, византиска [[икона]], 6 век]] [[Распад на Римското Царство|Падот на Рим]] и подемот на [[христијанството]] му дале поинаков дух и цел на [[Средновековна уметност|средновековното]] сликарство. [[Византиска уметност|Византиската уметност]], воспоставена во 6 век, ставала акцент на традиционалната [[иконографија]] и стил и се протега низ илјада години од [[Византија|Визаниското Царство]]. Средновековното грчко и руско [[Православие|православно]] сликарство со [[Икона|икони]], како онаа на [[Андреј Рубљов]] (околу 1360–1430), се смета за претставник на божественото откровение до денес. Постоеле многу [[Фрескопис|фрески]], но помалку се зачувани од [[Мозаик|мозаиците]]. Византиската уметност е позната по својата рамномерност и високо стилизирани прикази на фигури и пејзажи. Сепак, некои периоди од византиската уметност се пофлексибилни, особено [[Македонска ренесанса|македонската ренесанса]] од 10 век. Фрески од [[Палеолошка ренесанса|палеолошката ренесанса]] од почетокот на 14 век се зачувани во [[Музеј Карије (Истанбул)|црквата Хора]] во [[Истанбул]]. === Островско, каролиншко и отонско сликарство === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:KellsFol292rIncipJohn.jpg|алт=Book of Kells| Книгата на Келс File:KellsFol032vChristEnthroned.jpg|алт=Book of Kells| Книгата на Келс File:Codexaureus_25.jpg|алт=Carolingian, Saint John the Evangelist| [[Каролинзи|Каролиншки период]], Свети Јован Евангелист File:Ebbo_Gospels_St_Mark.jpg|алт=Carolingian Saint Mark| Каролиншки ''[[Апостол Марко (Евангелист)|Свети Марко]]'' File:Meister_des_Registrum_Gregorii_001.jpg|алт=Otto II, by the Gregory Master| Ото II, од Грегори Мајсторот File:Meister_der_Reichenauer_Schule_004.jpg|алт="Roma", "Gallia", "Germania" and "Sclavinia" pay homage to Otto III, from the Munich Gospels of Otto III, one of the "Liuthar group"| „Рома“, „Галија“, „Германија“ и „Склавинија“ му оддаваат почит на Ото III, од минхенските евангелија на Ото III, еден од „Лиутарската група“ </gallery>Во средновековна, католичка Европа, првиот препознатлив стил на сликање била [[Островска уметност|островската уметност]] на [[Британски Острови|Британските Острови]], која преживеала само во минијатури од [[Илуминиран ракопис|илуминирани ракописи]]. <ref>Putnam A.M., Geo. Haven. Books and Their Makers During The Middle Ages. Vol. 1. New York: Hillary House, 1962. Print.</ref> Најпознати по нивното апстрактно украсување, фигури, а понекогаш и сцени, биле прикажувани и, особено во портретите на евангелистите. Под влијание на класичната, византиската и островската уметност, [[Каролиншка уметност|каролиншките]] и [[Отонска уметност|отонските слики,]] исто така, преживеале претежно во ракописи, иако некои од неколкуте документирани ѕидни слики се зачувани. Надбискупот од Трир Егберт (околу 950–993) бил значаен покровител на слики. === Доцен среден век === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:MorganLeafVerso.jpg|алт=The Morgan Leaf, from the Winchester Bible 1160–75, Scenes from the life of David| ''Моргановиот лист'', од [[Винчестерска Библија|Винчестерската Библија]] 1160–75, Сцени од животот на [[Давид]] File:Berlinghiero_Berlinghieri_005.jpg|алт=Berlinghiero, Madonna and child, c. 1230| Берлингиеро, ''Мадона и дете'', околу 1230 година File:Bonaventura_Berlinghieri_Francesco.jpg|алт=Bonaventura Berlinghieri, St Francis of Assisi, 1235| Бонавентура Берлингиери, ''Свети Франциско Асишки'', 1235 година File:God_the_Geometer.jpg|алт=God the Geometer.| Бог Геометарот. File:Cimabue_-_Maestà_di_Santa_Trinita_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Cimabue, Santa Trinita Maestà, 1280–1285, Uffizi Gallery, Florence| Cimabue, ''Santa Trinita Maestà'', 1280–1285, [[Уфици|галерија Уфици]], Фиренца File:Cimabue_025.jpg|алт=Cimabue| [[Чимабуе]] File:Cimabue_(attr.),_tavola_di_san_francesco,_museo_della_porziuncola.jpg|алт=Cimabue, St Francis of Assisi, 1280s| [[Чимабуе]], ''Свети Франциско од Асизи'', 1280-ти File:Giotto_-_Scrovegni_-_-31-_-_Kiss_of_Judas.jpg|алт=Giotto, Kiss of Judas, Scrovegni Chapel in Padua, c. 1305| Џото, Бакнежот на Јуда, капела Скровени во [[Падова]], околу 1305 година File:Compianto_sul_Cristo_morto.jpg|алт=Giotto, Lamentation (The Mourning of Christ), Scrovegni Chapel, c. 1305| Џото, ''[[Оплакување Христово (Џото)|Оплакување (ОплачувањеХристово)]]'', капела Скровени, околу 1305 година File:Giottino_pieta.jpg|алт=Giottino| Џотино File:8_Andrea_di_Cione_Orcagna,_Strozzi_Altarpiece._1354-57,_Santa_Maria_Novella,_Florence..jpeg|алт=Strozzi Altarpiece, Orcagna| Строицков олтар, Оркања File:AverroesColor.jpg|алт=Andalusian philosopher Ibn Rushd, Andrea di Bonaiuto| Андалузискиот филозоф [[Авероес|Ибн Рушд]], Андреа ди Бонаиуто </gallery>[[Развиен среден век|Развиениот]] [[среден век]] и ренесансата од 12 век го означиле раѓањето на [[Романика|романската]] и [[Готска уметност|готската уметност]] со слично влијание. [[Романска архитектура|Романските]] и [[Готска уметност|готските]] ѕидови на црквите биле украсени со [[Фрескопис|фрески]], скулптури и прозорци со употреба на шарен [[витраж]], кое станало основен елемент, како на пример во катедрала „[[Богородична црква (Париз)|Богородична црква“]] во Париз. Многу од ретките преостанати [[Ѕидно сликарство|мурали]] имаат голем интензитет и ја комбинираат украсената енергија на островската уметност со нова монументалност во третманот на фигурите. Многу повеќе минијатури во илуминирани ракописи се зачувани од тој период. [[File:Giotto_di_Bondone_-_No._18_Scenes_from_the_Life_of_Christ_-_2._Adoration_of_the_Magi_-_WGA09195.jpg|мини| Џото, капела Скровени во [[Падова]]1305 година]] [[Таблосликарство|Таблосликарството]] станало почесто за време на [[Романика|романскиот]] период, под силно влијание на византиските икони, како на пример од [[Итало-византиска уметност|Италијанци]] како Берлингјеро &#x2013; [[Floruit|1228-1242]]), татко на Барон (1228-1282), Бонавентура (1235-1244) и Марко (1232-1255). ==== Прото-ренесанса ==== Во овој период, италијанското [[Средновековна уметност|средновековно]] и [[Готска уметност|готско сликарство]] станало пореално, иновативно прикажувајќи го волуменот и перспективата, со [[Фиренца|фирентинскиот]] Чимабуе (околу 1240–1302) под византиско влијание и неговиот ученик [[Џото]] (околу 1267–1337), двајцата големи средновековни мајстори на натуралистичкото западно сликарство. Џото ги подигнал иновациите на Чимабуе на повисоко ниво, поставувајќи ја основата на западната сликарска традиција. Од Џото па натаму, третманот на сликарите кон композицијата стана многу послободен и поиновативен. Според ''[[Животите на најизвонредните сликари, вајари и архитекти|„Животот на уметниците]]'' “ (1550), фирентинецот Андреа Писано (1290–1348) го подучувал Андреа Оркања (околу 1308–1368). <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cavallinitoveronese.co.uk/orcagna/|title=Orcagna – Cavallini to Veronese}}</ref> Оркања бил под влијание на Џото, и го учел Андреа ди Бонјауто (1319–1377). Џото влијаел и на Стефано Фиорентино (1301–1350), татко на Џотино ([[Floruit|ф.]]1324 &#x2013; 1369). <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/dictionaryofart06turn|title=The Dictionary of Art|publisher=Grove|year=1996|isbn=1-884446-00-0|editor-last=Jane Turner|location=New York|pages=[https://archive.org/details/dictionaryofart06turn/page/598 598–599]|url-access=registration}}</ref> ==== Сиенска школа ==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Duccio_di_Buoninsegna_036.jpg|алт=Duccio| [[Дучо ди Буонинсења|Дучо]] File:Simone_Martini_-_Blessed_Agostino_Novello_Altarpiece_-_WGA21422.jpg|алт=Simone Martini| Симоне Мартини File:Lorenzetti_gov.jpg|алт=Ambrogio Lorenzetti| Амброџо Лоренцети File:Lorenzetti_Pietro_Beata_Umilta.jpg|алт=Pietro Lorenzetti| Пјетро Лоренцети File:F0448_Louvre_Bulgarini_Crucifixion_INV312_rwk.jpg|алт=Bartolomeo Bulgarini, La Crucifixion Louvre| Бартоломео Бугарини, ''Распетието'' на [[Лувр]] </gallery> Византиската уметност влијаела врз [[Сиенско училиште|сиенската школа]] предводена од [[Дучо ди Буонинсења|Дучо]] ({{Околу|1260}} &#x2013; 1319) и неговиот ученик [[Симоне Мартини]] (околу 1284–1344), кој влијаел врз [[Меѓународна готика|меѓународната готика]], доминантниот стил од 1375 до 1425 година, во кој сликите со [[Темпера|темперни]] панели и олтарските слики добиле на важност. Сиенската школа, исто така, го вклучувала и натурализмот на браќата Амброџо (околу 1290–1348) и [[Пјетро Лоренцети]] (околу 1280–1348), плус [[Бартоломео Булгарини]] (околу 1300–1378). <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cavallinitoveronese.co.uk/simone-martini/|title=Simone Martini – Cavallini to Veronese}}</ref> ==== Болоњска школа ==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Madonna_dei_denti.jpg|алт=Vitale da Bologna| Витале да Болоња </gallery> [[Болоња]] исто така, може да се пофали и со сликари како [[Витале да Болоња]] (околу 1309–1360).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://matthiesengallery.com/artist/bologna-vitale-da|title=» Artist » Bologna Vitale Da|work=matthiesengallery.com}}</ref> Витале влијаел на неговиот наследник Андреа да Болоња и Симоне деи Кроцифиси (околу 1330–1399), чиј внук бил Липо ди Далмасио (1352–околу 1410).<ref>Boggi, F., L., Gibbs, R. J. (2010). The Life and Career of Lippo Di Dalmasio, a Bolognese Painter of the Late Fourteenth Century: With Illustrations and a Catalogue of His Works. United States: Edwin Mellen Press.</ref> == Ран современ период == === Ренесанса === [[File:Masaccio_expulsion-1427.jpg|мини|393x393пкс| [[Мазачо]], ''Протерување од Едемската градина'' 1426–1427]] Ренесансата (француски за „преродба“), културно движење кое отприлика се протегало од 14 до средината на 17 век, било водено од [[Хуманизам и ренесанса|хуманизмот]] и проучувањето на класичната антика. Во [[Раноренесансно сликарство|ренесансното сликарство]], во текот на 1420-тите и 1430-тите години, па сè до околу 1495 година, водечките уметници во Италија и [[Ниски Земји|Ниските Земји]] одделно развиле нови начини на реалистично сликарство, одразувајќи го развојот на идеите и науката во ренесансата (на пр. [[астрономија]], [[географија]]), [[Протестантска реформација|реформацијата]] и пронаоѓањето на [[Печатарска машина|печатарската машина]]. Со развојот на [[Штафелај|штафелајното сликарство]] во ренесансата, сликарството добило независност од архитектурата и лесно можело да се прикаже на ѕидовите, што претставувало популарна алтернатива на сликите залепени на мебел, ѕидови или други конструкции. Додека духовните слики сè уште биле популарни, секуларните теми полека се вратиле во западното сликарство за време на ренесансата. Уметниците вклучувале варијанти за светот околу нив или производи на сопствената имагинација во своите слики. Оние кои можеле да си ги дозволат трошоците можеле да станат покровители и да нарачаат портрети од себе или од своето семејство. === Италијанска ренесанса === ==== Рана ренесанса ==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:La_Anunciación,_de_Fra_Angelico.jpg|алт=Fra Angelico, 1425–1428| [[Фра Анџелико]], 1425–1428 File:Paolo_Uccello_047b.jpg|алт=Paolo Uccello, c. 1470| [[Паоло Учело]], околу 1470 година File:Madonna_and_Child_(Filippo_Lippi).jpg|алт=Filippo Lippi, 1440–1445| [[Филипо Липи]], 1440–1445 File:Andrea_Mantegna_036.jpg|алт=Andrea Mantegna, c. 1458–1460| [[Андреа Мантења]], околу 1458–1460 File:Piero_della_Francesca_-_Resurrection_-_WGA17609.jpg|алт=Piero della Francesca, 1463–1465| [[Пјеро дела Франческа]], 1463-1465 File:Sandro_Botticelli_-_La_nascita_di_Venere_-_Google_Art_Project_-_edited.jpg|алт=Sandro Botticelli, 1483–1485| [[Сандро Ботичели]], 1483-1485 </gallery>[[Италијанско ренесансно сликарство|Италијанското ренесансно сликарство]] го нагласувало идеалот на сликарството од тој период. На Флорентин Мазачо му се припишува првиот напредок во линеарната перспектива, прикажувањето на волуменот во неговите фигури и прикажувањето на емоциите на лицата на неговите фигури во 1420-тите. Периодот на [[Раноренесансно сликарство|раната ренесанса]] завршил до околу 1495 година и вклучува уметници како што се [[Паоло Учело]], [[Фра Анџелико]], [[Пјеро дела Франческа]], [[Андреа Мантења]], [[Филипо Липи]] и [[Сандро Ботичели]]. ==== Висока ренесанса ==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Leonardo_Da_Vinci_-_Vergine_delle_Rocce_(Louvre).jpg|алт=Leonardo Da Vinci, Madonna of the Rocks, Louvre| Леонардо да Винчи, ''Мадона на карпите'', Лувр File:Leonardo_da_Vinci_-_Ginevra_de'_Benci_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Leonardo Da Vinci, Portrait of Ginevra de' Benci, National Gallery of Art| Леонардо да Винчи, Портрет на Гиневра де Бенчи, Национална уметничка галерија File:Raphael_-_Madonna_in_the_Meadow_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Raphael, 1505–1506| [[Рафаело Санти|Рафаел]], 1505–1506 File:"The_School_of_Athens"_by_Raffaello_Sanzio_da_Urbino.jpg|алт=Raphael, The School of Athens, c. 1510| [[Рафаело Санти|Рафаел]], ''[[Атинската школа (слика)|Атинската школа]]'', околу 1510 година File:Baldassare_Castiglione,_by_Raffaello_Sanzio,_from_C2RMF_retouched.jpg|алт=Raphael, Portrait of Baldassare Castiglione, c. 1515| [[Рафаело Санти|Рафаел]], ''[[Портрет на Балтасаре Кастиљоне|Портрет на Балдасаре Кастиљоне]]'', в. 1515 година File:Michelangelo_-_Creation_of_Adam.jpg|алт=Michelangelo, Sistine Chapel ceiling, c. 1511| [[Микеланџело Буонароти|Микеланџело]], таванот на Сикстинската капела, околу 1511 година </gallery> [[File:Mona_Lisa,_by_Leonardo_da_Vinci,_from_C2RMF_retouched.jpg|мини|268x268пкс| [[Леонардо да Винчи]], ''[[Мона Лиза]]'' 1503-1506]] За време на [[Висока ренесанса|високата ренесанса]] која траела од околу 1495 до 1520 година, Фирентинците, како што се пионерот на ''[[Сфумато|сфумато,]]'' [[Леонардо да Винчи]] (1452–1519), и неоплатонистите [[Микеланџело Буонароти]] (1475–1564) и [[Рафаело Санти|Рафаел]] (1483–1520), го подигнале сликарството на повисоко ниво преку употреба на перспектива, проучување на [[Анатомија на човекот|анатомијата на човекот]] и пропорции и развивање на невидена префинетост во техниките на цртање и сликање. Авторот ''на „Животите на уметниците“'' [[Џорџо Вазари]] (1511–1574) бил современик. ===== Венецијанска школа ===== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Giovanni_Bellini_St_Francis_in_Ecstasy.jpg|алт=Giovanni Bellini, c. 1480| [[Џовани Белини]], околу 1480 година File:Giorgione_tempest.jpg|алт=Giorgione, c. 1505| [[Џорџоне]], околу 1505 година File:Titian_Bacchus_and_Ariadne.jpg|алт=Titian, Bacchus and Ariadne, 1520–1523| [[Тицијан]], Бах и Аријадна, 1520–1523 File:Paolo_Veronese_008.jpg|алт=Paolo Veronese, 1562–1563| [[Паоло Веронезе]], 1562–1563 </gallery>[[Венецијанско сликарство|Венецијанските]] сликари од високата ренесанса развиле поприроден стил, како што се [[Џовани Белини]] (околу 1430–1516), музичарот [[Џорџоне]] (околу 1475–1510), [[Тицијан]] (околу 1490–1576) и [[Паоло Веронезе|Веронезе]] (1528–1588), кои биле помалку загрижени за прецизноста во нивниот цртеж отколку за богатството на бојата и единството на ефектот кое можело да се постигне преку поспонтан пристап кон сликарството. ===== Маниризам ===== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Jacopo_Pontormo_-_Kreuzabnahme_Christi.jpg|алт=Pontormo, 1526–1528| [[Понтормо]], 1526–1528 File:Angelo_Bronzino_-_Venus,_Cupid,_Folly_and_Time_-_National_Gallery,_London.jpg|алт=Bronzino, 1540–1545| [[Ањоло Бронѕино|Бронѕино]], 1540–1545 File:Jacopo_Tintoretto_-_The_Origin_of_the_Milky_Way_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Jacopo Tintoretto, 1582| [[Тинторето|Јакопо Тинторето]], 1582 година File:1595_Wtewael_Die_Sintflut_anagoria.JPG|алт=Joachim Wtewael, 1595| Јоаким Втевел, 1595 File:El_Greco_View_of_Toledo.jpg|алт=El Greco, 1596–1600| [[Ел Греко]], 1596–1600 </gallery> [[File:Parmigianino_-_Madonna_and_Child_with_Angels,_known_as_the_Madonna_with_the_Long_Neck.jpg|мини|282x282пкс| Пармиџанино, ''Мадона со долг врат,'' пример за маниризам, околу 1535 година]] Италијанската висока ренесанса, исто така, довела до подем на стилизирана уметност позната како [[маниризам]] по 1520 година. Маниристот [[Пармиџанино]] станал еден од уметниците кои морале да побегнат од грабежот на Рим (1527). Наместо избалансираните композиции и рационалниот пристап кон перспективата што ја карактеризирало уметноста на почетокот на 16 век, маниристите барале нестабилност, итрина и сомнеж. Мирните и спокојни изрази на ренесансните субјекти билр заменети со проблематичните изрази на [[Понтормо]] и емоционалниот интензитет на [[Ел Греко]]. Немирни и нестабилни композиции, честопати екстремни ефекти на перспектива и стилизирани пози се карактеристични за италијанските маниристи како што се [[Тинторето]], Понтормо и [[Ањоло Бронѕино|Бронзино]], а се појавиле подоцна во делата на [[Северен маниризам|северните маниристи]] како што се Хендрик Голциус, Бартоломеј Спрангер и Јоаким Втевел. === Северна ренесанса === Во [[Фландрија]], по развојот на настаните во [[Илуминиран ракопис|илуминираните ракописи]], особено од страна на браќата Лимбур, кои починале во 1416 година, уметниците биле фасцинирани од опипливото во видливиот свет и почнале да ги претставуваат предметите на исклучително природен начин. ==== Ранохоландско сликарство ==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Les_Très_Riches_Heures_du_duc_de_Berry_juin.jpg|алт=Limbourg Brothers| Браќа Лимбург File:Melchior_Broederlam_001.jpg|алт=Melchior Broederlam, Annunciation and Visitation (1393–1399), left panel of a pair; (Dijon, Musée des Beaux-Arts)| Мелкиор Бродерлам, ''Благовештение и посета'' (1393–1399), ([[Дижон]], Музеј на ликовни уметности) File:Robert_Campin_-_L'_Annonciation_-_1425.jpg|алт=Robert Campin – Mérode Altarpiece, c. 1427. Central Panel L'Annonciation by Campin with side panels done by an assistant| Роберт Кампен – Олтар од Мерод, околу 1427 година. Централен панел „Објава“ од Кампен со странични панели изработени од асистент File:Jan_van_Eyck_-_Portrait_of_a_Man_(Self_Portrait%3F)_1433.jpg|алт=Jan Van Eyck, Portrait of a Man, 1433| Јан ван Ејк, ''Портрет на човек'', 1433 File:Weyden_Deposition.jpg|алт=Rogier van der Weyden, c. 1435, Descent from the Cross, one of the best known works of the 15th century, and the most influential Netherlandish painting of Christ's crucifixion| Рохир ван дер Вејден, околу 1435 година, [[Симнување од крстот]], едно од најпознатите дела од 15 век и највлијателната холандска слика на распнувањето на Христос File:The_Garden_of_Earthly_Delights_by_Bosch_High_Resolution.jpg|алт=Hieronymus Bosch, c. 1480–1505| [[Јероним Бос]], околу 1480–1505 File:Hugo_van_der_Goes_(Gand,_1440_circa_–_Auderghem,_1482)_Altare_Monforte_-_Adorazione_dei_Magi_(1470_circa)_-_Tecnica_olio_su_tavola_Dimensioni_147×242_cm_-_Gemäldegalerie,_Berlin.jpg|алт=Hugo van der Goes, c. 1470| Хуго ван дер Хус, околу 1470 година File:Dieric_Bouts_-_The_Last_Supper.jpg|алт=Dieric Bouts, 1464–1467| Дирк Баутс, 1464–1467 File:Das_Jüngste_Gericht_(Memling).jpg|алт=Hans Memling, c. 1466–1473| [[Ханс Мемлинг]], о.&nbsp;1466–1473 File:Petrus_Christus_-_Portrait_of_a_Young_Woman_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Petrus Christus, c. 1470| Петрус Кристус, околу 1470 година </gallery> [[File:Van_Eyck_-_Arnolfini_Portrait.jpg|мини| [[Јан ван Ејк]], ''[[портрет на Арнолфиниеви]]'', 1434 година]] За разлика од Италијанците, кои во голема мера црпеле идеи од [[Стар Рим]], сликарите од [[Северна ренесанса|Северната ренесанса]] го задржале помалку идеализираниот стил на скулптурата и натуралистичките, [[илуминирани ракописи]] од средниот век. Усвојувањето на [[Маслено сликарство|масленото сликарство]], чија прва употреба традиционално, но погрешно, му се припишува на [[Јан ван Ејк]], овозможило нова веродостојност. Маслената боја веќе била присутна во делата на Мелкиор Бродерлам (околу 1350 &#x2013; 1409), но [[Роберт Кампен]] (порано познат како Мајсторот од Флемал) и ван Ејк ја довеле нејзината употреба до нови височини, способни да создадат побогати бои со длабоки, интензивни тонови. Илузијата на блескава светлина со порцеланска завршница го карактеризирала [[Ранофламанско сликарство|раното холандско сликарство]] и претставувала голема разлика во однос на мат површината на температурата. Холандскиот сликар [[Рохир ван дер Вејден]], ученик на Кампен, нагласувал дека се работи за човечки емоции и драма. Делото на холандскиот сликар [[Јероним Бос]] е извонредно екстравагантно. Други важни уметници биле Хуго ван дер Хус, многу влијателен во Италија, Дирк Баутс, меѓу првите северни сликари кои користеле единствена точка на исчезнување, Петрус Кристус, [[Ханс Мемлинг]] и Жерар Давид. ==== Високохоландско сликарство ==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:1530_Cranach_Judith_mit_dem_Haupt_des_Holofernes_anagoria.JPG|алт=Lucas Cranach the Elder, c. 1530| [[Лукас Кранах Постариот]], околу 1530 година File:Dürer_Alte_Pinakothek.jpg|алт=Albrecht Dürer, 1500| [[Албрехт Дирер]], 1500 година File:Grunewald_Isenheim1.jpg|алт=Matthias Grünewald, 1512–1516| [[Матијас Гриневалд]], 1512-1516 File:Pieter_Bruegel_the_Elder-_The_Harvesters_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Pieter Bruegel, 1565| [[Питер Бројгел Постариот|Питер Бројгел]], 1565 година File:Hans_Holbein,_the_Younger_-_Sir_Thomas_More_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Hans Holbein the Younger, 1527| [[Ханс Холбајн Помладиот]], 1527 година </gallery>Фламанските, холандските и германските сликари од северната висока ренесанса, како што биле графичарот [[Албрехт Дирер]], Лукас Кранах, [[Матијас Гриневалд]] и [[Ханс Холбајн Помладиот|Ханс Холбајн Помладиот,]] ги вклучиле карактеристиките на италијанската уметност во својата уметност во различен степен. Една генерација подоцна, почетокот на жанровското сликарство како тема за големи дела започна со [[Петер Ертсен]] и [[Питер Бројгел Постариот|Питер Бројгел]]. Подоцнежната генерација сликари од Северната ренесанса кои патувале во Рим и усвоиле голем дел од идеализираниот пристап на италијанската ренесанса станале познати како [[Романизам (сликарство)|романисти]]. === Барок === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Baco,_por_Caravaggio.jpg|алт=Caravaggio, 1595–1597| [[Караваџо]], 1595–1597 File:Judit_decapitando_a_Holofernes,_por_Artemisia_Gentileschi.jpg|алт=Artemisia Gentileschi, 1614–1620| [[Артемизија Џентилески]], 1614-1620 File:Rubens_-_Judgement_of_Paris.jpg|алт=Peter Paul Rubens, 1632–1635| [[Петер Паул Рубенс|Петер Пол Рубенс]], 1632-1635 File:Peter_Paul_Rubens_083.jpg|алт=Peter Paul Rubens, Hippopotamus Hunt, c. 1616| Петер Пол Рубенс, ''Лов на нилски коњ'', околу 1616 година File:Cavalier_soldier_Hals-1624x.jpg|алт=Frans Hals, 1624| [[Франс Халс]], 1624 File:Judith_Leyster_A_Game_of_Tric_Trac.jpg|алт=Judith Leyster, 1630| [[Џудит Лејстер]], 1630 година File:La_ronda_de_noche,_por_Rembrandt_van_Rijn.jpg|алт=Rembrandt van Rijn, 1642| [[Рембрант|Рембрант ван Рејн]], 1642 година File:Pieter_de_Hooch_-_The_Courtyard_of_a_House_in_Delft.jpg|алт=Pieter de Hooch, 1658| [[Питер де Хох]], 1658 година File:Johannes_Vermeer_-_Het_melkmeisje_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Johannes Vermeer, c. 1660| [[Јоханес Вермер]], околу 1660 година File:The_way_you_hear_it.jpg|алт=Jan Steen, c. 1665| Јан Стин, околу 1665 година File:The_Windmill_at_Wijk_bij_Duurstede_1670_Ruisdael.jpg|алт=Jacob van Ruisdael, 1670| [[Јакоб ван Ројсдал]], 1670 File:Willem_Clasz._Heda_-_Breakfast_Table_with_Blackberry_Pie_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Willem Claesz. Heda, 1631| [[Вилем Класон Хеда]], 1631 File:Las_Meninas,_by_Diego_Velázquez,_from_Prado_in_Google_Earth.jpg|алт=Diego Velázquez, 1656–1657| [[Диего Веласкес]], 1656-1657 File:Jusepe_de_Ribera_-_Martyrdom_of_St_Lawrence_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Jusepe de Ribera, 1620–1624| [[Хосе де Рибера]], 1620-1624 File:Nicolas_Poussin_-_Et_in_Arcadia_ego_(deuxième_version).jpg|алт=Nicolas Poussin, Et in Arcadia Ego, 1638| [[Никола Пусен|Никола Пусин]], ''Аркадиски овчари'', 1638 година File:L'Enlèvement_des_Sabines_–_Nicolas_Poussin_–_Musée_du_Louvre,_INV_7290_–_Q3110586.jpg|алт=Nicolas Poussin, c. 1637–1638| [[Никола Пусен|Никола Пусин]], 1637–1638 File:Charles_Le_Brun_-_Prise_de_la_ville_et_de_la_citadelle_de_Gand_en_six_jours,_1678_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Charles Le Brun, part of the ceiling of the Hall of Mirrors in the Palace of Versailles| [[Шарл Лебрен]], дел од таванот на [[Сала на огледалата|Салата на огледалата]] во [[Версај (дворец)|Версајскиот дворец]] File:Georges_de_La_Tour_-_Newlyborn_infant_-_Musée_des_Beaux-Arts_de_Rennes.jpg|алт=Georges de La Tour, 1640s| [[Жорж де Латур]], 1640-ти File:Consegna_delle_chiavi_-_Reni.jpg|алт=Guido Reni, 1625| [[Гвидо Рени]], 1625 година File:Self-portrait_by_Salvator_Rosa.jpg|алт=Salvator Rosa, c. 1645| [[Салватор Роза]], околу 1645 година File:Bartolomé_Esteban_Murillo_-_Saint_Peter_in_Tears_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Bartolomé Esteban Murillo, c. 1650–1655| [[Бартоломео Муриљо]], ок. 1650–1655 File:Claude_Lorrain_008.jpg|алт=Claude Lorrain, 1648| [[Клод Лорен]], 1648 година File:Canaletto_-_Piazza_di_San_Marco,_em_Veneza.jpg|алт=Canaletto, 1723| [[Каналето]], 1723 </gallery> [[File:Caravaggio_—_The_Calling_of_Saint_Matthew.jpg|мини|240x240пкс| Караваџо, Повикувањето на Свети Матеј]] [[Барок|Барокот]] станал доминантен стил на [[Барокна уметност|сликарство]] во текот на целиот 17 век. Неговото поврзано движење често се поврзува со апсолутизмот и [[Контрареформација|контрареформацијата]] или католичката преродба. <ref name="ebo">[http://www.britannica.com/eb/article-9026564/Counter-Reformation Counter Reformation] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081118180433/http://www.britannica.com/eb/article-9026564/Counter-Reformation|date=18 November 2008}}, from ''[[Енциклопедија Британика (семрежно издание)|Encyclopædia Britannica Online]]'', latest edition, full-article.</ref> <ref>[http://www.bartleby.com/65/co/CounterR.html Counter Reformation] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081211173809/http://www.bartleby.com/65/co/CounterR.html|date=11 December 2008}}, from ''[[Енциклопедија „Колумбија“|The Columbia Encyclopedia]]'', Sixth Edition. 2001–05.</ref> Сепак, барокното сликарство во неапсолутистичките и протестантските држави, исто така, ја покажува својата популарност, бидејќи стилот се проширил низ цела [[Западна Европа]]. Барокното сликарство се карактеризира со голема драма, богата, длабока боја, интензивна светлина и темни сенки, со цел да се прикажат емоции и страст наместо смирената рационалност ценета за време на ренесансата. Барокното сликарство употребувало [[Илузионистичко сликарство на тавани|квадратура]] на таваните. Помеѓу најраните барокни сликари се вбројуваат браќата Карачи, Анибале и Агостино, во последните години од 16 век, и [[Караваџо]] во последната деценија од векот. Караваџо е признат како еден од најголемите барокни сликари и наследник на [[Хуманизам|хуманистичкото]] сликарство на [[Висока ренесанса|високата ренесанса]]. Неговиот нов стил на сликање ги шокирало современиците, покажувајќи [[Реализам (уметност)|реалистичен]] пристап кон човечката фигура, насликан директно од животот и драматично осветлен на темна позадина. Меѓу најголемите барокни сликари од 17 век се [[Стар мајстор|старите мајстори]] како што се [[Фламанско барокно сликарство|фламанските]] [[Петер Паул Рубенс|Рубенс]], [[Диего Веласкес|Веласкес]], [[Рембрант]], [[Франс Халс]], [[Јоханес Вермер]], Ле Нан, Хосе де Рибера, [[Никола Пусен|Пусен]], Жорж де Латур и пејзажниот сликар [[Клод Лорен]]. Уметниците кои нагласувале линија, како Шарл Лебрен, биле наречени [[Пусенисти и рубенсисти|пусенисти]], а оние кои нагласувале боја биле наречени рубенисти. [[File:Rembrandt_Harmensz._van_Rijn_-_Portret_van_een_paar_als_oudtestamentische_figuren,_genaamd_'Het_Joodse_bruidje'_-_Google_Art_Project.jpg|мини| [[Рембрант|Рембрант ван Рајн]], ''Еврејската невеста'', околу&nbsp;1665–1669]] Французите обучени во Италија, како што се Пусен, Лорен и Латур, го усвоиле „класичниот“ барокен стил, со помалку фокус на емоциите и бојата, а поголемо внимание на контурите на фигурите. Во Италија, барокниот стил е олицетворен во религиозни и митолошки слики во Гранд Манер од уметници како што се Карачи, [[Гвидо Рени]] и [[Лука Џордано]]. Илузионистичките фрески на црковниот таван од Пјетро да Кортона изгледале како да се отвораат кон небото. Во [[Холандска Република|Холандската Република]] се појавил многу потивок вид барок, каде што штафелајните слики со секојдневни теми биле популарни кај колекционерите од средната класа, а голем број на сликари станале специјалисти за жанрови, други за пејзажи, морски предели или мртва природа. Вермер, Жерар Терборх и Питер де Хох внесоа голема техничка префинетост во сликарството на домашни сцени, како и [[Вилем Класон Хеда]] мртва природа. Спротивно на тоа, Рембрант се истакнувал во сликањето на секаков вид субјекти и развил индивидуален сликарски стил во кој [[Кјароскуро|кјароскурото]] и темните позадини добиени од Караваџо и [[Утрехтски караваџизам|утрехските караваџисти]] го изгубиле својот театарски квалитет. Холандското барокно сликарство често се нарекува [[златно време на холандското сликарство]]. === Рококо === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Antoine_Watteau_-_The_Italian_Comedians_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Antoine Watteau, c. 1720| [[Антоан Вато]], околу 1720 година File:L'Embarquement_pour_Cythère,_by_Antoine_Watteau,_from_C2RMF_retouched.jpg|алт=Antoine Watteau, The Embarkation for Cythera, c. 1719| Антоан Вато, ''Испраќањето на бродот за Китера'', околу 1719 година File:François_Boucher,_Ruhendes_Mädchen_(1751,_Wallraf-Richartz_Museum).jpg|алт=François Boucher, 1751| Франсоа Буше, 1751 File:Maurice-Quentin_de_La_Tour_-_Pierre-Louis_Laideguive_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Maurice Quentin de La Tour, c. 1761| [[Морис Кантен де Латур]], ококу 1761 година File:Self-portrait_in_a_Straw_Hat_by_Elisabeth-Louise_Vigée-Lebrun.jpg|алт=Élisabeth-Louise Vigée-Le Brun, after 1782| [[Елизабет Виже Лебрен]], по&nbsp;1782 година File:Jean-Baptiste_Siméon_Chardin_029.jpg|алт=Jean-Baptiste-Siméon Chardin, c. 1728| [[Жан Симеон Шарден]], ок. 1728 година File:Gimbattiasta_Tiepolo_-_La_morte_di_Giacinto_(1752-53)_-_Museo_Nacional_Thyssen-Bornemisza_Madrid.jpg|алт=Giovanni Battista Tiepolo, c. 1752–1753| [[Џовани Батиста Тјеполо]], ок. 1752–1753 </gallery> [[File:The_Swing_(P430).jpg|мини|284x284пкс|Лулашката од Фрагонард, околу 1767–1768]] Во текот на 18 век, [[рококо]] сликарството следело како полесно продолжение на барокот, честопати несериозно и еротско, употребувајќи светли пастелни бои. Рококо стилот најпрвин се развил во украсните уметности и дизајнот на ентериер во Франција, кога наследувањето на [[Луј XV]] донело промена кај дворските уметници и општата уметничка мода. 1730-тите години го претставува врвот на францускиот рококо стил, претставен преку делата на [[Антоан Вато]] и [[Франсоа Буше]]. Рококото го задржал барокниот вкус за сложени форми и сложени шари, но почнало да ги интегрира своите различни карактеристики, вклучувајќи го и вкусот за ориентални дизајни и асиметрија. Рококо стилот се проширил и бил лесно прифатен во католичките делови на Германија, [[Чешка (историска област)|Бохемија]] и Австрија, каде што се споил со германските барокни традиции. Германскиот рококо стил бил применуван со ентузијазам во црквите и дворците, особено на југот, додека фредериковиот [[рококо]] стил се развил во [[Кралство Прусија|Кралството Прусија]]. Француските мајстори [[Антоан Вато|Вато]], Буше и Фрагонард го претставуваат стилот, како и [[Џовани Батиста Тјеполо]] и Жан-Батист-Симеон Шарден, кој од некои се смета за ''анти-рококо'' и еден од најдобрите француски сликари од 18 век. Францускиот рококо стил го вклучува и омилениот сликар на [[Дени Дидро]], [[Жан Батист Грез]], кој се истакнувал во портретите и [[Историско сликарство|историските слики]]. [[Пастел|Пастелниот]] сликар [[Морис Кантен де Латур]] и [[Елизабет Виже Лебрен]] биле високо успешни [[Портретно сликарство|портретни сликари]]. Англискиот портретист [[Вилијам Хогарт]] помогнал во развојот на теоретската основа за рококо убавината. Иако не намерно се повикува на движењето, тој во ''„Анализа на убавината“'' (1753) тврдел дека брановидните линии и S-кривите, истакнати во рококото, биле основа за грациозност и убавина во уметноста или природата, за разлика од правата линија или кругот во [[Класицизам|класицизмот]]. Падот на рококото започнал во раните 1760-ти, кога личности како [[Франсоа Волтер|Волтер]] и [[Жак Франсоа Блондел]] ја критикувале неговата површност и дегенерација. Блондел ја осудил „смешната мешавина од школки, змејови, трски, палми и растенија“ во современите ентериери. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://digi.ub.uni-heidelberg.de/sammlung6/allg/buch.xml?docname=blondel1737|title=Uni-Heidelberg.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20200317160351/http://digi.ub.uni-heidelberg.de/sammlung6/allg/buch.xml?docname=blondel1737|archive-date=17 March 2020|accessdate=5 February 2009}}</ref> === Портрет === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Sir_Anthony_Van_Dyck_-_Charles_I_(1600-49)_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Anthony van Dyck, 1635–1636| [[Антонис ван Дајк]], 1635-1636 File:The_Blue_Boy.jpg|алт=Thomas Gainsborough, c. 1770| [[Томас Гејнсборо]], околу 1770 година File:Sir_Joshua_Reynolds_-_Colonel_Acland_and_Lord_Sydney-_The_Archers_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Joshua Reynolds, 1769| [[Џошуа Рејнолдс]], 1769 година File:William_Hogarth_by_William_Hogarth.jpg|алт=William Hogarth, c. 1757| [[Вилијам Хогарт]], околу 1757 година File:Sleepingnymph.jpg|алт=Angelica Kauffman, c. 1780| [[Ангелика Кауфман]], околу 1780 година </gallery>[[Портрет|Портретот]] претставувал важна компонента на сликарството во сите земји, но особено во [[Англија]], каде што лидери биле директните реалисти Хогарт и Франсис Хејман, швајцарката Анџелика Кауфман, [[Томас Гејнсборо]] и [[Џошуа Рејнолдс]] во поласкави стилови под влијание на фламанскиот [[Антонис ван Дајк]]. === Неокласицизам === <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:Benjamin_West_005.jpg|алт=Benjamin West, The Death of General Wolfe, 1770| Бенџамин Вест, ''Смртта на генералот Волф'', 1770 File:Watsonandtheshark-original.jpg|алт=John Singleton Copley, 1778| Џон Синглтон Копли, 1778 File:David-Oath_of_the_Horatii-1784.jpg|алт=Jacques-Louis David, Oath of the Horatii, 1784| [[Жак-Луј Давид]], ''[[Заклетвата на Хорациеви|Заклетва на Хорациеви]]'', 1784 година File:David_-_The_Death_of_Socrates.jpg|алт=Jacques-Louis David, 1787| [[Жак-Луј Давид]], 1787 File:Johann_Joachim_Winckelmann_(Raphael_Mengs_after_1755).jpg|алт=Anton Raphael Mengs, portrait of Johann Joachim Winckelmann, c. 1777, Metropolitan Museum of Art| [[Антон Рафаел Менгс]], портрет на Јохан Јоаким Винкелман, 1777 година, [[Метрополитен (музеј)|Метрополитен]] </gallery>До 1785 година, рококото излегло од мода во [[Франција]], прво заменето во архитектурата, а потоа и во сликарството, од строгиот ред и сериозност на [[Неокласицизам|неокласичните]] уметници како што е [[Жак-Луј Давид]], чии импозантни историски слики што прикажуваат и историски и современи настани ги отелотворувале идеалите на [[Француска револуција|Француската револуција]]. Претходната Американска [[Американска револуција|револуција,]] исто така, доживеала свои неокласични сликари, како што се [[Бенџамин Вест]] и [[Џон Синглтон Копли]]. <ref>{{Наведено списание|last=Flexner|first=James Thomas|author-link=James Thomas Flexner|year=1952|title=Benjamin West's American Neo-Classicism|journal=New-York Historical Society Quarterly|volume=36|pages=5–41}} Reprinted in ''America's Old Masters'' (New York, 1967), pp.&nbsp;315–40.</ref> Неокласичарите во Германија го вклучуваат [[Антон Рафаел Менгс]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.museodelprado.es/en/whats-on/new/the-museo-del-prado-reassesses-the-figure-of/590f9912-48e5-270d-72d2-5c4fe7164192|title=The Museo del Prado reassesses the figure of Mengs, the “creator” of Neoclassicism|date=November 24, 2025}}</ref> == 19 век == <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Antoine-Jean_Gros_-_Bonaparte_Visiting_the_Plague_Victims_of_Jaffa.jpeg|Антоан Жан Грос, 1804 File:John_Constable_-_The_Vale_of_Dedham_-_Google_Art_Project.jpg|[[Џон Констабл]], 1802 File:Ingres,_Napoleon_on_his_Imperial_throne.jpg|Наполеон на неговиот царски престол, [[Жан Огист Доминик Енгр]], 1806 File:Jean-Auguste-Dominique_Ingres_-_La_Baigneuse_Valpinçon.jpg|Жан Огист Доминик Енгр, 1808 File:JEAN_LOUIS_THÉODORE_GÉRICAULT_-_La_Balsa_de_la_Medusa_(Museo_del_Louvre,_1818-19).jpg|[[Теодор Жерико]], 1819 File:Caspar_David_Friedrich_-_Wanderer_above_the_Sea_of_Fog.jpeg|[[Каспар Давид Фридрих]], ''[[Талкач над морето од магла|Талкач над морето од магла,]]'' околу 1818 File:Caspar_David_Friedrich_-_Mondaufgang_am_Meer_-_Google_Art_Project.jpg|Каспар Давид Фридрих, околу 1822 File:Karl_Brullov_-_The_Last_Day_of_Pompeii_-_Google_Art_Project.jpg|Карл Брјулов, 1827 File:La_Liberté_guidant_le_peuple_-_Eugène_Delacroix_-_Musée_du_Louvre_Peintures_RF_129_-_après_restauration_2024.jpg|[[Ежен Делакроа]], 1830 File:Cole_Thomas_The_Oxbow_(The_Connecticut_River_near_Northampton_1836).jpg|Хадсонова школа, Томас Кол, „Оксбоу“ (Реката Конектикат во близина на Нортхемптон) (1836), Метрополитен File:The_Fighting_Temeraire,_JMW_Turner,_National_Gallery.jpg|Вилијам Тарнер, 1838 File:Slave-ship.jpg|Вилијам Тарнер, 1840 File:Hovhannes_Aivazovsky_-_The_Ninth_Wave_-_Google_Art_Project.jpg|Иван Ајвазовски, 1850 File:Gustave_Courbet_-_The_Stonebreakers_-_WGA05457.jpg|Гистав Кубе, 1849 File:Gustave_Courbet_-_A_Burial_at_Ornans_-_Google_Art_Project.jpg|Гистав Кубе, 1849–1850 File:Albert_Bierstadt_-_A_Storm_in_the_Rocky_Mountains,_Mt._Rosalie_-_Google_Art_Project.jpg|Алберт Бирштат, 1866 File:Corot.villedavray.750pix.jpg|[[Жан-Батист-Камиј Коро]], околу 1867 File:Johan_Barthold_Jongkind_-_Overschie_bij_maneschijn.jpg|Јохан Јонгкинд, 1871, предвесник на импресионизмот File:Road_to_Versailles_at_Louveciennes_1869_Camille_Pissarro.jpg|[[Камиј Писаро]]1872 File:Claude_Monet,_Impression,_soleil_levant.jpg|[[Клод Моне]], 1872 File:Manet-Die_Barke.jpg|''[[Клод Моне слика во своето ателје]]'', 1874 File:Renoir,_Pierre-Auguste_-_Dance_at_Le_Moulin_de_la_Galette,_1876.jpg|[[Пјер Огист Реноар]], 1876 File:Edgar_Degas_-_In_a_Café_-_Google_Art_Project_2.jpg|[[Едгар Дега]], 1876 File:Edouard_Manet,_A_Bar_at_the_Folies-Bergère.jpg|[[Едуар Мане]], 1882 File:Mary_Cassatt_-_The_Child's_Bath_-_Google_Art_Project.jpg|[[Мери Касат]], Бањањетна детето, 1893 File:Mary_Cassatt_-_The_Boating_Party_-_Google_Art_Project.jpg|[[Мери Касат]], 1893–1894 File:Serov_devochka_s_persikami.jpg|[[Валентин Серов]], 1887 File:Vincent_Willem_van_Gogh_128.jpg|[[Винсент ван Гог|Vincent van Gogh]], 1888 File:Van_Gogh_-_Starry_Night_-_Google_Art_Project.jpg|[[Ѕвездена ноќ]], ван Гог, 1889 File:Arnold_Boecklin_-_Island_of_the_Dead,_Third_Version.JPG|[[Арнолд Беклин]], 1883 File:Ilja_Jefimowitsch_Repin_009.jpg|[[Иљја Репин]], 1891 File:Gauguin_-_Where_Do_We_Come_From%3F_What_Are_We%3F_Where_Are_We_Going%3F_(1897-98).jpg|[[Пол Гоген]], 1897–1898 File:A_Sunday_on_La_Grande_Jatte,_Georges_Seurat,_1884.png|[[Жорж Пјер Сера]], 1884–1886 File:Swimming_hole.jpg|Томас Икинс, 1884–1885 File:Albert_Pinkham_Ryder_-_Moonlit_Cove_-_Google_Art_Project.jpg|Алберт Пинкам Рајдер, 1890 File:Winslow_Homer_-_After_the_Hurricane,_Bahamas.jpg|Винслоу Хомер, 1899 </gallery>До средината на 19 век, сликарството станало повеќе средство за личен израз, бидејќи сликарите биле ослободени од барањата на нивното покровителство и можеле да прикажуваат само сцени од религијата, митологијата, портретите или историјата. === Романтизам === [[File:El_Tres_de_Mayo,_by_Francisco_de_Goya,_from_Prado_thin_black_margin.jpg|мини|240x240пкс| [[Франсиско Гоја|Франциско Гоја]], 3 мај 1814 година]] Наследник на Давид станал [[Жан Огист Доминик Енгр|Енгр]]. Делото на Енгр веќе содржи голем дел од сензуалноста, но не и спонтаноста што требало да го карактеризира [[Романтизам|романтизмот]]. Романтичарите го претвориле [[Пределно сликарство|пределното сликарство]] во главен жанр, кој дотогаш се сметал за спореден жанр или како украсна позадина. Романтистичките сликари се [[Џон Констабл]], [[Ежен Делакроа]], [[Каспар Давид Фридрих|Каспар Давид Фридрих,]] [[Теодор Жерико]], [[Франсиско Гоја|Франциско де Гоја]], чии подоцнежни дела го прикажуваат романтичарскиот интерес за ирационалното, и Вилијам Тарнер. Романтистичките сликари влијаеле врз мистериозниот швајцарски симболист [[Арнолд Беклин]], комбинацијата на посветеност кон природата со носталгија кон средновековната култура на англиското прерафаелитско братство, како и врз уметникот од естетското движење Џејмс Абот Мекнил Вислер со неговата софистицираност, декаденција и филозофија на „[[Ларпурлартизам|уметност заради уметност]]“. Американските романтични пределни сликари биле познати како [[Школа на реката Хадсон|школата на реката Хадсон]]: <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0268/is_5_40/ai_82469521/print|title=Novack, Barbara ''American Sublime'' Artforum, 2002, retrieved 30 October 2008|work=Artforum|archive-url=https://web.archive.org/web/20050531195142/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0268/is_5_40/ai_82469521/print|archive-date=31 May 2005|accessdate=2014-08-08}}</ref> вклучувајќи ги [[Томас Коул|Томас Кол]], Фредерик Едвин Черч, Алберт Бирштат, Томас Моран и Џон Фредерик Кенсет. Луминизмот било поврзано движење. === Реализам === Значајна сила во свртувањето кон реализмот во средината на векот бил [[Гистав Курбе]], чии неидеализирани слики на обични луѓе ги навредувале гледачите навикнати на конвенционалните теми и мазната завршна обработка на [[Академска уметност|академската уметност]], но инспирирале многу помлади уметници. Жан Франсоа Мије, водечкиот сликар на [[Барбизонска школа|Барбизонската школа]], сликал пејзажи и сцени од животот на селаните. Со Барбизонската школа лабаво бил поврзан и [[Жан-Батист-Камиј Коро]], кој творел и во романтичарски и во [[Реализам (уметност)|реалистички]] стил; неговото творештво го најавува [[импресионизмот]], исто како и делата на Јохан Јонгкинд и Ежен Буден (кој бил еден од првите француски пејзажисти што сликале на отворено). Буден извршил значајно влијание врз младиот [[Клод Моне]], кого во 1857 година го запознал со сликањето на отворено ([[пленер]]). === Импресионизам === [[File:The_Water-Lily_Pond_-_Google_Arts_&_Culture.jpg|мини|220x220пкс| Моне, ''Водни лилјани и Јапонски мост'', 1899, едно од серијата монументални дела на [[Водни лилјани (циклус на Моне)|Водни лилјани]] насликани во [[Живерни]].]] Во втората третина од векот, импресионистите како Моне, [[Едуар Мане]], [[Пјер Огист Реноар|Пјер-Огист Реноар]], [[Камиј Писаро|Камил Писаро]], [[Алфред Сисли]], [[Берта Моризо|Берт Моризо]], [[Мери Касат]] и [[Едгар Дега]] работеле на подиректен пристап отколку што претходно бил изложен јавно. Тие ја избегнувале алегоријата и наративот во корист на индивидуализирани одговори на современиот свет, понекогаш насликани со малку или без никаква подготвителна студија, потпирајќи се на вештина во цртањето и високо хроматска палета. Моне, Писаро и Сисли сликале заедно ''во пленер'', користејќи го пределот како нивен примарен мотив, при што минливоста на светлината и времето играле главна улога во нивната работа. <ref>Bomford, David, Jo Kirby, John Leighton, Ashok Roy, and Raymond White (1990). ''Impressionism''. London: National Gallery. pp. 21–27. {{ISBN|0-300-05035-6}}.</ref> Сликајќи на сончева светлина директно од природата и смело употребувајќи ги живописните, синтетички пигменти достапни од почетокот на векот, тие развиле полесен и посветол начин на сликање. Додека Сисли најблиску се придржувал до оригиналните принципи на импресионистичката перцепција на пределот, Моне барал предизвици во сè похроматски и променливи услови. Мане, Дега, Реноар, Моризо и Касат се концентрирале првенствено на човечката тема. И Мане и Дега ги реинтерпретирале класичните фигуративни канони во современи ситуации; во случајот на Мане, реимагинациите наишле на непријателски прием од јавноста. Реноар, Морисо и Касат се свртиле кон домашниот живот за инспирација, при што Реноар се фокусирал на женската голотија. Американските импресионисти биле Чајлд Хасам, Џон Хенри Твахтман и Теодор Робинсон. Исто така, правецот извршил влијание врз сликарите кои не биле првенствено импресионисти во теорија, како што е портретистот и пределистот [[Џон Сингер Сарџент]]. Во исто време, во Америка, на почетокот на 20 век, постоел еден вроден и речиси изолиран реализам, богато отелотворен во фигуративното дело на [[Томас Икинс]], Ашканската школа и пејзажите и морските пејзажи на [[Винслоу Хомер]], чии сите слики биле длабоко вложени во цврстината на природните форми. Визионерскиот пејзаж, мотив кој во голема мера зависи од двосмисленоста на ноктурното, ги пронашол своите застапници кај Алберт Пинкам Рајдер и Ралф Алберт Блејклок. === Постимпресионизам === [[Постимпресионизам|Постимпресионистите]] од парискиот [[Бел Епок]], како што се [[Пол Сезан]], [[Винсент ван Гог]], [[Пол Гоген]], [[Анри де Тулуз-Лотрек]] и [[Дивизионизам|дивизионистот]] и пуантилист [[Жорж Пјер Сера|Жорж Пјер Сера,]] го довеле сликарството до работ на [[Модернизам|модернизмот]]. Желбата на Сезан да ги обедини класичните композиции со револуционерна апстракција на природните форми се сметала за претходник на уметноста од 20 век. Бурниот метод на нанесување боја на Ван Гог, заедно со звучната употреба на боја, ги претскажал [[Експресионизам|експресионизмот]] и [[Фовизам|фовизмот]]. За Гоген, импресионизмот отстапил место на личен симболизам. Сера ја преобразил скршената боја на импресионизмот во научна оптичка студија, структурирана на композиции слични на [[фриз]], привлекувајќи многу следбеници како што е Пол Сињак. === Симболизам === [[File:The_Scream.jpg|мини| [[Едвард Мунк]], „Врисок“, 1893, симболизам и ран експресионизам]] Кон крајот на 19 век, исто така, имало неколку, прилично различни, групи симболистички сликари чии дела резонирале кај помладите уметници од 20 век, особено кај [[Фовизам|фовистите]] и [[Надреализам|надреалистите]]. Помеѓу нив биле Беклин, [[Гистав Моро]], [[Одилон Редон]], [[Пјер Пуви де Шаван]], [[Анри Фантен-Латур]], [[Фердинанд Ходлер]], [[Едвард Мунк]], Фелисиен Ропс, Јан Туроп и [[Густав Климт]], како и [[Руски симболизам|руските симболисти]] како што е [[Михаил Врубељ]]. Симболистичките сликари ја копале [[Мит|митологијата]] и соновните слики за визуелен јазик на душата, барајќи евокативни слики кои потсетуваат на статичен свет на тишина. Симболите кои се употребуваат во симболизмот не се познатите [[Амблем|амблеми]] на мејнстрим [[Иконографија|иконографијата]], туку интензивно лични, приватни, нејасни и двосмислени извори. Повеќе филозофија отколку вистински стил на уметност, симболистичките сликари влијаеле врз современото движење [[југендстил]] и [[Авангарда|авангардната]] [[Наби (уметност)|„Наби“]], како што е Пјер Бонар.. == 20 век == <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="7"> File:Rousseau-Hungry-Lion.jpg|алт=Henri Rousseau, 1905, The Hungry Lion Throws Itself on the Antelope| [[Анри Русо]], 1905, ''Гладниот лав се фрла на антилопата'' File:Paul_Cézanne_047.jpg|алт=Paul Cézanne, 1906| [[Пол Сезан]], 1906 година </gallery>Западното сликарство од 20 век влијаело врз сите визуелни уметности, од [[Модернизам|модернистичката]] архитектура и дизајн, до [[Авангарда|авангардниот]] филм, театарот и современиот танц; и станало експериментална визуелна лабораторија, од фотографија и конкретна поезија до [[Реклама|рекламна уметност]] и мода. === Фовизам === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="7"> File:Matisse-Woman-with-a-Hat.jpg|алт=Henri Matisse, 1905, Fauvism| [[Анри Матис]], 1905, [[Фовизам]] File:Derain_CharingCrossBridge.png|алт=André Derain, Fauvism, 1906 Charing Cross Bridge, London, an homage to the famous series by Monet| [[Андре Дерен]], [[Фовизам]], 1906 Черинг Крос Бриџ, Лондон, почит кон познатата серија од Моне File:SeineChatou.JPG|алт=Maurice de Vlaminck, Fauvism, 1906| [[Морис де Вламенк|Морис де Вламинк]], [[Фовизам]], 1906 година File:Matissedance.jpg|алт=Henri Matisse, 1910, late Fauvism, The Dance signifies a key point in the development of modern painting, reflecting Matisse's fascination with primitive art.| [[Анри Матис]], 1910, доцен [[фовизам]], ''Танцот'' означува клучна точка во развојот на модерното сликарство, одразувајќи ја фасцинацијата на Матис со [[Примитивна уметност|примитивната уметност]]. </gallery> [[File:Matisse_-_Green_Line.jpeg|мини|225x225пкс| [[Анри Матис]], ''„Зелената лента“'', [[фовизам]], 1905, предизвикала сензација во Париз кога била првпат изложена.]] Наследството на постимпресионистичките сликари станало од суштинско значење за развојот на модерната уметност. На почетокот на 20 век, [[Анри Матис]] и [[Андре Дерен]] {{Efn|Во 1906 година, по предлог на неговиот трговец со уметнички дела Амброаз Волар, Андре Дерен заминал во Лондон.}} заедно со неколку други уметници, вклучувајќи ги [[Жорж Брак]], [[Шарл Камоан]], [[Раул Дифи]], Алберт Марке, холанѓанецот [[Кес ван Донген]] и [[Морис де Вламенк|Морис де Вламинк,]] го револуционизирале парискиот уметнички свет со „диви“, разнобојни, експресивни пејзажи и слики со фигури што критичарите ги нарекле [[фовизам]] по Есенскиот салон од 1905 година. <ref>''The "Wild Beasts" Fauvism and its Affinities,'' [[John Elderfield]], Museum of Modern Art 1976, {{ISBN|0-87070-638-1}}</ref> {{Efn|Групата го добила своето име откако критичарот Луј Воксел (Louis Vauxcelles) го опишал нивното творештво со фразата „Donatello chez les fauves“ („Донатело меѓу дивите ѕверови“).,<ref>{{cite journal |language=fr |last1=Vauxcelles |first1=Louis |author-link=Louis_Vauxcelles |date=17 October 1905 |title=Le Salon d'Automne |trans-title=The Fall Salon |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k7522165g/f6.item.r=Donatello.zoom |journal=[[Gil Blas]] |location=Paris |publisher=[[Augustin-Alexandre Dumont]] |page=Supplement, 6 |number=9500 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151229053045/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k7522165g/f6.item |archive-date=2015-12-29 |issn=1149-9397 |access-date=2015-12-28 |quote=La candeur de ces bustes surprend, au milieu de l'orgie des tons purs : Donatello chez les fauves}}</ref> спротиставувајќи ги сликите на скулптурата во ренесансен стил што се наоѓаше во истата просторија со нив.<ref name="oup-fauvism">Chilver, Ian (Ed.). [http://www.enotes.com/oxford-art-encyclopedia/fauvism "Fauvism"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111109091224/http://www.enotes.com/oxford-art-encyclopedia/fauvism |date=2011-11-09 }}, The Oxford Dictionary of Art, Oxford University Press, 2004. Retrieved from enotes.com, 26 December 2007.</ref> Сцената од џунглата „Гладниот лав се фрла врз антилопата“ од Анри Русо (кој не бил фовист) висела во близина на делата на Матис и можеби го инспирирала саркастичниот термин употребен во печатот.<ref>[[Roberta Smith|Smith, Roberta]] (2006). [https://www.nytimes.com/2006/07/14/arts/design/14rous.html?_r=1&oref=slogin&pagewanted=print "Henri Rousseau: In imaginary jungles, a terrible beauty lurks"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220612143102/http://www.nytimes.com/2006/07/14/arts/design/14rous.html?_r=2 |date=2022-06-12 }} ''The New York Times'', 14 July 2006. Accessed 29 December 2007</ref> Коментарот на Воксел бил објавен на 17 октомври 1905 година во дневниот весник „Жил Блас“ (Gil Blas) и навлегол во широка употреба.<ref name="oup-fauvism" /><ref>[[John Elderfield]], The ''"Wild Beasts" Fauvism and Its Affinities,'' 1976, [[Museum of Modern Art]], p. 43, {{ISBN|0-87070-638-1}}</ref>}} Фовизмот немал конкретни теории и бил краткотраен, и повеќе не претставувал шокантно движење до 1907 година. {{Efn|Гијом Аполинер рекол за Матис во статија објавена во „Ла Фаланж“: „Овде не се соочуваме со екстравагантен или екстремистички потфат: уметноста на Матис е крајно разумна.“<ref>''Picasso and Braque pioneering cubism'' [[William Rubin]], published by the [[Museum of Modern Art]], New York, copyright 1989, {{ISBN|0-87070-676-4}} p. 348.</ref>}} Фовизмот ги нагласувал сликарските квалитети и имагинативната употреба на длабока боја над репрезентативните вредности, следејќи го духот изразен во 1888 година од [[Пол Гоген]] до Пол Серузије,<blockquote>Како ги гледаш овие дрвја? Тие се жолти. Значи, внеси жолта боја; оваа сенка, која повеќе влече кон сино, насликај ја со чист ултрамарин; а овие црвени лисја? Употреби вермилион.</blockquote>  === Кубизам === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="7"> File:Juan_Gris_-_Portrait_of_Pablo_Picasso_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Juan Gris, 1912, Cubism| Хуан Грис, 1912, Кубизам File:Robert_Delaunay,_1912,_Les_Fenêtres_simultanée_sur_la_ville_(Simultaneous_Windows_on_the_City),_40_x_46_cm,_Kunsthalle_Hamburg.jpg|алт=Robert Delaunay, 1912, Simultaneous Windows on the City, Kunsthalle Hamburg, Orphism| Роберт Делоне, 1912, ''Симултани прозорци кон градот'', Салон на уметноста, Орфизам File:Leger_railway_crossing.jpg|алт=Fernand Léger, 1919, Synthetic Cubism, Tubism| Фернан Леже, 1919, [[Кубизам|Синтетички кубизам]], тубизам </gallery> [[File:Les Demoiselles d'Avignon (7925004644).jpg|мини|207x207пкс| [[Пабло Пикасо]], ран [[кубизам]], ''[[Госпоѓиците од Авињон|„Госпоѓиците од Авињон“]]'' (1907), нова и радикална слика што прикажува сцена од бордел со пет вознемирени проститутки.]] [[Пабло Пикасо]], честопати контрастиран со Матис, ги насликал своите први [[Кубизам|кубистички]] слики врз основа на сезановата идеја дека сите прикази на природата можат да се сведат на три цврсти тела: [[коцка]], [[сфера]] и [[конус]]. Стилот на Пикасо потсетува на [[Африкански маски|африканските племенски маски]] и неговите сопствени кубистички пронајдоци. Пикасо и Брак заеднички го развиле кубизмот во периодот помеѓу 1908 до 1912 година, школа во која биле вклучени Жан Мецингер, Алберт Глез, Фернан Леже, Анри ле Фоконие и Робер Делоне. Набрзо им се придружиле [[Хуан Грис]], [[Марсел Дишан]], [[Александар Архипенко]], Јозеф Чаки и други. <ref name="Christopher Green">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent|title=Christopher Green, 2009, Cubism, MoMA, Grove Art Online, Oxford University Press|publisher=Moma.org|accessdate=2014-08-08}}</ref> [[Кубизам|Синтетичкиот кубизам]], практикуван од Пикасо и Брак, се карактеризира со различни текстури, површини, елементи на [[колаж]], залепена хартија и голема разновидност на споени теми. Французинот Робер Делоне и чехот Франтишек Купка станале пионери на орфизмот под влијание на кубизмот. Во првите две децении од 20 век, по кубизмот се појавиле неколку други важни движења; [[футуризам]] (Бала), [[супрематизам]] ([[Казимир Малевич|Малевич]]) и [[Конструктивизам (уметност)|конструктивизам]] (Татлин). === Експресионизам === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="5"> File:The_Kiss_-_Gustav_Klimt_-_Google_Cultural_Institute.jpg|алт=Gustav Klimt, 1907–1908| [[Густав Климт]], 1907–1908 File:Egon_Schiele_-_Self-Portrait_with_Physalis_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Egon Schiele, Symbolism and Expressionism, 1912| [[Егон Шиле]], Симболизам и [[експресионизам]], 1912 File:Modigliani_-_Nu_couché.jpg|алт=Amedeo Modigliani, Symbolism and Expressionism, 1917| [[Амедео Модиљани|Амадео Модиљани]], Симболизам и [[експресионизам]], 1917 File:Kirchner_-_Erich_Heckel_an_der_Staffelei.jpg|алт=Die Brücke, Portrait of Erich Heckel at the easel, by Ernst Ludwig Kirchner, c. 1907| [[Мост (уметност)|Die Brücke]], Портрет на Ерих Хекел на триножник, од Ернст Лудвиг Кирхнер, 1907 година File:Wassily_Kandinsky,_1903,_The_Blue_Rider_(Der_Blaue_Reiter),_oil_on_canvas,_52.1_x_54.6_cm,_Stiftung_Sammlung_E.G._Bührle,_Zurich.jpg|алт=Wassily Kandinsky, Der Blaue Reiter (The Blue Rider), 1903, namesake of the movement.| [[Василиј Кандински]], „Синиот јавач “ (Der Blue Reiter), 1903, истоимен по движењето. {{Efn|За Кандински, „сината“ е боја на духовноста: колку е потемна сината боја, толку повеќе таа го буди човечкиот копнеж по вечното.<ref>[http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=86 Der Blaue Reiter, Tate Glossary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110802022524/https://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=86 |date=2 August 2011 }} retrieved 10 August 2009</ref>}} File:Last_Judgment_by_Wassily_Kandinsky.jpg|алт=Wassily Kandinsky, Last Judgment, 1910, Der Blaue Reiter group formed in response to the rejection of this painting from an exhibition| [[Василиј Кандински]], ''Страшниот суд'', 1910 година, групата „Синиот јавач“ формирана како одговор на отфрлањето на оваа слика од изложбата. </gallery> [[File:Jawlensky_Sakharoff.jpg|мини|167x167пкс| Алексеј фон Јавленски, 1909 година, ''Портрет на Александар Сахаров''.]] Симболизмот и [[Експресионизам|експресионизмот]] карактеризираат неколку движења што сочинуваат голем дел од [[Авангарда|авангардната]] уметност која се создава во Западна, Источна и Северна Европа. Експресионистичките дела биле насликани во голема мера помеѓу Првата и Втората светска војна, главно во Франција, Германија, Норвешка, Русија, Белгија и Австрија, каде што експресионистите биле под големо влијание на Климт. НАјпознатата група на експресионисти ги вклучувала [[Марк Шагал]], [[Егон Шиле]], [[Едвард Мунк]], Емил Нолде, Хаим Сутин, Џејмс Енсор, [[Оскар Кокошка]], [[Ернст Лудвиг Кирхнер]], Макс Бекман, [[Франц Марк]], Жорж Руо, [[Амедео Модиљани|Амадео Модиљани]], како и некои американци во странство, како што се Марсден Хартли и Стјуарт Дејвис, кои се сметале за влијателни експресионистички сликари. Иако [[Алберто Џакомети]] првенствено се смета за надреалистички скулптор, тој создал и интензивни експресионистички слики. [[Мост (уметност)|Die Brücke]] била група германски [[Експресионизам|експресионистички]] уметници која била формирана во [[Дрезден]] во 1905 година, вклучувајќи ги Фриц Блејл, [[Ерих Хекел]], [[Ернст Лудвиг Кирхнер]] и Карл Шмит-Ротлуф. Подоцнежните членови биле Макс Пехштајн и [[Ото Милер]]. Оваа значајна група имала големо влијание врз развојот на модерната уметност во 20 век и го создала стилот на [[експресионизам]].<ref name="bruckemuseumbrucke">[http://www.bruecke-museum.de/englbleyl.htm "The Artists' Association 'Brücke'"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120511230248/http://www.bruecke-museum.de/englbleyl.htm|date=11 May 2012}}, [[Brücke-Museum (Berlin)|Brücke Museum]]. Retrieved 7 September 2007.</ref> Der Blaue Reiter (Синиот јавач) било германско експресионистичко движење кое траело од 1911 до 1914 година, вклучувајќи ги [[Василиј Кандински]], [[Франц Марк]], [[Аугуст Маке|Август Маке]], Алексеј фон Јавленски, Маријана фон Верефкин, Лионел Фајнингер и други. На ова движење му недостасувало средишен уметнички манифест, и било центрирано околу Кандински и Марк. Уметниците Габриеле Минтер и [[Паул Кле]] исто така биле вклучени во правецот. === Апстрактна уметност === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Gray_Tree_1911.jpg|алт=Piet Mondrian, 1911, early De Stijl| [[Пит Мондријан]], 1911 година, почетокот [[Де Стајл|на Де Стајл]] File:Cosmic_Synchrony.jpg|алт=Morgan Russell, Cosmic Synchromy (1913–14), Synchromism| Морган Расел, ''Космичка синхромија'' (1913–14), Синхромизам File:Piet_Mondriaan,_1939-1942_-_Composition_10.jpg|алт=Piet Mondrian, "Composition No. 10" 1939–1942, De Stijl| [[Пит Мондријан]], ''„Композиција бр. 10“'' 1939–1942, [[Де Стајл]] </gallery> [[File:Composition_VII_-_Wassily_Kandinsky,_GAC.jpg|мини|220x220пкс| [[Василиј Кандински]], 1913, раѓање на апстрактната уметност.]] Кандински е еден од првите модерни сликари на [[апстрактна уметност]]. Како ран [[Модернизам|модернист]], тој теоретизирал, како и современите [[Окултизам|окултисти]] и [[Теозофија|теозофисти]] како [[Мадам Блаватска|Елена Петровна Блаватска]], дека чистата визуелна апстракција имала короларни вибрации со звукот и музиката. Тие тврделе дека чистата апстракција може да изрази чиста духовност, а Кандински го напишал делото ''„За духовното во уметноста“''. Други големи пионери на апстрактната уметност се швеѓанката [[Хилма аф Клинт|Хилмааф Клинт]], русинот [[Казимир Малевич]] и швајцарецот [[Паул Кле]]. Орфизмот на Делони влијаел врз апстрактното сликарство со неговата смела употреба на бои и неговото експериментирање и со длабочината и со тонот. [[Синхромизам|Синхромистите]] како Морган Расел слично биле под влијание на врската на бојата со музиката. Уметноста на [[Пит Мондријан]] била поврзана и со неговите духовни и филозофски проучувања. Во 1908 година тој се заинтересирал за теозофијата, а голем дел од работата на Мондријан до крајот на неговиот живот била инспирирана од неговата потрага по тоа духовно знаење. [[Де Стајл|Де Стајл,]] исто така познато како [[неопластицизам]], претставувало холандско уметничко движење основано во 1917 година, вклучувајќи ги [[Тео ван Дусбург]], [[Пит Мондријан]], Вилмос Хусар и Барт ван дер Лек. <ref name="tate">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=82|title=De Stijl|work=Tate Glossary|publisher=The Tate|archive-url=https://web.archive.org/web/20040904194458/http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=82|archive-date=4 September 2004|accessdate=31 July 2006}}</ref> <ref name="archdic">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/dictionaryofarch00curl_0|title=A Dictionary of Architecture and Landscape Architecture|last=Curl|first=James Stevens|publisher=Oxford University Press|year=2006|isbn=0-19-860678-8|edition=Second|type=Paperback|url-access=registration}}</ref> ''„Де Стајл“'' било и името на списанието што го издавал ван Дусбург, пропагирајќи ги теориите на групата. Движењето „Де Стајл“ било под влијание на [[Кубизам|кубистичкото]] сликарство, како и на мистицизмот и идеите за „идеални“ геометриски форми (како што е „совршената права линија“) во [[Неоплатонизам|неоплатонската]] филозофија на математичарот Метју Шенмакерс. Застапниците на Де Стајл се стремеле да изразат нов [[Утопија|утописки]] идеал за духовна хармонија и ред, застапувајќи чиста апстракција и универзалност преку сведување на суштината на формата и бојата; тие ги поедноставиле визуелните композиции во вертикални и хоризонтални насоки и употребувале само основни бои заедно со црно-бело. {{Efn|Всушност, според онлајн-статијата на галеријата [[Тејт]] за неопластицизмот, самиот Мондријан ги изнесува овие одредници во својот есеј „Неопластицизмот во сликовната уметност“. Тој пишува: „... оваа нова пластична идеја ќе ги занемари поединостите на надворешниот изглед, односно природната форма и боја. Напротив, таа треба да го најде својот израз во апстракцијата на формата и бојата, односно во правата линија и јасно дефинираната примарна боја.“ Во статијата на Тејт понатаму се сумира дека оваа уметност допушта „само примарни бои и не-бои, само квадрати и правоаголници, само прави линии – хоризонтални или вертикални.“<ref>{{cite web |url=http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=191|title=Neo-Plasticism|publisher=tate.org.uk|access-date=3 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080910121539/http://tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=191|archive-date=10 September 2008}}</ref> Во онлајн-статијата на Музејот „Гугенхајм“ (музеј Соломон Р. Гугенхајм) посветена на движењето „Де Стајл“ (De Stijl), овие карактеристики се сумирани на сличен начин: „Тоа [Де Стајл] се засноваше на фундаменталниот принцип на геометријата на правата линија, квадратот и правоаголникот, во комбинација со изразена асиметрија; на доминантната употреба на чисти основни бои заедно со црната и белата; како и на односот меѓу позитивните и негативните елементи во распоредот на нерепрезентативни форми и линии.“<ref>{{cite web|url=http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html|title=The style; Holland, 1917|publisher=guggenheimcollection.org|access-date=30 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080821042905/http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html|archive-date=21 August 2008}}</ref>}} === Американски и европски модернизам, Баухаус === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="5"> File:Nature_Symbolized.jpg|алт=Arthur Dove, early American modernism, 1911| Артур Дав, ран американски модернизам, 1911 година File:Portrait_of_a_German_Officer,_Marsden_Hartley.jpg|алт=Marsden Hartley, American modernism, 1914| Марсден Хартли, американски модернизам, 1914 File:Davis_Stuart_Lucky_Strike_1921.jpg|алт=Stuart Davis, American modernism, 1921| Стјуарт Дејвис, американски модернизам, 1921 File:Patrick_Henry_Bruce_-_Painting.jpg|алт=Patrick Henry Bruce, American modernism, 1929–1930| Патрик Хенри Брус, американски модернизам, 1929–1930 File:The_dining_room_in_the_country_by_Pierre_Bonnard_(1913).jpg|алт=Pierre Bonnard, 1913, European modernist Narrative painting| Пјер Бонар, 1913, европско [[Модернизам|модернистичко наративно сликарство]] File:Tale_à_la_Hoffmann,_1921_-_Paul_Klee,_MET_DT1768.jpg|алт=Paul Klee, Bauhaus, 1921| [[Паул Кле]], [[Баухаус]], 1921 </gallery>[[Американски модернизам|Американските модернистички]] сликари во периодот помеѓу Првата и Втората светска војна имале стремеж да заминат во Европа за признание. Марсден Хартли, Патрик Хенри Брус, Стјуарт Дејвис и Џералд Мерфи создале репутација во странство. Хартли експериментирал со експресионизам, додека Брус создавал слики поврзани со [[Кубизам|кубизмот]] во Европа.<ref>Agee and Rose, 1979, p. 8.</ref> Во текот на 1920-тите, фотографот Алфред Штиглиц изложил дела [[Џорџија О'Киф|од Џорџија О'Киф]], Артур Дав, Алфред Хенри Маурер, Чарлс Демут, Џон Марин и други уметници, вклучувајќи ги и европските уметници Матис, Роден, Анри Русо, Сезан и Пикасо, во неговата галерија ''291'' во Њујорк. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nga.gov/exhibitions/modart_2.shtm|title=National Gallery of Art, retrieved 11 November 2008|publisher=Nga.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222210146/http://www.nga.gov/exhibitions/modart_2.shtm|archive-date=22 December 2015|accessdate=2014-08-08}}</ref> Во Европа, Бонар и Матис продолжиле да ги развиваат своите наративни стилови независно од кое било движење. Современото движење [[Баухаус]] ги привлекло сликарите под влијание на Де Стајл, како што се Кандински и Кле, кои употребуваат геометриски форми и рамнотежа. === Дадаизам и надреализам === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="8"> File:De_Chirico's_Love_Song.jpg|алт=Giorgio de Chirico, 1914, proto-Surrealism| Џорџо де Кирико, 1914 година, прото- [[надреализам]] File:Picabia_Machine_Turn.jpg|алт=Francis Picabia, 1916, Dada| Франсис Пикабија, 1916, [[дадаизам]] File:DasUndbild.jpg|алт=Kurt Schwitters, 1919, painted collage, Dada| Курт Швитерс, 1919 година, [[Колаж|насликан колаж]], [[Дадаизам]] </gallery> [[Џорџо де Кирико]] се преселил во Париз во јули 1911 година, придружувајќи му се на својот брат познат како [[Алберто Савинио]], кој го познавал Пјер Лапрад, член на жирито на Есенскиот салон, кое ги изложило неговите мистериозни и сонливи дела, инструментални за почетокот на [[Надреализам|надреализмот]] Во текот на 1913 година ги изложил своите дела во Салонот на независните и Есенскиот салон, забележан од Пикасо и [[Гијом Аполинер|Гијом Аполинер,]] меѓу другите. [[Марсел Дишан]] стекнал меѓународна слава по Саемот за оружје во Њујорк во 1913 година. Потоа тој ја турнал уметноста на сликарството до радикално нови граници употребувајќи делумно сликарство, делумно колаж, делумно конструкција. Дишан, кој наскоро се откажал од уметноста поради шахот, се поврзал тесно со [[Дадаизам|дадаистичкото]] движење кое започнало во неутралниот [[Цирих|Цирих, Швајцарија,]] за време на [[Првата светска војна]], достигнувајќи го својот врв од 1916 до 1920 година. Движењето првенствено ја промовирало својата антивоена политика и отфрлање на преовладувачките стандарди во уметноста преку анти-уметнички културни дела. Други уметници поврзани со движењето Дада ги вклучуваат [[Френсис Пикабија]], [[Мен Реј]], [[Курт Швитерс]], [[Хана Хех]], [[Тристан Цара]], Ханс Рихтер, [[Ханс Арп|Жан Арп]] и Софи Таубер-Арп. Дишан и неколку дадаисти се поврзуваат и со надреализмот, кој станал синоним за авангардата и прикажува уметници чии дела варираат од апстрактни до суперреалисти. Во 1924 година, [[Андре Бретон]] го објавил надреалистичкиот манифест. Франсис Пикабија продолжил со својата вклученост во дадаистичкото движење до 1919 година во Цирих и Париз, пред да се отцепи од него откако развил интерес за надреалистичката уметност. Ив Танги, [[Рене Магрит]] и [[Салвадор Дали]] се особено познати по нивните реалистични прикази на соништата и фантастичните прикажувања на имагинацијата. Дали и Магрит создале некои од најшироко признатите слики од движењето. Дали се придружил на групата во 1929 година и учествувал во брзото воспоставување на визуелниот стил помеѓу 1930 и 1935 година. Бернар Делвај го опишал надреализмот на Магрит како „Симболизам плус [[Зигмунд Фројд|Фројд]]“. Во текот на 1920-тите, делото на [[Андре Масон]] било одлучувачко во помагањето на младиот уметник [[Жоан Миро]] да ги пронајде своите корени во надреалистичкото сликарство. Миро, Жан Арп, Андре Масон и [[Макс Ернст]] станале многу влијателни, особено во Соединетите Американски Држави во текот на 1940-тите. Ернст студирал филозофија и психологија во Бон и се интересирал за Фројд и алтернативните реалности кои ги доживуваат ментално болните. Во текот на 1930-тите, надреализмот продолжил да станува повидлив за пошироката јавност. Во Британија се развила надреалистичка група и, според Бретон, нивната Лондонска меѓународна надреалистичка изложба во 1936 година станала врв на тој период и станала модел за меѓународни изложби. Надреалистичките групи во Јапонија, а особено во Латинска Америка, Карибите и во Мексико, создале иновативни и оригинални дела. Други истакнати надреалистички уметници се Мерет Опенхајм, Тојен, Грегоар Мишонзе, Роберто Мата, Кеј Сејџ, [[Леонора Карингтон]], Доротеја Танинг и Леонор Фини. === Нова стварност, социјален реализам и американско сценско сликарство === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="6"> File:Thomas_Hart_Benton_-_People_of_Chilmark_(Figure_Composition)_1920.jpg|алт=Thomas Hart Benton, 1920, Regionalism| [[Томас Харт Бентон]], 1920, Регионализам File:Bellows_George_Dempsey_and_Firpo_1924.jpg|алт=George Bellows, 1924, American realism| Џорџ Белоус, 1924, американски реализам File:Demuth_Charles_Spring_1921.jpg|алт=Charles Demuth Spring, 1921, American Precisionism| Чарлс Демут, ''Пролет'', 1921, американски [[прецизионизам]] File:Demuth_Charles_Chimney_and_Watertower_1931.jpg|алт=Charles Demuth, 1931, Precisionism| Чарлс Демут, 1931, [[Прецизионизам]] File:Blue-green.jpg|алт=Georgia O'Keeffe, 1921, Southwestern modernism| [[Џорџија О'Киф]], 1921, Југозападен модернизам File:Nighthawks_by_Edward_Hopper_1942.jpg|алт=Edward Hopper, 1942, Nighthawks American Scene painting| [[Едвард Хопер]], 1942, Американска сценска слика на „Ноќните јастреби“ </gallery> [[File:Grant_Wood_-_American_Gothic_-_Google_Art_Project.jpg|мини|217x217пкс|Грант Вуд, ''Американска готика'', 1930, [[Социјален реализам|Социјалистички реализам]]. {{Efn|Прикажувајќи земјоделец што држи вили и помлада жена пред куќа во стилот „Карпентерски готик“ (Carpenter Gothic), ова е една од најпрепознатливите слики во американската уметност на 20-тиот век. Ликовните критичари претпоставувале дека делото има сатирична намера; се сметало дека е дел од трендот на сè покритички прикази на рурална Америка, чии примери во литературата се „Вајнсбург, Охајо“ (1919) од Шервуд Андерсон, „Главната улица“ (1920) од Синклер Луис и „Тетовираната грофица“ од Карл Ван Вехтен..<ref name="slate">Fineman, Mia, [http://www.slate.com/id/2120494/ The Most Famous Farm Couple in the World: Why American Gothic still fascinates.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110907021557/http://www.slate.com/id/2120494/ |date=7 September 2011 }}, ''[[Slate (magazine)|Slate]]'', 8 June 2005</ref> Сепак, со почетокот на Големата депресија, сликата почнала да се доживува како приказ на непоколебливиот дух на американските пионери.}}]] За време на [[Големата депресија]] во Германија, се појавила „Нова објективност“ ([[Нова објективност (уметност)|Neue Sachlichkeit]]) бидејќи Макс Бекман, Ото Дикс, Џорџ Грос и други ги политизирале своите слики. Делото на овие уметници произлегло од експресионизмот и претставувал одговор на политичките тензии на [[Вајмарска Република|Вајмарската Република]], и честопати било остро сатирично. Радикалната левичарска политика ги карактеризирала многу од уметниците поврзани со надреализмот, вклучувајќи го и Пикасо, <ref>Lewis, Helena. ''Dada Turns Red''. 1990. [[Edinburgh University Press]]. A history of the uneasy relations between Surrealists and Communists from the 1920s through the 1950s.</ref> кој ги поддржувал револуционерите за време на [[Шпанска граѓанска војна|Шпанската граѓанска војна]]. Од [[Големата депресија]] од 1930-тите, па сè до годините на [[Втората светска војна]] и потоа, [[Американска уметност|американската уметност]] се карактеризирала со [[социјален реализам]] и [[американско сценско сликарство]]. Регионалните движења кои содржеле и политички и социјални коментари доминирале во уметничкиот свет во САД. Уметници како што се [[Џорџ Белоус]], [[Томас Харт Бентон]], [[Едвард Хопер]], Ендру Вајет, Бен Шан, Грант Вуд, Џорџ Тукер, Џон Стјуарт Кари, Реџиналд Марш и други станале истакнати. [[Прецизионизам|Прецизионизмот]] и „беспрекорните“ сликари како Чарлс Демут ги отстраниле екстравагантните детали, кои се сметале за прото [[поп-арт]]. Во Италија во тоа време, [[Џорџо Моранди]] бил водечкиот сликар на мртва природа, истражувајќи широк спектар на пристапи за прикажување на секојдневни шишиња и кујнски прибор.<ref>David Piper, p. 635</ref> === Апстрактен експресионизам === <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:Portrait_of_Master_Bill.jpg|алт=Arshile Gorky, Portrait of Master Bill, 1937| Аршил Горки, Портрет на мајсторот Бил, 1937 File:Ring_of_Ronald_Davis.jpg|алт=Ronald Davis, Ring, 1968, Abstract Illusionism| Роналд Дејвис, ''Прстен'', 1968, Апстрактен илузионизам </gallery> Во текот на 1930-тите и 1960-тите, апстрактното сликарство во Америка и Европа се преобразило во [[апстрактен експресионизам]], кое вклучувало сликарство на [[Сликарство на обоено поле|обоено поле]], пост-сликарска апстракција, сликарство на [[обликувано платно]], [[оп арт]], сликарство со цврсти рабови, [[минимализам]] и [[лирска апстракција]], како и нови форми на [[експресионизам]]. Други уметници реагирале како одговор на тенденцијата кон апстракција со [[маргинална уметност]]. <ref>[[Жан Дибифе|Jean Dubuffet]]: ''L'Art brut préféré aux arts culturels'' [1949] {{In lang|en}} ''Art brut. Madness and Marginalia'', special issue of ''Art & Text'', No. 27, 1987, pp. 31–33)</ref> Апстрактниот експресионизам, [[Акционо сликарство|акционото сликарство]] и сликарството на [[Сликарство на обоено поле|обоено поле]] претставувале синоними за Њујоршката школа. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sharecom.ca/greenberg/ppaessay.html|title=Post Painterly Abstraction|work=www.sharecom.ca|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712233900/http://www.sharecom.ca/greenberg/ppaessay.html|archive-date=12 July 2018|accessdate=8 April 2018}}</ref> 1940-тите во Њујорк го најавиле триумфот на американскиот апстрактен експресионизам, {{Efn|Именуван во 1946 година од ликовниот критичар Роберт Коутс.<ref>{{Cite web |url=https://www.moma.org/explore/multimedia/interactives/156 |title=Abstract Expressionism, NY, MoMA |access-date=20 April 2018 |archive-date=18 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618152254/https://www.moma.org/explore/multimedia/interactives/156 |url-status=live }}</ref>}} комбинирајќи ги лекциите научени од европските модернисти преку американски учители како Ханс Хофман и Џон Д. Греам. Американските уметници имале корист од присуството на [[Пит Мондријан]], Фернан Леже, [[Макс Ернст]] и групата на [[Андре Бретон]], галеријата на Пјер Матис и галеријата ''„Уметноста на овој век“'' на [[Пеги Гугенхајм]], како и од други фактори. Американскиот апстрактен експресионизам по [[Втората светска војна]] вклучувал уметници како [[Џексон Полок]], Вилем де Кунинг, Аршил Горки, [[Марк Ротко]], Милтон Ејвери, Џон Д. Греам, Ферфилд Портер, Балтус, Френк Ауербах, Лусијан Фројд, Леон Кософ, Филип Перлштајн, Грејс Хартиган, Роберт де Ниро Постариот, Елејн де Кунинг, Ханс Хофман, Клајфорд Стил, Франц Клајн, Адолф Готлиб, Барнет Њуман, Марк Тоби, Џејмс Брукс, Филип Густон, Роберт Мадервел, Конрад Марка-Рели, Џек Творков, Естебан Висенте, Вилијам Базиотес, Ричард Пусет-Дарт, Ад Рајнхард, Хеда Стерн, Џими Ернст, Бредли Вокер Томлин и Теодорос Стамос, меѓу другите. <ref>Clement Greenberg, ''Art and Culture Critical essays,'' ("American-Type Painting"), Beacon Press, 1961 pp.:208–229, {{ISBN|978-0807066812}}</ref> Делото на Горки го покажува развојот на [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]] од контекстот на сликарството со фигури, [[Кубизам|кубизмот]] и [[Надреализам|надреализмот]]. Горки создал биоморфно обликувани и апстрактни фигуративни композиции кои до 1940-тите се развиле во целосно апстрактни слики. Делото на Горки се смета дека е внимателна анализа на сеќавањето, емоциите и обликот, употребувајќи линија и боја за да изрази чувство и природа. <ref>Kerr, Melissa (2009). "Chronology", in: Michael R. Taylor (ed.), Arshile Gorky: A Retrospective. Philadelphia, Pa.: Philadelphia Museum of Art. {{ISBN|9780876332139}}</ref> <ref>Barnes, Rachel (2003). ''Abstract Expressionists''. Chicago: Heinemann Library. {{ISBN|9781588106445}}</ref> Портер бил во голема мера самоук и создал репрезентативни дела во средината на движењето на апстрактниот експресионист. Неговите теми биле првенствено предели, домашни ентериери и портрети на семејство, пријатели и колеги уметници. По Втората светска војна, терминот [[Париска школа]] честопати се однесувал на Ташизам, европскиот еквивалент на американскиот апстрактен експресионизам, а тие уметници се исто така поврзани со движењетѕо Кобра. Важни поборници се [[Жан Дибифе]], Пјер Сулаж, Николас де Стаел, Ханс Хартунг, Серж Полиакоф и Жорж Матје, меѓу неколку други. Во раните 1950-ти, Дибифе (кој отсекогаш бил фигуративен уметник) и Стаел ја напуштиле апстракцијата и се вратиле на сликовитоста преку фигурација и предел. Враќањето на Де Стајл кон фигуративното претставување (морски предели, фудбалери, џез-музичари, галеби) во раните 1950-ти години може да се смета за влијателен преседан за американското движење „Фигуративна уметност од областа на заливот во Сан Франциско“ (Bay Area Figurative Movement), бидејќи голем дел од тие апстрактни сликари – како Ричард Дибенкорн, Дејвид Парк, Елмер Бишоф, Вејн Тибо, Нејтан Оливеира, Џоан Браун и други – направиле сличен чекор, враќајќи се кон фигуративното сликарство во средината на 1950-тите. Помладите сликари го применувале фигуративното претставување на нови и радикални начини. Меѓу уметниците што се истакнале во периодот од 1960-тите до 1980-тите години се вбројуваат претставниците на новиот реализам Ив Клајн, Арман, Маршал Рес, Христо и Ники де Сен Фал, како и Дејвид Хокни, Алекс Кац, Малколм Морли, Ралф Гоингс, Одри Флак, Ричард Естес, Чак Клоуз, Сузан Ротенберг, Ерик Фишл и Вија Целминс. Голем дел од подоцнежните дела на [[де Стајл]] - особено неговите апстрактни предели од средината на 1950-тите - го наговестиле сликарството на обоено поле и [[Лирска апстракција|лирската апстракција]] од 1960-тите и 1970-тите. Ејвери, преку неговата употреба на бои и неговиот интерес за морски предели и пејзажи, се поврзал со аспектот на обоено поле во апстрактниот експресионизам, како што го прикажувале Ротко и Адолф Готлиб, како и лекциите што американските сликари ги научиле од Матис. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0DEEDA1139F934A35752C0A9639C8B63&ref=miltonavery|title=NY Times, Grace Glueck, Art in Review; ''Milton Avery – Onrushing Waves''|last=Glueck|first=Grace|date=2005-01-07|work=The New York Times|accessdate=2014-08-08}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://observer.com/2002/05/the-summer-of-57-with-milton-avery-gottlieb-rothko/|title=Hilton Kramer, NY Observer, ''Summer of 57 with Avery, Gottlieb, Rothko''|last=Hilton Kramer|date=2002-05-13|publisher=Observer.com|accessdate=2014-08-08}}</ref> [[File:POLLOCK_THYSSEN_Marrón_y_plata_I.jpg|мини|216x216пкс| Полок]] Надреализмот станал важен претходник на апстрактниот експресионизам со неговиот акцент на спонтано, автоматско или потсвесно создавање. Капењето боја на [[Џексон Полок]] врз платно поставено на подот претставува техника чии корени се наоѓаат во делото на [[Андре Масон]]. Друго важно рано претставување на апстрактниот експресионизам е делото на американскиот северозападен уметник [[Марк Тоби]], особено неговите платна со „бело пишување“, кои, иако генерално не се големи по размер, го антиципираат „целиот“ изглед на сликите со капки на Полок. Дополнително, апстрактниот експресионизам има слика за бунтовен, анархичен, многу идиосинкратичен и, според некои, прилично нихилистички дух. Во пракса, терминот се применува на голем број уметници кои работат (претежно) во Њујорк, а имале сосема различни стилови, па дури и се применувал на дела кои не се особено апстрактни ниту експресионистички. Енергичните „[[Акционо сликарство|акциски слики]]“ на Полок, со нивниот „зафатен“ дух, се различни и технички и естетски, од понекогаш насилните и гротескни [[Фигуративна уметност|фигуративни слики]] на [[Вилем де Кунинг]].<ref>[http://www.nga.gov.au/International/Catalogue/Detail.cfm?IRN=47761&BioArtistIRN=25281&MnuID=2&GalID=1 NGA.gov.au] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221125918/http://nga.gov.au/International/Catalogue/Detail.cfm?IRN=47761&BioArtistIRN=25281&MnuID=2&GalID=1|date=21 December 2016}}, [[National Gallery of Australia]]</ref> Друг важен уметник е американскиот сликар [[Франц Клајн]], како што е прикажано во неговата слика ''„Главна улица'' “ (1950), кој бил етикетиран како акционен сликар поради неговиот навидум спонтан и интензивен стил, фокусирајќи се помалку, или воопшто не, на фигурите или сликите, туку на самите потези со четката и користењето на платно. Клифорд Стил, Барнет Њуман, Адолф Готлиб и спокојно треперливите обоени блокови во делото на [[Марк Ротко]] (што не е она што обично би се нарекло експресионистичко и за кое Ротко негирал дека е апстрактно), се класифицирани како апстрактни експресионисти, иако од она што [[Клемент Гринберг]] го нарекол насока на [[Сликарство на обоено поле|сликарството на обоено поле]] на апстрактниот експресионизам. И Ханс Хофман и Роберт Мадервел можат да се опишат како практичари на [[акционо сликарство]] и сликарство на обоено поле. Во текот на 1960-тите и 1970-тите, силни и влијателни уметници како Адолф Готлиб, Филип Густон, Ли Краснер, Ричард Дибенкорн, Елмер Бишоф, [[Агнес Мартин]], [[Сем Френсис]], Џин Дејвис, Џоан Мичел, Фридел Џубас, како и помлади уметници како Сем Гилијам, Шон Скали, Пет Стаир, Елизабет Мареј, Волтер Дарби Банард, Ден Кристенсен, Џоан Снајдер, Ричард Татл, Рос Блекнер, Арчи Ранд, Сузан Крил и десетици други создале витални и многу влијателни слики. ==== Обоено поле ==== [[File:Mark_Rothko,_Seagram_Murals,_shown_at_the_Fondation_Louis_Vuitton,_Paris_in_2024.jpg|мини|220x220пкс| Муралите од Марк Ротко, изложени во Фондацијата „Луј Витон“ во Париз.]] [[Сликарство на обоено поле|Сликањето на обоено поле]] се однесува на посебен вид [[апстрактен експресионизам]], особено на делата на [[Клифорд Стил]], [[Марк Ротко]], Ханс Хофман, Морис Луис, Жулс Олицки, Кенет Ноланд, Хелен Франкенталер, Лари Зокс. Во суштина, тоа вклучувало апстрактни слики со големи, рамни пространства на боја кои ги изразувале сензуалните и визуелните чувства и својства на големи површини со нијансирана површина. Уметничкиот критичар Клемент Гринберг го перцепирал сликарството на обоено поле како поврзано, но различно од акционото сликарство. Целокупната ширина и гешталт на делото на раните сликари во боја зборува за речиси религиозно искуство, воодушевено пред растечкиот универзум на сензуалност, боја и површина. Џин Дејвис, заедно со Кенет Ноланд, Морис Луис и неколку други, бил член на сликарите од Вашингтонската сликарска школа кои почнале да создаваат слики од „обоено поле“ во Вашингтон, во текот на 1950-тите и 1960-тите. [[Френк Стела]], Кенет Ноланд, Елсворт Кели, Барнет Њуман, Роналд Дејвис, Нил Вилијамс, Роберт Манголд, Чарлс Хинман, Ричард Татл, Дејвид Новрос и Ал Ловинг се примери на уметници поврзани со употребата на [[обликувано платно]] во периодот што започнал во раните 1960-ти. Во текот на 1960-тите, сликарството на обоено поле и минималистичката уметност честопати биле тесно поврзани едно со друго. Конвергенцијата на сликарството во [[Сликарство на обоено поле|обоено поле]], минималистичката уметност, сликарството со цврсти рабови, лирската апстракција и постминимализмот ја замаглила разликата помеѓу движењата што станале поочигледни во 1980-тите и 1990-тите. ==== Постсликарска апстракција ==== [[Постсликарска апстракција|Пост-сликарската апстракција]] реагирала против мистицизмот, хиперсубјективноста и нагласувањето на самиот чин на сликање како драматично видлив – како и свеченото прифаќање на рамниот правоаголник како речиси ритуален предуслов за сериозно сликарство. ==== Неодадаизам ==== [[Неодадаизам|Неодадаизмот]] (нов [[Дадаизам]]) е исто така движење кое започнало во 1950-тите и 1960-тите и било поврзано со апстрактниот експресионизам само преку слики. Овој тренд, во кој произведените предмети се комбинираат со уметнички материјали, е прикажан во делата на [[Џаспер Џонс]] и [[Роберт Раушенберг]]. „Комбајните“ на Раушенберг во 1950-тите биле претходници на поп-артот и инсталациската уметност и го употребувала склопот на големи физички предмети, вклучувајќи плишани животни, птици и комерцијална фотографија. Раушенберг, Џонс, Лари Риверс, Џон Чемберлен, Клаес Олденбург, Џорџ Сегал, Џим Дајн и Едвард Кинхолц, меѓу другите, создале нови конвенции за создавање уметност; тие го направиле прифатливо во сериозните кругови на современа уметност радикалното вклучување на неверојатни материјали како дел од нивните уметнички дела.<ref>Catherine Craft, ''An Audience of Artists: Dada, Neo-Dada, and the Emergence of Abstract Expressionism'', University of Chicago, 2012</ref><ref>Susan Hapgood, ''Neo-Dada: Redefining Art, 1958–62'', Universe Books and American Federation of Arts, 1994</ref> ==== Оп-арт и хард-еџ ==== [[File:IKB_191.jpg|мини|258x258пкс| [[Ив Клајн]], 1962, Нов реализам]] Многу [[Геометриска апстрактна уметност|геометриски апстрактни уметници]], минималисти и сликари со тврди рабови избрале да ги употребуваат рабовите на сликата за да го дефинираат обликот на сликата, наместо да го прифатат правоаголниот формат. [[Морис Луис]] станал важен пионер во напредното [[сликарство на обоено поле]], а неговото дело може да послужи како мост помеѓу [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]], сликарството на обоено поле и [[Минимализам|минималистичката уметност]]. Двајца влијателни учители, Јозеф Алберс и Ханс Хофман, ја запознале новата генерација американски уметници со нивните напредни теории за бојата и просторот. Алберс е најдобро запаметен по неговата работа како геометриски апстракционистички сликар и теоретичар. Најпознати од сите се стотиците слики и графики што ја сочинуваат серијата ''„Почит кон квадратот“''. Во оваа ригорозна серија, започната во 1949 година, Алберс истражувал хроматски интеракции со рамни обоени квадрати концентрично распоредени на платното. Теориите на Алберс за уметноста и образованието биле формативни за следната генерација уметници. Неговите сопствени слики ја формираат основата и на сликарството со тврд раб и на оп-артот. Стела, Јозеф Алберс, Ханс Хофман, Илја Болотовски, Бургојн Дилер, [[Виктор Вазарели]], Бриџит Рајли, Ричард Анушкевич, Морис Луис, Кенет Ноланд, <ref>Terry Fenton, online essay about [[Kenneth Noland]], and [[acrylic paint]], [http://www.sharecom.ca/noland/materials Sharecom.ca] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121041610/http://www.sharecom.ca/noland/materials|date=21 January 2021}}, accessed 30 April 2007</ref> Елсворт Кели, Џон Меклафлин, Барнет Њуман, Лари Пунс, Роналд Дејвис, Џон Хојланд, Лари Зокс, Ал Хелд, Мино Арџенто <ref>{{Наведени вести|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1988-01-22-ca-25065-story.html|title=Wilshire Center|last=Curtis|first=Cathy|date=22 January 1988|work=Los Angeles Times}}</ref> се уметници тесно поврзани со геометриската апстракција, оп-артот, сликарството на обоено поле, а во случајот на Хофман и Њуман, и со апстрактниот експресионизам. [[Агнес Мартин]], Роберт Манголд, Брајс Марден, Џо Бер, Роберт Рајман, Ричард Татл, Нил Вилијамс, Дејвид Новрос, Пол Могенсон, претставуваат примери на уметници поврзани со минимализмот и (со исклучок на Мартин, Бер и Марден) употребата на [[обликувано платно]] и во периодот што започнува во раните 1960-ти. Други важни иновации во апстрактното сликарство се случиле во текот на 1960-тите и 1970-тите години, карактеризирани со монохроматско сликарство и сликарство со тврд раб инспирирано од Ад Рајнхард, Барнет Њуман, Милтон Резник и Елсворт Кели. ==== Лирска апстракција ==== [[Податотека:Gardenofdelight.jpg|мини| Рони Лендфилд, 1971, Лирска апстракција]] [[Лирска апстракција|Лирската апстракција]] кон крајот на 1960-тите е карактеризирана со сликите на Ден Кристенсен, Рони Лендфилд, Питер Јанг и други, а заедно со движењето [[Флуксус]] и [[Постминимализам|постминимализмот]] <ref name="Shakers, New York 2007">''Movers and Shakers, New York'', "Leaving C&M", by Sarah Douglas, Art and Auction, March 2007, V.XXXNo7.</ref> се стремело да ги прошири границите на апстрактното сликарство. ==== Апстрактен илузионизам ==== [[Апстрактен илузионизам|Апстрактниот илузионизам]] е дериват на експресионизмот и тврдоглавоста. ==== Минимализам ==== Еден од првите уметници конкретно поврзани со минимализмот била Стела, чии рани слики со „пругасти“ линии биле истакнати на изложбата од 1959 година, „16 Американци“, организирана од Дороти Милер во Музејот на современа уметност во Њујорк. Ширините на лентите на сликите со ленти на Стела не биле целосно субјективни, туку биле одредени од димензиите на граѓата што се користела за конструирање на потпора врз која се растегнувало платното. Во каталогот на изложбата, Карл Андре забележал: „Уметноста го исклучува непотребното. Френк Стела сметал дека е потребно да слика пруги. Нема ништо друго во неговото сликарство.“ Овие редуктивни дела биле во остар контраст со енергичните и навидум емоционално наелектризирани слики на Вилем де Кунинг или Франц Клајн и повеќе се наклонувале кон помалку гестовски обоени слики на терен од Барнет Њуман и [[Марк Ротко]]. Уметници како [[Лари Пунс]] - чии дела се поврзани со оп-артот со неговиот акцент на точки, овали и заостанати слики што отскокнуваат низ полињата во боја - Кенет Ноланд, Ралф Хамфри, Роберт Мадервел и Роберт Рајман, исто така, почнале да истражуваат ленти, монохроматски и тврди рабовни формати од крајот на 1950-тите до 1960-тите.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/384056/minimalism|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|title=Minimalism|date=19 April 2017}}</ref> Поради стремежот во минимализмот да се фаворизира буквалното - како што покажал [[Роберт Манголд]], кој го разбирал концептот на обликот на платното и неговиот однос со ''објектот'' - постоело движење подалеку од сликарските кон скулпторски грижи. Доналд Џад започнал како сликар, но завршил како креатор на предмети. Неговиот клучен есеј „Специфични објекти“ (објавен во годишникот за уметности 8, 1965), станал темелник на теоријата за формирање на минималистичката естетика. Во овој есеј, Џад пронашол почетна точка за нова територија за американската уметност и истовремено отфрлање на преостанатите наследени европски уметнички вредности. Тој посочил докази за овој развој во делата на низа уметници активни во Њујорк во тоа време, вклучувајќи ги Џаспер Џонс, Ден Флавин и Ли Бонтеку. Од „прелиминарна“ важност за Џад било делото на [[Џорџ Ерл Ортман]], <ref name="Brooklyn Rail">{{Наведена мрежна страница|url=https://brooklynrail.org/2006/12/artseen/ortman/|title=George Ortman|last=Long|first=Jim|date=20 August 2024|work=The Brooklyn Rail}}</ref> кој ги дестилирал формите на сликарството во дипти, цврсти, филозофски набиени геометрии. Овие специфични објекти населувале простор кој во тоа време не можел удобно да се класифицира ниту како сликарство ниту како скулптура. Тоа што самиот категоричен идентитет на таквите предмети бил доведен во прашање и тоа што тие избегнувале лесно поврзување со добро истрошени и премногу познати конвенции, било дел од нивната вредност за Џад. Во многу поопшта смисла, европските корени на минимализмот можат да се пронајдат кај геометриските апстрактни сликари во [[Баухаус]], во делата на [[Пит Мондријан]] и други уметници поврзани со движењето Де Стајл, кај [[Конструктивизам (уметност)|руските конструктивисти]] и во делата на романскиот скулптор [[Константин Бранкуши]]. Американските сликари како [[Брајс Марден]] и [[Сај Тумбли]] покажуваат јасно европско влијание во нивното ''чисто'' апстрактно, минималистичко сликарство од 1960-тите. Полиуретанските дела на Роналд Дејвис од крајот на 1960-тите оддаваат почит на „ ''Скршеното стакло“'' на [[Марсел Дишан]]. Ова движење станало жестоко критикувано од високите модернистички формалистички уметнички критичари и историчари. Некои загрижени критичари сметале дека минималистичката уметност претставува неразбирање на современата дијалектика на сликарството и скулптурата, како што е дефинирана од критичарот [[Клемент Гринберг]], веројатно доминантниот американски критичар на сликарството во периодот до 1960-тите. Најзначајната критика на минимализмот ја искажал [[Мајкл Фрид]], кој се спротивставил врз основа на неговата „театралност“. Во ''„Уметност и објектност“'' (објавена во „Артфорум“ во јуни 1967 година) тој тврдел дека дела како оние на Роберт Морис го преобразуваат чинот на гледање во еден вид спектакл, во кој се откриваат вештачките ефекти на чинот на набљудување и учеството на гледачот во делото, што тој го сметал за неуспех. Ад Рајнхард, всушност уметник од генерацијата на [[Апстрактен експресионизам|апстрактните експресионисти]], но чии [[Редункционизам|редуктивни]] слики во целост црни изгледа го предвидувале минимализмот, го кажал следново за вредноста на овој пристап кон уметноста: „Колку повеќе работи има во него, толку е позафатено уметничкото дело, толку е полошо. Повеќе е помалку. Помалку е повеќе. Окото е закана за чистиот вид. Разоткривањето на себеси е непристојно. Уметноста започнува со ослободување од природата.“<ref>[http://www.artnews.com/2015/01/24/less-is-more-ad-reinhardts-twelve-rules-for-pure-art/ ''Less Is More: Ad Reinhardt's 12 Rules for Pure Art''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180707062510/http://www.artnews.com/2015/01/24/less-is-more-ad-reinhardts-twelve-rules-for-pure-art/|date=7 July 2018}}, The Editors of ARTnews, 24 January 2015 (based on a paper read at the 45th annual meeting of the College Art Association at the Detroit Institute of Art, 26 January 1957)</ref> ==== Анти-уметност ==== Во текот на 1960-тите и 1970-тите, постоела реакција против сликарството. Критичари како Даглас Кримп ги гледале делата на уметници како [[Ад Рајнхард]] и ја прогласиле „смртта на сликарството“. Уметниците почнале да практикуваат нови начини на создавање уметност. Новите движења добиле на важност, од кои некои се: хепенинг, [[Видеоуметност|видео уметност]], инсталациска уметност, [[поштенска уметност]], ситуационисти, [[концептуална уметност]], земјишна уметност, [[Арте Повера|арте повера]], фотореализам, перформанс уметност и уметност на телото, меѓу другите.<ref>Douglas Crimp, ''The End of Painting'', October, Vol. 16, Spring, 1981, pp. 69–86</ref><ref>Douglas Crimp, ''On the Museum's Ruins'', Cambridge, Mass., 1993</ref> === Поп-арт === [[Поп-арт|Поп-артот]] во [[Америка]] во голема мера првично бил инспириран од делата на [[Џаспер Џонс]], [[Лари Риверс]] и [[Роберт Раушенберг]], иако сликите на Џералд Марфи, Стјуарт Дејвис и Чарлс Демут во текот на 1920-тите и 1930-тите години го наговестиле поп-артот. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.newyorker.com/arts/critics/artworld/2007/08/06/070806craw_artworld_schjeldahl|title=New Yorker article, accessed online 11 November 2008|date=2007-08-06|publisher=Newyorker.com|accessdate=2014-08-08}}</ref><ref>Wayne Craven, ''American Art: History and Culture,'' p. 464.</ref><ref>[http://www.jasonkaufman.com/articles/stuart_davis_american_modernist.htm Jasonkaufman.com] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081017051233/http://jasonkaufman.com/articles/stuart_davis_american_modernist.htm|date=17 October 2008}}, accessed online 28 August 2007</ref> Во [[Њујорк Сити]], во средината на 1950-тите, Раушенберг и Џонс создале уметнички дела кои на почетокот изгледаа како продолжение на [[Апстрактен експресионизам|апстрактното експресионистичко]] сликарство. Всушност, нивните дела, и делата на Лари Риверс, претставувале радикални отстапувања од апстрактниот експресионизам, особено во употребата на банални и буквални слики и вклучувањето на секојдневни материјали во нивната работа. Употребата на разни слики и предмети од страна на Џонс, како што се столчиња, броеви, мети, лименки пиво и [[Знаме на Соединетите Американски Држави|американското знаме]]; сликите на Риверс со теми од популарната култура, како што е [[Џорџ Вашингтон]] како ја преминува реката Делавер, и неговите вклучувања на слики од реклами како камилата од цигарите „Камел“; и изненадувачките конструкции на Раушенберг со вклучувања на предмети и слики земени од популарната култура, продавниците за железарија, депониите, градските улици и таксидермијата, довеле до радикално ново движење во американската уметност. На крајот, до 1963 година, движењето станало познато низ целиот свет како [[поп-арт]]. [[File:Campbell's_Soup_Cans_by_Andy_Warhol.jpg|мини|220x220пкс|Поп-арт, ''„Кемпбеловите лименки за супа“'' од [[Енди Ворхол]]. {{Efn|Сликата била изложена во октомври 1962 година, кога галеријата „Сидни Џенис“ ја организирала изложбата „Новите реалисти“ (The New Realists) – првата голема групна изложба на поп-арт во некоја уметничка галерија во Њујорк. Изложбата предизвикала силен потрес во „Њујоршката школа“ и имала силен одек низ целиот свет.}}]] Поп-артот е претставен од уметниците [[Енди Ворхол]], Клаес Олденбург, Вејн Тибо, Џејмс Розенквист, Џим Дајн, Том Веселман и [[Рој Лихтенштајн|Рој Лихтенштајн,]] меѓу другите. Ворхол помогнал во воведувањето на поп-артот како големо уметничко движење кое се потпирало на теми од [[Популарна култура|популарната култура]], спојувајќи ја популарната и масовната култура со ликовната уметност, вметнувајќи хумор, иронија и препознатливи слики и содржина во мешавината. [[Рој Лихтенштајн|Лихтенштајн]] употребувал масло и магна бои во дебели контури, смели бои и Бен-Деј точки за да го репродуцира изгледот на комерцијалното печатење. Лихтенштајн би рекол за својата работа: Апстрактните експресионисти „ги ставале работите на платното и одговарале на она што го направиле, на позициите и големините на боите. Мојот стил изгледа сосема поинаков, но природата на пишувањето линии е речиси иста; моите едноставно не изгледаат калиграфски, како оние на Полок или Клајн“. <ref>{{Наведени вести|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B03E0DF103AF933A0575AC0A961958260&sec=&spon=&pagewanted=3|title=Roy Lichtenstein, Pop Master, Dies at 73|last=Kimmelman|first=Michael|date=30 September 1997|work=The New York Times|access-date=12 November 2007}}</ref> Поп-артот ја спојува популарната и масовната култура со ликовната уметност, вбризгувајќи хумор, иронија и препознатливи слики и содржина во мешавината. Порано во Англија, во 1956 година, терминот ''поп-арт'' го користел Лоренс Аловеј за слики кои го славеле конзумеризмот од периодот по [[Втората светска војна]]. Ова движење го отфрлило апстрактниот експресионизам и неговиот фокус на херменевтичката и психолошката внатрешност, во корист на уметноста што ја прикажува материјалната потрошувачка култура, рекламирањето и иконографијата од периодот на масовно производство. <ref>Topics in American Art since 1945, ''Pop art the words'', pp. 119–122, by [[Lawrence Alloway]], copyright 1975 by [[W. W. Norton and Company]], NYC {{ISBN|0-393-04401-7}}</ref> Раните дела на англискиот уметник Дејвид Хокни и делата на Ричард Хамилтон, Питер Блејк и Едуардо Паолоци се сметаат за клучен пример во движењето. Во галериите на 10-та улица во Ист Вилиџ во Њујорк, уметниците формулирале американска варијанта на поп-артот. Клаес Олденбург имал своја изложба, а Зелената галерија на 57-та улица почнала да ги прикажува дела од Том Веселман и Џејмс Розенквист. Постои врска помеѓу радикалните дела на Дишан и [[Мен Реј]], бунтовните дадаисти – со чувство за хумор; и поп-артистите како Алекс Кац, Клаес Олденбург, Енди Ворхол, Рој Лихтенштајн и другите. === Неоекспресионизам === Кон крајот на 1960-тите, апстрактниот експресионистички сликар [[Филип Густон]] помогнал во водењето на преминот од апстрактен експресионизам кон [[неоекспресионизам]] во сликарството, напуштајќи ја таканаречената „чиста апстракција“ на апстрактниот експресионизам во корист на по-карикатурални рендерирања на разни лични симболи и предмети. Овие дела биле инспиративни за новата генерација сликари заинтересирани за оживување на експресивната сликовитост.<ref name="Neo-Expressionism, The Art Story">{{Cite web|url=http://www.theartstory.org/movement-neo-expressionism.htm|title=Neo-Expressionism, The Art Story|archive-url=https://web.archive.org/web/20160430190101/http://www.theartstory.org/movement-neo-expressionism.htm|archive-date=30 April 2016|access-date=20 April 2018|url-status=live}}</ref> Движењето неоекспресионизам е поврзано со претходните случувања во апстрактниот експресионизам, неодадаизмот, лирската апстракција и постминималното сликарство. Кон крајот на 1970-тите и почетокот на 1980-тите, постоело и враќање кон сликарството што се случило речиси истовремено во Италија, Германија, Франција и [[Обединето Кралство|Велика Британија]]. Овие движења биле наречени [[Трансавангарда|Трансавангардија]], Ној Вајлд, [[слободна фигуративност]], <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=188|title=Tate online glossary|publisher=Tate.org.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20110802022717/https://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=188|archive-date=2 August 2011|accessdate=2014-08-08}}</ref> неоекспресионизам, Лондонска школа, а кон крајот на 80-тите години [[Стакизам]], соодветно. Овие слики се карактеризирале со големи формати, слободно експресивно цртање белези, фигурација, мит и имагинација. Сите дела во овој жанр почнале да бидат етикетирани како [[неоекспресионизам]]. Неоекспресионизмот бил стил на [[Модернизам|модерно]] сликарство кој станал популарен кон крајот на 1970-тите и доминирал на уметничкиот пазар до средината на 1980-тите. Се развил во Европа како реакција против концептуалната и минималистичка уметност од 1960-тите и 1970-тите. Неоекспресионистите се вратиле на прикажување препознатливи предмети, како што е човечкото тело (иако понекогаш на практично апстрактен начин) на груб и бурно емотивен начин употребувајќи живописни бои и банални хармонии на бои. Ветераните сликари Филип Густон, Франк Ауербах, Леон Кософ, Герхард Рихтер, А.Р. Пенк и Георг Базелиц, заедно со малку помладите уметници Дамиен Хирст, Анселм Кифер, Американците Ерик Фишл, Сузан Ротенберг, Дејвид Сал, [[Жан Мишел Баскија]], Џулијан Шнабел и [[Кит Харинг]], италијанците Франческо Клементе, Мимо Паладино, Сандро Чиа и Енцо Куки и многу други станаа познати по работата во овој интензивен експресионистички стил на сликање. Критичките реакции останале поделени. Некои критичари го сметале тоа за поттикнато од големи комерцијални галерии, мотивирано од профит. Анселм Кифер е водечка фигура во европскиот неоекспресионизам. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.theartstory.org/artist-kiefer-anselm.htm|title=The Art Story, Artist Anselm Kiefer|archive-url=https://web.archive.org/web/20180416110504/http://www.theartstory.org/artist-kiefer-anselm.htm|archive-date=16 April 2018|accessdate=20 April 2018}}</ref> До 1980-тите, темите на Кифер се прошириле од фокус на улогата на [[Германија]] во цивилизацијата до судбината на уметноста и културата воопшто. Неговото дело станало повеќе скулпторски и вклучува не само национален идентитет и [[Колективно паметење|колективното паметење]], туку и [[Окултизам|окултен]] симболизам, [[Богословие|теологија]] и [[мистицизам]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tate.org.uk/art/artists/anselm-kiefer-1406|title=Fiefer, Tate|archive-url=https://web.archive.org/web/20180421031628/http://www.tate.org.uk/art/artists/anselm-kiefer-1406|archive-date=21 April 2018|accessdate=20 April 2018}}</ref> Темата на сите дела е траумата што ја доживуваат цели општества и постојаното преродување и обнова во животот. Сликарството сè уште има почитувана местоположба во [[Современа уметност|современата уметност]]. Уметноста е отворено поле кое повеќе не е поделено според објективната наспроти необјективната дихотомија. Уметниците можат да постигнат критичен успех без разлика дали нивните слики се репрезентативни или апстрактни. Она што е актуелно е содржината, истражувањето на границите на медиумот и одбивањето да се рекапитулираат делата од минатото како крајна цел. <ref>Jan Esmann, F. Scott Hess, ''21st Century Figurative Art: The Resurrection of Art'', BookBaby Print, 5 Nov 2016, {{ISBN|1483582590}}</ref> <ref>Timothy Hyman, ''The World New Made: Figurative Painting in the Twentieth Century'', Thames & Hudson, 2016, {{ISBN|0500239452}}</ref><ref>Ronald Paulson, ''Figure and abstraction in contemporary painting'', Rutgers University Press, 1990</ref> [[File:Damien Hirst 2 - West London studio, Jul 16, 2021.jpg|мини| [[Дејмиен Хрст]]]] == Современо сликарство == Во текот на 20 век и во 21 век, со појавата на модерните и постмодерните уметнички форми, разликите помеѓу она што генерално се смета за ликовна уметност и [[Ниска култура|ниска уметност]] почнале да се намалуваат, <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=iP4sA3kwcFsC&q=ideas+about+art|title=Ideas About Art|last=Desmond|first=Kathleen K.|publisher=John Wiley & Sons|year=2011|isbn=9781444396003|page=148}}</ref> бидејќи современата висока уметност продолжува да ги предизвикува овие концепти мешајќи се со [[Популарна култура|популарната култура]]. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=n_Eqx2Gr1vUC&q=international+postmodernism:+theory+and+literary+practice|title=International postmodernism: theory and literary practice|last=Bertens|first=Hans|publisher=Routledge|year=1997|isbn=9027234450|page=236}}</ref> Уметниците од постмодерниот период го отфрлиле мејнстрим сликарството во корист на уметничкиот плурализам. <ref>{{Cite web|url=http://www.getty.edu/education/teachers/classroom_resources/curricula/contemporary_art/background1.html|title=About Contemporary Art, Getty Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20160809000143/http://www.getty.edu/education/teachers/classroom_resources/curricula/contemporary_art/background1.html|archive-date=9 August 2016|access-date=25 February 2018|url-status=live}}</ref> Според ликовниот критичар Артур Данто, преовладува ставот дека „сè е дозволено“ – состојба на „сè се случува“, а следствено на тоа и синдром на „ништо не се случува“; ова создава естетски сообраќаен метеж без цврста и јасна насока, при што секоја лента на уметничкиот автопат е исполнета до крајните капацитети.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=2y2ChJWfYoYC&q=after+the+end+of+art.|title=After the End of Art: Contemporary Art and the Pale of History|last=Danto|first=Arthur Coleman|publisher=Princeton University Press|year=1998|isbn=0-691-00299-1|pages=47|author-link=Arthur Danto}} As quoted by Professor David W. Cloweny on his website. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091227094138/http://www.rowan.edu/open/philosop/clowney/Aesthetics/philos_artists_onart/danto.htm#top|date=27 December 2009}}</ref> ==Белешки== {{notelist}} == Наводи == {{наводи}} ==Извори== * [[Clement Greenberg]], ''Art and Culture,'' Beacon Press, 1961 * {{cite book|last=Hendrickson|first=Janis|title=Roy Lichtenstein|year=1988|publisher=Benedikt Taschen|location=Cologne, Germany|isbn=3-8228-0281-6}} * ''The Triumph of [[Modernism]]'': The Art World, 1985–2005, [[Hilton Kramer]], 2006, {{ISBN|0-15-666370-8}} * ''Pictures of Nothing: Abstract Art since Pollock'' (A.W. Mellon Lectures in the Fine Arts), [[Kirk Varnedoe]], 2003 * O'Connor, Francis V. ''[[Jackson Pollock]]'' Exhibition Catalogue, (New York, [[Museum of Modern Art]], [1967]) OCLC 165852 * ''[[Lyrical Abstraction]]'', Exhibition Catalogue, [[Whitney Museum of American Art]], NYC, 1971. * David Piper, The Illustrated Library of Art, Portland House, New York, 1986, {{ISBN|0-517-62336-6}} * Agee, William C.; Rose, Barbara, 1979, ''Patrick Henry Bruce: American Modernist'' (exhibition catalogue), Houston: Museum of Fine Arts * Elizabeth L. Eisenstein, ''The Printing Press as an Agent of Change'', [[Cambridge University Press]], September 1980, Paperback, 832 pages, {{ISBN|0-521-29955-1}} * More recent, abridged version: Elizabeth L. Eisenstein, ''The Printing Revolution in Early Modern Europe'', Cambridge University Press, 2Rev ed, 12 September 2005, Paperback, {{ISBN|0-521-60774-4}} * [[Marshall McLuhan]], ''The Gutenberg Galaxy: The Making of Typographic Man'' (1962) [[University of Toronto Press]] (1st ed.); reissued by Routledge & Kegan Paul {{ISBN|0-7100-1818-5}}. * Briggs & Burke, ''A Social History of the Media: The Print Revolution in Context'' (2002) == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20070313213644/http://www.beyondbooks.com/art11/index.asp History of Painting] * [http://www.all-art.org History of Art: From Paleolithic Age to Contemporary Art] * [http://www.artchive.com/artchive/V/van_eyck.html Robert Hughes from Artchive] * [http://www.mnstate.edu/gracyk/courses/phil%20of%20art/kandinskytext.htm MNstate.edu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528150354/http://www.mnstate.edu/gracyk/courses/phil%20of%20art/kandinskytext.htm |date=28 May 2010 }}, [[Wassily Kandinsky|Kandinsky]] Concerning the Spiritual in Art, accessed online 28 May 2007 * [http://creadm.solent.ac.uk/custom/rwpainting/cover/contentspage.html Ancient Roman Wall-Painting] {{Западни уметнички движења}} [[Категорија:Западна култура]] [[Категорија:Западна уметност]] [[Категорија:Сликарство]] [[Категорија:Врски за Wayback од предлошката „Семарх“]] [[Категорија:Статии со извори на француски (fr)]] [[Категорија:Страници со повеќеделни слики во автоматски размер]] h8zlxublhcckpsar4cuueeynnxksufb 0 1405005 5640854 2026-10-05T17:34:58Z Lili Arsova 86688 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1369190360|Enconchado]]“ 5640854 wikitext text/x-wiki [[File:La_imposición_de_la_casulla_a_San_Ildefonso_por_la_Virgen_María_-_c.1700_-_Nicolás_Correa.jpg|мини| '''Врачувањето на казулата на Свети Илдефонс''' (''La imposición de la Casulla a San Ildefonso''), Николас Кореа, Музеј на уметноста на округот Лос Анџелес (LACMA), ]] [[File:Virgen_de_Guadalupe_-_c.1680-1710_-_Anónimo_-_Real_Convento_de_la_Preciosisma_Sangre_de_Castellón.jpg|мини| '''Богородица од Гвадалупе''' (''Virgen de Guadalupe''), непознат автор, Манастир „Скапоцена крв“ (''Convento de la Sangre''), Кастељон де ла Плана, Шпанија.]] Поимот '''енкончадо''' (''enconchado'') се однесува на уметничка техника со комбинирани медиуми базирана на инкрустации [[Седеф|од седеф]] и маслено бои ,која се користела во [[Поткралство Нова Шпанија|Поткралството Нова Шпанија]] во текот на текот на XVII и XVIII век. Техниката првенствено се однесува на сликарството, но опфаќа и ограничен број примероци на мебел. Веројатно инспирирано од јапонската [[нанбан уметност]], сликарството енкончадо ја комбинирало преливањето на боите на седефот со слоеви на боја и лак за постигнување на посакуваниот пигмент. Семејството Гонзалез било зачетник на оваа техниката и ги изработило нејзините најзначајни примероци на подрачјето на денешно Мексико. Браќата и сестрите Хуан и Мигел ја создале серијата „ ''Освојување на Мексико“'', која се состоела од 24 инкрустирани панели подарени на [[Карло II (Шпанија)|Карло II од Шпанија]]. Повеќето од останатите зачувани слики се религиозна тематика и не се потпишани. Кога Гонзалезови престанале со производство најдоцна до 1740 година, нивната техника паднала во заборав. == Историја == === Дефиниција === Зборот ''енкончадо'' е современ термин што не се среќава во изворите од тој период. Потекнува од зборот школка (consha). Во 1950-тите, Мануел Тусен користел термини како што се ''láminas embutidas'' (инкрустрирани панели), ''tableros de concha'' (панели од школки) и ''embutidas de concha'' (инкрустрирани со школка).{{Sfn|Arisa|2022}} Дефиницијата за она што сега се нарекува ''енкончадо'' еволуирало од поимањето што опфаќало материјали како [[слонова коска]] и желкина школка кон фокус на седефот, материјал што ја рефлектира светлината и се наоѓа кај [[Мекотели|мекотелите]].<ref name="lopezosa">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.noticonquista.unam.mx/amoxtli/2546/2532|title=Los enconchados|last=Lopezosa Aparicio|first=Concepción|work=Noticonquista|publisher=National Autonomous University of Mexico (UNAM)|language=es|accessdate=15 June 2026}}</ref> Покрај седефот, сликите во техниката енкончадо се дефинирани и препознатливи и по нивните декоративни рамки.{{Sfn|Ocaña Ruiz|2024}} Техниката на инкрустација имала ограничена употреба и кај мебелот.{{Sfn|Ocaña Ruiz|2025}} Сликите во техниката Енкончадо веројатно биле инспирирани од јапонската нанбан уметност, но наместо лак користеле сликарски техники под европско влијание.{{Sfn|Ocaña Ruiz|2024}} Тие исто така го користеле седефот за да пренесат светлосни рефлексии, на пример, врз оклопи и ангелски крилја, додека ретко го користеле за изработка на лицата. Разновидноста на боите и самиот начин на сликање врз седефот ги разликува овие дела од другите стилови на инкрустација.{{Sfn|Villaseñor Black|2019}} === Потекло === Точното потекло на техниката енкончадо е нејасен. Нивното создавање било поврзано со размената на стоки и идеи меѓу Азија, Америка и Европа, до тој степен што Родриго Риверо Лејк претпоставувал дека нивните творци биле јапонски доселеници - теза што ја оспорувале од другите научници.{{Sfn|Villaseñor Black|2019}}{{Sfn|Ocaña Ruiz|2024}} Консолидацијата на [[Филипини|Филипините]] како дел од [[Шпанска Монархија|Шпанската Монархија]] и откривањето на трговски пат помеѓу Манила и Акапулко го овозможиле воспоставувањето на манилскиот галион во втората половина на XVI век, кој пренесувал сребрени шипки за Кина, а се враќал со мебел, порцелан и текстил од Азија.{{Sfn|Katzew|2025}} До 1573 година, со него пристигнала и јапонската уметност нанбан, име што значи „Јужни варвари“ бидејќи инкрустираниот лакиран прибор бил наменет и за извоз и за употреба од страна на европските мисионери во Јапонија.{{Sfn|Villaseñor Black|2019}} Јапонската уметност станала вообичаена глетка во Нова Шпанија помеѓу 1600 и 1650 година. Преку зголемената глобална трговија, таа извршила влијание и врз уметниците во Кина и Индија, како и во Европа.{{Sfn|Ocaña Ruiz|2025}} Она што ги прави делата ''енкончадо'' необични е тоа што лакираните предмети ''нанбан'', на кои тие имаат впечатлива сличност, престанале да се произведуваат неколку децении пред нивното создавање, кога ЈапонијаЈапонија ги затворила своите граници. Иако најраните примери можеби биле парчиња мебел инспириранi од држачите за книги нанбан,но потребни се дополнителни докази.{{Sfn|Ocaña Ruiz|2024}} Виласењор Блек го нагласува разновидниот тек на влијанија во глобалната трговска мрежа и наведува: „Уште поважно, ''енкончадосите'' се чини дека претставуваат нови пронајдоци од уметниците во Нова Шпанија“.{{Sfn|Villaseñor Black|2019}} Производството траело од околу 1660 до 1740 година. Малку е познато за Томас Гонзалез, првиот уметник посветен на енкончадосите. Неговите синови, Хуан и Мигел, ги дале најзначајните примероци. {{Sfn|Ocaña Ruiz|2025}} Во 1690-тите и првите децении на 18 век, други уметници ја користеле техниката пред нејзиниот пад.{{Sfn|Ocaña Ruiz|2024}} [[File:González_Family_biombo_enconchado_of_Siege_of_Belgrade_(with_Hunting_Scene_on_reverse)_c._1697-1701.jpg|лево|мини| Нетипичен пример за техниката енончадо што ја прикажува [[Опсада на Белград (1688)|опсадата на Белград]], (1688) [[Бруклински музеј|Музеј Бруклин]], [[Њујорк]].]] == Техника == Седефот (седеф) се формира кога слоеви од [[калциум карбонат]] создаваат рефлективна површина на внатрешноста на школките на мекотелите. Школките најверојатно потекнувале од видот ''Pinctada mazatlanica'' покрај западниот мексикански брег во [[Долна Калифорнија]] и можеби [[Оахака]].{{Sfn|Villaseñor Black|2019}} Анализата од 2024 година на ''Поклонение на мудреците'', што ја одржува [[Метрополитен (музеј)|Метрополитен музејот на уметност,]] забележува дека локалниот седеф, како нуспроизвод од собирањето [[Бисер|бисери]], би бил поевтин за семејството Гонзалез, но не може да се исклучи споредлив азиски вид како што е ''Pinctada margaritifera''.{{Sfn|Dismukes|Lazarte|Centeno|2024}} Исто така, било забележано присуство на перфорации на седефот, со едно од можните објаснувања е пренамена на школки.{{Sfn|Dismukes|Lazarte|Centeno|2024}} Нанбан техниката на уметност вклучувала до 200 слоја лак. Во техниката со енкончадос уметниците користеле мешавина од боја и лак за да постигнат сличен ефект.{{Sfn|Ocaña Ruiz|2024}} Пред сликањето, тежината на седефот барала како потпори да се користат дрвени штици, кои понекогаш биле платна со лен. На таблата се нанесувал тенок слој си гипс и била исцртувана сликата што требало да се претстави.<ref name="lopezosa" /> Последователните слоеви на боја и лак го создавалеа посакуваниот пигмент, а воедно ја зачувувале и природната иридесценција на материјалот. {{Sfn|Ocaña Ruiz|2024}} Резултатот би можел да ги подобри приказите на драперии и [[брокат]].{{Sfn|Villaseñor Black|2019}} == Постоечки дела == Постојат речиси 400 документирани слики од енкончадо техниката, од кои повеќето слики прикажуваат религиозни сцени.{{Sfn|Ocaña Ruiz|2024}} Се верува дека повеќето биле произведени за локална потрошувачка во вицекралската Нова Шпанија, при што најголемите слики не биле повисоки од 1,2 метри.{{Sfn|Villaseñor Black|2019}} Многу од преживеаните слики ги изгубиле своите препознатливи рамки.{{Sfn|Dismukes|Lazarte|Centeno|2024}} [[File:Cortés_entra_en_Zempoala_y_le_recibe_el_cacique_totonaca_Xicomecóatl_(enconchado)_-_siglo_XVII_-_Anónimo_novohispano_-_Museo_de_América.jpg|мини| Непотпишан панел што го прикажува Кортес, (''Unsigned panel depicting Cortés'') Музеј на Америка, Мадрид.]] Хуан и Мигел Гонзалез создале значајна серија со панели со приказ на шпанското освојување на Ацтечкато Царство, позната како серија „''Освојување на Мексико“''. Постојат пет познати серии, нарачани за богати покровители во Европа. До 20 век, четири од нив живееле во Европа, а петтиот во Америка. {{Sfn|Ocaña Ruiz|2024}} Оваа последна серија од 24 панели, потпишана од Мигел, се чува во Националниот музеј на убави уметности (''Museo Nacional de Bellas Artes'') во [[Буенос Аирес]], со исклучок на некои панели во приватни колекции. Друга серија, кој се чува во Националниот музеј за археологија во Мадрид, бил зачуван во Музејот на Америка (''Museo de América'').{{Sfn|Ocaña Ruiz|2012}} [[Прадо]] содржи серија од 24 панели подарени на [[Карло II (Шпанија)|Карло II од Шпанија]] како дел од Кралската колекција, забележливо потпишани од двајцата браќа. Била изложена во Музејот на Америка во 2023 година, заедно со шест панели од колекцијата на тој музеј и серија од 24 нарачани од Хосе Сармиенто де Ваљадарес, прв војвода од Атриско, вицекрал на Нова Шпанија.<ref name="jennings">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.athenaartfoundation.org/read/pearl-encrusted-the-conquest-of-mexico|title=A Pearl-Encrusted Account of 'The Conquest of Mexico': April Pick of the Month|last=Nicola Jennings|date=2023-04-03|work=Athena Art Foundation|accessdate=2026-06-13}}</ref> Ваљадарес, исто така, ги нарачал единствените примери на преклопни ситоа со техниката енкончадо, на кои се прикажани [[Опсада на Виена (1529)|Опсадата на Виена]] и [[Опсада на Белград (1688)|опсадата на Белград]].{{Sfn|Ocaña Ruiz|2024}} Николас Кореа, внук на сликарот Хуан Кореа, е меѓу ретките други познати автори. Потпишаниот приказ на Кореа од [[Свадбата во Кана]] во 1696 година моментално се чува во Хиспанското друштво на Америка (''Hispanic Society of America'').{{Sfn|Ocaña Ruiz|2025}} Агустин дел Пино создал најмалку три енкончадоси, на кои особено е прикажан Свети Франциск Ксавер, додека Педро Лопез Калдерон е друго познато име и малку се знае за уметникот кој на сликата на Богородица од Гвадалупе се потпишал како Рудолфо.{{Sfn|Ocaña Ruiz|2024}} Богородица од Гвадалупе, фигура од значителна важност во денешно Мексико, е најчестиот мотив во религиозните дела изработени во техниката енкончадо.{{Sfn|Villaseñor Black|2019}} == Галерија == <gallery> File:Las_bodas_de_Caná_-_1693_-_Nicolás_Correa.jpg|врска=Archivo:Las_bodas_de_Caná_-_1693_-_Nicolás_Correa.jpg|алт=Las bodas de Caná, Nicolás Correa, Hispanic Society of America, New York.| '''Свадбата во Кана''', Николас Кореа, Hispanic Society of America, Њујорк. Хиспанското друштво на Америка, Њујорк. File:San_José_y_el_Niño_Jesús_(enconchado)_-_Siglo_XVII_-_Anónimo_-_Monasterio_de_las_Descalzas_Renales_de_Madrid.jpg|врска=Archivo:San_José_y_el_Niño_Jesús_(enconchado)_-_Siglo_XVII_-_Anónimo_-_Monasterio_de_las_Descalzas_Renales_de_Madrid.jpg|алт=San José con el Niño Jesús, unknown author, Royal Collections Gallery, Madrid.| '''Свети Јосиф со Малиот Исус''', непознат автор, Галерија на кралските колекции, Мадрид. File:Virgen_de_Guadalupe_(enconchado)_-_1725_-_Museo_Franz_Mayer.jpg|врска=Archivo:Virgen_de_Guadalupe_(enconchado)_-_1725_-_Museo_Franz_Mayer.jpg|алт=Virgen de Guadalupe, unknown author, Museo Franz Mayer, Mexico City.| '''Богородица од Гвадалупе''', непознат автор, Музеј „Франц Мајер“, Мексико Сити. File:San_Diego_de_Alcalá_(enconchado)_-_Anónimo_-_Siglo_XVII_-_Philadelphia_Museum_of_Art.jpg|врска=Archivo:San_Diego_de_Alcalá_(enconchado)_-_Anónimo_-_Siglo_XVII_-_Philadelphia_Museum_of_Art.jpg|алт=San Diego de Alcalá, unknown author, Philadelphia Museum of Art, Philadelphia, PA.| '''Свети Диего од Алкала''', непознат автор, Музеј на уметноста во Филаделфија, (''Philadelphia Museum of Art''), Пенсилванија. </gallery> == Поврзано == * [[Нанбан уметност]] == Наводи == {{Наводи|30em}} === Библиографија === * {{Наведена книга|title=Visual culture and indigenous agency in the early Americas|last=Arisa|first=Miguel|date=2022|publisher=Brill|isbn=978-90-04-46810-8|editor-last=Frassani|editor-first=Alessia|location=Leiden Boston|pages=62-78|chapter=Luminosity in Mexican Enconchado Paintings and Conceptions of the Sacred}} * {{Наведено списание|last=Dismukes|first=Avalon H.|last2=Lazarte|first2=José L.|last3=Centeno|first3=Silvia A.|date=7 March 2024|title=New material connections in a mother-of-pearl Enconchado from the Viceroyalty of New Spain|journal=Heritage Science|volume=12|issue=1}} * {{Наведено списание|last=Katzew|first=Ilona|date=2025|title=Recentering the Globe: The Lure of Shells and Enconchado Furnishings in Spanish America|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00043079.2025.2442908|journal=The Art Bulletin|language=en|volume=107|issue=1|pages=9–41|doi=10.1080/00043079.2025.2442908|issn=0004-3079|url-access=subscription}} * {{Наведено списание|last=Ocaña Ruiz|first=Sonia I.|date=7 August 2012|title=Marcos enconchados: autonomía y apropiación de formas japonesas|journal=Anales del Instituto de Investigaciones Estéticas|volume=30|issue=92|pages=107–153|doi=10.22201/iie.18703062e.2008.92.2262|doi-access=free}} * {{Наведена книга|title=The Routledge Companion to Global Renaissance Art|last=Ocaña Ruiz|first=Sonia I.|date=2024|publisher=Routledge|isbn=9781003294986|editor-last=Campbell|editor-first=Stephen J|location=New York|chapter=Early Modern Artistic Globalization from Colonial Mexico: The Case of Enconchados|editor-last2=Porras|editor-first2=Stephanie}} * {{Наведена книга|title=La domesticación de Asia: El arte transpacífico en Nueva España en el siglo XVII|last=Ocaña Ruiz|first=Sonia Irene|date=2025|publisher=Prensas de la Universidad de Zaragoza|isbn=9788413409481}} * {{Наведена книга|title=Iberian empires and the roots of globalization|last=Villaseñor Black|first=Charlene|date=2019|publisher=Vanderbilt University Press|isbn=9780826522542|editor-last=del Valle|editor-first=Ivonne|location=Nashville|chapter=The Iridescent Enconchado|editor-last2=More|editor-first2=Anna|editor-last3=O'Toole|editor-first3=Rachel Sarah}} == Надворешни врски == * [https://jaimeeguiguren.com/publications/9-the-marvelous-enconchado-paintings-from-new-spain/ Прекрасните слики од Енкончадо од Нова Шпанија], содржат галерија од оригинални слики [[Категорија:Сликарски техники]] 9hiupjfaku7itijm2c3npfuz9602in8 0 1405006 5640862 2026-10-05T17:46:08Z Виолетова 1975 синоним 5640862 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Kitaibelia]] isla118tl1nve54gx9q3h97xp58eq8o 1 1405007 5640864 2026-10-05T17:53:58Z Виолетова 1975 Создадена страница со: {{СЗР}} 5640864 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1405008 5640867 2026-10-05T17:59:25Z Виолетова 1975 синоним 5640867 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Lathyrus aureus]] 3sjrls4eiqfda3d2txy6st2u0wyp5u4 0 1405009 5640869 2026-10-05T18:05:22Z Виолетова 1975 Создадена страница со: {{закосен наслов}} {{Speciesbox |image= |genus=Lathyrus |species= digitatus |authority= }} '''''Lathyrus digitatus''''' — [[Вид (биологија)|вид]] цветно растение од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[бобови]]. == Опис == А <ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Миц... 5640869 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} {{Speciesbox |image= |genus=Lathyrus |species= digitatus |authority= }} '''''Lathyrus digitatus''''' — [[Вид (биологија)|вид]] цветно растение од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[бобови]]. == Опис == А <ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1238}}</ref> == Во Македонија == Во [[Македонија]] расте по буковите и други мешовити шуми. Се посочува за преслапот на планината [[Бабуна (планина)|Бабуна]] и Воловец, западно од [[Дојран]]. == Наводи == {{Наводи}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 3mnukinmbyx0nlcexdfrphj2ccyxyyb 5640871 5640869 2026-10-05T18:06:30Z Виолетова 1975 5640871 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} {{Speciesbox |image=Lathyrus digitatus in Laspi1.JPG |genus=Lathyrus |species= digitatus |authority= [[B.Fedtsch.]] }} '''''Lathyrus digitatus''''' — [[Вид (биологија)|вид]] цветно растение од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[бобови]]. == Опис == А <ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1238}}</ref> == Во Македонија == Во [[Македонија]] расте по . == Наводи == {{Наводи}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Македонија]] p5ym3rib54af3x9yx8l6f4e01v8n4t0 5640876 5640871 2026-10-05T18:16:24Z Виолетова 1975 5640876 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} {{Speciesbox |image=Lathyrus digitatus in Laspi1.JPG |genus=Lathyrus |species= digitatus |authority= [[B.Fedtsch.]] }} '''''Lathyrus digitatus''''' — [[Вид (биологија)|вид]] цветно растение од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[бобови]]. == Опис == Ова е повеќегодишно тревесто растение, разгрането од основата, голо или со ретки влакна, високо 20-40 см. Стеблото е тенко, вертикално, во основата лачно искривено, голо, не е крилесто, а коренот е грутчесто здебелен. Листовите се со 1-2 пара ливчиња, а на врвот со осилка, со многу куса дршка или приседнати, прилисниците се полустреловидни, линејно-ланцетни, 6-8 мм долги, со зашилени врвови. Соцветијата се со 3-8 цвета, чашката е 6-9 мм долга, гола, запците на чашката се триаглесто ланцетни. Венчето е пурпурно до пурпурно-виолетово, мешунката е долга 40-70 мм, 5-9 мм широка, гола, кафеава, со 5-7 семки.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1238-1239}}</ref> == Во Македонија == Во [[Македонија]] расте по варовничките камењари. Видот е познат за планината [[Серта]], кај село [[Калањево]], [[Валандово]], [[Струга]] над [[Радожда]] и планината [[Галичица]].<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Македонија]] gw4splivbymc1bwdhpr3hrs6ej6ok5u 0 1405010 5640872 2026-10-05T18:08:25Z Виолетова 1975 Создадена страница со: {{закосен наслов}} {{Speciesbox |image= |genus=Lathyrus |species= digitatus |authority= [[]] }} '''''Lathyrus pannonicus''''' — [[Вид (биологија)|вид]] цветно растение од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[бобови]]. == Опис == А <ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=... 5640872 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} {{Speciesbox |image= |genus=Lathyrus |species= digitatus |authority= [[]] }} '''''Lathyrus pannonicus''''' — [[Вид (биологија)|вид]] цветно растение од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[бобови]]. == Опис == А <ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1238}}</ref> == Во Македонија == Во [[Македонија]] расте по . == Наводи == {{Наводи}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Македонија]] fp833nozb0qdg67io84a8r88e9tcpjr 5640879 5640872 2026-10-05T18:18:59Z Виолетова 1975 5640879 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} {{Speciesbox |image=LATHYRUS PANNONICUS - MONTSEC - IB-974 (Guixó pannònic).jpg |genus=Lathyrus |species= pannonicus |authority= [[Garcke]] }} '''''Lathyrus pannonicus''''' — [[Вид (биологија)|вид]] цветно растение од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[бобови]]. == Опис == А <ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1238}}</ref> == Во Македонија == Во [[Македонија]] расте по . == Наводи == {{Наводи}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 289b39hwzdul4zzfzlcxxj7dwfe3xsf 5640880 5640879 2026-10-05T18:19:29Z Виолетова 1975 Виолетова ја премести страницата [[Lathyrus pannonicus]] на [[Панонски граор]] 5640879 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} {{Speciesbox |image=LATHYRUS PANNONICUS - MONTSEC - IB-974 (Guixó pannònic).jpg |genus=Lathyrus |species= pannonicus |authority= [[Garcke]] }} '''''Lathyrus pannonicus''''' — [[Вид (биологија)|вид]] цветно растение од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[бобови]]. == Опис == А <ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1238}}</ref> == Во Македонија == Во [[Македонија]] расте по . == Наводи == {{Наводи}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 289b39hwzdul4zzfzlcxxj7dwfe3xsf 5640882 5640880 2026-10-05T18:20:04Z Виолетова 1975 5640882 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image=LATHYRUS PANNONICUS - MONTSEC - IB-974 (Guixó pannònic).jpg |genus=Lathyrus |species= pannonicus |authority= [[Garcke]] }} '''''Lathyrus pannonicus''''' — [[Вид (биологија)|вид]] цветно растение од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[бобови]]. == Опис == А <ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1238}}</ref> == Во Македонија == Во [[Македонија]] расте по . == Наводи == {{Наводи}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Македонија]] cv0r2yx6dcw5m0j5ng2t9o6iwityfta 5640887 5640882 2026-10-05T18:26:23Z Виолетова 1975 5640887 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image=LATHYRUS PANNONICUS - MONTSEC - IB-974 (Guixó pannònic).jpg |genus=Lathyrus |species= pannonicus |authority= [[Garcke]] }} '''''Lathyrus pannonicus''''' — [[Вид (биологија)|вид]] цветно растение од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[бобови]]. == Опис == Ова е повеќегодишно тревесто растение високо 15-50 см, голо или со ретки влакна, од основата разгрането, со корења вретеновидно здебелени. Стебленцата се вертикални, без крила, голи, и со надолжни ребра. Листовите се со 1-3 пара ливчиња, а на врвот со осилка. Соцветието е со 3-6 цвета, дршката на соцветието е покуса од должината на пазувниот лист. Чашката е 6 мм долга, гола, во горниот дел во основата торбесто подуена. Венчето е 12-16 мм долго, жолто, проширениот дел на барјачето е вертикално исправен и со свртени рабови наназад. Мешунката е 30-60 мм долга, светлокафеава, гола, со 12-20 семки.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1239}}</ref> == Во Македонија == Во [[Македонија]] се среќаваат две варијанти: subsp. ''pannonicus'' - познат за Жеденска Клисура, Мавровско, Кавадарци и село Рожден.<ref name=":0" /> subsp. ''collinus'' - познат за Куманово.<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 7khvhplusigbz48j258c5l7ciycwv9t 0 1405011 5640873 2026-10-05T18:08:48Z Виолетова 1975 Создадена страница со: {{закосен наслов}} {{Speciesbox |image= |genus=Lathyrus |species= laxiflorus |authority= [[]] }} '''''Lathyrus laxiflorus''''' — [[Вид (биологија)|вид]] цветно растение од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[бобови]]. == Опис == А <ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=... 5640873 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} {{Speciesbox |image= |genus=Lathyrus |species= laxiflorus |authority= [[]] }} '''''Lathyrus laxiflorus''''' — [[Вид (биологија)|вид]] цветно растение од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[бобови]]. == Опис == А <ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1238}}</ref> == Во Македонија == Во [[Македонија]] расте по . == Наводи == {{Наводи}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Македонија]] i5njshn2gvvjzn69a15wrf3mtwcpef8 5641237 5640873 2026-10-06T11:19:19Z Виолетова 1975 5641237 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} {{Speciesbox |image=Lathyrus laxiflorus Flower.JPG |genus=Lathyrus |species= laxiflorus |authority= [[Kuntze]] }} '''''Lathyrus laxiflorus''''' — [[Вид (биологија)|вид]] цветно растение од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[бобови]]. == Опис == А <ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1238}}</ref> == Во Македонија == Во [[Македонија]] расте по . == Наводи == {{Наводи}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 8vy1r6u67gjeaibe52q6pozrcjc6cod 0 1405013 5640875 2026-10-05T18:09:32Z Виолетова 1975 Создадена страница со: {{закосен наслов}} {{Speciesbox |image= |genus=Lathyrus |species= saxatilis |authority= [[]] }} '''''Lathyrus saxatilis''''' — [[Вид (биологија)|вид]] цветно растение од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[бобови]]. == Опис == А <ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=М... 5640875 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} {{Speciesbox |image= |genus=Lathyrus |species= saxatilis |authority= [[]] }} '''''Lathyrus saxatilis''''' — [[Вид (биологија)|вид]] цветно растение од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[бобови]]. == Опис == А <ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1238}}</ref> == Во Македонија == Во [[Македонија]] расте по . == Наводи == {{Наводи}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Македонија]] gohiehvt7hp2iq1r3e5kgzum5vy8weh 1 1405014 5640878 2026-10-05T18:16:41Z Виолетова 1975 Создадена страница со: {{СЗР}} 5640878 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1405015 5640881 2026-10-05T18:19:29Z Виолетова 1975 Виолетова ја премести страницата [[Lathyrus pannonicus]] на [[Панонски граор]] 5640881 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Панонски граор]] 8d8ehwsjojuoa37ywyqdzsv4ixav09j 1 1405016 5640883 2026-10-05T18:20:15Z Виолетова 1975 Создадена страница со: {{СЗР}} 5640883 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1405017 5640888 2026-10-05T18:27:08Z Виолетова 1975 Пренасочување кон [[Панонски граор]] 5640888 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Панонски граор]] k3mqdpiwlqii0xb0xuqu5zbfc1zoxn7 1 1405018 5640893 2026-10-05T18:33:32Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{Сзр}} 5640893 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 1 1405019 5640896 2026-10-05T18:39:23Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{Сзр}} 5640896 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 0 1405020 5640902 2026-10-05T18:57:24Z 19user99 72391 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1364390824|Mail art]]“ 5640902 wikitext text/x-wiki [[File:GGalantai-mailartwork(c.1989).jpg|десно|мини|300x300пкс| Поштенска уметност од Ѓерѓ Галантаи, 1981 година]] [[Категорија:Постмодерна уметност]] [[Категорија:Уметнички техники]] [[Категорија:Уметнички медиуми]] [[Категорија:Жанрови на ликовната уметност]] i6uda91b0zvysonv3vbcewl4qrhdvgb 5640909 5640902 2026-10-05T19:18:57Z 19user99 72391 5640909 wikitext text/x-wiki [[File:GGalantai-mailartwork(c.1989).jpg|десно|мини|300x300пкс| Поштенска уметност од Ѓерѓ Галантаи, 1981 година]] [[File:GGalantai-mailartwork(c.1989).jpg|десно|мини|300x300пкс| Поштенска уметност од Ѓерѓ Галантаи, 1981 година]] '''Поштенска уметност''', познат и како '''мејл-арт''' и '''кореспонденциска уметност''' — уметничко движење насочено кон испраќање дела од мал формат преку [[Пошта|поштенската служба]]. Се развил од она што на крајот станало Њујоршко кореспонденсиско училиште на Реј Џонсон и од движењата на [[Флуксус]] во 1960-тите. Оттогаш се развил во глобално движење кое трае и денес. ==Одлики== Медиумите што најчесто се користат во мејл-артот вклучуваат разгледници, хартија, колаж од најдени или рециклирани слики и предмети, гумени печати, марки создадени од уметници (наречени артистампи) и боја, но можат да вклучуваат и музика, звучна уметност, поезија или се што може да стане во плик и да се испрати по пошта. Мејл-артот се смета за уметност штом ќе биде испратен. Мејл-уметниците редовно повикуваат на мејл-арт на одредена тема за употреба на изложби (често без жири).<ref name=MOCA /><ref name=UB>{{cite web|title=Mail Art|url=http://digital.lib.buffalo.edu/cdm/landingpage/collection/LIB-PC001|work=Digital Collections, University at Buffalo Libraries|access-date=11 April 2013}}</ref> Мејл-уметниците ја ценат меѓусебната поврзаност со други уметници. Оваа уметничка форма промовира егалитарен начин на создавање што често ги заобиколува официјалните системи за дистрибуција и одобрување на уметноста, како што се уметничкиот пазар, музеите и галериите. Мејл-уметниците се потпираат на својата алтернативна „аутсајдерска“ мрежа како основен начин за споделување на своите дела, наместо да зависат од можноста да најдат и обезбедат изложбен простор.<ref name=Oberlin>{{cite web|title=Mail Art @ Oberlin|url=http://www.oberlin.edu/library/art/mailart/|publisher=Oberlin College Art Library|access-date=11 April 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130403130316/http://www.oberlin.edu/library/art/mailart/|archive-date=3 April 2013}}</ref><ref>{{cite book|author1=Richard Kostelanetz|author2=H. R. Brittain|title=A Dictionary of the Avant-gardes|url=https://books.google.com/books?id=NZX85xdr6boC|year=2001|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-93764-1|page=388}}</ref> Мејл-артот може да се гледа како претходник на сајбер-заедниците основани на интернетот.<ref name=MarkBloch>{{cite journal|last=Bloch|first=Mark|journal=New Observations, No. 126, the Art is in the Mail(ing)|date=Summer 2000|url=http://www.panmodern.com/newobservations.html|title=Communities Collaged: Mail Art and The Internet|access-date=15 January 2022}}</ref> ==Историја== [[File:RayJohnson invite1970.jpg|right|thumb|Покана на Реј Џонсон за првата изложба на мејл-арт, 1970 г.]] Уметникот Едвард М. Планкет тврди дека комуникацијата како уметничка форма е древна традиција; тој претпоставува (во шеговит тон) дека мејл-артот започнал кога [[Клеопатра]] се дала да ја достават кај [[Гај Јулиј Цезар|Јулиј Цезар]] завиткана во килим.<ref name=Plunkett>{{cite journal|last=Plunkett|first=Edward M.|title=The New York Correspondence School|journal=Art Journal|year=1977|issue=Spring|url=http://www.artpool.hu/Ray/Publications/Plunkett.html|access-date=11 April 2013}}</ref> ===Реј Џонсон, Њујоршко кореспонденсиско училиште и Флуксус=== Американскиот уметник Реј Џонсон се смета за првиот мејл-уметник.<ref name=MOCA>{{cite web|title=Mail Art|url=http://www.moca.org/pc/viewArtTerm.php?id=22|work=Collection: MOCA's First Thirty Years|publisher=MOCA: The Museum of Contemporary Art, Los Angeles|access-date=11 April 2013}}</ref><ref name=Phillpot>{{cite book|last=Phillpot|first=Clive|title=Eternal Network: A Mail Art Anthology|year=1995|publisher=University of Calgary Press|location=Canada|url=http://www.artpool.hu/Ray/Publications/Phillpot.html|editor=Chuck Welch|access-date=11 April 2013}}</ref> Експериментите на Џонсон со уметност во поштата започнале во 1943 година, а испраќањето упатства и барањето активност од примателите започнало во средината на 1950-тите со испраќањето на неговите „мотикоси“, со што мејл-артот добил нацрт за слободна размена на уметност по пошта.<ref name=MOCA /><ref>Francesco Vincitorio, "Informalista o videoartista? Le tendenze artistiche dagli anni '40 ad oggi", L'Espresso n.44, 7 November 1982{{full citation needed|date=January 2013}}</ref> Терминот „мејл-арт“ е скован во 1960-тите.<ref name=Plunkett /> Во 1962 година, Планкет го скова терминот „Њујоршко кореспонденциско училиште“ за да ги означи активностите на Џонсон; Џонсон го прифати овој назив, но понекогаш намерно го пишуваше погрешно како „кореспонденсиско“.<ref name=Plunkett /> Намерното погрешно пишување било карактеристично за разиграниот дух на Кореспонденсиското училиште и неговите акции.<ref name=Danto>{{cite magazine|last=Danto|first=Arthur C.|magazine=The Nation|date=March 11, 1999|url=https://www.thenation.com/article/archive/correspondance-school-art/|title=Correspondance School Art|access-date=25 January 2023}}</ref> Повеќето членови на Кореспонденсиското училиште се прилично непознати, а писмата што ги испраќале, често со едноставни цртежи или налепници, честопати го упатувале примателот да изврши некоја прилично едноставна дејност. Делото на Џонсон се состои првенствено од писма, често дополнети со шарени цртежи и пораки отпечатени со гумен печат, кои им ги испраќал на пријателите и познаниците. Кореспонденсиското училиште било мрежа од поединци кои биле уметници поради својата подготвеност да играат заедно и да го ценат хуморот на Џонсон. Еден пример за активностите на Кореспонденсиското училиште се состоел во свикување средби на фан-клубови, како на пример оној посветен на актерката [[Ана Меј Вонг]]. Многу од пораките на Џонсон до неговата мрежа содржеле рачно нацртана верзија на она што станало негово лично лого или алтер его – глава на зајак.<ref name=Danto /> Во интервју од 1968 година, Џонсон објаснил дека пишуваната кореспонденција му била интересна поради ограничувањата што ги става врз вообичаената меѓусебна интеракција и преговарање што ја сочинуваат комуникацијата меѓу поединците. Кореспонденцијата е „начин да се пренесе порака или некаква идеја до некого што не е вербално; тоа не е конфронтација на две лица. Тоа е предмет што се отвора, најверојатно, во приватност, и пораката се разгледува&nbsp;... Го гледате предметот и, во зависност од степенот на вашиот интерес, тој многу директно ви го пренесува она што е таму“.<ref name=AAAOH>{{cite web|title=Oral history interview with Ray Johnson, 1968 Apr. 17|url=http://www.aaa.si.edu/collections/interviews/oral-history-interview-ray-johnson-13236|work=Archives of American Art|publisher=Smithsonian Institution|access-date=11 April 2013}}</ref> Во 1970 година, Џонсон и Марша Такер ја организираа Изложбата на Њујоршкото кореспонденциско училиште во Музејот Витни во Њујорк, која беше првата значајна јавна изложба на жанрот мејл-арт.<ref name=MOCA /> На 5 април 1973 година, Џонсон ја прогласи „смртта“ на Њујоршкото кореспонденсиско училиште во необјавено писмо до одделот за читуљи на „Њујорк тајмс“ и во копии што ги разоспла на својата мрежа. Сепак, тој продолжи да се занимава со мејл-арт и по тоа.<ref name=AAALippardLetter>{{cite web|title=Ray Johnson mail art to Lucy R. Lippard, 1965 June 29|url=http://www.aaa.si.edu/collections/images/detail/ray-johnson-mail-art-to-lucy-r-lippard-13544|work=Archives of American Art|publisher=Smithsonian Institution|access-date=11 April 2013}}</ref><ref name=RJEstate-bio>{{cite web|title=Ray Johnson Biography|url=http://www.rayjohnsonestate.com/biography/|publisher=Ray Johnson Estate|access-date=11 April 2013}}</ref> Иако голем дел од делата на Џонсон првично биле поклонети, тоа не го спречило да добијат пазарна вредност. За [[Енди Ворхол]] се наведува дека рекол дека „би платил десет долари за било што од Џонсон“.<ref>Stewart Home, ''The Assault On Culture'', Aporia Press & Unpopular Books, London 1988</ref> Во својот дијаграм од 1973 година што го прикажува развојот и опсегот на [[Флуксус]], Џорџ Мачунас го вклучил мејл-артот меѓу активностите што ги практикувал уметникот на Флуксус Робер Филију.<ref>Hendricks, Jon (1988). ''Fluxus Codex'', New York: Harry N. Abrams, pp. 329–333. {{ISBN|978-0-8109-0920-5}}</ref> Филију го скова терминот „Вечна мрежа“, кој станал синоним за мејл-арт.<ref name=Bloch>{{cite book|last=Bloch|first=Mark|title=Amazing Letters: The Life and Art of David Zack|chapter-url=http://www.panmodern.com/zack-article.html|editor=Istvan Kantor|access-date=11 April 2013|chapter=An Authentik and Historikal Discourse On the Phenomenon of David Zack, Mail Artist}}</ref> Други уметници на Флуксус од раните 1960-ти се вклучени во создавањето на уметнички поштенски марки (Роберт Вотс, „Автомат за марки“, 1963), разгледници (Бен Вотје, „Изборот на поштарот“, 1965: разгледница со различна адреса на секоја страна) и други дела поврзани со поштенскиот медиум.{{citation needed|date=January 2013}} Навистина, мрежата на мејл-арт брои многу членови на Флуксус меѓу своите најрани учесници. Иако Џонсон не се сметал директно за член на училиштето Флуксус, неговите интереси и ставови биле во согласност со оние на голем број уметници на Флуксус.<ref name=Danto /><ref name=AAAOH /> [[File:CrackerJackKid Envelope1984.jpg|right|thumb|Марка и плик од мејл-арт со официјален поштенски печат по повод Колтовата годишнина – Чак Велч, познат како Крекер Џек Кид, 1984 г.]] ===Во 1970-тите и 1980-тите години=== Во 1970-тите, практикувањето на мејл-артот значително порасна, обезбедувајќи евтин и флексибилен канал на изразување за културните аутсајдери. Во Канада, уметничките колективи Банка на слики и Џенерал Аидија се прогласени за клучни во раната историја на вмрежувањето и општествената интеракција како уметност.<ref>{{Cite web|last=Bloch|first=Mark|title=A look at three Canadian artists known as the Image Bank: Michael Morris, Vincent Trasov and Gary Lee-Nova|url=https://whitehotmagazine.com/articles/vincent-trasov-gary-lee-nova/5137|access-date=2022-02-01|website=Whitehot Magazine}}</ref> Кореспонденциската уметност била особено раширена таму каде што државната цензура спречувала слободно циркулирање на алтернативни идеи, како во одредени земји зад Железната завеса или во Јужна Америка.<ref>{{cite journal|last=Jacob|first=John|title=East/West: Mail Art & Censorship|journal=PostHype|year=1985|volume=4|issue=1|issn=0743-6025}}</ref> Растот на значајна заедница на мејл-арт, со пријателства родени од личната кореспонденција и, сѐ почесто, од меѓусебни посети,<ref>{{cite journal|last=Lloyd|first=Ginny|title=The Mail Art Community in Europe|journal=Umbrella Magazine|year=1981|volume=5|issue=1}}</ref> довел во 1980-тите до организирање на неколку фестивали, средби и конвенции каде што вмрежувачите можеле да се сретнат, дружат, настапуваат, изложуваат и планираат понатамошни соработки. Меѓу овие настани биле фестивалите Интер Дада организирани во Калифорнија во раните 1980-ти<ref name=Ross>{{cite news|last=Ross|first=Janice|title=A gleefully rebellious festival of dada|url=https://1.bp.blogspot.com/__IZN7YDU3d4/S_aip9CJ4WI/AAAAAAAAAmU/gS467sN7lZQ/s1600/reibunedada.jpg|access-date=11 April 2013|newspaper=Oakland Tribune|date=August 26, 1984|location=Art: The Tribune Calendar}}</ref> и Децентрализираниот конгрес на мејл-арт од 1986 година.<ref name=HRFrickerOberlin>{{cite web|title=Hans-Reudi Fricker|url=http://www.oberlin.edu/library/art/mailart/bios/fricker.html|work=Mail Art @ Oberlin|publisher=Oberlin College & Conservatory|access-date=11 April 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130903031741/http://www.oberlin.edu/library/art/mailart/bios/fricker.html|archive-date=3 September 2013}}</ref> Во 1984 година, кураторката Рони Коен организираше изложба за Френклин Фарнис во Њујорк, наречена „Мејл-арт некогаш и сега“.<ref>{{cite web|title=Mail Art From 1984 Franklin Furnace Exhibition|url=http://www.franklinfurnace.org/research/projects/flow/mailart/mailartf.html|publisher=Franklin Furnace|access-date=25 January 2014|archive-date=2 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202190845/http://www.franklinfurnace.org/research/projects/flow/mailart/mailartf.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Mark|first=Bloch|title=Franklin Furnace Fracas|url=http://www.panmodern.com/franklinfurnace.html|publisher=panmodern.com|access-date=25 January 2014}}</ref> Изложбата требаше да има историски аспект, како и да прикажува нов мејл-арт, а за да ги усогласи двата аспекта, Коен ги уреди материјалите испратени до Френклин Фарнис, прекршувајќи го неписаниот, но општо прифатен обичај дека сите испратени дела мора да бидат прикажани. Намерата за уредување била протолкувана како цензура, што резултирало со панел-дискусија во два дела, спонзорирана од „Уметници зборуваат за уметноста“ (организирана од мејл-уметникот Карло Питоре и водена од уметничкиот критичар Роберт К. Морган) во февруари истата година, каде што Коен и мејл-уметниците требаше да дебатираат за спорните прашања. Ноќта пред вториот панел, на 24 февруари, Карло Питоре, Џон П. Џејкоб, Чак Велч, познат како Крекер Џек Кид, Дејвид Коул и Џон Хелд Џуниор подготвија изјава со која ѝ бараат на Коен да се повлече од улогата модераторка на панелот. Велч ја прочита изјавата според која од Коен се бараше да остане на панелот, но да се откаже од правото да го модерира. Наместо да остане, Коен избра да го напушти настанот. По извесно препукување и меѓу панелистите и меѓу публиката, Коен си замина, велејќи: „Забавувајте се, момци.“ Нејзината придружба излезе заедно со неа за време на последователниот метеж.<ref>{{cite news|title=International MailArt—Part II: The New Cultural Strategy|last=Heisler|first=Faith|year=1984|issue=4|volume=9|page=18|journal=Women Artists News}}</ref> Исклучените дела на крајот ги додадоа во изложбата вработените во Френклин Фарнис, но настаните околу неа и панелите открија идеолошки пукнатини во заедницата на мејл-арт. Истовремено разгорувајќи го пламенот и документирајќи го степенот до кој веќе доминирала мала, претежно машка група уметници, дискусиите беа транскрибирани и објавени од панелистот Џон П. Џејкоб во неговиот краткотраен зин за мејл-арт ПостХајп.<ref>{{cite journal|last=Jacob|first=John|title=Mailart: A Partial Anatomy|journal=PostHype|year=1984|volume=3|issue=1|issn=0743-6025}}</ref> Во писмо до панелистот Марк Блок, Реј Џонсон (кој не беше панелист) коментираше за обратната цензура и сексизмот на настанот.<ref>{{cite web|last=Mark|first=Bloch|title=Ray Johnson's letter to me after the event, questioning the issue of sexism.|url=http://www.panmodern.com/ray-atoa-letter.jpg|publisher=panmodern.com|access-date=25 January 2014}}</ref> Подемот на средбите и конгресите на мејл-арт кон крајот на 1980-тите, и артикулирањето на разни „изми“ прогласени од нивните основачи како движења во рамките на мејл-артот, делумно беа одговор на пукнатините направени видливи од настаните околу изложбата во Френклин Фарнис.<ref>{{cite book|last=Jacob|first=John|title=The Coffee Table Book of Mail Art: The Intimate Letters of J. P. Jacob, 1981–1987|year=1987|publisher=Riding Beggar Press|location=New York|url=http://arcade.nyarc.org:80/record=b569546~S8}}</ref> Дури и ако „туризмот“ бил предложен сатирично како ново движење од Х. Р. Фрикер, швајцарски мејл-уметник кој бил еден од организаторите на Конгресот на мејл-арт во 1986 година, мејл-артот во својата чиста форма сепак би продолжил да функционира без личната средба меѓу таканаречените вмрежувачи.<ref name=HRFrickerOberlin /> Во средината на 1980-тите, Фрикер и Блок, во двојазично „Отворено писмо до сите во мрежата“<ref>Bloch, Mark and Fricker, Hans Ruedi. "Phantastische Gebete Revisited" in ''Panmag International Magazine'' 6, ISSN 0738-4777, February 1984. p. 8.</ref> изјавија: „1) Важна функција на изложбите и другите групни проекти во мрежата е: да се отворат канали кон други човечки суштества. 2) Откако вашата изложба ќе биде прикажана и документацијата испратена, или откако ќе примите таква документација со список на адреси, ''користете ги каналите!'' 3) Создадете кореспонденција од личност до личност... 4) Имате своја уникатна енергија што можете да им ја дадете на другите преку вашето дело: визуелна, звучна, вербална итн. 5) Оваа енергија најдобро се користи кога се разменува за енергија од друга личност со исти намери. 6) моќта на мрежата е во квалитетот на директната кореспонденција, а не во квантитетот.“ Манифестот завршува со: „Ова го научивме од сопствените грешки.“<ref>Röder, Kornelia "H. R. Fricker, Mail Art and Social Networks", HR Fricker: Conquer the Living Rooms of the World, Kunstmuseum Thurgau, Warth, Switzerland: Edition Fink, 2014, p. 38.</ref> ===1990-тите години и влијанието на ерата на интернетот=== [[File:Paulo bruscky and david horvitz.JPG|thumb|Американскиот мејл-уметник Дејвид Хорвиц (активен од 2000-тите) се сретнува со бразилскиот мејл-уметник Паулу Бруски (активен од 1970-тите) во Берлин, Германија, во ноември 2015 г.]] Во 1994 година, холандскиот мејл-уметник Руд Јансен започна серија мејл-интервјуа, која стана влијателен придонес во областа на мејл-артот.<ref> Ruud Janssen, ''Mail-Interviews'', Tilburg 1994–2001 </ref> До 1990-тите години, мејл-артот го достигнал својот врв во поглед на глобалните поштенски активности, а мејл-уметниците, свесни за растечките поштенски тарифи, започнувале со постепена миграција на колективните уметнички проекти кон мрежата и кон нови, поевтини форми на дигитална комуникација.<ref>Guy Bleus (Ed.), ''Re: The E-Mail-Art & Internet-Art Manifesto'', in: ''E-Pêle-Mêle: Electronic Mail-Art Netzine'', Vol.III, n° 1, T.A.C.-42.292, Hasselt, 1997.</ref> Интернетот овозможил побрзо ширење на повиците (поканите) за мејл-арт и го поттикнал вклучувањето на новодојденци. [[Категорија:Постмодерна уметност]] [[Категорија:Уметнички техники]] [[Категорија:Уметнички медиуми]] [[Категорија:Жанрови на ликовната уметност]] bjohx71blqikcci6878bvmjl21kxatz 5640911 5640909 2026-10-05T19:22:43Z 19user99 72391 5640911 wikitext text/x-wiki [[File:GGalantai-mailartwork(c.1989).jpg|десно|мини|300x300пкс| Поштенска уметност од Ѓерѓ Галантаи, 1981 година]] '''Поштенска уметност''', познат и како '''мејл-арт''' и '''кореспонденциска уметност''' — уметничко движење насочено кон испраќање дела од мал формат преку [[Пошта|поштенската служба]]. Се развил од она што на крајот станало Њујоршко кореспонденсиско училиште на Реј Џонсон и од движењата на [[Флуксус]] во 1960-тите. Оттогаш се развил во глобално движење кое трае и денес. ==Одлики== Медиумите што најчесто се користат во мејл-артот вклучуваат разгледници, хартија, колаж од најдени или рециклирани слики и предмети, гумени печати, марки создадени од уметници (наречени артистампи) и боја, но можат да вклучуваат и музика, звучна уметност, поезија или се што може да стане во плик и да се испрати по пошта. Мејл-артот се смета за уметност штом ќе биде испратен. Мејл-уметниците редовно повикуваат на мејл-арт на одредена тема за употреба на изложби (често без жири).<ref name=MOCA /><ref name=UB>{{cite web|title=Mail Art|url=http://digital.lib.buffalo.edu/cdm/landingpage/collection/LIB-PC001|work=Digital Collections, University at Buffalo Libraries|access-date=11 April 2013}}</ref> Мејл-уметниците ја ценат меѓусебната поврзаност со други уметници. Оваа уметничка форма промовира егалитарен начин на создавање што често ги заобиколува официјалните системи за дистрибуција и одобрување на уметноста, како што се уметничкиот пазар, музеите и галериите. Мејл-уметниците се потпираат на својата алтернативна „аутсајдерска“ мрежа како основен начин за споделување на своите дела, наместо да зависат од можноста да најдат и обезбедат изложбен простор.<ref name=Oberlin>{{cite web|title=Mail Art @ Oberlin|url=http://www.oberlin.edu/library/art/mailart/|publisher=Oberlin College Art Library|access-date=11 April 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130403130316/http://www.oberlin.edu/library/art/mailart/|archive-date=3 April 2013}}</ref><ref>{{cite book|author1=Richard Kostelanetz|author2=H. R. Brittain|title=A Dictionary of the Avant-gardes|url=https://books.google.com/books?id=NZX85xdr6boC|year=2001|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-93764-1|page=388}}</ref> Мејл-артот може да се гледа како претходник на сајбер-заедниците основани на интернетот.<ref name=MarkBloch>{{cite journal|last=Bloch|first=Mark|journal=New Observations, No. 126, the Art is in the Mail(ing)|date=Summer 2000|url=http://www.panmodern.com/newobservations.html|title=Communities Collaged: Mail Art and The Internet|access-date=15 January 2022}}</ref> ==Историја== [[File:RayJohnson invite1970.jpg|right|thumb|Покана на Реј Џонсон за првата изложба на мејл-арт, 1970 г.]] Уметникот Едвард М. Планкет тврди дека комуникацијата како уметничка форма е древна традиција; тој претпоставува (во шеговит тон) дека мејл-артот започнал кога [[Клеопатра]] се дала да ја достават кај [[Гај Јулиј Цезар|Јулиј Цезар]] завиткана во килим.<ref name=Plunkett>{{cite journal|last=Plunkett|first=Edward M.|title=The New York Correspondence School|journal=Art Journal|year=1977|issue=Spring|url=http://www.artpool.hu/Ray/Publications/Plunkett.html|access-date=11 April 2013}}</ref> ===Реј Џонсон, Њујоршко кореспонденсиско училиште и Флуксус=== Американскиот уметник Реј Џонсон се смета за првиот мејл-уметник.<ref name=MOCA>{{cite web|title=Mail Art|url=http://www.moca.org/pc/viewArtTerm.php?id=22|work=Collection: MOCA's First Thirty Years|publisher=MOCA: The Museum of Contemporary Art, Los Angeles|access-date=11 April 2013}}</ref><ref name=Phillpot>{{cite book|last=Phillpot|first=Clive|title=Eternal Network: A Mail Art Anthology|year=1995|publisher=University of Calgary Press|location=Canada|url=http://www.artpool.hu/Ray/Publications/Phillpot.html|editor=Chuck Welch|access-date=11 April 2013}}</ref> Експериментите на Џонсон со уметност во поштата започнале во 1943 година, а испраќањето упатства и барањето активност од примателите започнало во средината на 1950-тите со испраќањето на неговите „мотикоси“, со што мејл-артот добил нацрт за слободна размена на уметност по пошта.<ref name=MOCA /><ref>Francesco Vincitorio, "Informalista o videoartista? Le tendenze artistiche dagli anni '40 ad oggi", L'Espresso n.44, 7 November 1982{{full citation needed|date=January 2013}}</ref> Терминот „мејл-арт“ е скован во 1960-тите.<ref name=Plunkett /> Во 1962 година, Планкет го скова терминот „Њујоршко кореспонденциско училиште“ за да ги означи активностите на Џонсон; Џонсон го прифати овој назив, но понекогаш намерно го пишуваше погрешно како „кореспонденсиско“.<ref name=Plunkett /> Намерното погрешно пишување било карактеристично за разиграниот дух на Кореспонденсиското училиште и неговите акции.<ref name=Danto>{{cite magazine|last=Danto|first=Arthur C.|magazine=The Nation|date=March 11, 1999|url=https://www.thenation.com/article/archive/correspondance-school-art/|title=Correspondance School Art|access-date=25 January 2023}}</ref> Повеќето членови на Кореспонденсиското училиште се прилично непознати, а писмата што ги испраќале, често со едноставни цртежи или налепници, честопати го упатувале примателот да изврши некоја прилично едноставна дејност. Делото на Џонсон се состои првенствено од писма, често дополнети со шарени цртежи и пораки отпечатени со гумен печат, кои им ги испраќал на пријателите и познаниците. Кореспонденсиското училиште било мрежа од поединци кои биле уметници поради својата подготвеност да играат заедно и да го ценат хуморот на Џонсон. Еден пример за активностите на Кореспонденсиското училиште се состоел во свикување средби на фан-клубови, како на пример оној посветен на актерката [[Ана Меј Вонг]]. Многу од пораките на Џонсон до неговата мрежа содржеле рачно нацртана верзија на она што станало негово лично лого или алтер его – глава на зајак.<ref name=Danto /> Во интервју од 1968 година, Џонсон објаснил дека пишуваната кореспонденција му била интересна поради ограничувањата што ги става врз вообичаената меѓусебна интеракција и преговарање што ја сочинуваат комуникацијата меѓу поединците. Кореспонденцијата е „начин да се пренесе порака или некаква идеја до некого што не е вербално; тоа не е конфронтација на две лица. Тоа е предмет што се отвора, најверојатно, во приватност, и пораката се разгледува&nbsp;... Го гледате предметот и, во зависност од степенот на вашиот интерес, тој многу директно ви го пренесува она што е таму“.<ref name=AAAOH>{{cite web|title=Oral history interview with Ray Johnson, 1968 Apr. 17|url=http://www.aaa.si.edu/collections/interviews/oral-history-interview-ray-johnson-13236|work=Archives of American Art|publisher=Smithsonian Institution|access-date=11 April 2013}}</ref> Во 1970 година, Џонсон и Марша Такер ја организираа Изложбата на Њујоршкото кореспонденциско училиште во Музејот Витни во Њујорк, која беше првата значајна јавна изложба на жанрот мејл-арт.<ref name=MOCA /> На 5 април 1973 година, Џонсон ја прогласи „смртта“ на Њујоршкото кореспонденсиско училиште во необјавено писмо до одделот за читуљи на „Њујорк тајмс“ и во копии што ги разоспла на својата мрежа. Сепак, тој продолжи да се занимава со мејл-арт и по тоа.<ref name=AAALippardLetter>{{cite web|title=Ray Johnson mail art to Lucy R. Lippard, 1965 June 29|url=http://www.aaa.si.edu/collections/images/detail/ray-johnson-mail-art-to-lucy-r-lippard-13544|work=Archives of American Art|publisher=Smithsonian Institution|access-date=11 April 2013}}</ref><ref name=RJEstate-bio>{{cite web|title=Ray Johnson Biography|url=http://www.rayjohnsonestate.com/biography/|publisher=Ray Johnson Estate|access-date=11 April 2013}}</ref> Иако голем дел од делата на Џонсон првично биле поклонети, тоа не го спречило да добијат пазарна вредност. За [[Енди Ворхол]] се наведува дека рекол дека „би платил десет долари за било што од Џонсон“.<ref>Stewart Home, ''The Assault On Culture'', Aporia Press & Unpopular Books, London 1988</ref> Во својот дијаграм од 1973 година што го прикажува развојот и опсегот на [[Флуксус]], Џорџ Мачунас го вклучил мејл-артот меѓу активностите што ги практикувал уметникот на Флуксус Робер Филију.<ref>Hendricks, Jon (1988). ''Fluxus Codex'', New York: Harry N. Abrams, pp. 329–333. {{ISBN|978-0-8109-0920-5}}</ref> Филију го скова терминот „Вечна мрежа“, кој станал синоним за мејл-арт.<ref name=Bloch>{{cite book|last=Bloch|first=Mark|title=Amazing Letters: The Life and Art of David Zack|chapter-url=http://www.panmodern.com/zack-article.html|editor=Istvan Kantor|access-date=11 April 2013|chapter=An Authentik and Historikal Discourse On the Phenomenon of David Zack, Mail Artist}}</ref> Други уметници на Флуксус од раните 1960-ти се вклучени во создавањето на уметнички поштенски марки (Роберт Вотс, „Автомат за марки“, 1963), разгледници (Бен Вотје, „Изборот на поштарот“, 1965: разгледница со различна адреса на секоја страна) и други дела поврзани со поштенскиот медиум.{{citation needed|date=January 2013}} Навистина, мрежата на мејл-арт брои многу членови на Флуксус меѓу своите најрани учесници. Иако Џонсон не се сметал директно за член на училиштето Флуксус, неговите интереси и ставови биле во согласност со оние на голем број уметници на Флуксус.<ref name=Danto /><ref name=AAAOH /> [[File:CrackerJackKid Envelope1984.jpg|right|thumb|Марка и плик од мејл-арт со официјален поштенски печат по повод Колтовата годишнина – Чак Велч, познат како Крекер Џек Кид, 1984 г.]] ===Во 1970-тите и 1980-тите години=== Во 1970-тите, практикувањето на мејл-артот значително порасна, обезбедувајќи евтин и флексибилен канал на изразување за културните аутсајдери. Во Канада, уметничките колективи Банка на слики и Џенерал Аидија се прогласени за клучни во раната историја на вмрежувањето и општествената интеракција како уметност.<ref>{{Cite web|last=Bloch|first=Mark|title=A look at three Canadian artists known as the Image Bank: Michael Morris, Vincent Trasov and Gary Lee-Nova|url=https://whitehotmagazine.com/articles/vincent-trasov-gary-lee-nova/5137|access-date=2022-02-01|website=Whitehot Magazine}}</ref> Кореспонденциската уметност била особено раширена таму каде што државната цензура спречувала слободно циркулирање на алтернативни идеи, како во одредени земји зад Железната завеса или во Јужна Америка.<ref>{{cite journal|last=Jacob|first=John|title=East/West: Mail Art & Censorship|journal=PostHype|year=1985|volume=4|issue=1|issn=0743-6025}}</ref> Растот на значајна заедница на мејл-арт, со пријателства родени од личната кореспонденција и, сѐ почесто, од меѓусебни посети,<ref>{{cite journal|last=Lloyd|first=Ginny|title=The Mail Art Community in Europe|journal=Umbrella Magazine|year=1981|volume=5|issue=1}}</ref> довел во 1980-тите до организирање на неколку фестивали, средби и конвенции каде што вмрежувачите можеле да се сретнат, дружат, настапуваат, изложуваат и планираат понатамошни соработки. Меѓу овие настани биле фестивалите Интер Дада организирани во Калифорнија во раните 1980-ти<ref name=Ross>{{cite news|last=Ross|first=Janice|title=A gleefully rebellious festival of dada|url=https://1.bp.blogspot.com/__IZN7YDU3d4/S_aip9CJ4WI/AAAAAAAAAmU/gS467sN7lZQ/s1600/reibunedada.jpg|access-date=11 April 2013|newspaper=Oakland Tribune|date=August 26, 1984|location=Art: The Tribune Calendar}}</ref> и Децентрализираниот конгрес на мејл-арт од 1986 година.<ref name=HRFrickerOberlin>{{cite web|title=Hans-Reudi Fricker|url=http://www.oberlin.edu/library/art/mailart/bios/fricker.html|work=Mail Art @ Oberlin|publisher=Oberlin College & Conservatory|access-date=11 April 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130903031741/http://www.oberlin.edu/library/art/mailart/bios/fricker.html|archive-date=3 September 2013}}</ref> Во 1984 година, кураторката Рони Коен организираше изложба за Френклин Фарнис во Њујорк, наречена „Мејл-арт некогаш и сега“.<ref>{{cite web|title=Mail Art From 1984 Franklin Furnace Exhibition|url=http://www.franklinfurnace.org/research/projects/flow/mailart/mailartf.html|publisher=Franklin Furnace|access-date=25 January 2014|archive-date=2 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202190845/http://www.franklinfurnace.org/research/projects/flow/mailart/mailartf.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Mark|first=Bloch|title=Franklin Furnace Fracas|url=http://www.panmodern.com/franklinfurnace.html|publisher=panmodern.com|access-date=25 January 2014}}</ref> Изложбата требаше да има историски аспект, како и да прикажува нов мејл-арт, а за да ги усогласи двата аспекта, Коен ги уреди материјалите испратени до Френклин Фарнис, прекршувајќи го неписаниот, но општо прифатен обичај дека сите испратени дела мора да бидат прикажани. Намерата за уредување била протолкувана како цензура, што резултирало со панел-дискусија во два дела, спонзорирана од „Уметници зборуваат за уметноста“ (организирана од мејл-уметникот Карло Питоре и водена од уметничкиот критичар Роберт К. Морган) во февруари истата година, каде што Коен и мејл-уметниците требаше да дебатираат за спорните прашања. Ноќта пред вториот панел, на 24 февруари, Карло Питоре, Џон П. Џејкоб, Чак Велч, познат како Крекер Џек Кид, Дејвид Коул и Џон Хелд Џуниор подготвија изјава со која ѝ бараат на Коен да се повлече од улогата модераторка на панелот. Велч ја прочита изјавата според која од Коен се бараше да остане на панелот, но да се откаже од правото да го модерира. Наместо да остане, Коен избра да го напушти настанот. По извесно препукување и меѓу панелистите и меѓу публиката, Коен си замина, велејќи: „Забавувајте се, момци.“ Нејзината придружба излезе заедно со неа за време на последователниот метеж.<ref>{{cite news|title=International MailArt—Part II: The New Cultural Strategy|last=Heisler|first=Faith|year=1984|issue=4|volume=9|page=18|journal=Women Artists News}}</ref> Исклучените дела на крајот ги додадоа во изложбата вработените во Френклин Фарнис, но настаните околу неа и панелите открија идеолошки пукнатини во заедницата на мејл-арт. Истовремено разгорувајќи го пламенот и документирајќи го степенот до кој веќе доминирала мала, претежно машка група уметници, дискусиите беа транскрибирани и објавени од панелистот Џон П. Џејкоб во неговиот краткотраен зин за мејл-арт ПостХајп.<ref>{{cite journal|last=Jacob|first=John|title=Mailart: A Partial Anatomy|journal=PostHype|year=1984|volume=3|issue=1|issn=0743-6025}}</ref> Во писмо до панелистот Марк Блок, Реј Џонсон (кој не беше панелист) коментираше за обратната цензура и сексизмот на настанот.<ref>{{cite web|last=Mark|first=Bloch|title=Ray Johnson's letter to me after the event, questioning the issue of sexism.|url=http://www.panmodern.com/ray-atoa-letter.jpg|publisher=panmodern.com|access-date=25 January 2014}}</ref> Подемот на средбите и конгресите на мејл-арт кон крајот на 1980-тите, и артикулирањето на разни „изми“ прогласени од нивните основачи како движења во рамките на мејл-артот, делумно беа одговор на пукнатините направени видливи од настаните околу изложбата во Френклин Фарнис.<ref>{{cite book|last=Jacob|first=John|title=The Coffee Table Book of Mail Art: The Intimate Letters of J. P. Jacob, 1981–1987|year=1987|publisher=Riding Beggar Press|location=New York|url=http://arcade.nyarc.org:80/record=b569546~S8}}</ref> Дури и ако „туризмот“ бил предложен сатирично како ново движење од Х. Р. Фрикер, швајцарски мејл-уметник кој бил еден од организаторите на Конгресот на мејл-арт во 1986 година, мејл-артот во својата чиста форма сепак би продолжил да функционира без личната средба меѓу таканаречените вмрежувачи.<ref name=HRFrickerOberlin /> Во средината на 1980-тите, Фрикер и Блок, во двојазично „Отворено писмо до сите во мрежата“<ref>Bloch, Mark and Fricker, Hans Ruedi. "Phantastische Gebete Revisited" in ''Panmag International Magazine'' 6, ISSN 0738-4777, February 1984. p. 8.</ref> изјавија: „1) Важна функција на изложбите и другите групни проекти во мрежата е: да се отворат канали кон други човечки суштества. 2) Откако вашата изложба ќе биде прикажана и документацијата испратена, или откако ќе примите таква документација со список на адреси, ''користете ги каналите!'' 3) Создадете кореспонденција од личност до личност... 4) Имате своја уникатна енергија што можете да им ја дадете на другите преку вашето дело: визуелна, звучна, вербална итн. 5) Оваа енергија најдобро се користи кога се разменува за енергија од друга личност со исти намери. 6) моќта на мрежата е во квалитетот на директната кореспонденција, а не во квантитетот.“ Манифестот завршува со: „Ова го научивме од сопствените грешки.“<ref>Röder, Kornelia "H. R. Fricker, Mail Art and Social Networks", HR Fricker: Conquer the Living Rooms of the World, Kunstmuseum Thurgau, Warth, Switzerland: Edition Fink, 2014, p. 38.</ref> ===1990-тите години и влијанието на ерата на интернетот=== [[File:Paulo bruscky and david horvitz.JPG|thumb|Американскиот мејл-уметник Дејвид Хорвиц (активен од 2000-тите) се сретнува со бразилскиот мејл-уметник Паулу Бруски (активен од 1970-тите) во Берлин, Германија, во ноември 2015 г.]] Во 1994 година, холандскиот мејл-уметник Руд Јансен започна серија мејл-интервјуа, која стана влијателен придонес во областа на мејл-артот.<ref> Ruud Janssen, ''Mail-Interviews'', Tilburg 1994–2001 </ref> До 1990-тите години, мејл-артот го достигнал својот врв во поглед на глобалните поштенски активности, а мејл-уметниците, свесни за растечките поштенски тарифи, започнувале со постепена миграција на колективните уметнички проекти кон мрежата и кон нови, поевтини форми на дигитална комуникација.<ref>Guy Bleus (Ed.), ''Re: The E-Mail-Art & Internet-Art Manifesto'', in: ''E-Pêle-Mêle: Electronic Mail-Art Netzine'', Vol.III, n° 1, T.A.C.-42.292, Hasselt, 1997.</ref> Интернетот овозможил побрзо ширење на повиците (поканите) за мејл-арт и го поттикнал вклучувањето на новодојденци. ==Филозофија и норми на мрежата на уметниците== И покрај многуте врски и сличности меѓу историските авангарди, алтернативните уметнички практики (визуелна поезија, копи-арт, уметнички книги) и мејл-артот, еден аспект што ја разликува креативната поштенска мрежа од другите уметнички движења, школи или групи (вклучувајќи го и Флуксус) е начинот на кој таа го занемарува и заобиколува комерцијалниот уметнички пазар.<ref name=Spark>{{cite web|title=About John Held Jr. in the Spark episode "The Fine Art of Collecting"|url=http://www.kqed.org/arts/programs/spark/profile.jsp?essid=4489|work=Spark|publisher=KQED|access-date=11 April 2013|year=2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20130306062606/http://www.kqed.org/arts/programs/spark/profile.jsp?essid=4489|archive-date=6 March 2013|url-status=dead}}</ref> Секое лице со пристап до поштенско сандаче може да учествува во поштенската мрежа и да разменува бесплатни уметнички дела, а секој мејл-уметник е слободен да одлучи како и кога ќе одговори (или нема да одговори) на дојдена пратка. Учесниците се поканети од членовите на мрежата да земат учество во колективни проекти или изложби без жири во кои делата не се избираат ниту се оценуваат. Иако придонесите може да се бараат на одредена тема, во одредена големина или да се испраќаат до одреден рок, мејл-артот генерално функционира во дух на „сè е дозволено“.<ref name="Phillpot" /> Филозофијата на отвореност и вклучување на мејл-артот е илустрирана со „правилата“ вклучени во поканите (повиците) за поштенски проекти: мејл-арт изложбата нема жири, нема котизација, нема цензура и сите дела се изложуваат.<ref name="Phillpot" /> Оригиналните придонеси не се враќаат и остануваат сопственост на организаторите, но каталог или документација се испраќа бесплатно до сите учесници во замена за нивните дела. Иако овие правила понекогаш се развлекуваат, тие генерално опстојуваат четири децении, со само мали отстапки и прилагодувања, како повремените барања да се избегнуваат дела со експлицитна сексуална природа, повиците за проекти со конкретни учесници или неодамнешниот тренд документацијата да се прикажува на блогови и веб-страници наместо личното испраќање на печатена хартија до учесниците.<ref>{{Cite web|url=http://www.artpool.hu/MailArt/chrono/1983/Bleus.html|title = Guy Bleus: Mail Art Initiation – Mail Art Chro no logy}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.utsanga.it/bleus-exploring-mail-art/|title = Bleus &#124; Exploring mail-art|date = 26 June 2017}}</ref> Мејл-артот е изложуван во алтернативни простори како што се приватни станови, општински згради и излози на продавници, како и во галерии и музеи ширум светот.<ref name=Oberlin /> Мејл-арт изложбите, периодичните изданија и проектите ја претставуваат „јавната“ страна на поштенското вмрежување, практика која во својата срж има директна и приватна интеракција меѓу поединечните учесници. Мејл-уметниците го ценат процесот на размена на идеи и чувството на припадност кон глобална заедница која е способна да одржува мирна соработка надвор од разликите во јазикот, религијата и идеологијата; ова е еден аспект што ја разликува мрежата на мејл-арт од светот на комерцијалните разгледници со слики и од едноставната „испратена уметност“.<ref name="WelchAnthology">Welch, C. (1995). ''[http://www.worldcat.org/oclc/231651233 Eternal network: A mail art anthology]''. Calgary, Alta: Univ. of Calgary Press.</ref> Еден мејл-уметник може да има стотици кореспонденти од многу различни земји или да изгради помал основен круг на омилени контакти. Мејл-артот е широко практикуван во Европа, Северна и Јужна Америка, Русија и Австралија, а помал број учесници има и во Африка и Кина. Покрај тоа што се чуваат кај примателот, архивите на мејл-арт привлекле интерес кај библиотеки, архиви, музеи и приватни собирачи.<ref name=Spark /> Или, делата може да се „дорабонат“ и да се вратат на испраќачот или на друг вмрежувач. [[File:Envelope HRFricker(1990).jpg|right|thumb|Мејл-арт плик од Х. Р. Фрикер, 1990 г.]] Реј Џонсон (со игра на зборови) сугерирал дека „мејл-артот нема историја, само сегашност“, а мејл-уметниците го следеле неговиот разигран став создавајќи свои митологии.<ref>{{Cite book|title=Ray Johnson : correspondences|last1=Johnson|first1=Ray|last2=De Salvo|first2=Donna|last3=Gudis|first3=Catherine|date=1999|publisher=Wexner Center for the Arts|isbn=2080136631|page=81|oclc=43915838}}</ref> Пародиски уметнички движења како неоизмот и плагијатството ги довеле во прашање поимите за оригиналност, исто како и заедничките псевдонимни имиња Монти Кантсин и Карен Елиот, кои биле предложени за сериска употреба од било кого.<ref name="Carr2012">{{cite book|author=C. Carr|title=On Edge: Performance at the End of the Twentieth Century|url=https://books.google.com/books?id=QX9ZSOWJO-gC&pg=PA105|date=9 April 2012|publisher=Wesleyan University Press|isbn=978-0-8195-7242-4|pages=105ff}}</ref> Основани се полу-фиктивни организации и измислени виртуелни земји, имагинарни држави за кои се издаваат артистампи.<ref name=":0" /> Освен тоа, направени се обиди да се документира и дефинира историјата на еден сложен и потценет феномен што опфаќа пет децении. Разни есеи, дипломски трудови, водичи и антологии на текстови за мејл-арт се појавиле во печатена форма и на интернет, често напишани од ветерани вмрежувачи.<ref name=WelchAnthology /> Една подгрупа на пликовна уметност има свое потекло во Службата за билети на Грејтфул Дед. Со желба да им помогнат на своите обожаватели да ги избегнат високите надоместоци што ги создаваат националните служби за билети, Грејтфул Дед започнале своја служба, која најчесто се нарекува нарачка по пошта. Во одреден момент обожавателите почнале да ги украсуваат своите пликови со уметност. Некои заради самата уметност, други за да го привлечат вниманието на луѓето што ги делат билетите, со надеж за подобри места. [[File:Artiststamps PCiani(c.1995).jpg|right|thumb|Лист со артистампи на Пиермарио Чиани, околу 1995 г.]] ==Медиуми и уметнички практики при создавањето на мејл-дела== ''Види и: [[Поштенска марка]]'' Бидејќи демократскиот етос на мејл-артот е етос на вклученост, и во поглед на учесниците („секој што може да си ја дозволи поштарината“) и во поглед на опсегот на уметнички форми, при создавањето на мејл-дела се користи широк спектар на медиуми. Одредени материјали и техники најчесто се користат и често се претпочитани од мејл-уметниците поради нивната достапност, практичност и способност за производство на копии. ===Гумени печати и артистампи=== [[File:Post 1211- The End Issue 2024.jpg|right|thumb|Лист „Крајот“ од Пост 1211 (2024), прикажан во 40. број на „Артистамп ривју“<ref>{{cite journal | last1 =Roussopoulos| first1 =Adam| date = May 2024| title =The End| journal =The Artistamp Review| volume = One| issue = 40}}</ref>]] [[File:Rubberstamps Klafki Pawson(1980s).jpg|right|thumb|Мејл-арт гумени печати од Џо Клафки (лево) и Марк Посон (десно), 1980-ти]] Мејл-артот презел и присвоил неколку графички форми веќе поврзани со поштенскиот систем. Гумениот печат што официјално се користи за поштенско жигосување, веќе применуван од уметниците на [[Дадаизам|Дада]] и Флуксус, бил прифатен од мејл-уметниците кои, покрај повторната употреба на готови гумени печати, ги изработуваат професионално според свои дизајни. Тие исто така врежуваат во гуми за бришење со линорезни алатки за да создадат рачно изработени печати. Овие неофицијални гумени печати, без разлика дали ги шират пораките на мејл-уметниците или едноставно го објавуваат идентитетот на испраќачот, помагаат во претворањето на обичните разгледници во уметнички дела и ги прават пликовите важен дел од мејл-арт доживувањето.<ref name=WelchAnthology /> [[File:CarvedEraser ArtNahpro(c.1990).jpg|right|thumb|Отпечаток од врежана гума за бришење од Пол Џексон, познат како Арт Напро, околу 1990 г.]] Мејл-артот исто така ја присвоил поштенската марка како формат за индивидуално изразување. Инспириран од примерот на марките-пепелјуги и лажните марки на Флуксус, артистампот создал живописна подмрежа од уметници посветени на создавање и размена на сопствени марки и листови со марки.<ref>{{cite web|url=http://www.bpost.be/site/fr/particuliers/timbres-poste/philat%C3%A9lie/timbres/2003/emission-sp%C3%A9ciale-09-du-19-mai |title=Emission spéciale 09 du 19 mai 2003Epuisée &#124; bpost |access-date=2015-05-26 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150526171811/http://www.bpost.be/site/fr/particuliers/timbres-poste/philat%C3%A9lie/timbres/2003/emission-sp%C3%A9ciale-09-du-19-mai |archive-date=2015-05-26 }} Belgian Postal Service, Guy Bleus & Jean Spiroux, ''Journée du Timbre: Mail-Art'', 2003.</ref> Уметникот Џери Древа од концептуалната уметничка група „Ле Пети Бонбон“ создал збирка марки и им ги испратил на [[Дејвид Боуви]], кој потоа ги искористил како инспирација за корицата на синглот „Ешес ту ешес“, објавен во 1980 година.<ref>{{cite web|last1=Griffin|first1=Roger|title=Scary Monsters|url=http://www.bowiegoldenyears.com/scarymonsters.html|website=Bowie Golden Years}}</ref> Артистампите и гумените печати станаа важен елемент на мејл-делата, особено во збогатувањето на разгледниците и пликовите.<ref name=":0">Frank, Peter, E.F. Higgins III, Rudolf Ungváry. "[http://www.artpool.hu/Artistamp/PFranke.html Postal Modernism: Artists' Stamps and Stamp Images]." ''World Art Post'', Artpool Archive, Museum of Fine Arts Budapest, April 1982 (pp.&nbsp;1–4)</ref> Најважната антологија на уметност со гумени печати ја објавил уметникот Ерве Фишер во својата книга ''Уметност и маргинална комуникација'', Бално, Париз, 1974 – на француски, англиски и германски јазик, а да се забележи и каталогот на изложбата „Уметнички марки“, објавен од Музејот на поштата, Париз, 1993, организирана од францускиот уметник Жан-Ноел Ласло – на француски и англиски јазик. Неодамна, обемна компилација на уметници на артистампи била прикажана во 40 броја на „Артистамп ривју“. Го објавувал уметникот Адам Русопулос од 2019 до мај 2024 година.<ref>{{cite journal | last1 =Roussopoulos| first1 =Adam| date = May 2024| title =The End| journal =The Artistamp Review| volume = One| issue = 40}}</ref> Во ревијата биле прикажани многу значајни уметници, меѓу кои Џас Фелтер, Е. Ф. Хигинс III, Џон Хелд Џуниор, Мајкл Ли, Чак Велч, Витторе Бароњи и Х. Р. Фрикер. ===Пликови=== Некои мејл-уметници посветуваат повеќе внимание на пликовите отколку на содржината во нив. Насликаните пликови се уникатни уметнички дела, при што рачно напишаната адреса станува дел од делото. Шиење, втиснување во релјеф и низа материјали за цртање може да се најдат на разгледниците, пликовите и на содржината внатре.<ref name="WaPo" /> ===Печатење и копирање=== Печатењето е соодветно за мејл-уметниците кои своите дела ги дистрибуираат широко. Разни графички техники, покрај печатењето со гумен печат, се користат за создавање мултипли. Копи-артот (ксерографија, фотокопирање) е вообичаена практика, при што и црно-белото и колор-копирањето се широко користени во мрежата.<ref name="UB" /> Сеприсутните листови „додај и препрати“, дизајнирани да циркулираат низ мрежата така што секој уметник додава и копира, по примерот на верижните писма, исто така добиле одредена неповолна критика. Сепак, ксерографијата е клучна технологија во создавањето на многу краткотрајни периодични изданија и зинови за мејл-арт, како и на печатената документација што традиционално е завршница на проектот што им се испраќа на учесниците. Компјутерски испечатоци од инкџет и ласерски печатачи исто така се користат, и за ширење на уметничките дела и за репродуцирање на зинови и документација, а PDF-копии од периодични изданија без хартија и од непечатена документација се растураат по е-пошта. Фотографијата е широко користена како уметничка форма, за обезбедување слики за артистампи и гумени печати, и во печатени и дигитални списанија и документација,<ref name="WelchAnthology" /> додека некои проекти се фокусирале на пресекот на мејл-артот со самиот медиум.<ref>{{cite book|last=Jacob|first=John|title=The International Portfolio of Artists Photography|year=1984|publisher=Riding Beggar Press|location=New York}}</ref> ===Букви и јазик=== Буквите, без разлика дали се рачно напишани или печатени, се составен дел на мејл-артот. Пишаниот збор се користи како литературна уметничка форма, како и за лични писма и белешки испратени со уметничкото дело, а снимките на говорен збор, и на поезија и на проза, исто така се дел од мрежата.<ref name="UB" /> Иако англискиот бил де факто јазик, поради зачетокот на движењето во Америка, сè поголем број мејл-уметници и групи на мејл-уметници на интернет сега комуницираат на бретонски, француски, италијански, германски, шпански и руски јазик. ===Други медиуми=== [[File:Kairan MAZine(2007).jpg|thumb|Корица на мејл-арт зинот ''Кајран'', уредуван од Џани Симоне, познат како Џонибој, 2007 г.]] Покрај присвојувањето на моделот на поштенската марка, мејл-уметниците асимилирале и други дизајнерски формати за печатени уметнички дела. Користени се уметнички книги, декокниги и книги на пријателство, банкноти, налепници, билети, уметнички тргувачки картички (АТК), значки, амбалажа за храна, дијаграми и карти. Мејл-уметниците рутински мешаат медиуми; [[Колаж|колажот]] и фотомонтажата се популарни, давајќи им на некои мејл-дела стилски одлики на [[Поп-арт|поп-артот]] или Дада. Мејл-уметниците често користат техники на колаж за создавање оригинални разгледници, пликови и дела што може да се трансформираат со техники на копи-арт или компјутерски софтвер, а потоа да се фотокопираат или испечатат во ограничени изданија. == Наводи == {{наводи|colwidth=30em}} ==За понатамошно читање== [[Категорија:Постмодерна уметност]] [[Категорија:Уметнички техники]] [[Категорија:Уметнички медиуми]] [[Категорија:Жанрови на ликовната уметност]] qpdn3mkc2m2ao34kzsklg8vwrkjij4w 5640912 5640911 2026-10-05T19:23:57Z 19user99 72391 5640912 wikitext text/x-wiki [[File:GGalantai-mailartwork(c.1989).jpg|десно|мини|300x300пкс| Поштенска уметност од Ѓерѓ Галантаи, 1981 година]] '''Поштенска уметност''', познат и како '''мејл-арт''' и '''кореспонденциска уметност''' — уметничко движење насочено кон испраќање дела од мал формат преку [[Пошта|поштенската служба]]. Се развил од она што на крајот станало Њујоршко кореспонденсиско училиште на Реј Џонсон и од движењата на [[Флуксус]] во 1960-тите. Оттогаш се развил во глобално движење кое трае и денес. ==Одлики== Медиумите што најчесто се користат во мејл-артот вклучуваат разгледници, хартија, колаж од најдени или рециклирани слики и предмети, гумени печати, марки создадени од уметници (наречени артистампи) и боја, но можат да вклучуваат и музика, звучна уметност, поезија или се што може да стане во плик и да се испрати по пошта. Мејл-артот се смета за уметност штом ќе биде испратен. Мејл-уметниците редовно повикуваат на мејл-арт на одредена тема за употреба на изложби (често без жири).<ref name=MOCA /><ref name=UB>{{cite web|title=Mail Art|url=http://digital.lib.buffalo.edu/cdm/landingpage/collection/LIB-PC001|work=Digital Collections, University at Buffalo Libraries|access-date=11 April 2013}}</ref> Мејл-уметниците ја ценат меѓусебната поврзаност со други уметници. Оваа уметничка форма промовира егалитарен начин на создавање што често ги заобиколува официјалните системи за дистрибуција и одобрување на уметноста, како што се уметничкиот пазар, музеите и галериите. Мејл-уметниците се потпираат на својата алтернативна „аутсајдерска“ мрежа како основен начин за споделување на своите дела, наместо да зависат од можноста да најдат и обезбедат изложбен простор.<ref name=Oberlin>{{cite web|title=Mail Art @ Oberlin|url=http://www.oberlin.edu/library/art/mailart/|publisher=Oberlin College Art Library|access-date=11 April 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130403130316/http://www.oberlin.edu/library/art/mailart/|archive-date=3 April 2013}}</ref><ref>{{cite book|author1=Richard Kostelanetz|author2=H. R. Brittain|title=A Dictionary of the Avant-gardes|url=https://books.google.com/books?id=NZX85xdr6boC|year=2001|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-93764-1|page=388}}</ref> Мејл-артот може да се гледа како претходник на сајбер-заедниците основани на интернетот.<ref name=MarkBloch>{{cite journal|last=Bloch|first=Mark|journal=New Observations, No. 126, the Art is in the Mail(ing)|date=Summer 2000|url=http://www.panmodern.com/newobservations.html|title=Communities Collaged: Mail Art and The Internet|access-date=15 January 2022}}</ref> ==Историја== [[File:RayJohnson invite1970.jpg|right|thumb|Покана на Реј Џонсон за првата изложба на мејл-арт, 1970 г.]] Уметникот Едвард М. Планкет тврди дека комуникацијата како уметничка форма е древна традиција; тој претпоставува (во шеговит тон) дека мејл-артот започнал кога [[Клеопатра]] се дала да ја достават кај [[Гај Јулиј Цезар|Јулиј Цезар]] завиткана во килим.<ref name=Plunkett>{{cite journal|last=Plunkett|first=Edward M.|title=The New York Correspondence School|journal=Art Journal|year=1977|issue=Spring|url=http://www.artpool.hu/Ray/Publications/Plunkett.html|access-date=11 April 2013}}</ref> ===Реј Џонсон, Њујоршко кореспонденсиско училиште и Флуксус=== Американскиот уметник Реј Џонсон се смета за првиот мејл-уметник.<ref name=MOCA>{{cite web|title=Mail Art|url=http://www.moca.org/pc/viewArtTerm.php?id=22|work=Collection: MOCA's First Thirty Years|publisher=MOCA: The Museum of Contemporary Art, Los Angeles|access-date=11 April 2013}}</ref><ref name=Phillpot>{{cite book|last=Phillpot|first=Clive|title=Eternal Network: A Mail Art Anthology|year=1995|publisher=University of Calgary Press|location=Canada|url=http://www.artpool.hu/Ray/Publications/Phillpot.html|editor=Chuck Welch|access-date=11 April 2013}}</ref> Експериментите на Џонсон со уметност во поштата започнале во 1943 година, а испраќањето упатства и барањето активност од примателите започнало во средината на 1950-тите со испраќањето на неговите „мотикоси“, со што мејл-артот добил нацрт за слободна размена на уметност по пошта.<ref name=MOCA /><ref>Francesco Vincitorio, "Informalista o videoartista? Le tendenze artistiche dagli anni '40 ad oggi", L'Espresso n.44, 7 November 1982{{full citation needed|date=January 2013}}</ref> Терминот „мејл-арт“ е скован во 1960-тите.<ref name=Plunkett /> Во 1962 година, Планкет го скова терминот „Њујоршко кореспонденциско училиште“ за да ги означи активностите на Џонсон; Џонсон го прифати овој назив, но понекогаш намерно го пишуваше погрешно како „кореспонденсиско“.<ref name=Plunkett /> Намерното погрешно пишување било карактеристично за разиграниот дух на Кореспонденсиското училиште и неговите акции.<ref name=Danto>{{cite magazine|last=Danto|first=Arthur C.|magazine=The Nation|date=March 11, 1999|url=https://www.thenation.com/article/archive/correspondance-school-art/|title=Correspondance School Art|access-date=25 January 2023}}</ref> Повеќето членови на Кореспонденсиското училиште се прилично непознати, а писмата што ги испраќале, често со едноставни цртежи или налепници, честопати го упатувале примателот да изврши некоја прилично едноставна дејност. Делото на Џонсон се состои првенствено од писма, често дополнети со шарени цртежи и пораки отпечатени со гумен печат, кои им ги испраќал на пријателите и познаниците. Кореспонденсиското училиште било мрежа од поединци кои биле уметници поради својата подготвеност да играат заедно и да го ценат хуморот на Џонсон. Еден пример за активностите на Кореспонденсиското училиште се состоел во свикување средби на фан-клубови, како на пример оној посветен на актерката [[Ана Меј Вонг]]. Многу од пораките на Џонсон до неговата мрежа содржеле рачно нацртана верзија на она што станало негово лично лого или алтер его – глава на зајак.<ref name=Danto /> Во интервју од 1968 година, Џонсон објаснил дека пишуваната кореспонденција му била интересна поради ограничувањата што ги става врз вообичаената меѓусебна интеракција и преговарање што ја сочинуваат комуникацијата меѓу поединците. Кореспонденцијата е „начин да се пренесе порака или некаква идеја до некого што не е вербално; тоа не е конфронтација на две лица. Тоа е предмет што се отвора, најверојатно, во приватност, и пораката се разгледува&nbsp;... Го гледате предметот и, во зависност од степенот на вашиот интерес, тој многу директно ви го пренесува она што е таму“.<ref name=AAAOH>{{cite web|title=Oral history interview with Ray Johnson, 1968 Apr. 17|url=http://www.aaa.si.edu/collections/interviews/oral-history-interview-ray-johnson-13236|work=Archives of American Art|publisher=Smithsonian Institution|access-date=11 April 2013}}</ref> Во 1970 година, Џонсон и Марша Такер ја организираа Изложбата на Њујоршкото кореспонденциско училиште во Музејот Витни во Њујорк, која беше првата значајна јавна изложба на жанрот мејл-арт.<ref name=MOCA /> На 5 април 1973 година, Џонсон ја прогласи „смртта“ на Њујоршкото кореспонденсиско училиште во необјавено писмо до одделот за читуљи на „Њујорк тајмс“ и во копии што ги разоспла на својата мрежа. Сепак, тој продолжи да се занимава со мејл-арт и по тоа.<ref name=AAALippardLetter>{{cite web|title=Ray Johnson mail art to Lucy R. Lippard, 1965 June 29|url=http://www.aaa.si.edu/collections/images/detail/ray-johnson-mail-art-to-lucy-r-lippard-13544|work=Archives of American Art|publisher=Smithsonian Institution|access-date=11 April 2013}}</ref><ref name=RJEstate-bio>{{cite web|title=Ray Johnson Biography|url=http://www.rayjohnsonestate.com/biography/|publisher=Ray Johnson Estate|access-date=11 April 2013}}</ref> Иако голем дел од делата на Џонсон првично биле поклонети, тоа не го спречило да добијат пазарна вредност. За [[Енди Ворхол]] се наведува дека рекол дека „би платил десет долари за било што од Џонсон“.<ref>Stewart Home, ''The Assault On Culture'', Aporia Press & Unpopular Books, London 1988</ref> Во својот дијаграм од 1973 година што го прикажува развојот и опсегот на [[Флуксус]], Џорџ Мачунас го вклучил мејл-артот меѓу активностите што ги практикувал уметникот на Флуксус Робер Филију.<ref>Hendricks, Jon (1988). ''Fluxus Codex'', New York: Harry N. Abrams, pp. 329–333. {{ISBN|978-0-8109-0920-5}}</ref> Филију го скова терминот „Вечна мрежа“, кој станал синоним за мејл-арт.<ref name=Bloch>{{cite book|last=Bloch|first=Mark|title=Amazing Letters: The Life and Art of David Zack|chapter-url=http://www.panmodern.com/zack-article.html|editor=Istvan Kantor|access-date=11 April 2013|chapter=An Authentik and Historikal Discourse On the Phenomenon of David Zack, Mail Artist}}</ref> Други уметници на Флуксус од раните 1960-ти се вклучени во создавањето на уметнички поштенски марки (Роберт Вотс, „Автомат за марки“, 1963), разгледници (Бен Вотје, „Изборот на поштарот“, 1965: разгледница со различна адреса на секоја страна) и други дела поврзани со поштенскиот медиум.{{citation needed|date=January 2013}} Навистина, мрежата на мејл-арт брои многу членови на Флуксус меѓу своите најрани учесници. Иако Џонсон не се сметал директно за член на училиштето Флуксус, неговите интереси и ставови биле во согласност со оние на голем број уметници на Флуксус.<ref name=Danto /><ref name=AAAOH /> [[File:CrackerJackKid Envelope1984.jpg|right|thumb|Марка и плик од мејл-арт со официјален поштенски печат по повод Колтовата годишнина – Чак Велч, познат како Крекер Џек Кид, 1984 г.]] ===Во 1970-тите и 1980-тите години=== Во 1970-тите, практикувањето на мејл-артот значително порасна, обезбедувајќи евтин и флексибилен канал на изразување за културните аутсајдери. Во Канада, уметничките колективи Банка на слики и Џенерал Аидија се прогласени за клучни во раната историја на вмрежувањето и општествената интеракција како уметност.<ref>{{Cite web|last=Bloch|first=Mark|title=A look at three Canadian artists known as the Image Bank: Michael Morris, Vincent Trasov and Gary Lee-Nova|url=https://whitehotmagazine.com/articles/vincent-trasov-gary-lee-nova/5137|access-date=2022-02-01|website=Whitehot Magazine}}</ref> Кореспонденциската уметност била особено раширена таму каде што државната цензура спречувала слободно циркулирање на алтернативни идеи, како во одредени земји зад Железната завеса или во Јужна Америка.<ref>{{cite journal|last=Jacob|first=John|title=East/West: Mail Art & Censorship|journal=PostHype|year=1985|volume=4|issue=1|issn=0743-6025}}</ref> Растот на значајна заедница на мејл-арт, со пријателства родени од личната кореспонденција и, сѐ почесто, од меѓусебни посети,<ref>{{cite journal|last=Lloyd|first=Ginny|title=The Mail Art Community in Europe|journal=Umbrella Magazine|year=1981|volume=5|issue=1}}</ref> довел во 1980-тите до организирање на неколку фестивали, средби и конвенции каде што вмрежувачите можеле да се сретнат, дружат, настапуваат, изложуваат и планираат понатамошни соработки. Меѓу овие настани биле фестивалите Интер Дада организирани во Калифорнија во раните 1980-ти<ref name=Ross>{{cite news|last=Ross|first=Janice|title=A gleefully rebellious festival of dada|url=https://1.bp.blogspot.com/__IZN7YDU3d4/S_aip9CJ4WI/AAAAAAAAAmU/gS467sN7lZQ/s1600/reibunedada.jpg|access-date=11 April 2013|newspaper=Oakland Tribune|date=August 26, 1984|location=Art: The Tribune Calendar}}</ref> и Децентрализираниот конгрес на мејл-арт од 1986 година.<ref name=HRFrickerOberlin>{{cite web|title=Hans-Reudi Fricker|url=http://www.oberlin.edu/library/art/mailart/bios/fricker.html|work=Mail Art @ Oberlin|publisher=Oberlin College & Conservatory|access-date=11 April 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130903031741/http://www.oberlin.edu/library/art/mailart/bios/fricker.html|archive-date=3 September 2013}}</ref> Во 1984 година, кураторката Рони Коен организираше изложба за Френклин Фарнис во Њујорк, наречена „Мејл-арт некогаш и сега“.<ref>{{cite web|title=Mail Art From 1984 Franklin Furnace Exhibition|url=http://www.franklinfurnace.org/research/projects/flow/mailart/mailartf.html|publisher=Franklin Furnace|access-date=25 January 2014|archive-date=2 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202190845/http://www.franklinfurnace.org/research/projects/flow/mailart/mailartf.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Mark|first=Bloch|title=Franklin Furnace Fracas|url=http://www.panmodern.com/franklinfurnace.html|publisher=panmodern.com|access-date=25 January 2014}}</ref> Изложбата требаше да има историски аспект, како и да прикажува нов мејл-арт, а за да ги усогласи двата аспекта, Коен ги уреди материјалите испратени до Френклин Фарнис, прекршувајќи го неписаниот, но општо прифатен обичај дека сите испратени дела мора да бидат прикажани. Намерата за уредување била протолкувана како цензура, што резултирало со панел-дискусија во два дела, спонзорирана од „Уметници зборуваат за уметноста“ (организирана од мејл-уметникот Карло Питоре и водена од уметничкиот критичар Роберт К. Морган) во февруари истата година, каде што Коен и мејл-уметниците требаше да дебатираат за спорните прашања. Ноќта пред вториот панел, на 24 февруари, Карло Питоре, Џон П. Џејкоб, Чак Велч, познат како Крекер Џек Кид, Дејвид Коул и Џон Хелд Џуниор подготвија изјава со која ѝ бараат на Коен да се повлече од улогата модераторка на панелот. Велч ја прочита изјавата според која од Коен се бараше да остане на панелот, но да се откаже од правото да го модерира. Наместо да остане, Коен избра да го напушти настанот. По извесно препукување и меѓу панелистите и меѓу публиката, Коен си замина, велејќи: „Забавувајте се, момци.“ Нејзината придружба излезе заедно со неа за време на последователниот метеж.<ref>{{cite news|title=International MailArt—Part II: The New Cultural Strategy|last=Heisler|first=Faith|year=1984|issue=4|volume=9|page=18|journal=Women Artists News}}</ref> Исклучените дела на крајот ги додадоа во изложбата вработените во Френклин Фарнис, но настаните околу неа и панелите открија идеолошки пукнатини во заедницата на мејл-арт. Истовремено разгорувајќи го пламенот и документирајќи го степенот до кој веќе доминирала мала, претежно машка група уметници, дискусиите беа транскрибирани и објавени од панелистот Џон П. Џејкоб во неговиот краткотраен зин за мејл-арт ПостХајп.<ref>{{cite journal|last=Jacob|first=John|title=Mailart: A Partial Anatomy|journal=PostHype|year=1984|volume=3|issue=1|issn=0743-6025}}</ref> Во писмо до панелистот Марк Блок, Реј Џонсон (кој не беше панелист) коментираше за обратната цензура и сексизмот на настанот.<ref>{{cite web|last=Mark|first=Bloch|title=Ray Johnson's letter to me after the event, questioning the issue of sexism.|url=http://www.panmodern.com/ray-atoa-letter.jpg|publisher=panmodern.com|access-date=25 January 2014}}</ref> Подемот на средбите и конгресите на мејл-арт кон крајот на 1980-тите, и артикулирањето на разни „изми“ прогласени од нивните основачи како движења во рамките на мејл-артот, делумно беа одговор на пукнатините направени видливи од настаните околу изложбата во Френклин Фарнис.<ref>{{cite book|last=Jacob|first=John|title=The Coffee Table Book of Mail Art: The Intimate Letters of J. P. Jacob, 1981–1987|year=1987|publisher=Riding Beggar Press|location=New York|url=http://arcade.nyarc.org:80/record=b569546~S8}}</ref> Дури и ако „туризмот“ бил предложен сатирично како ново движење од Х. Р. Фрикер, швајцарски мејл-уметник кој бил еден од организаторите на Конгресот на мејл-арт во 1986 година, мејл-артот во својата чиста форма сепак би продолжил да функционира без личната средба меѓу таканаречените вмрежувачи.<ref name=HRFrickerOberlin /> Во средината на 1980-тите, Фрикер и Блок, во двојазично „Отворено писмо до сите во мрежата“<ref>Bloch, Mark and Fricker, Hans Ruedi. "Phantastische Gebete Revisited" in ''Panmag International Magazine'' 6, ISSN 0738-4777, February 1984. p. 8.</ref> изјавија: „1) Важна функција на изложбите и другите групни проекти во мрежата е: да се отворат канали кон други човечки суштества. 2) Откако вашата изложба ќе биде прикажана и документацијата испратена, или откако ќе примите таква документација со список на адреси, ''користете ги каналите!'' 3) Создадете кореспонденција од личност до личност... 4) Имате своја уникатна енергија што можете да им ја дадете на другите преку вашето дело: визуелна, звучна, вербална итн. 5) Оваа енергија најдобро се користи кога се разменува за енергија од друга личност со исти намери. 6) моќта на мрежата е во квалитетот на директната кореспонденција, а не во квантитетот.“ Манифестот завршува со: „Ова го научивме од сопствените грешки.“<ref>Röder, Kornelia "H. R. Fricker, Mail Art and Social Networks", HR Fricker: Conquer the Living Rooms of the World, Kunstmuseum Thurgau, Warth, Switzerland: Edition Fink, 2014, p. 38.</ref> ===1990-тите години и влијанието на ерата на интернетот=== [[File:Paulo bruscky and david horvitz.JPG|thumb|Американскиот мејл-уметник Дејвид Хорвиц (активен од 2000-тите) се сретнува со бразилскиот мејл-уметник Паулу Бруски (активен од 1970-тите) во Берлин, Германија, во ноември 2015 г.]] Во 1994 година, холандскиот мејл-уметник Руд Јансен започна серија мејл-интервјуа, која стана влијателен придонес во областа на мејл-артот.<ref> Ruud Janssen, ''Mail-Interviews'', Tilburg 1994–2001 </ref> До 1990-тите години, мејл-артот го достигнал својот врв во поглед на глобалните поштенски активности, а мејл-уметниците, свесни за растечките поштенски тарифи, започнувале со постепена миграција на колективните уметнички проекти кон мрежата и кон нови, поевтини форми на дигитална комуникација.<ref>Guy Bleus (Ed.), ''Re: The E-Mail-Art & Internet-Art Manifesto'', in: ''E-Pêle-Mêle: Electronic Mail-Art Netzine'', Vol.III, n° 1, T.A.C.-42.292, Hasselt, 1997.</ref> Интернетот овозможил побрзо ширење на повиците (поканите) за мејл-арт и го поттикнал вклучувањето на новодојденци. ==Филозофија и норми на мрежата на уметниците== И покрај многуте врски и сличности меѓу историските авангарди, алтернативните уметнички практики (визуелна поезија, копи-арт, уметнички книги) и мејл-артот, еден аспект што ја разликува креативната поштенска мрежа од другите уметнички движења, школи или групи (вклучувајќи го и Флуксус) е начинот на кој таа го занемарува и заобиколува комерцијалниот уметнички пазар.<ref name=Spark>{{cite web|title=About John Held Jr. in the Spark episode "The Fine Art of Collecting"|url=http://www.kqed.org/arts/programs/spark/profile.jsp?essid=4489|work=Spark|publisher=KQED|access-date=11 April 2013|year=2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20130306062606/http://www.kqed.org/arts/programs/spark/profile.jsp?essid=4489|archive-date=6 March 2013|url-status=dead}}</ref> Секое лице со пристап до поштенско сандаче може да учествува во поштенската мрежа и да разменува бесплатни уметнички дела, а секој мејл-уметник е слободен да одлучи како и кога ќе одговори (или нема да одговори) на дојдена пратка. Учесниците се поканети од членовите на мрежата да земат учество во колективни проекти или изложби без жири во кои делата не се избираат ниту се оценуваат. Иако придонесите може да се бараат на одредена тема, во одредена големина или да се испраќаат до одреден рок, мејл-артот генерално функционира во дух на „сè е дозволено“.<ref name="Phillpot" /> Филозофијата на отвореност и вклучување на мејл-артот е илустрирана со „правилата“ вклучени во поканите (повиците) за поштенски проекти: мејл-арт изложбата нема жири, нема котизација, нема цензура и сите дела се изложуваат.<ref name="Phillpot" /> Оригиналните придонеси не се враќаат и остануваат сопственост на организаторите, но каталог или документација се испраќа бесплатно до сите учесници во замена за нивните дела. Иако овие правила понекогаш се развлекуваат, тие генерално опстојуваат четири децении, со само мали отстапки и прилагодувања, како повремените барања да се избегнуваат дела со експлицитна сексуална природа, повиците за проекти со конкретни учесници или неодамнешниот тренд документацијата да се прикажува на блогови и веб-страници наместо личното испраќање на печатена хартија до учесниците.<ref>{{Cite web|url=http://www.artpool.hu/MailArt/chrono/1983/Bleus.html|title = Guy Bleus: Mail Art Initiation – Mail Art Chro no logy}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.utsanga.it/bleus-exploring-mail-art/|title = Bleus &#124; Exploring mail-art|date = 26 June 2017}}</ref> Мејл-артот е изложуван во алтернативни простори како што се приватни станови, општински згради и излози на продавници, како и во галерии и музеи ширум светот.<ref name=Oberlin /> Мејл-арт изложбите, периодичните изданија и проектите ја претставуваат „јавната“ страна на поштенското вмрежување, практика која во својата срж има директна и приватна интеракција меѓу поединечните учесници. Мејл-уметниците го ценат процесот на размена на идеи и чувството на припадност кон глобална заедница која е способна да одржува мирна соработка надвор од разликите во јазикот, религијата и идеологијата; ова е еден аспект што ја разликува мрежата на мејл-арт од светот на комерцијалните разгледници со слики и од едноставната „испратена уметност“.<ref name="WelchAnthology">Welch, C. (1995). ''[http://www.worldcat.org/oclc/231651233 Eternal network: A mail art anthology]''. Calgary, Alta: Univ. of Calgary Press.</ref> Еден мејл-уметник може да има стотици кореспонденти од многу различни земји или да изгради помал основен круг на омилени контакти. Мејл-артот е широко практикуван во Европа, Северна и Јужна Америка, Русија и Австралија, а помал број учесници има и во Африка и Кина. Покрај тоа што се чуваат кај примателот, архивите на мејл-арт привлекле интерес кај библиотеки, архиви, музеи и приватни собирачи.<ref name=Spark /> Или, делата може да се „дорабонат“ и да се вратат на испраќачот или на друг вмрежувач. [[File:Envelope HRFricker(1990).jpg|right|thumb|Мејл-арт плик од Х. Р. Фрикер, 1990 г.]] Реј Џонсон (со игра на зборови) сугерирал дека „мејл-артот нема историја, само сегашност“, а мејл-уметниците го следеле неговиот разигран став создавајќи свои митологии.<ref>{{Cite book|title=Ray Johnson : correspondences|last1=Johnson|first1=Ray|last2=De Salvo|first2=Donna|last3=Gudis|first3=Catherine|date=1999|publisher=Wexner Center for the Arts|isbn=2080136631|page=81|oclc=43915838}}</ref> Пародиски уметнички движења како неоизмот и плагијатството ги довеле во прашање поимите за оригиналност, исто како и заедничките псевдонимни имиња Монти Кантсин и Карен Елиот, кои биле предложени за сериска употреба од било кого.<ref name="Carr2012">{{cite book|author=C. Carr|title=On Edge: Performance at the End of the Twentieth Century|url=https://books.google.com/books?id=QX9ZSOWJO-gC&pg=PA105|date=9 April 2012|publisher=Wesleyan University Press|isbn=978-0-8195-7242-4|pages=105ff}}</ref> Основани се полу-фиктивни организации и измислени виртуелни земји, имагинарни држави за кои се издаваат артистампи.<ref name=":0" /> Освен тоа, направени се обиди да се документира и дефинира историјата на еден сложен и потценет феномен што опфаќа пет децении. Разни есеи, дипломски трудови, водичи и антологии на текстови за мејл-арт се појавиле во печатена форма и на интернет, често напишани од ветерани вмрежувачи.<ref name=WelchAnthology /> Една подгрупа на пликовна уметност има свое потекло во Службата за билети на Грејтфул Дед. Со желба да им помогнат на своите обожаватели да ги избегнат високите надоместоци што ги создаваат националните служби за билети, Грејтфул Дед започнале своја служба, која најчесто се нарекува нарачка по пошта. Во одреден момент обожавателите почнале да ги украсуваат своите пликови со уметност. Некои заради самата уметност, други за да го привлечат вниманието на луѓето што ги делат билетите, со надеж за подобри места. [[File:Artiststamps PCiani(c.1995).jpg|right|thumb|Лист со артистампи на Пиермарио Чиани, околу 1995 г.]] ==Медиуми и уметнички практики при создавањето на мејл-дела== ''Види и: [[Поштенска марка]]'' Бидејќи демократскиот етос на мејл-артот е етос на вклученост, и во поглед на учесниците („секој што може да си ја дозволи поштарината“) и во поглед на опсегот на уметнички форми, при создавањето на мејл-дела се користи широк спектар на медиуми. Одредени материјали и техники најчесто се користат и често се претпочитани од мејл-уметниците поради нивната достапност, практичност и способност за производство на копии. ===Гумени печати и артистампи=== [[File:Post 1211- The End Issue 2024.jpg|right|thumb|Лист „Крајот“ од Пост 1211 (2024), прикажан во 40. број на „Артистамп ривју“<ref>{{cite journal | last1 =Roussopoulos| first1 =Adam| date = May 2024| title =The End| journal =The Artistamp Review| volume = One| issue = 40}}</ref>]] [[File:Rubberstamps Klafki Pawson(1980s).jpg|right|thumb|Мејл-арт гумени печати од Џо Клафки (лево) и Марк Посон (десно), 1980-ти]] Мејл-артот презел и присвоил неколку графички форми веќе поврзани со поштенскиот систем. Гумениот печат што официјално се користи за поштенско жигосување, веќе применуван од уметниците на [[Дадаизам|Дада]] и Флуксус, бил прифатен од мејл-уметниците кои, покрај повторната употреба на готови гумени печати, ги изработуваат професионално според свои дизајни. Тие исто така врежуваат во гуми за бришење со линорезни алатки за да создадат рачно изработени печати. Овие неофицијални гумени печати, без разлика дали ги шират пораките на мејл-уметниците или едноставно го објавуваат идентитетот на испраќачот, помагаат во претворањето на обичните разгледници во уметнички дела и ги прават пликовите важен дел од мејл-арт доживувањето.<ref name=WelchAnthology /> [[File:CarvedEraser ArtNahpro(c.1990).jpg|right|thumb|Отпечаток од врежана гума за бришење од Пол Џексон, познат како Арт Напро, околу 1990 г.]] Мејл-артот исто така ја присвоил поштенската марка како формат за индивидуално изразување. Инспириран од примерот на марките-пепелјуги и лажните марки на Флуксус, артистампот создал живописна подмрежа од уметници посветени на создавање и размена на сопствени марки и листови со марки.<ref>{{cite web|url=http://www.bpost.be/site/fr/particuliers/timbres-poste/philat%C3%A9lie/timbres/2003/emission-sp%C3%A9ciale-09-du-19-mai |title=Emission spéciale 09 du 19 mai 2003Epuisée &#124; bpost |access-date=2015-05-26 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150526171811/http://www.bpost.be/site/fr/particuliers/timbres-poste/philat%C3%A9lie/timbres/2003/emission-sp%C3%A9ciale-09-du-19-mai |archive-date=2015-05-26 }} Belgian Postal Service, Guy Bleus & Jean Spiroux, ''Journée du Timbre: Mail-Art'', 2003.</ref> Уметникот Џери Древа од концептуалната уметничка група „Ле Пети Бонбон“ создал збирка марки и им ги испратил на [[Дејвид Боуви]], кој потоа ги искористил како инспирација за корицата на синглот „Ешес ту ешес“, објавен во 1980 година.<ref>{{cite web|last1=Griffin|first1=Roger|title=Scary Monsters|url=http://www.bowiegoldenyears.com/scarymonsters.html|website=Bowie Golden Years}}</ref> Артистампите и гумените печати станаа важен елемент на мејл-делата, особено во збогатувањето на разгледниците и пликовите.<ref name=":0">Frank, Peter, E.F. Higgins III, Rudolf Ungváry. "[http://www.artpool.hu/Artistamp/PFranke.html Postal Modernism: Artists' Stamps and Stamp Images]." ''World Art Post'', Artpool Archive, Museum of Fine Arts Budapest, April 1982 (pp.&nbsp;1–4)</ref> Најважната антологија на уметност со гумени печати ја објавил уметникот Ерве Фишер во својата книга ''Уметност и маргинална комуникација'', Бално, Париз, 1974 – на француски, англиски и германски јазик, а да се забележи и каталогот на изложбата „Уметнички марки“, објавен од Музејот на поштата, Париз, 1993, организирана од францускиот уметник Жан-Ноел Ласло – на француски и англиски јазик. Неодамна, обемна компилација на уметници на артистампи била прикажана во 40 броја на „Артистамп ривју“. Го објавувал уметникот Адам Русопулос од 2019 до мај 2024 година.<ref>{{cite journal | last1 =Roussopoulos| first1 =Adam| date = May 2024| title =The End| journal =The Artistamp Review| volume = One| issue = 40}}</ref> Во ревијата биле прикажани многу значајни уметници, меѓу кои Џас Фелтер, Е. Ф. Хигинс III, Џон Хелд Џуниор, Мајкл Ли, Чак Велч, Витторе Бароњи и Х. Р. Фрикер. ===Пликови=== Некои мејл-уметници посветуваат повеќе внимание на пликовите отколку на содржината во нив. Насликаните пликови се уникатни уметнички дела, при што рачно напишаната адреса станува дел од делото. Шиење, втиснување во релјеф и низа материјали за цртање може да се најдат на разгледниците, пликовите и на содржината внатре. ===Печатење и копирање=== Печатењето е соодветно за мејл-уметниците кои своите дела ги дистрибуираат широко. Разни графички техники, покрај печатењето со гумен печат, се користат за создавање мултипли. Копи-артот (ксерографија, фотокопирање) е вообичаена практика, при што и црно-белото и колор-копирањето се широко користени во мрежата.<ref name="UB" /> Сеприсутните листови „додај и препрати“, дизајнирани да циркулираат низ мрежата така што секој уметник додава и копира, по примерот на верижните писма, исто така добиле одредена неповолна критика. Сепак, ксерографијата е клучна технологија во создавањето на многу краткотрајни периодични изданија и зинови за мејл-арт, како и на печатената документација што традиционално е завршница на проектот што им се испраќа на учесниците. Компјутерски испечатоци од инкџет и ласерски печатачи исто така се користат, и за ширење на уметничките дела и за репродуцирање на зинови и документација, а PDF-копии од периодични изданија без хартија и од непечатена документација се растураат по е-пошта. Фотографијата е широко користена како уметничка форма, за обезбедување слики за артистампи и гумени печати, и во печатени и дигитални списанија и документација,<ref name="WelchAnthology" /> додека некои проекти се фокусирале на пресекот на мејл-артот со самиот медиум.<ref>{{cite book|last=Jacob|first=John|title=The International Portfolio of Artists Photography|year=1984|publisher=Riding Beggar Press|location=New York}}</ref> ===Букви и јазик=== Буквите, без разлика дали се рачно напишани или печатени, се составен дел на мејл-артот. Пишаниот збор се користи како литературна уметничка форма, како и за лични писма и белешки испратени со уметничкото дело, а снимките на говорен збор, и на поезија и на проза, исто така се дел од мрежата.<ref name="UB" /> Иако англискиот бил де факто јазик, поради зачетокот на движењето во Америка, сè поголем број мејл-уметници и групи на мејл-уметници на интернет сега комуницираат на бретонски, француски, италијански, германски, шпански и руски јазик. ===Други медиуми=== [[File:Kairan MAZine(2007).jpg|thumb|Корица на мејл-арт зинот ''Кајран'', уредуван од Џани Симоне, познат како Џонибој, 2007 г.]] Покрај присвојувањето на моделот на поштенската марка, мејл-уметниците асимилирале и други дизајнерски формати за печатени уметнички дела. Користени се уметнички книги, декокниги и книги на пријателство, банкноти, налепници, билети, уметнички тргувачки картички (АТК), значки, амбалажа за храна, дијаграми и карти. Мејл-уметниците рутински мешаат медиуми; [[Колаж|колажот]] и фотомонтажата се популарни, давајќи им на некои мејл-дела стилски одлики на [[Поп-арт|поп-артот]] или Дада. Мејл-уметниците често користат техники на колаж за создавање оригинални разгледници, пликови и дела што може да се трансформираат со техники на копи-арт или компјутерски софтвер, а потоа да се фотокопираат или испечатат во ограничени изданија. Печатени материјали и ефемерија често циркулираат меѓу мејл-уметниците и, по уметничка обработка, овие вообичаени предмети влегуваат во мрежата на мејл-арт.<ref name="UB" /> Мали асамблажи, скулптурални форми или најдени предмети со неправилни облици и големини се пакуваат или се испраќаат неспакувани за намерно да се задеваат и испитуваат ефикасноста на поштенската служба. Разгледници од лажно крзно што може да се испрати по пошта („Хермејл“) и од вештачка трева циркулирале кон крајот на 1990-тите години. Позајмувајќи го поимот интермедиа од Флуксус, мејл-уметниците често се истовремено активни на неколку различни полиња на изразување. Музиката и звучната уметност долго се славени аспекти на мејл-артот, најпрво со користење на касети, потоа на ЦД и како звучни датотеки испратени преку интернет.<ref name="CoxWarner2004">{{cite book|author1=Christoph Cox|author2=Daniel Warner|title=Audio Culture: Readings in Modern Music|url=https://books.google.com/books?id=FgDgCOSHPysC&pg=PA60|date=1 September 2004|publisher=Continuum|isbn=978-0-8264-1615-5|pages=60–}}</ref> [[Перформанс|Перформансот]] исто така е значајна фасета, особено од појавата на средбите и конгресите на мејл-арт. Настапите снимени на филм или видео се пренесуваат преку DVD и филмски датотеки по интернет. Видеото сè почесто се користи и за документирање на мејл-арт изложби од сите видови.<ref name=mailartforum>{{cite web|title=The Techniques|url=http://www.mail-art.de/frame.php?dir=about:about_techniques&doc=start.htm|work=Mail-Art: The Forum|access-date=23 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235904/http://www.mail-art.de/frame.php?dir=about:about_techniques&doc=start.htm|archive-date=3 March 2016|url-status=dead}}</ref> ==Цитати== [[File:ADEker MailArt.jpg|upright|thumb|Мејл-арт од А. Д. Екер (Тејсмузеум), 1985 г.]] <blockquote>Кореспонденциската уметност е неухватлива уметничка форма, многу поразновидна по својата природа од, на пример, сликарството. Додека сликата секогаш вклучува боја и површина за носач, кореспонденциската уметност може да се појави како било кој од десетици медиуми пренесени по пошта. Иако огромното мнозинство активности на кореспонденциска уметност или мејл-арт се одвиваат по пошта, денешните нови форми на електронска комуникација ги заматуваат рабовите на тој форум. Во 1960-тите, кога кореспонденциската уметност за првпат почна да цвета, повеќето уметници ја сметале поштенската служба за најдостапен – и најевтин – медиум на размена. Денешните микро-компјутери со современи можности му нудат на секого моќ за пресметување и комуницирање што пред две децении била достапна само на најголемите институции и корпорации, а само неколку децении претходно не била достапна на никого по никаква цена. – Кен Фридман<ref name=FriedmanFlue>{{cite journal|last=Friedman|first=Ken|title=Mail art history: the Fluxus factor|journal=FLUE |year=1984|volume=4|issue=3–4|editor1-first=Martha|editor1-last=Wilson|publisher=Franklin Furnace}}</ref></blockquote> <blockquote>Културната размена е радикален чин. Таа може да создаде парадигми за почитувачко споделување и зачувување на водата, почвата, шумите, растенијата и животните на земјата. Етерската естетика на вмрежувачите повикува на водење на тој сон преку дејствување. Соработката и учеството, како и славењето на уметноста како раѓање на животот, визијата и духот, се први чекори. Уметниците што се среќаваат меѓу себе во Вечната мрежа ги презеле тие чекори. Нивниот заеднички потфат е придонес кон нашата заедничка иднина. – Чак Велч<ref name="WelchAnthology" /></blockquote> <blockquote>Целта на мејл-артот, активност што ја споделуваат многу уметници ширум светот, е да се воспостави естетска комуникација меѓу уметниците и обичните луѓе во секој агол на земјината топка, да се разгласи нивното дело надвор од структурите на уметничкиот пазар и надвор од традиционалните места и институции: слободна комуникација во која зборовите и знаците, текстовите и боите дејствуваат како инструменти за директна и непосредна интеракција. – Лоредана Пармесани<ref>Loredana Parmesani, text under the entry "Poesia visiva", in ''L'arte del secolo – Movimenti, teorie, scuole e tendenze 1900–2000'', Giò Marconi - Skira, Milan 1997</ref></blockquote> == Наводи == {{наводи|colwidth=30em}} ==За понатамошно читање== [[Категорија:Постмодерна уметност]] [[Категорија:Уметнички техники]] [[Категорија:Уметнички медиуми]] [[Категорија:Жанрови на ликовната уметност]] ls0318wwr2rqtx15b8z1qcia0sddztz 5640913 5640912 2026-10-05T19:25:11Z 19user99 72391 5640913 wikitext text/x-wiki [[File:GGalantai-mailartwork(c.1989).jpg|десно|мини|300x300пкс| Поштенска уметност од Ѓерѓ Галантаи, 1981 година]] '''Поштенска уметност''', познат и како '''мејл-арт''' и '''кореспонденциска уметност''' — уметничко движење насочено кон испраќање дела од мал формат преку [[Пошта|поштенската служба]]. Се развил од она што на крајот станало Њујоршко кореспонденсиско училиште на Реј Џонсон и од движењата на [[Флуксус]] во 1960-тите. Оттогаш се развил во глобално движење кое трае и денес. ==Одлики== Медиумите што најчесто се користат во мејл-артот вклучуваат разгледници, хартија, колаж од најдени или рециклирани слики и предмети, гумени печати, марки создадени од уметници (наречени артистампи) и боја, но можат да вклучуваат и музика, звучна уметност, поезија или се што може да стане во плик и да се испрати по пошта. Мејл-артот се смета за уметност штом ќе биде испратен. Мејл-уметниците редовно повикуваат на мејл-арт на одредена тема за употреба на изложби (често без жири).<ref name=MOCA /><ref name=UB>{{cite web|title=Mail Art|url=http://digital.lib.buffalo.edu/cdm/landingpage/collection/LIB-PC001|work=Digital Collections, University at Buffalo Libraries|access-date=11 April 2013}}</ref> Мејл-уметниците ја ценат меѓусебната поврзаност со други уметници. Оваа уметничка форма промовира егалитарен начин на создавање што често ги заобиколува официјалните системи за дистрибуција и одобрување на уметноста, како што се уметничкиот пазар, музеите и галериите. Мејл-уметниците се потпираат на својата алтернативна „аутсајдерска“ мрежа како основен начин за споделување на своите дела, наместо да зависат од можноста да најдат и обезбедат изложбен простор.<ref name=Oberlin>{{cite web|title=Mail Art @ Oberlin|url=http://www.oberlin.edu/library/art/mailart/|publisher=Oberlin College Art Library|access-date=11 April 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130403130316/http://www.oberlin.edu/library/art/mailart/|archive-date=3 April 2013}}</ref><ref>{{cite book|author1=Richard Kostelanetz|author2=H. R. Brittain|title=A Dictionary of the Avant-gardes|url=https://books.google.com/books?id=NZX85xdr6boC|year=2001|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-93764-1|page=388}}</ref> Мејл-артот може да се гледа како претходник на сајбер-заедниците основани на интернетот.<ref name=MarkBloch>{{cite journal|last=Bloch|first=Mark|journal=New Observations, No. 126, the Art is in the Mail(ing)|date=Summer 2000|url=http://www.panmodern.com/newobservations.html|title=Communities Collaged: Mail Art and The Internet|access-date=15 January 2022}}</ref> ==Историја== [[File:RayJohnson invite1970.jpg|right|thumb|Покана на Реј Џонсон за првата изложба на мејл-арт, 1970 г.]] Уметникот Едвард М. Планкет тврди дека комуникацијата како уметничка форма е древна традиција; тој претпоставува (во шеговит тон) дека мејл-артот започнал кога [[Клеопатра]] се дала да ја достават кај [[Гај Јулиј Цезар|Јулиј Цезар]] завиткана во килим.<ref name=Plunkett>{{cite journal|last=Plunkett|first=Edward M.|title=The New York Correspondence School|journal=Art Journal|year=1977|issue=Spring|url=http://www.artpool.hu/Ray/Publications/Plunkett.html|access-date=11 April 2013}}</ref> ===Реј Џонсон, Њујоршко кореспонденсиско училиште и Флуксус=== Американскиот уметник Реј Џонсон се смета за првиот мејл-уметник.<ref name=MOCA>{{cite web|title=Mail Art|url=http://www.moca.org/pc/viewArtTerm.php?id=22|work=Collection: MOCA's First Thirty Years|publisher=MOCA: The Museum of Contemporary Art, Los Angeles|access-date=11 April 2013}}</ref><ref name=Phillpot>{{cite book|last=Phillpot|first=Clive|title=Eternal Network: A Mail Art Anthology|year=1995|publisher=University of Calgary Press|location=Canada|url=http://www.artpool.hu/Ray/Publications/Phillpot.html|editor=Chuck Welch|access-date=11 April 2013}}</ref> Експериментите на Џонсон со уметност во поштата започнале во 1943 година, а испраќањето упатства и барањето активност од примателите започнало во средината на 1950-тите со испраќањето на неговите „мотикоси“, со што мејл-артот добил нацрт за слободна размена на уметност по пошта.<ref name=MOCA /><ref>Francesco Vincitorio, "Informalista o videoartista? Le tendenze artistiche dagli anni '40 ad oggi", L'Espresso n.44, 7 November 1982{{full citation needed|date=January 2013}}</ref> Терминот „мејл-арт“ е скован во 1960-тите.<ref name=Plunkett /> Во 1962 година, Планкет го скова терминот „Њујоршко кореспонденциско училиште“ за да ги означи активностите на Џонсон; Џонсон го прифати овој назив, но понекогаш намерно го пишуваше погрешно како „кореспонденсиско“.<ref name=Plunkett /> Намерното погрешно пишување било карактеристично за разиграниот дух на Кореспонденсиското училиште и неговите акции.<ref name=Danto>{{cite magazine|last=Danto|first=Arthur C.|magazine=The Nation|date=March 11, 1999|url=https://www.thenation.com/article/archive/correspondance-school-art/|title=Correspondance School Art|access-date=25 January 2023}}</ref> Повеќето членови на Кореспонденсиското училиште се прилично непознати, а писмата што ги испраќале, често со едноставни цртежи или налепници, честопати го упатувале примателот да изврши некоја прилично едноставна дејност. Делото на Џонсон се состои првенствено од писма, често дополнети со шарени цртежи и пораки отпечатени со гумен печат, кои им ги испраќал на пријателите и познаниците. Кореспонденсиското училиште било мрежа од поединци кои биле уметници поради својата подготвеност да играат заедно и да го ценат хуморот на Џонсон. Еден пример за активностите на Кореспонденсиското училиште се состоел во свикување средби на фан-клубови, како на пример оној посветен на актерката [[Ана Меј Вонг]]. Многу од пораките на Џонсон до неговата мрежа содржеле рачно нацртана верзија на она што станало негово лично лого или алтер его – глава на зајак.<ref name=Danto /> Во интервју од 1968 година, Џонсон објаснил дека пишуваната кореспонденција му била интересна поради ограничувањата што ги става врз вообичаената меѓусебна интеракција и преговарање што ја сочинуваат комуникацијата меѓу поединците. Кореспонденцијата е „начин да се пренесе порака или некаква идеја до некого што не е вербално; тоа не е конфронтација на две лица. Тоа е предмет што се отвора, најверојатно, во приватност, и пораката се разгледува&nbsp;... Го гледате предметот и, во зависност од степенот на вашиот интерес, тој многу директно ви го пренесува она што е таму“.<ref name=AAAOH>{{cite web|title=Oral history interview with Ray Johnson, 1968 Apr. 17|url=http://www.aaa.si.edu/collections/interviews/oral-history-interview-ray-johnson-13236|work=Archives of American Art|publisher=Smithsonian Institution|access-date=11 April 2013}}</ref> Во 1970 година, Џонсон и Марша Такер ја организираа Изложбата на Њујоршкото кореспонденциско училиште во Музејот Витни во Њујорк, која беше првата значајна јавна изложба на жанрот мејл-арт.<ref name=MOCA /> На 5 април 1973 година, Џонсон ја прогласи „смртта“ на Њујоршкото кореспонденсиско училиште во необјавено писмо до одделот за читуљи на „Њујорк тајмс“ и во копии што ги разоспла на својата мрежа. Сепак, тој продолжи да се занимава со мејл-арт и по тоа.<ref name=AAALippardLetter>{{cite web|title=Ray Johnson mail art to Lucy R. Lippard, 1965 June 29|url=http://www.aaa.si.edu/collections/images/detail/ray-johnson-mail-art-to-lucy-r-lippard-13544|work=Archives of American Art|publisher=Smithsonian Institution|access-date=11 April 2013}}</ref><ref name=RJEstate-bio>{{cite web|title=Ray Johnson Biography|url=http://www.rayjohnsonestate.com/biography/|publisher=Ray Johnson Estate|access-date=11 April 2013}}</ref> Иако голем дел од делата на Џонсон првично биле поклонети, тоа не го спречило да добијат пазарна вредност. За [[Енди Ворхол]] се наведува дека рекол дека „би платил десет долари за било што од Џонсон“.<ref>Stewart Home, ''The Assault On Culture'', Aporia Press & Unpopular Books, London 1988</ref> Во својот дијаграм од 1973 година што го прикажува развојот и опсегот на [[Флуксус]], Џорџ Мачунас го вклучил мејл-артот меѓу активностите што ги практикувал уметникот на Флуксус Робер Филију.<ref>Hendricks, Jon (1988). ''Fluxus Codex'', New York: Harry N. Abrams, pp. 329–333. {{ISBN|978-0-8109-0920-5}}</ref> Филију го скова терминот „Вечна мрежа“, кој станал синоним за мејл-арт.<ref name=Bloch>{{cite book|last=Bloch|first=Mark|title=Amazing Letters: The Life and Art of David Zack|chapter-url=http://www.panmodern.com/zack-article.html|editor=Istvan Kantor|access-date=11 April 2013|chapter=An Authentik and Historikal Discourse On the Phenomenon of David Zack, Mail Artist}}</ref> Други уметници на Флуксус од раните 1960-ти се вклучени во создавањето на уметнички поштенски марки (Роберт Вотс, „Автомат за марки“, 1963), разгледници (Бен Вотје, „Изборот на поштарот“, 1965: разгледница со различна адреса на секоја страна) и други дела поврзани со поштенскиот медиум. Навистина, мрежата на мејл-арт брои многу членови на Флуксус меѓу своите најрани учесници. Иако Џонсон не се сметал директно за член на училиштето Флуксус, неговите интереси и ставови биле во согласност со оние на голем број уметници на Флуксус.<ref name=Danto /><ref name=AAAOH /> [[File:CrackerJackKid Envelope1984.jpg|right|thumb|Марка и плик од мејл-арт со официјален поштенски печат по повод Колтовата годишнина – Чак Велч, познат како Крекер Џек Кид, 1984 г.]] ===Во 1970-тите и 1980-тите години=== Во 1970-тите, практикувањето на мејл-артот значително порасна, обезбедувајќи евтин и флексибилен канал на изразување за културните аутсајдери. Во Канада, уметничките колективи Банка на слики и Џенерал Аидија се прогласени за клучни во раната историја на вмрежувањето и општествената интеракција како уметност.<ref>{{Cite web|last=Bloch|first=Mark|title=A look at three Canadian artists known as the Image Bank: Michael Morris, Vincent Trasov and Gary Lee-Nova|url=https://whitehotmagazine.com/articles/vincent-trasov-gary-lee-nova/5137|access-date=2022-02-01|website=Whitehot Magazine}}</ref> Кореспонденциската уметност била особено раширена таму каде што државната цензура спречувала слободно циркулирање на алтернативни идеи, како во одредени земји зад Железната завеса или во Јужна Америка.<ref>{{cite journal|last=Jacob|first=John|title=East/West: Mail Art & Censorship|journal=PostHype|year=1985|volume=4|issue=1|issn=0743-6025}}</ref> Растот на значајна заедница на мејл-арт, со пријателства родени од личната кореспонденција и, сѐ почесто, од меѓусебни посети,<ref>{{cite journal|last=Lloyd|first=Ginny|title=The Mail Art Community in Europe|journal=Umbrella Magazine|year=1981|volume=5|issue=1}}</ref> довел во 1980-тите до организирање на неколку фестивали, средби и конвенции каде што вмрежувачите можеле да се сретнат, дружат, настапуваат, изложуваат и планираат понатамошни соработки. Меѓу овие настани биле фестивалите Интер Дада организирани во Калифорнија во раните 1980-ти<ref name=Ross>{{cite news|last=Ross|first=Janice|title=A gleefully rebellious festival of dada|url=https://1.bp.blogspot.com/__IZN7YDU3d4/S_aip9CJ4WI/AAAAAAAAAmU/gS467sN7lZQ/s1600/reibunedada.jpg|access-date=11 April 2013|newspaper=Oakland Tribune|date=August 26, 1984|location=Art: The Tribune Calendar}}</ref> и Децентрализираниот конгрес на мејл-арт од 1986 година.<ref name=HRFrickerOberlin>{{cite web|title=Hans-Reudi Fricker|url=http://www.oberlin.edu/library/art/mailart/bios/fricker.html|work=Mail Art @ Oberlin|publisher=Oberlin College & Conservatory|access-date=11 April 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130903031741/http://www.oberlin.edu/library/art/mailart/bios/fricker.html|archive-date=3 September 2013}}</ref> Во 1984 година, кураторката Рони Коен организираше изложба за Френклин Фарнис во Њујорк, наречена „Мејл-арт некогаш и сега“.<ref>{{cite web|title=Mail Art From 1984 Franklin Furnace Exhibition|url=http://www.franklinfurnace.org/research/projects/flow/mailart/mailartf.html|publisher=Franklin Furnace|access-date=25 January 2014|archive-date=2 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202190845/http://www.franklinfurnace.org/research/projects/flow/mailart/mailartf.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Mark|first=Bloch|title=Franklin Furnace Fracas|url=http://www.panmodern.com/franklinfurnace.html|publisher=panmodern.com|access-date=25 January 2014}}</ref> Изложбата требаше да има историски аспект, како и да прикажува нов мејл-арт, а за да ги усогласи двата аспекта, Коен ги уреди материјалите испратени до Френклин Фарнис, прекршувајќи го неписаниот, но општо прифатен обичај дека сите испратени дела мора да бидат прикажани. Намерата за уредување била протолкувана како цензура, што резултирало со панел-дискусија во два дела, спонзорирана од „Уметници зборуваат за уметноста“ (организирана од мејл-уметникот Карло Питоре и водена од уметничкиот критичар Роберт К. Морган) во февруари истата година, каде што Коен и мејл-уметниците требаше да дебатираат за спорните прашања. Ноќта пред вториот панел, на 24 февруари, Карло Питоре, Џон П. Џејкоб, Чак Велч, познат како Крекер Џек Кид, Дејвид Коул и Џон Хелд Џуниор подготвија изјава со која ѝ бараат на Коен да се повлече од улогата модераторка на панелот. Велч ја прочита изјавата според која од Коен се бараше да остане на панелот, но да се откаже од правото да го модерира. Наместо да остане, Коен избра да го напушти настанот. По извесно препукување и меѓу панелистите и меѓу публиката, Коен си замина, велејќи: „Забавувајте се, момци.“ Нејзината придружба излезе заедно со неа за време на последователниот метеж.<ref>{{cite news|title=International MailArt—Part II: The New Cultural Strategy|last=Heisler|first=Faith|year=1984|issue=4|volume=9|page=18|journal=Women Artists News}}</ref> Исклучените дела на крајот ги додадоа во изложбата вработените во Френклин Фарнис, но настаните околу неа и панелите открија идеолошки пукнатини во заедницата на мејл-арт. Истовремено разгорувајќи го пламенот и документирајќи го степенот до кој веќе доминирала мала, претежно машка група уметници, дискусиите беа транскрибирани и објавени од панелистот Џон П. Џејкоб во неговиот краткотраен зин за мејл-арт ПостХајп.<ref>{{cite journal|last=Jacob|first=John|title=Mailart: A Partial Anatomy|journal=PostHype|year=1984|volume=3|issue=1|issn=0743-6025}}</ref> Во писмо до панелистот Марк Блок, Реј Џонсон (кој не беше панелист) коментираше за обратната цензура и сексизмот на настанот.<ref>{{cite web|last=Mark|first=Bloch|title=Ray Johnson's letter to me after the event, questioning the issue of sexism.|url=http://www.panmodern.com/ray-atoa-letter.jpg|publisher=panmodern.com|access-date=25 January 2014}}</ref> Подемот на средбите и конгресите на мејл-арт кон крајот на 1980-тите, и артикулирањето на разни „изми“ прогласени од нивните основачи како движења во рамките на мејл-артот, делумно беа одговор на пукнатините направени видливи од настаните околу изложбата во Френклин Фарнис.<ref>{{cite book|last=Jacob|first=John|title=The Coffee Table Book of Mail Art: The Intimate Letters of J. P. Jacob, 1981–1987|year=1987|publisher=Riding Beggar Press|location=New York|url=http://arcade.nyarc.org:80/record=b569546~S8}}</ref> Дури и ако „туризмот“ бил предложен сатирично како ново движење од Х. Р. Фрикер, швајцарски мејл-уметник кој бил еден од организаторите на Конгресот на мејл-арт во 1986 година, мејл-артот во својата чиста форма сепак би продолжил да функционира без личната средба меѓу таканаречените вмрежувачи.<ref name=HRFrickerOberlin /> Во средината на 1980-тите, Фрикер и Блок, во двојазично „Отворено писмо до сите во мрежата“<ref>Bloch, Mark and Fricker, Hans Ruedi. "Phantastische Gebete Revisited" in ''Panmag International Magazine'' 6, ISSN 0738-4777, February 1984. p. 8.</ref> изјавија: „1) Важна функција на изложбите и другите групни проекти во мрежата е: да се отворат канали кон други човечки суштества. 2) Откако вашата изложба ќе биде прикажана и документацијата испратена, или откако ќе примите таква документација со список на адреси, ''користете ги каналите!'' 3) Создадете кореспонденција од личност до личност... 4) Имате своја уникатна енергија што можете да им ја дадете на другите преку вашето дело: визуелна, звучна, вербална итн. 5) Оваа енергија најдобро се користи кога се разменува за енергија од друга личност со исти намери. 6) моќта на мрежата е во квалитетот на директната кореспонденција, а не во квантитетот.“ Манифестот завршува со: „Ова го научивме од сопствените грешки.“<ref>Röder, Kornelia "H. R. Fricker, Mail Art and Social Networks", HR Fricker: Conquer the Living Rooms of the World, Kunstmuseum Thurgau, Warth, Switzerland: Edition Fink, 2014, p. 38.</ref> ===1990-тите години и влијанието на ерата на интернетот=== [[File:Paulo bruscky and david horvitz.JPG|thumb|Американскиот мејл-уметник Дејвид Хорвиц (активен од 2000-тите) се сретнува со бразилскиот мејл-уметник Паулу Бруски (активен од 1970-тите) во Берлин, Германија, во ноември 2015 г.]] Во 1994 година, холандскиот мејл-уметник Руд Јансен започна серија мејл-интервјуа, која стана влијателен придонес во областа на мејл-артот.<ref> Ruud Janssen, ''Mail-Interviews'', Tilburg 1994–2001 </ref> До 1990-тите години, мејл-артот го достигнал својот врв во поглед на глобалните поштенски активности, а мејл-уметниците, свесни за растечките поштенски тарифи, започнувале со постепена миграција на колективните уметнички проекти кон мрежата и кон нови, поевтини форми на дигитална комуникација.<ref>Guy Bleus (Ed.), ''Re: The E-Mail-Art & Internet-Art Manifesto'', in: ''E-Pêle-Mêle: Electronic Mail-Art Netzine'', Vol.III, n° 1, T.A.C.-42.292, Hasselt, 1997.</ref> Интернетот овозможил побрзо ширење на повиците (поканите) за мејл-арт и го поттикнал вклучувањето на новодојденци. ==Филозофија и норми на мрежата на уметниците== И покрај многуте врски и сличности меѓу историските авангарди, алтернативните уметнички практики (визуелна поезија, копи-арт, уметнички книги) и мејл-артот, еден аспект што ја разликува креативната поштенска мрежа од другите уметнички движења, школи или групи (вклучувајќи го и Флуксус) е начинот на кој таа го занемарува и заобиколува комерцијалниот уметнички пазар.<ref name=Spark>{{cite web|title=About John Held Jr. in the Spark episode "The Fine Art of Collecting"|url=http://www.kqed.org/arts/programs/spark/profile.jsp?essid=4489|work=Spark|publisher=KQED|access-date=11 April 2013|year=2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20130306062606/http://www.kqed.org/arts/programs/spark/profile.jsp?essid=4489|archive-date=6 March 2013|url-status=dead}}</ref> Секое лице со пристап до поштенско сандаче може да учествува во поштенската мрежа и да разменува бесплатни уметнички дела, а секој мејл-уметник е слободен да одлучи како и кога ќе одговори (или нема да одговори) на дојдена пратка. Учесниците се поканети од членовите на мрежата да земат учество во колективни проекти или изложби без жири во кои делата не се избираат ниту се оценуваат. Иако придонесите може да се бараат на одредена тема, во одредена големина или да се испраќаат до одреден рок, мејл-артот генерално функционира во дух на „сè е дозволено“.<ref name="Phillpot" /> Филозофијата на отвореност и вклучување на мејл-артот е илустрирана со „правилата“ вклучени во поканите (повиците) за поштенски проекти: мејл-арт изложбата нема жири, нема котизација, нема цензура и сите дела се изложуваат.<ref name="Phillpot" /> Оригиналните придонеси не се враќаат и остануваат сопственост на организаторите, но каталог или документација се испраќа бесплатно до сите учесници во замена за нивните дела. Иако овие правила понекогаш се развлекуваат, тие генерално опстојуваат четири децении, со само мали отстапки и прилагодувања, како повремените барања да се избегнуваат дела со експлицитна сексуална природа, повиците за проекти со конкретни учесници или неодамнешниот тренд документацијата да се прикажува на блогови и веб-страници наместо личното испраќање на печатена хартија до учесниците.<ref>{{Cite web|url=http://www.artpool.hu/MailArt/chrono/1983/Bleus.html|title = Guy Bleus: Mail Art Initiation – Mail Art Chro no logy}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.utsanga.it/bleus-exploring-mail-art/|title = Bleus &#124; Exploring mail-art|date = 26 June 2017}}</ref> Мејл-артот е изложуван во алтернативни простори како што се приватни станови, општински згради и излози на продавници, како и во галерии и музеи ширум светот.<ref name=Oberlin /> Мејл-арт изложбите, периодичните изданија и проектите ја претставуваат „јавната“ страна на поштенското вмрежување, практика која во својата срж има директна и приватна интеракција меѓу поединечните учесници. Мејл-уметниците го ценат процесот на размена на идеи и чувството на припадност кон глобална заедница која е способна да одржува мирна соработка надвор од разликите во јазикот, религијата и идеологијата; ова е еден аспект што ја разликува мрежата на мејл-арт од светот на комерцијалните разгледници со слики и од едноставната „испратена уметност“.<ref name="WelchAnthology">Welch, C. (1995). ''[http://www.worldcat.org/oclc/231651233 Eternal network: A mail art anthology]''. Calgary, Alta: Univ. of Calgary Press.</ref> Еден мејл-уметник може да има стотици кореспонденти од многу различни земји или да изгради помал основен круг на омилени контакти. Мејл-артот е широко практикуван во Европа, Северна и Јужна Америка, Русија и Австралија, а помал број учесници има и во Африка и Кина. Покрај тоа што се чуваат кај примателот, архивите на мејл-арт привлекле интерес кај библиотеки, архиви, музеи и приватни собирачи.<ref name=Spark /> Или, делата може да се „дорабонат“ и да се вратат на испраќачот или на друг вмрежувач. [[File:Envelope HRFricker(1990).jpg|right|thumb|Мејл-арт плик од Х. Р. Фрикер, 1990 г.]] Реј Џонсон (со игра на зборови) сугерирал дека „мејл-артот нема историја, само сегашност“, а мејл-уметниците го следеле неговиот разигран став создавајќи свои митологии.<ref>{{Cite book|title=Ray Johnson : correspondences|last1=Johnson|first1=Ray|last2=De Salvo|first2=Donna|last3=Gudis|first3=Catherine|date=1999|publisher=Wexner Center for the Arts|isbn=2080136631|page=81|oclc=43915838}}</ref> Пародиски уметнички движења како неоизмот и плагијатството ги довеле во прашање поимите за оригиналност, исто како и заедничките псевдонимни имиња Монти Кантсин и Карен Елиот, кои биле предложени за сериска употреба од било кого.<ref name="Carr2012">{{cite book|author=C. Carr|title=On Edge: Performance at the End of the Twentieth Century|url=https://books.google.com/books?id=QX9ZSOWJO-gC&pg=PA105|date=9 April 2012|publisher=Wesleyan University Press|isbn=978-0-8195-7242-4|pages=105ff}}</ref> Основани се полу-фиктивни организации и измислени виртуелни земји, имагинарни држави за кои се издаваат артистампи.<ref name=":0" /> Освен тоа, направени се обиди да се документира и дефинира историјата на еден сложен и потценет феномен што опфаќа пет децении. Разни есеи, дипломски трудови, водичи и антологии на текстови за мејл-арт се појавиле во печатена форма и на интернет, често напишани од ветерани вмрежувачи.<ref name=WelchAnthology /> Една подгрупа на пликовна уметност има свое потекло во Службата за билети на Грејтфул Дед. Со желба да им помогнат на своите обожаватели да ги избегнат високите надоместоци што ги создаваат националните служби за билети, Грејтфул Дед започнале своја служба, која најчесто се нарекува нарачка по пошта. Во одреден момент обожавателите почнале да ги украсуваат своите пликови со уметност. Некои заради самата уметност, други за да го привлечат вниманието на луѓето што ги делат билетите, со надеж за подобри места. [[File:Artiststamps PCiani(c.1995).jpg|right|thumb|Лист со артистампи на Пиермарио Чиани, околу 1995 г.]] ==Медиуми и уметнички практики при создавањето на мејл-дела== ''Види и: [[Поштенска марка]]'' Бидејќи демократскиот етос на мејл-артот е етос на вклученост, и во поглед на учесниците („секој што може да си ја дозволи поштарината“) и во поглед на опсегот на уметнички форми, при создавањето на мејл-дела се користи широк спектар на медиуми. Одредени материјали и техники најчесто се користат и често се претпочитани од мејл-уметниците поради нивната достапност, практичност и способност за производство на копии. ===Гумени печати и артистампи=== [[File:Post 1211- The End Issue 2024.jpg|right|thumb|Лист „Крајот“ од Пост 1211 (2024), прикажан во 40. број на „Артистамп ривју“<ref>{{cite journal | last1 =Roussopoulos| first1 =Adam| date = May 2024| title =The End| journal =The Artistamp Review| volume = One| issue = 40}}</ref>]] [[File:Rubberstamps Klafki Pawson(1980s).jpg|right|thumb|Мејл-арт гумени печати од Џо Клафки (лево) и Марк Посон (десно), 1980-ти]] Мејл-артот презел и присвоил неколку графички форми веќе поврзани со поштенскиот систем. Гумениот печат што официјално се користи за поштенско жигосување, веќе применуван од уметниците на [[Дадаизам|Дада]] и Флуксус, бил прифатен од мејл-уметниците кои, покрај повторната употреба на готови гумени печати, ги изработуваат професионално според свои дизајни. Тие исто така врежуваат во гуми за бришење со линорезни алатки за да создадат рачно изработени печати. Овие неофицијални гумени печати, без разлика дали ги шират пораките на мејл-уметниците или едноставно го објавуваат идентитетот на испраќачот, помагаат во претворањето на обичните разгледници во уметнички дела и ги прават пликовите важен дел од мејл-арт доживувањето.<ref name=WelchAnthology /> [[File:CarvedEraser ArtNahpro(c.1990).jpg|right|thumb|Отпечаток од врежана гума за бришење од Пол Џексон, познат како Арт Напро, околу 1990 г.]] Мејл-артот исто така ја присвоил поштенската марка како формат за индивидуално изразување. Инспириран од примерот на марките-пепелјуги и лажните марки на Флуксус, артистампот создал живописна подмрежа од уметници посветени на создавање и размена на сопствени марки и листови со марки.<ref>{{cite web|url=http://www.bpost.be/site/fr/particuliers/timbres-poste/philat%C3%A9lie/timbres/2003/emission-sp%C3%A9ciale-09-du-19-mai |title=Emission spéciale 09 du 19 mai 2003Epuisée &#124; bpost |access-date=2015-05-26 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150526171811/http://www.bpost.be/site/fr/particuliers/timbres-poste/philat%C3%A9lie/timbres/2003/emission-sp%C3%A9ciale-09-du-19-mai |archive-date=2015-05-26 }} Belgian Postal Service, Guy Bleus & Jean Spiroux, ''Journée du Timbre: Mail-Art'', 2003.</ref> Уметникот Џери Древа од концептуалната уметничка група „Ле Пети Бонбон“ создал збирка марки и им ги испратил на [[Дејвид Боуви]], кој потоа ги искористил како инспирација за корицата на синглот „Ешес ту ешес“, објавен во 1980 година.<ref>{{cite web|last1=Griffin|first1=Roger|title=Scary Monsters|url=http://www.bowiegoldenyears.com/scarymonsters.html|website=Bowie Golden Years}}</ref> Артистампите и гумените печати станаа важен елемент на мејл-делата, особено во збогатувањето на разгледниците и пликовите.<ref name=":0">Frank, Peter, E.F. Higgins III, Rudolf Ungváry. "[http://www.artpool.hu/Artistamp/PFranke.html Postal Modernism: Artists' Stamps and Stamp Images]." ''World Art Post'', Artpool Archive, Museum of Fine Arts Budapest, April 1982 (pp.&nbsp;1–4)</ref> Најважната антологија на уметност со гумени печати ја објавил уметникот Ерве Фишер во својата книга ''Уметност и маргинална комуникација'', Бално, Париз, 1974 – на француски, англиски и германски јазик, а да се забележи и каталогот на изложбата „Уметнички марки“, објавен од Музејот на поштата, Париз, 1993, организирана од францускиот уметник Жан-Ноел Ласло – на француски и англиски јазик. Неодамна, обемна компилација на уметници на артистампи била прикажана во 40 броја на „Артистамп ривју“. Го објавувал уметникот Адам Русопулос од 2019 до мај 2024 година.<ref>{{cite journal | last1 =Roussopoulos| first1 =Adam| date = May 2024| title =The End| journal =The Artistamp Review| volume = One| issue = 40}}</ref> Во ревијата биле прикажани многу значајни уметници, меѓу кои Џас Фелтер, Е. Ф. Хигинс III, Џон Хелд Џуниор, Мајкл Ли, Чак Велч, Витторе Бароњи и Х. Р. Фрикер. ===Пликови=== Некои мејл-уметници посветуваат повеќе внимание на пликовите отколку на содржината во нив. Насликаните пликови се уникатни уметнички дела, при што рачно напишаната адреса станува дел од делото. Шиење, втиснување во релјеф и низа материјали за цртање може да се најдат на разгледниците, пликовите и на содржината внатре. ===Печатење и копирање=== Печатењето е соодветно за мејл-уметниците кои своите дела ги дистрибуираат широко. Разни графички техники, покрај печатењето со гумен печат, се користат за создавање мултипли. Копи-артот (ксерографија, фотокопирање) е вообичаена практика, при што и црно-белото и колор-копирањето се широко користени во мрежата.<ref name="UB" /> Сеприсутните листови „додај и препрати“, дизајнирани да циркулираат низ мрежата така што секој уметник додава и копира, по примерот на верижните писма, исто така добиле одредена неповолна критика. Сепак, ксерографијата е клучна технологија во создавањето на многу краткотрајни периодични изданија и зинови за мејл-арт, како и на печатената документација што традиционално е завршница на проектот што им се испраќа на учесниците. Компјутерски испечатоци од инкџет и ласерски печатачи исто така се користат, и за ширење на уметничките дела и за репродуцирање на зинови и документација, а PDF-копии од периодични изданија без хартија и од непечатена документација се растураат по е-пошта. Фотографијата е широко користена како уметничка форма, за обезбедување слики за артистампи и гумени печати, и во печатени и дигитални списанија и документација,<ref name="WelchAnthology" /> додека некои проекти се фокусирале на пресекот на мејл-артот со самиот медиум.<ref>{{cite book|last=Jacob|first=John|title=The International Portfolio of Artists Photography|year=1984|publisher=Riding Beggar Press|location=New York}}</ref> ===Букви и јазик=== Буквите, без разлика дали се рачно напишани или печатени, се составен дел на мејл-артот. Пишаниот збор се користи како литературна уметничка форма, како и за лични писма и белешки испратени со уметничкото дело, а снимките на говорен збор, и на поезија и на проза, исто така се дел од мрежата.<ref name="UB" /> Иако англискиот бил де факто јазик, поради зачетокот на движењето во Америка, сè поголем број мејл-уметници и групи на мејл-уметници на интернет сега комуницираат на бретонски, француски, италијански, германски, шпански и руски јазик. ===Други медиуми=== [[File:Kairan MAZine(2007).jpg|thumb|Корица на мејл-арт зинот ''Кајран'', уредуван од Џани Симоне, познат како Џонибој, 2007 г.]] Покрај присвојувањето на моделот на поштенската марка, мејл-уметниците асимилирале и други дизајнерски формати за печатени уметнички дела. Користени се уметнички книги, декокниги и книги на пријателство, банкноти, налепници, билети, уметнички тргувачки картички (АТК), значки, амбалажа за храна, дијаграми и карти. Мејл-уметниците рутински мешаат медиуми; [[Колаж|колажот]] и фотомонтажата се популарни, давајќи им на некои мејл-дела стилски одлики на [[Поп-арт|поп-артот]] или Дада. Мејл-уметниците често користат техники на колаж за создавање оригинални разгледници, пликови и дела што може да се трансформираат со техники на копи-арт или компјутерски софтвер, а потоа да се фотокопираат или испечатат во ограничени изданија. Печатени материјали и ефемерија често циркулираат меѓу мејл-уметниците и, по уметничка обработка, овие вообичаени предмети влегуваат во мрежата на мејл-арт.<ref name="UB" /> Мали асамблажи, скулптурални форми или најдени предмети со неправилни облици и големини се пакуваат или се испраќаат неспакувани за намерно да се задеваат и испитуваат ефикасноста на поштенската служба. Разгледници од лажно крзно што може да се испрати по пошта („Хермејл“) и од вештачка трева циркулирале кон крајот на 1990-тите години. Позајмувајќи го поимот интермедиа од Флуксус, мејл-уметниците често се истовремено активни на неколку различни полиња на изразување. Музиката и звучната уметност долго се славени аспекти на мејл-артот, најпрво со користење на касети, потоа на ЦД и како звучни датотеки испратени преку интернет.<ref name="CoxWarner2004">{{cite book|author1=Christoph Cox|author2=Daniel Warner|title=Audio Culture: Readings in Modern Music|url=https://books.google.com/books?id=FgDgCOSHPysC&pg=PA60|date=1 September 2004|publisher=Continuum|isbn=978-0-8264-1615-5|pages=60–}}</ref> [[Перформанс|Перформансот]] исто така е значајна фасета, особено од појавата на средбите и конгресите на мејл-арт. Настапите снимени на филм или видео се пренесуваат преку DVD и филмски датотеки по интернет. Видеото сè почесто се користи и за документирање на мејл-арт изложби од сите видови.<ref name=mailartforum>{{cite web|title=The Techniques|url=http://www.mail-art.de/frame.php?dir=about:about_techniques&doc=start.htm|work=Mail-Art: The Forum|access-date=23 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235904/http://www.mail-art.de/frame.php?dir=about:about_techniques&doc=start.htm|archive-date=3 March 2016|url-status=dead}}</ref> ==Цитати== [[File:ADEker MailArt.jpg|upright|thumb|Мејл-арт од А. Д. Екер (Тејсмузеум), 1985 г.]] <blockquote>Кореспонденциската уметност е неухватлива уметничка форма, многу поразновидна по својата природа од, на пример, сликарството. Додека сликата секогаш вклучува боја и површина за носач, кореспонденциската уметност може да се појави како било кој од десетици медиуми пренесени по пошта. Иако огромното мнозинство активности на кореспонденциска уметност или мејл-арт се одвиваат по пошта, денешните нови форми на електронска комуникација ги заматуваат рабовите на тој форум. Во 1960-тите, кога кореспонденциската уметност за првпат почна да цвета, повеќето уметници ја сметале поштенската служба за најдостапен – и најевтин – медиум на размена. Денешните микро-компјутери со современи можности му нудат на секого моќ за пресметување и комуницирање што пред две децении била достапна само на најголемите институции и корпорации, а само неколку децении претходно не била достапна на никого по никаква цена. – Кен Фридман<ref name=FriedmanFlue>{{cite journal|last=Friedman|first=Ken|title=Mail art history: the Fluxus factor|journal=FLUE |year=1984|volume=4|issue=3–4|editor1-first=Martha|editor1-last=Wilson|publisher=Franklin Furnace}}</ref></blockquote> <blockquote>Културната размена е радикален чин. Таа може да создаде парадигми за почитувачко споделување и зачувување на водата, почвата, шумите, растенијата и животните на земјата. Етерската естетика на вмрежувачите повикува на водење на тој сон преку дејствување. Соработката и учеството, како и славењето на уметноста како раѓање на животот, визијата и духот, се први чекори. Уметниците што се среќаваат меѓу себе во Вечната мрежа ги презеле тие чекори. Нивниот заеднички потфат е придонес кон нашата заедничка иднина. – Чак Велч<ref name="WelchAnthology" /></blockquote> <blockquote>Целта на мејл-артот, активност што ја споделуваат многу уметници ширум светот, е да се воспостави естетска комуникација меѓу уметниците и обичните луѓе во секој агол на земјината топка, да се разгласи нивното дело надвор од структурите на уметничкиот пазар и надвор од традиционалните места и институции: слободна комуникација во која зборовите и знаците, текстовите и боите дејствуваат како инструменти за директна и непосредна интеракција. – Лоредана Пармесани<ref>Loredana Parmesani, text under the entry "Poesia visiva", in ''L'arte del secolo – Movimenti, teorie, scuole e tendenze 1900–2000'', Giò Marconi - Skira, Milan 1997</ref></blockquote> == Наводи == {{наводи|colwidth=30em}} ==За понатамошно читање== {{div col|colwidth=45em}} * Thomas Bey William Bailey, ''Unofficial Release: Self-Released And Handmade Audio In Post-Industrial Society'', Belsona Books Ltd., 2012 * Vittore Baroni, ''Arte Postale: Guida al network della corrispondenza creativa'', Bertiolo 1997 * Vittore Baroni, ''Postcarts – Cartoline d'artista'', Rome 2005 * Tatiana Bazzichelli, ''Networking: The Net as Artwork'', Aarhus 2008 * Ina Blom, ''The Name of the Game. The Postal Performance of Ray Johnson'', Oslo/Kassel/Sittard, 2003 * Ulises Carrión, "El Arte Correo y el Gran Monstruo", Tumbona ediciones, Mexico, 2013 * Michael Crane & Mary Stofflet (eds.), ''Correspondence Art: Sourcebook for the Network of International Postal Art Activity'', San Francisco 1984 * Donna De Salvo & Catherine Gugis (eds.), ''Ray Johnson: Correspondences'', Paris-New York 1999 * Fernando García Delgado, ''El Arte Correo en Argentina'', Vortice Argentina Ediciones., 2005 * Franziska Dittert, ''Mail Art in der DDR. Eine intermediale Subkultur im Kontext der Avantgarde'', Berlin 2010 * James Warren Felter, ''Artistamps – Francobolli d'artista'', Bertiolo 2000 * [[Hervé Fischer]], ''Art et Communication Marginale: Tampons d'Artistes'', Paris 1974 * {{ill|H. R. Fricker|de}}, ''I Am A Networker (Sometimes)'', St. Gallen 1989 * Faith Heisler ''International Mail Art—Part II: The New Cultural Strategy'', Women Artists News, 1984 * John Held Jr., ''L'arte del timbro – Rubber Stamp Art'', Bertiolo 1999 * John Held Jr., ''Mail Art: An Annotated Bibliography'', Metuchen 1991 * Ramzi Turki, (preface by Olivier Lussac), ''L'e-mail-art, création d'une nouvelle forme artistique'', Paris, Édition Edilivre, 2015 * Jon Hendricks, ''Fluxus Codex'', New York 1988 * Jennie Hinchcliff & Carolee Gilligan Wheeler, ''Good Mail Day: A Primer for Making Eye-Popping Postal Art'', Quarry 2009 * [[John P. Jacob]], ''The Coffee Table Book of Mail Art: The Intimate Letters of J. P. Jacob, 1981–1987'', Riding Beggar Press, New York, 1987 * John P. Jacob, "Mail Art: A Partial Anatomy", ''[[PostHype]]'', vol. 3, no. 1, New York, 1984 * Jean-Noël Laszlo (ed.), ''Timbres d'Artistes'', Musée de la Poste, Paris 1993 * Giovanni Lista, ''L'Art Postal Futuriste'', Paris 1979 * Ginny Lloyd, ''Blitzkunst: have you ever done anything illegal in order to survive as an artist?'', Kretschmer & Grossmann, Frankfurt, 1983 * Ginny Lloyd, ''Inter DADA 84: True DADA Confessions'', Jupiter 2014 * Ginny Lloyd, ''The Storefront: A living art project'', San Francisco, 1984 * Ginny Lloyd, ''Tour '81 Sketch BOOK'', TropiChaCHa Press, Jupiter, 1981–2011 * Ginny Lloyd, ''Women in the Artistamp Spotlight'', Jupiter 2012 * [[Graciela Gutiérrez Marx]], ''Artecorreo – artistas invisibles en la red postal'', La Plata, Argentina 2010 * Joni K. Miller & Lowry Thompson, ''The Rubber Stamp Album'', New York 1978 * Sandra Mizumoto Posey, ''Rubber Soul: Rubber Stamps and Correspondence Art'', Jackson 1996 * Géza Perneczky, ''The Magazine Network: The Trends of Alternative Art in the Light of Their Periodicals 1968–1988'', Cologne 1993 * Jean-Marc Poinsot, ''Mail Art: Communication A Distance Concept'', Paris 1971 * Kornelia Röder, ''Topologie und Funktionsweise des Netzwerkes der Mail Art'', Bremen 2008 * Günther Ruch (ed.), ''MA-Congress 86'', Out-press, Geneva 1987 * Craig J. Saper, ''Networked Art'', Minneapolis-London 2001 * Renaud Siegmann, ''Mail Art: Art postal – Art postè'', Paris 2002 * Chuck Welch (ed.), ''Eternal Network: A Mail Art Anthology'', Calgary 1995 * Chuck Welch, ''Networking Currents: Contemporary Mail Art Subjects and Issues'', Boston 1986 * Friedrich Winnes-Lutz Wohlrab, ''Mail Art Szene DDR 1975–1990'', Berlin 1994 {{div col end}} == Надворешни врски== * [http://www.artists-pub.eu/presentations/archives-collections/mail-art-archive-at-the-staatliches-museum-schwerin/ Mail Art-Archive at the Staatliches Museum Schwerin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140415054040/http://www.artists-pub.eu/presentations/archives-collections/mail-art-archive-at-the-staatliches-museum-schwerin |date=2014-04-15 }}, 30,000 pieces * [http://blog.aaa.si.edu/2012/10/youve-got-mail-art-discovering-john-held-jrs-role-as-librarian-and-mail-artist.html "You've Got Mail Art: Discovering John Held Jr.'s Role as Librarian and Mail Artist"], Archives of American Art, Smithsonian Institution * [https://web.archive.org/web/20130824172343/http://doodapost.com/about_stamps.html E. F. Higgins III – Doo Da Postage Works] * [http://digital.lib.buffalo.edu/collection/LIB-PC001/ Mail art] digital collection from the [[University at Buffalo Libraries]] * [https://iuoma-network.ning.com/ The International Union of Mail Artists (IUOMA) community website] {{Западни уметнички движења}} [[Категорија:Постмодерна уметност]] [[Категорија:Уметнички техники]] [[Категорија:Уметнички медиуми]] [[Категорија:Жанрови на ликовната уметност]] fqs5wtkuqfzzes1uhms2lb0b9toiznw 5640915 5640913 2026-10-05T19:26:35Z 19user99 72391 5640915 wikitext text/x-wiki [[File:GGalantai-mailartwork(c.1989).jpg|десно|мини|300x300пкс| Поштенска уметност од Ѓерѓ Галантаи, 1981 година]] '''Поштенска уметност''', позната и како '''мејл-арт''' или '''кореспонденциска уметност''' — уметничко движење насочено кон испраќање дела од мал формат преку [[Пошта|поштенската служба]]. Се развил од она што на крајот станало Њујоршко кореспонденсиско училиште на Реј Џонсон и од движењата на [[Флуксус]] во 1960-тите. Оттогаш се развил во глобално движење кое трае и денес. ==Одлики== Медиумите што најчесто се користат во мејл-артот вклучуваат разгледници, хартија, колаж од најдени или рециклирани слики и предмети, гумени печати, марки создадени од уметници (наречени артистампи) и боја, но можат да вклучуваат и музика, звучна уметност, поезија или се што може да стане во плик и да се испрати по пошта. Мејл-артот се смета за уметност штом ќе биде испратен. Мејл-уметниците редовно повикуваат на мејл-арт на одредена тема за употреба на изложби (често без жири).<ref name=MOCA /><ref name=UB>{{cite web|title=Mail Art|url=http://digital.lib.buffalo.edu/cdm/landingpage/collection/LIB-PC001|work=Digital Collections, University at Buffalo Libraries|access-date=11 April 2013}}</ref> Мејл-уметниците ја ценат меѓусебната поврзаност со други уметници. Оваа уметничка форма промовира егалитарен начин на создавање што често ги заобиколува официјалните системи за дистрибуција и одобрување на уметноста, како што се уметничкиот пазар, музеите и галериите. Мејл-уметниците се потпираат на својата алтернативна „аутсајдерска“ мрежа како основен начин за споделување на своите дела, наместо да зависат од можноста да најдат и обезбедат изложбен простор.<ref name=Oberlin>{{cite web|title=Mail Art @ Oberlin|url=http://www.oberlin.edu/library/art/mailart/|publisher=Oberlin College Art Library|access-date=11 April 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130403130316/http://www.oberlin.edu/library/art/mailart/|archive-date=3 April 2013}}</ref><ref>{{cite book|author1=Richard Kostelanetz|author2=H. R. Brittain|title=A Dictionary of the Avant-gardes|url=https://books.google.com/books?id=NZX85xdr6boC|year=2001|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-93764-1|page=388}}</ref> Мејл-артот може да се гледа како претходник на сајбер-заедниците основани на интернетот.<ref name=MarkBloch>{{cite journal|last=Bloch|first=Mark|journal=New Observations, No. 126, the Art is in the Mail(ing)|date=Summer 2000|url=http://www.panmodern.com/newobservations.html|title=Communities Collaged: Mail Art and The Internet|access-date=15 January 2022}}</ref> ==Историја== [[File:RayJohnson invite1970.jpg|right|thumb|Покана на Реј Џонсон за првата изложба на мејл-арт, 1970 г.]] Уметникот Едвард М. Планкет тврди дека комуникацијата како уметничка форма е древна традиција; тој претпоставува (во шеговит тон) дека мејл-артот започнал кога [[Клеопатра]] се дала да ја достават кај [[Гај Јулиј Цезар|Јулиј Цезар]] завиткана во килим.<ref name=Plunkett>{{cite journal|last=Plunkett|first=Edward M.|title=The New York Correspondence School|journal=Art Journal|year=1977|issue=Spring|url=http://www.artpool.hu/Ray/Publications/Plunkett.html|access-date=11 April 2013}}</ref> ===Реј Џонсон, Њујоршко кореспонденсиско училиште и Флуксус=== Американскиот уметник Реј Џонсон се смета за првиот мејл-уметник.<ref name=MOCA>{{cite web|title=Mail Art|url=http://www.moca.org/pc/viewArtTerm.php?id=22|work=Collection: MOCA's First Thirty Years|publisher=MOCA: The Museum of Contemporary Art, Los Angeles|access-date=11 April 2013}}</ref><ref name=Phillpot>{{cite book|last=Phillpot|first=Clive|title=Eternal Network: A Mail Art Anthology|year=1995|publisher=University of Calgary Press|location=Canada|url=http://www.artpool.hu/Ray/Publications/Phillpot.html|editor=Chuck Welch|access-date=11 April 2013}}</ref> Експериментите на Џонсон со уметност во поштата започнале во 1943 година, а испраќањето упатства и барањето активност од примателите започнало во средината на 1950-тите со испраќањето на неговите „мотикоси“, со што мејл-артот добил нацрт за слободна размена на уметност по пошта.<ref name=MOCA /><ref>Francesco Vincitorio, "Informalista o videoartista? Le tendenze artistiche dagli anni '40 ad oggi", L'Espresso n.44, 7 November 1982{{full citation needed|date=January 2013}}</ref> Терминот „мејл-арт“ е скован во 1960-тите.<ref name=Plunkett /> Во 1962 година, Планкет го скова терминот „Њујоршко кореспонденциско училиште“ за да ги означи активностите на Џонсон; Џонсон го прифати овој назив, но понекогаш намерно го пишуваше погрешно како „кореспонденсиско“.<ref name=Plunkett /> Намерното погрешно пишување било карактеристично за разиграниот дух на Кореспонденсиското училиште и неговите акции.<ref name=Danto>{{cite magazine|last=Danto|first=Arthur C.|magazine=The Nation|date=March 11, 1999|url=https://www.thenation.com/article/archive/correspondance-school-art/|title=Correspondance School Art|access-date=25 January 2023}}</ref> Повеќето членови на Кореспонденсиското училиште се прилично непознати, а писмата што ги испраќале, често со едноставни цртежи или налепници, честопати го упатувале примателот да изврши некоја прилично едноставна дејност. Делото на Џонсон се состои првенствено од писма, често дополнети со шарени цртежи и пораки отпечатени со гумен печат, кои им ги испраќал на пријателите и познаниците. Кореспонденсиското училиште било мрежа од поединци кои биле уметници поради својата подготвеност да играат заедно и да го ценат хуморот на Џонсон. Еден пример за активностите на Кореспонденсиското училиште се состоел во свикување средби на фан-клубови, како на пример оној посветен на актерката [[Ана Меј Вонг]]. Многу од пораките на Џонсон до неговата мрежа содржеле рачно нацртана верзија на она што станало негово лично лого или алтер его – глава на зајак.<ref name=Danto /> Во интервју од 1968 година, Џонсон објаснил дека пишуваната кореспонденција му била интересна поради ограничувањата што ги става врз вообичаената меѓусебна интеракција и преговарање што ја сочинуваат комуникацијата меѓу поединците. Кореспонденцијата е „начин да се пренесе порака или некаква идеја до некого што не е вербално; тоа не е конфронтација на две лица. Тоа е предмет што се отвора, најверојатно, во приватност, и пораката се разгледува&nbsp;... Го гледате предметот и, во зависност од степенот на вашиот интерес, тој многу директно ви го пренесува она што е таму“.<ref name=AAAOH>{{cite web|title=Oral history interview with Ray Johnson, 1968 Apr. 17|url=http://www.aaa.si.edu/collections/interviews/oral-history-interview-ray-johnson-13236|work=Archives of American Art|publisher=Smithsonian Institution|access-date=11 April 2013}}</ref> Во 1970 година, Џонсон и Марша Такер ја организираа Изложбата на Њујоршкото кореспонденциско училиште во Музејот Витни во Њујорк, која беше првата значајна јавна изложба на жанрот мејл-арт.<ref name=MOCA /> На 5 април 1973 година, Џонсон ја прогласи „смртта“ на Њујоршкото кореспонденсиско училиште во необјавено писмо до одделот за читуљи на „Њујорк тајмс“ и во копии што ги разоспла на својата мрежа. Сепак, тој продолжи да се занимава со мејл-арт и по тоа.<ref name=AAALippardLetter>{{cite web|title=Ray Johnson mail art to Lucy R. Lippard, 1965 June 29|url=http://www.aaa.si.edu/collections/images/detail/ray-johnson-mail-art-to-lucy-r-lippard-13544|work=Archives of American Art|publisher=Smithsonian Institution|access-date=11 April 2013}}</ref><ref name=RJEstate-bio>{{cite web|title=Ray Johnson Biography|url=http://www.rayjohnsonestate.com/biography/|publisher=Ray Johnson Estate|access-date=11 April 2013}}</ref> Иако голем дел од делата на Џонсон првично биле поклонети, тоа не го спречило да добијат пазарна вредност. За [[Енди Ворхол]] се наведува дека рекол дека „би платил десет долари за било што од Џонсон“.<ref>Stewart Home, ''The Assault On Culture'', Aporia Press & Unpopular Books, London 1988</ref> Во својот дијаграм од 1973 година што го прикажува развојот и опсегот на [[Флуксус]], Џорџ Мачунас го вклучил мејл-артот меѓу активностите што ги практикувал уметникот на Флуксус Робер Филију.<ref>Hendricks, Jon (1988). ''Fluxus Codex'', New York: Harry N. Abrams, pp. 329–333. {{ISBN|978-0-8109-0920-5}}</ref> Филију го скова терминот „Вечна мрежа“, кој станал синоним за мејл-арт.<ref name=Bloch>{{cite book|last=Bloch|first=Mark|title=Amazing Letters: The Life and Art of David Zack|chapter-url=http://www.panmodern.com/zack-article.html|editor=Istvan Kantor|access-date=11 April 2013|chapter=An Authentik and Historikal Discourse On the Phenomenon of David Zack, Mail Artist}}</ref> Други уметници на Флуксус од раните 1960-ти се вклучени во создавањето на уметнички поштенски марки (Роберт Вотс, „Автомат за марки“, 1963), разгледници (Бен Вотје, „Изборот на поштарот“, 1965: разгледница со различна адреса на секоја страна) и други дела поврзани со поштенскиот медиум. Навистина, мрежата на мејл-арт брои многу членови на Флуксус меѓу своите најрани учесници. Иако Џонсон не се сметал директно за член на училиштето Флуксус, неговите интереси и ставови биле во согласност со оние на голем број уметници на Флуксус.<ref name=Danto /><ref name=AAAOH /> [[File:CrackerJackKid Envelope1984.jpg|right|thumb|Марка и плик од мејл-арт со официјален поштенски печат по повод Колтовата годишнина – Чак Велч, познат како Крекер Џек Кид, 1984 г.]] ===Во 1970-тите и 1980-тите години=== Во 1970-тите, практикувањето на мејл-артот значително порасна, обезбедувајќи евтин и флексибилен канал на изразување за културните аутсајдери. Во Канада, уметничките колективи Банка на слики и Џенерал Аидија се прогласени за клучни во раната историја на вмрежувањето и општествената интеракција како уметност.<ref>{{Cite web|last=Bloch|first=Mark|title=A look at three Canadian artists known as the Image Bank: Michael Morris, Vincent Trasov and Gary Lee-Nova|url=https://whitehotmagazine.com/articles/vincent-trasov-gary-lee-nova/5137|access-date=2022-02-01|website=Whitehot Magazine}}</ref> Кореспонденциската уметност била особено раширена таму каде што државната цензура спречувала слободно циркулирање на алтернативни идеи, како во одредени земји зад Железната завеса или во Јужна Америка.<ref>{{cite journal|last=Jacob|first=John|title=East/West: Mail Art & Censorship|journal=PostHype|year=1985|volume=4|issue=1|issn=0743-6025}}</ref> Растот на значајна заедница на мејл-арт, со пријателства родени од личната кореспонденција и, сѐ почесто, од меѓусебни посети,<ref>{{cite journal|last=Lloyd|first=Ginny|title=The Mail Art Community in Europe|journal=Umbrella Magazine|year=1981|volume=5|issue=1}}</ref> довел во 1980-тите до организирање на неколку фестивали, средби и конвенции каде што вмрежувачите можеле да се сретнат, дружат, настапуваат, изложуваат и планираат понатамошни соработки. Меѓу овие настани биле фестивалите Интер Дада организирани во Калифорнија во раните 1980-ти<ref name=Ross>{{cite news|last=Ross|first=Janice|title=A gleefully rebellious festival of dada|url=https://1.bp.blogspot.com/__IZN7YDU3d4/S_aip9CJ4WI/AAAAAAAAAmU/gS467sN7lZQ/s1600/reibunedada.jpg|access-date=11 April 2013|newspaper=Oakland Tribune|date=August 26, 1984|location=Art: The Tribune Calendar}}</ref> и Децентрализираниот конгрес на мејл-арт од 1986 година.<ref name=HRFrickerOberlin>{{cite web|title=Hans-Reudi Fricker|url=http://www.oberlin.edu/library/art/mailart/bios/fricker.html|work=Mail Art @ Oberlin|publisher=Oberlin College & Conservatory|access-date=11 April 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130903031741/http://www.oberlin.edu/library/art/mailart/bios/fricker.html|archive-date=3 September 2013}}</ref> Во 1984 година, кураторката Рони Коен организираше изложба за Френклин Фарнис во Њујорк, наречена „Мејл-арт некогаш и сега“.<ref>{{cite web|title=Mail Art From 1984 Franklin Furnace Exhibition|url=http://www.franklinfurnace.org/research/projects/flow/mailart/mailartf.html|publisher=Franklin Furnace|access-date=25 January 2014|archive-date=2 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202190845/http://www.franklinfurnace.org/research/projects/flow/mailart/mailartf.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Mark|first=Bloch|title=Franklin Furnace Fracas|url=http://www.panmodern.com/franklinfurnace.html|publisher=panmodern.com|access-date=25 January 2014}}</ref> Изложбата требаше да има историски аспект, како и да прикажува нов мејл-арт, а за да ги усогласи двата аспекта, Коен ги уреди материјалите испратени до Френклин Фарнис, прекршувајќи го неписаниот, но општо прифатен обичај дека сите испратени дела мора да бидат прикажани. Намерата за уредување била протолкувана како цензура, што резултирало со панел-дискусија во два дела, спонзорирана од „Уметници зборуваат за уметноста“ (организирана од мејл-уметникот Карло Питоре и водена од уметничкиот критичар Роберт К. Морган) во февруари истата година, каде што Коен и мејл-уметниците требаше да дебатираат за спорните прашања. Ноќта пред вториот панел, на 24 февруари, Карло Питоре, Џон П. Џејкоб, Чак Велч, познат како Крекер Џек Кид, Дејвид Коул и Џон Хелд Џуниор подготвија изјава со која ѝ бараат на Коен да се повлече од улогата модераторка на панелот. Велч ја прочита изјавата според која од Коен се бараше да остане на панелот, но да се откаже од правото да го модерира. Наместо да остане, Коен избра да го напушти настанот. По извесно препукување и меѓу панелистите и меѓу публиката, Коен си замина, велејќи: „Забавувајте се, момци.“ Нејзината придружба излезе заедно со неа за време на последователниот метеж.<ref>{{cite news|title=International MailArt—Part II: The New Cultural Strategy|last=Heisler|first=Faith|year=1984|issue=4|volume=9|page=18|journal=Women Artists News}}</ref> Исклучените дела на крајот ги додадоа во изложбата вработените во Френклин Фарнис, но настаните околу неа и панелите открија идеолошки пукнатини во заедницата на мејл-арт. Истовремено разгорувајќи го пламенот и документирајќи го степенот до кој веќе доминирала мала, претежно машка група уметници, дискусиите беа транскрибирани и објавени од панелистот Џон П. Џејкоб во неговиот краткотраен зин за мејл-арт ПостХајп.<ref>{{cite journal|last=Jacob|first=John|title=Mailart: A Partial Anatomy|journal=PostHype|year=1984|volume=3|issue=1|issn=0743-6025}}</ref> Во писмо до панелистот Марк Блок, Реј Џонсон (кој не беше панелист) коментираше за обратната цензура и сексизмот на настанот.<ref>{{cite web|last=Mark|first=Bloch|title=Ray Johnson's letter to me after the event, questioning the issue of sexism.|url=http://www.panmodern.com/ray-atoa-letter.jpg|publisher=panmodern.com|access-date=25 January 2014}}</ref> Подемот на средбите и конгресите на мејл-арт кон крајот на 1980-тите, и артикулирањето на разни „изми“ прогласени од нивните основачи како движења во рамките на мејл-артот, делумно беа одговор на пукнатините направени видливи од настаните околу изложбата во Френклин Фарнис.<ref>{{cite book|last=Jacob|first=John|title=The Coffee Table Book of Mail Art: The Intimate Letters of J. P. Jacob, 1981–1987|year=1987|publisher=Riding Beggar Press|location=New York|url=http://arcade.nyarc.org:80/record=b569546~S8}}</ref> Дури и ако „туризмот“ бил предложен сатирично како ново движење од Х. Р. Фрикер, швајцарски мејл-уметник кој бил еден од организаторите на Конгресот на мејл-арт во 1986 година, мејл-артот во својата чиста форма сепак би продолжил да функционира без личната средба меѓу таканаречените вмрежувачи.<ref name=HRFrickerOberlin /> Во средината на 1980-тите, Фрикер и Блок, во двојазично „Отворено писмо до сите во мрежата“<ref>Bloch, Mark and Fricker, Hans Ruedi. "Phantastische Gebete Revisited" in ''Panmag International Magazine'' 6, ISSN 0738-4777, February 1984. p. 8.</ref> изјавија: „1) Важна функција на изложбите и другите групни проекти во мрежата е: да се отворат канали кон други човечки суштества. 2) Откако вашата изложба ќе биде прикажана и документацијата испратена, или откако ќе примите таква документација со список на адреси, ''користете ги каналите!'' 3) Создадете кореспонденција од личност до личност... 4) Имате своја уникатна енергија што можете да им ја дадете на другите преку вашето дело: визуелна, звучна, вербална итн. 5) Оваа енергија најдобро се користи кога се разменува за енергија од друга личност со исти намери. 6) моќта на мрежата е во квалитетот на директната кореспонденција, а не во квантитетот.“ Манифестот завршува со: „Ова го научивме од сопствените грешки.“<ref>Röder, Kornelia "H. R. Fricker, Mail Art and Social Networks", HR Fricker: Conquer the Living Rooms of the World, Kunstmuseum Thurgau, Warth, Switzerland: Edition Fink, 2014, p. 38.</ref> ===1990-тите години и влијанието на ерата на интернетот=== [[File:Paulo bruscky and david horvitz.JPG|thumb|Американскиот мејл-уметник Дејвид Хорвиц (активен од 2000-тите) се сретнува со бразилскиот мејл-уметник Паулу Бруски (активен од 1970-тите) во Берлин, Германија, во ноември 2015 г.]] Во 1994 година, холандскиот мејл-уметник Руд Јансен започна серија мејл-интервјуа, која стана влијателен придонес во областа на мејл-артот.<ref> Ruud Janssen, ''Mail-Interviews'', Tilburg 1994–2001 </ref> До 1990-тите години, мејл-артот го достигнал својот врв во поглед на глобалните поштенски активности, а мејл-уметниците, свесни за растечките поштенски тарифи, започнувале со постепена миграција на колективните уметнички проекти кон мрежата и кон нови, поевтини форми на дигитална комуникација.<ref>Guy Bleus (Ed.), ''Re: The E-Mail-Art & Internet-Art Manifesto'', in: ''E-Pêle-Mêle: Electronic Mail-Art Netzine'', Vol.III, n° 1, T.A.C.-42.292, Hasselt, 1997.</ref> Интернетот овозможил побрзо ширење на повиците (поканите) за мејл-арт и го поттикнал вклучувањето на новодојденци. ==Филозофија и норми на мрежата на уметниците== И покрај многуте врски и сличности меѓу историските авангарди, алтернативните уметнички практики (визуелна поезија, копи-арт, уметнички книги) и мејл-артот, еден аспект што ја разликува креативната поштенска мрежа од другите уметнички движења, школи или групи (вклучувајќи го и Флуксус) е начинот на кој таа го занемарува и заобиколува комерцијалниот уметнички пазар.<ref name=Spark>{{cite web|title=About John Held Jr. in the Spark episode "The Fine Art of Collecting"|url=http://www.kqed.org/arts/programs/spark/profile.jsp?essid=4489|work=Spark|publisher=KQED|access-date=11 April 2013|year=2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20130306062606/http://www.kqed.org/arts/programs/spark/profile.jsp?essid=4489|archive-date=6 March 2013|url-status=dead}}</ref> Секое лице со пристап до поштенско сандаче може да учествува во поштенската мрежа и да разменува бесплатни уметнички дела, а секој мејл-уметник е слободен да одлучи како и кога ќе одговори (или нема да одговори) на дојдена пратка. Учесниците се поканети од членовите на мрежата да земат учество во колективни проекти или изложби без жири во кои делата не се избираат ниту се оценуваат. Иако придонесите може да се бараат на одредена тема, во одредена големина или да се испраќаат до одреден рок, мејл-артот генерално функционира во дух на „сè е дозволено“.<ref name="Phillpot" /> Филозофијата на отвореност и вклучување на мејл-артот е илустрирана со „правилата“ вклучени во поканите (повиците) за поштенски проекти: мејл-арт изложбата нема жири, нема котизација, нема цензура и сите дела се изложуваат.<ref name="Phillpot" /> Оригиналните придонеси не се враќаат и остануваат сопственост на организаторите, но каталог или документација се испраќа бесплатно до сите учесници во замена за нивните дела. Иако овие правила понекогаш се развлекуваат, тие генерално опстојуваат четири децении, со само мали отстапки и прилагодувања, како повремените барања да се избегнуваат дела со експлицитна сексуална природа, повиците за проекти со конкретни учесници или неодамнешниот тренд документацијата да се прикажува на блогови и веб-страници наместо личното испраќање на печатена хартија до учесниците.<ref>{{Cite web|url=http://www.artpool.hu/MailArt/chrono/1983/Bleus.html|title = Guy Bleus: Mail Art Initiation – Mail Art Chro no logy}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.utsanga.it/bleus-exploring-mail-art/|title = Bleus &#124; Exploring mail-art|date = 26 June 2017}}</ref> Мејл-артот е изложуван во алтернативни простори како што се приватни станови, општински згради и излози на продавници, како и во галерии и музеи ширум светот.<ref name=Oberlin /> Мејл-арт изложбите, периодичните изданија и проектите ја претставуваат „јавната“ страна на поштенското вмрежување, практика која во својата срж има директна и приватна интеракција меѓу поединечните учесници. Мејл-уметниците го ценат процесот на размена на идеи и чувството на припадност кон глобална заедница која е способна да одржува мирна соработка надвор од разликите во јазикот, религијата и идеологијата; ова е еден аспект што ја разликува мрежата на мејл-арт од светот на комерцијалните разгледници со слики и од едноставната „испратена уметност“.<ref name="WelchAnthology">Welch, C. (1995). ''[http://www.worldcat.org/oclc/231651233 Eternal network: A mail art anthology]''. Calgary, Alta: Univ. of Calgary Press.</ref> Еден мејл-уметник може да има стотици кореспонденти од многу различни земји или да изгради помал основен круг на омилени контакти. Мејл-артот е широко практикуван во Европа, Северна и Јужна Америка, Русија и Австралија, а помал број учесници има и во Африка и Кина. Покрај тоа што се чуваат кај примателот, архивите на мејл-арт привлекле интерес кај библиотеки, архиви, музеи и приватни собирачи.<ref name=Spark /> Или, делата може да се „дорабонат“ и да се вратат на испраќачот или на друг вмрежувач. [[File:Envelope HRFricker(1990).jpg|right|thumb|Мејл-арт плик од Х. Р. Фрикер, 1990 г.]] Реј Џонсон (со игра на зборови) сугерирал дека „мејл-артот нема историја, само сегашност“, а мејл-уметниците го следеле неговиот разигран став создавајќи свои митологии.<ref>{{Cite book|title=Ray Johnson : correspondences|last1=Johnson|first1=Ray|last2=De Salvo|first2=Donna|last3=Gudis|first3=Catherine|date=1999|publisher=Wexner Center for the Arts|isbn=2080136631|page=81|oclc=43915838}}</ref> Пародиски уметнички движења како неоизмот и плагијатството ги довеле во прашање поимите за оригиналност, исто како и заедничките псевдонимни имиња Монти Кантсин и Карен Елиот, кои биле предложени за сериска употреба од било кого.<ref name="Carr2012">{{cite book|author=C. Carr|title=On Edge: Performance at the End of the Twentieth Century|url=https://books.google.com/books?id=QX9ZSOWJO-gC&pg=PA105|date=9 April 2012|publisher=Wesleyan University Press|isbn=978-0-8195-7242-4|pages=105ff}}</ref> Основани се полу-фиктивни организации и измислени виртуелни земји, имагинарни држави за кои се издаваат артистампи.<ref name=":0" /> Освен тоа, направени се обиди да се документира и дефинира историјата на еден сложен и потценет феномен што опфаќа пет децении. Разни есеи, дипломски трудови, водичи и антологии на текстови за мејл-арт се појавиле во печатена форма и на интернет, често напишани од ветерани вмрежувачи.<ref name=WelchAnthology /> Една подгрупа на пликовна уметност има свое потекло во Службата за билети на Грејтфул Дед. Со желба да им помогнат на своите обожаватели да ги избегнат високите надоместоци што ги создаваат националните служби за билети, Грејтфул Дед започнале своја служба, која најчесто се нарекува нарачка по пошта. Во одреден момент обожавателите почнале да ги украсуваат своите пликови со уметност. Некои заради самата уметност, други за да го привлечат вниманието на луѓето што ги делат билетите, со надеж за подобри места. [[File:Artiststamps PCiani(c.1995).jpg|right|thumb|Лист со артистампи на Пиермарио Чиани, околу 1995 г.]] ==Медиуми и уметнички практики при создавањето на мејл-дела== ''Види и: [[Поштенска марка]]'' Бидејќи демократскиот етос на мејл-артот е етос на вклученост, и во поглед на учесниците („секој што може да си ја дозволи поштарината“) и во поглед на опсегот на уметнички форми, при создавањето на мејл-дела се користи широк спектар на медиуми. Одредени материјали и техники најчесто се користат и често се претпочитани од мејл-уметниците поради нивната достапност, практичност и способност за производство на копии. ===Гумени печати и артистампи=== [[File:Post 1211- The End Issue 2024.jpg|right|thumb|Лист „Крајот“ од Пост 1211 (2024), прикажан во 40. број на „Артистамп ривју“<ref>{{cite journal | last1 =Roussopoulos| first1 =Adam| date = May 2024| title =The End| journal =The Artistamp Review| volume = One| issue = 40}}</ref>]] [[File:Rubberstamps Klafki Pawson(1980s).jpg|right|thumb|Мејл-арт гумени печати од Џо Клафки (лево) и Марк Посон (десно), 1980-ти]] Мејл-артот презел и присвоил неколку графички форми веќе поврзани со поштенскиот систем. Гумениот печат што официјално се користи за поштенско жигосување, веќе применуван од уметниците на [[Дадаизам|Дада]] и Флуксус, бил прифатен од мејл-уметниците кои, покрај повторната употреба на готови гумени печати, ги изработуваат професионално според свои дизајни. Тие исто така врежуваат во гуми за бришење со линорезни алатки за да создадат рачно изработени печати. Овие неофицијални гумени печати, без разлика дали ги шират пораките на мејл-уметниците или едноставно го објавуваат идентитетот на испраќачот, помагаат во претворањето на обичните разгледници во уметнички дела и ги прават пликовите важен дел од мејл-арт доживувањето.<ref name=WelchAnthology /> [[File:CarvedEraser ArtNahpro(c.1990).jpg|right|thumb|Отпечаток од врежана гума за бришење од Пол Џексон, познат како Арт Напро, околу 1990 г.]] Мејл-артот исто така ја присвоил поштенската марка како формат за индивидуално изразување. Инспириран од примерот на марките-пепелјуги и лажните марки на Флуксус, артистампот создал живописна подмрежа од уметници посветени на создавање и размена на сопствени марки и листови со марки.<ref>{{cite web|url=http://www.bpost.be/site/fr/particuliers/timbres-poste/philat%C3%A9lie/timbres/2003/emission-sp%C3%A9ciale-09-du-19-mai |title=Emission spéciale 09 du 19 mai 2003Epuisée &#124; bpost |access-date=2015-05-26 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150526171811/http://www.bpost.be/site/fr/particuliers/timbres-poste/philat%C3%A9lie/timbres/2003/emission-sp%C3%A9ciale-09-du-19-mai |archive-date=2015-05-26 }} Belgian Postal Service, Guy Bleus & Jean Spiroux, ''Journée du Timbre: Mail-Art'', 2003.</ref> Уметникот Џери Древа од концептуалната уметничка група „Ле Пети Бонбон“ создал збирка марки и им ги испратил на [[Дејвид Боуви]], кој потоа ги искористил како инспирација за корицата на синглот „Ешес ту ешес“, објавен во 1980 година.<ref>{{cite web|last1=Griffin|first1=Roger|title=Scary Monsters|url=http://www.bowiegoldenyears.com/scarymonsters.html|website=Bowie Golden Years}}</ref> Артистампите и гумените печати станаа важен елемент на мејл-делата, особено во збогатувањето на разгледниците и пликовите.<ref name=":0">Frank, Peter, E.F. Higgins III, Rudolf Ungváry. "[http://www.artpool.hu/Artistamp/PFranke.html Postal Modernism: Artists' Stamps and Stamp Images]." ''World Art Post'', Artpool Archive, Museum of Fine Arts Budapest, April 1982 (pp.&nbsp;1–4)</ref> Најважната антологија на уметност со гумени печати ја објавил уметникот Ерве Фишер во својата книга ''Уметност и маргинална комуникација'', Бално, Париз, 1974 – на француски, англиски и германски јазик, а да се забележи и каталогот на изложбата „Уметнички марки“, објавен од Музејот на поштата, Париз, 1993, организирана од францускиот уметник Жан-Ноел Ласло – на француски и англиски јазик. Неодамна, обемна компилација на уметници на артистампи била прикажана во 40 броја на „Артистамп ривју“. Го објавувал уметникот Адам Русопулос од 2019 до мај 2024 година.<ref>{{cite journal | last1 =Roussopoulos| first1 =Adam| date = May 2024| title =The End| journal =The Artistamp Review| volume = One| issue = 40}}</ref> Во ревијата биле прикажани многу значајни уметници, меѓу кои Џас Фелтер, Е. Ф. Хигинс III, Џон Хелд Џуниор, Мајкл Ли, Чак Велч, Витторе Бароњи и Х. Р. Фрикер. ===Пликови=== Некои мејл-уметници посветуваат повеќе внимание на пликовите отколку на содржината во нив. Насликаните пликови се уникатни уметнички дела, при што рачно напишаната адреса станува дел од делото. Шиење, втиснување во релјеф и низа материјали за цртање може да се најдат на разгледниците, пликовите и на содржината внатре. ===Печатење и копирање=== Печатењето е соодветно за мејл-уметниците кои своите дела ги дистрибуираат широко. Разни графички техники, покрај печатењето со гумен печат, се користат за создавање мултипли. Копи-артот (ксерографија, фотокопирање) е вообичаена практика, при што и црно-белото и колор-копирањето се широко користени во мрежата.<ref name="UB" /> Сеприсутните листови „додај и препрати“, дизајнирани да циркулираат низ мрежата така што секој уметник додава и копира, по примерот на верижните писма, исто така добиле одредена неповолна критика. Сепак, ксерографијата е клучна технологија во создавањето на многу краткотрајни периодични изданија и зинови за мејл-арт, како и на печатената документација што традиционално е завршница на проектот што им се испраќа на учесниците. Компјутерски испечатоци од инкџет и ласерски печатачи исто така се користат, и за ширење на уметничките дела и за репродуцирање на зинови и документација, а PDF-копии од периодични изданија без хартија и од непечатена документација се растураат по е-пошта. Фотографијата е широко користена како уметничка форма, за обезбедување слики за артистампи и гумени печати, и во печатени и дигитални списанија и документација,<ref name="WelchAnthology" /> додека некои проекти се фокусирале на пресекот на мејл-артот со самиот медиум.<ref>{{cite book|last=Jacob|first=John|title=The International Portfolio of Artists Photography|year=1984|publisher=Riding Beggar Press|location=New York}}</ref> ===Букви и јазик=== Буквите, без разлика дали се рачно напишани или печатени, се составен дел на мејл-артот. Пишаниот збор се користи како литературна уметничка форма, како и за лични писма и белешки испратени со уметничкото дело, а снимките на говорен збор, и на поезија и на проза, исто така се дел од мрежата.<ref name="UB" /> Иако англискиот бил де факто јазик, поради зачетокот на движењето во Америка, сè поголем број мејл-уметници и групи на мејл-уметници на интернет сега комуницираат на бретонски, француски, италијански, германски, шпански и руски јазик. ===Други медиуми=== [[File:Kairan MAZine(2007).jpg|thumb|Корица на мејл-арт зинот ''Кајран'', уредуван од Џани Симоне, познат како Џонибој, 2007 г.]] Покрај присвојувањето на моделот на поштенската марка, мејл-уметниците асимилирале и други дизајнерски формати за печатени уметнички дела. Користени се уметнички книги, декокниги и книги на пријателство, банкноти, налепници, билети, уметнички тргувачки картички (АТК), значки, амбалажа за храна, дијаграми и карти. Мејл-уметниците рутински мешаат медиуми; [[Колаж|колажот]] и фотомонтажата се популарни, давајќи им на некои мејл-дела стилски одлики на [[Поп-арт|поп-артот]] или Дада. Мејл-уметниците често користат техники на колаж за создавање оригинални разгледници, пликови и дела што може да се трансформираат со техники на копи-арт или компјутерски софтвер, а потоа да се фотокопираат или испечатат во ограничени изданија. Печатени материјали и ефемерија често циркулираат меѓу мејл-уметниците и, по уметничка обработка, овие вообичаени предмети влегуваат во мрежата на мејл-арт.<ref name="UB" /> Мали асамблажи, скулптурални форми или најдени предмети со неправилни облици и големини се пакуваат или се испраќаат неспакувани за намерно да се задеваат и испитуваат ефикасноста на поштенската служба. Разгледници од лажно крзно што може да се испрати по пошта („Хермејл“) и од вештачка трева циркулирале кон крајот на 1990-тите години. Позајмувајќи го поимот интермедиа од Флуксус, мејл-уметниците често се истовремено активни на неколку различни полиња на изразување. Музиката и звучната уметност долго се славени аспекти на мејл-артот, најпрво со користење на касети, потоа на ЦД и како звучни датотеки испратени преку интернет.<ref name="CoxWarner2004">{{cite book|author1=Christoph Cox|author2=Daniel Warner|title=Audio Culture: Readings in Modern Music|url=https://books.google.com/books?id=FgDgCOSHPysC&pg=PA60|date=1 September 2004|publisher=Continuum|isbn=978-0-8264-1615-5|pages=60–}}</ref> [[Перформанс|Перформансот]] исто така е значајна фасета, особено од појавата на средбите и конгресите на мејл-арт. Настапите снимени на филм или видео се пренесуваат преку DVD и филмски датотеки по интернет. Видеото сè почесто се користи и за документирање на мејл-арт изложби од сите видови.<ref name=mailartforum>{{cite web|title=The Techniques|url=http://www.mail-art.de/frame.php?dir=about:about_techniques&doc=start.htm|work=Mail-Art: The Forum|access-date=23 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235904/http://www.mail-art.de/frame.php?dir=about:about_techniques&doc=start.htm|archive-date=3 March 2016|url-status=dead}}</ref> ==Цитати== [[File:ADEker MailArt.jpg|upright|thumb|Мејл-арт од А. Д. Екер (Тејсмузеум), 1985 г.]] <blockquote>Кореспонденциската уметност е неухватлива уметничка форма, многу поразновидна по својата природа од, на пример, сликарството. Додека сликата секогаш вклучува боја и површина за носач, кореспонденциската уметност може да се појави како било кој од десетици медиуми пренесени по пошта. Иако огромното мнозинство активности на кореспонденциска уметност или мејл-арт се одвиваат по пошта, денешните нови форми на електронска комуникација ги заматуваат рабовите на тој форум. Во 1960-тите, кога кореспонденциската уметност за првпат почна да цвета, повеќето уметници ја сметале поштенската служба за најдостапен – и најевтин – медиум на размена. Денешните микро-компјутери со современи можности му нудат на секого моќ за пресметување и комуницирање што пред две децении била достапна само на најголемите институции и корпорации, а само неколку децении претходно не била достапна на никого по никаква цена. – Кен Фридман<ref name=FriedmanFlue>{{cite journal|last=Friedman|first=Ken|title=Mail art history: the Fluxus factor|journal=FLUE |year=1984|volume=4|issue=3–4|editor1-first=Martha|editor1-last=Wilson|publisher=Franklin Furnace}}</ref></blockquote> <blockquote>Културната размена е радикален чин. Таа може да создаде парадигми за почитувачко споделување и зачувување на водата, почвата, шумите, растенијата и животните на земјата. Етерската естетика на вмрежувачите повикува на водење на тој сон преку дејствување. Соработката и учеството, како и славењето на уметноста како раѓање на животот, визијата и духот, се први чекори. Уметниците што се среќаваат меѓу себе во Вечната мрежа ги презеле тие чекори. Нивниот заеднички потфат е придонес кон нашата заедничка иднина. – Чак Велч<ref name="WelchAnthology" /></blockquote> <blockquote>Целта на мејл-артот, активност што ја споделуваат многу уметници ширум светот, е да се воспостави естетска комуникација меѓу уметниците и обичните луѓе во секој агол на земјината топка, да се разгласи нивното дело надвор од структурите на уметничкиот пазар и надвор од традиционалните места и институции: слободна комуникација во која зборовите и знаците, текстовите и боите дејствуваат како инструменти за директна и непосредна интеракција. – Лоредана Пармесани<ref>Loredana Parmesani, text under the entry "Poesia visiva", in ''L'arte del secolo – Movimenti, teorie, scuole e tendenze 1900–2000'', Giò Marconi - Skira, Milan 1997</ref></blockquote> == Наводи == {{наводи|colwidth=30em}} ==За понатамошно читање== {{div col|colwidth=45em}} * Thomas Bey William Bailey, ''Unofficial Release: Self-Released And Handmade Audio In Post-Industrial Society'', Belsona Books Ltd., 2012 * Vittore Baroni, ''Arte Postale: Guida al network della corrispondenza creativa'', Bertiolo 1997 * Vittore Baroni, ''Postcarts – Cartoline d'artista'', Rome 2005 * Tatiana Bazzichelli, ''Networking: The Net as Artwork'', Aarhus 2008 * Ina Blom, ''The Name of the Game. The Postal Performance of Ray Johnson'', Oslo/Kassel/Sittard, 2003 * Ulises Carrión, "El Arte Correo y el Gran Monstruo", Tumbona ediciones, Mexico, 2013 * Michael Crane & Mary Stofflet (eds.), ''Correspondence Art: Sourcebook for the Network of International Postal Art Activity'', San Francisco 1984 * Donna De Salvo & Catherine Gugis (eds.), ''Ray Johnson: Correspondences'', Paris-New York 1999 * Fernando García Delgado, ''El Arte Correo en Argentina'', Vortice Argentina Ediciones., 2005 * Franziska Dittert, ''Mail Art in der DDR. Eine intermediale Subkultur im Kontext der Avantgarde'', Berlin 2010 * James Warren Felter, ''Artistamps – Francobolli d'artista'', Bertiolo 2000 * [[Hervé Fischer]], ''Art et Communication Marginale: Tampons d'Artistes'', Paris 1974 * {{ill|H. R. Fricker|de}}, ''I Am A Networker (Sometimes)'', St. Gallen 1989 * Faith Heisler ''International Mail Art—Part II: The New Cultural Strategy'', Women Artists News, 1984 * John Held Jr., ''L'arte del timbro – Rubber Stamp Art'', Bertiolo 1999 * John Held Jr., ''Mail Art: An Annotated Bibliography'', Metuchen 1991 * Ramzi Turki, (preface by Olivier Lussac), ''L'e-mail-art, création d'une nouvelle forme artistique'', Paris, Édition Edilivre, 2015 * Jon Hendricks, ''Fluxus Codex'', New York 1988 * Jennie Hinchcliff & Carolee Gilligan Wheeler, ''Good Mail Day: A Primer for Making Eye-Popping Postal Art'', Quarry 2009 * [[John P. Jacob]], ''The Coffee Table Book of Mail Art: The Intimate Letters of J. P. Jacob, 1981–1987'', Riding Beggar Press, New York, 1987 * John P. Jacob, "Mail Art: A Partial Anatomy", ''[[PostHype]]'', vol. 3, no. 1, New York, 1984 * Jean-Noël Laszlo (ed.), ''Timbres d'Artistes'', Musée de la Poste, Paris 1993 * Giovanni Lista, ''L'Art Postal Futuriste'', Paris 1979 * Ginny Lloyd, ''Blitzkunst: have you ever done anything illegal in order to survive as an artist?'', Kretschmer & Grossmann, Frankfurt, 1983 * Ginny Lloyd, ''Inter DADA 84: True DADA Confessions'', Jupiter 2014 * Ginny Lloyd, ''The Storefront: A living art project'', San Francisco, 1984 * Ginny Lloyd, ''Tour '81 Sketch BOOK'', TropiChaCHa Press, Jupiter, 1981–2011 * Ginny Lloyd, ''Women in the Artistamp Spotlight'', Jupiter 2012 * [[Graciela Gutiérrez Marx]], ''Artecorreo – artistas invisibles en la red postal'', La Plata, Argentina 2010 * Joni K. Miller & Lowry Thompson, ''The Rubber Stamp Album'', New York 1978 * Sandra Mizumoto Posey, ''Rubber Soul: Rubber Stamps and Correspondence Art'', Jackson 1996 * Géza Perneczky, ''The Magazine Network: The Trends of Alternative Art in the Light of Their Periodicals 1968–1988'', Cologne 1993 * Jean-Marc Poinsot, ''Mail Art: Communication A Distance Concept'', Paris 1971 * Kornelia Röder, ''Topologie und Funktionsweise des Netzwerkes der Mail Art'', Bremen 2008 * Günther Ruch (ed.), ''MA-Congress 86'', Out-press, Geneva 1987 * Craig J. Saper, ''Networked Art'', Minneapolis-London 2001 * Renaud Siegmann, ''Mail Art: Art postal – Art postè'', Paris 2002 * Chuck Welch (ed.), ''Eternal Network: A Mail Art Anthology'', Calgary 1995 * Chuck Welch, ''Networking Currents: Contemporary Mail Art Subjects and Issues'', Boston 1986 * Friedrich Winnes-Lutz Wohlrab, ''Mail Art Szene DDR 1975–1990'', Berlin 1994 {{div col end}} == Надворешни врски== * [http://www.artists-pub.eu/presentations/archives-collections/mail-art-archive-at-the-staatliches-museum-schwerin/ Mail Art-Archive at the Staatliches Museum Schwerin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140415054040/http://www.artists-pub.eu/presentations/archives-collections/mail-art-archive-at-the-staatliches-museum-schwerin |date=2014-04-15 }}, 30,000 pieces * [http://blog.aaa.si.edu/2012/10/youve-got-mail-art-discovering-john-held-jrs-role-as-librarian-and-mail-artist.html "You've Got Mail Art: Discovering John Held Jr.'s Role as Librarian and Mail Artist"], Archives of American Art, Smithsonian Institution * [https://web.archive.org/web/20130824172343/http://doodapost.com/about_stamps.html E. F. Higgins III – Doo Da Postage Works] * [http://digital.lib.buffalo.edu/collection/LIB-PC001/ Mail art] digital collection from the [[University at Buffalo Libraries]] * [https://iuoma-network.ning.com/ The International Union of Mail Artists (IUOMA) community website] {{Западни уметнички движења}} [[Категорија:Постмодерна уметност]] [[Категорија:Уметнички техники]] [[Категорија:Уметнички медиуми]] [[Категорија:Жанрови на ликовната уметност]] izwgzzuk2uierj4lo9mfaqm3266qvh0 1 1405021 5640904 2026-10-05T18:58:47Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{сзр}} 5640904 wikitext text/x-wiki {{сзр}} l91fuluhfmxd7xhcgfmssgp4a9mdc30 0 1405022 5640906 2026-10-05T19:03:58Z Lili Arsova 86688 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1353838161|Velvet painting]]“ 5640906 wikitext text/x-wiki [[File:Velvet_Painting_Girl.jpg|мини| Црно кадифено сликарство]] '''Сликање врз кадифе''' (''velvet painting'') е вид [[сликарство]] кое се одликува со употреба на [[Плиш|кадифе]] (обично црно кадифе) како подлага за цртање, наместо платно, хартија или слични материјали. Кадифето обезбедува особено темна позадина наспроти која боите силно се истакнуваат. Сликањето врз кадифе како сликарство е античко техника, и добила нова популарност во Соединетите Американски Држави кон крајот на 20 век. == Рана историја == Сликите на црно кадифе потекнуваат од [[Кашмир]], татковината на ткаенината. Овие оригинални слики биле генерално религиозни и ги прикажувале [[Икона|иконите]] од регионот [[Кавказ]], кои биле насликани од [[Руска православна црква|руски православни]] свештеници.<ref name="Hix">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.collectorsweekly.com/articles/velvet-underdogs-in-praise-of-the-paintings-the-art-world-loves-to-hate/|title=Velvet Underdogs: In Praise of the Paintings the Art World Loves to Hate|last=Hix|first=Lisa|date=December 4, 2013|publisher=Collectors Weekly|accessdate=18 January 2016}}</ref> [[Марко Поло]] и други ги донеле сликите од црн кадифе во [[Западна Европа]], а некои од овие рани дела сè уште висат во [[Ватикански музеи|Ватиканските музеи]]. == Современа историја == Овие слики се широко распространети во руралните области во Америка и често содржат [[кич]] теми. Ваквите слики се продаваат во рурална Америка и најчесто мотивите се слики од [[Елвис Пресли|Елвис Присли]], Дејл Ернхард, [[Џон Вејн]], [[Исус Христос|Исус]], Индијанци, ''кучиња што играат покер'', волци и [[Каубоец|каубојци]], а боите се често светли и живописни за да се спротивстават на темното кадифе. Тие исто така можат да вклучуваат поегзотични или авангардни теми. Едгар Литег (1904–1953), често сметан за татко на американското сликарство со кадифе, ги создал своите најдобри дела помеѓу 1933 и 1953 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://isaacsartcenter.hpa.edu/artist-works.php?artistId=158178&artist=Edgar+Leeteg+%281904-1953%29|title=Edgar Leeteg (1904-1953)|publisher=isaacsartcenter.hpa.edu|accessdate=10 April 2021}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.askart.com/artist/Edgar_Leeteg/103769/Edgar_Leeteg.aspx|title=Facts about Edgar Leeteg|publisher=askart.com|accessdate=10 April 2021}}</ref> Сиудад Хуарез, [[Мексико|Мексико,]] бил центар на кадифено сликарство во 1970-тите. Дојл Харден,фармер од Џорџија, бил пионер кој создал огромна фабрика, каде што сликите врз кадифе ги изработувале илјадници уметници кои работеле во студија.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/antoniosgundelfi00quin|title=Antonio's Gun and Delfino's Dream: True Tales of Mexican Migration|last=Quinones|first=Sam|publisher=University of New Mexico Press|year=2007|isbn=978-0-8263-4254-6|url-access=registration}}</ref> Еден уметник сликал еден дел од сликата, а потоа ќе го лизнел кадифето до следниот уметник, кој ќе додадел нешто друго. Кадифените слики масовно рачно произведени на овој начин го поттикнале бумот на кадифените слики во 1970-тите во Соединетите Американски Држави. Едгар Литег е наречен „татко на американскиот кич за сликање врз црно кадифе“.<ref>{{Наведена книга|title=Black Velvet Artist|last=Liflander|first=Pamela|date=2003-06-03|publisher=Running Press Miniature Editions|isbn=0-7624-1478-2}}</ref> <ref>{{Наведени вести|url=http://www.cbc.ca/news/canada/calgary/velvet-paintings-art-history-1.4103794|title='People do hate them': Short history of those sofa-sized $19 black velvet paintings|last=Bell|first=David|date=2017-05-07|work=[[CBC News]]|access-date=2017-05-09|language=en}}</ref> Во [[Портланд (Орегон)|Портланд, Орегон]], постои музеј посветен исклучиво на слики врз кадифе, Музејот „Велветерија“, работел од крајот на 2005 година до јануари 2010 година.<ref name="Turnquist">{{Наведени вести|url=http://www.oregonlive.com/art/index.ssf/2010/01/its_curtains_for_the_velveteri.html|title=It's curtains for the Velveteria velvet painting museum|last=Turnquist|first=Kristi|date=January 4, 2010|work=[[The Oregonian]]|access-date=July 19, 2012|location=Portland, Oregon|issn=8750-1317}}</ref> Повторно се отворил во декември 2013 година во населбата Кинеска четврт во [[Лос Анџелес]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.scpr.org/programs/offramp/2014/01/24/35713/chinatowns-new-velverteria-gallery-is-a-velvet-pai/?slide=1|title=Chinatown's new Velveteria gallery is a velvet painting paradise|last=Radio|first=Southern California Public|date=24 January 2014}}</ref> но бил трајно затворен околу 2020-2021 година за време на [[Пандемија на КОВИД-19|пандемијата КОВИД-19]]. == Поврзано == * [[Биродо јузен]] == Наводи == {{Наводи}} == Литература == * Ерик А. Елиасон, ''Black Velvet Art'' Jackson: Универзитетски печат на Мисисипи, 2011. со фотографии од Скот Скваер.{{ISBN|978-1-60473-794-3}} == Надворешни врски == * [http://velveteria.com/ Велветерија, Музејот на кадифени слики во Портланд, Орегон.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120723022429/http://velveteria.com/|date=2012-07-23}} [[Категорија:Сликарски техники]] qvbm6rnf0tntv7spnavjf3xxy7525rs 0 1405024 5640936 2026-10-05T19:52:04Z P.Nedelkovski 47736 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1375271094|Worldview]]“ 5640936 wikitext text/x-wiki '''Светоглед''' или '''мироглед''' ('''{{Јаз|de|Weltanschauung}}''') - темелна [[Спознание|когнитивна]] ориентација на поединецот или општеството кон светот околу него и неговото функционирање, опфаќајќи суштински дел од [[Знаење|знаењето]], [[Култура|културата]] и [[Гледиште (филозофија)|гледната точка]] на поединецот или општеството.<ref name="Ken Funk">{{Наведена мрежна страница|url=http://web.engr.oregonstate.edu/~funkk/Personal/worldview.html|title=What is a Worldview?|last=Funk|first=Ken|date=2001-03-21|accessdate=2019-12-10}}</ref> Кога две страни ја набљудуваат истата појава од стварниот свет, ако нивните погледи на светот се разликуваат, едната страна може да согледа елементи или да направи претпоставки што другата не ги согледува, што доведува до различни заклучоци, и покрај заедничката емпириска референтна точка. Светогледот може да вклучува природна филозофија; фундаментални, егзистенцијални и [[Нормативност|нормативни]] постулати; или теми, вредности, емоции и етика.<ref>{{Наведена книга|title=Toward A Theory of Cultural Linguistics|last=Palmer|first=Gary B.|publisher=University of Texas Press|year=1996|isbn=978-0-292-76569-6|page=114}}</ref> == Потекло на зборот == Зборот ''светоглед'' е [[преведеница]] од германскиот збор {{Јаз|de|[[wikt:Weltanschauung|Weltanschauung]]}} {{МФА|de|ˈvɛltʔanˌʃaʊ.ʊŋ||De-Weltanschauung.ogg}}, составен од {{Јаз|de|[[wikt:Welt|Welt]]}} („свет“) и {{Јаз|de|[[Anschauung]]}} („перцепција“ или „гледање“).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.etymonline.com/word/worldview|title=Online Etymology Dictionary|publisher=Etymonline.com|accessdate=2019-12-02}}</ref> Тој е темелен концепт за германската филозофија, особено за [[Епистемологија|епистемологијата]] и се однесува на ''широка перцепција на светот''. Дополнително, се однесува на рамката на идеи и верувања што образуваат глобален опис преку кој поединецот, групата или културата го набљудуваат и толкуваат [[Свет|светот]] и заемодејствуваат со него како [[Социјален конструкционизам|општествена реалност]]. == {{Јаз|de|Weltanschauung}} и когнитивната филозофија == Во рамките на [[Филозофија на умот|когнитивната филозофија]] и когнитивните науки е германскиот концепт на ''Weltanschauung''. Овој израз се користи за да се означи „широкиот поглед на светот“ или „широката перцепција на светот“ на еден народ, семејство или личност. {{Јаз|de|Weltanschauung}} на еден народ потекнува од единственото светско искуство на еден народ, кое го доживува во текот на неколку милениуми. [[Јазик|Јазикот]] на еден народ го одразува {{Јаз|de|Weltanschauung}} на тој народ во облик на неговите [[Синтакса|синтаксички структури]] и непреводливи конотации и неговите денотации.<ref name="Encyclopedia.com">{{Наведена енциклопедија|access-date=2019-12-17}}</ref> Терминот ''{{Јаз|de|Weltanschauung}}'' честопати погрешно му се припишува на [[Вилхелм фон Хумболт]], основачот на германската [[етнолингвистика]]. Сепак, клучниот концепт на Хумболт бил ''Weltansicht''. <ref name="Underhill_2009">{{Наведена книга|title=Humboldt, Worldview and Language|last=Underhill|first=James W.|date=2009|publisher=Edinburgh University Press|isbn=978-0748638420|edition=Transferred to digital print.|location=Edinburgh, Scotland}}</ref> Хумболт го користел поимот ''„Weltansicht“'' за да се осврне на сеопфатното концептуално и сензорно сфаќање на стварност што го дели една јазична заедница (нација). Од друга страна, {{Јаз|de|Weltanschauung}}, првпат употребен од [[Имануел Кант]], а подоцна популаризиран од [[Георг Вилхелм Фридрих Хегел|Хегел]], отсекогаш се користел во германскиот јазик, а подоцна и во англискиот јазик, за да се однесува повеќе на филозофии, [[Идеологија|идеологии]] и културни или верски перспективи, отколку на јазичните заедници и нивниот начин на сфаќање на стварноста. Во 1911 година, германскиот филозоф Вилхелм Дилтај објавил [[есеј]] насловен „Видови на {{Јаз|de|Weltanschauung}} и нивниот развој во метафизиката“ што станал доста влијателен. Дилтај ги окарактеризирал светогледите како перспектива за животот што ги опфаќа когнитивните, евалуативните и волевите аспекти на човечкото искуство. Иако светогледите отсекогаш биле изразени во книжевноста и религијата, филозофите се обидувале да им дадат концептуална дефиниција во нивните метафизички системи. Врз таа основа, Дилтај открил дека е можно да се разликуваат три општи повторувачки типа на светоглед. Првиот од нив тој го нарекол натурализам бидејќи дава приоритет на перцептивното и експерименталното одредување на она што е и дозволува контингентноста да влијае на тоа како ја оценуваме и реагираме на стварноста. Натурализмот може да се најде кај [[Демокрит]], [[Томас Хобс|Хобс]], [[Дејвид Хјум|Хјум]] и многу други современи филозофи. Вториот тип на светоглед се нарекува идеализам на слободата и е претставен од [[Платон]], [[Декарт]], [[Кант]] и [[Анри Бергсон|Бергсон]], меѓу другите. Тоа е дуалистичко и ѝ дава примат на слободата на волјата. Организацискиот ред на нашиот свет е структуриран од нашиот ум и волјата за знаење. Третиот тип се нарекува објективен идеализам и Дилтај го гледа кај [[Хераклит]], [[Парменид]], [[Спиноза]], [[Лајбниц]] и [[Хегел]]. Во објективниот идеализам, идеалот не лебди над она што е стварно, туку е вроден во него. Овој трет тип на светоглед е во крајна линија монистички и се стреми да ја распознае внатрешната кохерентност и хармонија меѓу сите нешта. Дилтај сметал дека е невозможно да се смисли универзално валидна метафизичка или систематска формулација на кој било од овие погледи на светот, но ги сметал за корисна шема за неговиот сопствен, порефлективен вид животна филозофија. (Видете Макрел и Роди, Вилхелм Дилтај, Избрани дела, том 6, 2019 година.) Антрополошки, светогледите можат да се изразат како „фундаментални когнитивни, афективни и евалуативни претпоставки што ги создава група луѓе за природата на нештата и кои ги користат за да го организираат својот живот“.<ref>{{Наведена книга|title=Transforming Worldviews: an anthropological understanding of how people change|last=Hiebert|first=Paul G.|publisher=Baker Academic|year=2008|isbn=978-0-8010-2705-5|location=Grand Rapids, Michigan|page=15}}</ref> Ако беше можно да се нацрта [[Географска карта|карта]] на [[Свет|светот]] врз основа на {{Јаз|de|Weltanschauung}},<ref name="Whorf">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=W2d1Q4el00QC|title=Language, Thought, and Reality. Selected Writings of Benjamin Lee Whorf|last=Whorf|first=Benjamin Lee|publisher=Technology Press of Massachusetts Institute of Technology<!--|ISBN=0-26273006-5 -->|year=1964|isbn=978-0-262-73006-8|editor-last=Carroll|editor-first=John Bissell|editor-link=John Bissell Carroll|location=Cambridge, Mass.|author-link=Benjamin Lee Whorf|orig-year=1st pub. 1956}} Pp. [https://books.google.com/books?id=W2d1Q4el00QC&pg=PA25 25], [https://books.google.com/books?id=W2d1Q4el00QC&pg=PA36 36], [https://books.google.com/books?id=W2d1Q4el00QC&q=%22environmental+conditions%22 29-30], [https://books.google.com/books?id=W2d1Q4el00QC&pg=PA242 242], [https://books.google.com/books?id=W2d1Q4el00QC&pg=PA248 248].</ref> веројатно би се сметало дека ги преминува политичките граници - {{Јаз|de|Weltanschauung}} е производ на [[Политика|политичките]] граници и заедничките искуства на луѓето од еден [[Географија|географски]] регион,<ref name="Whorf" /> [[Животна средина|еколошко]]-[[Клима|климатските]] услови, достапните економски ресурси, социо-културните [[Систем|системи]] и [[Јазично семејство|јазичното семејство]].<ref name="Whorf" /> (Делото на [[Популациона генетика|популацискиот генетичар]] [[Луиџи Лука Кавали-Сфорца]] има за цел да ја покаже генетички- [[Историска лингвистика|лингвистичката]] [[Еволуција|соеволуција]] на луѓето). Според Џејмс В. Андерхил, светогледот периодично може да се користи многу различно од страна на одредени [[Лингвистика|лингвисти]] и [[Социологија|социолози]]. Поради оваа причина, Андерхил и оние што влијаеле врз него, се обиделе да ја поврзат метафората, на пример, во [[Социологија на религијата|социологијата на религијата]], со [[Дискурсна анализа|анализата на дискурсот]]. Андерхил, исто така, предложи пет поткатегории за проучување на светогледот: перцепција на светот, концепција на светот, културен начин на размислување, личен свет и перспектива.<ref name="Underhill_2009" /><ref>{{Наведена книга|title=Creating worldviews : metaphor, ideology and language|last=Underhill|first=James W.|date=2011|publisher=Edinburgh University Press|isbn=978-0748679096|location=Edinburgh, Scotland}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Ethnolinguistics and Cultural Concepts: truth, love, hate & war|last=Underhill|first=James W.|date=2012|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1107532847|location=Cambridge}}</ref> == Споредба на светогледите == Може да се смета дека еден светоглед опфаќа голем број основни верувања кои се филозофски истоветни на аксиомите на светогледот што се смета за логичка или конзистентна теорија. Овие основни верувања, по дефиниција, не можат да се докажат (во логичка смисла) во рамките на светогледот - токму затоа што се [[Аксиома|аксиоми]] и обично се засноваат ''на'' аргументи, а не се ''за нив''. Сепак, нивната кохерентност може да се истражи филозофски и логички. Доколку два различни светогледа имаат доволно заеднички верувања, можеби е можно да се води конструктивен дијалог меѓу нив. Од друга страна, ако различните светогледи се сметаат за во основа несоодветни и непомирливи, тогаш ситуацијата е ситуација на културен релативизам и затоа би ги повлекла стандардните критики од филозофските реалисти. Дополнително, религиозните верници можеби не сакаат нивните верувања да се релативизираат во нешто што е „вистинито само за нив“. [[Субјективна логика|Субјективната логика]] е формализам заснован на верување, каде што верувањата експлицитно се субјективно прифатени од поединци, но каде што може да се постигне консензус помеѓу различни светогледи.<ref>{{Наведено списание|last=Jøsang|first=Audun|date=21 November 2011|title=A Logic For Uncertain Probabilities|url=https://eprints.qut.edu.au/7204/1/Jos2001-IJUFKS.pdf|journal=International Journal of Uncertainty, Fuzziness and Knowledge-Based Systems|volume=09|issue=3|pages=279–311|doi=10.1142/S0218488501000831}}</ref> Трета алтернатива го гледа пристапот кон светогледот само како методолошки релативизам, како суспензија на проценката за вистината на различните системи на верување, но не и како декларација дека не постои глобална вистина. На пример, религиозниот филозоф [[Нинијан Смарт]] ги започнува своите ''„Светски погледи: Меѓукултурни истражувања на човечките верувања''“ со „Истражување на религиите и анализа на светски погледи“ и се залага за „неутрално, непристрасно проучување на различни религиозни и секуларни системи - процес што го нарекувам анализа на светогледот“. Споредбата на религиозни, филозофски или научни погледи на светот е деликатен потфат, бидејќи таквите погледи на светот поаѓаат од различни претпоставки и когнитивни вредности.<ref>{{Наведено списание|last=Vidal|first=Clément|date=April 2012|title=Metaphilosophical Criteria for Worldview Comparison|journal=Metaphilosophy|volume=43|issue=3|pages=306–347|doi=10.1111/j.1467-9973.2012.01749.x}}</ref> Клеман Видал предложил метафилозофски критериуми за споредба на погледите на светот, класифицирајќи ги во три широки категории: # ''Објективна'' конзистентност, која опфаќа научна валидност и опсег # ''Субјективна'' конзистентност, која опфаќа лична корисност и емоционално задоволство # ''Интерсубјективна'' конзистентност, која опфаќа колективна корисност и наративна кохерентност. === Карактеристики === Додека [[Лео Апостел]] и неговите следбеници јасно тврдат дека поединците можат да конструираат светогледи, други писатели сметаат дека светогледите функционираат на ниво на заедница или на [[Несвесен ум|несвесен]] начин. На пример, ако нечиј поглед на светот е определен од неговиот јазик, како што е според силната верзија на хипотезата Сапир-Ворф, некој би морал да научи или измисли нов јазик за да изгради нов поглед на светот. Според Апостел, светогледот е [[онтологија]] или описен модел на светот. Треба да ги содржи овие шест елементи: # Објаснување на светот # Футурологија, која одговара на прашањето „Каде одиме?“ # Вредности, одговори на [[Етика|етички]] прашања: „Што треба да правиме?“ # [[Праксеологија]], или [[Методика|методологија]], или теорија на дејствување: „Како треба да ги постигнеме нашите цели?“ # [[Епистемологија]] или теорија на [[Знаење|знаењето]]: „Што е [[вистина]], а што неточно?“ # Етиологија. Конструираниот поглед на светот треба да содржи опис на сопствените „градежни блокови“, неговото потекло и конструкција. == Теорија за управување со страв == [[File:Memento_Mori!_(19496674796).jpg|мини| Во [[Теорија за управување со страв|теоријата за управување со страв]], светогледот на поединецот помага да се ублажи [[Беспокојство|вознемиреноста]] предизвикана од [[Танатофобија|свеста за сопствената смртност]].]] Светогледот, според теоријата за управување со страв (ТУС), служи како тампон-зона против стравот од смртта.<ref name="worm">{{Наведено списание|last=Schimel|first=Jeff|last2=Hayes|first2=Joseph|last3=Williams|first3=Todd|last4=Jahrig|first4=Jesse|date=2007|title=Is death really the worm at the core? Converging evidence that worldview threat increases death-thought accessibility.|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=92|issue=5|pages=789–803|doi=10.1037/0022-3514.92.5.789|pmid=17484605}}</ref> Се теоретизира дека живеењето според идеалите на сопствениот поглед на светот дава чувство на самопочитување кое дава чувство на надминување на границите на човечкиот живот (на пр. буквално, како во религиозното верување во бесмртноста; симболично, како во уметничките дела или децата за да се живее по смртта, или во придонесите кон сопствената култура).<ref name="worm" /> Доказите во поддршка на теоријата за управување со страв вклучуваат серија опити од Џеф Шимел и неговите колеги во кои група од 61 Канаѓанец, за кои е утврдено дека постигнале високи резултати на ниво на патриотизам, биле замолени да прочитаат есеј во кој се напаѓа доминантниот канадски поглед на светот.<ref name="worm" /> Користејќи тест за достапност на мисли за смрт (DTA), кој вклучувал тест за дополнување на двосмислени зборови (на пр. „COFF__“ можеше да се заврши како „COFFEE“ или „COFFIN“ или „COFFER“), канадските учесници кои го прочитале есејот во кој се напаѓа нивниот поглед на светот покажале значително повисоко ниво на DTA од контролната група, која прочитала сличен есеј во кој се напаѓале австралиските културни вредности. Расположението било мерено и по заканата на светогледот, за да се тестира дали зголемувањето на мислите за смрт по заканата на светогледот се должи на други причини, на пример, гнев поради нападот врз сопствениот културен поглед на светот.<ref name="worm" /> Не биле пронајдени значајни промени на скалите на расположение веднаш по заканата на светогледот.<ref name="worm" /> За да ја тестираат генерализацијата на овие наоди за групи и светогледи, различни од оние на националистичките Канаѓани, Шимел ''и сор.'' спровеле слично истражување врз група од 60 лица чиј поглед на свет вклучувал [[креационизам]] наспроти [[еволуција]].<ref name="worm" /> Од учесниците било побарано да прочитаат есеј во кој се аргументира во поддршка на теоријата на еволуцијата, по што била земена истата мерка за DTA како и за канадската група.<ref name="worm" /> Религиозните учесници со креационистички поглед на светот покажале значително повисоко ниво на достапност на мисли за смртта отколку оние од контролната група.<ref name="worm" /> Голденберг ''и сор.'' откриле дека истакнувањето на сличностите меѓу луѓето и другите животни ја зголемува достапноста на мислите за смртта, како и вниманието кон физичките, а не кон значајните квалитети на сексот.<ref>{{Наведено списание|last=Goldenberg|first=Jamie L.|last2=Cox|first2=Cathy R.|last3=Pyszczynski|first3=Tom|last4=Greenberg|first4=Jeff|last5=Solomon|first5=Sheldon|date=November 2002|title=Understanding human ambivalence about sex: The effects of stripping sex of meaning|journal=Journal of Sex Research|volume=39|issue=4|pages=310–320|doi=10.1080/00224490209552155|pmid=12545414}}</ref> == Религија == [[File:Religion_collage_(large).jpg|мини| Религиозните практики се тесно поврзани со светогледот на религијата.]] [[Нишида Китаро]] пишуваше опширно за „Религиозниот поглед на светот“ истражувајќи го филозофското значење на источните религии. Според [[Неокалвинизам|неокалвинистот]] [[Дејвид Нагл]] во книгата ''„Светски поглед: Историјата на еден концепт''“, „сфаќањето на христијанството како поглед на светот е еден од најзначајните случувања во поновата историја на црквата“.<ref>David K. Naugle ''Worldview: The History of a Concept'' {{ISBN|0-8028-4761-7}} page 4</ref> Христијанскиот мислител [[Џејмс В. Сајр]] го дефинира светогледот како „обврзаност, темелна ориентација на срцето, што може да се изрази како приказна или во збир на претпоставки (претпоставки кои можат да бидат вистинити, делумно вистинити или целосно лажни) што ги имаме (свесно или потсвесно, доследно или недоследно) за основната [[Социјален конструкционизам|конструкција на реалноста]], и што ја обезбедува основата врз која живееме, се движиме и постоиме“. Тој предлага дека „сите треба да размислуваме во смисла на светогледи, односно со свест не само за нашиот сопствен начин на размислување, туку и за начинот на размислување на другите луѓе, за да можеме прво да ги разбереме, а потоа искрено да комуницираме со другите во нашето плуралистичко општество“. Обврската спомената од Џејмс В. Сајр може да се прошири понатаму. Светскиот поглед ја зголемува посветеноста да се служи на светот. Со промената на погледот на една личност кон светот, таа/таа може да биде мотивирана да му служи на светот. Овој став на служење е илустриран од Тарек М. Зајед како „Еманципаторски поглед на светот“ во неговото дело „Историја на еманципаторски поглед на светот на муслиманските ученици“.<ref>{{Наведено списание|last=Zayed|first=Tareq M|title=History of emancipatory worldview of Muslim learners|url=https://www.academia.edu/9631989}}</ref> [[Дејвид Бел (автор)|Дејвид Бел,]] исто така, покренал прашања за религиозните погледи на светот за творците на суперинтелигенции - машини многу попаметни од луѓето. == Наводи == == Надворешни врски == {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Концепти во епистемологијата]] [[Категорија:Психолошки концепти]] [[Категорија:Верба]] [[Категорија:Концептуални модели]] panygkxhpy19ipex0r8zmuae11cictr 5640940 5640936 2026-10-05T20:06:31Z P.Nedelkovski 47736 поправки 5640940 wikitext text/x-wiki '''Светоглед''' или '''мироглед''' ({{langx|de|Weltanschauung}}) — темелна [[Спознание|спознајна]] ориентација на поединецот или општеството кон светот околу него и неговото функционирање, која опфаќа суштински дел од [[Знаење|знаењето]], [[Култура|културата]] и [[Гледиште (филозофија)|гледиштето]] на поединецот или заедницата.<ref name="Ken Funk">{{Наведена мрежна страница|url=http://web.engr.oregonstate.edu/~funkk/Personal/worldview.html|title=What is a Worldview?|last=Funk|first=Ken|date=2001-03-21|accessdate=2019-12-10}}</ref> Кога две страни ја набљудуваат истата појава од стварниот свет, доколку нивните погледи на светот се разликуваат, едната страна може да согледа елементи или да донесе претпоставки што другата не ги зема предвид, што доведува до различни заклучоци, и покрај заедничката емпириска референтна точка. Светогледот може да вклучува природна филозофија; темелни (фундаментални), егзистенцијални и [[Нормативност|нормативни]] постулати; или теми, вредности, емоции и етика.<ref>{{Наведена книга|title=Toward A Theory of Cultural Linguistics|last=Palmer|first=Gary B.|publisher=University of Texas Press|year=1996|isbn=978-0-292-76569-6|page=114}}</ref> == Потекло на зборот == Зборот ''светоглед'' е [[преведеница]] од германскиот збор {{langx|de|Weltanschauung}} ({{МФА|de|ˈvɛltʔanˌʃaʊ.ʊŋ}}), кој е составен од зборовите ''Welt'' („свет“) и ''Anschauung'' („перцепција“ или „гледање“).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.etymonline.com/word/worldview|title=Online Etymology Dictionary|publisher=Etymonline.com|accessdate=2019-12-02}}</ref> Тој е темелен поим во германската филозофија, особено во [[Епистемологија|епистемологијата]], и во поширока смисла се однесува на ''претстава за светот''. Дополнително, овој поим ја означува рамката од идеи и верувања кои создаваат сеопфатна слика преку која поединецот, групата или културата го набљудуваат и толкуваат [[Свет|светот]] и заемодејствуваат со него како [[Социјален конструкционизам|социјална реалност]]. == Weltanschauung и спознајната филозофија == Во рамките на [[Филозофија на умот|когнитивната филозофија]] и когнитивните науки е присутна германската концепција за ''{{langx|de|Weltanschauung}}''. Овој израз се користи за да се означи „широкиот поглед на светот“ или „сеопфатната перцепција“ на еден народ, семејство или поединец. Изразот {{langx|de|Weltanschauung}} на еден народ потекнува од неговото единствено искуство за светот, стекнато во текот на неколку милениуми. [[Јазик|Јазикот]] на една нација го одразува нејзиниот {{langx|de|Weltanschauung}} преку нејзините [[Синтакса|синтаксички структури]], како и преку непреводливите конотации и денотации.<ref name="Encyclopedia.com">{{Наведена енциклопедија|encyclopedia=Encyclopedia.com|title=Worldview|access-date=2019-12-17}}</ref> Поимот ''{{langx|de|Weltanschauung}}'' честопати погрешно му се припишува на [[Вилхелм фон Хумболт]], основачот на германската [[етнолингвистика]]. Сепак, клучниот поим на Хумболт бил ''Weltansicht''.<ref name="Underhill_2009">{{Наведена книга|title=Humboldt, Worldview and Language|last=Underhill|first=James W.|date=2009|publisher=Edinburgh University Press|isbn=978-0748638420|edition=Transferred to digital print.|location=Edinburgh, Scotland}}</ref> Хумболт го користел поимот ''Weltansicht'' за да го означи сеопфатното концептуално и сетилно сфаќање на стварноста што го дели една јазична заедница (нација). Од друга страна, поимот {{langx|de|Weltanschauung}}, првпат употребен од [[Имануел Кант]], а подоцна популаризиран од [[Георг Вилхелм Фридрих Хегел|Хегел]], отсекогаш се користел во германскиот, а подоцна и во англискиот јазик, за да означи филозофии, [[Идеологија|идеологии]] и културни или верски перспективи, наместо јазични заедници и нивниот начин на доживување на реалноста. Во 1911 година, германскиот филозоф Вилхелм Дилтај го објавил својот влијателен [[есеј]] насловен „Видови на {{langx|de|Weltanschauung}} и нивниот развој во метафизиката“. Дилтај ги окарактеризирал светогледите како животни перспективи кои ги опфаќаат когнитивните, евалуативните и волевите аспекти на човечкото искуство. Иако светогледите отсекогаш биле изразени преку книжевноста и религијата, филозофите се обидувале да им дадат концептуална дефиниција во рамките на своите метафизички системи. Врз таа основа, Дилтај заклучил дека е можно да се разликуваат три општи, повторувачки типа на светоглед. Првиот од нив тој го нарекол натурализам, бидејќи му дава приоритет на перцептивното и експерименталното одредување на постоењето и дозволува контингентноста (случајноста) да влијае врз тоа како ја оценуваме стварноста и како реагираме на неа. Натурализмот може да се препознае кај [[Демокрит]], [[Томас Хобс|Хобс]], [[Дејвид Хјум|Хјум]] и многу други современи филозофи. Вториот тип на светоглед се нарекува идеализам на слободата, а меѓу другите, претставен е од [[Платон]], [[Декарт]], [[Кант]] и [[Анри Бергсон|Бергсон]]. Овој светоглед е дуалистички и му дава примат на слободата на волјата, при што организацискиот ред на нашиот свет е структуриран од нашиот ум и од волјата за знаење. Третиот тип се нарекува објективен идеализам, кој Дилтај го воочува кај [[Хераклит]], [[Парменид]], [[Спиноза]], [[Лајбниц]] и [[Хегел]]. Во објективниот идеализам, идеалот не лебди над она што е стварно, туку е вроден во него. Овој трет тип на светоглед во својата основа е монистички и се стреми да ја распознае внатрешната кохерентност и хармонија меѓу сите нешта. Дилтај сметал дека е невозможно да се смисли универзално валидна метафизичка или систематска формулација на кој било од овие погледи на светот, но ги сметал за корисна шема за неговата сопствена, порефлексивна животна филозофија. Од антрополошки аспект, светогледите можат да се дефинираат како „фундаментални когнитивни, афективни и евалуативни претпоставки што ги создава една група луѓе за природата на нештата, а кои ги користи за да го организира својот живот“.<ref>{{Наведена книга|title=Transforming Worldviews: an anthropological understanding of how people change|last=Hiebert|first=Paul G.|publisher=Baker Academic|year=2008|isbn=978-0-8010-2705-5|location=Grand Rapids, Michigan|page=15}}</ref> Ако би било можно да се нацрта [[Географска карта|карта]] на [[Свет|светот]] врз основа на ''{{langx|de|Weltanschauung}}'',<ref name="Whorf">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=W2d1Q4el00QC|title=Language, Thought, and Reality. Selected Writings of Benjamin Lee Whorf|last=Whorf|first=Benjamin Lee|publisher=Technology Press of Massachusetts Institute of Technology|year=1964|isbn=978-0-262-73006-8|editor-last=Carroll|editor-first=John Bissell|editor-link=John Bissell Carroll|location=Cambridge, Mass.|author-link=Benjamin Lee Whorf|orig-year=1st pub. 1956}} Pp. 25, 36, 29-30, 242, 248.</ref> веројатно би се согледало дека тој ги надминува политичките граници. Во тој контекст, светогледот се јавува како производ на заедничките искуства на луѓето од еден [[Географија|географски]] регион,<ref name="Whorf" /> на [[Животна средина|еколошко]]-[[Клима|климатските]] услови, достапните економски ресурси, социо-културните [[Систем|системи]] и соодветното [[Јазично семејство|јазично семејство]].<ref name="Whorf" /> (На пример, делото на [[Популациона генетика|популациониот генетичар]] [[Луиџи Лука Кавали-Сфорца]] има за цел да ја покаже генетско-[[Историска лингвистика|лингвистичката]] [[Еволуција|коеволуција]] на човештвото). Според Џејмс В. Андерхил, поимот светоглед од страна на одредени [[Лингвистика|лингвисти]] и [[Социологија|социолози]] честопати се користи на сосем различни начини. Поради таа причина, Андерхил и авторите кои влијаеле врз него, се обидуваат да ја поврзат оваа метафора со [[Дискурсна анализа|анализата на дискурсот]], како на пример во [[Социологија на религијата|социологијата на религијата]]. Андерхил исто така предлага пет поткатегории за проучување на светогледот: перцепција на светот (''world-perceiving''), концепција на светот (''world-conceiving''), културен начин на размислување (''cultural mindset''), личен свет (''personal world'') и перспектива (''perspective'').<ref name="Underhill_2009" /><ref>{{Наведена книга|title=Creating worldviews : metaphor, ideology and language|last=Underhill|first=James W.|date=2011|publisher=Edinburgh University Press|isbn=978-0748679096|location=Edinburgh, Scotland}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Ethnolinguistics and Cultural Concepts: truth, love, hate & war|last=Underhill|first=James W.|date=2012|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1107532847|location=Cambridge}}</ref> == Споредба на светогледите == Може да се смета дека еден светоглед опфаќа голем број основни верувања кои се филозофски истоветни на аксиомите на светогледот што се смета за логичка или конзистентна теорија. Овие основни верувања, по дефиниција, не можат да се докажат во логичка смисла во рамките на самиот светоглед — токму затоа што се [[Аксиома|аксиоми]] и обично се појдовна точка ''за'' аргументите, а не се предмет ''на'' докажување. Сепак, нивната кохерентност може да се истражи филозофски и логички. Доколку два различни светогледа имаат доволно заеднички верувања, меѓу нив е можен конструктивен дијалог. Од друга страна, ако различните светогледи се сметаат за во основа неспоредливи и непомирливи, тогаш настапува состојба на културен релативизам, што повлекува стандардни критики од страна на филозофските реалисти. Дополнително, религиозните верници честопати одбиваат нивните верувања да се релативизираат во нешто што е „вистинито само за нив“. [[Субјективна логика|Субјективната логика]] е формализам заснован на верување, каде што верувањата експлицитно се субјективно прифатени од поединци, но преку кој може да се постигне консензус помеѓу различни светогледи.<ref>{{Наведено списание|last=Jøsang|first=Audun|date=21 ноември 2011|title=A Logic For Uncertain Probabilities|url=https://eprints.qut.edu.au/7204/1/Jos2001-IJUFKS.pdf|journal=International Journal of Uncertainty, Fuzziness and Knowledge-Based Systems|volume=09|issue=3|pages=279–311|doi=10.1142/S0218488501000831}}</ref> Трета алтернатива го толкува пристапот кон светогледот само како методолошки релативизам, односно како суспензија на проценката за вистинитоста на различните системи на верување, но не и како тврдење дека не постои глобална вистина. На пример, религиозниот филозоф [[Нинијан Смарт]] го започнува своето дело ''„Светогледи: Меѓукултурни истражувања на човечките верувања“'' со поглавјето „Истражување на религиите и анализа на светогледи“, каде што се залага за „неутрално, непристрасно проучување на различни религиозни и секуларни системи — процес што го нарекувам анализа на светогледот“. Споредбата на религиозни, филозофски или научни погледи на светот е деликатен потфат, бидејќи таквите погледи поаѓаат од различни претпоставки и когнитивни вредности.<ref>{{Наведено списание|last=Vidal|first=Clément|date=April 2012|title=Metaphilosophical Criteria for Worldview Comparison|journal=Metaphilosophy|volume=43|issue=3|pages=306–347|doi=10.1111/j.1467-9973.2012.01749.x}}</ref> Клеман Видал предложил метафилозофски критериуми за споредба на погледите на светот, класифицирајќи ги во три широки категории: # Објективна конзистентност, која опфаќа научна валидност и опсег # Субјективна конзистентност, која опфаќа лична корисност и емоционално задоволство # Интерсубјективна конзистентност, која опфаќа колективна корисност и наративна кохерентност. === Карактеристики === Додека [[Лео Апостел]] и неговите следбеници јасно тврдат дека поединците можат да конструираат светогледи, други писатели сметаат дека светогледите функционираат на ниво на заедница или на [[Несвесен ум|несвесен]] начин. На пример, ако нечиј поглед на светот е определен од неговиот јазик, како што е според силната верзија на хипотезата Сапир-Ворф, некој би морал да научи или измисли нов јазик за да изгради нов поглед на светот. Според Апостел, светогледот е [[онтологија]] или описен модел на светот. Треба да ги содржи овие шест елементи: # Објаснување на светот # Футурологија, која одговара на прашањето „Каде одиме?“ # Вредности, одговори на [[Етика|етички]] прашања: „Што треба да правиме?“ # [[Праксеологија]], или [[Методика|методологија]], или теорија на дејствување: „Како треба да ги постигнеме нашите цели?“ # [[Епистемологија]] или теорија на [[Знаење|знаењето]]: „Што е [[вистина]], а што неточно?“ # Етиологија. Конструираниот поглед на светот треба да содржи опис на сопствените „градежни блокови“, неговото потекло и конструкција. == Теорија за управување со страв == [[Податотека:Memento_Mori!_(19496674796).jpg|мини| Во [[Теорија за управување со страв|теоријата за управување со страв]], светогледот на поединецот помага да се ублажи [[Беспокојство|вознемиреноста]] предизвикана од [[Танатофобија|свеста за сопствената смртност]].]] Светогледот, според теоријата за управување со страв (ТУС), служи како тампон-зона против стравот од смртта.<ref name="worm">{{Наведено списание|last=Schimel|first=Jeff|last2=Hayes|first2=Joseph|last3=Williams|first3=Todd|last4=Jahrig|first4=Jesse|date=2007|title=Is death really the worm at the core? Converging evidence that worldview threat increases death-thought accessibility.|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=92|issue=5|pages=789–803|doi=10.1037/0022-3514.92.5.789|pmid=17484605}}</ref> Се теоретизира дека живеењето според идеалите на сопствениот поглед на светот дава чувство на самопочитување кое дава чувство на надминување на границите на човечкиот живот (на пр. буквално, како во религиозното верување во бесмртноста; симболично, како во уметничките дела или децата за да се живее по смртта, или во придонесите кон сопствената култура).<ref name="worm" /> Доказите во поддршка на теоријата за управување со страв вклучуваат серија опити од Џеф Шимел и неговите колеги во кои група од 61 Канаѓанец, за кои е утврдено дека постигнале високи резултати на ниво на патриотизам, биле замолени да прочитаат есеј во кој се напаѓа доминантниот канадски поглед на светот.<ref name="worm" /> Користејќи тест за достапност на мисли за смрт (DTA), кој вклучувал тест за дополнување на двосмислени зборови (на пр. „COFF__“ можеше да се заврши како „COFFEE“ или „COFFIN“ или „COFFER“), канадските учесници кои го прочитале есејот во кој се напаѓа нивниот поглед на светот покажале значително повисоко ниво на DTA од контролната група, која прочитала сличен есеј во кој се напаѓале австралиските културни вредности. Расположението било мерено и по заканата на светогледот, за да се тестира дали зголемувањето на мислите за смрт по заканата на светогледот се должи на други причини, на пример, гнев поради нападот врз сопствениот културен поглед на светот.<ref name="worm" /> Не биле пронајдени значајни промени на скалите на расположение веднаш по заканата на светогледот.<ref name="worm" /> За да ја тестираат генерализацијата на овие наоди за групи и светогледи, различни од оние на националистичките Канаѓани, Шимел ''и сор.'' спровеле слично истражување врз група од 60 лица чиј поглед на свет вклучувал [[креационизам]] наспроти [[еволуција]].<ref name="worm" /> Од учесниците било побарано да прочитаат есеј во кој се аргументира во поддршка на теоријата на еволуцијата, по што била земена истата мерка за DTA како и за канадската група.<ref name="worm" /> Религиозните учесници со креационистички поглед на светот покажале значително повисоко ниво на достапност на мисли за смртта отколку оние од контролната група.<ref name="worm" /> Голденберг ''и сор.'' откриле дека истакнувањето на сличностите меѓу луѓето и другите животни ја зголемува достапноста на мислите за смртта, како и вниманието кон физичките, а не кон значајните квалитети на сексот.<ref>{{Наведено списание|last=Goldenberg|first=Jamie L.|last2=Cox|first2=Cathy R.|last3=Pyszczynski|first3=Tom|last4=Greenberg|first4=Jeff|last5=Solomon|first5=Sheldon|date=November 2002|title=Understanding human ambivalence about sex: The effects of stripping sex of meaning|journal=Journal of Sex Research|volume=39|issue=4|pages=310–320|doi=10.1080/00224490209552155|pmid=12545414}}</ref> == Религија == [[Податотека:Religion_collage_(large).jpg|мини| Религиозните практики се тесно поврзани со светогледот на религијата.]] [[Нишида Китаро]] пишуваше опширно за „Религиозниот поглед на светот“ истражувајќи го филозофското значење на источните религии. Според [[Неокалвинизам|неокалвинистот]] [[Дејвид Нагл]] во книгата ''„Светски поглед: Историјата на еден концепт''“, „сфаќањето на христијанството како поглед на светот е еден од најзначајните случувања во поновата историја на црквата“.<ref>David K. Naugle ''Worldview: The History of a Concept'' {{ISBN|0-8028-4761-7}} page 4</ref> Христијанскиот мислител [[Џејмс В. Сајр]] го дефинира светогледот како „обврзаност, темелна ориентација на срцето, што може да се изрази како приказна или во збир на претпоставки (претпоставки кои можат да бидат вистинити, делумно вистинити или целосно лажни) што ги имаме (свесно или потсвесно, доследно или недоследно) за основната [[Социјален конструкционизам|конструкција на реалноста]], и што ја обезбедува основата врз која живееме, се движиме и постоиме“. Тој предлага дека „сите треба да размислуваме во смисла на светогледи, односно со свест не само за нашиот сопствен начин на размислување, туку и за начинот на размислување на другите луѓе, за да можеме прво да ги разбереме, а потоа искрено да комуницираме со другите во нашето плуралистичко општество“. Обврската спомената од Џејмс В. Сајр може да се прошири понатаму. Светскиот поглед ја зголемува посветеноста да се служи на светот. Со промената на погледот на една личност кон светот, таа/таа може да биде мотивирана да му служи на светот. Овој став на служење е илустриран од Тарек М. Зајед како „Еманципаторски поглед на светот“ во неговото дело „Историја на еманципаторски поглед на светот на муслиманските ученици“.<ref>{{Наведено списание|last=Zayed|first=Tareq M|title=History of emancipatory worldview of Muslim learners|url=https://www.academia.edu/9631989}}</ref> [[Дејвид Бел (автор)|Дејвид Бел,]] исто така, покренал прашања за религиозните погледи на светот за творците на суперинтелигенции - машини многу попаметни од луѓето. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [[b:Nature|Wikibook:The scientific world view]] * [http://www.projectworldview.org/wikiworldviewthemes.htm ''Wiki Worldview Themes: A Structure for Characterizing and Analyzing Worldviews''] includes links to roughly 1000 Wikipedia articles * {{cite web |url= http://cognation.stanford.edu/press/newscientist.pdf |title= ''You are what you speak'' |url-status= bot: unknown |archive-url= https://web.archive.org/web/20090920230544/http://cognation.stanford.edu/press/newscientist.pdf |archive-date= 2009-09-20 }}&nbsp;{{small|(5.15&nbsp;MB)}} – a 2002 essay on research in linguistic relativity (Lera Boroditsky) * {{cite web |url= http://www.wmich.edu/slcsp/SLCSP106/SLCSP106.PDF |title= Cobern, W. ''World View, Metaphysics, and Epistemology'' |url-status= bot: unknown |archive-url= https://web.archive.org/web/20160303174819/http://www.wmich.edu/slcsp/SLCSP106/SLCSP106.PDF |archive-date= 2016-03-03 }}&nbsp;{{small|(50.3&nbsp;KB)}} * [http://henrycenter.tiu.edu/resource/do-christians-have-a-worldview/ Cole, Graham A., ''Do Christians have a Worldview?''] A paper examining the concept of worldview as it relates to and has been used by Christianity. Contains a helpful annotated bibliography. * [http://pespmc1.vub.ac.be/WORLVIEW.html ''World View article on the Principia Cybernetica Project''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100105211827/http://pespmc1.vub.ac.be/WORLVIEW.html |date=5 January 2010 }} * [http://ldm.sagepub.com/content/12/1/57 Pogorskiy, E. (2015). Using personalisation to improve the effectiveness of global educational projects. E-Learning and Digital Media, 12(1), 57–67.] * [http://www.projectworldview.org/worldviews.htm ''Worldviews – An Introduction''] from Project Worldview * [http://www.asa3.org/asa/topics/worldview/index.html "Studies on World Views Related to Science" (list of suggested books and resources)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100204062538/http://www.asa3.org/ASA/topics/worldview/index.html |date=4 February 2010 }} from the [[American Scientific Affiliation]] (a Christian perspective) * Eugene Webb, [https://web.archive.org/web/20100113045231/http://press.umsystem.edu/spring2009/webb.htm ''Worldview and Mind: Religious Thought and Psychological Development.''] Columbia, MO: University of Missouri Press, 2009. {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Концепти во епистемологијата]] [[Категорија:Психолошки концепти]] [[Категорија:Верба]] [[Категорија:Концептуални модели]] 8lvgtn7tmsmjbquhreglkbpbj1jp34s 5640944 5640940 2026-10-05T20:15:06Z P.Nedelkovski 47736 поправки 5640944 wikitext text/x-wiki '''Светоглед'''<ref>{{ДРМЈ|светоглед}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|светоглед}}</ref> или '''мироглед'''<ref>{{ДРМЈ|мироглед}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|мироглед}}</ref> ({{langx|de|Weltanschauung}}) — темелна [[Спознание|спознајна]] ориентација на поединецот или општеството кон светот околу него и неговото функционирање, која опфаќа суштински дел од [[Знаење|знаењето]], [[Култура|културата]] и [[Гледиште (филозофија)|гледиштето]] на поединецот или заедницата.<ref name="Ken Funk">{{Наведена мрежна страница|url=http://web.engr.oregonstate.edu/~funkk/Personal/worldview.html|title=What is a Worldview?|last=Funk|first=Ken|date=2001-03-21|accessdate=2019-12-10}}</ref> Кога две страни ја набљудуваат истата појава од стварниот свет, доколку нивните погледи на светот се разликуваат, едната страна може да согледа елементи или да донесе претпоставки што другата не ги зема предвид, што доведува до различни заклучоци, и покрај заедничката емпириска референтна точка. Светогледот може да вклучува природна филозофија; темелни (фундаментални), егзистенцијални и [[Нормативност|нормативни]] постулати; или теми, вредности, емоции и етика.<ref>{{Наведена книга|title=Toward A Theory of Cultural Linguistics|last=Palmer|first=Gary B.|publisher=University of Texas Press|year=1996|isbn=978-0-292-76569-6|page=114}}</ref> == Потекло на зборот == Зборот ''светоглед'' е [[преведеница]] од германскиот збор {{langx|de|Weltanschauung}} ({{МФА|de|ˈvɛltʔanˌʃaʊ.ʊŋ}}), кој е составен од зборовите ''Welt'' („свет“) и ''Anschauung'' („перцепција“ или „гледање“).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.etymonline.com/word/worldview|title=Online Etymology Dictionary|publisher=Etymonline.com|accessdate=2019-12-02}}</ref> Тој е темелен поим во германската филозофија, особено во [[Епистемологија|епистемологијата]], и во поширока смисла се однесува на ''претстава за светот''. Дополнително, овој поим ја означува рамката од идеи и верувања кои создаваат сеопфатна слика преку која поединецот, групата или културата го набљудуваат и толкуваат [[Свет|светот]] и заемодејствуваат со него како [[Социјален конструкционизам|социјална реалност]]. == Weltanschauung и спознајната филозофија == Во рамките на [[Филозофија на умот|когнитивната филозофија]] и когнитивните науки е присутна германската концепција за ''{{langx|de|Weltanschauung}}''. Овој израз се користи за да се означи „широкиот поглед на светот“ или „сеопфатната перцепција“ на еден народ, семејство или поединец. Изразот {{langx|de|Weltanschauung}} на еден народ потекнува од неговото единствено искуство за светот, стекнато во текот на неколку милениуми. [[Јазик|Јазикот]] на една нација го одразува нејзиниот {{langx|de|Weltanschauung}} преку нејзините [[Синтакса|синтаксички структури]], како и преку непреводливите конотации и денотации.<ref name="Encyclopedia.com">{{Наведена енциклопедија|encyclopedia=Encyclopedia.com|title=Worldview|access-date=2019-12-17}}</ref> Поимот ''{{langx|de|Weltanschauung}}'' честопати погрешно му се припишува на [[Вилхелм фон Хумболт]], основачот на германската [[етнолингвистика]]. Сепак, клучниот поим на Хумболт бил ''Weltansicht''.<ref name="Underhill_2009">{{Наведена книга|title=Humboldt, Worldview and Language|last=Underhill|first=James W.|date=2009|publisher=Edinburgh University Press|isbn=978-0748638420|edition=Transferred to digital print.|location=Edinburgh, Scotland}}</ref> Хумболт го користел поимот ''Weltansicht'' за да го означи сеопфатното концептуално и сетилно сфаќање на стварноста што го дели една јазична заедница (нација). Од друга страна, поимот {{langx|de|Weltanschauung}}, првпат употребен од [[Имануел Кант]], а подоцна популаризиран од [[Георг Вилхелм Фридрих Хегел|Хегел]], отсекогаш се користел во германскиот, а подоцна и во англискиот јазик, за да означи филозофии, [[Идеологија|идеологии]] и културни или верски перспективи, наместо јазични заедници и нивниот начин на доживување на реалноста. Во 1911 година, германскиот филозоф Вилхелм Дилтај го објавил својот влијателен [[есеј]] насловен „Видови на {{langx|de|Weltanschauung}} и нивниот развој во метафизиката“. Дилтај ги окарактеризирал светогледите како животни перспективи кои ги опфаќаат когнитивните, евалуативните и волевите аспекти на човечкото искуство. Иако светогледите отсекогаш биле изразени преку книжевноста и религијата, филозофите се обидувале да им дадат концептуална дефиниција во рамките на своите метафизички системи. Врз таа основа, Дилтај заклучил дека е можно да се разликуваат три општи, повторувачки типа на светоглед. Првиот од нив тој го нарекол натурализам, бидејќи му дава приоритет на перцептивното и експерименталното одредување на постоењето и дозволува контингентноста (случајноста) да влијае врз тоа како ја оценуваме стварноста и како реагираме на неа. Натурализмот може да се препознае кај [[Демокрит]], [[Томас Хобс|Хобс]], [[Дејвид Хјум|Хјум]] и многу други современи филозофи. Вториот тип на светоглед се нарекува идеализам на слободата, а меѓу другите, претставен е од [[Платон]], [[Декарт]], [[Кант]] и [[Анри Бергсон|Бергсон]]. Овој светоглед е дуалистички и му дава примат на слободата на волјата, при што организацискиот ред на нашиот свет е структуриран од нашиот ум и од волјата за знаење. Третиот тип се нарекува објективен идеализам, кој Дилтај го воочува кај [[Хераклит]], [[Парменид]], [[Спиноза]], [[Лајбниц]] и [[Хегел]]. Во објективниот идеализам, идеалот не лебди над она што е стварно, туку е вроден во него. Овој трет тип на светоглед во својата основа е монистички и се стреми да ја распознае внатрешната кохерентност и хармонија меѓу сите нешта. Дилтај сметал дека е невозможно да се смисли универзално валидна метафизичка или систематска формулација на кој било од овие погледи на светот, но ги сметал за корисна шема за неговата сопствена, порефлексивна животна филозофија. Од антрополошки аспект, светогледите можат да се дефинираат како „фундаментални когнитивни, афективни и евалуативни претпоставки што ги создава една група луѓе за природата на нештата, а кои ги користи за да го организира својот живот“.<ref>{{Наведена книга|title=Transforming Worldviews: an anthropological understanding of how people change|last=Hiebert|first=Paul G.|publisher=Baker Academic|year=2008|isbn=978-0-8010-2705-5|location=Grand Rapids, Michigan|page=15}}</ref> Ако би било можно да се нацрта [[Географска карта|карта]] на [[Свет|светот]] врз основа на ''{{langx|de|Weltanschauung}}'',<ref name="Whorf">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=W2d1Q4el00QC|title=Language, Thought, and Reality. Selected Writings of Benjamin Lee Whorf|last=Whorf|first=Benjamin Lee|publisher=Technology Press of Massachusetts Institute of Technology|year=1964|isbn=978-0-262-73006-8|editor-last=Carroll|editor-first=John Bissell|editor-link=John Bissell Carroll|location=Cambridge, Mass.|author-link=Benjamin Lee Whorf|orig-year=1st pub. 1956}} Pp. 25, 36, 29-30, 242, 248.</ref> веројатно би се согледало дека тој ги надминува политичките граници. Во тој контекст, светогледот се јавува како производ на заедничките искуства на луѓето од еден [[Географија|географски]] регион,<ref name="Whorf" /> на [[Животна средина|еколошко]]-[[Клима|климатските]] услови, достапните економски ресурси, социо-културните [[Систем|системи]] и соодветното [[Јазично семејство|јазично семејство]].<ref name="Whorf" /> (На пример, делото на [[Популациона генетика|популациониот генетичар]] [[Луиџи Лука Кавали-Сфорца]] има за цел да ја покаже генетско-[[Историска лингвистика|лингвистичката]] [[Еволуција|коеволуција]] на човештвото). Според Џејмс В. Андерхил, поимот светоглед од страна на одредени [[Лингвистика|лингвисти]] и [[Социологија|социолози]] честопати се користи на сосем различни начини. Поради таа причина, Андерхил и авторите кои влијаеле врз него, се обидуваат да ја поврзат оваа метафора со [[Дискурсна анализа|анализата на дискурсот]], како на пример во [[Социологија на религијата|социологијата на религијата]]. Андерхил исто така предлага пет поткатегории за проучување на светогледот: перцепција на светот (''world-perceiving''), концепција на светот (''world-conceiving''), културен начин на размислување (''cultural mindset''), личен свет (''personal world'') и перспектива (''perspective'').<ref name="Underhill_2009" /><ref>{{Наведена книга|title=Creating worldviews : metaphor, ideology and language|last=Underhill|first=James W.|date=2011|publisher=Edinburgh University Press|isbn=978-0748679096|location=Edinburgh, Scotland}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Ethnolinguistics and Cultural Concepts: truth, love, hate & war|last=Underhill|first=James W.|date=2012|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1107532847|location=Cambridge}}</ref> == Споредба на светогледите == Може да се смета дека еден светоглед опфаќа голем број основни верувања кои се филозофски истоветни на аксиомите на светогледот што се смета за логичка или конзистентна теорија. Овие основни верувања, по дефиниција, не можат да се докажат во логичка смисла во рамките на самиот светоглед — токму затоа што се [[Аксиома|аксиоми]] и обично се појдовна точка ''за'' аргументите, а не се предмет ''на'' докажување. Сепак, нивната кохерентност може да се истражи филозофски и логички. Доколку два различни светогледа имаат доволно заеднички верувања, меѓу нив е можен конструктивен дијалог. Од друга страна, ако различните светогледи се сметаат за во основа неспоредливи и непомирливи, тогаш настапува состојба на културен релативизам, што повлекува стандардни критики од страна на филозофските реалисти. Дополнително, религиозните верници честопати одбиваат нивните верувања да се релативизираат во нешто што е „вистинито само за нив“. [[Субјективна логика|Субјективната логика]] е формализам заснован на верување, каде што верувањата експлицитно се субјективно прифатени од поединци, но преку кој може да се постигне консензус помеѓу различни светогледи.<ref>{{Наведено списание|last=Jøsang|first=Audun|date=21 ноември 2011|title=A Logic For Uncertain Probabilities|url=https://eprints.qut.edu.au/7204/1/Jos2001-IJUFKS.pdf|journal=International Journal of Uncertainty, Fuzziness and Knowledge-Based Systems|volume=09|issue=3|pages=279–311|doi=10.1142/S0218488501000831}}</ref> Трета алтернатива го толкува пристапот кон светогледот само како методолошки релативизам, односно како суспензија на проценката за вистинитоста на различните системи на верување, но не и како тврдење дека не постои глобална вистина. На пример, религиозниот филозоф [[Нинијан Смарт]] го започнува своето дело ''„Светогледи: Меѓукултурни истражувања на човечките верувања“'' со поглавјето „Истражување на религиите и анализа на светогледи“, каде што се залага за „неутрално, непристрасно проучување на различни религиозни и секуларни системи — процес што го нарекувам анализа на светогледот“. Споредбата на религиозни, филозофски или научни погледи на светот е деликатен потфат, бидејќи таквите погледи поаѓаат од различни претпоставки и когнитивни вредности.<ref>{{Наведено списание|last=Vidal|first=Clément|date=April 2012|title=Metaphilosophical Criteria for Worldview Comparison|journal=Metaphilosophy|volume=43|issue=3|pages=306–347|doi=10.1111/j.1467-9973.2012.01749.x}}</ref> Клеман Видал предложил метафилозофски критериуми за споредба на погледите на светот, класифицирајќи ги во три широки категории: # Објективна конзистентност, која опфаќа научна валидност и опсег # Субјективна конзистентност, која опфаќа лична корисност и емоционално задоволство # Интерсубјективна конзистентност, која опфаќа колективна корисност и наративна кохерентност. === Одлики === Додека [[Лео Апостел]] и неговите следбеници јасно тврдат кое во поединците можат самите да конструираат светогледи, други автори сметаат дека светогледите функционираат на ниво на заедница или на [[Несвесен ум|несвесен]] начин. На пример, доколку нечиј поглед на светот е определен од неговиот јазик, како што тврди силната верзија на Сапир-Ворфовата хипотеза, тогаш поединецот би морал да научи или да измисли нов јазик за да изгради нов поглед на светот. Според Апостел, светогледот претставува [[онтологија]] или описен модел на светот. Тој треба да ги содржи следните шест елементи: # Објаснување на светот # Футурологија, која одговара на прашањето: „Каде одиме?“ # Вредности, кои даваат одговори на [[Етика|етички]] прашања: „Што треба да правиме?“ # [[Праксеологија]] (или [[Методика|методологија]] / теорија на дејствување): „Како треба да ги постигнеме нашите цели?“ # [[Епистемологија]] или теорија на [[Знаење|знаењето]]: „Што е [[вистина]], а што лага?“ # Етиологија, при што конструираниот поглед на светот треба да содржи опис на сопствените основни градежни единици, неговото потекло и начин на конструкција. == Теорија за управување со страв == [[Податотека:Memento_Mori!_(19496674796).jpg|мини| Во [[Теорија за управување со страв|теоријата за управување со страв]], светогледот на поединецот помага да се ублажи [[Беспокојство|вознемиреноста]] предизвикана од [[Танатофобија|свеста за сопствената смртност]].]] Светогледот, според Теоријата за управување со страв (ТУС), служи како тампон-зона против стравот од смртта.<ref name="worm">{{Наведено списание|last=Schimel|first=Jeff|last2=Hayes|first2=Joseph|last3=Williams|first3=Todd|last4=Jahrig|first4=Jesse|date=2007|title=Is death really the worm at the core? Converging evidence that worldview threat increases death-thought accessibility.|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=92|issue=5|pages=789–803|doi=10.1037/0022-3514.92.5.789|pmid=17484605}}</ref> Според оваа теорија, живеењето во согласност со идеалите на сопствениот поглед на светот обезбедува самопочитување, кое нуди чувство на надминување на границите на човечкиот живот. Ова надминување може да биде буквално (како во религиозното верување во бесмртноста на душата) или симболично (преку создавање уметнички дела, имање деца или преку придонеси кон сопствената култура со цел да се продолжи сопственото постоење по смртта).<ref name="worm" /> Доказите во прилог на Теоријата за управување со страв вклучуваат серија опити спроведени од Џеф Шимел и неговите колеги. Во едно истражување, група од 61 Канаѓанец, кај кои претходно било утврдено високо ниво на патриотизам, биле замолени да прочитаат есеј во кој се напаѓа доминантниот канадски поглед на светот.<ref name="worm" /> Притоа бил користен тест за достапност на мисли за смртта (DTA), кој вклучувал дополнување на двосмислени зборови (на пр. коренот „COFF__“ на англиски јазик може да се дополни како „COFFEE“ или како „COFFIN“ /кофчег/). Канадските учесници кои го прочитале есејот со напад врз нивниот светоглед покажале значително повисоко ниво на мисли поврзани со смртта во споредба со контролната група, која читала сличен есеј во кој се напаѓале австралиските културни вредности.<ref name="worm" /> За да се провери дали ваквото зголемување на мислите за смртта се должи на други причини (како на пример гнев од самиот напад), по заканата врз светогледот било мерено и расположението на учесниците, но веднаш по тестот не биле пронајдени значајни промени на скалите за расположение.<ref name="worm" /> За да ја тестираат генерализацијата на овие наоди кај поинакви групи и светогледи, Шимел и неговите колеги спровеле слично истражување врз група од 60 лица чиј поглед на светот вклучувал [[креационизам]] наспроти теоријата на [[еволуција]].<ref name="worm" /> Од учесниците било побарано да прочитаат есеј во кој се аргументира во корист на еволуцијата, по што била применета истата мерка за достапност на мисли за смртта (DTA).<ref name="worm" /> Религиозните учесници со креационистички светоглед покажале значително повисоко ниво на достапност на мисли за смртта отколку оние од контролната група.<ref name="worm" /> Дополнително, Голденберг и неговите соработници откриле дека истакнувањето на сличностите меѓу луѓето и животните исто така ја зголемува достапноста на мислите за смртта, при што кај луѓето се зголемувало вниманието кон чисто физичките, наспроти емотивните и суштинските квалитети на сексот.<ref>{{Наведено списание|last=Goldenberg|first=Jamie L.|last2=Cox|first2=Cathy R.|last3=Pyszczynski|first3=Tom|last4=Greenberg|first4=Jeff|last5=Solomon|first5=Sheldon|date=ноември 2002|title=Understanding human ambivalence about sex: The effects of stripping sex of meaning|journal=Journal of Sex Research|volume=39|issue=4|pages=310–320|doi=10.1080/00224490209552155|pmid=12545414}}</ref> == Религија == [[Податотека:Religion_collage_(large).jpg|мини| Религиозните практики се тесно поврзани со светогледот на религијата.]] [[Нишида Китаро]] пишувал опширно за „Религиозниот поглед на светот“, истражувајќи го филозофското значење на источните религии. Според [[Неокалвинизам|неокалвинистот]] [[Дејвид Бел (автор)|Дејвид Наугл]] во неговата книга ''„Светоглед: Историјата на еден поим“'', „сфаќањето на христијанството како поглед на светот е еден од најзначајните настани во поновата историја на црквата“.<ref>{{Наведена книга|last=Naugle|first=David K.|title=Worldview: The History of a Concept|publisher=Eerdmans|year=2002|isbn=978-0-8028-4761-4|page=4}}</ref> Христијанскиот мислител [[Џејмс В. Сајр]] го дефинира светогледот како „обврзаност, темелна ориентација на срцето, што може да се изрази како приказна или преку збир на претпоставки (кои можат да бидат вистинити, делумно вистинити или целосно лажни) што ги имаме (свесно или потсвесно, доследно или недоследно) за основната [[Социјален конструкционизам|структура на стварноста]], и која ја обезбедува основата врз која живееме, се движиме и постоиме“. Тој предлага дека „сите треба да размислуваме во смисла на светогледи, односно со свест не само за нашиот сопствен начин на размислување, туку и за начинот на размислување на другите луѓе, за да можеме прво да ги разбереме, а потоа искрено да комуницираме со нив во нашето плуралистичко општество“. Обврската спомената од Џејмс В. Сајр може дополнително да се прошири. Светогледот ја зголемува посветеноста за служење на општеството. Со промената на личниот поглед кон светот, поединецот може да биде мотивиран да му служи на човештвото. Ваквиот став на служење е илустриран од страна на Тарек М. Зајед како „Еманципаторски светоглед“ во неговото дело „Историја на еманципаторскиот светоглед на муслиманските ученици“.<ref>{{Наведено списание|last=Zayed|first=Tareq M.|title=History of emancipatory worldview of Muslim learners|url=https://www.academia.edu/9631989|year=2014}}</ref> [[Дејвид Бел (автор)|Дејвид Бел]] исто така покренува прашања за влијанието на религиозните светогледи врз творците на суперинтелигенции — машини кои се многу попаметни од луѓето. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [[b:Nature|Wikibook:The scientific world view]] * [http://www.projectworldview.org/wikiworldviewthemes.htm ''Wiki Worldview Themes: A Structure for Characterizing and Analyzing Worldviews''] includes links to roughly 1000 Wikipedia articles * {{cite web |url= http://cognation.stanford.edu/press/newscientist.pdf |title= ''You are what you speak'' |url-status= bot: unknown |archive-url= https://web.archive.org/web/20090920230544/http://cognation.stanford.edu/press/newscientist.pdf |archive-date= 2009-09-20 }}&nbsp;{{small|(5.15&nbsp;MB)}} – a 2002 essay on research in linguistic relativity (Lera Boroditsky) * {{cite web |url= http://www.wmich.edu/slcsp/SLCSP106/SLCSP106.PDF |title= Cobern, W. ''World View, Metaphysics, and Epistemology'' |url-status= bot: unknown |archive-url= https://web.archive.org/web/20160303174819/http://www.wmich.edu/slcsp/SLCSP106/SLCSP106.PDF |archive-date= 2016-03-03 }}&nbsp;{{small|(50.3&nbsp;KB)}} * [http://henrycenter.tiu.edu/resource/do-christians-have-a-worldview/ Cole, Graham A., ''Do Christians have a Worldview?''] A paper examining the concept of worldview as it relates to and has been used by Christianity. Contains a helpful annotated bibliography. * [http://pespmc1.vub.ac.be/WORLVIEW.html ''World View article on the Principia Cybernetica Project''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100105211827/http://pespmc1.vub.ac.be/WORLVIEW.html |date=5 January 2010 }} * [http://ldm.sagepub.com/content/12/1/57 Pogorskiy, E. (2015). Using personalisation to improve the effectiveness of global educational projects. E-Learning and Digital Media, 12(1), 57–67.] * [http://www.projectworldview.org/worldviews.htm ''Worldviews – An Introduction''] from Project Worldview * [http://www.asa3.org/asa/topics/worldview/index.html "Studies on World Views Related to Science" (list of suggested books and resources)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100204062538/http://www.asa3.org/ASA/topics/worldview/index.html |date=4 February 2010 }} from the [[American Scientific Affiliation]] (a Christian perspective) * Eugene Webb, [https://web.archive.org/web/20100113045231/http://press.umsystem.edu/spring2009/webb.htm ''Worldview and Mind: Religious Thought and Psychological Development.''] Columbia, MO: University of Missouri Press, 2009. {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Концепти во епистемологијата]] [[Категорија:Психолошки концепти]] [[Категорија:Верба]] [[Категорија:Концептуални модели]] hog28sm7d5espyv3dg4zu4hqt84rujv 5640945 5640944 2026-10-05T20:17:26Z P.Nedelkovski 47736 поправки 5640945 wikitext text/x-wiki '''Светоглед'''<ref>{{ДРМЈ|светоглед}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|светоглед}}</ref> или '''мироглед'''<ref>{{ДРМЈ|мироглед}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|мироглед}}</ref> ({{langx|de|Weltanschauung}}) — темелна [[Спознание|спознајна]] ориентација на поединецот или општеството кон светот околу него и неговото функционирање, која опфаќа суштински дел од [[Знаење|знаењето]], [[Култура|културата]] и [[Гледиште (филозофија)|гледиштето]] на поединецот или заедницата.<ref name="Ken Funk">{{Наведена мрежна страница|url=http://web.engr.oregonstate.edu/~funkk/Personal/worldview.html|title=What is a Worldview?|last=Funk|first=Ken|date=2001-03-21|accessdate=2019-12-10}}</ref> Кога две страни ја набљудуваат истата појава од стварниот свет, доколку нивните погледи на светот се разликуваат, едната страна може да согледа елементи или да донесе претпоставки што другата не ги зема предвид, што доведува до различни заклучоци, и покрај заедничката емпириска референтна точка. Светогледот може да вклучува природна филозофија; темелни (фундаментални), егзистенцијални и [[Нормативност|нормативни]] постулати; или теми, вредности, емоции и етика.<ref>{{Наведена книга|title=Toward A Theory of Cultural Linguistics|last=Palmer|first=Gary B.|publisher=University of Texas Press|year=1996|isbn=978-0-292-76569-6|page=114}}</ref> == Потекло на зборот == Зборот ''светоглед'' е [[преведеница]] од германскиот збор {{langx|de|Weltanschauung}} ({{МФА|de|ˈvɛltʔanˌʃaʊ.ʊŋ}}), кој е составен од зборовите ''Welt'' („свет“) и ''Anschauung'' („перцепција“ или „гледање“).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.etymonline.com/word/worldview|title=Online Etymology Dictionary|publisher=Etymonline.com|accessdate=2019-12-02}}</ref> Тој е темелен поим во германската филозофија, особено во [[Епистемологија|епистемологијата]], и во поширока смисла се однесува на ''претстава за светот''. Дополнително, овој поим ја означува рамката од идеи и верувања кои создаваат сеопфатна слика преку која поединецот, групата или културата го набљудуваат и толкуваат [[Свет|светот]] и заемодејствуваат со него како [[Социјален конструкционизам|социјална реалност]]. == Weltanschauung и спознајната филозофија == Во рамките на [[Филозофија на умот|когнитивната филозофија]] и когнитивните науки е присутна германската концепција за ''{{langx|de|Weltanschauung}}''. Овој израз се користи за да се означи „широкиот поглед на светот“ или „сеопфатната перцепција“ на еден народ, семејство или поединец. Изразот {{langx|de|Weltanschauung}} на еден народ потекнува од неговото единствено искуство за светот, стекнато во текот на неколку милениуми. [[Јазик|Јазикот]] на една нација го одразува нејзиниот {{langx|de|Weltanschauung}} преку нејзините [[Синтакса|синтаксички структури]], како и преку непреводливите конотации и денотации.<ref name="Encyclopedia.com">{{Наведена енциклопедија|encyclopedia=Encyclopedia.com|title=Worldview|access-date=2019-12-17}}</ref> Поимот ''{{langx|de|Weltanschauung}}'' честопати погрешно му се припишува на [[Вилхелм фон Хумболт]], основачот на германската [[етнолингвистика]]. Сепак, клучниот поим на Хумболт бил ''Weltansicht''.<ref name="Underhill_2009">{{Наведена книга|title=Humboldt, Worldview and Language|last=Underhill|first=James W.|date=2009|publisher=Edinburgh University Press|isbn=978-0748638420|edition=Transferred to digital print.|location=Edinburgh, Scotland}}</ref> Хумболт го користел поимот ''Weltansicht'' за да го означи сеопфатното концептуално и сетилно сфаќање на стварноста што го дели една јазична заедница (нација). Од друга страна, поимот {{langx|de|Weltanschauung}}, првпат употребен од [[Имануел Кант]], а подоцна популаризиран од [[Георг Вилхелм Фридрих Хегел|Хегел]], отсекогаш се користел во германскиот, а подоцна и во англискиот јазик, за да означи филозофии, [[Идеологија|идеологии]] и културни или верски перспективи, наместо јазични заедници и нивниот начин на доживување на реалноста. Во 1911 година, германскиот филозоф Вилхелм Дилтај го објавил својот влијателен [[есеј]] насловен „Видови на {{langx|de|Weltanschauung}} и нивниот развој во метафизиката“. Дилтај ги окарактеризирал светогледите како животни перспективи кои ги опфаќаат когнитивните, евалуативните и волевите аспекти на човечкото искуство. Иако светогледите отсекогаш биле изразени преку книжевноста и религијата, филозофите се обидувале да им дадат концептуална дефиниција во рамките на своите метафизички системи. Врз таа основа, Дилтај заклучил дека е можно да се разликуваат три општи, повторувачки типа на светоглед. Првиот од нив тој го нарекол натурализам, бидејќи му дава приоритет на перцептивното и експерименталното одредување на постоењето и дозволува контингентноста (случајноста) да влијае врз тоа како ја оценуваме стварноста и како реагираме на неа. Натурализмот може да се препознае кај [[Демокрит]], [[Томас Хобс|Хобс]], [[Дејвид Хјум|Хјум]] и многу други современи филозофи. Вториот тип на светоглед се нарекува идеализам на слободата, а меѓу другите, претставен е од [[Платон]], [[Декарт]], [[Кант]] и [[Анри Бергсон|Бергсон]]. Овој светоглед е дуалистички и му дава примат на слободата на волјата, при што организацискиот ред на нашиот свет е структуриран од нашиот ум и од волјата за знаење. Третиот тип се нарекува објективен идеализам, кој Дилтај го воочува кај [[Хераклит]], [[Парменид]], [[Спиноза]], [[Лајбниц]] и [[Хегел]]. Во објективниот идеализам, идеалот не лебди над она што е стварно, туку е вроден во него. Овој трет тип на светоглед во својата основа е монистички и се стреми да ја распознае внатрешната кохерентност и хармонија меѓу сите нешта. Дилтај сметал дека е невозможно да се смисли универзално валидна метафизичка или систематска формулација на кој било од овие погледи на светот, но ги сметал за корисна шема за неговата сопствена, порефлексивна животна филозофија. Од антрополошки аспект, светогледите можат да се дефинираат како „фундаментални когнитивни, афективни и евалуативни претпоставки што ги создава една група луѓе за природата на нештата, а кои ги користи за да го организира својот живот“.<ref>{{Наведена книга|title=Transforming Worldviews: an anthropological understanding of how people change|last=Hiebert|first=Paul G.|publisher=Baker Academic|year=2008|isbn=978-0-8010-2705-5|location=Grand Rapids, Michigan|page=15}}</ref> Ако би било можно да се нацрта [[Географска карта|карта]] на [[Свет|светот]] врз основа на ''{{langx|de|Weltanschauung}}'',<ref name="Whorf">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=W2d1Q4el00QC|title=Language, Thought, and Reality. Selected Writings of Benjamin Lee Whorf|last=Whorf|first=Benjamin Lee|publisher=Technology Press of Massachusetts Institute of Technology|year=1964|isbn=978-0-262-73006-8|editor-last=Carroll|editor-first=John Bissell|editor-link=|location=Cambridge, Mass.|author-link=|orig-year=1st pub. 1956}} Pp. 25, 36, 29-30, 242, 248.</ref> веројатно би се согледало дека тој ги надминува политичките граници. Во тој контекст, светогледот се јавува како производ на заедничките искуства на луѓето од еден [[Географија|географски]] регион,<ref name="Whorf" /> на [[Животна средина|еколошко]]-[[Клима|климатските]] услови, достапните економски ресурси, социо-културните [[Систем|системи]] и соодветното [[Јазично семејство|јазично семејство]].<ref name="Whorf" /> (На пример, делото на [[Популациона генетика|популациониот генетичар]] [[Луиџи Лука Кавали-Сфорца]] има за цел да ја покаже генетско-[[Историска лингвистика|лингвистичката]] [[Еволуција|коеволуција]] на човештвото). Според Џејмс В. Андерхил, поимот светоглед од страна на одредени [[Лингвистика|лингвисти]] и [[Социологија|социолози]] честопати се користи на сосем различни начини. Поради таа причина, Андерхил и авторите кои влијаеле врз него, се обидуваат да ја поврзат оваа метафора со [[Дискурсна анализа|анализата на дискурсот]], како на пример во [[Социологија на религијата|социологијата на религијата]]. Андерхил исто така предлага пет поткатегории за проучување на светогледот: перцепција на светот (''world-perceiving''), концепција на светот (''world-conceiving''), културен начин на размислување (''cultural mindset''), личен свет (''personal world'') и перспектива (''perspective'').<ref name="Underhill_2009" /><ref>{{Наведена книга|title=Creating worldviews : metaphor, ideology and language|last=Underhill|first=James W.|date=2011|publisher=Edinburgh University Press|isbn=978-0748679096|location=Edinburgh, Scotland}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Ethnolinguistics and Cultural Concepts: truth, love, hate & war|last=Underhill|first=James W.|date=2012|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1107532847|location=Cambridge}}</ref> == Споредба на светогледите == Може да се смета дека еден светоглед опфаќа голем број основни верувања кои се филозофски истоветни на аксиомите на светогледот што се смета за логичка или конзистентна теорија. Овие основни верувања, по дефиниција, не можат да се докажат во логичка смисла во рамките на самиот светоглед — токму затоа што се [[Аксиома|аксиоми]] и обично се појдовна точка ''за'' аргументите, а не се предмет ''на'' докажување. Сепак, нивната кохерентност може да се истражи филозофски и логички. Доколку два различни светогледа имаат доволно заеднички верувања, меѓу нив е можен конструктивен дијалог. Од друга страна, ако различните светогледи се сметаат за во основа неспоредливи и непомирливи, тогаш настапува состојба на културен релативизам, што повлекува стандардни критики од страна на филозофските реалисти. Дополнително, религиозните верници честопати одбиваат нивните верувања да се релативизираат во нешто што е „вистинито само за нив“. [[Субјективна логика|Субјективната логика]] е формализам заснован на верување, каде што верувањата експлицитно се субјективно прифатени од поединци, но преку кој може да се постигне консензус помеѓу различни светогледи.<ref>{{Наведено списание|last=Jøsang|first=Audun|date=21 ноември 2011|title=A Logic For Uncertain Probabilities|url=https://eprints.qut.edu.au/7204/1/Jos2001-IJUFKS.pdf|journal=International Journal of Uncertainty, Fuzziness and Knowledge-Based Systems|volume=09|issue=3|pages=279–311|doi=10.1142/S0218488501000831}}</ref> Трета алтернатива го толкува пристапот кон светогледот само како методолошки релативизам, односно како суспензија на проценката за вистинитоста на различните системи на верување, но не и како тврдење дека не постои глобална вистина. На пример, религиозниот филозоф [[Нинијан Смарт]] го започнува своето дело ''„Светогледи: Меѓукултурни истражувања на човечките верувања“'' со поглавјето „Истражување на религиите и анализа на светогледи“, каде што се залага за „неутрално, непристрасно проучување на различни религиозни и секуларни системи — процес што го нарекувам анализа на светогледот“. Споредбата на религиозни, филозофски или научни погледи на светот е деликатен потфат, бидејќи таквите погледи поаѓаат од различни претпоставки и когнитивни вредности.<ref>{{Наведено списание|last=Vidal|first=Clément|date=April 2012|title=Metaphilosophical Criteria for Worldview Comparison|journal=Metaphilosophy|volume=43|issue=3|pages=306–347|doi=10.1111/j.1467-9973.2012.01749.x}}</ref> Клеман Видал предложил метафилозофски критериуми за споредба на погледите на светот, класифицирајќи ги во три широки категории: # Објективна конзистентност, која опфаќа научна валидност и опсег # Субјективна конзистентност, која опфаќа лична корисност и емоционално задоволство # Интерсубјективна конзистентност, која опфаќа колективна корисност и наративна кохерентност. === Одлики === Додека [[Лео Апостел]] и неговите следбеници јасно тврдат кое во поединците можат самите да конструираат светогледи, други автори сметаат дека светогледите функционираат на ниво на заедница или на [[Несвесен ум|несвесен]] начин. На пример, доколку нечиј поглед на светот е определен од неговиот јазик, како што тврди силната верзија на Сапир-Ворфовата хипотеза, тогаш поединецот би морал да научи или да измисли нов јазик за да изгради нов поглед на светот. Според Апостел, светогледот претставува [[онтологија]] или описен модел на светот. Тој треба да ги содржи следните шест елементи: # Објаснување на светот # Футурологија, која одговара на прашањето: „Каде одиме?“ # Вредности, кои даваат одговори на [[Етика|етички]] прашања: „Што треба да правиме?“ # [[Праксеологија]] (или [[Методика|методологија]] / теорија на дејствување): „Како треба да ги постигнеме нашите цели?“ # [[Епистемологија]] или теорија на [[Знаење|знаењето]]: „Што е [[вистина]], а што лага?“ # Етиологија, при што конструираниот поглед на светот треба да содржи опис на сопствените основни градежни единици, неговото потекло и начин на конструкција. == Теорија за управување со страв == [[Податотека:Memento_Mori!_(19496674796).jpg|мини| Во [[Теорија за управување со страв|теоријата за управување со страв]], светогледот на поединецот помага да се ублажи [[Беспокојство|вознемиреноста]] предизвикана од [[Танатофобија|свеста за сопствената смртност]].]] Светогледот, според Теоријата за управување со страв (ТУС), служи како тампон-зона против стравот од смртта.<ref name="worm">{{Наведено списание|last=Schimel|first=Jeff|last2=Hayes|first2=Joseph|last3=Williams|first3=Todd|last4=Jahrig|first4=Jesse|date=2007|title=Is death really the worm at the core? Converging evidence that worldview threat increases death-thought accessibility.|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=92|issue=5|pages=789–803|doi=10.1037/0022-3514.92.5.789|pmid=17484605}}</ref> Според оваа теорија, живеењето во согласност со идеалите на сопствениот поглед на светот обезбедува самопочитување, кое нуди чувство на надминување на границите на човечкиот живот. Ова надминување може да биде буквално (како во религиозното верување во бесмртноста на душата) или симболично (преку создавање уметнички дела, имање деца или преку придонеси кон сопствената култура со цел да се продолжи сопственото постоење по смртта).<ref name="worm" /> Доказите во прилог на Теоријата за управување со страв вклучуваат серија опити спроведени од Џеф Шимел и неговите колеги. Во едно истражување, група од 61 Канаѓанец, кај кои претходно било утврдено високо ниво на патриотизам, биле замолени да прочитаат есеј во кој се напаѓа доминантниот канадски поглед на светот.<ref name="worm" /> Притоа бил користен тест за достапност на мисли за смртта (DTA), кој вклучувал дополнување на двосмислени зборови (на пр. коренот „COFF__“ на англиски јазик може да се дополни како „COFFEE“ или како „COFFIN“ /кофчег/). Канадските учесници кои го прочитале есејот со напад врз нивниот светоглед покажале значително повисоко ниво на мисли поврзани со смртта во споредба со контролната група, која читала сличен есеј во кој се напаѓале австралиските културни вредности.<ref name="worm" /> За да се провери дали ваквото зголемување на мислите за смртта се должи на други причини (како на пример гнев од самиот напад), по заканата врз светогледот било мерено и расположението на учесниците, но веднаш по тестот не биле пронајдени значајни промени на скалите за расположение.<ref name="worm" /> За да ја тестираат генерализацијата на овие наоди кај поинакви групи и светогледи, Шимел и неговите колеги спровеле слично истражување врз група од 60 лица чиј поглед на светот вклучувал [[креационизам]] наспроти теоријата на [[еволуција]].<ref name="worm" /> Од учесниците било побарано да прочитаат есеј во кој се аргументира во корист на еволуцијата, по што била применета истата мерка за достапност на мисли за смртта (DTA).<ref name="worm" /> Религиозните учесници со креационистички светоглед покажале значително повисоко ниво на достапност на мисли за смртта отколку оние од контролната група.<ref name="worm" /> Дополнително, Голденберг и неговите соработници откриле дека истакнувањето на сличностите меѓу луѓето и животните исто така ја зголемува достапноста на мислите за смртта, при што кај луѓето се зголемувало вниманието кон чисто физичките, наспроти емотивните и суштинските квалитети на сексот.<ref>{{Наведено списание|last=Goldenberg|first=Jamie L.|last2=Cox|first2=Cathy R.|last3=Pyszczynski|first3=Tom|last4=Greenberg|first4=Jeff|last5=Solomon|first5=Sheldon|date=ноември 2002|title=Understanding human ambivalence about sex: The effects of stripping sex of meaning|journal=Journal of Sex Research|volume=39|issue=4|pages=310–320|doi=10.1080/00224490209552155|pmid=12545414}}</ref> == Религија == [[Податотека:Religion_collage_(large).jpg|мини| Религиозните практики се тесно поврзани со светогледот на религијата.]] [[Нишида Китаро]] пишувал опширно за „Религиозниот поглед на светот“, истражувајќи го филозофското значење на источните религии. Според [[Неокалвинизам|неокалвинистот]] [[Дејвид Бел (автор)|Дејвид Наугл]] во неговата книга ''„Светоглед: Историјата на еден поим“'', „сфаќањето на христијанството како поглед на светот е еден од најзначајните настани во поновата историја на црквата“.<ref>{{Наведена книга|last=Naugle|first=David K.|title=Worldview: The History of a Concept|publisher=Eerdmans|year=2002|isbn=978-0-8028-4761-4|page=4}}</ref> Христијанскиот мислител [[Џејмс В. Сајр]] го дефинира светогледот како „обврзаност, темелна ориентација на срцето, што може да се изрази како приказна или преку збир на претпоставки (кои можат да бидат вистинити, делумно вистинити или целосно лажни) што ги имаме (свесно или потсвесно, доследно или недоследно) за основната [[Социјален конструкционизам|структура на стварноста]], и која ја обезбедува основата врз која живееме, се движиме и постоиме“. Тој предлага дека „сите треба да размислуваме во смисла на светогледи, односно со свест не само за нашиот сопствен начин на размислување, туку и за начинот на размислување на другите луѓе, за да можеме прво да ги разбереме, а потоа искрено да комуницираме со нив во нашето плуралистичко општество“. Обврската спомената од Џејмс В. Сајр може дополнително да се прошири. Светогледот ја зголемува посветеноста за служење на општеството. Со промената на личниот поглед кон светот, поединецот може да биде мотивиран да му служи на човештвото. Ваквиот став на служење е илустриран од страна на Тарек М. Зајед како „Еманципаторски светоглед“ во неговото дело „Историја на еманципаторскиот светоглед на муслиманските ученици“.<ref>{{Наведено списание|last=Zayed|first=Tareq M.|title=History of emancipatory worldview of Muslim learners|url=https://www.academia.edu/9631989|year=2014}}</ref> [[Дејвид Бел (автор)|Дејвид Бел]] исто така покренува прашања за влијанието на религиозните светогледи врз творците на суперинтелигенции — машини кои се многу попаметни од луѓето. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [[b:Nature|Wikibook:The scientific world view]] * [http://www.projectworldview.org/wikiworldviewthemes.htm ''Wiki Worldview Themes: A Structure for Characterizing and Analyzing Worldviews''] includes links to roughly 1000 Wikipedia articles * {{cite web |url= http://cognation.stanford.edu/press/newscientist.pdf |title= ''You are what you speak'' |url-status= bot: unknown |archive-url= https://web.archive.org/web/20090920230544/http://cognation.stanford.edu/press/newscientist.pdf |archive-date= 2009-09-20 }}&nbsp;{{small|(5.15&nbsp;MB)}} – a 2002 essay on research in linguistic relativity (Lera Boroditsky) * {{cite web |url= http://www.wmich.edu/slcsp/SLCSP106/SLCSP106.PDF |title= Cobern, W. ''World View, Metaphysics, and Epistemology'' |url-status= bot: unknown |archive-url= https://web.archive.org/web/20160303174819/http://www.wmich.edu/slcsp/SLCSP106/SLCSP106.PDF |archive-date= 2016-03-03 }}&nbsp;{{small|(50.3&nbsp;KB)}} * [http://henrycenter.tiu.edu/resource/do-christians-have-a-worldview/ Cole, Graham A., ''Do Christians have a Worldview?''] A paper examining the concept of worldview as it relates to and has been used by Christianity. Contains a helpful annotated bibliography. * [http://pespmc1.vub.ac.be/WORLVIEW.html ''World View article on the Principia Cybernetica Project''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100105211827/http://pespmc1.vub.ac.be/WORLVIEW.html |date=5 January 2010 }} * [http://ldm.sagepub.com/content/12/1/57 Pogorskiy, E. (2015). Using personalisation to improve the effectiveness of global educational projects. E-Learning and Digital Media, 12(1), 57–67.] * [http://www.projectworldview.org/worldviews.htm ''Worldviews – An Introduction''] from Project Worldview * [http://www.asa3.org/asa/topics/worldview/index.html "Studies on World Views Related to Science" (list of suggested books and resources)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100204062538/http://www.asa3.org/ASA/topics/worldview/index.html |date=4 February 2010 }} from the American Scientific Affiliation (a Christian perspective) * Eugene Webb, [https://web.archive.org/web/20100113045231/http://press.umsystem.edu/spring2009/webb.htm ''Worldview and Mind: Religious Thought and Psychological Development.''] Columbia, MO: University of Missouri Press, 2009. {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Концепти во епистемологијата]] [[Категорија:Психолошки концепти]] [[Категорија:Верба]] [[Категорија:Концептуални модели]] g1w0daet5rnnmkx13gg38e0bhppclg1 10 1405025 5640937 2026-10-05T19:56:23Z Carshalton 30527 Пренасочување кон [[Предлошка:Fb team FC Copenhagen]] 5640937 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Предлошка:Fb team FC Copenhagen]] ql1x4zbwca559v4ktng6b8fedg2wy2n 0 1405026 5640941 2026-10-05T20:07:30Z Carshalton 30527 Создадена страница со: {{Infobox football biography 3 | playername = Камил Грабара | image = [[File:Kamil Grabara FC København (cropped).jpg|200px]] | height = {{height|m=1.95}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1999|1|8}} | cityofbirth = {{роден во|Руда Шлеска|}} | countryofbirth = [[Полска]] | nationality = {{flagsport|POL}} [[Полска]] | c... 5640941 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Камил Грабара | image = [[File:Kamil Grabara FC København (cropped).jpg|200px]] | height = {{height|m=1.95}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1999|1|8}} | cityofbirth = {{роден во|Руда Шлеска|}} | countryofbirth = [[Полска]] | nationality = {{flagsport|POL}} [[Полска]] | currentclub = {{Fb team Juventus}} | clubnumber = 1 | position = [[Голман (фудбал)|голман]] | youthyears1 = | youthclubs1 = {{симбол2|Bisection vertical White HEX-FF0000.svg}} Вавел Вирек | youthyears2 = | youthclubs2 = {{симбол2|600px Bianco e Verde (Strisce).png}} Стадион Шлонски Хожов | youthyears3 = | youthclubs3 = {{Fb team Ruch Chorzow}} | youthyears4 = | youthclubs4 = {{Fb team Liverpool}} | years1 = 2015-2016 | caps1 = 0 | goals1 = 0 | clubs1 = {{Fb team Ruch Chorzow}} | years2 = 2016-2021 | caps2 = 0 | goals2 = 0 | clubs2 = {{Fb team Liverpool}} | years3 = 2019 | caps3 = 16 | goals3 = 0 | clubs3 = →{{Fb team Aarhus}} | years4 = 2019-2020 | caps4 = 28 | goals4 = 0 | clubs4 = →{{Fb team Huddersfield Town}} | years5 = 2020-2021 | caps5 = 29 | goals5 = 0 | clubs5 = →{{Fb team Aarhus}} | years6 = 2021-2024 | caps6 = 87 | goals6 = 0 | clubs6 = {{Fb team Copenhagen}} | years7 = 2024- | caps7 = 63 | goals7 = 0 | clubs7 = {{Fb team Wolfsburg}} | years8 = 2026- | caps8 = 0 | goals8 = 0 | clubs8 = →{{Fb team Juventus}} | nationalyears1 = 2014-2015 | nationalcaps1 = 5 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 16 години|Полска 16]] | nationalyears2 = 2015-2016 | nationalcaps2 = 9 | nationalgoals2 = 0 | nationalteam2 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 17 години|Полска 17]] | nationalyears3 = 2016 | nationalcaps3 = 3 | nationalgoals3 = 0 | nationalteam3 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 18 години|Полска 18]] | nationalyears4 = 2017-2020 | nationalcaps4 = 19 | nationalgoals4 = 0 | nationalteam4 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 21 година|Полска 21]] | nationalyears5 = 2022- | nationalcaps5 = 6 | nationalgoals5 = 0 | nationalteam5 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска|Полска]] }} '''Камил Грабара''' (роден на [[8 јануари]] [[1999]], во [[Руда Шлеска]]) — [[Полска|полски]] [[фудбал]]ер, [[Голман (фудбал)|голман]] на {{Fb team (N) Juventus}}, на заем од {{Fb team Wolfsburg}}, и на [[Фудбалска репрезентација на Полска|полската репрезентација]]. == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Полска |image3=Flag of Poland.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/grabara-kamil/0MhuM4YL/ Камил Грабара на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/kamil-grabara/profil/spieler/346551 Камил Грабара на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/259474/kamil-grabara Камил Грабара на espn] *[https://www.whoscored.com/players/364015/show/kamil-grabara Камил Грабара на whoscored] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Грабара, Камил}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Полски фудбалери]] [[Категорија:Родени во 1999 година]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Ливерпул]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Хадерсфилд Таун]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Копенхаген]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Волфсбург]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2022]] ope1pypyf5o7qmeae9frnufzmd2tsob 5640942 5640941 2026-10-05T20:07:57Z Carshalton 30527 5640942 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Камил Грабара | image = [[File:Kamil Grabara FC København (cropped).jpg|200px]] | height = {{height|m=1.95}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1999|1|8}} | cityofbirth = {{роден во|Руда Шлеска|}} | countryofbirth = [[Полска]] | nationality = {{flagsport|POL}} [[Полска]] | currentclub = {{Fb team Juventus}} | clubnumber = 1 | position = [[Голман (фудбал)|голман]] | youthyears1 = | youthclubs1 = {{симбол2|Bisection vertical White HEX-FF0000.svg}} Вавел Вирек | youthyears2 = | youthclubs2 = {{симбол2|600px Bianco e Verde (Strisce).png}} Стадион Шлонски Хожов | youthyears3 = | youthclubs3 = {{Fb team Ruch Chorzow}} | youthyears4 = | youthclubs4 = {{Fb team Liverpool}} | years1 = 2015-2016 | caps1 = 0 | goals1 = 0 | clubs1 = {{Fb team Ruch Chorzow}} | years2 = 2016-2021 | caps2 = 0 | goals2 = 0 | clubs2 = {{Fb team Liverpool}} | years3 = 2019 | caps3 = 16 | goals3 = 0 | clubs3 = →{{Fb team Aarhus}} | years4 = 2019-2020 | caps4 = 28 | goals4 = 0 | clubs4 = →{{Fb team Huddersfield Town}} | years5 = 2020-2021 | caps5 = 29 | goals5 = 0 | clubs5 = →{{Fb team Aarhus}} | years6 = 2021-2024 | caps6 = 87 | goals6 = 0 | clubs6 = {{Fb team Copenhagen}} | years7 = 2024- | caps7 = 63 | goals7 = 0 | clubs7 = {{Fb team Wolfsburg}} | years8 = 2026- | caps8 = 0 | goals8 = 0 | clubs8 = →{{Fb team Juventus}} | nationalyears1 = 2014-2015 | nationalcaps1 = 5 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 16 години|Полска 16]] | nationalyears2 = 2015-2016 | nationalcaps2 = 9 | nationalgoals2 = 0 | nationalteam2 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 17 години|Полска 17]] | nationalyears3 = 2016 | nationalcaps3 = 3 | nationalgoals3 = 0 | nationalteam3 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 18 години|Полска 18]] | nationalyears4 = 2017-2020 | nationalcaps4 = 19 | nationalgoals4 = 0 | nationalteam4 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 21 година|Полска 21]] | nationalyears5 = 2022- | nationalcaps5 = 6 | nationalgoals5 = 0 | nationalteam5 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска|Полска]] }} '''Камил Грабара''' (роден на [[8 јануари]] [[1999]], во [[Руда Шлеска]]) — [[Полска|полски]] [[фудбал]]ер, [[Голман (фудбал)|голман]] на {{Fb team (N) Juventus}}, на заем од {{Fb team Wolfsburg}}, и на [[Фудбалска репрезентација на Полска|полската репрезентација]]. == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Полска |image3=Flag of Poland.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/grabara-kamil/0MhuM4YL/ Камил Грабара на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/kamil-grabara/profil/spieler/346551 Камил Грабара на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/259474/kamil-grabara Камил Грабара на espn] *[https://www.whoscored.com/players/364015/show/kamil-grabara Камил Грабара на whoscored] {{Состав на Јувентус}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Грабара, Камил}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Полски фудбалери]] [[Категорија:Родени во 1999 година]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Ливерпул]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Хадерсфилд Таун]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Копенхаген]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Волфсбург]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2022]] 4x09wrq3ptvmy6yby54u7kt1zeg8pfd 5640943 5640942 2026-10-05T20:11:28Z Carshalton 30527 5640943 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Камил Грабара | image = [[File:Kamil Grabara FC København (cropped).jpg|200px]] | fullname = Камил Мечислав Грабара<ref>{{cite web |url=http://www.thefa.com/-/media/files/thefaportal/governance-docs/registrations/december-2017.ashx |title=List of Players under Written Contract Registered Between 01/12/2017 and 31/12/2017 |publisher=The Football Association |page=2 |access-date=21 October 2019}}</ref> | height = {{height|m=1.95}}<ref name="PremProfile"/> | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1999|1|8}}<ref name="PremProfile">{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/19909/Kamil-Grabara/overview |title=Kamil Grabara: Overview |publisher=Premier League |access-date=21 October 2019}}</ref> | cityofbirth = {{роден во|Руда Шлеска|}} | countryofbirth = [[Полска]] | nationality = {{flagsport|POL}} [[Полска]] | currentclub = {{Fb team Juventus}} | clubnumber = 1 | position = [[Голман (фудбал)|голман]] | youthyears1 = | youthclubs1 = {{симбол2|Bisection vertical White HEX-FF0000.svg}} Вавел Вирек | youthyears2 = | youthclubs2 = {{симбол2|600px Bianco e Verde (Strisce).png}} Стадион Шлонски Хожов | youthyears3 = | youthclubs3 = {{Fb team Ruch Chorzow}} | youthyears4 = | youthclubs4 = {{Fb team Liverpool}} | years1 = 2015-2016 | caps1 = 0 | goals1 = 0 | clubs1 = {{Fb team Ruch Chorzow}} | years2 = 2016-2021 | caps2 = 0 | goals2 = 0 | clubs2 = {{Fb team Liverpool}} | years3 = 2019 | caps3 = 16 | goals3 = 0 | clubs3 = →{{Fb team Aarhus}} | years4 = 2019-2020 | caps4 = 28 | goals4 = 0 | clubs4 = →{{Fb team Huddersfield Town}} | years5 = 2020-2021 | caps5 = 29 | goals5 = 0 | clubs5 = →{{Fb team Aarhus}} | years6 = 2021-2024 | caps6 = 87 | goals6 = 0 | clubs6 = {{Fb team Copenhagen}} | years7 = 2024- | caps7 = 63 | goals7 = 0 | clubs7 = {{Fb team Wolfsburg}} | years8 = 2026- | caps8 = 0 | goals8 = 0 | clubs8 = →{{Fb team Juventus}} | nationalyears1 = 2014-2015 | nationalcaps1 = 5 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 16 години|Полска 16]] | nationalyears2 = 2015-2016 | nationalcaps2 = 9 | nationalgoals2 = 0 | nationalteam2 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 17 години|Полска 17]] | nationalyears3 = 2016 | nationalcaps3 = 3 | nationalgoals3 = 0 | nationalteam3 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 18 години|Полска 18]] | nationalyears4 = 2017-2020 | nationalcaps4 = 19 | nationalgoals4 = 0 | nationalteam4 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 21 година|Полска 21]] | nationalyears5 = 2022- | nationalcaps5 = 6 | nationalgoals5 = 0 | nationalteam5 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска|Полска]] }} '''Камил Грабара''' (роден на [[8 јануари]] [[1999]], во [[Руда Шлеска]]) — [[Полска|полски]] [[фудбал]]ер, [[Голман (фудбал)|голман]] на {{Fb team (N) Juventus}}, на заем од {{Fb team (N) Wolfsburg}}, и на [[Фудбалска репрезентација на Полска|полската репрезентација]]. == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Полска |image3=Flag of Poland.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/grabara-kamil/0MhuM4YL/ Камил Грабара на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/kamil-grabara/profil/spieler/346551 Камил Грабара на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/259474/kamil-grabara Камил Грабара на espn] *[https://www.whoscored.com/players/364015/show/kamil-grabara Камил Грабара на whoscored] {{Состав на Јувентус}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Грабара, Камил}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Полски фудбалери]] [[Категорија:Родени во 1999 година]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Ливерпул]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Хадерсфилд Таун]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Копенхаген]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Волфсбург]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2022]] cz6kdhw6hmzjy6ihv48sun3xg5cwnke 5640999 5640943 2026-10-05T22:01:15Z Carshalton 30527 5640999 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Камил Грабара | image = [[File:Kamil Grabara FC København (cropped).jpg|200px]] | fullname = Камил Мечислав Грабара<ref>{{cite web |url=http://www.thefa.com/-/media/files/thefaportal/governance-docs/registrations/december-2017.ashx |title=List of Players under Written Contract Registered Between 01/12/2017 and 31/12/2017 |publisher=The Football Association |page=2 |access-date=21 October 2019}}</ref> | height = {{height|m=1.95}}<ref name="PremProfile"/> | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1999|1|8}}<ref name="PremProfile">{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/19909/Kamil-Grabara/overview |title=Kamil Grabara: Overview |publisher=Premier League |access-date=21 October 2019}}</ref> | cityofbirth = {{роден во|Руда Шлеска|}} | countryofbirth = [[Полска]] | nationality = {{flagsport|POL}} [[Полска]] | currentclub = {{Fb team Juventus}} | clubnumber = 1 | position = [[Голман (фудбал)|голман]] | youthyears1 = | youthclubs1 = {{симбол2|Bisection vertical White HEX-FF0000.svg}} Вавел Вирек | youthyears2 = | youthclubs2 = {{симбол2|600px Bianco e Verde (Strisce).png}} Стадион Шлонски Хожов | youthyears3 = | youthclubs3 = {{Fb team Ruch Chorzow}} | youthyears4 = | youthclubs4 = {{Fb team Liverpool}} | years1 = 2015-2016 | caps1 = 0 | goals1 = 0 | clubs1 = {{Fb team Ruch Chorzow}} | years2 = 2016-2021 | caps2 = 0 | goals2 = 0 | clubs2 = {{Fb team Liverpool}} | years3 = 2019 | caps3 = 16 | goals3 = 0 | clubs3 = →{{Fb team Aarhus}} | years4 = 2019-2020 | caps4 = 28 | goals4 = 0 | clubs4 = →{{Fb team Huddersfield Town}} | years5 = 2020-2021 | caps5 = 29 | goals5 = 0 | clubs5 = →{{Fb team Aarhus}} | years6 = 2021-2024 | caps6 = 87 | goals6 = 0 | clubs6 = {{Fb team Copenhagen}} | years7 = 2024- | caps7 = 63 | goals7 = 0 | clubs7 = {{Fb team Wolfsburg}} | years8 = 2026- | caps8 = 0 | goals8 = 0 | clubs8 = →{{Fb team Juventus}} | nationalyears1 = 2014-2015 | nationalcaps1 = 5 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 16 години|Полска 16]] | nationalyears2 = 2015-2016 | nationalcaps2 = 9 | nationalgoals2 = 0 | nationalteam2 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 17 години|Полска 17]] | nationalyears3 = 2016 | nationalcaps3 = 3 | nationalgoals3 = 0 | nationalteam3 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 18 години|Полска 18]] | nationalyears4 = 2017-2020 | nationalcaps4 = 19 | nationalgoals4 = 0 | nationalteam4 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 21 година|Полска 21]] | nationalyears5 = 2022- | nationalcaps5 = 6 | nationalgoals5 = 0 | nationalteam5 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска|Полска]] }} '''Камил Грабара''' (роден на [[8 јануари]] [[1999]], во [[Руда Шлеска]]) — [[Полска|полски]] [[фудбал]]ер, [[Голман (фудбал)|голман]] на {{Fb team (N) Juventus}}, на заем од {{Fb team (N) Wolfsburg}}, и на [[Фудбалска репрезентација на Полска|полската репрезентација]]. ==Титули== ===Клупски=== ; ФК Копенхаген *'''[[Суперлига на Данска]]''' : 2 : 2021–2022, 2022–2023 *'''[[Фудбалски куп на Данска|Куп на Данска]]''' : 1 : 2022–2023 ===Поединечни=== * [[Златен кафез (фудбалска награда)|Најдобар голман во данското првенство]] : 2022, 2023 : Играч на годината на [[ФК Копенхаген]] : 2023 == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Полска |image3=Flag of Poland.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/grabara-kamil/0MhuM4YL/ Камил Грабара на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/kamil-grabara/profil/spieler/346551 Камил Грабара на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/259474/kamil-grabara Камил Грабара на espn] *[https://www.whoscored.com/players/364015/show/kamil-grabara Камил Грабара на whoscored] {{Состав на Јувентус}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Грабара, Камил}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Полски фудбалери]] [[Категорија:Родени во 1999 година]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Ливерпул]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Хадерсфилд Таун]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Копенхаген]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Волфсбург]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2022]] jko4j3s2xrsr23mtt24fhzv0is8uiqi 1 1405027 5640946 2026-10-05T20:17:59Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{СЗР}} 5640946 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1405028 5640947 2026-10-05T20:19:45Z P.Nedelkovski 47736 Пренасочување кон [[Светоглед]] 5640947 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Светоглед]] 4blk4185lhnruffcdw7svnww64n1zl8 0 1405030 5641049 2026-10-06T03:41:48Z Orce Wiki 121850 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:sv:Special:Redirect/revision/57620158|Kitaibelia vitifolia]]“ 5641049 wikitext text/x-wiki '''''Kitaibelia vitifolia''''' (син. ''Kitaibela vitifolia'') ''—'' [[Вид (биологија)|вид]] [[Скриеносеменици|цветно растение]] кое припаѓа на [[Род (биологија)|родот]] ''[[Kitaibelia]]'', од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[слезови]] (''Malvaceae''). За првпат го опишал германскиот [[Ботаника|ботаничар]] [[Карл Лудвиг Вилденов|Карл Лудвиг фон Вилденов]]. Видот е распространет од [[Словенија]] до [[Македонија]]. Именуван е по унгарскиот ботаничар Пал Китаибел. Опис и распространетост ''Kitaibelia vitifolia'' е големо и умерено разгрането [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] [[тревесто растение]] што достигнува височина до 3 метри. [[Стебло|Стеблото]], [[Лисна дршка|лисните дршки]] и [[Соцветие|соцветијата]] имаат долги, бели и ретки четинести влакна. Листовите се големи, долги до 18 см, насечени на 5-7 триаглести делови кои на врвот се заострени, по работ неправилно назабени, а во основата срцевидни. Горната страна на листовите е гола, а долната со долги ретки четинести влакна по спроводните жили. Лисните дршки се јаки и долги, некои до 10 см па и повеќе. Има од 1 до 4 [[Цвет|цветови]] групирани во цимозни соцветија во пазувите на листовите, со дршки долги до 6 см и повеќе. Епикаликсот има од 6 до 9 јајцевидни ливчиња со заострени врвови, кои по своите димензии ги надминуваат чашкините ливчиња. По површината и по должина на рабовите има ретки, долги четинести влакненца, како и пократки повеќеклеточни жлездести влакна. Цветот има пет широко-јајцевидни чашкини ливчиња со шилести врвови, густо покриени со бели, долги четинести влакна и поретки жлездести влакненца. Венечните ливчиња се бели (поретко светлорозови) со должина од 25 до 30 мм. На врвот се тапи или благо всечени, додека во основата постепено се стеснуваат во кус клин со густо влакнести рабови. Има голем број [[Прашник|прашници]], сраснати во една трубичка која ги обвива кончестите столпчиња кои се подолги од прашниците. [[Плод|Плодот]] е шизокарпиум (сув распукан плод) и се распаѓа на едносемени делови. Карпелите (плодни листови) се темнокафеави и влакнести.<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1998|location=Скопје|pages=824}}</ref> Во [[Македонија]] расте покрај патишта и најчесто во шумскиот појас до 1300 метри надморска височина. Претставува ретко растение кое на некои места повремено се појавува а некаде е постојано присутно. Се среќава во [[Скопје]] - [[Водно]]; [[Скопска Црна Гора]]; клисурата на р. [[Треска]]; пл. [[Китка]]; клисурата на р. [[Пчиња]]; клисурата [[Демир Капија]]; клисурата на р. [[Црн Дрим]] помеѓу селото [[Луково (Струшко)|Луково]] и браната [[Дебарско Езеро|„Шпиље“]]; [[Јабланица]] - с. [[Горна Белица]].<ref name=":1" /> == Галерија со слики == <gallery> Fil:Kitaibela_vitifolia_-_Floraison.jpg Fil:Kitaibela_vitifolia_-_Fleur.jpg Fil:Kitaibela_vitifolia_-_Fleurs.jpg Fil:Kitaibela_vitifolia_-_Fleurs-2.jpg Fil:Kitaibela_vitifolia_-_Fruit.jpg Fil:Kitaibela_vitifolia_MHNT.BOT.2018.28.43.jpg|алт=Kitaibela vitifolia - Museum specimen| ''Kitaibela vitifolia'' - Музејски примерок </gallery> == Наводи == <references> <ref name="COL">{{webbref|url=http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16858486|titel=Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|hämtdatum=26 May 2014|författare=Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|datum=2014|verk=|utgivare=Species 2000: Reading, UK.}}</ref> <ref name="C132">Willd., 1799 ''In: Ges. Naturf. Freunde Berlin Neue Schriften 2: 108''</ref> <ref name="source">{{Webbref|url=http://worldplants.webarchiv.kit.edu/|titel=World Plants: Synonymic Checklists of the Vascular Plants of the World|hämtdatum=2014-08-22|arkivurl=https://web.archive.org/web/20190318221109/http://worldplants.webarchiv.kit.edu/|arkivdatum=2019-03-18}}</ref> </references> == Надворешни врски == * {{Викивидови|Kitaibelia vitifolia|''Kitaibelia vitifolia''}} [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Слезови]] ivfuhw6odpuokmveus4dph2to2qcqgi 5641050 5641049 2026-10-06T03:52:23Z Orce Wiki 121850 5641050 wikitext text/x-wiki {{Закосен наслов}}{{Taxobox | name = ''Kitaibelia vitifolia'' | status = | image = Kitaibela vitifolia (Curtis).jpg | image_caption = | domain_sv = | domain = | regnum_sv = | regnum = Plantae | divisio_sv = | divisio = Tracheophyta | classis_sv = | classis = Magnoliopsida | ordo_sv = | ordo = [[Слезовидни]] (Malvales) | familia_sv = | familia = [[Слезови]] (Malvaceae) | genus_sv = | genus = [[Kitaibelia]] | species_sv = | species = '''Kitaibelia vitifolia''' | taxon = Kitaibelia vitifolia | taxon_authority = [[Willd.]] | range_map = | range_map_caption = | image2_caption = | synonyms = ''Malope vitifolia'' <small>([[Willd.]]) [[Hegi]]</small> }}'''''Kitaibelia vitifolia''''' (син. ''Kitaibela vitifolia'') ''—'' [[Вид (биологија)|вид]] [[Скриеносеменици|цветно растение]] кое припаѓа на [[Род (биологија)|родот]] ''[[Kitaibelia]]'', од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[слезови]] (''Malvaceae''). За првпат го опишал германскиот [[Ботаника|ботаничар]] [[Карл Лудвиг Вилденов|Карл Лудвиг фон Вилденов]]. Видот е распространет од [[Словенија]] до [[Македонија]]. Именуван е по унгарскиот ботаничар Пал Китаибел.<ref>[https://enciklopedija.hr/clanak/29750 Kadivka] Hrvatska enciklopedija. Pristupljeno 25. kolovoza 2020.</ref> == Опис и распространетост == ''Kitaibelia vitifolia'' е големо и умерено разгрането [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] [[тревесто растение]] што достигнува височина до 3 метри. [[Стебло|Стеблото]], [[Лисна дршка|лисните дршки]] и [[Соцветие|соцветијата]] имаат долги, бели и ретки четинести влакна. Листовите се големи, долги до 18 см, насечени на 5-7 триаглести делови кои на врвот се заострени, по работ неправилно назабени, а во основата срцевидни. Горната страна на листовите е гола, а долната со долги ретки четинести влакна по спроводните жили. Лисните дршки се јаки и долги, некои до 10 см па и повеќе. Има од 1 до 4 [[Цвет|цветови]] групирани во цимозни соцветија во пазувите на листовите, со дршки долги до 6 см и повеќе. Епикаликсот има од 6 до 9 јајцевидни ливчиња со заострени врвови, кои по своите димензии ги надминуваат чашкините ливчиња. По површината и по должина на рабовите има ретки, долги четинести влакненца, како и пократки повеќеклеточни жлездести влакна. Цветот има пет широко-јајцевидни чашкини ливчиња со шилести врвови, густо покриени со бели, долги четинести влакна и поретки жлездести влакненца. Венечните ливчиња се бели (поретко светлорозови) со должина од 25 до 30 мм. На врвот се тапи или благо всечени, додека во основата постепено се стеснуваат во кус клин со густо влакнести рабови. Има голем број [[Прашник|прашници]], сраснати во една трубичка која ги обвива кончестите столпчиња кои се подолги од прашниците. [[Плод|Плодот]] е шизокарпиум (сув распукан плод) и се распаѓа на едносемени делови. Карпелите (плодни листови) се темнокафеави и влакнести.<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1998|location=Скопје|pages=824}}</ref> Во [[Македонија]] расте покрај патишта и најчесто во шумскиот појас до 1300 метри надморска височина. Претставува ретко растение кое на некои места повремено се појавува а некаде е постојано присутно. Се среќава во [[Скопје]] - [[Водно]]; [[Скопска Црна Гора]]; клисурата на р. [[Треска]]; пл. [[Китка]]; клисурата на р. [[Пчиња]]; клисурата [[Демир Капија]]; клисурата на р. [[Црн Дрим]] помеѓу селото [[Луково (Струшко)|Луково]] и браната [[Дебарско Езеро|„Шпиље“]]; [[Јабланица]] - с. [[Горна Белица]].<ref name=":1" /> == Галерија == <gallery> Податотека:Kitaibela_vitifolia_-_Floraison.jpg|Kitaibela vitifolia Податотека:Kitaibela_vitifolia_-_Fleur.jpg|Kitaibela vitifolia Податотека:Kitaibela_vitifolia_-_Fleurs.jpg|Kitaibela vitifolia Податотека:Kitaibela_vitifolia_-_Fleurs-2.jpg|Kitaibela vitifolia Податотека:Kitaibela_vitifolia_-_Fruit.jpg|Kitaibela vitifolia Податотека:Kitaibela_vitifolia_MHNT.BOT.2018.28.43.jpg|алт=Kitaibela vitifolia - Museum specimen| ''Kitaibela vitifolia'' - Музејски примерок </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Викивидови|Kitaibelia vitifolia|''Kitaibelia vitifolia''}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Слезови]] jt0ym18dyh524es4z9fhcgloawky7o0 1 1405031 5641051 2026-10-06T03:52:41Z Orce Wiki 121850 Создадена страница со: {{сзр}} 5641051 wikitext text/x-wiki {{сзр}} l91fuluhfmxd7xhcgfmssgp4a9mdc30 0 1405032 5641053 2026-10-06T04:22:15Z Orce Wiki 121850 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1337219754|Malvella]]“ 5641053 wikitext text/x-wiki '''''Malvella''''' ''—'' мал [[Род (биологија)|род]] на [[Скриеносеменици|цветни растенија]] што припаѓаат на [[Семејство (биологија)|семејството]] [[слезови]] (''Malvaceae''). Овој род брои четири [[Вид (биологија)|видови]] — еден со потекло од [[Средоземно Море|Медитеранот]], а преостанатите три од [[Мексико]] и југозападниот регион на [[Соединети Американски Држави|САД]]. Во минатото се сметале за дел од родот ''Sida''. == Опис и распространетост == '''''Malvella''''' е [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] (ретко [[Едногодишно растение|едногодишно]]) [[тревесто растение]] со задрвенет подземен дел. [[Цвет|Цветовите]] се поединечни и се развиваат во пазувите на [[Лист|листовите]]. Има три ливчиња на епикаликсот, линејни, слободни до основата. Чашкините ливчиња до половината се сраснати помеѓу себе. Ливчињата на венчето на врвот се округли. Жиговите се линејни. [[Плод|Плодот]] е шизокарпиум (сув распукан плод). Има од 9 до 12 карпели (плодни листови). Тие формираат прстен околу столпчињата и секоја карпела е меуресто подуена и има една [[Семе|семка]].<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1998|location=Скопје|pages=825}}</ref> == Видови == Прифатени се четири видови. * ''[[Malvella lepidota]]'' {{Мали|(A.Gray) Fryxell}} * ''Malvella leprosa'' {{Мали|(Ortega) Krapov.}} * ''[[Malvella sagittifolia]]'' {{Мали|(A.Gray) Fryxell}} * ''Malvella sherardiana'' {{Мали|(L.) Jaub. & Spach}} Во [[Македонија]] е застапен видот ''Malvella sherardiana,'' кој расте по запуштени тревести места и покрај патишта. Се среќава единствено во околината на [[Штип]].<ref name=":1" /> == Наводи == {{Наводи|30em}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Слезови]] [[Категорија:Слезовидни]] 2j6hl5juvwk1wrh48oqrpjidvlilzww 5641054 5641053 2026-10-06T04:32:32Z Orce Wiki 121850 5641054 wikitext text/x-wiki {{Закосен наслов}}{{Taxobox | name = ''Malvella'' | status = | image = Malvellaleprosa.jpg | image_caption = | domain_sv = | domain = | regnum_sv = | regnum = Plantae | divisio_sv = | divisio = Tracheophyta | classis_sv = | classis = Magnoliopsida | ordo_sv = | ordo = [[Слезовидни]] (Malvales) | familia_sv = | familia = [[Слезови]] (Malvaceae) | genus_sv = | genus = '''Malvella''' | species_sv = | species = | taxon = Malvella | taxon_authority = | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = }} '''''Malvella''''' ''—'' мал [[Род (биологија)|род]] на [[Скриеносеменици|цветни растенија]] што припаѓаат на [[Семејство (биологија)|семејството]] [[слезови]] (''Malvaceae''). Овој род брои четири [[Вид (биологија)|видови]] — еден со потекло од [[Средоземно Море|Медитеранот]], а преостанатите три од [[Мексико]] и југозападниот регион на [[Соединети Американски Држави|САД]]. Во минатото се сметале за дел од родот ''Sida''. == Опис и распространетост == '''''Malvella''''' е [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] (ретко [[Едногодишно растение|едногодишно]]) [[тревесто растение]] со задрвенет подземен дел. [[Цвет|Цветовите]] се поединечни и се развиваат во пазувите на [[Лист|листовите]]. Има три ливчиња на епикаликсот, линејни, слободни до основата. Чашкините ливчиња до половината се сраснати помеѓу себе. Ливчињата на венчето на врвот се округли. Жиговите се линејни. [[Плод|Плодот]] е шизокарпиум (сув распукан плод). Има од 9 до 12 карпели (плодни листови). Тие формираат прстен околу столпчињата и секоја карпела е меуресто подуена и има една [[Семе|семка]].<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1998|location=Скопје|pages=825}}</ref> == Видови == Прифатени се четири видови. * ''[[Malvella lepidota]]'' {{Мали|(A.Gray) Fryxell}} * ''Malvella leprosa'' {{Мали|(Ortega) Krapov.}} * ''[[Malvella sagittifolia]]'' {{Мали|(A.Gray) Fryxell}} * ''[[Malvella sherardiana]]'' {{Мали|(L.) Jaub. & Spach}} Во [[Македонија]] е застапен видот ''[[Malvella sherardiana]],'' кој расте по запуштени тревести места и покрај патишта. Се среќава единствено во околината на [[Штип]].<ref name=":1" /> == Наводи == {{Наводи|30em}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Слезови]] [[Категорија:Слезовидни]] ckfotp45gghoyiz8jvd4wt8dkpwp525 1 1405033 5641055 2026-10-06T04:32:52Z Orce Wiki 121850 Создадена страница со: {{сзр}} 5641055 wikitext text/x-wiki {{сзр}} l91fuluhfmxd7xhcgfmssgp4a9mdc30 0 1405034 5641061 2026-10-06T05:28:46Z Orce Wiki 121850 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1322709854|Malvella sherardiana]]“ 5641061 wikitext text/x-wiki '''''Malvella sherardiana''''' ''—'' [[Вид (биологија)|вид]] [[Скриеносеменици|цветно растение]] кое припаѓа на [[Род (биологија)|родот]] ''[[Malvella]]'' од семејството [[слезови]] (Malvaceae). Видот е [[Домороден вид|автохтон]] во [[Шпанија]] и во ареалот што се протега од [[Грција]] преку [[Република Крим|Крим]] кон југоисточните региони, сѐ до [[Иран]]. Тоа е полегнато растение со тркалезни листови и мали розови цветови. Најчесто расте на глинести и запуштени почви до 1000 метри надморска височина. Како единствен евроазиски вид од родот ''Malvella'', денес е сериозно загрозен во централна [[Шпанија]], каде што се останати помалку од 300 единки. == Опис и распространетост == ''Malvella sherardiana'' е [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] [[тревесто растение]], целото препокриено со густи, ѕвездести, расперени влакна и ретки прости влакна. Гранчињата се долги 10-50 см, полегнати или придигнати и разгранети. Листовите се долги од 13 до 35 мм, широки 20-35 мм, округли до бубреговидни, на горната страна сиво-зелени, а на долната страна сиви од густи влакна, крупно назабени и со испакнати жили на долната страна. Во горниот дел од растението, [[Лисна дршка|лисните дршки]] се еднакви или пократки од самиот лист. Прилисниците се мали (околу 2 мм), тесни и долгнавести, прекриени со ѕвездести влакненца, додека по рабовите имаат долги, прости влакна. [[Цвет|Цветовите]] се поединечни и сместени во пазувите на листовите. [[Цветна дршка|Цветните дршки]] се долги 20-35 мм. Епикаликсот се состои од три мали, тенки и тесни ливчиња со должина од 1,5 до 2,5 мм, кои се целосно слободни сѐ до основата и прекриени со прости влакненца. Чашката е долга од 5 до 7 мм и до половината е поделена на 5 широко-јајцевидни делови со шилести врвови. Од надворешната страна е прекриена со густи влакненца (ѕвездести), по работ има долги влакна, додека во горната половина од внатрешната страна е обложена со нежни влакненца. Венечните ливчиња се долги околу 10 мм, темнорозови, обратно-јајцевидни, на врвот круглести, во основата стеснети во кус клиновиден дел, кој по работ е со ретки, прости и долги влакна. Прашничката трубичка по површината е гола. Има голем број столпчиња. Жиговите се кончести, странични, распоредени по должината на внатрешната страна на столпчињата. [[Плод|Плодот]] е шизокарпиум (сув распукан плод). Има од 5 до 15 карпели (плодни листови) кои при зреењето се подуени. Тие се кафеаво-сивкасти и густо влакнести по површината на грбната страна, а страничните делови се голи. Во секоја карпела созрева по една [[Семе|семка]].<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1998|location=Скопје|pages=825}}</ref> == Мирување на семето и ртење == Дормантноста (мирувањето) кај ''Malvella sherardiana'' е резултат на механичката цврстина на семената обвивка, а не на нејзината непропустливост за вода. Иако здравите и неоштетени [[Семе|семиња]] нормално апсорбираат влага (17–20%), нивната стапка на никнување останува под 5 проценти, дури и по третман со гиберелинска киселина или изложеност на варирачки температури. Хемискиот третман со [[сулфурна киселина]] (H₂SO₄) и гиберелинска киселина ја надминува дормантноста, зголемувајќи го никнувањето на 77% за само 4 дена. Тврдата обвивка претставува главна физичка пречка за коренчето, па оваа техника е практично решение за зачувување и размножување на видот. == Распространетост == ''Malvella sherardiana'' се среќава во [[Македонија]], [[Бугарија]], [[Кипар]], [[Егејски Острови|Источноегејските острови]], [[Грција]], [[Иран]], [[Ирак]], [[Крим (полуостров)|Крим]], [[Либан]], [[Сирија]], [[Северен Кавказ]], [[Палестина (држава)|Палестина]], [[Шпанија]], [[Закавказје|Закавказјето]] и [[Турција]]. Во Шпанија, дивата популација на ''M.&nbsp;sherardiana'' населува тешки, пространи глинени почви (вертизоли), најчесто пасишта и рудерални површини изложени на сточарство и газење. Сите досега потврдени наоѓалишта во [[Авила]], [[Мадрид]] и [[Толедо]] имаат слична ретка тревна вегетација и кафеава глинеста подлога. Во [[Македонија]] расте по запуштени тревести места и покрај патишта. Се среќава единствено во околината на градот [[Штип]].<ref name=":1" /> == Наводи == {{Наводи|colwidth=30em|refs=<ref name="FEU">{{cite book |title=Flora Europaea. Rosaceae to Umbelliferae |volume=2 |last=Tutin |first=T.G. |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |page=249 |isbn=978-0-521-06662-4}}</ref> <ref name="Martínez et al. 2017">{{cite journal |last1=Martínez Labarga |first1=Juan Manuel |last2=Meliá Vaca |first2=Darío |last3=Baudet Mancheño |first3=Rafael |title=Malvella sherardiana (L.) Jaub. & Spach (Malvaceae), novedad para la flora de Castilla‑La Mancha y análisis de su situación en el centro de España |journal=Flora Montiberica |volume=67 |year=2017 |pages=30–38 |language=es}}</ref> <ref name="PoWo">{{cite POWO |id=562310-1 |title=''Malvella sherardiana'' (L.) Jaub. & Spach |access-date=20 April 2025}}</ref> <ref name="Veiga-Barbosa et al. 2016">{{cite journal |last1=Veiga-Barbosa |first1=L. |last2=Ruiz |first2=C. |last3=Correa |first3=E.C. |last4=Pérez-García |first4=F. |title=Dormancy imposed by a tough seed coat in ''Malvella sherardiana'' (Malvaceae), a highly threatened species of Spain |journal=Botany Letters |volume=163 |issue=3 |year=2016 |doi=10.1080/23818107.2016.1181004 |pages=321–327|bibcode=2016BotL..163..321V }}</ref>}} [[Категорија:Флора на Украина]] [[Категорија:Флора на Турција]] [[Категорија:Флора на Шпанија]] [[Категорија:Флора на Ирак]] [[Категорија:Флора на Иран]] [[Категорија:Флора на Грција]] [[Категорија:Флора на Кипар]] [[Категорија:Флора на Бугарија]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Статии со извори на шпански (es)]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Слезови]] qbvc81gt4v9vpc6rmekyfsaru0fuit9 5641062 5641061 2026-10-06T06:00:41Z Orce Wiki 121850 5641062 wikitext text/x-wiki {{Short description|Species of flowering plant in the mallow family}} {{Use dmy dates|date=April 2025}} {{Speciesbox | image = Malvella sherardiana kz01.jpg | taxon = Malvella sherardiana | authority = ([[L.]]) [[Jaub.]] & [[Spach]] | synonyms_ref = | synonyms = {{Collapsible list|title=Synonym list |{{Species list |Malva sherardiana |L. |Sida sherardiana |(L.) Benth. |Malva cymbalariifolia |Desr. |Malva humifusa |Salisb. |Malvella cymbalariifolia |Boiss. }} }} }} '''''Malvella sherardiana''''' ''—'' [[Вид (биологија)|вид]] [[Скриеносеменици|цветно растение]] кое припаѓа на [[Род (биологија)|родот]] ''[[Malvella]]'' од семејството [[слезови]] (Malvaceae). Видот е [[Домороден вид|автохтон]] во [[Шпанија]] и во ареалот што се протега од [[Грција]] преку [[Република Крим|Крим]] кон југоисточните региони, сѐ до [[Иран]]. Тоа е полегнато растение со тркалезни листови и мали розови цветови. Најчесто расте на глинести и запуштени почви до 1000 метри надморска височина. Како единствен евроазиски вид од родот ''Malvella'', денес е сериозно загрозен во централна [[Шпанија]], каде што се останати помалку од 300 единки. == Опис и распространетост == ''Malvella sherardiana'' е [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] [[тревесто растение]], целото препокриено со густи, ѕвездести, расперени влакна и ретки прости влакна. Гранчињата се долги 10-50 см, полегнати или придигнати и разгранети. [[Лист|Листовите]] се долги од 13 до 35 мм, широки 20-35 мм, округли до бубреговидни, на горната страна сиво-зелени, а на долната страна сиви од густи влакна, крупно назабени и со испакнати жили на долната страна. Во горниот дел од растението, [[Лисна дршка|лисните дршки]] се еднакви или пократки од самиот лист. Прилисниците се мали (околу 2 мм), тесни и долгнавести, прекриени со ѕвездести влакненца, додека по рабовите имаат долги, прости влакна. [[Цвет|Цветовите]] се поединечни и сместени во пазувите на листовите. [[Цветна дршка|Цветните дршки]] се долги 20-35 мм. Епикаликсот се состои од три мали, тенки и тесни ливчиња со должина од 1,5 до 2,5 мм, кои се целосно слободни сѐ до основата и прекриени со прости влакненца. Чашката е долга од 5 до 7 мм и до половината е поделена на 5 широко-јајцевидни делови со шилести врвови. Од надворешната страна е прекриена со густи влакненца (ѕвездести), по работ има долги влакна, додека во горната половина од внатрешната страна е обложена со нежни влакненца. Венечните ливчиња се долги околу 10 мм, темнорозови, обратно-јајцевидни, на врвот круглести, во основата стеснети во кус клиновиден дел, кој по работ е со ретки, прости и долги влакна. Прашничката трубичка по површината е гола. Има голем број столпчиња. Жиговите се кончести, странични, распоредени по должината на внатрешната страна на столпчињата. [[Плод|Плодот]] е шизокарпиум (сув распукан плод). Има од 5 до 15 карпели (плодни листови) кои при зреењето се подуени. Тие се кафеаво-сивкасти и густо влакнести по површината на грбната страна, а страничните делови се голи. Во секоја карпела созрева по една [[Семе|семка]].<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1998|location=Скопје|pages=825}}</ref> == Мирување на семето и ртење == Дормантноста (мирувањето) кај ''Malvella sherardiana'' е резултат на механичката цврстина на семената обвивка, а не на нејзината непропустливост за вода. Иако здравите и неоштетени [[Семе|семиња]] нормално апсорбираат влага (17–20%), нивната стапка на никнување останува под 5 проценти, дури и по третман со гиберелинска киселина или изложеност на варирачки температури. Хемискиот третман со [[сулфурна киселина]] (H₂SO₄) и гиберелинска киселина ја надминува дормантноста, зголемувајќи го никнувањето на 77% за само 4 дена. Тврдата обвивка претставува главна физичка пречка за коренчето, па оваа техника е практично решение за зачувување и размножување на видот. == Распространетост == ''Malvella sherardiana'' се среќава во [[Македонија]], [[Бугарија]], [[Кипар]], [[Егејски Острови|Источноегејските острови]], [[Грција]], [[Иран]], [[Ирак]], [[Крим (полуостров)|Крим]], [[Либан]], [[Сирија]], [[Северен Кавказ]], [[Палестина (држава)|Палестина]], [[Шпанија]], [[Закавказје|Закавказјето]] и [[Турција]]. Во Шпанија, дивата популација на ''M.&nbsp;sherardiana'' населува тешки, пространи глинени почви (вертизоли), најчесто пасишта и рудерални површини изложени на сточарство и газење. Сите досега потврдени наоѓалишта во [[Авила]], [[Мадрид]] и [[Толедо]] имаат слична ретка тревна вегетација и кафеава глинеста подлога. Во [[Македонија]] расте по запуштени тревести места и покрај патишта. Се среќава единствено во околината на градот [[Штип]].<ref name=":1" /> == Наводи == {{Наводи}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Украина]] [[Категорија:Флора на Турција]] [[Категорија:Флора на Шпанија]] [[Категорија:Флора на Ирак]] [[Категорија:Флора на Иран]] [[Категорија:Флора на Грција]] [[Категорија:Флора на Кипар]] [[Категорија:Флора на Бугарија]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Статии со извори на шпански (es)]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Слезови]] hn8jriy04kxnkb75j0o0d9q562ruz0g 1 1405035 5641063 2026-10-06T06:01:03Z Orce Wiki 121850 Создадена страница со: {{сзр}} 5641063 wikitext text/x-wiki {{сзр}} l91fuluhfmxd7xhcgfmssgp4a9mdc30 0 1405036 5641076 2026-10-06T06:25:37Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Прва книга Ездра]] 5641076 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Прва книга Ездра]] 7yildlbygnt2oxz3rf37aj46wtptcnm 0 1405038 5641080 2026-10-06T06:43:19Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Ричард Канингем (ботаничар)]] на [[Ричард Канингем]] 5641080 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Ричард Канингем]] iefb6f9d5km63mwu2nl6p8e6x0c6815 0 1405039 5641081 2026-10-06T06:43:37Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Ричард Канингем]] 5641081 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Ричард Канингем]] 6h59a5u7btys0wpv4xmmylsedf29x6k 0 1405040 5641083 2026-10-06T06:43:56Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Рудолф Рајман (ботаничар)]] на [[Рудолф Рајман]] 5641083 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Рудолф Рајман]] pc88xehjsmf600hcb5xv2478l492qy5 0 1405041 5641084 2026-10-06T06:44:47Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Рудолф Рајман]] 5641084 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Рудолф Рајман]] b1rnjmizsxvjjgf7zx4qoi4rd1dy5ce 0 1405042 5641090 2026-10-06T06:52:03Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Жан Рене Констан Куа]] 5641090 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Жан Рене Констан Куа]] 006kovg4yukbrwy5b6ce7tluwns46oo 0 1405043 5641091 2026-10-06T06:52:23Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Роберт Алмер Харпер]] 5641091 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Роберт Алмер Харпер]] tt5tayxvzu4cm0lsx2g4t8k0tn1i45y 0 1405044 5641092 2026-10-06T06:52:54Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Ендру Џон Скот]] 5641092 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Ендру Џон Скот]] h6rat1ps5iss8ewi4xrur50zbw3jatu 0 1405045 5641093 2026-10-06T06:53:18Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Леополд Квел]] 5641093 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Леополд Квел]] rmqq26negmdjsanuuvyedw74pobq8s5 0 1405046 5641094 2026-10-06T06:53:39Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Јакоб Корнелис Матие Радермахер]] 5641094 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Јакоб Корнелис Матие Радермахер]] pe07k5985eq9saehzamhnj3jy8w77g0 0 1405047 5641096 2026-10-06T06:58:06Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Израел Рајхерт]] 5641096 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Израел Рајхерт]] tjliok4r5nulys2ij2jak36txxks4bc 0 1405048 5641097 2026-10-06T06:58:47Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Пит де Јонг]] 5641097 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Пит де Јонг]] mr5yqls5ojgpl2u6uti5oz47zymb661 0 1405049 5641098 2026-10-06T06:59:23Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Едвин Блејк Пејсон]] 5641098 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Едвин Блејк Пејсон]] 368wp6avk9qzl9slbdt44ms5dtumcax 0 1405050 5641099 2026-10-06T06:59:57Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Пол Греам Вилсон]] 5641099 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Пол Греам Вилсон]] 1neuscdaec1qp7m5zhqjz5vcsoxczgc 0 1405051 5641100 2026-10-06T07:00:29Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Вилијам Патерсон]] 5641100 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Вилијам Патерсон]] e5ctxuv637ipu2wbut6cqfntm46jozd 0 1405052 5641101 2026-10-06T07:01:01Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Кристијан Хајнрих Пандер]] 5641101 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Кристијан Хајнрих Пандер]] e1jqs7k1cc6t1gw35p9zd9iugents9n 0 1405053 5641102 2026-10-06T07:01:38Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Пјер Огистен Данжер]] 5641102 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Пјер Огистен Данжер]] ednl2r2vpksi56hmc1u8wv6ve3sjflq 1 1405054 5641110 2026-10-06T07:08:16Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{сзр}} 5641110 wikitext text/x-wiki {{сзр}} l91fuluhfmxd7xhcgfmssgp4a9mdc30 0 1405055 5641112 2026-10-06T07:09:05Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Адолф Алфанд]] на [[Адолф Алфан]] 5641112 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Адолф Алфан]] frt6gmq8qxa9ovoz267ka0sz2elgy47 10 1405056 5641113 2026-10-06T07:10:20Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{ sidebar | name = Веројатност | class = hlist | image = [[Податотека:Standard deviation diagram micro.svg|250п|class=skin-invert]] | title = [[Теорија на веројатноста]] | pretitle = | content1 = * [[Веројатност]] ** [[веројатносни аксиоми|аксиоми]] * [[Детерминизам]] * [[Индетерминизам]] * [[Случајност]] * Стоха... 5641113 wikitext text/x-wiki {{ sidebar | name = Веројатност | class = hlist | image = [[Податотека:Standard deviation diagram micro.svg|250п|class=skin-invert]] | title = [[Теорија на веројатноста]] | pretitle = | content1 = * [[Веројатност]] ** [[веројатносни аксиоми|аксиоми]] * [[Детерминизам]] * [[Индетерминизам]] * [[Случајност]] * [[Стоханстика]] | content2 = * [[Веројатносен простор]] * [[Простор на елементарни настани|Исходен простор]] * [[Настан (теорија на веројатноста)|Настан]] ** [[Збирно исцрпни настани]] ** [[Елементарен настан]] ** [[Взаемна исклучивост]] ** [[Едноелементно множество]] * [[Опит (теорија на веројатноста)|Опит]] ** [[Бернулиев опит]] * [[Веројатносна распределба]] ** [[Бернулиева распределба]] ** [[Биномна распределба]] ** [[Експоненцијална распределба]] ** [[Нормална распределба]] ** [[Паредова распределба]] ** [[Поасонова распределба]] * [[Веројатносна мера]] * [[Случајна променлива]] ** [[Бернулиев процес]] ** [[Непрекината или дискретна променлива|Непрекината или дискретна]] ** [[Очекувана вредност]] ** [[Варијанса]] ** [[Марковов ланец]] ** [[Случајно шетање]] ** [[Стохастички процес]] | content3 = * [[Спротивен настан]] * [[Заедничка веројатносна распределба|Заедничка веројатност]] * [[Рабна распределба|Рабна веројатност]] * [[Условна веројатност]] | content4 = * [[Независност (теорија на веројатноста)|Независност]] * [[Условна независност]] * [[Закон за потполна веројатност]] * [[Закон за големите броеви]] * [[Бејзова теорема]] * [[Булово неравенство]] | content5 = * [[Венов дијаграм]] * [[Дрвовиден дијаграм (теорија на веројатноста)|Дрвовиден дијаграм]] }}<noinclude>{{doc|content= [[Категорија:Предлошки за статистика]] [[Категорија:Веројатност|Ψ]] }}</noinclude> tb8mvog6py4o5zh64gkqym0wn6fbbee 10 1405057 5641114 2026-10-06T07:10:37Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Предлошка:Веројатност]] 5641114 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Предлошка:Веројатност]] lvanzs5gno6a0q247uhy7o8ksgfny9i 11 1405058 5641115 2026-10-06T07:10:57Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{СЗР}} 5641115 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1405059 5641121 2026-10-06T07:16:11Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Франц Јозеф Нидензу]] на [[Франц Јозеф Ниденцу]] 5641121 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Франц Јозеф Ниденцу]] fs92o8iqz4vilhvdmrn78b9fnthlry7 1 1405060 5641124 2026-10-06T07:19:11Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{СЗР}} 5641124 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1405061 5641134 2026-10-06T07:37:21Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Вилхелм Фридрих Карвински фон Карвин]] 5641134 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Вилхелм Фридрих Карвински фон Карвин]] 727ic1tjnp5qudg5c6c66syktcr7lj3 0 1405062 5641135 2026-10-06T07:38:05Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Рудолф Шефер]] 5641135 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Рудолф Шефер]] opv2bi5m5qxrmk8og1qvg04akylynoi 0 1405063 5641136 2026-10-06T07:38:38Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Франц Јозеф Ниденцу]] 5641136 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Франц Јозеф Ниденцу]] hao6x5r64ad3iyalias0hef5r07t5if 0 1405064 5641137 2026-10-06T07:39:10Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Нета Елизабет Греј]] 5641137 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Нета Елизабет Греј]] 1dtcaan8nvygtheg3maolfkwo4uo2ek 0 1405065 5641138 2026-10-06T07:39:44Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Адолф Алфан]] 5641138 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Адолф Алфан]] 4gnqbltub44i7un8h733h4gvezbf3pc 0 1405066 5641139 2026-10-06T07:40:20Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Марселеин Русарио Алмеида]] 5641139 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Марселеин Русарио Алмеида]] mws9466pgodav3eq617fvd42yzc1rxv 0 1405067 5641140 2026-10-06T07:40:57Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Џералдин А. Ален]] 5641140 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Џералдин А. Ален]] 8e2t4bo6odk66ky0sw94suyyh2na5j2 0 1405068 5641141 2026-10-06T07:41:32Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Едвард Џонстон Александар]] 5641141 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Едвард Џонстон Александар]] 3t92dad23neyf5ki57x3udhhyggmdcx 0 1405069 5641142 2026-10-06T07:43:33Z Виолетова 1975 Пренасочување кон [[Lathyrus linifolius]] 5641142 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Lathyrus linifolius]] 5483jwlfkwhq5k5yrb4s932b0exmamx 0 1405070 5641144 2026-10-06T07:44:33Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Гонтран Хамел]] на [[Гонтран Амел]] 5641144 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Гонтран Амел]] sthge1o7zhv6qiou0wit1fr8w96dd8c 1 1405071 5641151 2026-10-06T07:52:02Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{Сзр}} 5641151 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 0 1405072 5641157 2026-10-06T07:58:00Z Виолетова 1975 Виолетова ја премести страницата [[Lathyrus pratensis]] на [[Ливадски граор]] 5641157 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Ливадски граор]] r2h5b7u4k2iy3vcbd1z8ibqftvj7xmd 0 1405073 5641168 2026-10-06T08:14:51Z Mavrovo1711 125007 Mavrovo1711 ја премести страницата [[Селмин Сакири-Сакировски]] на [[Селмин Сакири]]: Погрешно напишан наслов: Името „Селмин Сакири“ е името под кое авторот е познат и објавува во научната литература. 5641168 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Селмин Сакири]] ethxz2v2ijpdhwh78coua8jipkbz3cd 1 1405074 5641170 2026-10-06T08:14:51Z Mavrovo1711 125007 Mavrovo1711 ја премести страницата [[Разговор:Селмин Сакири-Сакировски]] на [[Разговор:Селмин Сакири]]: Погрешно напишан наслов: Името „Селмин Сакири“ е името под кое авторот е познат и објавува во научната литература. 5641170 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:Селмин Сакири]] egk1ru4m2i7qh7v90g76fgxlamyi8mc 0 1405075 5641172 2026-10-06T08:37:04Z Orce Wiki 121850 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1337658671|Malva]]“ 5641172 wikitext text/x-wiki [[File:Verge_flower_8.JPG|десно|мини|253x253пкс| ''Malva sylvestris'']] '''Слез''' (''Malva'') ''—'' [[Род (биологија)|род]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[слезови]] (''Malvaceae''), кој опфаќа [[Тревесто растение|тревести]] и [[Дрвенесто растение|дрвенести]] [[Вид (биологија)|видови]] со [[Едногодишно растение|едногодишен]], [[Двегодишно растение|двогодишен]] или [[Повеќегодишно растение|повеќегодишен]] животен циклус. [[Домороден вид|Природно]] се среќава низ [[Тропски појас|тропските]], [[Суптропски појас|суптропските]] и [[Умерена клима|умерените]] подрачја на [[Европа]], [[Азија]] и [[Африка]].<ref name="60436984-2">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:60436984-2|title=''Malva'' Tourn. ex L.|last=<!--Not stated-->|date=2017|work=Plants of the World Online|publisher=Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew|accessdate=14 June 2021}}</ref> Опис и распространетост Овие тревести растенија можат да бидат со мазна површина или прекриени со влакненца. Нивните [[Лист|листови]] се одликуваат со плитки полусферични или пересто разделени лобуси. [[Цвет|Цветовите]] се поединечни или по неколку сместени во пазувите на листовите. Епикаликсот е составен од 3 слободни ливчиња. Чашката има 5 ливчиња, најчесто сраснати до средината. Има пет венечни ливчиња кои додека се во пупка спирално се усукани, на врвот всечени, со два лобуса, во основата клиновидни и сраснати со прашничката трубичка. Има многу [[Прашник|прашници]] кои се собрани во една прашничка трубичка. [[Плод|Плодот]] е шизокарпиум (сув распукан плод), изграден од поголем број плодни листови (карпели), а во секоја карпела има само еден [[Семе|семенов зачеток]]. Има голем број тенки столчиња кои во долниот дел се сраснати. Жиговите се тенки и кончести. Плодот се распаѓа на едносемени делчиња.<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1998|location=Скопје|pages=825-826}}</ref> Во [[Македонија]] се застапени четири вида слез: * ''Malva'' ''moschata'' - Стеблените листови насечени на 5-7 дела скоро до основата. Цветовите се поединечни и сместени во пазувите на листовите.<ref name=":1" /> * ''Malva'' ''sylvestris'' - Стеблените листови се насечени најмногу една третина од должината на листот. Цветовите се групирани во пазувите на листовите. Венечните ливчиња се долги 15-30 мм, односно 3-6-пати подолги од чашкините ливчиња. Прашничката трубичка по површината има ѕвездести влакна.<ref name=":1" /> * ''Malva'' ''neglecta'' - Стеблените листови се насечени најмногу една третина од должината на листот. Цветовите се групирани во пазувите на листовите. Венечните ливчиња се долги 6-14 мм, односно најмногу 2-пати подолги од чашката. Прашничката трубичка е гола или со ретки влакна. Карпелите на грбната страна се мазни или со многу слабо изразена мрежеста структура.<ref name=":1" /> * ''Malva'' ''pusilla'' - Стеблените листови се насечени најмногу една третина од должината на листот. Цветовите се групирани во пазувите на листовите. Прашничката трубичка е гола или со ретки влакна. Венечните ливчиња се помали, долги колку чашката или малку подолги од неа. Карпелите на грбната страна имаат многуаглести вдлабнатини.<ref name=":1" /> == Употреба == [[File:دشت_گیاه_پنیرک_یا_توله،_بهبهان_.jpg|алт=Wild Cheeseweed Field, Behbahan|мини| Поле со слез, Бехбахан]] === Декоративно растение === Овие растенија со краток животен век се многу лесни за одгледување и често се користат како [[Украсно растение|украсни растенија]].<ref name="Nyerges">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=RwDHCgAAQBAJ&pg=PA100|title=Foraging Wild Edible Plants of North America: More than 150 Delicious Recipes Using Nature's Edibles|last=Nyerges|first=Christopher|date=2016|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1-4930-1499-6|page=100}}</ref> === Храна === Листовите од повеќе видови слез се користат во исхраната — во [[Турција]] се користат за сарми и прилози, додека во [[Народна Република Кина|Кина]] видот ''Malva verticillata'' се одгледува за [[чај]] со детоксикациски својства и за контролирање на тежината.  Слезот има широка гастрономска примена во [[Левант|Левантот]] (особено во [[Газа]])<ref name="nytimes">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2024/04/07/world/middleeast/gaza-hunger-food-khobeza.html|title=To Battle Wartime Hunger, Gazans Turn to a Humble Leafy Green|last=Hubbard|first=Ben|date=7 April 2024|work=The New York Times|access-date=8 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408082319/https://www.nytimes.com/2024/04/07/world/middleeast/gaza-hunger-food-khobeza.html|archive-date=8 Apr 2024|last2=Bilal|first2=Shbair|language=en}}</ref> и [[Тунис]] се подготвува во варива, полнети јадења и со [[кускус]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.alaraby.co.uk/society/%D8%B9%D8%B4%D8%A8%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%A8%D9%8A%D8%B2%D8%A9-%D8%BA%D8%B0%D8%A7%D8%A1-%D9%88%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%A1-%D9%88%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%81%D8%B9-%D8%B9%D8%AF%D8%A9-%D9%87%D8%AC%D8%B1%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%88%D9%86%D8%B3%D9%8A%D9%88%D9%86|title=عشبة الخبيزة... غذاء ودواء ومنافع عدة هجرها التونسيون|last=يوسف|first=آدم|work=Al-Araby Al-Jadeed|access-date=8 June 2025|language=ar|trans-title=Malva... food, medicine, and numerous benefits that Tunisians have abandoned}}</ref> Младите листови, пупките, цветовите и плодовите се јадат свежи или во салати, додека постарите листови се готват.<ref name="Nyerges" /> Народот Бодо од североисточна [[Индија]] одгледува подвид на ''Malva'' наречен лафа (''lapha)'' и интензивно го користи во традиционалната кујна. Во [[Кашмир]] од листовите слез се прави високо ценето јадење Соачал (''Soachal''). === Медицинска употреба === Во [[Каталонија]], листовите од слез традиционално се употребуваат за ублажување на печењето и трпнењето предизвикани од контакт со [[коприва]]. Листовите од различни видови слез се користат во народната австриска медицина внатрешно како чај или надворешно како бањи за третман на заболувања на кожата, гастроинтестиналниот тракт и респираторниот тракт.<ref>{{Наведено списание|last=Vogl|first=Sylvia|last2=Picker|first2=Paolo|last3=Mihaly-Bison|first3=Judit|last4=Fakhrudin|first4=Nanang|last5=Atanasov|first5=Atanas G.|last6=Heiss|first6=Elke H.|last7=Wawrosch|first7=Christoph|last8=Reznicek|first8=Gottfried|last9=Dirsch|first9=Verena M.|year=2013|title=Ethnopharmacological in vitro studies on Austria's folk medicine—An unexplored lore in vitro anti-inflammatory activities of 71 Austrian traditional herbal drugs|journal=Journal of Ethnopharmacology|volume=149|issue=3|pages=750–71|bibcode=2013JEthn.149..750V|doi=10.1016/j.jep.2013.06.007|pmc=3791396|pmid=23770053}}</ref> Џвакањето на свежите листови делува смирувачки врз респираторниот тракт, намалувајќи ја кашлицата и воспалението на грлото.<ref name="Nyerges" /> == Одгледување == Слезот се одгледува со директно сеење на семето на отворено во раните пролетни денови. Собирањето на семето е едноставно, а тоа често и самото лесно се расејува. Некои видови слез претставуваат [[Инвазивен вид|инвазивни плевели]], особено во [[Америка]] каде што, со исклучок на видовите кои се автохтони во [[Калифорнија]], повеќето биле воведени.<ref name="60436984-2" /> == Историја == Лекарот Дифил од Сифнус од третиот век п.н.е. го опишал сокот од слез како лесна храна што го омекнува и подмачкува душникот.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/pantropheonorhi00soyegoog|title=The Pantropheon: Or, History of Food and Its Preparation : from the Earliest Ages of the World|last=Soyer|first=Alexis|publisher=Ticknor, Reed, and Fields|year=1853|page=[https://archive.org/details/pantropheonorhi00soyegoog/page/n109 64]|author-link=Alexis Soyer}}</ref> [[Хорациј]] го издвојува слезот како дел од својата едноставна секојдневна исхрана, покрај маслинките и ендивијата. == Видови == Прифатени се следните 61 вид:<ref name="60436984-2" /> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{Ризница-врска|Malva}} * {{Викивидови-ред}} *   {{Таксонска лента}} [[Категорија:Статии со текст на кинески]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] msmtt2adtzenpxd960k7u6i13f7badh 5641188 5641172 2026-10-06T08:58:50Z Orce Wiki 121850 5641188 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |image = Malva-sylvestris-20070430-1.jpg |image_caption = ''[[Malva sylvestris]]'' |display_parents = 2 |taxon = Malva |authority = [[Carl Linnaeus|L.]]<ref name=GRIN>{{Cite web |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?7216 |title=''Malva'' L. |work=Germplasm Resources Information Network |publisher=United States Department of Agriculture |date=2007-03-12 |access-date=2010-02-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090506210831/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?7216 |archive-date=6 May 2009}}</ref> |type_species = ''[[Malva sylvestris]]''<ref name="ing">{{Cite web |url=http://botany.si.edu/ing/INGsearch.cfm?searchword=Malva |title=''Malva'' L. |access-date=2008-05-09 |date=1996-02-09 |work=[[Index Nominum Genericorum]] |publisher=[[International Association for Plant Taxonomy]] }}</ref> |subdivision_ranks = Species |subdivision = [[#Species|See text]] |synonyms = *''Anthema'' <small>Medik.</small> *''Axolopha'' <small>Alef.</small> *''Bismalva'' <small>Medik.</small> *''Dinacrusa'' <small>G.Krebs</small> *''Lavatera'' <small>L.</small> *''Navaea'' <small>Webb & Berthel.</small> *''Olbia'' <small>Medik.</small> *''Saviniona'' <small>Webb & Berthel.</small> *''Stegia'' <small>DC.</small> |synonyms_ref = <ref name="60436984-2" /> }} [[File:Verge_flower_8.JPG|десно|мини|253x253пкс| ''Malva sylvestris'']] '''Слез''' (''Malva'') ''—'' [[Род (биологија)|род]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[слезови]] (''Malvaceae''), кој опфаќа [[Тревесто растение|тревести]] и [[Дрвенесто растение|дрвенести]] [[Вид (биологија)|видови]] со [[Едногодишно растение|едногодишен]], [[Двегодишно растение|двогодишен]] или [[Повеќегодишно растение|повеќегодишен]] животен циклус. [[Домороден вид|Природно]] се среќава низ [[Тропски појас|тропските]], [[Суптропски појас|суптропските]] и [[Умерена клима|умерените]] подрачја на [[Европа]], [[Азија]] и [[Африка]].<ref name="60436984-2">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:60436984-2|title=''Malva'' Tourn. ex L.|last=<!--Not stated-->|date=2017|work=Plants of the World Online|publisher=Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew|accessdate=14 June 2021}}</ref> == Опис и распространетост == Овие тревести растенија можат да бидат со мазна површина или прекриени со влакненца. Нивните [[Лист|листови]] се одликуваат со плитки полусферични или пересто разделени лобуси. [[Цвет|Цветовите]] се поединечни или по неколку сместени во пазувите на листовите. Епикаликсот е составен од 3 слободни ливчиња. Чашката има 5 ливчиња, најчесто сраснати до средината. Има пет венечни ливчиња кои додека се во пупка спирално се усукани, на врвот всечени, со два лобуса, во основата клиновидни и сраснати со прашничката трубичка. Има многу [[Прашник|прашници]] кои се собрани во една прашничка трубичка. [[Плод|Плодот]] е шизокарпиум (сув распукан плод), изграден од поголем број плодни листови (карпели), а во секоја карпела има само еден [[Семе|семенов зачеток]]. Има голем број тенки столчиња кои во долниот дел се сраснати. Жиговите се тенки и кончести. Плодот се распаѓа на едносемени делчиња.<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1998|location=Скопје|pages=825-826}}</ref> Во [[Македонија]] се застапени четири вида слез: * ''[[Malva moschata]]'' - Стеблените листови насечени на 5-7 дела скоро до основата. Цветовите се поединечни и сместени во пазувите на листовите.<ref name=":1" /> * ''[[Malva sylvestris]]'' - Стеблените листови се насечени најмногу една третина од должината на листот. Цветовите се групирани во пазувите на листовите. Венечните ливчиња се долги 15-30 мм, односно 3-6-пати подолги од чашкините ливчиња. Прашничката трубичка по површината има ѕвездести влакна.<ref name=":1" /> * ''[[Malva neglecta]]'' - Стеблените листови се насечени најмногу една третина од должината на листот. Цветовите се групирани во пазувите на листовите. Венечните ливчиња се долги 6-14 мм, односно најмногу 2-пати подолги од чашката. Прашничката трубичка е гола или со ретки влакна. Карпелите на грбната страна се мазни или со многу слабо изразена мрежеста структура.<ref name=":1" /> * ''[[Malva pusilla]]'' - Стеблените листови се насечени најмногу една третина од должината на листот. Цветовите се групирани во пазувите на листовите. Прашничката трубичка е гола или со ретки влакна. Венечните ливчиња се помали, долги колку чашката или малку подолги од неа. Карпелите на грбната страна имаат многуаглести вдлабнатини.<ref name=":1" /> == Употреба == [[File:دشت_گیاه_پنیرک_یا_توله،_بهبهان_.jpg|алт=Wild Cheeseweed Field, Behbahan|мини| Поле со слез, Бехбахан]] === Декоративно растение === Овие растенија со краток животен век се многу лесни за одгледување и често се користат како [[Украсно растение|украсни растенија]].<ref name="Nyerges">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=RwDHCgAAQBAJ&pg=PA100|title=Foraging Wild Edible Plants of North America: More than 150 Delicious Recipes Using Nature's Edibles|last=Nyerges|first=Christopher|date=2016|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1-4930-1499-6|page=100}}</ref> === Храна === Листовите од повеќе видови слез се користат во исхраната — во [[Турција]] се користат за сарми и прилози, додека во [[Народна Република Кина|Кина]] видот ''Malva verticillata'' се одгледува за [[чај]] со детоксикациски својства и за контролирање на тежината.  Слезот има широка гастрономска примена во [[Левант|Левантот]] (особено во [[Газа]])<ref name="nytimes">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2024/04/07/world/middleeast/gaza-hunger-food-khobeza.html|title=To Battle Wartime Hunger, Gazans Turn to a Humble Leafy Green|last=Hubbard|first=Ben|date=7 April 2024|work=The New York Times|access-date=8 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408082319/https://www.nytimes.com/2024/04/07/world/middleeast/gaza-hunger-food-khobeza.html|archive-date=8 Apr 2024|last2=Bilal|first2=Shbair|language=en}}</ref> и [[Тунис]], каде што се подготвува во варива, полнети јадења и со [[кускус]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.alaraby.co.uk/society/%D8%B9%D8%B4%D8%A8%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%A8%D9%8A%D8%B2%D8%A9-%D8%BA%D8%B0%D8%A7%D8%A1-%D9%88%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%A1-%D9%88%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%81%D8%B9-%D8%B9%D8%AF%D8%A9-%D9%87%D8%AC%D8%B1%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%88%D9%86%D8%B3%D9%8A%D9%88%D9%86|title=عشبة الخبيزة... غذاء ودواء ومنافع عدة هجرها التونسيون|last=يوسف|first=آدم|work=Al-Araby Al-Jadeed|access-date=8 June 2025|language=ar|trans-title=Malva... food, medicine, and numerous benefits that Tunisians have abandoned}}</ref> Младите листови, пупките, цветовите и плодовите се јадат свежи или во салати, додека постарите листови се готват.<ref name="Nyerges" /> Народот Бодо од североисточна [[Индија]] одгледува подвид на ''Malva'' наречен лафа (''lapha)'' и интензивно го користи во традиционалната кујна. Во [[Кашмир]] од листовите слез се прави високо ценето јадење Соачал (''Soachal''). === Медицинска употреба === Во [[Каталонија]], листовите од слез традиционално се употребуваат за ублажување на печењето и трпнењето предизвикани од контакт со [[коприва]]. Листовите од различни видови слез се користат во народната австриска медицина внатрешно како чај или надворешно како бањи за третман на заболувања на кожата, гастроинтестиналниот тракт и респираторниот тракт.<ref>{{Наведено списание|last=Vogl|first=Sylvia|last2=Picker|first2=Paolo|last3=Mihaly-Bison|first3=Judit|last4=Fakhrudin|first4=Nanang|last5=Atanasov|first5=Atanas G.|last6=Heiss|first6=Elke H.|last7=Wawrosch|first7=Christoph|last8=Reznicek|first8=Gottfried|last9=Dirsch|first9=Verena M.|year=2013|title=Ethnopharmacological in vitro studies on Austria's folk medicine—An unexplored lore in vitro anti-inflammatory activities of 71 Austrian traditional herbal drugs|journal=Journal of Ethnopharmacology|volume=149|issue=3|pages=750–71|bibcode=2013JEthn.149..750V|doi=10.1016/j.jep.2013.06.007|pmc=3791396|pmid=23770053}}</ref> Џвакањето на свежите листови делува смирувачки врз респираторниот тракт, намалувајќи ја кашлицата и воспалението на грлото.<ref name="Nyerges" /> == Одгледување == Слезот се одгледува со директно сеење на семето на отворено во раните пролетни денови. Собирањето на семето е едноставно, а тоа често и самото лесно се расејува. Некои видови слез претставуваат [[Инвазивен вид|инвазивни плевели]], особено во [[Америка]] каде што, со исклучок на видовите кои се автохтони во [[Калифорнија]], повеќето биле воведени.<ref name="60436984-2" /> == Историја == Лекарот Дифил од Сифнус од третиот век п.н.е. го опишал сокот од слез како лесна храна што го омекнува и подмачкува душникот.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/pantropheonorhi00soyegoog|title=The Pantropheon: Or, History of Food and Its Preparation : from the Earliest Ages of the World|last=Soyer|first=Alexis|publisher=Ticknor, Reed, and Fields|year=1853|page=[https://archive.org/details/pantropheonorhi00soyegoog/page/n109 64]|author-link=Alexis Soyer}}</ref> [[Хорациј]] го издвојува слезот како дел од својата едноставна секојдневна исхрана, покрај маслинките и ендивијата. == Видови == Прифатени се следните 61 вид:<ref name="60436984-2" /> *''[[Malva acerifolia]]'' <small>(Cav.) Alef.</small> *''[[Malva × adulterina]]'' <small>Wallr.</small> *''[[Malva aegyptia]]'' <small>L.</small> *''[[Malva aethiopica]]'' <small>C.J.S.Davis</small> *''[[Malva agrigentina]]'' <small>(Tineo) Soldano, Banfi & Galasso</small> *''[[Malva alcea]]'' <small>L.</small> *''[[Malva arborea]]'' <small>(L.) Webb & Berthel.</small> *''[[Malva × arbosii]]'' <small>Sennen</small> *''[[Malva assurgentiflora]]'' <small>(Kellogg) M.F.Ray</small> *''[[Malva bucharica]]'' <small>Iljin</small> *''[[Malva cachemiriana]]'' <small>(Cambess.) Alef.</small> *''[[Malva cavanillesiana]]'' <small>Raizada</small> *''[[Malva × clementii]]'' <small>(Cheek) Stace</small> *''[[Malva × columbretensis]]'' <small>(Juan & M.B.Crespo) Juan & M.B.Crespo</small> *''[[Malva cretica]]'' <small>Cav.</small> *''[[Malva durieui]]'' <small>Spach</small> *''[[Malva × egarensis]]'' <small>Cadevall</small> *''[[Malva flava]]'' <small>(Desf.) Alef.</small> *''[[Malva hispanica]]'' <small>L.</small> *''[[Malva × inodora]]'' <small>Ponert</small> *''[[Malva × intermedia]]'' <small>Boreau</small> *''[[Malva leonardii]]'' <small>I.Riedl</small> *''[[Malva lindsayi]]'' <small>(Moran) M.F.Ray</small> *''[[Malva × litoralis]]'' <small>Dethard. ex Rchb.</small> *''[[Malva longiflora]]'' <small>(Boiss. & Reut.) Soldano, Banfi & Galasso</small> *''[[Malva ludwigii]]'' <small>(L.) Soldano, Banfi & Galasso</small> *''[[Malva lusitanica]]'' <small>(L.) Valdés</small> *''[[Malva maroccana]]'' <small>(Batt. & Trab.) Verloove & Lambinon</small> *''[[Malva microphylla]]'' <small>(Baker f.) Molero & J.M.Monts.</small> *''[[Malva moschata]]'' <small>L.</small> *''[[Malva multiflora]]'' <small>(Cav.) Soldano, Banfi & Galasso</small> *''[[Malva neglecta]]'' <small>Wallr.</small> *''[[Malva nicaeensis]]'' <small>All.</small> *''[[Malva oblongifolia]]'' <small>(Boiss.) Soldano, Banfi & Galasso</small> *''[[Malva occidentalis]]'' <small>(S.Watson) M.F.Ray</small> *''[[Malva olbia]]'' <small>(L.) Alef.</small> *''[[Malva oxyloba]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Malva pacifica]]'' <small>M.F.Ray</small> *''[[Malva pamiroalaica]]'' <small>Iljin</small> *''[[Malva parviflora]]'' <small>L.</small> *''[[Malva phoenicea]]'' <small>(Vent.) Alef.</small> *''[[Malva preissiana]]'' <small>Miq.</small> *''[[Malva punctata]]'' <small>(All.) Alef.</small> *''[[Malva pusilla]]'' <small>Sm.</small> – small mallow *''[[Malva qaiseri]]'' <small>Abedin</small> *''[[Malva setigera]]'' <small>K.F.Schimp. & Spenn.</small> *''[[Malva stenopetala]]'' <small>(Coss. & Durieu ex Batt.) Soldano, Banfi & Galasso</small> *''[[Malva stipulacea]]'' <small>Cav.</small> *''[[Malva subovata]]'' <small>(DC.) Molero & J.M.Monts.</small> *''[[Malva sylvestris]]'' <small>L.</small> *''[[Malva × tetuanensis]]'' <small>Pau</small> *''[[Malva thuringiaca]]'' <small>(L.) Vis.</small> *''[[Malva tournefortiana]]'' <small>L.</small> *''[[Malva trimestris]]'' <small>(L.) Salisb.</small> *''[[Malva unguiculata]]'' <small>(Desf.) Alef.</small> *''[[Malva valdesii]]'' <small>(Molero & J.M.Monts.) Soldano, Banfi & Galasso</small> *''[[Malva verticillata]]'' <small>L.</small> *''[[Malva vidalii]]'' <small>(Pau) Molero & J.M.Monts.</small> *''[[Malva waziristanensis]]'' <small>Blatt.</small> *''[[Malva weinmanniana]]'' <small>(Besser ex Rchb.) Conran</small> *''[[Malva xizangensis]]'' <small>Y.S.Ye, L.Fu & D.X.Duan</small> == Галерија == <gallery> Податотека:پنیرک یا توله، بهبهان.jpg|Слез во Индија Податотека:Portrait of Louise Vernet.png|Портрет на Луиз Верне од Орас Верне од 1830 година, на кој таа е прикажана како во раката држи слез Податотека:Malva neglecta Sturm64.jpg|Илустрација на Malva neglecta Податотека:Malva flowerdiagram.png|Цветен диаграм на слез Податотека:Malva moschata — Flora Batava — Volume v10.jpg|Илустрација на Malva moschata Податотека:Malva acerifolia kz1.jpg|Цвет од Malva acerifolia Податотека:Lavatera assurgentiflora 4.jpg|Цвет од Malva assurgentiflora Податотека:Lavatera maritima 1c.JPG|Malva maritima Податотека:Malva verticillata sl16.jpg|Malva verticillata Податотека:Malvenblüten, groß, 11gr.jpg|Суви цветови од слез </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Викивидови-ред}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Статии со текст на кинески]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] lmwi3lmfam8pip52rcalh7wjhhm6hiw 0 1405076 5641177 2026-10-06T08:45:39Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Чарлс Гајардот]] на [[Шарл Гајардо]] 5641177 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Шарл Гајардо]] 865ug432lateycz634f0n91typw07tf 1 1405078 5641189 2026-10-06T08:58:53Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: {{СЗР}} 5641189 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 1 1405079 5641190 2026-10-06T08:59:11Z Orce Wiki 121850 Создадена страница со: {{сзр}} 5641190 wikitext text/x-wiki {{сзр}} l91fuluhfmxd7xhcgfmssgp4a9mdc30 14 1405080 5641212 2026-10-06T09:31:04Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{Катпов}} {{рв|Statistical randomness}} [[Категорија:Случајност]] [[Категорија:Статистичка теорија|Случајност]] [[Категорија:Теорија на веројатноста]] 5641212 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{рв|Statistical randomness}} [[Категорија:Случајност]] [[Категорија:Статистичка теорија|Случајност]] [[Категорија:Теорија на веројатноста]] mf98m6sxo5hwj2ge5mo20lgkhbjosa0 1 1405081 5641236 2026-10-06T11:17:12Z Виолетова 1975 Создадена страница со: {{СЗР}} 5641236 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1405082 5641241 2026-10-06T11:24:50Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Артур Едвард Вејд]] 5641241 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Артур Едвард Вејд]] qd5ag3yj0i2q545e9uiz0r5ubop0g50 0 1405083 5641242 2026-10-06T11:25:23Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Том Петч]] 5641242 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Том Петч]] 0pmnsx2xzsf2mn2yq2w8eo9x6nhh18y 0 1405084 5641243 2026-10-06T11:26:02Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Ејштајн Паше]] 5641243 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Ејштајн Паше]] jr1egbozxu40knvbjy1lghp8er26ipy 0 1405085 5641244 2026-10-06T11:26:45Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Халија Ибрахим]] 5641244 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Халија Ибрахим]] l0gneb175wp0b0qx70vgx4pgfg9id3b 0 1405086 5641245 2026-10-06T11:27:25Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Хелмут Гамс]] 5641245 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Хелмут Гамс]] 32nkcq014x7qnnodyb0tycobs8e3t67 0 1405087 5641246 2026-10-06T11:28:03Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Шарл Гајардо]] 5641246 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Шарл Гајардо]] d3rv0fbf37s9la5am92ytm813mw3aly 0 1405088 5641247 2026-10-06T11:28:36Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Алберт Гајард]] 5641247 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Алберт Гајард]] enpddoaof8vz03jxc1fb14609lag9a7 0 1405089 5641248 2026-10-06T11:29:13Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Ира Ноел Габриелсон]] 5641248 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Ира Ноел Габриелсон]] chftc5yxvgwhrccri2ywr0prkrwzo2o 0 1405090 5641249 2026-10-06T11:29:59Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Роберт Браун (новозеландски ботаничар)]] 5641249 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Роберт Браун (новозеландски ботаничар)]] atrykxcmi4cq4e79oe6v10yglz8t7lk 0 1405091 5641250 2026-10-06T11:30:35Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Вернер Раух]] 5641250 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Вернер Раух]] nne854qak77j3hhh26r6zjhs8av933h 0 1405092 5641251 2026-10-06T11:31:09Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Ралф Хофман]] 5641251 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Ралф Хофман]] dbaezx19yfecxdwy4gxay0tsjrlvq5y 0 1405093 5641252 2026-10-06T11:32:30Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Георг Волфганг Франц Панцер]] 5641252 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Георг Волфганг Франц Панцер]] 5n7slvq12hfjto7jxmbec29i1lwyy5v 0 1405094 5641253 2026-10-06T11:33:14Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Гонтран Амел]] 5641253 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Гонтран Амел]] qw58ruryq56rl56942o2ogebswizt5g 1 1405095 5641258 2026-10-06T11:50:36Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{Сзр}} 5641258 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc